Thám sát Tỉnh

**Thám sát Tỉnh** (PRU) (tiếng Anh: *Provincial Reconnaissance Unit*) là lực lượng bán quân sự đặc biệt của Việt Nam Cộng hòa do quân đội Mỹ và nhân viên CIA lãnh đạo. Nhiệm vụ chính của PRU là tìm kiếm và vô hiệu hóa cán bộ cùng lãnh đạo chính trị của Quân Giải phóng (Việt Cộng), nằm trong khuôn khổ Chương trình Phượng Hoàng trong suốt thời kỳ Chiến tranh Việt Nam. Phương pháp hoạt động ưa thích của PRU là bắt giữ và thẩm vấn binh lính Quân Giải phóng.

## Lịch sử
Vào giữa thập niên 1960, ở những Tỉnh có nhu cầu chiến lược về quân sự, đặc biệt trong các công tác đột kích truy nã, một số Tỉnh có tuyển mộ những nhân viên tình nguyện, để thành lập những đơn vị **Thám sát Tỉnh** (PRU) vào đầu năm 1966. Họ được tuyển mộ, huấn luyện, trả lương và điều hành bởi Cố vấn Mỹ , nhưng đặt dưới quyền sử dụng của Tỉnh trưởng sở tại, trong nhiệm vụ chính yếu là tiêu diệt hạ tầng cơ sở Cộng sản.

Sau tháng 4 năm 1972, vì nhu cầu Việt Nam hóa chiến tranh, đơn vị này không còn được Mỹ trả lương nữa, nên giao cho các Bộ Chỉ huy Cảnh sát Tỉnh quản trị nhân sự và trả lương cho họ. Ðơn vị này đặt dưới sự sử dụng của các ngành Cảnh sát Đặc biệt địa phương và được đổi tên thành **Biệt đội Thám sát Ðặc biệt**. Dù được chuyển qua lực lượng Cảnh sát Quốc gia, nhưng Tỉnh trưởng vẫn có quyền xử dụng biệt đội này trong công tác truy kích, tiêu diệt hạ tầng cơ sở và các tổ chức liên hệ của Cộng sản. Ðối với Lực lượng Cảnh sát Quốc gia, sau khi có thêm Biệt đội Thám sát Ðặc biệt, cùng với đơn vị vũ trang sẵn có là Cảnh sát Dã chiến, công việc tiêu diệt tổ chức và cán binh Cộng sản trở nên hữu hiệu rất nhiều.

## Cơ cấu tổ chức
PRU vừa đảm nhận vai trò điều tra vừa đóng vai trò là lực lượng bán quân sự dùng để tấn công vào cơ sở hạ tầng của Quân Giải phóng. Trước năm 1967, PRU chỉ tồn tại ở cấp tỉnh và chưa đến một nửa số tỉnh ở miền Nam Việt Nam có đơn vị này. Quy mô của đơn vị này dao động từ 30 đến 300 người, tùy theo quy mô từng tỉnh và nhu cầu sử dụng của các tỉnh trưởng và CIA. Trung tâm Điều phối Tình báo và Tác chiến Quận (DIOCC) có nhân sự gồm đại diện từ các đơn vị Điều tra Dân sự của CIA, PRU, Phát triển Nông thôn và Cảnh sát Đặc biệt, cùng với Cảnh sát Quốc gia và Cơ quan An ninh Quân đội. Các trung tâm này do ban S-2 (phụ trách tình báo) của quận trưởng điều hành và có sĩ quan Mỹ làm cố vấn. Nhiều đơn vị PRU ban đầu được tổ chức theo mô hình thuần quân sự, vì thường xuyên tham gia vào các chiến dịch quân sự chống lại các đơn vị chủ lực của Quân Giải phóng. Vào năm 1967, khi chương trình PRU được chuyển giao cho Chương trình Hỗ trợ Phát triển Nông thôn và Hoạt động Dân sự (CORDS), CIA quyết định mở rộng PRU thành mạng lưới toàn quốc, đồng thời chuẩn hóa cơ cấu tổ chức của một toán PRU. Mỗi toán PRU gồm 18 người, chia thành ba tiểu đội, mỗi tiểu đội 6 người. Tiểu đội trưởng cấp cao nhất trong mỗi toán sẽ trở thành trưởng toán. Ý tưởng là phân công một toán PRU 18 người cho mỗi quận để đội này có thể phản ứng nhanh chóng với bất kỳ mục tiêu nào được DIOCC tại quận đó xác định. Về lý thuyết, mỗi tỉnh sẽ có đủ số toán PRU để phân bổ một đội cho mỗi DIOCC. Tổ chức mới này có hiệu lực vào cuối năm 1967 và được duy trì cho đến khi PRU sáp nhập vào Cảnh sát Quốc gia vào năm 1973. Cơ cấu PRU cấp quốc gia mới này đã dẫn đến việc hầu hết các quận đều nhận được một toán PRU 18 người. Điều này có nghĩa là các tỉnh nhỏ chỉ có vài quận hoặc không có quận nào thì số lượng thành viên PRU ít hơn 50 người, trong khi các tỉnh lớn, đông dân với nhiều quận thì có tới 300 thành viên PRU. Tổng cộng, từ năm 1967 đến năm 1973, có từ 4.000 đến 6.000 nhân viên PRU người Việt được phân bổ trên toàn quốc.

