Bốn sách Phúc Âm

**Bốn sách Phúc Âm** (chữ Hi Lạp Koine: Τὸ ἅγιο Εὐαγγέλιο, chữ Anh: *Four Gospels*), hoặc gọi **Bốn sách Tin Mừng**, **Bốn sách Tin Lành**, là bộ sách chép lại cuộc đời, thi hành sứ mệnh, sự chết, sự phục sinh và sự thăng thiên của Chúa Jesus Christ, đồng thời đặt nền móng cho đức tin Cơ Đốc. Trong Kinh Thánh Tân Ước, đây là bốn quyển mở đầu, gồm: Phúc Âm Matthew, Phúc Âm Mark, Phúc Âm Luke và Phúc Âm John. Theo truyền thống, các sách đó được chép bởi những nhân chứng trực tiếp hoặc gián tiếp: Matthew và John là môn đồ trực tiếp của Chúa Jesus; Mark là bạn đồng sự của Peter; Luke là bạn đồng sự của Paul. Chính vì vậy, bốn kí giả đó được gọi là "bốn sử gia Phúc Âm". Trong đó, ba sách Matthew, Mark và Luke có nội dung tương đồng, thường được gọi là "Phúc Âm Cộng quan", vì có thể đặt song song để cùng khảo cứu.

Về phương diện thần học và lịch sử, bốn sách Phúc Âm cùng với sách Công vụ các Sứ đồ được xem như bộ sử thư của Tân Ước, vì đã ghi chép liên tục những sự kiện trọng đại: từ khi Chúa Jesus giáng sinh, chịu báp-têm, đi rao giảng Tin Lành, bị đóng đinh vào thập tự giá, phục sinh, thăng thiên, cho đến sự hình thành và mở rộng của Hội Thánh đầu tiên. Thời kì lịch sử mà các sách này bao quát kéo dài từ khoảng năm 6 TCN đến năm 60, tức gần một thế kỉ, đặt dấu ấn nền tảng cho đức tin Cơ Đốc.

Ngoài ý nghĩa là bộ sách Kinh Thánh, chữ Εὐαγγέλιον *Evangélion* còn được dùng để chỉ sách Phúc Âm lễ nghi (<small>en</small>), tức những bản chép riêng phần Tin Mừng được sắp xếp theo lịch phụng vụ, dùng để đọc trong Thánh lễ và các nghi thức thờ phượng. Trong truyền thống Chính thống giáo Đông phương, việc đọc Tin Lành từ một quyển sách riêng biệt là điều bắt buộc; trong Giáo hội Công giáo La Mã và một bộ phận của Anh giáo, tông phái Luther, tập quán đó vẫn được duy trì phổ biến.

Tóm lại, bốn sách Phúc Âm không chỉ là kí sự về cuộc đời và sứ mệnh của Chúa Jesus, mà còn là "cửa ngõ" mở đầu cho toàn bộ Tân Ước. Nó vừa là nguồn tư liệu lịch sử vừa là chứng tích đức tin, đưa người đọc trở về cội nguồn của Tin Lành, và qua đó khẳng định niềm hi vọng được xây dựng trên nền tảng là chính Đấng Christ, Ngôi Lời trở nên xác thịt.

## Mục đích biên soạn bốn sách Phúc Âm
[nhỏ|Sách Tin Lành của vùng Maasland, nửa sau thế kỉ XII ([Thư viện Hoàng gia Hà Lan).]]
Chữ "Phúc Âm" (εὐαγγέλιον *evangélion*) có nghĩa là "tin lành" hay "tin mừng". Đó chính là "tin tốt lành đến từ Trời" – rằng Đức Chúa Jesus là Đấng Messiah đã được hứa ban, Ngài chịu chết để chuộc tội cho nhân loại, rồi đã sống lại và thăng thiên. Tuy cùng chung một thông điệp cốt lõi, nhưng mỗi kí giả Phúc Âm lại mang một bối cảnh riêng, nhắm đến một đối tượng độc giả khác nhau, và nhờ vậy, các sách Phúc Âm vừa thống nhất, vừa đa dạng, như nhiều tia sáng cùng hội tụ về một mặt trời duy nhất.

