Giáo phận vương quyền Montenegro

**Giáo phận vương quyền Montenegro** là một thể chế Kitô giáo Đông phương tồn tại từ năm 1516 đến năm 1852. Nó hình thành từ các giám mục của Cetinje, sau này là các đô thị, những người chống lại sự thống trị của đế chế Ottoman và biến giáo xứ Cetinje thành một chế độ thần quyền trên thực tế, cai trị với tư cách là các Tổng giám mục (vladika, nghĩa là " Hoàng tử-Giám mục "). Lịch sử của chế độ này khởi đầu với Vavila, và dần trở thành một di sản của Danilo Šćepčević — một giám mục người Cetinje — truyền lại. Ông đã thống nhất một số bộ lạc của Montenegro để chống lại Đế chế Ottoman, khi đó đã chiếm phần lớn Đông Nam Châu Âu. Danilo là người đầu tiên trong dòng họ Petrović-Njegoš giữ chức Tổng giám mục của Cetinje cho đến năm 1851, khi Montenegro trở thành một nhà nước thế tục (Principality) dưới Danilo I Petrović-Njegoš. Chế độ Giám mục-Thái tử của Montenegro cũng từng là một chế độ quân chủ trong một thời gian ngắn cho đến khi nó bị bãi bỏ tạm thời vào năm 1767-1773, khi một kẻ mạo danh tên Little Stephen tự xưng là Hoàng đế Nga và tự phong mình là Sa hoàng của Montenegro.

## Tên gọi
Về thực chất, nhà nước được Tổng giám mục xứ Zeta lãnh đạo, dưới sự bảo trợ của gia tộc Petrović-Njegoš. Tên gọi thường thấy của nhà nước này trong các tài liệu lịch sử là “Metropolitanate of Cetinje” hoặc “Cetinje Metropolitanate” (Цетињска митрополија). Người nắm giữ chức vụ cao nhất về chính trị là Tổng giám mục (vladika, tức “Hoàng tử–Giám mục”). Tổng giám mục Danilo I (1696–1735) tự xưng là “Danil, Tổng giám mục Cetinje, Njegoš, Công tước xứ Serb” («Данил, владика цетињски, Његош, војеводич српској земљи...»). Khi bộ tộc Bjelopavlići và phần còn lại của vùng Brda (Các Đồi) được sáp nhập vào nhà nước dưới thời trị vì của Peter I, lãnh thổ này chính thức được gọi là “Black Mountain (Montenegro) and the Hills” (Црна Гора и Брда).

Travers Twiss sử dụng thuật ngữ tiếng Anh “Prince-Bishopric of Montenegro” lần đầu vào năm 1861.

## Lịch sử
### Thời kỳ các vladika được bầu
Năm 1504, Roman được nhắc đến với tư cách là Tổng giám mục của Zeta. Năm 1514, Zeta tách ra khỏi sanjak Scutari và được lập thành sanjak riêng của Montenegro, dưới quyền cai trị của Skenderbeg Crnojević. Năm 1516, Vavila được các bộ tộc bầu làm người cai trị Montenegro — sự kiện này đánh dấu sự thành lập của chế độ “Prince-Bishopric” (chế độ Công-tước–Giám mục) ở Montenegro. Vavila qua đời năm 1520.

Trong 180 năm, các vladika được bầu bởi các thủ lĩnh bộ tộc và người dân tại hội đồng Montenegro gọi là Zbor — một cơ chế cuối cùng bị bãi bỏ để chuyển sang chế độ cha truyền con nối. Người đầu tiên trong số họ, Vavila, vị vladika đầu tiên, có triều đại tương đối yên bình, ít gặp các cuộc xâm nhập của Ottoman, và dành phần lớn thời gian để duy trì nhà in ấn báo chí ở Obod. Người kế vị ông, German II, không được may mắn như vậy. Skenderbeg Crnojević, một thành viên gia đình Crnojević đã Hồi hóa, tuyên bố chủ quyền đối với Montenegro và tìm cách chiếm giữ vùng đất này như một nước chư hầu của Ottoman. Vukotić, thống đốc dân sự của Montenegro, đã đẩy lùi ông ta, và sự nhiệt thành của người Montenegro đối với Cơ đốc giáo lớn đến nỗi họ đã hành quân vào Bosnia và giải vây Jajce, nơi quân đồn trú Hungary bị quân Ottoman bao vây chặt chẽ. Đế quốc Ottoman đã quá bận rộn với chiến tranh Hungary để trả thù, và mãi đến năm 1570, Montenegro mới phải đối mặt với một cuộc xâm lược Ottoman khác. Ba vladika tiếp theo, Paul, Nicodin và Makarios, đã tận dụng khoảng thời gian hòa bình này để mở rộng hoạt động xuất bản; nhiều sách Thánh Vịnh và bản dịch Phúc Âm đã được xuất bản ở Tiểu quốc nhỏ và hẻo lánh này.

