open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kang Nung-su

**Kang Nung-su** (21 tháng 2 năm 1930 – 21 tháng 7 năm 2015) là một nhà phê bình văn học và chính trị gia nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên. Ông từng là Ủy viên Bộ Chính trị Đảng Lao động Triều Tiên, Phó Thủ tướng Triều Tiên. Ông là đại biểu Hội đồng Nhân dân Tối cao Triều Tiên khóa XII và khóa XIII.

## Sự nghiệp
Kang sinh năm 1930 tại Bình Nhưỡng, thời điểm này Triều Tiên đang bị Nhật Bản chiếm đóng. Ông tốt nghiệp khoa văn học Triều Tiên tại Đại học Kim Il-sung.

Tháng 9 năm 1999 đến tháng 9 năm 2003, ông là Bộ trưởng Bộ Văn hóa trong Nội các Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên. Tháng 8 năm 2000, ông trở thành Chủ tịch Ủy ban Thông tin công cộng Triều Tiên. Tháng 2 năm 2004, ông là Chủ tịch Ủy ban Hoa Kim Nhật Thành-Hoa Kim Chính Nhật và vào tháng 3 năm 2006, ông là Phó Chủ tịch Ủy ban Bắc Triều Tiên thực hiện Tuyên bố chung Bắc - Nam ngày 15 tháng 6.

Tháng 6 năm 2006, ông một lần nữa được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Bộ Văn hóa và được giữ lại ở chức vụ này từ tháng 4 năm 2009 đến hết tháng 1 năm 2010. Tháng 2 năm 2010, ông giữ chức vụ Trưởng Ban Điện ảnh Ủy ban Trung ương Đảng Lao động Triều Tiên kiêm Chủ tịch Ủy ban Điện ảnh Quốc gia. Tháng 6 năm 2010, ông được bổ nhiệm làm Phó Thủ tướng của nội các Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên.

Tháng 9 năm 2010, ông được bổ nhiệm làm Ủy viên Ủy ban Trung ương Đảng Lao động Triều Tiên.

Kang là thành viên ủy ban tang lễ quốc gia cho Ri In Mo năm 2007, Kim Jung-rin năm 2010 và Kim Jong-il năm 2011.

## Đại biểu Hội đồng Nhân dân Tối cao
Tháng 9 năm 2003, Kang trở thành đại biểu Hội đồng Nhân dân Triều Tiên khóa XI (SPA) và ông phục vụ cho đến tháng 4 năm 2008 với tư cách là Phó Chủ tịch Hội đồng Nhân dân Tối cao. Tháng 4 năm 2009, ông trở thành đại biểu Hội đồng Nhân dân Tối cao khóa XII. 
## Phần thưởng
Tháng 8 năm 1997, ông nhận được Huân chương Kim Il-sung.

## Tham khảo
Berti Vogt

**Hans-Hubert** "**Berti**" **Vogts** (; sinh 30/12/1946 tại Büttgen,Đức) là cựu hậu vệ tuyển quốc gia Tây Đức. Ông giành toàn bộ sự nghiệp cầu thủ cho CLB Borussia Mönchengladbach ở Bundesliga và vô địch FIFA World Cup cùng Đội tuyển bóng đá quốc gia Tây Đức năm 1974. Ông cũng dẫn dắt Đội tuyển bóng đá quốc gia Đức vô địch Euro 96).

Vogt chơi ở vị trí hậu vệ cánh phải với biệt danh là "Der Terrier" (chó săn). với sự bền bỉ và khả năng kèm người sở trường. Là một trong những cầu thủ quan trong nhất của Gladbach cùng tuyển Tây Đức, ông đã được bầu chọn là Cầu thủ Đức của năm vào những năm 1971 và 1979. Ông cũng lọt vào đội hình tiêu biểu của FIFA WorldCup 1974 và 1978.

## Thống kê
### Sự nghiệp cầu thủ

### Quản lý

## Danh hiệu

### Cầu thủ
;Borussia Mönchengladbach
*Bundesliga: 1969–70, 1970–71, 1974–75, 1975–76, 1976–77
*DFB-Pokal: 1972–73
*UEFA Cup: 1974–75, 1978–79

;Đội tuyển bóng đá Tây Đức
*FIFA World Cup: 1974
*UEFA European Championship: 1972

;Cá nhân
*Footballer of the Year in Germany: 1971, 1979
*FIFA World Cup All-Star Team: 1974, 1978

### Huấn luyện viên
;Đội tuyển bóng đá quốc gia Đức
*UEFA European Championship: 1996

;Cá nhân
*World Soccer Magazine World Manager of the Year: 1996

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

*Leverkusen who's who
*Planetworldcup's biography of Berti Vogts
*Hans Hubert Vogts – International Appearances
Herbert Wimmer

**Herbert "Hacki" Wimmer** (sinh 9/11/1944 tại Eupen, Bỉ) là cựu tuyển thủ quốc gia Đức chơi ở vị trí tiền vệ cánh. Trong sự nghiệp cầu thủ, Wimmer đã có 5 chức vô địch Bundesliga cùng 2 cúp C2 Châu Âu khi còn chơi cho Borussia Mönchengladbach và chức vô địch 1974 World Cup và UEFA Euro 1972 với Đội tuyển Tây Đức.

## Danh hiệu cá nhân
### Câu lạc bộ
;Borussia Mönchengladbach
* Bundesliga Vô địch: 1970, 1971, 1975, 1976, 1977; Về nhì: 1974, 1978
* DFB-Pokal Vô địch: 1973
* UEFA Cup Vô địch: 1975; Runner-up: 1973
* European Cup Về nhì: 1977

### Quốc tế
;Đội tuyển bóng đá Tây Đức
* FIFA World Cup Vô địch: 1974
* UEFA European Football Championship Vô địch: 1972; Về nhì: 1976

## Tham khảo
Louis Leterrier

**Louis Leterrier** (sinh ngày 17 tháng 6 năm 1973) là nam đạo diễn phim người Pháp. Anh từng đạo diễn hai phần phim *[[The Transporter|Transporter]]* đầu tiên, *[[Unleashed (phim)|Unleashed]]* (2005), *[[Người khổng lồ xanh phi thường|The Incredible Hulk]]* (2008), *[[Cuộc chiến giữa các vị thần (phim 2010)|Clash of the Titans]]* (2010) và *[[Phi vụ thế kỷ (phim)|Now You See Me]]* (2013).

## Thời thơ ấu

## Sự nghiệp

## Đời tư

## Danh sách phim

### Điện ảnh

### Truyền hình

## Giải thưởng và đề cử

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*
Đại bào tử

**Đại bào tử **là một dạng bào tử có mặt trong các loại thực vật dị bào tử. Những loài thực vật này có hai loại bào tử, đại bào tử và vi bào tử. Nói chung, đại bào tử, hay bào tử lớn, sẽ nảy mầm thành thể giao tử cái, thứ sản sinh ra noãn. Những thứ này sẽ được thụ tinh bởi tinh trùng sản xuất ra bởi giao tử đực phát triển từ vi bào tử. Các loại thực vật dị bào tử bao gồm:

* thực vật có hạt (thực vật hạt trần và thực vật có hoa)
* dương xỉ nước (Bộ Bèo ong)
* spikemoss (Selaginellaceae)

## Phát sinh đại bào tử
Ở thực vật hạt trần và có hoa, đại bào tử được sản sinh bên trong nhân của noãn. Trong quá trình phát sinh đại bào tử, một tế bào tiền thân lưỡng bội, tế bào mẹ đại bào tử (megasporocyte), trải qua giảm phân để sản sinh ra bốn tế bào đơn bội (đại bào tử). Thực vật có hoa thể hiện ba kiểu phát sinh bào tử: đơn bào, lưỡng bào và tứ bào. Kiểu đơn bào là thường xảy ra nhất (>70% số thực vật có hoa) và được tìm thấy trong nhiều những nhóm quan trọng về mặt sinh học và kinh tế như Brassicaceae (e.g., *Arabidopsis*, *Capsella*, *Brassica*), Gramineae (e.g., ngô, gạo, lúa mạch), Malvaceae (e.g., cotton), Leguminoseae (e.g., đỗ, đậu nành), và Solanaceae (e.g., ớt, thuốc lá, cà chua, khoai tây, thuốc lá cảnh).

