Từ sông sâu tới biển rộng

"**Từ sông sâu tới biển rộng**" (; ) là một khẩu hiệu chính trị nói về khu vực địa lý được gọi chung là ''Palestine'' ở giữa sông Jordan và biển Địa Trung Hải từng bị thực dân Anh đô hộ và đặt tên là Lãnh thổ Uỷ trị Palestine  Hiện nay khu vực này bao gồm Israel cùng hai khu vực Bờ Tây và Dải Gaza thuộc nhà nước Palestine. Khẩu hiệu này và biến thể của nó đã được cả hai bên Palestine và Israel sử dụng với ý nghĩa kêu gọi giải pháp một nhà nước thay vì hai như hiện tại (hoặc ba).

Vào những năm 60 của thế kỷ 20, Tổ chức Giải phóng Palestine (PLO) dùng khẩu hiệu này để nói đến một nhà nước phi thực dân hóa ở cả Lãnh thổ Uỷ trị Palestine. Đến năm 1969, sau nhiều lần sửa đổi, PLO đã sử dụng khẩu này để kêu gọi một giải pháp một nhà nước, nghĩa là "một nhà nước thế tục dân chủ sẽ thay thế nhà nước dân tộc-tôn giáo của Israel".

Rất nhiều nhà hoạt động nhân quyền ủng hộ Palestine coi khẩu hiệu này là một "lời kêu gọi hoà bình và bình đẳng" sau hàng nghìn thập kỷ Palestine bị quân đội Israel chiếm đóng, trong khi những người Do Thái ủng hộ chủ nghĩa phục quốc lại coi đây là quyết tâm đạp đổ nhà nước Israel. Hiện nay, tại các cuộc biểu tình ủng hộ Palestine trên thế giới, khẩu hiệu này thường được hô hào như một lời khóc than. Hamas đã dùng cụm từ này trong Hiến chương Hamas 2017; việc các nhóm phiến quân trích cho rằng khẩu hiệu này ủng hộ việc giải tán Israel và di dời hoặc tiêu diệt cộng đồng Do Thái ở đây. Một số quốc gia đã cân nhắc hình sự hóa việc sử dụng câu này như một lời kêu gọi bạo lực bài Do Thái.

Khẩu hiệu ban đầu của chủ nghĩa phục quốc Do Thái nói về một nhà nước trải dài trên hai đầu sông Jordan, và khi nhận ra sự phi lý, khẩu hiệu đã được thay thế bằng hình ảnh Đại Israel - cũng là ý định thâu tóm các nước để tạo ra một quốc gia trải dài từ sông Jordan đến biển. Câu nói này cũng đã được các chính trị gia Israel sử dụng. Bản tuyên ngôn bầu cử năm 1977 của đảng Likud cánh hữu Israel tuyên bố: "Giữa biển và sông Jordan sẽ chỉ có chủ quyền của Israel". Những từ ngữ tương tự, chẳng hạn như đề cập đến khu vực "phía tây sông Jordan", cũng đã được các chính trị gia Israel khác sử dụng trong những năm 2020, bao gồm cả thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu vào ngày 18 tháng 1 năm 2024.

## Lịch sử

Nguồn gốc chính xác của cụm từ này vẫn còn gây tranh cãi. Theo nhà sử học người Mĩ Robin D. G. Kelley, cụm từ này "bắt nguồn từ người theo chủ nghĩa phục quốc Do Thái biểu thị ranh giới của ''Eretz Israel''". Nhà sử học người Mĩ gốc Israel Omer Bartov cho rằng khẩu hiệu này được người theo chủ nghĩa phục quốc Do Thái sử dụng trước khi thành lập Nhà nước Israel vào năm 1948 và bắt đầu với phong trào Chủ nghĩa phục quốc Do Thái xét lại do Ze'ev Jabotinsky lãnh đạo. Phong trào này nói về việc thành lập một nhà nước Do Thái trên toàn bộ Palestine và có một bài hát: "Sông Jordan có hai bờ; bờ này là của chúng ta, và bờ kia cũng vậy," ám chỉ một nhà nước Do Thái thậm chí còn mở rộng ra ngoài Sông Jordan. Năm 1977, khái niệm này xuất hiện trong bản tuyên ngôn tranh cử của đảng chính trị Likud của Israel, trong đó tuyên bố rằng "giữa biển và sông Jordan sẽ chỉ có chủ quyền của Israel". Hệ tư tưởng hiện tại của chính phủ Israel vào năm 2024 bắt nguồn từ Chủ nghĩa phục quốc Do Thái xét lại nhằm tìm cách chiếm toàn bộ lãnh thổ của Lãnh thổ Ủy trị Palestine.