* Matthew, vốn xuất thân là một người thu thuế, sách Phúc Âm của ông chủ yếu viết cho độc giả Do Thái. Vì vậy, ông nhấn mạnh đến sự ứng nghiệm của các lời tiên tri trong Kinh Thánh Hebrew, chứng minh rằng Jesus chính là Đấng Cứu chuộc mà dân tộc họ trông đợi từ lâu.
* Mark – học sinh của sứ đồ Paul, biên soạn sách Phúc Âm dành cho người ngoại bang (không phải người Do Thái). Ông nhấn mạnh hành động và quyền năng của Chúa Jesus, trình bày một Đấng Cứu chuộc mạnh mẽ, gần gũi, dễ tiếp nhận đối với dân ngoại.
* Luke – một bác sĩ, sách Phúc Âm của ông ghi rõ là viết cho "quý ngài Theophilus đáng kính" (Luke 1:1–3). Cái tên này có thể chỉ một vị quan lớn, hoặc cũng có nghĩa là "người yêu mến Đức Chúa Trời". Do đó, sách Tin Lành Luke có phạm vi độc giả rộng hơn, gồm cả người Do Thái lẫn dân ngoại. Phương pháp viết của ông cũng mang màu sắc lịch sử - biên khảo, có hệ thống, khiến cho độc giả ngoài Do Thái dễ dàng tiếp nhận và tin cậy.

Như vậy, bốn kí giả Phúc Âm đều được Đức Thánh Linh soi dẫn, để ghi chép những lời dạy và công việc của Chúa Jesus Christ một cách trung thực, toàn vẹn và thích hợp với từng nhóm người mà Đức Chúa Trời muốn họ phục vụ. Mỗi người được Đức Chúa Trời sử dụng như một chứng nhân thành tín, được Đức Thánh Linh cảm thúc, để ghi lại một phương diện riêng của cùng một chân lí duy nhất về Cứu Chúa Giê-xu – Con Đức Chúa Trời hằng sống. Bốn sách Tin Lành tuy có sắc thái riêng nhưng đều cùng hoà chung một tiếng nói: Tôn vinh Đức Chúa Trời và rao truyền Tin Lành cứu rỗi trong Đức Chúa Jesus Christ — Đấng là hạt nhân trung tâm của Kinh Thánh, là con đường duy nhất, chân lí tuyệt đối và sự sống đời đời cho muôn người tin nhận Ngài.

## Chủ đề trọng tâm của bốn sách Phúc Âm

Bốn sách Phúc Âm trong Kinh Thánh đã dày công miêu tả Chúa Jesus như một con người chan chứa lòng nhân ái và tràn đầy tình yêu thương. Hễ gặp kẻ đau yếu, mù loà, hay những người đang lâm cảnh khổ đau, Ngài luôn chủ động ra tay cứu giúp họ. Khi Lazarus – người bạn thân của Chúa Jesus, qua đời, chứng kiến cảnh người chị gái khóc than, Chúa Jesus cũng xúc động rơi lệ, cõi lòng thổn thức (John 11:32–36). Như vậy, bức chân dung về Ngài trong Phúc Âm hiện ra không phải là một nhân vật lạnh lùng siêu hình, mà là một con người có cảm xúc sâu xa: Ngài biết cảm thông với người phong cùi, hãnh diện trước sự trưởng thành của môn đồ, bừng bừng chính nghĩa khi đối diện với các văn sĩ và luật sư vô tình vô nghĩa, cố chấp thủ cựu, và đau buồn khi các thầy tư tế, các thủ lĩnh Do Thái tại Jerusalem chẳng nhận ra Ngài chính là Đấng Messiah. Chính vì thế, Ngài trở thành tấm gương mẫu mực cho thế hệ hậu sinh, như lời Kinh Thánh khuyên dạy: "Hãy vui với kẻ vui, khóc với kẻ khóc" (Roman 12:15).

Khi thi hành các phép lạ để chữa lành, Chúa Jesus không chỉ chú trọng đến thể xác, mà còn đặt trọng tâm nơi tâm hồn người được chữa. Lời Ngài thường vang lên: "Đức tin của con đã cứu con" (Matthew 9:22). Ngài thấu hiểu những điều sâu kín nhất trong lòng người. Với Nathanael, Ngài khen ngợi: "Đây là một người Israel thật, trong người không có điều dối trá." (John 1:47). Trong một bữa tiệc tại nhà Simon người Pharisee, có người trách cứ người phụ nữ mang dầu thơm quý giá đến dâng Ngài. Nhưng Chúa Jesus, thấu tỏ tâm ý nàng, đã bênh vực, đồng thời tha thứ cho nàng tội lỗi (Luke 7:36–50). Hành động ấy trở thành kỉ niệm muôn đời, điển hình cho tình yêu và sự khoan dung vô bờ bến. Ngài khẳng định với các môn đồ: Ngài là Đấng Cứu chuộc của họ, và Ngài sẽ "yêu thương họ cho đến cùng" (John 13:1; 15:11–15).