## Phát sinh thể đại giao tử

Sau khi phát sinh đại bào tử, đại bào tử phát triển thành thể giao tử cái trong một quá trình gọi là phát sinh thể đại giao tử hay thể giao tử cái. Quá trình phát sinh thể đại giao tử biến đổi phụ thuộc vào kiểu phát sinh đại bào tử đã xảy ra. Ở một số loài như *Tridax trilobata*, *Ehretia laevis*, và *Alectra thomsoni *có thể trải qua những kiểu phát sinh đại bào tử khác nhau và do đó có những kiểu phát sinh thể đại giao tử khác nhau.

## Xem thêm

* Vi bào tử
* Bào tử
* Thụ tinh kép

## Tham khảo
Lựu đạn MK2

**Lựu đạn MK2** hay còn được gọi là *lựu đạn mỏ vịt* là loại lựu đạn do Hoa Kỳ sản xuất. Đây là loại lựu đạn được sử dụng để chống bộ binh với sức nổ trung bình kém, có cơ chế "bóp cò, giật chốt" giống hệt các loại lựu đạn ngày nay. Ưu điểm của loại lựu đạn này là rất nhẹ, chỉ khoảng 500 gram và khá vừa tay khi ném.Thời gian phát nổ nhanh khoảng 3.5 giây và đây cũng được coi là nhược điểm vì thời gian phát nổ khá ngắn nếu người lính không có kinh nghiệm sử dụng sẽ thực sự gây ra nguy hiểm.Lựu đạn MK 2 rất thích hợp phá hủy boong-ke,nhà trống vì có sức nổ vừa phải và tốc độ nổ nhanh, kẻ địch không đủ thời gian để nhặt lên ném lại ra ngoài.Sau Chiến tranh thế giới thứ hai mẫu mã lựu đạn MK2 đã phần nào ảnh hưởng tới hình dạng các loại lựu đạn về sau vì thiết kế nhỏ gọn thích hợp với tay khi ném,cũng như gọn nhẹ dễ dàng mang theo hơn với Lựu đạn Model 24.Vì sự thực dụng ấy mà mẫu mã MK2 đã trở thành nền tảng cũng như nguyên lý các loại lựu đạn về sau.

## Chú thích

## Tham khảo
Joe Johnston

**Joseph Eggleston Johnston II** (sinh ngày 30 tháng 5 năm 1950) là nam đạo diễn và cựu chuyên viên kỹ thuật phim người Mỹ. 

## Thời thơ ấu
Johnston sinh ra tại Austin, bang Texas. 

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

*
Zak Penn

**Zak Penn** (sinh ngày 23 tháng 3 năm 1968) là nam biên kịch người Mỹ. Ông tốt nghiệp Đại học Wesleyan năm 1990.

## Thời thơ ấu

## Sự nghiệp

## Đời tư

## Danh sách phim

### Điện ảnh

### Truyền hình

## Giải thưởng và đề cử

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*
* Interview with Zak Penn at IFC.com
Gale Anne Hurd

**Gale Anne Hurd** (sinh 25 tháng 10 năm 1955) là nhà sản xuất phim người Mỹ.

## Thời thơ ấu

Hurd sinh ra tại thành phố Los Angeles, bà là con gái của Lolita (nhũ danh: Espiau) và Frank E. Hurd, một nhà đầu tư.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
Alan Taylor (đạo diễn)

**Alan Taylor** (sinh khoảng năm 1959) là nam đạo diễn người Mỹ. Ông từng tham gia đạo diễn cho các phim như: *[[Mất tích (chương trình truyền hình)|Lost]]*, *[[The West Wing]]*, *[[Six Feet Under]]*, *[[Sex and the City]]*, *[[The Sopranos]]*, *[[Game of Thrones]]*, *[[Đế chế ngầm|Boardwalk Empire]]*, *Deadwood* và *[[Mad Men]]*. 

## Thời thơ ấu

## Sự nghiệp

## Đời tư

## Danh sách phim

### Điện ảnh

### Truyền hình

## Giải thưởng và đề cử

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

*
Shane Black

**Shane Black** (sinh 16 tháng 12 năm 1961) là nhà sản xuất phim và diễn viên người Mỹ. Black từng tham gia sản xuất và viết kịch bản cho phim *[[Vũ khí tối thượng|Lethal Weapon]]* và *Lethal Weapon 2*.

## Thời thơ ấu

## Sự nghiệp

## Đời tư

## Danh sách phim

### Điện ảnh

### Truyền hình

## Giải thưởng và đề cử

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* 
*
Vi bào tử

**Vi bào tử** là bào tử thực vật trên cạn phát triển thành thể giao tử đực, trong khi đó đại bào tử phát triển thành thể giao tử cái. Thể giao tử đực sản sinh ra tinh bào, thứ được sử dụng để thụ tinh cho một tế bào trứng, hình thành một hợp tử. Đại bào tử là các cấu trúc là một phần của sự xen kẽ thế hệ trong nhiều loài thực vật hoa ẩn có mạch không có hạt, tất cả các loài thực vật hạt trần và tất cả các loài thực vật có hoa. Các loại thực vật với vòng đời dị bào tử sử dụng vi bào tử và đại bào tử đã xuất hiện độc lập ở nhiều nhóm thực vật trong thời kì kỷ Devon. Vi bào tử là đơn bội, và được sản xuất ra từ các thể vi giao tử (tức thể giao tử đực) lưỡng bội bởi giảm phân.

## Hình thái
Vi bào tử có ba lớp vỏ khác nhau. Lớp ngoài cùng được gọi là , tiếp theo là , và lớp trong cùng gọi là nội bào tử. Perispore là lớp dày nhất trong ba lớp trong khi đó exospore và nội bào tử thì gần như có bề dày bằng nhau.

## Thực vật có hoa
Khi nhị của một cây có hoa phát triển, bốn mảng mô phát triển tách biệt khỏi khối tế bào chính. Những mảng mô này chứa nhiều tế bào thể vi giao tử lưỡng bội, mỗi cái trong đó sẽ trải qua giảm phân để sản sinh ra một nhóm bốn vi bào tử. Khi các vi bào tử được sản sinh ra thì bốn buồng (bao phấn) cũng sẽ xuất hiện. Sau khi giảm phân kết thúc, các vi bào tử lưỡng bội trải qua một số sự thay đổi.

## Xem thêm
* Bào tử
* Đại bào tử

## Tham khảo
Drew Pearce

**Drew Pearce** (sinh 24 tháng 8 năm 1975) là nam biên kịch và đạo diễn người Anh Quốc. Anh từng là đồng biên kịch cho *[[Người Sắt 3|Iron Man 3]]* và biên kịch *[[Nhiệm vụ bất khả thi: Quốc gia bí ẩn|Mission: Impossible – Rogue Nation]]*.

## Thời thơ ấu

## Sự nghiệp

## Đời tư

## Danh sách phim

### Điện ảnh

### Truyền hình

## Giải thưởng và đề cử

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*
Christopher Yost

**Christopher Lee Yost** (sinh 21 tháng 2 năm 1973) là nam nhà văn viết truyện, biên kịch phim người Mỹ. Yost từng làm biên kịch cho các phim như *[[Thor 2: Thế giới Bóng tối|Thor: The Dark World]]* (2013) và ** (2017).