Học giả Trung Đông Elliott Colla cho rằng bối cảnh lịch sử của "từ sông sâu tới biển rộng" chính là lịch sử phân chia và chia cắt Palestine, cùng với việc Israel chiếm đoạt và sáp nhập đất đai của Palestine. Theo ông, những bối cảnh này bao gồm: Kế hoạch phân chia Palestine của Liên Hợp Quốc năm 1947, trong đó đề xuất chia đất giữa sông và biển; Nakba năm 1948; Chiến tranh năm 1967, trong đó Israel chiếm đóng Bờ Tây và Dải Gaza; Hiệp định Oslo, (theo quan điểm của ông) đã chia cắt Bờ Tây thành các vùng đất Palestine (mà ông mô tả là "một quần đảo Bantustan được bao quanh bởi các khu định cư, căn cứ và trạm kiểm soát của Israel"); và bức tường phân cách của Israel được dựng lên lần đầu tiên sau cuộc Intifada lần thứ hai.

Một yếu tố khác về bối cảnh lịch sử được Giáo sư Maha Nassar từ Đại học Arizona đưa ra. Theo Giáo sư, cụm từ "từ sông sâu tới biển rộng" đã được sử dụng ngay cả trước năm 1967, thể hiện hy vọng của người Palestine không chỉ thoát khỏi ách thống trị của Israel, mà còn thoát khỏi ách thống trị của Jordan ở Bờ Tây và khỏi ách thống trị của Ai Cập ở Dải Gaza.

Cách sử dụng cụm từ này của người Palestine cũng không rõ ràng. Robin D. G. Kelley viết rằng cụm từ này đã được Tổ chức Giải phóng Palestine (PLO) dùng vào giữa những năm 1960; trong khi Elliott Colla lưu ý rằng "không rõ khẩu hiệu "từ sông sâu tới biển rộng" lần đầu tiên xuất hiện trong văn hóa phản kháng của người Palestine khi nào và ở đâu". Vào tháng 11 năm 2023, Colla viết rằng ông chưa từng gặp cụm từ này - cả bằng tiếng Ả Rập chuẩn lẫn tiếng Ả Rập Levant - trên các phương tiện truyền thông cách mạng Palestine trong những năm 1960 và 1970 và lưu ý rằng "cụm từ này không xuất hiện ở bất kỳ đâu trong Hiến chương Quốc gia Palestine năm 1964 hoặc 1968, cũng như trong Hiến chương Hamas năm 1988".

Hiến chương năm 1964 của Hội đồng Dân tộc Palestine thuộc PLO kêu gọi "khôi phục toàn bộ quê hương bị chiếm đoạt". Hiến chương năm 1964 nêu rõ "Người Do Thái gốc Palestine sẽ được coi là người Palestine nếu họ sẵn sàng sống hòa bình và trung thành với Palestine", cụ thể định nghĩa "người Palestine" là những người "thường trú tại Palestine cho đến năm 1947". Trong lần sửa đổi năm 1968, hiến chương nêu thêm "người Do Thái thường trú tại Palestine cho đến khi cuộc xâm lược của chủ nghĩa phục quốc Do Thái bắt đầu" sẽ được coi là người Palestine. Trong lần sửa đổi năm 1969, PLO hứa cấp quyền công dân bình đẳng cho tất cả người Do Thái, kể cả những người mới nhập cư, nếu họ từ bỏ chủ nghĩa phục quốc Do Thái. Vì vậy, đến năm 1969, PLO đã sử dụng cụm từ "giải phóng Palestine từ sông sâu tới biển rộng" để chỉ một nhà nước thế tục dân chủ duy nhất sẽ thay thế Israel.

Năm 1979, cụm từ này được các đại biểu tham dự Đại hội Palestine của Bắc Mĩ sử dụng.

Colla ghi chú rằng các nhà hoạt động vì nhân quyền của cuộc Intifada lần thứ nhất (1987–1993) "nhớ đã nghe các biến thể của cụm từ này trong tiếng Ả Rập từ cuối những năm 1980 trở đi" và các cụm từ này đã được ghi lại trong các bức tranh graffiti từ thời kỳ đó trong các tác phẩm như "Faṣāʾil al-ḥaraka l-waṭaniyya l-Filasṭīniyya fī l-ʾarāḍī l-muḥtalla wa-shuʿārāt al-judrān" (1991) của Saleh Abd al-Jawad và "The Writing on the Walls: The Graffiti of the Intifada" (1996) của Julie Peteet.

Khẩu hiệu này đã xuất hiện trong báo cáo năm 2021 của tổ chức B'Tselem với tựa đề "Chế độ tối cao của người Do Thái từ sông Jordan đến biển Địa Trung Hải: Đây là chế độ phân biệt chủng tộc" mô tả sự cai trị thực quyền của Israel đối với lãnh thổ từ sông ra biển là một chế độ phân biệt chủng tộc thông qua việc chiếm đóng Bờ Tây và phong tỏa Dải Gaza.

