Máy bay tiêm kích chiếm ưu thế trên không

**Máy bay tiêm kích chiếm ưu thế trên không** (hay **tiêm kích chiếm ưu thế trên không**) là loại máy bay tiêm kích được thiết kế để giành quyền kiểm soát không phận của đối phương bằng cách thiết lập ưu thế chiến thuật trên không trước lực lượng không quân đối địch. Nhiệm vụ chính của tiêm kích chiếm ưu thế trên không là tiến hành không chiến chống lại những máy bay cơ động, trang bị nhẹ (thường là tiêm kích đối phương) và loại bỏ mọi thách thức đối với quyền kiểm soát không phận, mặc dù một số loại có thể có thêm vai trò thứ cấp là tấn công mục tiêu mặt đất.

## Sự phát triển của thuật ngữ

Trong Thế chiến II và cho tới Chiến tranh Triều Tiên, máy bay tiêm kích được phân loại theo vai trò như: tiêm kích hạng nặng, máy bay đánh chặn, tiêm kích hộ tống, tiêm kích đêm, v.v. Cùng với sự phát triển của tên lửa tầm nhiệt và tên lửa dẫn đường bằng radar trong thập niên 1950, thiết kế máy bay tiêm kích dần phân hóa theo hướng tối ưu cho việc không phải giao chiến trong tầm súng của đối phương; đồng thời, học thuyết sử dụng tiêm kích cũng tiến hóa theo các công nghệ tên lửa đó. Tại Hoa Kỳ, niềm tin lớn vào hiệu quả của các tên lửa dẫn đường bằng radar tầm xa đã dẫn tới việc phát triển những máy bay tiêm kích không có pháo tự động, như phiên bản ban đầu của F-4 Phantom II, vì người ta cho rằng chúng sẽ không bao giờ phải quay lại kiểu không chiến quần vòng. Năm 1954, các tên lửa radar tầm xa đầu tiên (AIM-7 Sparrow) được thử nghiệm thành công, mở ra thời kỳ đánh ngoài tầm nhìn (*beyond visual range* – BVR). Các máy bay này chấp nhận hy sinh độ cơ động cao, để tập trung vào những đặc tính hiệu năng khác, vì người ta cho rằng chúng sẽ không phải lao vào không chiến quần vòng với tiêm kích đối phương.

### Những tiêm kích chiếm ưu thế trên không đầu tiên

Sau các bài học rút ra từ kinh nghiệm chiến đấu liên quan đến năng lực không quân hiện đại, chương trình VFAX/VFX của Hải quân Hoa Kỳ và F-X (*Fighter Experimental*) của Không quân Hoa Kỳ đã đánh giá lại hướng đi chiến thuật của mình, dẫn tới sự ra đời của F-14 Tomcat của Hải quân và F-15 Eagle của Không quân. Hai thiết kế này được chế tạo để giành ưu thế trên không, và trong quá trình phát triển, người ta đặc biệt chú ý để chúng có thể phát huy tối đa ở các cự ly ngắn trong không chiến. Cả hai loại máy bay cũng đảm nhiệm vai trò đánh chặn nhờ tốc độ tối đa cao và hệ thống radar tiên tiến.

Ngược lại, Liên Xô (và sau đó là Liên bang Nga) đã phát triển và tiếp tục vận hành các loại máy bay riêng biệt cho từng nhiệm vụ, như MiG-31 cho vai trò đánh chặn và MiG-29 cho vai trò chiếm ưu thế trên không ở cự ly ngắn, mặc dù Su-27 tầm xa có thể kết hợp cả vai trò chiếm ưu thế trên không lẫn đánh chặn.

