Hoa Dương quốc chí

***Hoa Dương quốc chí*** (), còn có tên gọi khác là ***Hoa Dương quốc ký*** (華陽國記), là bộ địa phương chí chuyên ghi chép về lịch sử, địa lý, nhân vật cùng các phương diện khác của khu vực Tây Nam Trung Quốc cổ đại. Tác phẩm do Thường Cừ thời Đông Tấn biên soạn trong khoảng từ năm Vĩnh Hòa thứ 4 đến năm Vĩnh Hòa thứ 10 đời vua Tấn Mục Đế (năm 348 – 354). Toàn sách có độ dài khoảng 11 vạn chữ. Tác phẩm này đã được sử gia Bùi Tùng Chi thời Lưu Tống sử dụng để chú giải cho bộ *[[Tam quốc chí]]*, và cũng được Thái tử Lý Hiền thời Đường trích dẫn khi viết lời bình cho cuốn *[[Hậu Hán thư]]*. Hồng Lượng Cát đã nhận xét rằng, *Hoa Dương quốc chí* là một trong những bộ địa phương chí cổ nhất của Trung Quốc còn tồn tại đến ngày nay, xếp ngang hàng với bộ *[[Việt tuyệt thư]]*.

## Tổng quan
*Hoa Dương quốc chí* nguyên tác có tên là *Hoa Dương quốc ký*. Danh xưng "Hoa Dương" xuất hiện sớm nhất trong thiên *Vũ Cống - [[Kinh Thư|Thượng Thư]]*: "Hoa Dương hắc thủy vi Lương Châu" (Lương Châu phía Bắc giáp với phía Nam núi Hoa Sơn, phía Tây giáp với bờ sông Hắc Thủy). Trong phần "Tự chí" của *Hoa Dương quốc chí*, Thường Cừ có viết: "Duy thiên hữu Hán, giám diệc hữu quang. Thật ti quần vọng, biểu ngã Hoa Dương"(Chỉ có trời mới có sông Ngân, soi sáng muôn nơi. Đó thực là nơi quy tụ sự kỳ vọng của mọi người, biểu trưng cho vùng Hoa Dương của ta). Phần chú giải cho rằng tác giả đã lấy sông Hán Thủy làm cột mốc cho vùng đất Hoa Dương.

Lưu Lâm trong *Hoa Dương quốc chí hiệu chú tiền ngôn* đã chỉ ra rằng: "Xét về nội dung, đó là sự kết hợp ba yếu tố: lịch sử, địa lý và nhân vật; xét về thể tài, đó là sự kết hợp giữa địa lý chí, biên niên sử và nhân vật truyện." Thường Cừ đã tổng hợp cả lịch sử, địa lý, chính trị, nhân vật, dân tộc, kinh tế và nhân văn vào trong cùng một bộ sách. Điểm này, dù xét về thể lệ hay nội dung, đều hội tụ đầy đủ tính chất của một bộ phương chí, nhưng lại khác biệt rõ rệt với các bộ phương chí truyền thống vốn chỉ thiên về ghi chép đặc điểm của một vùng nhất định. Sự khác biệt này chính là một sáng tạo vĩ đại của Thường Cừ trong lịch sử phương chí Trung Quốc, và cũng là một trong những lý do chính khiến *Hoa Dương quốc chí* có thể đứng vững hàng ngàn năm qua, trở thành "mẫu mực" và là bậc thủy tổ của dòng sách phương chí.