## Thời thơ ấu

## Sự nghiệp

## Đời tư

## Danh sách phim

### Điện ảnh

### Truyền hình

## Giải thưởng và đề cử

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*
*Christopher Yost  at the Big Comic Book DataBase
*
*
*ComicCon Interview with Chris Yost
*X-POSITION: Christopher Yost, Comic Book Resources, ngày 30 tháng 9 năm 2008
Joss Whedon

**Joseph Hill Whedon** (sinh 23 tháng 6 năm 1964) là nam biên kịch, đạo diễn, nhà sản xuất phim người Mỹ.

## Thời thơ ấu
Sinh ra trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật tại thành phố New York, ông là con trai của biên kịch Tom Whedon, người từng viết kịch bản cho phim truyền hình *Alice* những năm 1970.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

*
Edgar Wright

**Edgar Howard Wright** (sinh ngày 18 tháng 4 năm 1974) là nam đạo diễn và biên kịch người Anh. Wright cũng làm đạo diễn cho video ca nhạc, ví dụ "Gust of Wind" của Pharrell Williams (2014) hay "Colors" của Beck (2018).

Năm 2019, DuckTales (2017) với giọng nói Alistair Boorswan từ tập "The Duck Knight Returns"

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* 
* 
*The Director Interviews: Edgar Wright, ''Hot Fuzz''  at *Filmmaker Magazine*
* 2004 interview with 2000ADReview
* Edgar Wright on ''Hot Fuzz''
Joe Cornish

**Joseph Murray Cornish** (sinh 20 tháng 12 năm 1968) là nam MC, nhà sản xuất phim, đạo diễn, diễn viên người Anh Quốc. Anh từng là đồng biên kịch cho *[[Những cuộc phiêu lưu của Tintin (phim)|The Adventures of Tintin: Secret of the Unicorn]]* (với Steven Moffat và Edgar Wright), *[[Người Kiến (phim)|Ant-Man]]* (với Wright, Adam McKay và Paul Rudd).

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* 
* The Tall Guy: The Joe Cornish Interview – Channel 4
* Adam and Joe: How We Met – *[[The Independent]]*
* Joe, Adam and the Ant-man – *The Independent*
* Some Groovy Attack the Block Updates – Shaun of the Dead With Aliens?
Adam McKay

**Adam McKay** (sinh 17 tháng 4 năm 1968) là nam diễn viên, đạo diễn, biên kịch người Mỹ. Ông từng là biên kịch chính cho chương trình hài Saturday Night Live trong hai mùa.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

*
Fox

**Fox** hay **FOX** có thể là:

## Người
### Tên
* Fox Butterfield (sinh 1939), nhà báo Mỹ
* Fox Conner (1874–1951), người thầy của Dwight D. Eisenhower
* Fox Harris (1936-1988), diễn viên Mỹ
* Fox Henderson (1853–1918), doanh nhân Mỹ
### Tên đệm, nickname, hoặc nghệ danh
* Henry Fox Talbot (1800–1877), English scientist, inventor, and photography pioneer
* Sean Paul Lockhart, stage name "Fox Ryder" (born 1986), American film actor-director
* Fox Stanton, real name William L. Stanton (1874–1946, American football player and coach
* Fox Stevenson, real name Stanley Stevenson Byrne (born 1993), English singer-songwriter

## Công ty
*Công ty Truyền thông Fox
Vạn Lý Trường Thành Cát

**Vạn Lý Trường Thành Cát** (tiếng Anh: *Great Wall of Sand*) là tên được sử dụng lần đầu tiên vào tháng 3 năm 2015 bởi Đô đốc Mỹ Harry Harris, Chỉ huy Hạm đội Thái Bình Dương, để mô tả một loạt các dự án bồi lấp đất quy mô lớn của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa trong quần đảo Trường Sa trên Biển Đông trong giai đoạn từ cuối năm 2013 đến cuối năm 2016.

## Bồi đắp các đá ở Quần đảo Trường Sa 2013–2016
Vào cuối năm 2013, Trung Quốc đã bắt tay vào việc cải tạo quy mô lớn tại bảy địa điểm - để tăng cường tuyên bố chủ quyền lãnh thổ cho khu vực được phân định bởi "Đường chín đoạn".

Các đảo nhân tạo được tạo ra bằng cách nạo vét cát lên các rạn san hô và sau đó được bê tông hóa để tạo ra các kết cấu vĩnh cửu. Vào thời điểm diễn ra cuộc Đối thoại Shangri-La năm 2015, hơn 810 ha (2.000 mẫu Anh) đất mới đã được tạo ra. Đến tháng 12 năm 2016 đã đạt đến 3.200 mẫu Anh (1.300 ha) và hệ thống vũ khí "đáng kể", bao gồm cả hệ thống chống máy bay và hệ thống chống tên lửa "đã được lắp đặt".

Trung Quốc nói rằng việc xây dựng là để "cải thiện điều kiện sống và làm việc của những người đóng quân trên các đảo này", và "Trung Quốc đang hướng tới cung cấp chỗ ở, viện trợ trong điều hướng, dự báo thời tiết và hỗ trợ nghề cá cho các tàu khác nhau, các nước đi qua biển".

Các nhà phân tích quốc phòng IHS Janes nói rằng đó là một "chiến dịch có kế hoạch, được hoạch định tốt để tạo ra một chuỗi các pháo đài có năng lực phòng không và hải quân". Những công trình "sẵn sàng quân sự" này bao gồm các bức tường biển và các cảng nước sâu, các doanh trại, và đáng chú ý bao gồm đường băng trên ba "đảo" được khai hoang, bao gồm đá Chữ Thập, đá Vành Khăn và đá Xu Bi. Ngoài căng thẳng địa chính trị, mối quan tâm đã được nâng lên về tác động môi trường đối với các hệ sinh thái rạn san hô mỏng manh thông qua việc phá hủy môi trường sống, ô nhiễm và gián đoạn các tuyến di cư.

## Xem thêm
*Trung Quốc xây đảo nhân tạo ở Biển Đông
## Tham khảo
Thể giao tử

Một **thể giao tử** là một trong hai pha xen kẽ trong vòng đời của thực vật và tảo. Nó là một tổ chức đa bào đơn bội phát triển từ một bào tử đơn bội có một bộ nhiễm sắc thể. Thể giao tử là một pha tính dục trong vòng đời của các loài thực vật và tảo. Nó phát triển các cơ quan tình dục sản sinh ra giao tử, các tế bào sinh dục đơn bội tham gia vào quá trình thụ tinh để hình thành một hợp tử lưỡng bội sở hữu hai bộ nhiễm sắc thể. Quá trình phân bào của hợp tử dẫn đến một tổ chức đa bào lưỡng bội mới, bước thứ hai của vòng đời được gọi là thể bào tử, có chức năng là sản sinh ra bào tử đơn bội thông qua giảm phân.

## Tảo
Ở một số loài tảo lục đa bào (*Ulva lactuca* là một ví dụ), tảo đỏ và tảo nâu, thể bào tử và thể giao tử có thể không thể phân biệt được ở bên ngoài (đồng hình). Đối với *Ulva*, giao tử thì đồng giao, tất cả đều cùng một kích cỡ, hình dạng và hình thái chung.

## Thực vật trên cạn
Đối với thực vật trên cạn, dị giao là hình thức phổ biến chung. Còn đối với động vật, giao tử đực và cái được gọi lần lượt là *tinh trùng* và *trứng*. Ở những loài thực vật trên cạn hiện đang tồn tại, hoặc là thể bào tử hoặc là thể giao tử có thể sẽ bị tiêu biến (dị hình).

## Xem thêm
* Thể bào tử
* Xen kẽ thế hệ

## Tham khảo
Antuan Siangboxing

**Antuan Siangboxing** (sinh 16 tháng 2 năm 1991) là nam vận động viên kickbox Kun Khmer người Pháp.

## Tiểu sử và sự nghiệp
Antuan Siangboxing sinh ra tại Pháp với tên khai sinh là *Antoine Pinto*. Anh bắt đầu thi đấu Muay Thái vào năm 11 tuổi.