## Biến thể
Các phiên bản khác nhau của khẩu hiệu nhấn mạnh các khía cạnh khác nhau của cuộc đấu tranh của người Palestine qua từng thời gian. Phiên bản , ("từ sông sâu tới biển rộng/ Palestine sẽ được tự do"; ) tập trung vào sự giải phóng và tự do. Phiên bản , "từ sông sâu tới biển rộng/ Palestine là người Ả Rập" () mang tinh thần chủ nghĩa dân tộc Ả Rập, và phiên bản , "từ sông sâu tới biển rộng/ Palestine thuộc đạo Hồi" () có quan điểm Hồi giáo. Theo Colla, hai phiên bản sau đã được sử dụng trong các bức tranh graffiti vào cuối những năm 1980, thời kỳ của cuộc Intifada lần thứ nhất. Câu thơ "From the river to the sea, Palestine will be free" - bản dịch từ  - là phiên bản được lưu hành trong số những người nói tiếng Anh bày tỏ sự đoàn kết với Palestine kể từ những năm 1990.

Công thức này đã được những người theo chủ nghĩa Phục quốc Do Thái và Israel sử dụng. Omer Bartov ghi chú rằng bài hát "Bờ Đông Jordan" của thủ lĩnh Chủ nghĩa Phục quốc Do Thái Vladimir Jabotinsky đã sử dụng công thức   ( "Sông Jordan có hai bờ; bờ này của ta, bờ kia cũng vậy"). Đảng Likud cũng sử dụng công thức  (, "giữa biển và sông Jordan sẽ chỉ có chủ quyền người Israel"). Gần đây nhất cụm từ này đã được Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu tái khẳng định vào ngày 18 tháng 1 năm 2024.

## Sử dụng
### Dùng bởi các nhóm phiến quân Palestine
Hamas đã bác bỏ "bất kỳ giải pháp thay thế hành động giải phóng Palestine hoàn toàn và trọn vẹn, từ sông sâu tới biển rộng" trong hiến chương sửa đổi bổ sung năm 2017, ám chỉ tất cả các khu vực thuộc Lãnh thổ Ủy trị Palestine trước đây và theo nghĩa rộng hơn, và chấm dứt chủ quyền của người Do Thái trong khu vực. Tuy nhiên, trong câu tiếp theo, Hamas chấp nhận "việc thành lập một nhà nước Palestine hoàn toàn có chủ quyền và độc lập, với Jerusalem là thủ đô theo đường ranh giới được phân định vào ngày 4 tháng 6 năm 1967, với sự trở về của những người tị nạn bị đuổi khỏi nơi ở, là một công thức của sự đồng thuận quốc gia". Nhiều học giả coi việc Hamas chấp nhận biên giới năm 1967 là sự chấp nhận ngầm của một nhà nước khác ở phía bên kia.

Tổ chức Thánh chiến Hồi giáo Palestine tuyên bố rằng "từ sông rộng tới biển sâu - [Palestine] là một vùng đất Hồi giáo Ả Rập mà [nó] bị pháp luật cấm từ bỏ bất kỳ tấc đất nào, và sự hiện diện của Israel ở Palestine là một sự tồn tại vô nghĩa, bị pháp luật cấm công nhận. Còn những người Hồi giáo sử dụng phiên bản "Palestine theo đạo Hồi từ sông rộng tới biển sâu".

### Những câu nói tương tự của phe cánh hữu Israel
Cụm từ này cũng được đảng Likud cầm quyền của Israel sử dụng như một phần trong bản tuyên ngôn bầu cử năm 1977 của họ, trong đó nêu rõ "Khu vực Judea và Samaria sẽ không được trao cho bất kỳ chính quyền nước ngoài nào; giữa Biển Đỏ và sông Jordan sẽ chỉ có chủ quyền của Israel". Khẩu hiệu này được lặp lại bởi lãnh đạo đảng và Thủ tướng, Menachem Begin. Cách diễn đạt tương tự cũng đã được sử dụng gần đây hơn bởi các chính trị gia Israel khác, như Gideon Sa'ar và Uri Ariel của The Jewish Home. Năm 2014, Ariel nói, "Giữa sông Jordan và biển Địa Trung Hải sẽ chỉ có một nhà nước, đó là Israel". Cụm từ này cũng đã được thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu của đảng Likud sử dụng trong các bài phát biểu. Cách diễn đạt tương tự cũng đã được sử dụng gần đây hơn bởi các chính trị gia Israel khác.

