Chủ nghĩa thô mộc

**Chủ nghĩa thô mộc** là một trường phái kiến trúc hình thành vào thời hậu chiến tranh vào thập niên 1950 ở Vương quốc Anh. Đặc trưng của kiến trúc thô mộc là cấu trúc tối giản, sự phô bày vật liệu xây dựng, các yếu tố cấu trúc thô sơ và giảm thiểu thiết kế trang trí. Kiến trúc thô mộc thường dùng bê tông hoặc gạch nung lộ ra ngoài, không sơn, các hình dạng góc cạnh và bảng màu đơn sắc; những vật liệu khác bao gồm thép, gỗ và kính.

Bắt nguồn từ chủ nghĩa hiện đại, chủ nghĩa thô mộc là một phản ứng chống lại sự hoài niệm trong kiến trúc vào thập niên 1940. Hai kiến trúc sư người Anh Alison và Peter Smithson lần đầu tiên dùng thuật ngữ "chủ nghĩa thô mộc mới" để mô tả thiết kế của họ. Trong một bài luận năm 1955, nhà sử hộc kiến trúc Reyner Banham liên kết kiến trúc thô mộc với phong cách *béton brut* ("bê tông thô") và nghệ thuật ngoài lề. Mầm mống của chủ nghĩa thô mộc hình thành trong các công trình hiện đại của những kiến trúc sư như Le Corbusier, Louis Kahn, Ludwig Mies van der Rohe và Alvar Aalto và được những kiến trúc sư khác như Smithsons, Ernő Goldfinger và công ty Chamberlin, Powell & Bon phát triển.

Tại Vương quốc Anh, chủ nghĩa thô mộc là lối thiết kế của nhà ở xã hội và chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa xã hội. Kiến trúc thô mộc nhanh chóng lan rộng trên thế giới và được phản ánh trong những phong cách tương tự như ở Đông Âu. Chủ nghĩa thô mộc phổ biến nhất trong thiết kế các công trình công cộng, chẳng hạn như cơ quan lập pháp tỉnh, các dự án công chính, trường đại học, thư viện, tòa án và tòa thị chính. Kiến trúc thô mộc bắt đầu thoái trào vào cuối thập niên 1970, một phần vì bị liên kết với sự xuống cấp đô thị và chủ nghĩa toàn trị. Chủ nghĩa thô mộc là lối kiến trúc phổ biến trong khối xã hội chủ nghĩa vì được coi là biểu thị sự bình đẳng so với những phong cách truyền thống bị gán là mang tính tư sản.

Chủ nghĩa thô mộc từ lâu đã gây ra nhiều tranh cãi. Thường xuyên có những chiến dịch vận động phá bỏ các công trình theo kiến trúc thô mộc.

## Lịch sử

Kiến trúc sư người Thụy Điển Hans Asplund đặt ra thuật ngữ *nybrutalism* (chủ nghĩa thô mộc mới) để mô tả Villa Göth, một ngôi nhà gạch hiện đại ở Uppsala do Bengt Edman và Lennart Holm thiết kế vào tháng 1 năm 1950. Ngôi nhà để lộ các dầm chữ I trên cửa sổ, để lộ gạch ra bên trong, bên ngoài và đổ bê tông trong một số phòng có thể nhìn thấy kiểu ghép mộng của các tấm ván. Vào mùa hè năm 1950, một nhóm kiến trúc sư người Anh bao gồm Michael Ventris, Oliver Cox và Graeme Shankland đến thăm công trình và phổ biến thuật ngữ trong giới kiến trúc Anh.

Năm 1953, Alison Smithson lần đầu tiên dùng thuật ngữ "chủ nghĩa thô mộc mới" trong một ấn phẩm để mô tả thiết kế của ngôi nhà Soho chưa xây của cô. Cô giải thích rằng tòa nhà sẽ để lộ hoàn toàn cấu trúc mà không có lớp hoàn thiện nội thất. Trường Trung học Hunstanton ở Norfolk do Smithsons thiết kế, hoàn thành vào năm 1954, và Ngôi nhà Sugden ở Watford, hoàn thành vào năm 1955, là những công trình đầu tiên theo kiến trúc thô mộc mới ở Vương quốc Anh. Trường Trung học Hunstanton là tòa nhà đầu tiên trên thế giới mang danh hiệu "chủ nghĩa thô mộc mới" do chính các kiến trúc sư đặt ra. Vào thời điểm đó, công trình được mô tả là "tòa nhà hiện đại nhất ở Anh".

Nhà sử học kiến trúc người Anh Reyner Banham phổ biến thuật ngữ này để mô tả một phong cách đạo đức, thẩm mỹ trong một bài luận năm 1955 với tựa đề *The New Brutalism*. Trong bài luận, Banham nhận xét Hunstanton và ngôi nhà Soho là điểm tham chiếu để định nghĩa kiến trúc thô mộc. Banham cũng liên kết "chủ nghĩa thô mộc mới" với art brut và *béton brut* trong tiếng Pháp. Kiến trúc sư người Pháp-Thụy Sĩ Le Corbusier thực hiện những công trình *béton brut* nổi tiếng nhất, đặc biệt là *Unité d'habitation* ở Marseille, Pháp; nhà thờ Notre Dame du Haut ở Ronchamp, Pháp; và Khu phức hợp Điện Capitol Chandigarh ở Ấn Độ.

