Trí Công Đường

**Trí Công Đường** (), còn được viết là **Chee Kung Tong** hoặc **Gee Kung Tong**, là một hội kín của người Hoa được thành lập vào năm 1880 và vẫn duy trì sự hiện diện tích cực cho đến ngày nay. Trong những năm đầu, hội này còn được biết đến với tên gọi "**Hội Tam Điểm Trung Hoa**" (Chinese Freemasons) và được xác định dưới nhiều tên gọi khác nhau như Hồng Môn (), Hồng Thuận Đường (), và Nghĩa Hưng Đường (). Hội đã thành lập trụ sở chính tại San Francisco, Hoa Kỳ. Ngoài ra, một chi nhánh cũng được đặt tại Victoria trên Đảo Vancouver của Canada. 

## Lịch sử
Trí Công Đường có khả năng được hình thành vào thế kỷ 18 tại Phúc Kiến, Trung Quốc. Thông qua di cư, tổ chức này đã lan rộng đến các tỉnh khác của Trung Quốc và cuối cùng là đến Hoa Kỳ và Canada. Các thành viên ban đầu được dạy về các truyền thuyết và nghi lễ bao gồm những cái bắt tay bí mật được sử dụng để nhận diện lẫn nhau. Phần lớn các thành viên ban đầu là những người Hoa thuộc tầng lớp thấp và người di cư. Việc gia nhập hội được mở rộng bất kể vùng miền, họ, hay tông tộc.

Các thành viên của Trí Công Đường có khả năng là một trong những người nhập cư Trung Quốc đầu tiên đến Canada từ California trong Cơn sốt vàng Hẻm núi Fraser vào năm 1858. Tổ chức chính thức được thành lập tại Canada vào năm 1863, và đến đầu thế kỷ 20 đã có hơn bốn mươi chi hội Trí Công Đường tại British Columbia. Vào thời điểm này, số lượng thành viên tại Canada ước tính chiếm 60% tổng dân số người Hoa trong cả nước. Chi hội Trí Công Đường tại Vancouver đã điều hành một tờ báo từ năm 1907-1992 có tên là *Đại Hán Công Báo* (*Tai Hon Kong Bo* hay *Chinese Times*).

Trí Công Đường được thành lập như một hội huynh đệ toàn nam với mục đích thúc đẩy các giá trị Trung Hoa, phong tục, và lý tưởng dân chủ, trong một mạng lưới anh em chặt chẽ có mối liên hệ bắt nguồn từ hơn ba trăm năm trước tại Trung Quốc. Hội được coi là tổ chức có nguồn gốc Trung Hoa lâu đời nhất được thành lập tại Hoa Kỳ.

Trí Công Đường được biết đến nhiều nhất nhờ sự hỗ trợ chính trị dành cho Tôn Trung Sơn, người được coi là cha đẻ của Trung Hoa Dân Quốc. Tôn đã trở thành thành viên của Trí Công Đường vì ông xem tổ chức này như một mạng lưới có thể giúp ông lật đổ nhà Thanh, và ông hứa sẽ mở rộng nhóm và biến nó thành một đảng cách mạng. Tôn Trung Sơn bắt đầu một chiến dịch nhằm lật đổ sự cai trị của người Mãn Châu thuộc nhà Thanh. Năm 1904, một cuộc họp đã diễn ra giữa Trí Công Đường và Tôn Trung Sơn tại Hawaii. Mục đích của cuộc họp là tập hợp sự ủng hộ của những người theo chủ nghĩa dân tộc cho một cuộc cách mạng trong tương lai sẽ diễn ra vào năm 1911. Hội cũng hỗ trợ chiến dịch của Tôn Trung Sơn trên khắp Hoa Kỳ. Tôn Trung Sơn cũng đã giúp soạn thảo hiến chương của Trí Công Đường vào năm 1904. Tòa nhà tại số 36–38 Spoffard Alley ở San Francisco, California từng là nơi ở tạm thời của Tôn Trung Sơn khi ông sống lưu vong.