### Sử dụng trong quốc tế

Trong số các tài liệu mà lực lượng Hoa Kỳ thu được trong quá trình tiêu diệt Osama bin Laden - người sáng lập al-Qaeda, có một bài phát biểu gửi tới người dân Hoa Kỳ, trong đó bin Laden đề xuất các đảm bảo về kinh tế và an ninh để đổi lấy một "lộ trình trả lại vùng đất Palestine cho chúng ta, toàn bộ, từ biển rộng đến sông sâu, đó là một vùng đất Hồi giáo không thể bị buôn bán hoặc trao tặng cho bất kỳ bên nào".

Ngày 27 tháng 9 năm 2008, Tổng thư ký Hezbollah Hassan Nasrallah tuyên bố tại một cuộc mít tinh: "Palestine, từ sông sâu tới biển rộng, là tài sản của người Ả Rập và người Palestine, không ai có quyền từ bỏ dù chỉ một hạt đất hay một hòn đá, bởi vì mỗi hạt đất đều thiêng liêng. Toàn bộ vùng đất này phải được trả lại cho chủ sở hữu hợp pháp của nó". Cựu Tổng thống Iran Ebrahim Raisi, đã sử dụng cụm từ này vào năm 2023, nói rằng "Giải pháp duy nhất là một nhà nước Palestine từ sông đến biển", nghĩa là giải pháp duy nhất cho cuộc xung đột sẽ là một nhà nước Palestine bao gồm toàn bộ Israel và các vùng lãnh thổ Palestine. Năm 2003, Tổng thống Iraq khi đó là Saddam Hussein, trong bài phát biểu kỷ niệm ngày thành lập Quân đội Iraq, đã đề cập đến người dân Palestine và cuộc Xung đột Israel–Palestine, tuyên bố "Palestine muôn năm, tự do và Ả Rập, từ biển rộng đến sông sâu".

Vào ngày 30 tháng 10 năm 2023, Nghị sĩ Quốc hội Anh Andy McDonald đã bị đình chỉ chức vụ khỏi Đảng Lao động sau khi phát biểu trong một bài diễn văn ủng hộ Palestine: "Chúng tôi sẽ không nghỉ ngơi cho đến khi có công lý, cho đến khi tất cả mọi người, cả người Israel lẫn người Palestine, giữa sông sâu và biển rộng, được sống trong tự do hòa bình". Đảng Lao động mô tả phát biểu của McDonald là "vô cùng xúc phạm". McDonald khi đó nói: "Những lời này không nên được hiểu theo bất kỳ cách nào khác ngoài ý nghĩa nguyên thuỷ, cụ thể là một lời kêu gọi chân thành chấm dứt giết chóc ở Israel, Gaza và Bờ Tây bị chiếm đóng, và cho tất cả mọi người trong khu vực được sống trong tự do mà không bị đe dọa bởi bạo lực".

Tính đến ngày 1 tháng 11 năm 2023, Hiệp hội bóng đá Anh đã cấm các cầu thủ sử dụng cụm từ này, tuyên bố rằng họ đã nói rõ với các đội rằng "cụm từ này được coi là xúc phạm đến nhiều người" và rằng giải đấu sẽ nhờ cảnh sát hỗ trợ về cách [họ] nên xử lý và phản hồi" nếu các cầu thủ vẫn cố tình sử dụng. Vào ngày 5 tháng 11, Cảnh sát Đô thị đã ngừng làm việc với một cố vấn đã hô vang khẩu hiệu trong một cuộc biểu tình và nói rằng đó là hành động "phản Do Thái và trái ngược với các giá trị của chúng tôi".

Vào ngày 30 tháng 11 năm 2018, CNN đã sa thải học giả người Mĩ Marc Lamont Hill khỏi vị trí biên tập viên chính trị sau khi ông có bài phát biểu tại Liên Hợp Quốc nhân Ngày Quốc tế Đoàn kết với Nhân dân Palestine kết thúc bằng câu: "[...] chúng ta có cơ hội, không chỉ thể hiện sự đoàn kết bằng lời nói, mà còn cam kết hành động chính trị, hành động cơ sở, hành động địa phương và hành động quốc tế để mang lại cho chúng ta những gì công lý đòi hỏi. Và đó là một Palestine tự do, từ sông sâu tới biển rộng". ADL cáo buộc Hill sử dụng cụm từ "từ sông sâu tới biển rộng" làm mật mã cho sự hủy diệt Israel. Hill xin lỗi, nhưng sau đó đã đăng tweet "Ông nói 'từ sông sâu tới biển rộng' được hiểu "phổ biến" là sự hủy diệt Nhà nước Do Thái? Ông dựa trên cơ sở nào để đưa ra tuyên bố này? Nó mang ý nghĩa hủy diệt khi là khẩu hiệu của Đảng Likud? Hay khi đang được phe cánh hữu Israel sử dụng?".