## Mô típ

Chủ nghĩa thô mộc là một phong cách kiến trúc, đồng thời là một cách tiếp cận đối với thiết kế kiến trúc, nhấn mạnh sự đơn giản, trung thực và chức năng phù hợp với mục đích, cư dân và vị trí của công trình. Về mặt phong cách, chủ nghĩa thô mộc là một lối thiết kế hiện đại chống lại sự hoài niệm trong kiến trúc của thập niên 1940. Cốt lõi của chủ nghĩa thô mộc là sự tôn kính đối với chất lượng, bản chất của vật liệu và là "một đạo đức, không phải một thẩm mỹ". Reyner Banham xác định rằng một công trình theo chủ nghĩa thô mộc phải đáp ứng ba điều kiện: sơ đồ mặt bằng thể hiện chức năng, cấu trúc được thể hiện rõ ràng và vật liệu được đề cao về các đặc tính vốn có của vật liệu. Ngoài ra, tính thẩm mỹ của công trình cũng là một yếu tố quan trọng.

Các công trình kiến trúc thô mộc thường có các yếu tố mô-đun lặp đi lặp lại thể hiện các khu chức năng cụ thể, được phân định rõ ràng và nhóm lại thành một tổng thể. Kiến trúc thô mộc thường nhấn mạnh vào các biểu hiện đồ họa trong mặt tiền bên ngoài và trong quy hoạch kiến trúc toàn bộ khu đất liên quan đến các chức năng chính, luồng người trong tòa nhà. Vật liệu thông dụng bao gồm bê tông, gạch, kính, thép, gỗ, đá thô và gabion. Do chi phí thấp, bê tông thô thường được dùng và để lộ cấu trúc với các bề mặt thô ráp có "khuôn" bằng gỗ được tạo ra khi các khuôn được đúc nội vi. Một công trình thô mộc thường có tính đồ sộ (cho dù không lớn về kích thước) và thách thức các quan niệm truyền thống về hình dáng của một tòa nhà, tập trung vào không gian nội thất cũng như ngoại thất.

Các thiết kế thô mộc thường phơi bày các bộ phận bên trong của tòa nhà (cấu trúc, mục đích sử dụng) ở bên ngoài tòa nhà. Ví dụ: Tòa thị chính Boston có các phần nhô ra khác biệt ở mặt ngoài, thể hiện bản chất của mỗi phòng, chẳng hạn như văn phòng thị trưởng hoặc phòng họp hội đồng thành phố. Một ví dụ khác là thiết kế của Trường Trung học Hunstanton đặt bể chứa nước của trường trong một tòa tháp nổi bật và để lộ các đường ống điện nước thay vì giấu sau tường.

Chủ nghĩa thô mộc thường được liên kết với hệ tư tưởng utopia xã hội chủ nghĩa, thường được các nhà thiết kế thuộc trường phái thô mộc ủng hộ, đặc biệt là Alison và Peter Smithson. Những công trình của họ nhấn mạnh tính chức năng và kết nối kiến trúc với thực tế của cuộc sống hiện đại. Vào thập niên 1960, nhà Smithson phổ biến việc tích hợp lối đi, không gian cộng đồng trong nhà cao tầng nhằm tách biệt lưu thông xe cộ và người đi bộ. Kiến trúc thô mộc là lối kiến trúc chủ đạo của khối phía Đông từ giữa thập niên 1960 đến cuối thập niên 1980 (Bulgaria, Tiệp Khắc, Cộng hòa Dân chủ Đức, Liên Xô, Nam Tư).

## Quốc gia

### Vương quốc Anh
Tại Vương quốc Anh, những kiến trúc sư gắn liền với chủ nghĩa thô mộc bao gồm Alison và Peter Smithson, những người tiên phong kiến trúc thô mộc; Ernő Goldfinger; một số công trình của Basil Spence; Sở Kiến trúc Hội đồng Quận Luân Đôn / Hội đồng Đại Luân Đôn; Owen Luder; John Bancroft; Norman Engleback, người thiết kế Phòng trưng bày Hayward; Denys Lasdun, người thiết kế Nhà hát Quốc gia Hoàng gia; Leslie Martin; James Stirling và James Gowan với những công trình ban đầu của họ. Những hãng kiến trúc theo chủ nghĩa thô mộc bao gồm Chamberlin, Powell và Bon, người thiết kế Trung tâm Barbican.