Bốn sách Tin Lành còn cho thấy Chúa Jesus không chỉ là Con Người đầy cảm thông, mà cũng là chính Đức Chúa Trời tỏ hiện. Ngài rao giảng công khai cho đám đông về con đường dẫn vào Thiên Quốc, nhưng cũng chẳng nề hà dành thời gian riêng tư để trò chuyện, uốn nắn, và sửa dạy từng cá nhân, như cuộc đối thoại sâu sắc với người phụ nữ Samaria bên giếng nước (John 4:3–42). Những ai được nghe Ngài thường xúc động đến tận tâm can, dám bày tỏ nỗi lòng, ăn năn hối cải, và tin nhận Ngài là Đức Chúa Trời. Trong khi giới cầm quyền ngạo mạn bỏ mặc dân đen, Chúa Jesus lại được quần chúng nồng nhiệt tôn kính. Đã có lần một người lén chạm vào gấu áo Ngài mà được chữa lành (Luke 8:42–48). Trẻ em cũng yêu mến gần gũi Ngài, đến nỗi có lần Ngài bế một đứa trẻ đặt trước mặt môn đồ để dạy bài học khiêm nhu. Người ta thường vượt đường xa, nhịn ăn nhiều ngày, chỉ để nghe Ngài giảng dạy (Matthew 15:32). Ấy là minh chứng cho sức lôi cuốn đặc biệt của Ngài.

Dù thập toàn thập mĩ nhưng Chúa Jesus chưa từng cao ngạo tự đại, khắt khe hay bắt bẻ ai. Dù trong đời thường hay khi giảng đạo, ngay cả khi gặp những người tội lỗi yếu đuối, thậm chí phạm tội nặng nề, Ngài cũng không hống hách độc đoán, chẳng tùy tiện áp bức họ. Đức Chúa Jesus chẳng hề hà khắc với ai, cũng chẳng chất thêm gánh nặng nào trên vai người khác. Trái lại, Ngài dịu dàng mời gọi: "Hỡi những ai mệt mỏi và gánh nặng, hãy đến với Ta, Ta sẽ cho các ngươi được an nghỉ. Ta có lòng nhu mì, khiêm nhường; hãy gánh lấy ách của Ta và học theo Ta thì linh hồn các ngươi sẽ được an nghỉ." (Matthew 11:28–29). Các môn đồ làm chứng rằng Ngài thật sự là Đấng "nhu hoà và khiêm cung trong lòng".

Tóm lại, bốn sách Phúc Âm không chỉ miêu tả hình tượng Chúa Jesus chân thật, sống động, gần gũi như "người ở giữa người", mà còn ghi chép với văn phong giản dị, mạch lạc, như một thể loại lịch sử đáng tin cậy. Về phương diện nghiên cứu học thuật, vấn đề "tính xác thực lịch sử của bốn sách Phúc Âm" vẫn còn là lĩnh vực nghiên cứu thảo luận sâu rộng, nhưng điều chắc chắn là: trong từng trang, từng chữ, hiện lên một hình tượng Cứu Chúa vừa siêu việt, vừa đầy nhân tính, để hậu thế muôn đời chiêm ngưỡng và noi theo.

## Lịch sử
nhỏ|Sách Phúc Âm theo nghi lễ Byzantine, với bìa được làm bằng da mạ vàng.
Trong thời Trung Cổ, việc chép lại toàn bộ Kinh Thánh là điều hiếm hoi, vì chi phí làm giấy da vô cùng tốn kém. Do đó, người ta thường chỉ sao chép từng sách riêng lẻ, hoặc từng tập sách phục vụ cho một mục đích cụ thể. Từ thế kỉ IV, các sách Tin Lành đã được biên soạn để phục vụ lễ nghi, học tập cá nhân, và cả như những "sách trưng bày" dùng trong nghi lễ trọng thể hay để trang trí. *Codex Washingtonianus* (<small>en</small>) – một loại bản thảo cổ của bốn sách Tin Lành viết bằng chữ Hi Lạp vào thế kỉ IV hoặc V, là một ví dụ điển hình sớm. Đến thế kỉ VII, Giáo hội Công giáo đã gán những đoạn Phúc Âm nhất định cho từng ngày trong lịch giáo hội. Trước đó, việc đọc Kinh Thánh trong lễ thường theo trình tự, hết sách này đến sách khác. Nhiều bản Phúc Âm thời ấy được trình bày vô cùng công phu; quả thật, cho đến khoảng thế kỉ XI, sách Phúc Âm là loại bản thảo viết tay được dát vàng phổ biến nhất. Về sau, ở phương Tây, loại Kinh Thánh La Mã và Kinh Thánh vịnh dần thay thế vị trí ấy, nhưng ở phương Đông, sách Tin Mừng vẫn giữ vai trò trung tâm trong nghệ thuật bản thảo viết tay cho đến khi kĩ thuật in ra đời. Đặc biệt, hình vẽ các nhà loan báo Tin Mừng là một nét đặc trưng thường thấy trong loại sách này. Phần lớn những kiệt tác của nghệ thuật bản thảo viết tay được dát vàng kiểu *Insular* và *Otto* đều là sách Phúc Âm.

