Sự thật nửa vời

**Sự thật nửa vời** hay là **một nửa sự thật** (*Half-truth*) là sự lừa dối bằng việc cố ý đưa ra và dùng một phần sự thật cùng thủ đoạn gán ghép các mảnh vỡ sự thật rời rạc nhằm xuyên tạc sự thật. Đây là một dạng thức lừa dối tinh vi bằng việc đưa ra một phần sự thật, các thông tin tuy có thật, có xảy ra, nhưng chỉ là một phần, bề nổi của toàn bộ sự thật, mà không phải là chân tướng sự việc, bởi sự cố tình bỏ qua các thông tin đầy đủ, quan trọng khác, đưa đến một kết luận sai lệch hoặc dẫn dắt thao túng vào "*vùng xám*" nghi hoặc, thật giả lẫn lộn, khó phân định rõ ràng thực hư bởi ngay từ đầu nó được đưa ra thiếu bối cảnh toàn diện, thiếu các tình tiết làm sáng tỏ, mà động cơ thật sự đằng sau đó là phục vụ cho ý đồ xuyên tạc, thổi phồng tiêu cực, tạo cớ. Sự thật nửa vời hay "*một nữa sự thật*" không phản ánh chân thực bản chất của sự vật, hiện tượng, càng tuyệt đối không phải là sự chân như (*tathata*). Ngạn ngữ phương Tây có câu: "*Một nửa ổ bánh mì vẫn là bánh mì, nhưng một nửa sự thật chưa chắc là sự thật*". Những truyền đạt đó có thể đúng một phần hay hoàn toàn đúng, nhưng chỉ là một phần của toàn bộ sự thật cùng với thủ pháp dối trá, mánh khóe, chẳng hạn như dấu câu không phù hợp, vận dụng câu từ, ngữ nghĩa lắt léo, đa nghĩa (*double meaning*) rối rắm nhằm mục đích là để đánh lạc lướng, lảng tránh, đổ lỗi, quy kết, vu cáo.

## Mục đích
Mục đích cũng như hậu quả của một sự thật nửa vời là làm cho một điều thực chất chỉ là niềm tin xuất hiện như là kiến thức, hoặc như một lời khẳng định trung thực đại diện cho toàn bộ sự thật hoặc có khả năng dẫn đến một kết luận sai lầm. Thứ tự trình bày thông tin đúng và sai trong một "*sự thật nửa vời*" có thể tạo ra sự khác biệt về khả năng tin cậy cuối cùng. Barchetti và các đồng nghiệp chỉ ra rằng khi hai tuyên bố không liên quan được đặt cùng nhau với cú pháp gợi ý mối quan hệ nhân quả (gán ghép nhân quả giả tạo), tuyên bố đó sẽ được tin tưởng nếu tiền đề là đúng (ngay cả khi kết luận không liên quan hoặc sai). Ngược lại, nếu tuyên bố sai được đặt ở phần tiền đề, tuyên bố kết hợp sẽ ít có khả năng được tin tưởng hơn. Do đó, thứ tự trình bày có thể ảnh hưởng đến độ tin cậy của một tuyên bố nửa đúng nửa sai và đã được đặt tên là hiệu ứng sự thật nửa vời (half-truth effect).
## Minh chứng