## Tham khảo
Chuyển hóa gây ra bởi con người

**Chuyển hóa gây ra bởi con người,** hay còn được gọi là "chuyển hóa trong môi trường có con người sống", là một thuật ngữ được sử dụng trong các ngành như sinh thái học công nghiệp, phân tích dòng vật chất và quản lý chất thải để mô tả sự luân chuyển của dòng vật chất và năng lượng trong xã hội loài người. Thuật ngữ này nổi lên nhờ việc áp dụng các nghiên cứu liên ngành cho các hoạt động công nghiệp và nhân tạo khác và đây là một khái niệm trung tâm trong phát triển bền vững. Trong các xã hội hiện đại, phần lớn các dòng vật chất nhân tạo có liên quan đến một trong các hoạt động sau: vệ sinh, giao thông, cư trú và giao tiếp, và "ít ý nghĩa chuyển hóa trong thời tiền sử". Lượng thép nhân tạo trên toàn cầu trong các công trình, cơ sở hạ tầng và các phương tiện, ví dụ, khoảng 25 Gigaton (tức là hơn ba tấn/người), một con số chỉ sau các vật liệu xây dựng khác như bê tông. Phát triển bền vững gắn liền với thiết kế của một hệ thống trao đổi chất nhân tạo bền vững, sẽ dẫn đến những thay đổi đáng kể về năng lượng và dòng vật chất của các hoạt động khác nhau của con người. Chuyển hóa gây ra bởi con người có thể được coi là đồng nghĩa với chuyển hóa kinh tế xã hội. Thuật ngữ này chứa trong mình cả chuyển hóa công nghiệp và chuyển hóa đô thị.

## Tác động tiêu cực
Theo cách hiểu phổ biến của quần chúng, chuyển hóa gây ra bởi con người được hiểu tác động của con người lên thế giới bởi thế giới công nghiệp hiện đại. Phần lớn các tác động này bao gồm quản lý chất thải, dấu chân sinh thái, dấu chân nước và phân tích dòng chả (tức là tốc độ chúng ta tiêu hao năng lượng xung quanh). Hầu hết các tác động của con người xảy ra ở các nước phát triển. Theo Rosales, “Tăng trưởng kinh tế hiện nay là nguyên nhân chính làm tăng biến đổi khí hậu, và biến đổi khí hậu là nguyên nhân chính cho mất đa dạng sinh học, vì điều này, tăng trưởng kinh tế là một chất xúc tác chính gây mất đa dạng sinh học.” 

## Chú thích
Chất phản chuyển hóa

**Chất phản chuyển hóa** là một chất hóa học ức chế việc sử dụng chất chuyển hóa, tức các chất hóa học khác tham gia vào trao đổi chất bình thường. Các chất này thường có cấu trúc tương tự với chất chuyển hóa mà chúng tác động, chẳng hạn như các chất chống folate gây trở ngại cho việc sử dụng axit folic. Sự hiện diện của các chất phản chuyển hóa có thể có tác dụng có hại lên tế bào, chẳng hạn như ngăn chặn sự phát triển và phân chia tế bào, do đó các hợp chất này được sử dụng làm hóa trị liệu cho ung thư.

## Ứng dụng
Chất phản chuyển hóa có thể được sử dụng trong điều trị ung thư, khi chúng can thiệp vào tổng hợp DNA và nhờ vậy là can thiệp vào phân chia tế bào và sự phát triển khối u. Bởi vì các tế bào ung thư phân chia nhiều hơn các tế bào khác, ức chế sự phân chia tế bào làm hại tế bào khối u nhiều hơn các tế bào khác. Thuốc kháng histamin thường được sử dụng để điều trị bệnh bạch cầu, ung thư vú, buồng trứng và đường tiêu hóa, cũng như các loại ung thư khác. Trong hệ thống phân loại giải phẫu-điều trị-hóa học, thuốc hóa trị liệu được xếp vào nhóm L01B.

Chất phản chuyển hóa thường làm suy yếu bộ máy sao chép DNA, có thể bằng cách tích hợp các nucleotide thay đổi về mặt hóa học hoặc bằng cách làm cạn kiệt nguồn cung cấp deoxynucleotide cần thiết cho sao chép DNA và tăng sinh tế bào.

Ví dụ về thuốc phản chuyển hóa cho ung thư bao gồm, nhưng không giới hạn chỉ ở những chất sau đây:

* 5-Fluorouracil (5-FU)
* 6-Mercaptopurine (6-MP)
* Capecitabine (Xeloda®)
* Cytarabine (Ara-C®)
* Floxuridine
* Fludarabine
* Gemcitabine (Gemzar®)
* Hydroxycarbamide
* Methotrexate
* Pemetrexed (Alimta®)

Các chất phản chuyển hóa có thể "giả dạng" purine (azathioprine, mercaptopurine) hoặc pyrimidin, những phần giúp xây dựng nên DNA. Các chất phản chuyển hóa có thể ngăn chặn kết hợp các thành phần trên vào DNA trong pha S (của chu kỳ tế bào), ngăn chặn sự phát triển và phân chia tế bào bình thường. Chất phản chuyển hóa cũng ảnh hưởng đến tổng hợp RNA. Tuy nhiên, bởi vì thymidine được sử dụng trong DNA nhưng không phải trong RNA (nơi mà uracil được sử dụng thay thế), ức chế tổng hợp thymidine qua thymidylate synthase ức chế chọn lọc tổng hợp DNA qua tổng hợp RNA.

Do hiệu quả của chúng, các loại thuốc này là các loại thuốc tế bào học được sử dụng rộng rãi nhất. Cạnh tranh vị trí liên kết của các enzyme tham gia vào quá trình sinh tổng hợp thiết yếu và kết hợp các phân tử sinh học này vào axit nucleic, ức chế chức năng tế bào khối u bình thường của chúng và kích hoạt quá trình chết rụng tế bào hoặc quá trình chết theo chương trình. Do phương thức hành động này, hầu hết các chất phản ứng chuyển hóa có tính đặc hiệu chu kỳ tế bào cao và có thể nhắm đến việc kìm hãm việc sao chép DNA của tế bào ung thư.

## Chú thích
Tốc độ chuyển hóa cơ bản

**Tốc độ chuyển hóa cơ bản** (**BMR**-*Basal metabolic rate)* là tốc độ chi tiêu năng lượng trên một đơn vị thời gian của động vật nội nhiệt trong lúc nghỉ ngơi. Chúng có thể được ghi lại với các đơn vị năng lượng trên một đơn vị thời gian khác nhau, từ watt (joule/giây) đến ml O2/phút hoặc joule mỗi giờ cho mỗi kg khối lượng cơ thể J/(h·kg). Việc đo lường chính xác yêu cầu phải đáp ứng một bộ tiêu chí nghiêm ngặt. Các tiêu chí này bao gồm đối tượng đang trong trạng thái vật lý và tâm lý không bị xáo trộn, ở môi trường trung tính về nhiệt, và nhóm thí nghiệm phải ở trạng thái sau-hấp thụ (tức là, không chủ động tiêu hóa thức ăn). Trong các động vật trao đổi chất chậm, chẳng hạn như cá và bò sát, **tốc độ chuyển hóa tiêu chuẩn** (**SMR**) với ý nghĩa tương đương được sử dụng. Việc đo lường vẫn tuân theo các tiêu chí tương tự như BMR, nhưng yêu cầu có thông tin về nhiệt độ mà tại đó tốc độ trao đổi chất được đo. Điều này làm cho BMR trở thành một biến thể của phép đo tốc độ trao đổi chất tiêu chuẩn, nhưng bỏ đi dữ liệu nhiệt độ, một thực tế đã dẫn đến các vấn đề trong việc xác định tốc độ chuyển hóa "chuẩn" cho nhiều động vật có vú.

Trao đổi chất bao gồm các quá trình mà cơ thể cần hoạt động. Tốc độ chuyển hóa cơ bản là lượng năng lượng trên một đơn vị thời gian mà một người cần giữ cho cơ thể hoạt động ở trạng thái nghỉ ngơi. Một số trong những quá trình đó là thở, tuần hoàn máu, kiểm soát nhiệt độ cơ thể, tăng trưởng tế bào, chức năng não và thần kinh, và co cơ. Tốc độ trao đổi chất cơ bản (BMR) ảnh hưởng đến tốc độ mà một người đốt cháy calo và có thể dự đoán được rằng liệu cá nhân đó có duy trì, tăng hoặc giảm cân hay không. Tốc độ trao đổi chất cơ bản chiếm khoảng 60 đến 75% chi tiêu calo hàng ngày của các cá nhân. BMR bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố. BMR thường giảm 1–2% mỗi thập kỷ sau 20 tuổi, chủ yếu là do mất khối lượng không có chất béo, mặc dù khac biệt giữa các cá thể là cao.

