Đá thiên châu

Một **viên thiên châu** (tiếng Tây Tạng: ; phát âm là "*zee*"; cách viết khác: *gzi*; tiếng Hán: 天珠, bính âm: "*tīan zhū*") hay **đá Dzi** là một loại hạt mã não được tìm thấy ở các vùng thuộc dãy Hi Mã Lạp Sơn bao gồm Tây Tạng, Bhutan, Nepal và Ladakh. Theo truyền thống, chúng được đeo như một bộ phận của chiếc vòng cổ truyền thống Tây Tạng. Trong Văn hóa Tây Tạng, những viên hạt này được tin là sẽ thu hút các vị thần bổn mạng bản địa, các vị Hộ Pháp hoặc các vị thần, các linh hồn tổ tiên, hay thậm chí là các vị Bồ tát nên viên đá thiên châu luôn được trân quý. Trong các vòng cổ này, Thiên châu cũng được đeo cùng với các hạt hổ phách và đá lam ngọc. Viên hạt thiên châu này được coi là mang lại những lợi ích tâm linh tích cực cho người đeo. Những viên hạt này thường được coi trọng như những chiếc bùa hộ mệnh bảo vệ và đôi khi được nghiền nát để sử dụng trong y học cổ truyền Tây Tạng. Một số viên Thiên châu cũng cho thấy dấu vết của việc mài và đánh bóng để sử dụng làm công cụ đánh bóng trong việc dát vàng lá trên các bức tranh thangka hoặc các bức tượng đồng mạ vàng. 
## Giá trị
Thiên châu được làm từ mã não, và có thể có các biểu tượng trang trí bao gồm hình tròn, hình bầu dục, hình vuông, hình sóng hoặc hình răng cưa, sọc, đường thẳng, hình thoi, dấu chấm và nhiều hoa văn cổ mẫu và biểu tượng khác. Màu sắc chủ yếu dao động từ nâu đến đen, với các hoa văn thường có màu trắng ngà. Thiên châu có thể xuất hiện với nhiều màu sắc, hình dạng và kích cỡ khác nhau; bề mặt thường mịn và có độ bóng như sáp, được cho là kết quả của việc đeo trong một thời gian dài. Một số viên Thiên châu xuất hiện cái gọi là "*chấm máu*" (blood spots), đó là những chấm đỏ li ti trong các vùng màu trắng, biểu thị hàm lượng sắt. Số lượng "*mắt*" (nhãn), hoặc các thiết kế hình tròn trên đá, được coi là quan trọng khi đánh giá tầm quan trọng của một viên Thiên châu. Một viên thiên châu quý sẽ được làm từ mã não chất lượng cao với việc cắt, khoan và trang trí mất nhiều ngày. Các phương pháp và công nghệ hiện đại như laser, các loại hóa chất hiện đại và buồng chân không có thể tạo ra hiệu quả chế tác. 

Những viên thiên châu được định giá cao nhất là những viên "*Thiên châu thuần khiết*" cổ xưa. Giá trị thị trường cho những viên hạt cổ xưa này có thể dễ dàng đạt tới hàng trăm ngàn đô la Mỹ, đặc biệt là đối với những viên hạt có nhiều "*mắt*" thì càng giá trị. Những chấm đỏ nhỏ, được gọi là *chấm máu* là do hàm lượng sắt trong mã não cũng làm tăng giá trị. Giá những hạt *thiên châu tân thời* (mới chế tác) dao động từ khoảng mười đến hai ngàn đô la Mỹ, tùy thuộc vào chất lượng và độ bóng. Có nhiều yếu tố góp phần vào giá trị của một viên thiên châu. Những yếu tố này bao gồm hoa văn, chất liệu hạt, chất lượng chất liệu, kỹ năng chế tác, niên đại, độ hiếm và tình trạng bảo quản. Một viên hạt mắt dê cổ đại từ một địa điểm ở Warad-Sin, Iraq. Viên hạt Lưỡng Hà cổ đại này rất giống với hạt Luk Mik được người Tây Tạng sử dụng. Những hạt như thế này cũng được tìm thấy ở Afghanistan và Bactria. Tương tự như thiên châu là những cái gọi là *Chung dzi*, vốn đã được nhập khẩu vào Tây Tạng từ thời cổ đại. Chúng có thể là các hạt mã não trơn, có vân tự nhiên, hoặc hạt được khắc axit (thường là hoa văn sọc đen và trắng). Một số là hạt mã não đỏ (carnelian) hoặc mã não đen với các hoa văn khắc trắng mỏng giống như mai rùa, vốn là một hoa văn cổ xưa có từ thời kỳ văn hóa Harappa Ấn Độ. Các hạt mã não La Mã cổ đại cũng như các hạt mã não và carnelian được khắc axit từ vùng Đại Hạ (Bactria), Trung Đông, Trung Quốc, Afghanistan, Yemen và Ấn Độ đã tìm đường đến Tây Tạng.

## Chú thích

## Tham khảo
*Ebbinghouse, David and Winsten, Michael (1988). "Tibetan dZi (gZi) Beads". *The Tibet Journal* **13** (1): pp.&nbsp;38–56.
*Bolin, Tilii (2018). "The Complete Book of Dzi Beads ".
*Norbu, Namkhai (1981). "The Necklace of Zi". (Shang Shung Edizioni)