Năm 1570, các cuộc xâm lược quy mô lớn lại bùng phát. Montenegro phải đối mặt với hai cuộc tấn công do Ali-paša xứ Shkodër lãnh đạo; cuộc tấn công đầu tiên đã bị đẩy lùi. Tuy nhiên, cuộc xâm lược thứ hai đã gây thiệt hại nặng nề cho người dân Montenegro.  Pahomije, vị vladika lúc bấy giờ, đã không thể tới Ipek để tham dự lễ phong chức, vì vậy uy quyền của ông trong mắt dân chúng bị suy yếu. Những kẻ phiến loạn đã Hồi giáo hóa, vốn được phép định cư trong nước sau thất bại của Staniša, đã chào đón quân của Pasha một cách nồng hậu, tạo điều kiện cho ông chiếm lâu đài Obod và phá hủy nhà in quý mà Ivan Crnojević đã lập ở đó một thế kỷ trước. Trong thời kỳ Pahomije cai trị, người Montenegro đã tham chiến trong Chiến tranh Síp thay mặt Cộng hòa Venezia.

Vladika kế tiếp, Rufim Njeguš, trị vì từ năm 1594 đến 1631. Ông được ghi nhận là một nhà lãnh đạo quân sự xuất sắc, đã hỗ trợ cuộc nổi dậy Banat (1594). Việc Montenegro từ chối cống nạp dẫn đến các cuộc xâm lược của Ottoman vào các năm 1604, 1612 và 1613, tất cả đều bị ông đẩy lùi.

Cuộc xâm lược đầu tiên lên đến đỉnh điểm với Trận Lješkopolje (1604). Ali-bey Mimibegović, Sanjak-bey (tổng trấn) của Shkodër, đã dẫn đầu một đạo quân gồm 12.000 người từ Podgorica và đụng độ với 400 người Montenegro tại Lješanska nahija. Trong ngày hôm đó, Rufim đã tiếp viện cho họ thêm 500 người Katunjani, đồng thời cử hàng chục nhóm nhỏ gồm ba thành viên — tổng cộng khoảng 50 chiến binh — để do thám và tấn công đối phương từ phía sau. Trận chiến kéo dài suốt đêm, cho đến khi bình minh ló rạng, người Montenegro đã tung ra một cuộc đột kích bất ngờ khiến quân địch không kịp trở tay. Ali-beg bị thương và phải rút lui với 3.500 thương vong, trong khi cấp phó của ông là Šaban Ćehaja đã tử trận.

Tám năm sau, vào năm 1612, một đội quân gồm 25.000 người đã được phái đến chống lại tiểu quốc. Trận quyết định diễn ra gần Podgorica. Mặc dù người Ottoman có ưu thế về quân số áp đảo, kỵ binh Ottoman lại không hiệu quả trên địa hình gồ ghề của Montenegro, khiến quân phòng thủ thành công đẩy lùi cuộc xâm lược.

Vào năm sau, một lực lượng thậm chí còn lớn hơn đã được Arslan-bey Balićević — người vừa được bổ nhiệm làm Sanjak-bey của Shkodër — tập hợp để tấn công Montenegro. Vị Bey này đã chia quân thành hai mũi: đạo quân thứ nhất có nhiệm vụ thâm nhập vào Cetinje, và đạo quân thứ hai chịu trách nhiệm trấn áp các lực lượng nổi dậy quanh vùng Spuž. Cả hai đạo quân đều thất bại: Đạo quân thứ nhất bị chặn đứng tại Lješkopolje và không thể tiến tới Cetinje, còn đạo quân thứ hai bị đánh bại khi Rufim đích thân dẫn đầu 700 quân Katunjani thực hiện một cuộc tấn công tạt sườn để tiếp viện cho các lực lượng Piperi, Bjelopavlići và Rovčani, vốn đang giao chiến với quân địch tại ngôi làng Kosov Lug. Sáu tháng tiếp theo trôi qua với những cuộc đụng độ nhỏ và phục kích, và mãi đến ngày 10 tháng 9 năm 1613, hai đội quân mới giáp mặt tại chính nơi mà Staniša đã từng thất trận hơn một thế kỷ trước đó. Quân Montenegro, với sự hỗ trợ của một số bộ lạc lân cận, hoàn toàn bị áp đảo về quân số. Mặc dù vậy, người Montenegro đã đánh bại quân Thổ Nhĩ Kỳ một cách quyết định. Arslan-bey bị thương, còn thủ cấp của phó chỉ huy cùng một trăm sĩ quan Thổ Nhĩ Kỳ khác đã bị mang đi và bêu trên các bức tường thành của Cetinje. Quân đội Ottoman tháo chạy trong hỗn loạn; nhiều binh sĩ chết đuối dưới dòng nước sông Morača, và nhiều người khác bị giết bởi những kẻ truy đuổi.