Vào tháng 1 năm 2018, Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump tuyên bố trên Twitter rằng "*nhờ các chính sách của tôi, tỷ lệ thất nghiệp của người da đen vừa được báo cáo là ở mức THẤP NHẤT TỪNG ĐƯỢC GHI NHẬN!*" Mặc dù tỷ lệ thất nghiệp của người Mỹ da đen thực sự ở mức thấp kỷ lục, nhưng tỷ lệ này đã liên tục giảm kể từ năm 2010, bảy năm trước khi ông Trump nhậm chức. Cựu Tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton đã sử dụng một sự thật nửa vời nổi tiếng khi ông đưa ra lời khai rằng: "*Tôi không có quan hệ tình dục với người phụ nữ đó, cô [[Monica Lewinsky|Lewinsky]]*". Về mặt kỹ thuật định nghĩa hẹp của ông, điều này là thật, nhưng về bản chất mối quan hệ, đó là sự lừa dối công chúng khi một sự ngụy biện lối nói nước đôi (*Equivocation*) để cố tình chỉ ra một ý nghĩa cụ thể của cụm từ "*[[quan hệ tình dục]]*", trong khi dự định một ý nghĩa khác, nhằm cố tình qua mặt tòa án bằng thuật ngữ kỹ thuật. Một ví dụ khác về việc sử dụng thuật ngữ kỹ thuật là tuyên bố của Tổng thống Hoa Kỳ Trump rằng tiền thuế đang được phân bổ để gửi bao cao su đến Dải Gaza trong cuộc chiến tranh Gaza, trong khi địa điểm thực tế thì đó là tỉnh Gaza ở Mozambique. Câu chuyện kinh điển thầy bói xem voi kể về mỗi tay thầy bói mù chạm vào một bộ phận khác nhau của con voi và đi đến một kết luận khác nhau về bản chất của con voi, trong khi lời kể từ trải nghiệm của mỗi thầy bói là đúng thật.
## Trong chính trị
Một số kiểu sự thật nửa vời là một phần không thể tránh khỏi của sinh hoạt chính trị trong các nền dân chủ đại nghị. Danh tiếng của một ứng cử viên chính trị có thể bị tổn hại không thể cứu vãn nếu họ bị vạch trần là nói dối, vì vậy một phong cách ngôn ngữ phức tạp đã phát triển để giảm thiểu khả năng điều này xảy ra. Nếu ai đó chưa nói điều gì đó, họ không thể bị buộc tội là nói dối một cách hợp lý. Do đó, chính trị đã trở thành một thế giới nơi những sự thật nửa vời được mong đợi, và các tuyên bố chính trị hiếm khi được chấp nhận theo giá trị bề mặt. William Safire định nghĩa một sự thật nửa vời, cho các mục đích chính trị, là "*một tuyên bố đủ chính xác để yêu cầu một lời giải thích; và lời giải thích càng dài, thì phản ứng nửa tin nửa ngờ của công chúng càng cao*".

Người ta đã chỉ ra rằng thứ tự của sự thật nửa vời tạo ra sự khác biệt trong niềm tin được báo cáo đối với tuyên bố. Đó là khi một tuyên bố bắt đầu bằng một tuyên bố đúng theo sau là một tuyên bố không liên quan khác (đúng hoặc sai), tuyên bố đó được tin tưởng. Tuy nhiên, khi tuyên bố sai được đặt lên trước, thì toàn bộ gói thông tin ít được tin tưởng hơn bất kể phần thứ hai của lập luận là đúng hay sai. Điều này cũng chỉ ra hiệu ứng mỏ neo (*anchoring effect*), là xu hướng của mọi người tin vào điều đầu tiên được nói ra, điều này đóng vai trò như một điểm neo trong việc tin, hoặc không tin, những gì theo sau và cũng được tìm thấy trong định giá tham chiếu được sử dụng trong các chương trình khuyến mãi giá. Các nghiên cứu về hành vi người tiêu dùng và tâm lý học cho thấy ảnh hưởng nặng nề của thứ tự và cách trình bày thông tin đối với những niềm tin mà mọi người thường có khả năng hình thành cũng như các mục mồi nhử có thể là thông tin ban đầu.