Tổ chức PRU cấp tỉnh sau năm 1967 điển hình là đơn vị tại tỉnh Tây Ninh, thuộc Quân đoàn III. Trong cơ cấu này, mỗi trong số bốn quận của tỉnh Tây Ninh được giao một toán PRU 18 người. Ngoài ra, một toán 18 người khác được phân bổ cho tỉnh lỵ làm thành "đội thành thị", có thể hoạt động ở khu vực đông dân cư của thị xã Tây Ninh hoặc được dùng để tăng cường cho một hoặc nhiều toán ở cấp quận. Một ban chỉ huy rất nhỏ, bao gồm viên chỉ huy trưởng PRU, chỉ huy phó (đồng thời là trưởng toán PRU Tây Ninh), và một sĩ quan phụ trách tác chiến/tình báo, chịu trách nhiệm lập kế hoạch và điều phối liên ngành cho toàn tỉnh. Theo lời kể của người lính thủy quân lục chiến được giao nhiệm vụ tại PRU, mô hình tổ chức này hoạt động hiệu quả mặc dù số lượng nhân sự dành cho công tác tham mưu rất hạn chế.

## Tuyển mộ nhân sự
Việc tuyển mộ nhân sự cho PRU khác nhau tùy theo từng tỉnh. Nhiều thành viên PRU là cựu binh Quân Giải phóng hoặc cựu chiến binh Quân lực Việt Nam Cộng hòa (QLVNCH). Một số là cựu lính Biệt kích hoặc cựu thành viên Lực lượng Dân sự chiến đấu (CIDG), trong khi một số khác chỉ đơn giản là thanh niên địa phương không muốn gia nhập quân đội chính quy mà thích phục vụ đất nước tại chính tỉnh nhà của họ. Tại một vài tỉnh, một số tội phạm được tha bổng cũng được phép gia nhập PRU, nhưng số lượng những người này không nhiều và đã giảm đáng kể sau năm 1968. Một số có mối liên kết mạnh mẽ với các tôn giáo và cộng đồng khiến họ trở thành kẻ thù tự nhiên của cộng sản, như người Công giáo, người theo đạo Cao Đài, Hòa Hảo, và các bộ tộc người Thượng. Phần lớn các thành viên PRU có động lực mạnh mẽ xuất phát từ lòng căm thù cộng sản. Vì ở mỗi tỉnh có nhiều người mang mối thù hằn với Quân Giải phóng, nên rất nhiều người miền Nam háo hức gia nhập PRU. Điều này biến PRU thành một lực lượng rất đáng gờm và khiến Quân Giải phóng khó có thể thâm nhập hoặc tuyên truyền. Theo Đại tá Terence M. Allen, cố vấn quân sự cấp cao của Chương trình PRU tại Sài Gòn từ năm 1968 đến năm 1970, các toán PRU hiệu quả nhất là những đội được tuyển mộ từ phía Cao Đài, Công giáo và các bộ tộc người Thượng, vì những nhóm này có lòng căm thù cộng sản sâu sắc và có lợi ích thiết thực trong việc bảo vệ cộng đồng của mình khỏi những tàn phá do Quân Giải phóng gây ra.