## Chú thích
Thiết bị vũ trụ không người lái

**Thiết bị vũ trụ không người lái** là thiết bị vũ trụ không có người trên tàu. Các thiết bị vũ trụ này thường có mức độ tự động khác nhau; chúng có thể được điều khiển từ xa, được hướng dẫn từ xa hoặc thậm chí là tự động, nghĩa là chúng có một danh sách các hoạt động sẽ thực hiện tự động do con người lập trình sẵn, trừ khi có hướng dẫn khác. Thiết bị vũ trụ không người lái mà được thiết kế để thực hiện các đo đạc nghiên cứu khoa học thường được gọi là thiết bị *[[thăm dò không gian]]* hoặc *[[kính viễn vọng không gian]]*.

## Lịch sử
[nhỏ|Bản sao của ''[Sputnik 1* tại [[bảo tàng Hàng không và Vũ trụ Quốc gia Smithsonian]].]]
[[Tập_tin:Explorer1.jpg|nhỏ|Một bản sao của *Explorer 1*.]]
Thiết bị vũ trụ không người lái đầu tiên được [[Liên Xô]] phóng vào ngày 22 tháng 7 năm 1951 là một chuyến bay [[Du hành dưới quỹ đạo|dưới quỹ đạo]], trong đó có mang theo hai [[Chó Xô Viết trong không gian|con chó]] Dezik và Tsygan. Bốn chuyến bay khác được thực hiện cho đến mùa thu năm 1951.

[[Vệ tinh nhân tạo]] đầu tiên, *Sputnik 1*, được đưa vào [[quỹ đạo Trái Đất]] dài  vào ngày 4 tháng 10 năm 1957. Ngày 3 tháng 11 năm 1957, Liên Xô phóng vệ tinh *Sputnik 2*. *Sputnik 2* có khối lượng  và mang theo động vật sống đầu tiên vào quỹ đạo, con chó [[Laika]]. Do *Sputnik 2* không được thiết kế để tách khỏi tầng trên của [[Tên lửa đẩy|phương tiện phóng]] nên tổng khối lượng của vệ tinh trên quỹ đạo là .

Trong cuộc [[chạy đua vào không gian]] với Liên Xô, [[Hoa Kỳ]] đã phóng vệ tinh nhân tạo đầu tiên của mình, *Explorer 1*, vào quỹ đạo dài  vào ngày 31 tháng 1 năm 1958. *Explorer 1* mang theo các [[cảm biến]] giúp xác nhận sự tồn tại của [[vành đai Van Allen]], một khám phá khoa học lớn vào thời điểm đó, trong khi *Sputnik 1* không mang theo cảm biến khoa học nào. Sau đó, vào ngày 17 tháng 3 năm 1958, Hoa Kỳ phóng vệ tinh thứ hai, *Vanguard 1*, có kích thước bằng một quả bưởi. Vệ tinh này vẫn ở trong quỹ đạo  tính đến năm 2016.

Tàu [[thăm dò Mặt Trăng]] được thử nghiệm đầu tiên là *Luna E-1 No.1* của Liên Xô, được phóng vào ngày 23 tháng 9 năm 1958. Các tàu thăm dò Mặt Trăng liên tục gặp thất bại cho đến ngày 4 tháng 1 năm 1959, khi *Luna 1'' quay quanh Mặt Trăng và sau đó là Mặt Trời.

Chín quốc gia khác đã phóng thành công vệ tinh bằng phương tiện phóng của riêng các quốc gia đó: Pháp (1965), Nhật Bản và Trung Quốc (1970), Vương quốc Anh (1971), Ấn Độ (1980), Israel (1988), Iran (2009), Triều Tiên (2012) và New Zealand (2018).

## Tham khảo
Nhóm dinh dưỡng chính

**Nhóm dinh dưỡng chính** là các nhóm sinh vật, được phân chia liên quan đến phương thức dinh dưỡng theo các nguồn năng lượng và cacbon cần cho hoạt động sống, sinh trưởng và sinh sản. Các nguồn năng lượng có thể là ánh sáng hoặc hợp chất hữu cơ hoặc vô cơ; nguồn cacbon có thể có nguồn gốc hữu cơ hoặc vô cơ.

Các thuật ngữ ''hô hấp hiếu khí'', *[[hô hấp kỵ khí]]* và *[[lên men]]* không đề cập đến các nhóm dinh dưỡng chính, mà chỉ phản ánh việc sử dụng khác nhau của các chất nhận electron có thể trong các sinh vật cụ thể, như O2 trong hô hấp hiếu khí, hoặc nitrat (NO3−), sulfat (SO42−) hoặc fumarat trong hô hấp kỵ khí, hoặc các chất chuyển hóa trung gian khác nhau trong quá trình lên men. Bởi vì tất cả các bước tạo ATP trong quá trình lên men liên quan đến sự thay đổi của các chất chuyển hóa trung gian này mà không dùng chuỗi chuyền điện tử quá trình lên men thường được gọi là *phosphoryl hóa mức cơ chất*.

## Nguồn năng lượng và carbon

Một sinh vật hóa dị dưỡng hữu cơ là sinh vật đòi hỏi chất hữu cơ để lấy cacbon cần thiết cho sự tăng trưởng và phát triển. Các sinh vật này cũng tạo năng lượng của nó từ quá trình oxy hóa khử một hợp chất hữu cơ. Nhóm sinh vật này có thể được chia nhỏ hơn theo loại chất hữu cơ và hợp chất mà chúng sử dụng. Sinh vật phân giải là một ví dụ của sinh vật  này, chúng thu được cacbon và electron từ phần hữu cơ của cơ thể đã chết. Động vật ăn cỏ và động vật ăn thịt là những ví dụ về các sinh vật thu thập cacbon và electron từ vật chất hữu cơ sống.

Hóa dưỡng hữu cơ là sinh vật làm oxy hóa các liên kết hóa học trong các hợp chất hữu cơ làm nguồn năng lượng của chúng. Hóa dưỡng hữu cơ cũng thu được các phân tử cacbon mà chúng cần cho chức năng tế bào từ các hợp chất hữu cơ này. Các hợp chất hữu cơ mà chúng oxy hóa bao gồm đường (ví dụ: glucose), chất béo và protein.

Tất cả các loài động vật đều là hóa dị dưỡng (có nghĩa là chúng oxy hóa các hợp chất hóa học như một nguồn năng lượng và cacbon), như nấm, động vật nguyên sinh và một số vi khuẩn. Sự khác biệt quan trọng giữa nhóm này là hóa hữu cơ dưỡng chỉ oxy hóa riêng các hợp chất hữu cơ trong khi hóa vô cơ dưỡng lại sử dụng các hợp chất vô cơ như một nguồn năng lượng.

## Chú thích
Corydoras acutus

***Corydoras acutus***, tên thường gọi là **cá chuột vây đen**, là một loài cá da trơn nước ngọt nhiệt đới thuộc chi *[[Corydoras]]* trong họ *[[Callichthyidae]]*. Loài này được tìm thấy ở lưu vực sông Amazon thuộc quốc gia Ecuador và miền bắc Peru; lưu vực sông Machado, bang Rondônia của Brazil.

*C. acutus* được mô tả lần đầu bởi Edward Drinker Cope vào năm 1872.