Tuy nhiên, không phải sách Phúc Âm nào cũng rực rỡ lộng lẫy. Phần nhiều chỉ được điểm xuyết đôi chút – như chữ cái đầu được trang trí công phu, hoặc vài hoạ tiết đơn sơ. Ngoài bốn sách Phúc Âm, nhiều bản còn kèm theo các phụ lục như: Bảng quy chiếu Eusebius (<small>en</small>), tóm lược, chú giải, và những đoạn giải thích khác. Các bản La-tinh thường có Thư của Jerome gửi giáo hoàng Damasus (<small>en</small>), trong đó ông trình bày lí do cho bản dịch Vulgate cùng cách sắp xếp văn bản mới. Các bản Hi Lạp thường kèm "Thư gửi Carpianus" (<small>en</small>) của Eusebius, nhằm giải thích bộ Quy chiếu Eusebius mà ông đã soạn ra.

Những sách Phúc Âm được dát vàng xa hoa thường thuộc giai đoạn đầu thời Trung Cổ. Về sau, khi sách Phúc Âm lễ nghi và sách đọc Kinh Thánh theo phân đoạn trở nên phổ biến, thì việc trang hoàng lộng lẫy dần nghiêng về những loại sách khác.

## Mối liên hệ và khác biệt giữa bốn sách Phúc Âm
Người xưa nhận thấy rằng Phúc Âm Matthew, Mark và Luke vì có nhiều chỗ gần gũi, tương đồng nên thường được gọi là Phúc Âm Cộng quan – nghĩa là những sách có thể "cùng nhìn một hướng", "đặt song song mà xem" vẫn thấy một mối nhất quán.

Thế nhưng, khi khảo cứu kĩ, ta sẽ nhận ra rằng bốn vị kí giả – Matthew, Mark, Luke và John – mỗi người đều có phong cách riêng, nếp nghĩ riêng, và đối tượng độc giả riêng. Do đó, Phúc Âm không chỉ là bản tường thuật, mà còn là "tấm gương phản chiếu" tâm tính của tác giả cũng như nhu cầu của cộng đồng đức tin lúc bấy giờ.

### Phúc Âm Matthew
[nhỏ|[Mátthêu, Tông đồ Thánh sử|Sứ đồ Matthew được minh hoạ trong cuốn sách Tin Lành gọi là *Ebo-evangeliarium*.]]
Phúc Âm Matthew là một trong bốn sách Tin Lành thuộc Tân Ước, gồm tất cả 28 chương. Nội dung thuật lại cuộc đời và thi hành sứ mệnh của Chúa Jesus Christ: Từ gia phổ, sự giáng sinh thần kì, tuổi thơ, chịu báp-têm và sự thử thách trong hoang mạc, chức vụ giảng dạy và làm phép lạ, cái chết trên thập tự giá, sự phục sinh khải hoàn, cho đến khi Ngài hiện ra truyền dạy Đại Mệnh Lệnh cho các sứ đồ (Matthew 28:18–20).

Kí giả là Matthew, trước kia là một người thâu thuế (Matthew 9:9; Mark 2:14; Luke 5:27–32), sau được Chúa Jesus gọi và trở thành một trong 12 sứ đồ. Tên "Matthew" có thể xuất phát từ tiếng Hebrew *Mattithiah*, nghĩa là "Ân tứ của Đức Jehovah". Nghề thâu thuế vốn bị dân Do Thái khinh ghét, vì nó gắn liền với ách đô hộ của Đế quốc La Mã. Nhưng chính từ một địa vị bị xem thường, Matthew đã tấn tốc hưởng ứng tiếng gọi của Chúa, trở thành người hầu việc Chúa.

Đối tượng chính mà ông viết đến là người Do Thái, với mục đích chứng minh rằng Đức Chúa Jesus chính là Đấng Messiah mà Kinh Thánh Cựu Ước đã hằng dự ngôn. Bởi vậy, Matthew trưng dẫn khoảng 70 đoạn kinh văn Cựu Ước để làm "bằng chứng Kinh Thánh".