## Quân phục và trang bị
Các toán PRU được trang bị nhiều loại đồng phục, vũ khí và thiết bị khác nhau. Khi ra thực địa, hầu hết các thành viên PRU thường mặc bộ đồ bà ba màu đen của nông dân Việt Nam hoặc quân phục rằn ri vằn hổ. Tuy nhiên, một số đơn vị còn sử dụng quân phục màu xám hoặc xanh lá cây nhạt của Quân Giải phóng/Quân đội Nhân dân Việt Nam (QĐNDVN) khi việc này mang lại lợi thế chiến thuật. Khi ở trong doanh trại, phần lớn các thành viên PRU mặc quần áo dân sự hoặc quân phục rằn ri vằn hổ tiêu chuẩn của PRU. Sự đa dạng về trang phục này khiến cả địch và quân ta đều khó nhận diện họ. Do đó, các cố vấn PRU người Mỹ buộc phải phối hợp chặt chẽ với các đơn vị bạn nếu PRU hoạt động trong khu vực có sự hiện diện của quân đội Mỹ và QLVNCH. Các cố vấn Thủy quân lục chiến của PRU thường mặc đồ bà ba đen hoặc quân phục rằn ri vằn hổ khi làm nhiệm vụ thực địa và mặc quần áo dân sự khi ở trong doanh trại. Một số cố vấn thậm chí còn mặc quần áo dân sự trong các chiến dịch của PRU, nhưng trường hợp này khá hiếm.

Vũ khí của PRU chủ yếu bao gồm súng trường súng trường M16, súng ngắn 45 ly, súng phóng lựu M79 và súng máy M60. Tuy nhiên, nhiều đơn vị PRU duy trì kho vũ khí lớn gồm các loại súng tịch thu được của địch và thường sử dụng chúng trong các chiến dịch chống lại Quân Giải phóng. PRU nhận thấy việc trang bị súng trường AK-47 và súng phóng lựu RPG cho một số thành viên rất tiện lợi, vì bất kỳ người lính Quân Giải phóng nào gặp phải trong các chiến dịch ở vùng địch đều sẽ nghĩ rằng đó là đồng đội của họ. Điều này mang lại cho PRU một lợi thế chiến thuật rõ rệt trong mọi cuộc giao chiến. Những vũ khí khác được các thành viên PRU và cố vấn của họ sử dụng là súng lục tự động Browning 9mm, súng lục ổ quay Colt Cobra, súng trường tự động Browning, súng carbine M2, tiểu liên Swedish K và súng máy Bren. Sự đa dạng về vũ khí này đặt ra thách thức về hậu cần cho một số toán PRU, nhưng trong hầu hết các trường hợp, không bao giờ xảy ra tình trạng thiếu đạn dược nghiêm trọng. Đạn dược tịch thu của địch luôn sẵn có, và hệ thống cung cấp của CIA có thể đáp ứng gần như mọi loại đạn cần thiết cho các hoạt động. Đạn dược cho PRU thường được cất giữ trong khu nhà "đại sứ quán" của CIA hoặc trong mấy kho vũ khí của PRU ở khắp các tỉnh thành để có thể cấp phát nhanh chóng mỗi khi cần dùng đến.

Về mặt thông tin liên lạc, PRU được trang bị máy truyền tin PRC-25 cùng các thiết bị phụ trợ đi kèm. Một số đơn vị PRU có thêm máy bộ đàm tần số cao để liên lạc tầm xa, nhưng loại máy này không phải là trang bị tiêu chuẩn. Do đó, hầu hết PRU cần phải thiết lập các trạm tiếp sóng tạm thời trên đỉnh núi để hỗ trợ các nhiệm vụ tầm xa của họ. Điều này đặc biệt đúng ở các khu vực miền núi thuộc Quân đoàn I. PRU được cấp tần số riêng cho liên lạc chiến thuật. Vì lo sợ kẻ thù chặn bắt sóng, họ hiếm khi sử dụng bộ đàm để truyền tải chi tiết cuộc hành quân khi đang ở doanh trại. Thay vào đó, họ dùng bộ đàm một cách hạn chế và chủ yếu trong chiến dịch thực địa. PRU không có thiết bị mã hóa liên lạc hay bảng mã, nên việc bảo mật thông tin thường không tồn tại, chỉ được thực hiện tạm thời hoặc ở mức cơ bản. Một trong những giá trị quý báu mà cố vấn PRU người Mỹ mang lại khi đi cùng một toán PRU ra chiến trường là khả năng mã hóa thông tin liên lạc. Tuy nhiên, việc sử dụng vật liệu mã hóa không được áp dụng thường xuyên trong hầu hết cuộc hành quân của PRU, ngay cả khi có cố vấn Mỹ đi cùng. Một số đơn vị PRU thậm chí không dùng bộ đàm trong các chiến dịch, họ thích duy trì sự im lặng hoàn toàn cho đến khi nhiệm vụ hoàn thành.