## Tên gọi
Tên của loài này, *acutus*, trong tiếng Latin có nghĩa là "nhọn", ám chỉ đến phần mỏ nhọn của *C. acutus*.

## Mô tả
*C. acutus* trưởng thành dài khoảng 5 – 7&nbsp;cm. Chúng thường sống ở tầng đáy của các sông hồ, thích hợp với môi trường nước có độ pH từ 6,0 đến 8,0, độ cứng của nước khoảng 2 - 25 dGH và nhiệt độ khoảng từ 25 đến 28&nbsp;°C. Thức ăn chủ yếu của *C. acutus* là giun, côn trùng, động vật giáp xác và rong rêu. *C. acutus* đẻ trứng trong những thảm thực vật dày nhưng không bảo vệ trứng.

Ở *C. acutus*, cá mái sẽ lớn hơn và phát triển hơn cá đực, điều này rất dễ nhận thấy. Cá đực thường có vây tròn hơn khi trưởng thành.

## Sinh sản
Tới mùa sinh sản, cá mái giữ 2 - 4 quả trứng giữa vây bụng của nó, cá đực sẽ thụ tinh trong khoảng 30 giây. Sau đó, cá mái sẽ bơi đến một nơi thích hợp, nơi nó sẽ gắn những quả trứng rất dính lên bề mặt. Các cặp cá sẽ lặp lại quá trình này cho đến khi khoảng 100 quả trứng đã được thụ tinh.

## Cá cảnh
*C. acutus* có tầm quan trọng trong ngành thương mại cá cảnh. Một điều cần lưu ý là tránh sử dụng đá dăm (sắc nhọn) để làm đáy hồ, vì sẽ gây nguy hiểm cho cá khi chúng đào hang.

## Chú thích
KEGG

**KEGG** (**Kyoto Encyclopedia of Genes and Genomes**) là một tập hợp các cơ sở dữ liệu đề cập đến các vấn đề như bộ gen, con đường sinh học, bệnh tật, ma túy và các chất hóa học. KEGG được sử dụng cho nghiên cứu và giảng dạy tin sinh học, bao gồm phân tích dữ liệu về hệ gen học, metagenomic, hệ chuyển hóa học và nghiên cứu hệ thống khác, mô hình hóa và mô phỏng hệ thống sinh học và phát triển các phương thức chữa bệnh mới.

## Lịch sử
Dự án cơ sở dữ liệu KEGG được khởi xướng vào năm 1995 bởi Minoru Kanehisa, Giáo sư tại Viện Nghiên cứu Hóa học, Đại học Kyoto, lúc dự án bản đồ gen người đang diễn ra ở Nhật Bản đang diễn ra.  Nắm bắt được nhu cầu về một tài nguyên vi tính hóa có thể được sử dụng để giải thích sinh học về dữ liệu chuỗi bộ gen, ông bắt đầu phát triển cơ sở dữ liệu KEGG PATHWAY. Đây là một tập hợp các con đường chuyển hóa được vẽ thủ công nhằm thể hiện kiến thức thực nghiệm về chuyển hóa và các chức năng khác của tế bào và sinh vật. Mỗi bản đồ như vậy chứa một mạng lưới các tương tác cũng như phản ứng phân tử và được thiết kế để liên kết các gen trong hệ gen với các sản phẩm gen (chủ yếu là các protein) trong con đường. Điều này đã cho phép phân tích được gọi là ánh xạ đường dẫn KEGG, nhờ đó nội dung gen trong hệ gen được so sánh với cơ sở dữ liệu KEGG PATHWAY để kiểm tra các đường dẫn và hàm liên quan nào có khả năng được mã hóa trong hệ gen.

Theo các nhà phát triển, KEGG là một "đại diện máy tính" của hệ thống sinh học. Nó tích hợp các khối xây dựng và sơ đồ nối dây của hệ thống - cụ thể hơn, các khối xây dựng di truyền của gen và protein, các khối xây dựng hóa học từ các phân tử nhỏ và phản ứng, và sơ đồ tương tác phân tử và mạng lưới phản ứng. Khái niệm này được thực hiện trong các cơ sở dữ liệu sau này của KEGG, được phân loại thành các hệ thống, thông tin về gen, hóa học và sức khỏe.

* Thông tin hệ thống

PATHWAY - bản đồ các con đường cho các chức năng của tế bào và sinh vật

MODULE - mô-đun hoặc đơn vị chức năng của gen

BRITE - phân loại cấp bậc của các thực thể sinh học

* Thông tin di truyền

GENOME - bộ gen hoàn chỉnh

GENES - gen và protein trong bộ gen hoàn chỉnh

ORTHOLOGY - ổ gen tiến hóa thẳng trong bộ gen hoàn chỉnh

* Thông tin hóa học

COMPOUND, GLYCAN - hợp chất hóa học và glycan

REACTION, RPAIR, RCLASS - phản ứng hóa học

ENZYME - danh pháp enzyme

* Thông tin sức khỏe

Bệnh - bệnh ở người

Thuốc - thuốc đã được phê duyệt

ENVIRON - thuốc thô và các chất liên quan đến sức khỏe

## Chú thích
Corydoras adolfoi

***Corydoras adolfoi***, tên thường gọi là **cá chuột Adolfo**, là một loài cá da trơn nước ngọt nhiệt đới thuộc chi *[[Corydoras]]* trong họ *[[Callichthyidae]]*. Loài này được tìm thấy ở lưu vực sông Río Negro (Amazon) thuộc quốc gia Brazil.

Tên của loài cá này được đặt theo tên của Adolfo Schwartz, một nhà sưu tập cá.

## Mô tả
*C. adolfoi* trưởng thành dài khoảng 5 – 6&nbsp;cm. Chúng thường sống ở tầng đáy của các sông hồ, đầm lầy, thích hợp với môi trường nước có độ pH từ 6,0 đến 7,0, độ cứng của nước khoảng 2 - 25 dGH và nhiệt độ khoảng từ 22 đến 26&nbsp;°C. Thức ăn chủ yếu của *C. adolfoi* là giun, côn trùng, động vật giáp xác và rong rêu. *C. adolfoi* đẻ trứng trong những thảm thực vật dày nhưng không bảo vệ trứng.

*C. adolfoi* thường bị nhầm lẫn với một số loài họ hang của nó, bao gồm *[[Corydoras burgessi]]*, *[[Corydoras imitator]]*, *[[Corydoras duplicareus]]*.

Đối với *C. burgessi*, *C. adolfoi* có một vết màu cam trên phần đầu và vây lưng rõ ràng thay vì màu vàng như *C. burgessi*. Đối với *C. imitator*, *C. adolfoi* có mỏ tròn và ngắn hơn. Đối với *C. duplicareus*, *C. adolfoi* không có răng cưa ở cạnh sau của vây ngực, chỉ quan sát được qua kính lúp. Dải màu đen trên sống lưng của *C. duplicareus* thường rộng hơn so với *C. adolfoi* và *C. duplicareus* nhỏ hơn một chút so với *C. adolfoi*. Ở *C. adolfoi*, cá mái có thân lớn hơn so với cá đực.

## Tham khảo
* David Alderton (2008), "Adolfo's Coydoras" - *Encyclopedia of Aquarium & Pond Fish*, Nhà xuất bản Penguin, tr.125 

## Chú thích
Bảo hiểm động đất

**Bảo hiểm động đất** là một hình thức bảo hiểm tài sản mà phải trả tiền cho khách hàng bảo hiểm trong trường hợp một trận động đất xảy ra gây thiệt hại đến tài sản. Thông thường hợp đồng bảo hiểm nhà ở không đề cập đến thiệt hại do động đất.

Hầu hết các chính sách bảo hiểm động đất có tính khấu trừ cao, làm cho loại hình bảo hiểm này trở nên hữu ích khi toàn bộ ngôi nhà bị phá hủy hoàn toàn, nhưng không có ích nếu ngôi nhà chỉ bị hư hỏng một vài phần. Mức giá phụ thuộc vào vị trí và xác suất mất mát do trận động đất gây ra. Giá có thể rẻ hơn đối với ngôi nhà làm bằng gỗ, khi mà nó có thể chống lại sức ép động đất tốt hơn so với ngôi nhà được làm bằng gạch.