Vào năm 1623, Soliman, Pasha của Shkodër, đã tiến quân vào đất nước này với 80.000 binh sĩ cùng ý định cuối cùng là thôn tính lãnh thổ. Trong suốt 20 ngày, các lực lượng đối lập đã tham gia vào các cuộc xung đột gần như không ngừng nghỉ trước khi quân xâm lược cuối cùng cũng tiến được đến Cetinje. Thủ đô bị chiếm đóng và tu viện của Ivan Crnojević bị cướp phá. Một khoản cống nạp đã được áp đặt lên những người đầu hàng, trong khi lực lượng kháng chiến rút lui về những đỉnh cao hiểm trở của vùng Lovćen và từ đó đánh xuống doanh trại của quân Thổ Nhĩ Kỳ. Vị Pasha nhận ra rằng những ngọn núi trơ trọi trong vùng thiếu hụt tài nguyên để duy trì quân đội của mình. Điều này dẫn đến việc ông ta để lại một lực lượng đồn trú nhỏ và quay trở về vùng đồng bằng màu mỡ của Albania. Ngay lập tức, người Montenegro đã tấn công các đồn bốt Thổ Nhĩ Kỳ, trong khi các bộ tộc Kuči và Klimenti ở biên giới Albania đã tập kích vào đại quân gần Podgorica và gần như tiêu diệt hoàn toàn lực lượng này, giúp Montenegro thoát khỏi sự thống trị của Đế quốc Ottoman.

Dưới thời trị vì của Mardarije I, Visarion I và Mardarije II, người Montenegro đã tích cực chiến đấu trong Chiến tranh Candia (1645–1669) bên phe người Venice; trong khi dưới thời của bốn vị *vladika* (giám mục vương) dân cử cuối cùng và vị kế vị đầu tiên, họ đã tham gia vào Chiến tranh Morean (1684–1699). Một trong những trận chiến đáng chú ý nhất của cuộc chiến đó mà Montenegro tham gia là Trận Herceg Novi năm 1687, nơi người Venice bao vây thành phố từ phía biển, còn người Montenegro thực hiện điều tương tự từ phía đất liền. 1.500 người Montenegro đã tử trận, trong khi chỉ có 170 người Venice ngã xuống. Người Montenegro đóng vai trò then chốt trong việc chặn đánh lực lượng của Topal Pasha được cử đến để giải vây. Một lực lượng gồm 300 người Montenegro đã phục kích quân đội của Topal Pasha (với quân số lên tới 20.000 người theo tác phẩm *Vòng nguyệt quế trên núi - The Mountain Wreath*) tại một con đèo hẹp ở cánh đồng Kameno và đánh tan tác quân địch.

### Danilo

Trong triều đại của Danilo, hai thay đổi quan trọng đã xảy ra trong bối cảnh châu Âu rộng lớn hơn đối với Montenegro: sự bành trướng của đế quốc Ottoman dần bị đảo ngược, và Montenegro đã tìm thấy ở Đế quốc Nga một người bảo trợ mới đầy quyền lực để thay thế cho một Venice đang trên đà suy yếu.

Việc Nga thay thế Venice có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, vì nó mang lại viện trợ tài chính (sau khi Danilo đến thăm Peter Đại đế vào năm 1715), giúp mở rộng lãnh thổ ở mức khiêm tốn, và vào năm 1789, dẫn đến việc Cổng Cao (Ottoman Porte) chính thức công nhận nền độc lập của Montenegro với tư cách là một quốc gia dưới thời Petar I Petrović Njegoš.