Mặc dù sách viết cho người Do Thái, nhưng nguyên bản lại bằng Hi Lạp Koine, chứ không phải tiếng Aram (ngôn ngữ Do Thái bản địa). Điều này cho thấy đối tượng không chỉ là người Do Thái ở xứ Palestine, mà còn là người Do Thái tản cư khắp các miền trong thế giới Hi Lạp-La Mã, đã tin nhận Cứu Chúa Giê-xu.

Nhiều học giả cho rằng Phúc Âm Matthew được viết trong khoảng 50–70 SCN, có thể dựa trên Phúc Âm Mark, cùng với những tư liệu khác (truyền thống gọi là nguồn Q). Một số bản thảo chép tay sau này (thế kỉ X trở đi) gợi ý rằng sách được soạn vào năm 41 SCN. Ngoài ra, theo lời của Jerome (thế kỉ IV–V), Matthew trước tiên đã viết bằng tiếng Hebrew để phục vụ cho những tín hữu chịu cắt bì, rồi bản đó được dịch sang Hi Lạp và phổ biến rộng rãi.

Khác với ba Phúc Âm còn lại, Phúc Âm Matthew đóng vai trò chiếc cầu nối giữa Cựu Ước và Tân Ước:

* Nhấn mạnh rằng Jesus là Đấng Christ, Vua Messiah được hứa ban trong Cựu Ước.
* Liên tục kết nối các lời tiên tri xưa với sự ứng nghiệm trong cuộc đời và chức vụ của Ngài.
* Nhấn mạnh thẩm quyền tối thượng của Chúa Jesus trong việc giải thích luật pháp và rao giảng về Thiên Quốc.

Tổng quát mà nói, Phúc Âm Matthew bày tỏ Chúa Jesus chính là Đức Chúa Trời trở nên xác thịt, Đấng Messiah đã đến để làm Vua Cứu chuộc; qua sự chết và sự sống lại của Ngài, Ngài cứu dân Ngài ra khỏi tội lỗi.

### Phúc Âm Mark
[nhỏ|Hình ảnh [Thánh sử Máccô|Sử gia Mark trong sách Lorsch, tranh minh hoạ sách thời kì Caroling, khoảng năm 810.]]
Phúc Âm Mark được viết bởi Mark, bạn đồng sự của sứ đồ Peter. Đối tượng chính của sách này là dân ngoại, nhằm bày tỏ một chân lí trọng yếu: Đức Chúa Trời không chỉ là Đức Chúa Trời của dân Do Thái, mà Ngài còn là Đức Chúa Trời của muôn dân trên đất.

Trong bốn sách Tin Lành, Phúc Âm Mark được nhiều học giả cho rằng là cuốn sớm nhất được ghi chép thành văn, vào khoảng năm 65–70 SCN. Thời điểm ấy, phần lớn các sứ đồ đã qua đời, không thể trực tiếp đi đến các hội thánh để rao giảng về Đấng Christ nữa. Chính hoàn cảnh đó đã thúc đẩy Mark, dưới sự soi dẫn của Đức Thánh Linh, tập hợp và ghi chép lại những lời dạy cũng như việc làm của Chúa Jesus, vốn đã được truyền khẩu trong cộng đồng tín hữu ban đầu. Những ghi chép này không đơn thuần là lịch sử, mà chính là lời chứng sống động về Tin Lành – tức là Tin Mừng về sự cứu rỗi cho những ai tin nhận Chúa Jesus.

Phúc Âm Mark có 16 chương, được chép bằng tiếng Hi Lạp Koine, tập trung thuật lại các sự kiện trọng tâm trong chức vụ của Chúa Jesus: Chịu báp-têm, truyền đạo, phép lạ chữa bệnh, trừ quỷ, và nhất là sự thương khó, chết và sống lại của Ngài. Điểm then chốt trong bố cục sách là sự kiện Hoá hình, từ đó nội dung chuyển hướng nhấn mạnh đến con đường thập tự giá. Dù không kể chi tiết về thời thơ ấu của Chúa Jesus, sách Mark bày tỏ rõ ràng quyền năng, thẩm quyền, và căn tính của Ngài như là Con Đức Chúa Trời, Đấng Messiah đã được hứa ban.