### Hoa Kỳ

Evans Woollen III được ghi nhận là người đầu tiên áp dụng chủ nghĩa thô mộc và kiến trúc hiện đại tại Indianapolis, Indiana. Walter Netsch thiết kế những tòa nhà học thuật theo phong cách thô mộc. Marcel Breuer dùng đường cong thay vì góc trong thiết kế thô mộc của mình. Tại Atlanta, Georgia, Ted Levy thiết kế các tòa nhà Plaza Towers và chung cư Park Place on Peachtree theo chủ nghĩa thô mộc. Nhà sử học kiến trúc William Jordy nhận định mặc dù Louis Kahn phản đối phong cách của hầu hết các công trình thô mộc, nhưng một số công trình của ông chắc chắn chịu ảnh hưởng một số ý tưởng của chủ nghĩa thô mộc.

### Canada
Kiến trúc sư người Vancouver Arthur Erickson thiết kế một số công trình kiến trúc thô mộc nổi bật, bao gồm tòa nhà chính của khuôn viên Đại học Simon Fraser, Tòa nhà MacMillan Bloedel, Bảo tàng Nhân chủng học tại Đại học British Columbia và Tòa án Vancouver.

Winnipeg có những công trình kiến trúc thô mộc nổi bật ở Canada, bao gồm Trung tâm Hành chính Winnipeg (1962-1963), Tòa nhà Hội sinh viên Đại học Manitoba (1966–69) và Trung tâm Nhà hát Hoàng gia Manitoba (1969-70).

### Argentina

Ở Argentina, Clorindo Testa là người tiên phong chính của chủ nghĩa thô mộc, là tác giả của Trụ sở Ngân hàng Luân Đôn và Nam Mỹ và Thư viện Quốc gia Argentina. Federico Peralta Ramos thiết kế xây dựng tòa nhà Entel (nay là Telefónica).

### Việt Nam
Tại Việt Nam, chủ nghĩa thô mộc phổ biến trong các công trình cũ và gắn liền với thời bao cấp. Nhiều kiến trúc sư Liên Xô, nổi bật nhất là Garol Isakovich, được cử đến Việt Nam để giúp đào tạo kiến trúc sư, có ảnh hưởng sâu rộng trong việc định hình phong cách kiến trúc của Việt Nam trong nhiều thập kỷ. Bản thân Isakovich thiết kế một số công trình kiến trúc thô mộc nổi bật ở Việt Nam, bao gồm Cung Văn hóa Lao động Hữu nghị Việt Xô. Năm 1976, chính phủ Việt Nam trao tặng danh hiệu Anh hùng Lao động cho Isakovich. Vào cuối đời, Isakovich bắt đầu áp dụng phong cách kiến trúc truyền thống Việt Nam trong thiết kế của mình, được một số kiến trúc sư Việt Nam gọi là chủ nghĩa hiện đại địa phương và chủ nghĩa hậu hiện đại. Ở Việt Nam Cộng hòa, kiến trúc sư Ngô Viết Thụ thiết kế Dinh Độc Lập với các yếu tố kiến trúc thô mộc.

## Đón nhận

Năm 2005, chương trình truyền hình *Demolition* của Anh tổ chức một cuộc bỏ phiếu công khai để chọn ra 12 tòa nhà nên bị phá hủy, trong đó tám tòa nhà theo phong cách thô mộc. Một bài viết năm 2014 nhận xét rằng dư luận thường không ủng hộ chủ nghĩa thô mộc và những công trình bị phá hủy thường theo phong cách kiến trúc thô mộc.

Chủ nghĩa thô mộc bị chỉ trích có vẻ ngoài "lạnh lẽo", gợi lên bầu không khí của chủ nghĩa toàn trị, cũng như tạo cảm giác xuống cấp đô thị do vật liệu bị phong hóa kém trong một số điều kiện khí hậu nhất định và bề mặt dễ bị vẽ graffiti. Mặc dù vậy, các nỗ lực bảo tồn kiến trúc thô mộc vẫn đang được thực hiện ở Vương quốc Anh.

## Xem thêm

* Chủ nghĩa hiện đại

## Tham khảo

## Đọc thêm

* 
* 

* 
* Monzo, Luigi: Plädoyer für herbe Schönheiten. Gastbeitrag im Rahmen der Austellung "SOS Brutalismus – Rettet die Betonmonster". *Pforzheimer Zeitung*, 27 February 2018, p.&nbsp;6. 
* Anna Rita Emili, *Pure and simple, the architecture of New Brutalism,* Ed.Kappa Rome 2008
* Anna Rita Emili, *Architettura estrema, il Neobrutalismo alla prova della contemporaneità*, Quodlibet, Macerata 2011
* Anna Rita Emili, *Il Brutalismo paulista, L'architettura brasiliana tra teoria e progetto*, Manifesto Libri, Roma ISBN 978872859759, pp.&nbsp;335
* Silvia Groaz, *New Brutalism. The Invention of a Style*, EPFL Press, Lausanne, 2023, 

## Liên kết ngoài

* "The incredible hulks: Jonathan Meades' A-Z of Brutalism"