Ngày 7 tháng 11 năm 2023, Hạ Nghị sĩ Hoa Kỳ Rashida Tlaib đã bị Hạ viện khiển trách một phần vì sử dụng cụm từ này, Tlaib cho rằng đó là "một lời kêu gọi đầy khát vọng cho tự do, nhân quyền và chung sống hòa bình, chứ không phải cái chết, sự hủy diệt hay thù hận". Trước cuộc bỏ phiếu, lãnh đạo đảng Dân chủ tại Hạ viện Hakeem Jeffries đã chỉ trích cụm từ này "được hiểu rộng rãi là kêu gọi hủy diệt hoàn toàn Israel". Ngày 8 tháng 11 năm 2023, Nhà Trắng đã lên án Tlaib vì đã sử dụng cụm từ này. Thư ký Báo chí Nhà Trắng Karine Jean-Pierre cho biết "câu nói 'từ sông sâu tới biển rộng' gây chia rẽ, tổn thương; nhiều người cảm thấy tổn thương và nhiều người cảm thấy có hơi hướm bài Do Thái", và nói thêm rằng Nhà Trắng "kiên quyết phản đối việc áp dụng thuật ngữ này cho cuộc xung đột (Israel-Hamas năm 2023)".

### Sử dụng trên mạng xã hội
Khẩu hiệu này đã được sử dụng trên khắp các phương tiện truyền thông xã hội, bao gồm cả TikTok.

Ngày 15 tháng 11 năm 2023, những người Do Thái có sức ảnh hưởng và người nổi tiếng đã chỉ trích các giám đốc điều hành TikTok trong một cuộc gọi riêng, nhằm gây sức ép buộc họ kiểm duyệt việc sử dụng khẩu hiệu này trên nền tảng. Adam Presser, giám đốc điều hành TikTok, tuyên bố rằng chỉ những nội dung "có ý nghĩa rõ ràng... nội dung vi phạm thì chúng tôi mới gỡ bỏ", đồng thời nói thêm rằng nếu "ai đó chỉ sử dụng nó một cách tùy tiện, thì đó được coi là lời nói chấp nhận được". Trong một tuyên bố, TikTok cho biết nội dung sử dụng khẩu hiệu này "theo cách đe dọa bạo lực và lan truyền thù hận" không được phép trên nền tảng. Một báo cáo của ''Fortune'' đã mô tả cuộc gọi Zoom giữa "khoảng 40 nhà lãnh đạo công nghệ chủ yếu là người Do Thái", bao gồm Anthony Goldbloom và các giám đốc điều hành của TikTok, vào ngày 16 tháng 11, tuyên bố rằng thuật toán của nền tảng này ưu tiên "nội dung ủng hộ Palestine hơn nội dung ủng hộ Israel" và thúc đẩy nền tảng này "xem xét lại các nguyên tắc cộng đồng của mình", với việc công ty từ chối "so sánh thẳng thừng" các hashtag trên nền tảng và tuyên bố rằng sự mất cân bằng về nội dung không phải là kết quả của "bất kỳ loại thiên vị cố ý hoặc vô ý nào trong các thuật toán".

Ngày 17 tháng 11 năm 2023, Elon Musk, chủ sở hữu Twitter, đã thay đổi chính sách trên nền tảng, tuyên bố rằng những người dùng sử dụng các thuật ngữ như "phi thực dân hóa" và "từ sông sâu tới biển rộng" hoặc các cách diễn đạt tương tự sẽ bị tạm ngưng tài khoản. Ông tuyên bố những thuật ngữ này được sử dụng như một cách nói giảm nói tránh cho bạo lực cực đoan hoặc diệt chủng. Thông báo của Musk được đưa ra sau khi ông bị chỉ trích vì "ủng hộ một bài đăng bài Do Thái" trên nền tảng này hai ngày trước đó, và các công ty như IBM, Comcast, Apple, Paramount Global, Disney và Lionsgate đã thông báo tạm dừng quảng cáo trên nền tảng này.

Jonathan Greenblatt, CEO của Liên đoàn Chống phỉ báng, hoan nghênh hành động của Musk vào ngày 17 tháng 11, gọi đó là "một động thái quan trọng và đáng hoan nghênh" và ca ngợi "sự lãnh đạo của ông trong cuộc chiến chống lại sự thù hận". Tuyên bố của Greenblatt được The Guardian đưa tin là một phần của nỗ lực nhằm giành ảnh hưởng lên phe cực hữu, và người đứng đầu Trung tâm Công nghệ và Xã hội (CTS) của ADL, Yael Eisenstat, đã từ chức để phản đối Các nhân viên khác của ADL bày tỏ sự phản đối đối với động thái của Greenblatt. Tạp chí *[[Rolling Stone]]* cho biết "có thể" người dùng Twitter sẽ bị tạm ngưng tài khoản vì "lặp lại một trong hai cụm từ này". Noah Lanard của ''Mother Jones'' viết rằng chính sách mới "có lẽ chỉ áp dụng cho những người sử dụng khẩu hiệu [từ sông sâu tới biển rộng] để ủng hộ người Palestine" và lập luận rằng Musk đang "cố gắng che đậy sự cố chấp của chính mình". Những người dùng ủng hộ Palestine chỉ trích chính sách mới của Musk, cho rằng ông đang nhầm lẫn giữa lời nói chính trị hợp pháp với "lời kêu gọi bạo lực" và đang "hạn chế quyền tự do ngôn luận".