Mark, cũng gọi là John Mark (Công vụ 12:12-13), sinh trưởng trong một gia đình khá giả tại Jerusalem, được học hành đầy đủ và thông thạo tiếng Hi Lạp. Ông là anh em họ với Barnabas (Colossae 4:10). Ban đầu, Mark đồng hành cùng Paul và Barnabas trong chuyến truyền giáo đầu tiên (Công vụ 13:5-13), nhưng sau đó đã quay về Jerusalem, khiến Paul không muốn ông đi cùng trong chuyến truyền giáo lần hai (Công vụ 15:37-39). Tuy nhiên, Mark tiếp tục gắn bó và phục vụ cùng Barnabas, rồi sau đó cộng tác với Peter và Paul. Peter gọi ông là "con" của mình (I Phi-e-rơ 5:13), và truyền thống ghi nhận Mark là "thư kí" hay "phiên dịch" của Peter, ghi chép lại lời giảng dạy và chứng kiến của sứ đồ này. Về sau, Mark được xem là người sáng lập Hội Thánh tại Alexandria và trở thành Giám mục đầu tiên tại đó. Hội Thánh cổ truyền còn ghi nhận ông tuẫn đạo vì đức tin.

Một đặc điểm nổi bật trong Phúc Âm Mark là những chỗ nhắc đến Peter rất trung thực và khiêm tốn: Các thành công của Peter thường được lược bỏ, còn những chỗ yếu đuối, sai lầm lại được ghi chép đầy đủ. Điều này cho thấy sự chân thành trong lời chứng và phản ánh việc sách Mark được biên soạn dựa trên sự giảng dạy trực tiếp của Peter, nhưng đồng thời cũng nhấn mạnh rằng vinh hiển chỉ thuộc về Đấng Christ mà thôi.

Tóm lại, Phúc Âm Mark là một chứng cứ lịch sử và thần học vô cùng quý báu, nhấn mạnh Tin Mừng về Đức Chúa Jesus Christ – Đấng đã đến không phải để được phục vụ, nhưng để phục vụ và phó mạng sống mình làm giá chuộc cho nhiều người (Mark 10:45).

### Phúc Âm Luke
[nhỏ|[Thánh sử Luca|Sử gia Luke trong một bức tranh Chính thống giáo thế kỉ XVIII (Ukraina).]]
Phúc Âm Luke là một trong bốn sách Phúc Âm trong Tân Ước, do Luke – thầy thuốc, đồng thời là bạn đồng sự của sứ đồ Paul – chấp bút. Tác phẩm được viết bằng tiếng Hi Lạp rất lưu loát, nhằm trình bày cách sáng tỏ và dễ hiểu về Đức Chúa Jesus Christ cho người ngoại (tức không phải người Do Thái). Về biên niên sử, Luke chủ yếu sử dụng lịch La Mã, khiến sách của ông trở thành một trong bốn Phúc Âm dễ tiếp cận nhất đối với độc giả phổ thông.

Vì Luke là bạn hữu thân tín của Paul, nhiều học giả cho rằng những nội dung trong sách của ông phần nhiều xuất phát từ lời chứng miệng của Paul. Tuy còn tranh luận về niên đại trước tác, nhưng vì Phúc Âm Luke và Công vụ các Sứ đồ là hai tập nối tiếp nhau (Công vụ 1:1), mà Công vụ kết thúc khi Paul đang ở Rome đầu thập niên 60 (Công vụ 28:30), nên nhiều khả năng Phúc Âm Luke được viết vào khoảng năm 61–62 SCN, có lẽ tại thành Caesarea hoặc Rome. Một số học giả khác cho rằng Luke dựa vào Phúc Âm Mark, nên sách của ông chắc chắn được viết sau Mark.

Trong phần mở đầu, kí giả chỉ rõ độc giả mà ông hướng tới: Theophilus – một nhân vật có thế gia, có thể là quan chức và cũng có khả năng đã giúp bảo trợ việc phổ biến sách này. "Theophilus" có nghĩa là người yêu kính Đức Chúa Trời hoặc người được Đức Chúa Trời yêu thương. Vì vậy, ngoài một cá nhân cụ thể, Luke dường như cũng nhắm đến mọi tín hữu yêu kính Chúa. Đáng lưu ý, Luke cố tình tránh những từ ngữ quá Do Thái, khó hiểu với dân ngoại, như "Rabbi" hay "Hosanna", cho thấy độc giả chính là người ngoại quốc.

Nếu Phúc Âm Mark mang hơi thở chứng đạo của sứ đồ Peter, thì Phúc Âm Luke lại phản chiếu dấu ấn thần học của Paul. Những lẽ đạo về sự tha thứ tội lỗi và sự xưng công chính chỉ bởi đức tin vốn là trọng tâm trong các thư tín của Paul cũng xuất hiện nổi bật trong Phúc Âm Luke. Bởi vậy, có thể nói: Luke chính là bạn đồng công tuyệt hảo nhất của Paul, cùng nhau "vào sinh ra tử", hoàn thành đại sự truyền rao Tin Lành.

