Lý Tiên Huệ

**Vĩnh Thái công chúa Lý Tiên Huệ** (chữ Hán: 永泰公主李仙蕙, 685 - 701), tự **Nùng Huy** (穠輝) là một công chúa nhà Đường, con gái Đường Trung Tông Lý Hiển.

## Tiểu sử
Lý Tiên Huệ sinh năm Thủy Cùng thứ nhất (685), là con gái thứ bảy của Đường Trung Tông Lý Hiển. Theo Cựu Đường thư, sinh mẫu của bà và chị gái Vĩnh Thọ công chúa là Vi Hoàng hậu, tuy nhiên tại Tân Đường thư thì hoàn toàn không có ghi chép. Hơn nữa, điều này có mâu thuẫn với năm sinh của An Lạc công chúa là năm 684, người đã được cả hai bộ chính sử xác nhận là con gái út của Vi Hoàng hậu, hơn nữa việc Vi Hoàng hậu sinh bốn công chúa trong vòng bốn mươi tháng là hoàn toàn không có cơ sở. Một số nghiên cứu cho rằng Vĩnh Thái công chúa và Vĩnh Thọ công chúa là chị em sinh đôi, tuy nhiên điều này vẫn còn bị nghi ngờ.

Thời điểm bà sinh ra, bà nội của bà là Võ Tắc Thiên đã xưng Đế, cha bà Lý Hiển đang bị lưu đày đến Phòng Châu và Duyện Châu. Năm Thánh Lịch thứ nhất (698), dưới áp lực của triều đình, cha bà được lập làm Thái tử lần nữa, Lý Tiên Huệ cũng được phong **Vĩnh Thái Quận chúa** (永泰郡主), thực ấp 1500 hộ. Bà có nhan sắc xinh đẹp, tính cách khôn ngoan lại thông minh nên được Lý Hiển hết sức sủng ái. Cửu Thị nguyên niên (700), bà được gả cho Võ Duyên Cơ (武延基). Cơ là con trai Võ Thừa Tự, cháu trai trong họ của Võ Tắc Thiên, tước *Ngụy vương* (魏王), không thể xem thường. Sang năm sau (701), bà cùng chồng và anh trai là Thiệu vương Lý Trọng Nhuận do xung khắc với hai sủng nam của Võ đế là Trương Xương Tông và Trương Dịch Chi mà bị chúng tố cáo phỉ báng bà. Võ Tắc Thiên tức giận, ban chết cho ba người, khi đó công chúa đang mang thai.

Sau Chính biến Thần Long, Đường Trung Tông trở lại ngai vàng, thương xót các con chết oan nên tiến hành truy phong, Lý Trọng Thuận là **Ý Đức Thái tử** (懿德太子), còn Lý Tiên Huệ là **Vĩnh Thái công chúa** (懿德太子).

## Cái chết
Về cái chết của bà, có nhiều điểm nghi vấn:

* Theo các bộ chính sử (Cựu Đường thư, Tân Đường thư, Tư trị thông giám): Vĩnh Thái công chúa cùng chồng và anh trai bàn tán về hai sủng nam của Võ Tắc Thiên, điệc này bị Trương Dịch Chi mật tấu với Võ Tắc Thiên. Võ Tắc Thiên nổi giận, ép Lý Trọng Nhuận và Võ Diên Cơ phải tự sát. Công chúa Vĩnh Thái, lúc đó đang mang thai, vì quá đau buồn và sợ hãi trước cái chết của anh và chồng, đã qua đời ngay sau đó.
* Theo bằng chứng khảo cổ: Bài điếu văn của công chúa là do Từ Ngạn Bá (徐彥伯) viết, cùng với nội dung bia mộ viết bà qua đời do "khí huyết suy nhược, sinh nở khó khăn" vào năm 701. Dựa trên việc đo đạc và tái tạo lại vùng khung xương chậu, các chuyên gia nhận thấy khung xương chậu của bà khá hẹp so với phụ nữ cùng độ tuổi, điều này củng cố giả thuyết bà qua đời vì biến chứng khi sinh nở. Có lẽ do cú sốc sau cái chết của chồng và anh trai, bà đã chết do sinh non hoặc băng huyết trong khi sinh con chỉ một ngày sau đó.

## Lăng mộ

Sau khi Võ Tắc Thiên băng hà, Trung Tông thương tiếc con gái vắn số nên đem cải táng tại mộ phần trang trọng ở Càn lăng năm 705. Ngôi mộ sau khi được cải táng được gọi là **Vĩnh Thái lăng** (永泰陵), là Công chúa lăng độc nhất trong Lịch sử Trung Quốc. 

Ngôi mộ được khám phá năm 1960 và khai quật từ năm 1964. Lăng mộ có chiều dài 87,5m, diện tích hơn 90 mẫu đất, rộng gần 4m và sâu gần 17m. Nơi đây chôn cất rất nhiều đồ tùy táng gồm hơn 1300 món đồ, gồm gần 900 tượng sơn theo kiểu tam thải, đặc biệt là hơn 1200m² tranh tường với nhiều nhân vật khác nhau với màu sắc tươi sáng và vô cùng sống động. Hiện nay, Càn Lăng bác vật quán (乾陵博物馆) được xây dựng tại đây.

Nổi tiếng nhất trong lăng mộ là bức họa 《Cung nữ đồ》(宫女图) miêu tả công chúa cùng các cung nữ trong sinh hoạt hàng ngày. Các cung nữ đang cầm trên tay các vật dụng thượng nhật: quạt tròn, tráp, chân nến, phất trần, bình nước, gậy Như Ý, được sắp xếp với bố cục rõ ràng và đường nét mảnh mai nhưng chắc khỏe, các nhân vật trong bức họa mang gương mặt tròn trịa phúc hậu, phản ánh gu thẩm mỹ đặc sắc thời thịnh Đường.

## Tham khảo