Ngày 4 tháng 9 năm 2024, Ban giám sát Meta công bố quyết định cho phép sử dụng khẩu hiệu này trên các nền tảng của Meta và lập luận rằng khẩu hiệu này không vi phạm các quy tắc về "Lời nói thù hận, bạo lực và kích động hoặc các tổ chức và cá nhân nguy hiểm".

### Sử dụng nơi công cộng

Khẩu hiệu này đã được sử dụng rộng rãi trong các phong trào biểu tình ủng hộ Palestine và thường được hô vang tại các cuộc biểu tình ủng hộ Palestine, thường được theo sau hoặc đi trước bằng cụm từ "Palestine sẽ được tự do" (cụm từ này có vần điệu trong tiếng Anh, không phải tiếng Ả Rập). Những người ủng hộ có cách diễn giải khác nhau. Trong một cuộc khảo sát do Tổ chức Nghiên cứu và Phát triển Thế giới Ả Rập thực hiện vào ngày 14 tháng 11, 74,7% người Palestine đồng ý rằng họ ủng hộ một nhà nước Palestine thống nhất "từ sông sâu tới biển rộng", trong khi chỉ có 5,4% số người được hỏi ủng hộ giải pháp "một nhà nước cho hai dân tộc".

Các nhà hoạt động vì nhân quyền và các nhà xuất bản cấp tiến cho rằng cụm từ này kêu gọi một giải pháp một nhà nước: một nhà nước thế tục duy nhất trên toàn bộ Palestine lịch sử, nơi mọi người thuộc mọi tôn giáo đều có quyền công dân bình đẳng. Điều này trái ngược với giải pháp hai nhà nước: một nhà nước Palestine tồn tại bên cạnh một nhà nước Do Thái. Cách sử dụng này được mô tả là lên tiếng cho quyền của người Palestine "được sống tự do trên vùng đất từ sông sâu tới biển rộng", nhà văn Palestine Yousef Munayyer mô tả cụm từ này là "một lời đáp trả cho sự chia cắt đất đai và con người Palestine do sự chiếm đóng và phân biệt đối xử của Israel". Người khác cho rằng khẩu hiệu này tượng trưng cho "quyền tự do và phẩm giá bình đẳng của người dân Palestine". Elliott Colla phát hiện ra bằng chứng đầu tiên sử dụng cụm từ này trong văn hóa phản kháng của người Palestine đến từ cuộc Intifada lần thứ nhất (1987–1993) bằng tài liệu ghi chép trong các bức tranh graffiti.

Vào ngày 8 tháng 11 năm 2023, Amazon trả lời tờ *[[Newsweek]]* rằng họ sẽ không loại bỏ hàng hóa ủng hộ người Palestine, bao gồm cả quần áo có khẩu này, với lý do rằng các mặt hàng này không "vi phạm chính sách của chúng tôi", chính sách này cấm bán các sản phẩm "khuyến khích, kích động hoặc tôn vinh lòng thù hận, bạo lực, phân biệt chủng tộc, tình dục hoặc tôn giáo".

## Chỉ trích
Một số chính trị gia và nhóm vận động như Liên đoàn Chống phỉ báng (ADL) và Ủy ban Do Thái Hoa Kỳ coi đây là khẩu hiệu bài Do Thái, phát ngôn thù hận và kích động diệt chủng. Họ cho rằng nó phủ nhận quyền tự quyết của người Do Thái tại quê hương tổ tiên của họ hoặc ủng hộ việc di dời cũng như là tiêu diệt họ. Những người chỉ trích cho rằng khẩu hiệu này kêu gọi đặt vùng đất này dưới sự cai trị hoàn toàn của người Ả Rập với cái giá phải trả là Nhà nước Israel và công dân Do Thái của nước này.

Theo giám đốc khu vực ADL Jonah Steinberg, từ thời Chiến tranh Ả Rập-Israel 1948 đã "có một câu cửa miệng là 'đẩy người Do Thái xuống biển' và câu nói 'Từ sông sâu tới biển rộng' lặp lại câu cửa miệng đó theo hướng đe dọa".