Khi viết sách, Luke tự thuật rằng mình đã "cẩn thận tra cứu mọi việc từ đầu, và ghi chép lại theo thứ tự" (Luke 1:3). Trong hai năm ở Caesarea, ông có cơ hội tiếp cận nhiều nhân chứng tận mắt về cuộc đời Chúa Jesus, thu thập chứng cứ xác thực và sắp xếp theo trình tự mạch lạc. Tác phẩm vì vậy vừa nghiêm cẩn vừa giàu tính lịch sử. Nhiều nhà khảo cổ học hiện đại cũng thừa nhận: Những ghi chép của Luke phù hợp với bối cảnh lịch sử thực tế đương thời.

Điểm đặc sắc của Phúc Âm Luke là nhấn mạnh nhân tính của Chúa Jesus. Ông viết để cho người Hi Lạp – vốn đề cao lí tưởng con người hoàn hảo – thấy rằng Đức Chúa Jesus là Con Người toàn vẹn nhất, nhưng đồng thời Ngài cũng chính là Con Đức Chúa Trời. Chúa vừa là "Người" vừa là "Đức Chúa Trời":

* Ngài ngủ trong thuyền: chứng tỏ Jesus là người; nhưng Ngài quở gió bão yên lặng: chứng tỏ Jesus là Đức Chúa Trời.
* Ngài dự tiệc cưới tại Cana như một người bình thường; nhưng Ngài hoá nước thành rượu: chứng tỏ Jesus là Đức Chúa Trời.
* Ngài khát nước bên giếng Jacob: chứng tỏ Jesus là người; nhưng Ngài hứa ban "nước sự sống" cho kẻ tin: chứng tỏ Jesus là Đức Chúa Trời.
* Ngài khóc trước mồ Lazarus: chứng tỏ Jesus là người; nhưng Ngài gọi Lazarus sống lại: chứng tỏ Jesus là Đức Chúa Trời.

Vì vậy, Luke vừa chứng minh nhân tính thật của Chúa Jesus, vừa khẳng định thần tính thật của Ngài. Nói cách khác, Ngài là "Người toàn vẹn" và cũng là "Đức Chúa Trời toàn vẹn" – "Người cũng là Trời, Trời cũng là Người".

Luke đặc biệt nhắm đến giới trí thức và có địa vị trong xã hội, như trường hợp Theophilus. Ông cung cấp "bằng chứng chắc chắn" để nâng đỡ đức tin non trẻ của họ, giúp họ "ăn sâu bén rễ trong Đấng Christ, vững vàng trong đức tin" (Colossae 2:7). Trong bối cảnh Hi Lạp, nơi văn chương – nghệ thuật – triết học phát triển rực rỡ, Luke trình bày một Tin Lành chân thật và xác tín, có khả năng phá vỡ rào cản tư tưởng để dẫn đưa con người đến sự cứu rỗi.

Tóm lại, Phúc Âm Luke là tác phẩm có văn phong uyển chuyển, cấu trúc chặt chẽ, chứng cứ lịch sử chính xác. Đây không chỉ là tài liệu quý giá về đời sống và chức vụ của Chúa Jesus, mà còn là lời chứng sống động rằng Tin Lành là chân thật, được Đức Thánh Linh soi dẫn và vẫn còn nguyên giá trị muôn đời.

### Phúc Âm John
[nhỏ|[Gioan Tông đồ|Sứ đồ John trên đảo Patmos và những khải tượng về thời kì mạt thế.]]
Phúc Âm John do sứ đồ John, môn đồ yêu dấu của Đức Chúa Jesus Christ, chép khoảng năm 100 SCN tại thành Ephesus, thuộc Anatolia.

John là con của Zebedee, vốn làm nghề chài lưới. Ông được Chúa Jesus kêu gọi trở thành một trong mười hai sứ đồ. Cùng với anh mình là James, ông được đặt biệt danh là "Con của Sấm Sét" (Mark 3:16–17). John cùng Peter và James là ba môn đồ thân tín nhất của Chúa. Sau khi Chúa Jesus thăng thiên, John giữ vai trò quan trọng trong Hội Thánh tại Jerusalem (Công vụ 8:14). Sau đó ông bị lưu đày ra đảo Patmos, và theo truyền thống Hội Thánh, John là vị sứ đồ sống lâu nhất, qua đời tại Ephesus.