### Sava và Vasilije

Kế vị Danilo là hai nhà đồng trị vì Thống lĩnh Sava và Thống lĩnh Vasilije. Sava chủ yếu tập trung vào các công việc tôn giáo và không có được tầm ảnh hưởng sâu rộng đối với các thủ lĩnh bộ tộc như người tiền nhiệm. Tuy nhiên, ông đã thành công trong việc duy trì quan hệ tốt đẹp với Nga và nhận được sự hỗ trợ đáng kể từ người kế vị của Peter Đại đế là Nữ hoàng Elizabeth. Trong chuyến đi của Sava tới Nga, người phó và cũng là người kế vị sau này — Vasilije Petrović — đã giành được sự kính trọng lớn từ các bộ tộc nhờ việc hỗ trợ những nhóm người bị quân Ottoman tấn công. Ông cũng bị người Venice căm ghét cũng nhiều như quân Ottoman . Vasilije cũng rất tích cực trong việc vận động sự ủng hộ của Nga dành cho Montenegro. Vì mục tiêu đó, ông đã tới Nga ba lần và qua đời tại đây vào năm 1766. Ông cũng chính là tác giả của một trong những cuốn sách sử đầu tiên về quốc gia này mang tên *Lịch sử Montenegro*.

### Šćepan Mali

Vào năm 1766, một nhân vật được biết đến với cái tên Šćepan Mali ('Stephen Bé nhỏ') đã xuất hiện tại Montenegro. Người này bị đồn là Hoàng đế Nga Peter III, người thực chất đã bị ám sát vào năm 1762. Vì lòng mến mộ dành cho nước Nga, người dân Montenegro đã chấp thuận ông làm Hoàng đế của mình (1768).

Thống lĩnh Sava từng nói với dân chúng rằng Šćepan chỉ là một kẻ giả mạo tầm thường, nhưng người dân lại tin lời ông ta hơn. Sau sự việc đó, Šćepan đã quản thúc Sava tại gia trong tu viện Stanjevići. Šćepan rất tàn bạo, do đó ông vừa được tôn kính vừa bị khi sợ. Sau khi nhận ra Šćepan có uy tín lớn đến mức nào và chỉ có ông mới có thể gắn kết người Montenegro lại với nhau, nhà ngoại giao Nga Dolgoruki đã từ bỏ nỗ lực hạ bệ Šćepan, thậm chí còn hỗ trợ tài chính cho ông. Năm 1771, Šćepan thành lập một tòa án thường trực bao gồm các thủ lĩnh bộ tộc được kính trọng nhất và kiên quyết yêu cầu mọi người phải tuân thủ các phán quyết của tòa án này.

Tầm quan trọng của cá nhân Šćepan trong việc đoàn kết người dân Montenegro đã sớm được nhận thấy ngay sau vụ ám sát ông (được thực hiện theo lệnh của Kara Mahmud Bushati, Pasha của Scutari). Khi ông nằm xuống, các bộ tộc Montenegro một lần nữa rơi vào cảnh xung đột nợ máu lẫn nhau. Bushati đã cố gắng tận dụng cơ hội này để tấn công bộ tộc Kuči với 30.000 quân. Tuy nhiên, lần đầu tiên kể từ thời Thống lĩnh Danilo, bộ tộc Kuči đã nhận được sự trợ giúp từ các bộ tộc Piperi và Bjelopavlići, và họ đã đánh bại quân Albania hai lần trong vòng hai năm.

### Petar I

Sau cái chết của Šćepan, Gubernadur (một chức danh được Thống lĩnh Danilo lập ra để xoa dịu người Venice) là Jovan Radonjić, với sự hỗ trợ từ phía Venice và Áo, đã nỗ lực tự phong mình làm người cai trị mới. Tuy nhiên, sau khi Sava qua đời vào năm 1781, các thủ lĩnh Montenegro đã chọn Giáo trưởng (archimandrite) Petar Petrović, cháu trai của Thống lĩnh Vasilije, làm người kế vị.