Trong quá khứ, mất mát do trận động đất được định mức giá bằng một bộ dữ liệu cực lớn và chủ yếu dựa trên đánh giá từ các chuyên gia. Ngày nay, nó được ước tính bằng cách sử dụng một* T<span>ỷ Lệ Thiệt hại</span> ***(Damage Ratio: DR)**, là tỷ lệ giữa số tiền thiệt hại động đất với tổng giá trị của một tòa nhà. Một phương pháp khác là sử dụng HAZUS, một phương pháp máy tính để ước tính tổn thất.

Như với bảo hiểm lũ lụt hoặc bảo hiểm thiệt hại từ một cơn bão hay các thảm họa quy mô lớn khác, các công ty bảo hiểm đã phải cẩn trọng lựa chọn loại bảo hiểm này, bởi vì một trận động đất đủ mạnh có thể phá hủy một ngôi nhà cũng như toàn bộ ngôi nhà trong vùng xảy ra thảm họa. Nếu một công ty có chính sách bảo hiểm bằng văn bản trên một số lượng lớn nhà ở trong một thành phố cụ thể, sau đó một trận động đất có sức tàn phá sẽ làm nguồn lực của công ty nhanh chóng cạn kiệt. Các công ty bảo hiểm đã dành nhiều thời gian và công sức nghiên cứu, nỗ lực hướng tới quản lý rủi ro để tránh xảy ra tình huống như vậy.

Tại Hoa Kỳ, các công ty bảo hiểm sẽ ngừng bán bảo hiểm trong vài tuần sau một trận động đất lớn. Do các cơn dư chấn gây hư hại có thể xảy ra sau trận động đất ban đầu, và hiếm khi là tiền chấn. Mặc dù dư chấn nhỏ hơn về độ lớn, chúng lệch khỏi chấn tâm. Nếu dư chấn gần hơn đến một khu vực đông dân cư, nó có thể gây thiệt hại lớn hơn trận động đất ban đầu. Một ví dụ là trận động đất Christchurch năm 2011 ở New Zealand làm 185 người chết xảy ra sau một trận động đất lớn hơn và xa hơn nhiều khi mà không có tử vong nào cả.

## Tham khảo
Sai hỏng trao đổi chất bẩm sinh

**Sai hỏng trao đổi chất bẩm sinh** tạo nên một lớp lớn các bệnh di truyền liên quan đến rối loạn chuyển hóa bẩm sinh. Phần lớn là do các khiếm khuyết của các gen đơn mã hóa cho các enzyme tạo điều kiện chuyển đổi các chất khác nhau (cơ chất) thành các chất khác (sản phẩm). Trong hầu hết các rối loạn, các vấn đề phát sinh do tích tụ các chất độc hại hoặc gây trở ngại cho chức năng bình thường, hoặc ảnh hưởng đến khả năng giảm tổng hợp các hợp chất thiết yếu. Sai hỏng trao đổi chất bẩm sinh hiện nay còn được gọi là **bệnh chuyển hóa bẩm sinh** hoặc **rối loạn chuyển hóa di truyền**. Thuật ngữ *sai hỏng trao đổi chất bẩm sinh* được đưa ra bởi một bác sĩ người Anh, Archibald Garrod (1857–1936), vào năm 1908. Ông được biết đến với công trình nghiên cứu về giả thuyết "một gen-một enzyme", dựa trên các nghiên cứu của ông về bản chất và di truyền của alkapto niệu. Văn bản của ông, *Sai hỏng trao đổi chất bẩm sinh* đã được xuất bản vào năm 1923.

## Dấu hiệu và triệu chứng
Do số lượng lớn các bệnh này và nhiều hệ thống bị ảnh hưởng, gần như mọi "khiếu nại" đến một cơ sở chăm sóc sức khỏe đều tính đến các bệnh trao đổi chất bẩm sinh, đặc biệt là ở trẻ em. Sau đây là ví dụ về các biểu hiện tiềm năng ảnh hưởng đến từng hệ thống cơ quan chính.

* Sinh trưởng kém, không phát triển mạnh, giảm cân
* Cơ quan sinh dục không rõ ràng, dậy thì muộn, tuổi dậy thì sớm
* Chậm phát triển, co giật, mất trí nhớ, bệnh não, đột quỵ
* Điếc, mù lòa
* Phát ban da, sắc tố bất thường, thiếu sắc tố, phát triển tóc quá mức, nổi u trên da
* Bất thường về răng
* Suy giảm miễn dịch, số lượng tiểu cầu thấp, số lượng hồng cầu thấp, lá lách to, hạch bạch huyết mở rộng
* Nhiều dạng ung thư
* Ói mửa tái phát, tiêu chảy, đau bụng
* Đi tiểu quá nhiều, suy thận, mất nước, phù nề
* Huyết áp thấp, suy tim, tim to, tăng huyết áp, nhồi máu cơ tim
* Gan to, vàng da, suy gan
* Các chức năng trên khuôn mặt không bình thường, dị tật bẩm sinh
* Thở quá mức (thở gấp), suy hô hấp
* Hành vi bất thường, trầm cảm, rối loạn tâm thần
* Đau khớp, yếu cơ, chuột rút
* Suy giáp, suy thượng thận, thiểu năng sinh dục, đái tháo đường

## Chú thích
Corydoras ambiacus

***Corydoras ambiacus***, tên thường gọi là **cá chuột đốm**, **cá chuột mũi dài**, **cá chuột Agassiz**, là một loài cá da trơn nước ngọt nhiệt đới thuộc chi *[[Corydoras]]* trong họ *[[Callichthyidae]]*. Loài này được tìm thấy ở thượng nguồn lưu vực sông Amazon, thuộc địa phận của các quốc gia: Brazil, Colombia và Peru.

Loài cá này được đặt theo tên của vùng Rio Ampiyacu của Peru, nơi sinh sống bản địa của nó.

## Mô tả
*C. ambiacus* trưởng thành dài khoảng 5 - 6,5&nbsp;cm. Chúng thường sống ở tầng đáy của các sông hồ, đầm lầy, thích hợp với môi trường nước có độ pH từ 6,0 đến 8,0, độ cứng của nước khoảng 2 - 25 dGH và nhiệt độ khoảng từ 21 đến 25&nbsp;°C. Thức ăn chủ yếu của *C. ambiacus* là giun, côn trùng, động vật giáp xác và rong rêu.

Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1872 nhưng lại không kèm theo hình ảnh hoặc bản vẽ. Tác giả có ghi chú như sau: "Thân màu rơm, có nhiều đốm nâu mờ ở hai bên. Vây lưng có một đốm đen lớn ở phía trước, lan xuống cả vùng gốc vây. Bốn dải màu nâu dọc trên vây đuôi; vây hậu môn có đốm. Phần má có ánh màu xanh dương".

Cá mái có kích thước lớn hơn cá đực khi trưởng thành. *C. ambiacus* cũng được nuôi để làm cảnh, tương tự như những loài họ hàng của nó.

## Tham khảo
Roberto E. Reis, Sven O. Kullander, Carl J. Ferraris (2003), *[https://books.google.com.vn/books?id=9tiDHrzxf9QC&lpg=PA294&dq=Corydoras%20ambiacus&hl=vi&pg=PA294#v=onepage&q=Corydoras%20ambiacus&f=false Check List of the Freshwater Fishes of South and Central America]*, Nhà xuất bản EDIPUCRS, tr.294 

## Chú thích
Tế bào B

**Tế bào B**, còn được gọi là **tế bào lympho B**, là một loại tế bào bạch huyết của phân nhóm tế bào lympho. Chúng hoạt động trong thành phần miễn dịch dịch thể của hệ miễn dịch, bằng cách tiết ra các kháng thể. Ngoài ra, tế bào B còn có thể trình diện kháng nguyên và tiết ra cytokine. Ở động vật có vú, tế bào B trưởng thành ở trong tủy xương. Ở chim, tế bào B trưởng thành trong túi Fabricius, một cơ quan bạch huyết.