Mục tiêu của John được bày tỏ rõ ràng trong Phúc Âm John 20:30–31:Đức Chúa Jesus còn làm nhiều dấu lạ khác trước mặt các môn đồ mà không ghi chép trong sách nầy. Nhưng các việc nầy được ghi chép để anh em tin rằng Đức Chúa Jesus là Đấng Christ, Con Đức Chúa Trời, và để khi anh em tin thì nhờ danh Ngài mà được sự sống.John viết để giới thiệu Đức Chúa Jesus chính là Ngôi Lời của Đức Chúa Trời, tức Lời hằng sống đã trở nên xác thịt (John 1:1,14). Vì thế, giáo phụ Clement của Alexandria gọi đây là "Phúc Âm thuộc linh".

Trong nhiều đoạn, John giải thích phong tục Do Thái (John 4:9) và dịch nghĩa các từ Hebrew (John 1:38). Điều này cho thấy độc giả mà ông nhắm tới không chỉ là người Do Thái, mà còn gồm những người Do Thái kiều ngụ rải rác cùng với dân ngoại bang. Đồng thời, qua mạch văn ta nhận ra John cũng nhằm bác bỏ một số tà giáo đã bắt đầu len lỏi vào Hội Thánh (so sánh John 1:6; 19:34).

So với ba Phúc Âm Cộng quan, Phúc Âm John có nhiều điểm đặc thù: Không ghi chép các sự kiện như sự giáng sinh, sự thử thách trong đồng vắng, sự hoá hình, nhiều công tác ở Galilee, việc lập Tiệc Thánh hay lời cầu nguyện trong vườn Gethsemane.

Ghi lại bảy phép lạ dấu kì chứng tỏ thần tính của Chúa Jesus:

* Biến nước thành rượu (2:1–11).
* Chữa lành con trai quan thị vệ (4:46–54).
* Chữa người bại (5:1–9).
* Hoá bánh cho năm ngàn người ăn (6:1–14).
* Đi bộ trên mặt biển (6:16–21).
* Chữa người mù bẩm sinh (9:1–7).
* Gọi Lazarus từ kẻ chết sống lại (11:1–45).

Qua ghi chép này, ta biết chức vụ công khai của Chúa Jesus kéo dài ít nhất hơn hai năm, bởi sách nhắc đến ba kì lễ Vượt Qua. Ngài đã thi hành chức vụ tại Judaea ngay từ khi John Baptist còn chưa bị bắt. Ngược lại, ba Phúc Âm Cộng quan chỉ tường thuật chức vụ của Ngài sau khi John Baptist bị giam, tập trung nhiều hơn ở Galilee, và chỉ nhắc đến kì lễ Vượt Qua cuối cùng.

Phúc Âm John là quyển thứ tư và cũng là quyển cuối cùng trong bốn sách Tin Mừng của Tân Ước. Điểm đặc sắc của sách là nhấn mạnh rằng Đức Chúa Jesus là Con Đức Chúa Trời, là Ngôi Lời vĩnh hằng đã trở nên xác thịt để ban sự sống đời đời cho những ai tin Ngài.

Nói cách khác, nếu ba Phúc Âm đầu tiên bày tỏ Chúa Jesus trong vai trò Vua, Người Tôi tớ và Con Người, thì Phúc Âm John làm chứng mạnh mẽ rằng Ngài chính là Đức Chúa Trời trở nên xác thịt, Đấng Cứu thế của cả nhân loại.

## Chú thích

## Tham khảo

* Calkins, Robert G. *Illuminated Books of the Middle Ages* (Sách minh hoạ thời Trung Cổ). Năm 1983, Nhà xuất bản Đại học Cornell, 
* "Commentary", do Edward Foley, John Francis Baldovin, Mary Collins, Joanne M. Pierce biên tập, *A Commentary on the Order of Mass of the Roman Missal* (Chú giải về Nghi thức Thánh lễ theo Sách lễ Rôma), năm 2011, Nhà xuất bản Liturgical Press, , 9780814662472
* Deiss, Lucien, *The Mass* (Thánh lễ), năm 1992, Nhà xuất bản Liturgical Press, , 9780814620588
* Otto Pächt, *Book Illumination in the Middle Ages* (Nghệ thuật minh họa sách thời Trung Cổ, dịch từ tiếng Đức), năm 1986, Nhà xuất bản Harvey Miller, London, 
* Palazzo, Eric, *A History of Liturgical Books from the Beginning to the Thirteenth Century* (Lịch sử các sách phụng vụ từ khởi đầu đến thế kỉ XIII), năm 1998, Nhà xuất bản Liturgical Press,, 9780814661673, có trên Google Books