Steven Lubet đã viết trong một bài xã luận trong tờ *[[The Hill]]* rằng nếu những người cổ súy cho khẩu hiệu này thực sự chỉ quan tâm đến “tự do, nhân quyền và chung sống hòa bình” như họ tuyên bố, thì họ đã đổi khẩu hiệu thành “Từ sông sâu tới biển rộng, *người Palestine* sẽ được tự do”. Lubet cũng nói rằng, theo các quy tắc của khung DEI, tính chất phân biệt chủng tộc của một bài phát biểu nhất định không chỉ xác định bằng ý định của người nói, mà chủ yếu là bằng tác động đối với những người cảm thấy bị xúc phạm hoặc bị đe dọa. Do đó, ông kết luận, vì hầu hết người Do Thái coi khẩu hiệu này là gây tổn thương và đe dọa, nên cần tránh sử dụng nó, bất kể ý định thực sự của những người dùng là gì.

Theo Susie Linfield trong một cuộc phỏng vấn trên tạp chí *[[Salmagundi]]*, không có gì sai khi cả người Do Thái và người Palestine đều "theo đuổi quyền tự quyết dân tộc". Theo bà, khẩu hiệu "từ sông sâu tới biển rộng" thể hiện sự không sẵn lòng thỏa hiệp với quốc gia kia về giải pháp hai nhà nước, khiến giới lãnh đạo Palestine bác bỏ kế hoạch phân chia năm 1947 dẫn đến thảm họa Nakba.

Ngày 9 tháng 11 năm 2023, Claudine Gay, hiệu trưởng Đại học Harvard lúc bấy giờ, đã lên án khẩu hiệu này.

Ngày 17 tháng 4 năm 2024, Minouche Shafik, khi ấy giữ chức hiệu trưởng Đại học Columbia, cho biết bản thân bà cảm thấy cụm từ này mang tính bài Do Thái, nhưng một số người thì không.

Nhà sử học Richard Wolin cho rằng cụm từ này "ngầm ủng hộ việc loại bỏ 9 triệu người Israel bằng mọi cách có thể [...]".
### Phản hồi
Nhà nghiên cứu và cựu đàm phán viên trong tiến trình hòa bình Israel-Palestine Ahmad Samih Khalidi đã phản hồi những lời chỉ trích cho rằng cụm từ này mang tính diệt chủng: "Hoàn toàn có thể cho cả hai dân tộc được tự do giữa sông và biển, vậy 'tự do' có nhất thiết là diệt chủng không? Tôi nghĩ bất kỳ người nào có lý trí cũng sẽ nói là không. Liệu nó có loại trừ việc cộng đồng Do Thái ở khu vực giữa biển và sông cũng không thể được tự do không? Tôi nghĩ bất kỳ người nào có lý trí cũng sẽ nói là không".

Một số nhà văn người Palestine gốc Mĩ như Yousef Munayyer và nhà sử học Maha Nassar viết rằng những cáo buộc khẩu hiệu này mang tính diệt chủng đều dựa trên những quan điểm phân biệt chủng tộc và bài Hồi giáo về ý định của người Palestine Nhà nhân chủng học Nadia Abu El Haj nói thêm rằng những người coi cụm từ này là "đe dọa", "đe dọa" hoặc lời kêu gọi "bạo lực diệt chủng" trong ngữ cảnh ủng hộ Palestine không đưa ra những tuyên bố tương đương khi người Israel sử dụng.

Khi mô tả những lời chỉ trích về cụm từ này, học giả chính trị thế giới Ả Rập Elliott Colla viết:Chính cụm từ đầu tiên của khẩu hiệu - "từ sông sâu tới biển rộng" - đã gây ra rất nhiều phẫn nộ. Các tổ chức cộng đồng Do Thái chủ chốt, nổi bật nhất là ADL và AJC, đã khăng khăng rằng cụm từ này mang tính bài Do Thái. Trong những năm gần đây, họ đã đưa ra những định nghĩa mới về chủ nghĩa bài Do Thái, biến nhiều biểu hiện phổ biến của tình đoàn kết với Palestine thành những ví dụ tự thân của ngôn từ thù hận chống Do Thái... khẩu hiệu "từ sông sâu tới biển rộng" đóng vai trò nổi bật trong những cáo buộc của họ về lối nói nước đôi mang tính bài Do Thái.

Năm 2021, hơn 200 học giả trong nhiều lĩnh vực khác nhau đã ký *[[Tuyên bố Jerusalem về Chủ nghĩa bài Do Thái]]*. Tuyên bố đã thảo luận về các biểu hiện phổ biến của chủ nghĩa bài Do Thái, cũng như những loại lời nói và hành vi nào là bài Do Thái và những loại lời nói và hành vi nào không phải là bài Do Thái, đặc biệt liên quan đến Chiến tranh Israel – Hamas. Theo các tác giả, "giữa sông sâu và biển rộng" không mang ý nghĩa bài Do Thái.