### Sự phát triển của khả năng tấn công mặt đất thứ cấp
Đối với Hải quân Hoa Kỳ, F-14 Tomcat ban đầu chỉ được triển khai như một tiêm kích chiếm ưu thế trên không, đồng thời là máy bay đánh chặn phòng thủ hạm đội và trinh sát chiến thuật trên không. Trái lại, chiếc F/A-18 Hornet đa nhiệm được thiết kế như một tiêm kích tấn công, nhưng chỉ có đủ ưu thế để tự bảo vệ trước máy bay tiêm kích đối phương khi cần. Mặc dù F-14 có một năng lực tấn công mặt đất thứ cấp chưa phát triển hoàn chỉnh (với Hệ thống Quản lý Vũ khí – *Stores Management System* (SMS) có các tùy chọn đối đất cũng như phần mềm sơ khai trong AWG-9), Hải quân Mỹ khi đó không muốn mạo hiểm sử dụng nó trong vai trò tấn công đối đất, do thiếu các biện pháp đối kháng điện tử phòng thủ thích hợp (DECM) và hệ thống cảnh báo bị radar bắt bám (RHAW) cho các chiến dịch trên phóng từ đất liền, cũng như vì bản thân chiếc tiêm kích này có chi phí quá cao. Đến thập niên 1990, Hải quân Hoa Kỳ mới lắp pod LANTIRN cho các máy bay F-14 và triển khai chúng trong các nhiệm vụ tấn công mặt đất chính xác.

F-15 Eagle ban đầu được hình dung như một tiêm kích chiếm ưu thế trên không và máy bay đánh chặn, theo khẩu hiệu"not a pound for air-to-ground" (không dành một pound tải trọng nào cho đối đất). Tuy nhiên, F-15C vẫn có thể mang bom thường và bom dẫn đường bằng GPS, và các khả năng này lần đầu được Không quân Israel sử dụng. Trên thực tế, khung thân cơ bản của F-15 đã chứng minh đủ linh hoạt để tạo ra một tiêm kích tấn công rất mạnh là F-15E Strike Eagle. Dù được thiết kế cho tấn công mặt đất, nó vẫn giữ được khả năng sát thương đối không của F-15 nguyên bản. Tương tự, F-16 Fighting Falcon ban đầu cũng được thiết kế như một tiêm kích, nhưng từ đó đã phát triển thành một máy bay đa nhiệm mọi thời tiết rất thành công.

Từ thập niên 1990 trở đi, khi những tiêm kích chiếm ưu thế trên không như F-14 và F-15 bị ép phải đảm nhiệm vai trò tấn công, hoặc xuất hiện các biến thể tấn công phát triển từ chúng, thì ranh giới giữa tiêm kích chiếm ưu thế trên không và tiêm kích đa nhiệm / tiêm kích tấn công đã trở nên ngày càng mờ nhạt. Nếu không muốn nói rằng gần như mọi tiêm kích phản lực hiện đại đều đã được mô tả hoặc quảng bá là loại đa nhiệm hoàn toàn, có thể làm nhiệm vụ tấn công. F-22 Raptor, dù được thiết kế chủ yếu như một tiêm kích chiếm ưu thế trên không, cũng đã được bổ sung năng lực tấn công chính xác thông qua các gói nâng cấp hệ thống nhiệm vụ. Tương tự, MiG-29 và Su-27, dù ban đầu được thiết kế cho ưu thế trên không, cũng thường xuyên được trang bị để sử dụng nhiều loại vũ khí không đối đất, khiến chúng trở thành tiêm kích đa nhiệm; thực tế cả tiêm kích tấn công là Su-30 và tiêm kích - bom Su-34  đều được phát triển từ Su-27, cũng như F-15E Strike Eagle và sau này là F-15EX Eagle II đều là những hướng phát triển thành công lớn từ F-15 Eagle nguyên bản. Eurofighter Typhoon là một ví dụ khác về loại máy bay ban đầu được thiết kế như một tiêm kích chiếm ưu thế trên không, nhưng về các lô sản xuất sau đã trở thành máy bay đa nhiệm với khả năng tấn công.

Sau khi F-14 Tomcat nghỉ hưu, Hải quân Hoa Kỳ đã giao vai trò tiêm kích phòng thủ hạm đội cho F/A-18 Hornet và biến thể phóng to của nó là F/A-18E/F Super Hornet, dù Hornet ban đầu được thiết kế như một máy bay tấn công đa nhiệm. Do chi phí phát triển máy bay ngày càng cao, thế hệ tiếp theo của các nền tảng chiếm ưu thế trên không của USAF sẽ là những máy bay đa nhiệm có khả năng tấn công được thiết kế ngay từ đầu.

## Tham khảo