Trí Công Đường đã tài trợ cho các mục tiêu cách mạng của Tôn Trung Sơn thông qua các phương tiện hợp pháp và bất hợp pháp, chẳng hạn như nhà thổ và buôn bán thuốc phiện, bên cạnh việc thế chấp chi hội của họ tại Victoria. Vì bất kỳ sự hỗ trợ nào cho việc lật đổ nhà Thanh đều bị trừng phạt bằng cái chết, nên phần lớn các thành viên của Trí Công Đường đều ở bên ngoài Trung Quốc.

Sau khi lật đổ nhà Thanh vào năm 1911, Trí Công Đường mất đi ảnh hưởng chính trị tại Trung Quốc. Tôn đã nuốt lời hứa hỗ trợ tổ chức, và thay vào đó bắt đầu ủng hộ Quốc Dân Đảng (KMT). Trí Công Đường chỉ trích Tôn, và Tôn lại chỉ trích Trí Công Đường, gán cho họ là không tương thích với nước Trung Hoa cộng hòa. Việc Tôn không công nhận những nỗ lực của Trí Công Đường, cùng với việc từ chối hoàn trả các khoản tiền do tổ chức gây quỹ, đã khiến ông bị gọi với biệt danh "Tôn Đại Pháo" (Tôn kẻ nói khoác). Năm 1918, Trí Công Đường thành lập Câu lạc bộ Đạt Quyền (Dart Coon Club) tại Vancouver như một cơ quan quản lý nội bộ trong nhóm, chịu trách nhiệm bảo vệ tài sản và quỹ của tổ chức khỏi những người ủng hộ Tôn và Quốc Dân Đảng. Căng thẳng giữa những người ủng hộ Quốc Dân Đảng và Trí Công Đường diễn ra gay gắt ở Vancouver trong suốt những năm 1920 và 1930, nhưng đã lắng xuống trong thời kỳ Chiến tranh Trung-Nhật.

Trí Công Đường đã đổi tên thành "Hội Tam Điểm Trung Hoa" (Chinese Freemasons) trong nỗ lực tạo khoảng cách với Tôn. Không rõ tại sao cái tên này được chọn, vì tổ chức không có bất kỳ liên hệ nào với Hội Tam Điểm (Freemasons).

Năm 1964, Chính phủ Canada bắt đầu một quy trình ân xá cho những người được gọi là "người thân trên giấy tờ", những người đã nhập cư vào Canada bằng cách khai man là người thân của một ai đó đang sống trong nước. Các tổ chức như Hội Tam Điểm Trung Hoa đã cung cấp hồ sơ thành viên và các khoản đóng góp cho chính phủ, đủ làm tài liệu để cung cấp quyền cư trú cho khoảng 12.000 "người thân trên giấy tờ" gốc Hoa.

## Các tòa nhà
### Canada
Tại Vancouver, Tòa nhà Hội Tam Điểm Trung Hoa được xây dựng vào năm 1907 tại số 5 West Pender. Tòa nhà được mua lại để làm ký túc xá và nơi họp mặt của Trí Công Đường. Năm 1913, Ngân hàng Vancouver chuyển đến thuê tầng trệt. Studio của nhiếp ảnh gia người Canada gốc Hoa Yucho Chow nằm ở tầng trên của tòa nhà. Tòa nhà đã chịu thiệt hại nặng nề trong bạo loạn chống người châu Á tại Vancouver năm 1907.

## Xung đột

Tại San Francisco, Trí Công Đường, giống như nhiều hội kín trong thời kỳ đó, đã mâu thuẫn với các hội người Hoa khác. "Hai trong số những đối thủ khét tiếng nhất của Trí Công Đường là Gee Sin Seer và Bo Sin Seer... Theo những gì báo chí có thể xác định, Bo Sin Seer được kiểm soát bởi những người đàn ông sở hữu các cửa hàng tạp hóa hợp pháp cũng như các sòng bạc fan-tan và nhà chứa bất hợp pháp, trong khi Gee Sin Seer nằm dưới sự cai trị của doanh nhân Little Pete."

## Xem thêm
* Tòa nhà Hội Trí Công Đường ở Maui; được liệt kê trong NRHP
* Đảng Trí công Trung Quốcđảng chính trị tại Trung Quốc đại lục phát triển từ hội này
* Đảng Trí công Dân tộc Trung Hoađảng chính trị nhỏ tại Đài Loan

## Tham khảo

### Chú thích


### Thư mục

*