Các học giả Amos Goldberg và Alon Confino viết vào năm 2024 rằng, nhìn chung cách diễn đạt này không thể hiện ý định diệt chủng và bài Do Thái, thay vào đó, cách sử dụng trong lịch sử thể hiện các chiến lược chính trị nhằm giải phóng người Palestine.

## Trạng thái pháp lý
Sau cuộc tấn công của Hamas vào Israel năm 2023, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Anh lúc bấy giờ, Suella Braverman, đã đề xuất truy tố những người sử dụng cụm từ này trong một số bối cảnh nhất định

Đa số nghị viện Hà Lan tuyên bố khẩu hiệu này là lời kêu gọi bạo lực. Tuy nhiên, vào tháng 8 năm 2023, ngành tư pháp đã ra phán quyết rằng khẩu hiệu này được bảo vệ trên cơ sở tự do ngôn luận, "có thể bị diễn giải theo nhiều cách", bao gồm cả những cách diễn giải "liên quan đến nhà nước Israel và có thể liên quan đến những người mang quốc tịch Israel, nhưng không liên quan đến người Do Thái vì chủng tộc hoặc tôn giáo của họ". Phán quyết này sau đó đã được Tòa án tối cao Hà Lan giữ nguyên Vào tháng 5 năm 2024, một động thái của quốc hội kêu gọi hình sự hóa khẩu hiệu này đã được thông qua với đa số phiếu thuận. Do đó, về mặt lý thuyết, việc truy tố tội kích động bạo lực và ngôn từ kích động thù địch khi sử dụng khẩu hiệu này là có thể; nhưng còn khó khăn về mặt thực tế.

Vào ngày 11 tháng 10 năm 2023, cảnh sát Viên đã cấm một cuộc biểu tình ủng hộ người Palestine, viện dẫn việc đưa cụm từ "từ sông sâu tới biển rộng" vào các thiệp mời là lý do chính đáng. Các chính trị gia ở Áo cũng đã cân nhắc việc tuyên bố việc sử dụng cụm từ này là một hành vi phạm tội, thủ tướng Áo Karl Nehammer tuyên bố rằng cụm từ này sẽ được hiểu là một lời kêu gọi giết người.

Ngày 5 tháng 11 năm 2023, tại Tallinn (Estonia), cảnh sát đã mở cuộc điều tra hình sự đối với năm người tham gia biểu tình sử dụng khẩu hiệu "Từ sông sâu tới biển rộng, Palestine sẽ được tự do".

Vào ngày 11 tháng 11 năm 2023, cụm từ này đã bị cấm tại Bavaria (Đức), và "Văn phòng công tố và cảnh sát Bavaria đã cảnh báo rằng từ nay trở đi, việc sử dụng cụm từ này, bất kể ngôn ngữ nào, sẽ bị coi là sử dụng biểu tượng của các tổ chức khủng bố. Điều này có thể dẫn đến hình phạt lên đến ba năm tù giam hoặc phạt tiền". Mặc dù CNN đã đưa tin vào ngày 28 tháng 1 năm 2024, cụm từ này không bị coi là bất hợp pháp trên toàn nước Đức. Vào ngày 22 tháng 3 năm 2024, Tòa án Hành chính Hessen đã ra phán quyết bác bỏ lệnh cấm của chính quyền thành phố Frankfurt và cho phép sử dụng cụm từ này trong một cuộc biểu tình cùng ngày.

Vào ngày 16 tháng 11 năm 2023, có thông tin cho rằng những người sử dụng cụm từ này có thể phải đối mặt với việc bị truy tố hình sự tại Cộng hòa Séc.

Vào ngày 17 tháng 11 năm 2023, có thông tin cho biết vụ án của một người đàn ông bị cảnh sát ở Calgary, Canada buộc tội vì sử dụng cụm từ này đã bị tạm dừng tố tụng.

Vào ngày 16 tháng 4 năm 2024, Hạ viện Hoa Kỳ đã thông qua một nghị quyết lên án cụm từ này là bài Do Thái với 377 phiếu thuận, 44 phiếu chống và 1 phiếu vắng mặt. Nghị quyết này bắt nguồn từ tranh cãi xung quanh video của Rashida Tlaib. Tlaib, người đã bỏ phiếu chống lại nghị quyết, đã bảo vệ cụm từ này như một khát vọng tự do. Trong khi một số đảng viên Dân chủ coi nghị quyết này là gây chia rẽ, nhiều người lại ủng hộ nó do lo ngại về chủ nghĩa bài Do Thái.
## Nguồn