Petar I đảm nhận vai trò lãnh đạo Montenegro khi tuổi đời còn rất trẻ và vào giai đoạn khó khăn nhất. Ông đã trị vì gần nửa thế kỷ, từ năm 1782 đến năm 1830. Petar I đã giành được nhiều chiến thắng mang tính quyết định trước quân Albania, tiêu biểu là các trận tại Martinići và Krusi vào năm 1796. Nhờ những thắng lợi này, Petar I đã giải phóng và củng cố quyền kiểm soát đối với vùng Cao nguyên (Brda) — vốn là điểm nóng của các cuộc xung đột không hồi kết. Đồng thời, ông cũng thắt chặt mối quan hệ với vùng Vịnh Kotor, tạo tiền đề cho mục tiêu mở rộng lãnh thổ xuống bờ biển phía nam Adriatic.

Vào năm 1806, khi Hoàng đế Pháp Napoleon tiến quân về phía Vịnh Kotor, Montenegro — với sự hỗ trợ của một số tiểu đoàn Nga và hạm đội của Dmitry Senyavin — đã tham chiến chống lại lực lượng xâm lược Pháp. Dù bất bại tại châu Âu, quân đội của Napoleon vẫn buộc phải rút lui sau những thất bại tại Cavtat và Herceg-Novi. Tuy nhiên, vào năm 1807, hiệp ước Nga - Pháp đã nhượng lại Vịnh này cho Pháp.

Nền hòa bình chỉ kéo dài chưa đầy bảy năm; vào năm 1813, quân đội Montenegro, với sự hỗ trợ về đạn dược từ Nga và Anh, đã giải phóng Vịnh khỏi tay quân Pháp. Một đại hội được tổ chức tại Dobrota đã quyết định hợp nhất Vịnh Kotor với Montenegro. Thế nhưng tại Đại hội Vienna, với sự đồng ý của Nga, Vịnh Kotor thay vào đó lại được trao cho Áo. Vào năm 1820, ở phía bắc Montenegro, bộ tộc Morača đã giành chiến thắng trong một trận đánh lớn chống lại lực lượng Ottoman đến từ Bosnia.

Trong suốt triều đại lâu dài của mình, Petar đã củng cố quốc gia bằng cách đoàn kết các bộ tộc thường xuyên tranh chấp, củng cố quyền kiểm soát đối với các vùng đất của Montenegro và ban hành những bộ luật đầu tiên. Ông có một uy tín đạo đức tuyệt đối được bồi đắp bởi những thắng lợi quân sự của mình. Sự cai trị của ông đã chuẩn bị cho Montenegro việc áp dụng các thiết chế nhà nước hiện đại sau này: thuế, trường học và các doanh nghiệp thương mại quy mô lớn. Khi ông qua đời, theo nguyện vọng của dân chúng, ông đã được tôn phong làm một vị thánh.

### Petar II

Sau cái chết của Petar I, người cháu trai 17 tuổi của ông, Rade Petrović, trở thành Tổng giám mục Petar II. Theo sự nhất trí của giới lịch sử và văn học, Petar II, thường được gọi là "Njegoš", là vị Thân vương-Giám mục kiệt xuất nhất, người đã đặt nền móng cho nhà nước Montenegro hiện đại và Vương quốc Montenegro sau này. Ông cũng là một nhà thơ Montenegro lừng danh.

Một sự đối đầu lâu dài đã tồn tại giữa các vị Tổng giám mục Montenegro thuộc gia tộc Petrović và gia tộc Radonjić, một dòng họ hàng đầu đã tranh giành quyền lực với uy quyền của nhà Petrović từ lâu. Mối tư thù này lên đến đỉnh điểm vào thời đại của Petar II, tuy nhiên ông đã giành chiến thắng trong thử thách này và củng cố quyền lực của mình bằng cách trục xuất nhiều thành viên của gia tộc Radonjić khỏi Montenegro.

Về đối nội, Petar II là một nhà cải cách. Ông ban hành các loại thuế đầu tiên vào năm 1833 bất chấp sự chống đối quyết liệt từ nhiều người dân Montenegro, những người mà ý thức mạnh mẽ về tự do cá nhân và bộ lạc mâu thuẫn cơ bản với khái niệm nộp các khoản bắt buộc cho chính quyền trung ương. Ông đã thành lập một chính quyền trung ương chính quy bao gồm ba cơ quan: Thượng viện, Guardia và Perjanik. Thượng viện bao gồm 12 đại diện từ những gia tộc Montenegro có ảnh hưởng nhất và thực hiện các chức năng hành pháp, tư pháp cũng như lập pháp của chính phủ. Đội Guardia gồm 32 thành viên đi khắp đất nước với tư cách là đại diện của Thượng viện, phân xử các tranh chấp và duy trì luật pháp cũng như trật tự. Lực lượng Perjanik là một lực lượng cảnh sát, báo cáo cho cả Thượng viện và trực tiếp cho Tổng giám mục.