Trong tác phẩm năm 1990 của mình *The Magic Lantern: The Revolution of 1989 Witnessed in Warsaw, Budapest, Berlin, and Prague* (tạm dịch: "*Cây đèn thần: Cuộc cách mạng năm 1989 được chứng kiến tại Warszawa, Budapest, Berlin và Praha*"), Timothy Garton Ash đã phản hồi lời kêu gọi của Václav Havel về việc "s*ống trong sự thật*": "*Bây giờ chúng ta mong đợi nhiều điều ở các chính trị gia trong một nền dân chủ nghị viện hoạt động tốt. Nhưng "sống trong sự thật" không phải là một trong số đó. Trên thực tế, bản chất của chính trị dân chủ có thể được mô tả đúng hơn là "làm việc trong sự thật nửa vời". Dân chủ nghị viện, về cốt lõi, là một hệ thống của sự giả dối đối kháng hạn chế, trong đó mỗi đảng cố gắng trình bày một phần của sự thật như thể đó là toàn bộ sự thật*". Triết gia Alfred North Whitehead được trích dẫn nói rằng: "*Không có sự thật nào là toàn vẹn; mọi sự thật đều là sự thật nửa vời. Việc cố gắng coi chúng là những sự thật toàn vẹn mới là điều tai hại*". Nếu điều này là đúng, các tuyên bố, hoặc sự thật, mà theo Whitehead đều là sự thật nửa vời, dễ tạo ra các kết luận lừa dối và sai lầm.
## Lý thuyết meme
Richard Brodie liên kết những sự thật nửa vời với các meme, viết rằng, "*sự thật của bất kỳ mệnh đề nào phụ thuộc vào những giả định bạn đưa ra khi xem xét nó—những meme riêng biệt mà bạn sử dụng khi suy nghĩ về nó*". Brodie coi những sự thật nửa vời là một phần cần thiết của sự tương tác giữa con người vì chúng cho phép áp dụng thực tế các ý tưởng khi không thực tế để truyền đạt tất cả thông tin cần thiết để đưa ra quyết định đầy đủ thông tin, mặc dù một số sự thật nửa vời có thể dẫn đến kết luận sai hoặc các suy diễn sai trong thế giới của logic.
## Trích dẫn
Khái niệm về sự thật nửa vời đã tồn tại trong nhiều nền văn hóa khác nhau, dẫn đến một số câu nói châm ngôn.
* Karl Kraus, một nhà báo, nhà phê bình, nhà viết kịch và nhà thơ người Áo, đã lưu ý, "*Một [[câu châm ngôn]] (aphorism) không bao giờ có thể là toàn bộ sự thật; nó hoặc là một sự thật nửa vời hoặc là một sự thật rưỡi*."
* Arthur Koestler, một tác giả và nhà báo người Anh gốc Hungary, đã viết, "*Hai nửa sự thật không tạo nên một sự thật, và hai nửa nền văn hóa không tạo nên một nền văn hóa*."

## Chọn lọc

Sự thật có chọn lọc (*Selective truth*) là hành động kể một phần sự thật một cách có chọn lọc, cả cố ý hoặc vô ý. Cả sự thật có chọn lọc cố ý và vô ý đều hoàn toàn không phải là một sự thật. Trong khi thông tin sự thật có chọn lọc không phải là thông tin sự thật, việc nói sự thật có chọn lọc có được coi là lừa dối hoặc nói dối hay không và đạo đức của nó vẫn là chủ đề tranh luận. Một số học giả cho rằng đó là lừa dối và nói dối và một số học giả nghĩ ngược lại. Một số triết gia coi sự thật có chọn lọc là lừa dối nhưng không phải là nói dối. Một số triết gia chỉ đơn giản coi đó không phải là nói dối.
## Xem thêm
* Sự thật thay thế
* Ngụy biện (*Casuistry*)
* Mức độ sự thật
* Tiết kiệm sự thật (*Economical with the truth*)
* Ngụy biện nguyên nhân duy nhất
* Logic mờ
* Câu trả lời kiểu Dòng Tên
* Kết luận vội vàng
* Nói dối
* Thú nhận mức độ/Phơi bày trong chừng mực (*Limited hangout*)
* Nói giảm
* Logic đa trị
* Thiên kiến bỏ sót
* Chính trị đúng đắn
* Nguyên lý nhị trị
* Trích dẫn ngoài ngữ cảnh
* Ngụy biện (Sophistry)
* Có vẻ thật (*Truthiness*)
* Từ ngữ lập lờ
* Sàng lọc thông tin (*Cherry picking*)
## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Dự án nghiên cứu SNSF *[https://halbwahrheiten.philhist.unibas.ch/en/home/ Half-Truths. Truth, Fiction and Conspiracy in the 'Post-Factual Age']*, dẫn đầu bởi GS. TS. Nicola Gess (Đại học Basel, Thụy Sĩ).
* Lying with Statistics – Examples of abuse of statistical, mathematical and scientific principles
* Half-Truths and the Development of Tax Policy