## Nội dung
*Hoa Dương quốc chí* bao gồm 12 quyển, tổng cộng khoảng 11 vạn chữ. Nội dung toàn thư về cơ bản được chia làm ba phần chính: Từ quyển 1 đến quyển 4: Chủ yếu ghi chép về lịch sử và địa lý của các quận Ba, Thục, Hán Trung và Nam Trung. Trong đó cũng ghi lại lịch sử chính trị, dân tộc và quân sự của khu vực này, nhưng lấy địa lý làm trọng tâm. Phần này tương tự như "Địa lý chí" trong các bộ chính sử. Từ quyển 5 đến quyển 9: Sử dụng hình thức biên niên sử để thuật lại lịch sử của bốn chính quyền cát cứ tại vùng Ba Thục gồm: Công Tôn Thuật, cha con Lưu Yên - Lưu Chương, cha con Lưu Bị - Lưu Thiện, và nhà Thành Hán họ Lý, cùng với giai đoạn thống trị của nhà Tây Tấn. Phần này có phong cách gần giống với "Bản kỷ" trong chính sử. Từ quyển 10 đến quyển 12: Ghi chép về các "hiền sĩ liệt nữ" của ba châu Lương, Ích, Ninh từ thời Tây Hán đến đầu thời Đông Tấn. Phần này tương đương với phần "Liệt truyện" trong các bộ chính sử.

## Đánh giá
Kể từ khi ra đời, *Hoa Dương quốc chí* đã nhận được sự đánh giá cao và tôn sùng của các học giả qua các thời đại. Nhà phê bình sử học nổi tiếng thời Đường là Lưu Tri Kỷ trong tác phẩm *[[Sử thông]] - Tạp thuật* đã nhận xét rằng: "Sách về quận huyện thường chỉ để khoe khoang hiền tài quê nhà, ca ngợi tông tộc bản địa. Những sách ấy lưu hành ở nước mình thì được, chứ truyền sang nơi khác thì hiếm khi được yêu thích hay coi trọng. Nhưng như sự tường tận và cẩn trọng của Thường Cừ... mà có thể truyền lại bất hủ, được con cháu đời sau ca ngợi, thì thực chẳng có mấy ai làm được như vậy." 

Học giả đời Bắc Tống là Lã Đại Phòng trong bài "Tựa" cho cuốn *Hoa Dương quốc chí* cũng nhận xét: "Trong các sách chép về đất Thục, chưa có cuốn nào vượt qua được bộ này." Những tác phẩm kinh điển như *Tấn ký* của Từ Quảng, *[[Hậu Hán thư]]* của Phạm Diệp, *[[Tam quốc chí chú]]* của Bùi Tùng Chi, *Tục Hán chí chú* của Lưu Chiêu, *Ích Châu ký* của Lý Ưng, *[[Thủy kinh chú]]* của Lịch Đạo Nguyên, *[[Tề dân yếu thuật]]* của Giả Tư Hiệp, bộ *[[Tấn thư]]* soạn thời đầu nhà Đường cũng như *[[Tư trị thông giám]]* của Tư Mã Quang, đều sử dụng một lượng lớn tư liệu từ *Hoa Dương quốc chí*.

Đối với các học giả hiện đại khi nghiên cứu về khu vực Tây Nam thời cổ đại, *Hoa Dương quốc chí* luôn được xem là nguồn sử liệu quan trọng bậc nhất. Đặc biệt là trong việc biên soạn sử chí địa phương của các tỉnh Tứ Xuyên, Trùng Khánh, Vân Nam, Quý Châu... thì lại càng không thể thiếu tác phẩm này. Tóm lại, *Hoa Dương quốc chí* đã cung cấp những giá trị sử liệu trọng yếu trong việc nghiên cứu lịch sử Tây Nam cổ đại. Đặc biệt là những ghi chép đa dạng về chính trị, kinh tế, lịch sử, địa lý, sản vật, sinh thái, dân tộc và văn hóa... của khu vực này đã cung cấp căn cứ lịch sử quan trọng cho giới nghiên cứu ngày nay trong nhiều lĩnh vực như: tìm hiểu sự phát triển xã hội và khám phá quy luật phát triển kinh tế vùng Tây Nam, mang lại giá trị tham khảo vô cùng to lớn.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

*  *Hoa Dương quốc chí* tại archive.org: Quyển 1-3, Quyển 4-6,  Quyển 7-9, Quyển 10, Quyển 11-12
* 華陽國志:十二卷 tại Google Books