PRU được trang bị phương tiện vận chuyển đường bộ gồm xe tải nhẹ và xe máy dân dụng, do CIA mua. Những chiếc xe này giống với xe mà người dân Việt Nam hay dùng, vì vậy khi PRU sử dụng chúng thì không gây nghi ngờ hay thu hút sự chú ý. Điều này cũng giúp việc sửa chữa dễ dàng hơn vì phụ tùng và vật tư có thể mua sẵn tại địa phương. Khi cần sửa chữa lớn, xe của PRU được đưa đến cơ sở sửa chữa ô tô của CIA ở Sài Gòn. Tuy nhiên, số lượng xe tải và xe máy cung cấp không đủ so với nhu cầu của PRU. Thường thì mỗi tỉnh chỉ được cấp hai đến ba chiếc xe tải, vì vậy phải được chia sẻ giữa các toán ở quận hoặc giữ lại ở cấp tỉnh để sử dụng khi cần. Hầu hết các toán PRU đều gặp khó khăn vì thiếu phương tiện di chuyển riêng. Do đó, PRU cũng phải dùng phương tiện công cộng như xích lô, xe buýt, hoặc xe máy, xe đạp cá nhân để di chuyển vào khu vực tác chiến. Khi mặc quần áo dân sự và giả làm khách du lịch, họ có thể hòa mình vào người dân địa phương bằng các phương tiện này cho đến khi lại gần khu vực tác chiến và sẵn sàng tấn công mục tiêu.

Mặc dù hầu hết các cuộc hành quân của PRU không cần đến phương tiện vận tải của quân đội Mỹ hoặc QLVNCH, họ vẫn tận dụng phương tiện này khi được cung cấp, thường là nhờ mối quan hệ của tỉnh trưởng người Việt, cố vấn quân sự Mỹ cấp quận, hoặc cố vấn PRU người Mỹ. Đối với các cuộc hành quân tầm xa và ở địa hình đồi núi, PRU chủ yếu dựa vào máy bay trực thăng của Mỹ để đổ quân và rút quân. Hầu hết các cố vấn PRU người Mỹ đều cảm thấy PRU sẽ hiệu quả hơn nữa nếu được trang bị thêm phương tiện di chuyển riêng, như xe tải ba phần tư tấn và xe máy, cùng với một gói trực thăng chuyên dụng ở mỗi quân khu. Cố vấn PRU Mỹ cho biết họ thường mất nhiều thời gian quý báu để xin phương tiện vận tải từ bên ngoài cho các cuộc hành quân sâu xa hoặc khó khăn của PRU. Sự chậm trễ này thường ảnh hưởng tiêu cực đến tỷ lệ thành công của những cuộc hành quân này. Vì hầu hết mục tiêu của PRU đều mang tính nhất thời, nên việc phản ứng kịp thời, thường trong vòng 24 giờ, là rất cần thiết để đạt được thành công. Việc thiếu phương tiện vận tải riêng hoặc sẵn có thường đồng nghĩa với việc mục tiêu đã biến mất vào thời điểm phương tiện được sắp xếp.