Không giống như hai loại tế bào lympho khác như tế bào T và tế bào NK, tế bào B có thụ thể tế bào B (BCRs) trên màng. BCR cho phép tế bào B mang vai trò là một kháng thể, có chức năng gắn với một kháng nguyên cụ thể.
Tế bào lympho B và lympho T đều thuộc loại miễn dịch đặc hiệu.

## Tham khảo
Viêm loét đại tràng

**Viêm loét đại tràng** (UC) là một tình trạng lâu dài dẫn đến viêm và loét đại tràng và trực tràng. Các triệu chứng chính của bệnh tích cực là đau bụng và tiêu chảy trộn lẫn với máu. Giảm cân, sốt và thiếu máu cũng có thể xảy ra. Thông thường, các triệu chứng xuất hiện chậm và có thể từ nhẹ đến nặng. Các triệu chứng thường xảy ra liên tục với các giai đoạn không có triệu chứng nào giữa các đợt bùng phát. Các biến chứng có thể bao gồm megacolon, viêm mắt, khớp, hoặc gan và ung thư đại tràng.

Nguyên nhân của UC là không rõ. Các lý thuyết liên quan đến rối loạn chức năng hệ thống miễn dịch, di truyền, những thay đổi trong vi khuẩn đường ruột bình thường và các yếu tố môi trường. Tỷ lệ có xu hướng cao hơn ở các nước phát triển với một số đề xuất này là kết quả của ít tiếp xúc với nhiễm trùng đường ruột, hoặc một chế độ ăn uống và lối sống phương Tây. Việc loại bỏ các phụ lục ở độ tuổi sớm có thể được bảo vệ. Chẩn đoán thường là do nội soi đại tràng bằng sinh thiết mô. Nó là một loại bệnh viêm ruột (IBD) cùng với bệnh Crohn và viêm đại tràng vi mô.

Thay đổi chế độ ăn uống, chẳng hạn như duy trì chế độ ăn uống có hàm lượng calo cao hoặc chế độ ăn không có lactose, có thể cải thiện triệu chứng. Một số loại thuốc được sử dụng để điều trị các triệu chứng và mang lại và duy trì thuyên giảm, bao gồm cả aminosalicylat như mesalazine hoặc sulfasalazine, steroid, thuốc ức chế miễn dịch như azathioprine, và liệu pháp sinh học. Loại bỏ đại tràng bằng phẫu thuật có thể cần thiết nếu bệnh nặng, không đáp ứng với điều trị, hoặc nếu các biến chứng như ung thư đại tràng phát triển. Loại bỏ đại tràng và trực tràng có thể chữa bệnh.

Cùng với bệnh Crohn, khoảng 11,2 triệu người bị ảnh hưởng đến năm 2015. Mỗi năm nó mới xuất hiện từ 1 đến 20 trên 100.000 người, và 5 đến 500 trên 100.000 người bị ảnh hưởng. Bệnh này phổ biến hơn ở Bắc Mỹ và Châu Âu so với các vùng khác. Thường thì nó bắt đầu ở những người từ 15 đến 30 tuổi, hoặc trong số những người trên 60 tuổi. Nam và nữ dường như bị ảnh hưởng theo tỷ lệ như nhau. Nó cũng đã trở nên phổ biến hơn kể từ những năm 1950. Cùng với đó, viêm loét đại tràng và bệnh Crohn ảnh hưởng đến khoảng một triệu người ở Hoa Kỳ. Với cách điều trị thích hợp, nguy cơ tử vong xuất hiện giống như của dân số nói chung. Mô tả đầu tiên của viêm loét đại tràng xảy ra vào khoảng những năm 1850. 
## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* 
* MedlinePlus ulcerative colitis page
* Ulcerative colitis information page  at Crohn's & Colitis Foundation of America
*
Mercaptopurine

**Mercaptopurine** (6-MP), được bán dưới tên thương hiệu **Purinethol** trong số những người khác, là một loại thuốc được sử dụng cho các bệnh ung thư và tự miễn dịch. Cụ thể nó được sử dụng để điều trị bệnh bạch cầu tăng lympho bào cấp tính (ALL), bệnh bạch cầu myeloid mãn tính (CML), bệnh Crohn và bệnh viêm loét đại tràng. 
Nó thường được sử dụng với methotrexate. Thuốc dùng bằng cách uống.

Các tác dụng phụ thường gặp bao gồm ức chế tủy xương, nhiễm độc gan, nôn mửa và chán ăn. Các tác dụng phụ nghiêm trọng khác bao gồm tăng nguy cơ ung thư và viêm tụy trong tương lai. Những người bị thiếu hụt di truyền trong thiopurine S-methyltransferase có nguy cơ cao hơn về tác dụng phụ. [1] Sử dụng trong thai kỳ có thể gây hại cho em bé. Mercaptopurine nằm trong nhóm thuốc thiopurine và antimetabolite.

Mercaptopurine đã được phê duyệt để sử dụng y tế tại Hoa Kỳ vào năm 1953. Nó nằm trong Danh sách các loại thuốc thiết yếu của Tổ chức Y tế Thế giới, các loại thuốc hiệu quả và an toàn nhất cần thiết trong một hệ thống y tế. Chi phí bán buôn ở các nước đang phát triển là khoảng 18,42 - 200,16 USD / tháng. Tại Vương quốc Anh, chi phí cho NHS khoảng 121,13 pao mỗi tháng. [2] Tại Hoa Kỳ, chi phí bán buôn là khoảng 99,16 USD mỗi tháng tính đến năm 2016.

## Sử dụng y tế
Nó được sử dụng để điều trị bệnh bạch cầu cấp tính lymphocytic, bệnh Crohn và viêm loét đại tràng.
## Tác dụng phụ

Một số phản ứng bất lợi của việc dùng mercaptopurine có thể bao gồm tiêu chảy, buồn nôn, nôn, chán ăn, mệt mỏi, đau bụng / bụng, yếu, da [nổi mẩn đỏ], sẫm màu da, và rụng tóc. Phản ứng bất lợi nghiêm trọng bao gồm lở loét miệng, sốt, đau họng, dễ bầm tím hoặc chảy máu, xác định các đốm đỏ trên da, vàng mắt hoặc da, tối nước tiểu và đi tiểu đau hoặc khó. Các tác dụng phụ nghiêm trọng khác bao gồm đen hoặc hắc ín phân melena), phân đẫm máu, và đẫm máu nước tiểu.

Các triệu chứng của phản ứng dị ứng với mercaptopurine bao gồm phát ban, ngứa, sưng, chóng mặt, rối loạn thở và [viêm tụy] tuyến tụy](https://vi.wikipedia.org/wiki/vi%C3%AAm_t%E1%BB%A5y%5D_tuy%E1%BA%BFn_t%E1%BB%A5y).

Trong một số trường hợp, mercaptopurine có thể ức chế sự sản xuất tế bào máu, cả bạch cầu và hồng cầu. Nó có thể gây độc cho tủy xương. Số lượng máu hàng quý là cần thiết cho những người trên mercaptopurine. Mọi người nên ngưng dùng thuốc ít nhất là tạm thời trong khi cân nhắc việc điều trị thay thế nếu có số lượng bạch cầu lớn bất thường không giải thích được, hoặc bất kỳ số lượng máu nào khác.

Độc tính của mercaptopurine có thể được liên kết với đa hình di truyền trong thiopurine ''S''-methyltransferase (TPMT), nudix hydrolase 15(NUDT15), và inosine triphosphate pyrophosphatase (ITPA). Những người có biến thể alen cụ thể sẽ yêu cầu điều chỉnh liều, đặc biệt là đối với những người có kiểu gen đồng hợp tử. Sự khác biệt lớn về TPMT và NUDT15 giữa các dân tộc về tần số alen biến thể cần được xem xét trong thực hành lâm sàng. Người da trắng với một alen biến thể của gen ITPA, có tỷ lệ giảm bạch cầu do sốt cao hơn so với những người thuộc các nhóm dân tộc khác, do sự khác biệt về tần số alen trong dân tộc.
## Tham khảo