Trước khi qua đời vào năm 1851, Petar II đã chỉ định cháu trai Danilo làm người kế vị. Ông cử người kèm cặp Danilo và gửi cậu đến Vienna, từ đó cậu tiếp tục việc học tại Nga. Theo một số nhà sử học, Petar II rất có thể đã chuẩn bị cho Danilo trở thành một nhà lãnh đạo thế tục. Tuy nhiên, khi Petar II qua đời, Thượng viện, dưới ảnh hưởng của Djordjije Petrović (người giàu nhất Montenegro lúc bấy giờ), đã tuyên bố anh trai của Petar II là Pero làm Thân vương chứ không phải Tổng giám mục. Dẫu vậy, trong một cuộc đấu tranh giành quyền lực ngắn ngủi, Pero, người nắm giữ sự ủng hộ của Thượng viện, đã thất bại trước Danilo trẻ hơn nhiều, người có được sự ủng hộ lớn hơn từ người dân. Năm 1852, Danilo tuyên bố thành lập Thân vương quốc Montenegro thế tục với tư cách là Thân vương và chính thức bãi bỏ chế độ cai trị của giáo hội.

## Hệ quả
Trong Bộ luật của Danilo I, có niên đại năm 1855, ông tuyên bố rõ ràng rằng ông là "knjaz (công tước, hoàng tử) và gospodar (lãnh chúa) của Núi Đen Tự do (Montenegro) và các vùng đồi".[19]

Công quốc Montenegro mới tồn tại cho đến năm 1910, khi Hoàng tử Nicholas I tuyên bố thành lập Vương quốc Montenegro.

## Tổ chức
* Hội đồng chung (zbor) ở Cetinje; các hội đồng của Tổng giám mục và các bộ lạc công nhận sự lãnh đạo tinh thần của ông.
### Danh hiệu quý tộc
* *serdar* (từ *[[serdar]]* Thổ Nhĩ Kỳ), thủ lĩnh bộ lạc và tướng lĩnh
* *[[guvernadur]]* (từ Ý *Governatore*), tước hiệu cha truyền con nối được bổ nhiệm từ anh em nhà Radonjić (1718–1831)

## Danh sách những người cai trị
### Các vladika được bầu
* Vavila (Tổng giám mục từ 1493) (1516–1520)
* German II (1520–1530)
* Pavle (1530–1532)
* Vasilije I (1532–1540)
* Nikodim (1540)
* Romi (1540–1559)
* Makarije (1560–1561)
* Ruvim I (1561–1569)
* Pahomije II (1569–1579)
* Gerasim (1575–1582)
* Venijamin (1582–1591)
* Nikanor và Stefan (1591–1593)
* Ruvim II (1593–1636)
* Mardarije I (1639–1649)
* Visarion I (1649–1659)
* Mardarije II (1659–1673)
* Ruvim III (1673–1685)
* Vasilije II (1685)
* Visarion II (1685–1692)
* Sava I (1694 - 1696)

### Các tổng giám mục Petrović-Njegoš của Cetinje

* Danilo I (1697–1735)
* Sava II (1735–1781); với Vasilije III (1750–1766)

### Hoàng tử

* Šćepan Mali (1767–1773)

### Tổng giám mục của Cetinje (không thuộc nhà Petrović-Njegoš)

* Arsenije Plamenac (1781–1784)

### Các tổng giám mục Petrović-Njegoš của Cetinje

* Petar I (1784–1830)
* Petar II (1830–1851)
* Danilo II (1851–1852)

## Xem thêm

* Danh sách các Tổng giám mục của Montenegro
* Montenegro cũ
* Brda
* Các quốc gia chư hầu và phụ thuộc của Đế quốc Ottoman
* Các tiểu vương quốc người Kurd
* Hochstift
* Lãnh địa Giáo hoàng
* Cộng đồng tu viện Núi Athos
* Hiệp sĩ Cứu tế Malta
* Tiểu vương quốc Núi Lebanon

## Nguồn

* 
* 

## Đọc thêm

* Popović, P.I. (1951) Crna Gora u doba Petra I i Petra II. Beograd: Srpska književna zadruga / SKZ
* Stanojević, G. (1962) Crna gora pred stvaranje države. Beograd

## Liên kết ngoài

*