## Chỉ huy và kiểm soát
PRU chịu sự kiểm soát hoạt động của CIA. Tuy nhiên, theo một thỏa thuận giữa chính quyền Việt Nam Cộng hòa (VNCH) và CIA, những viên tỉnh trưởng người Việt Nam được trao một phần quyền kiểm soát về cách thức và thời điểm sử dụng PRU. Trong một số trường hợp, mối quan hệ chỉ huy kép này đã gây ra mâu thuẫn giữa ban lãnh đạo CIA địa phương tại tỉnh và các tỉnh trưởng. Mối quan hệ này rõ ràng là một sự vi phạm nguyên tắc "thống nhất chỉ huy". Về mặt lý thuyết, tất cả hoạt động của PRU tại một tỉnh đều yêu cầu sự chấp thuận của cả Sĩ quan Phụ trách Tỉnh (POIC) - sĩ quan CIA cao cấp nhất tại tỉnh, và tỉnh trưởng. Ở nhiều tỉnh, PRU tuân thủ thỏa thuận này, nhưng ở một số tỉnh, CIA đã bỏ qua nó. Một số cố vấn PRU chỉ đơn giản là xin phép POIC và cho rằng POIC sẽ nhận được sự chấp thuận của tỉnh trưởng. Khi chương trình này phát triển hơn nữa, sự cần thiết phải phối hợp đầy đủ lệnh bắt giữ và hoạt động của PRU với các tỉnh trưởng đã được thể chế hóa.

Cấp bậc chỉ huy và kiểm soát PRU về phía Việt Nam đi từ Tổng thống, qua Tổng trưởng Bộ Nội vụ, tới tỉnh trưởng và cuối cùng là quận trưởng. Tuy nhiên, đây chủ yếu là quyền hành chính hơn là quyền điều hành, vì các hoạt động hàng ngày của PRU được lên kế hoạch và thực hiện dưới sự giám sát trực tiếp của CIA. Trên thực tế, Sĩ quan Phụ trách Tỉnh (POIC) của CIA kiểm soát PRU và sử dụng các cố vấn PRU người Mỹ để đảm bảo các toán PRU được sử dụng đúng cách trong chiến dịch chống lại cơ sở hạ tầng Việt Cộng (VCI). Các cố vấn PRU được trao một quyền hạn và độc lập hành động rất lớn, thường lên đến mức tự chủ hoàn toàn. Vì nhiều POIC bận rộn với các nhiệm vụ chính của họ, không thể không kể đến việc thu thập tin tình báo chính trị và chiến lược về Trung ương Cục miền Nam và chính phủ Bắc Việt, họ đơn giản là không có thời gian để quản lý chi tiết từng chút một các cố vấn PRU. Ngoài ra, nhiều Sĩ quan Phụ trách Tỉnh (POIC) thiếu kinh nghiệm quân sự hoặc kinh nghiệm của họ đã lỗi thời. Điều này có nghĩa là họ không cảm thấy mình có đủ chuyên môn kỹ thuật để lên kế hoạch và kiểm soát các loại hình hoạt động mà PRU đang thực hiện và thích giao lại chi tiết tác chiến cho sự chủ động của các cố vấn PRU người Mỹ. Vì cố vấn PRU có quyền kiểm soát rất lớn về cách thức và thời điểm các toán PRU của họ được sử dụng, công việc này đòi hỏi một mức độ trưởng thành và tinh tế không thường thấy ở những binh lính, thủy thủ hay lính thủy quân lục chiến thuộc lực lượng đặc nhiệm thông thường. Các cố vấn PRU người Mỹ nhất trí đề xuất rằng những người tốt nhất để đảm nhận nhiệm vụ này nên trong độ tuổi từ 25 đến 30 và phải đạt được ít nhất cấp bậc tương đương Trung sĩ (E-5) đối với hạ sĩ quan và Trung úy nhất (O-2) đối với sĩ quan. Lý tưởng nhất, họ cảm thấy cố vấn hạ sĩ quan nên tương đương Thượng sĩ nhất (E-7) và sĩ quan nên là Đại úy (O-3). Cố vấn PRU người Mỹ cũng nhất trí tin rằng sự thiếu chín chắn và cảm tính là hai trong số những đặc điểm phá hoại và gây tổn hại nhất mà một cố vấn PRU có thể có, và cùng với sự thiếu nhạy cảm về mặt văn hóa, đây là nguyên nhân gốc rễ của hầu hết vấn đề nghiêm trọng. Số lượng cố vấn PRU trong quân đội Mỹ rất ít; có lẽ không quá 400 người được bổ nhiệm vào chương trình này từ năm 1967 đến năm 1971.

## Tham khảo