Đoàn cố vấn quân sự Liên Xô tại Việt Nam

**Đoàn cố vấn quân sự Liên Xô tại Việt Nam** () là một đội hình quân sự tổng hợp của Lực lượng Vũ trang Liên Xô được đưa đến Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (VNDCCH) theo lời mời của chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và cá nhân Hồ Chí Minh và hỗ trợ quân sự và kỹ thuật cho Quân đội Nhân dân Việt Nam (QĐNDVN) và Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam (MTDT).

Theo Tổng cục Tác chiến của Bộ Tổng tham mưu các lực lượng vũ trang Liên Xô, từ tháng 7 năm 1965 đến tháng 12 năm 1974, 6,359 tướng lĩnh, sĩ quan và hơn 4,500 lính nghĩa vụ đã được cử sang Việt Nam với tư cách là chuyên gia quân sự của Liên Xô. Có nhiều sĩ quan tiền phương (chỉ huy trung đoàn và tiểu đoàn tên lửa phòng không, và chỉ huy trung đội cao cấp) đã có kinh nghiệm trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Một số ít chuyên gia quân sự và dân sự từ các nước xã hội chủ nghĩa như Bungari, Tiệp Khắc và Cuba cũng giúp Bắc Việt Nam chống lại lực lượng Hoa Kỳ và lực lượng phụ trợ từ các nước khác.

Các số liệu về tổn thất trong thời kỳ chiến tranh không hoàn toàn thống nhất, dao động từ bảy đến mười sáu người. Theo Đại tá An ninh Nhà nước I.N. Morozov, ngoài những người chết, còn có vài chục người bị thương, cũng như những người bị chứng rối loạn thần kinh do chấn động và rối loạn tâm thần kèm theo hậu quả của các cuộc bắn phá thường xuyên trên không. Trong giai đoạn sau chiến tranh (1975-2002), 44 quân nhân Liên Xô đã chết tại Việt Nam (chủ yếu là do tai nạn hàng không). Tên của họ được chạm nổi trên phiến đá granit của Khu tưởng niệm ở Cam Ranh.

Lý do viện trợ quân sự cho Bắc Việt Nam là do tình hữu nghị khi xem Việt Nam là một nước quan trọng về chiến lược của Liên Xô tại Đông Nam Á, cũng như hành động sử dụng bom napalm. Bắt đầu từ tháng 8 năm 1964, Hoa Kỳ đã phát động một "cuộc chiến trên không" chống lại Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, trong đó người Mỹ đã thực hiện hơn hai triệu phi vụ (trong đó có nửa triệu phi vụ chiến đấu) vào miền Bắc Việt Nam. Sự hỗ trợ của Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa khác đã cản trở ưu thế trên không chiến lược của Mỹ.

Bằng cách phân tán iốt chì và bạc trong các đám mây mưa, người Mỹ đã gây ra những trận mưa lớn gây khó khăn cho việc di chuyển quân và thiết bị, làm ngập lụt các khu vực rộng lớn, làm xấu đi không chỉ nguồn cung cấp quân đội mà còn cả điều kiện sống của toàn bộ dân cư. Khoảng 43% tổng diện tích cây trồng của miền Nam Việt Nam và 44% diện tích rừng bị ảnh hưởng bởi chất độc thực vật. Tất cả các chất độc thực vật được sử dụng đều được chứng minh là độc hại đối với người và động vật máu nóng. Tất cả những điều này cuối cùng đã khiến Liên Hợp Quốc thông qua Công ước về "Cấm quân sự hoặc bất kỳ hành vi thù địch nào khác sử dụng các kỹ thuật sửa đổi môi trường", phù hợp với nghị quyết của Đại hội đồng 31/72 ngày 10 tháng 12 năm 1976, cấm sử dụng môi trường như một phương pháp chiến tranh.

Việc ném bom vào Việt Nam trong toàn bộ thời kỳ chiến tranh, ngoại trừ năm 1972 (Chiến dịch Linebacker 2), đều mang ý nghĩa chiến lược. Trong Chiến dịch Sấm Rền vào tháng 9 năm 1967, người Mỹ đặc biệt chú trọng vào việc phá hủy cơ sở hạ tầng hậu cần: nhà máy, bến cảng, nhà máy điện, nhà kho và cơ sở lưu trữ, cầu và giao lộ vận tải, thông tin liên lạc đường bộ và đường sắt, tàu thủy, tàu hỏa, xe tải.i Mặt khác, các phi công Hoa Kỳ phàn nàn rằng họ bị cấm ném bom các tàu hàng Liên Xô vốn được triển khai đến để vận chuyển các hệ thống tên lửa.. Hầu như toàn bộ lãnh thổ của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa là một chiến trường của các hoạt động quân sự, và khái niệm "hậu phương" không tồn tại ở đó..

Sau khi quân đội Hoa Kỳ rút khỏi Đông Dương trong Chiến tranh Lạnh, các chuyên gia quân sự Liên Xô tại Việt Nam đảm bảo các lợi ích chính trị và quân sự chiến lược của Liên Xô ở Đông Nam Á và kiểm soát thông tin liên lạc hàng hải bằng cách giám sát hoạt động các tàu hải quân Hoa Kỳ và các nước NATO khác và Hải quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc trên các vùng biển của Biển Đông, Biển Philippines, Ấn Độ Dương và Tây Thái Bình Dương.

## Lịch sử hỗ trợ và hợp tác giữa Liên Xô và Việt Nam
### Bối cảnh
Năm 1941, trong lực lượng dân quân bảo vệ Moskva có một số quân tình nguyện đến từ Việt Nam. Họ đều là những đảng viên thuộc Đảng Cộng sản Việt Nam được cử đi học tại các trường quân sự của Liên Xô lúc bấy giờ. Một số ít người gốc Việt từng phục vụ trong NKVD. Ngay sau khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, Stalin đã hỗ trợ Hồ Chí Minh trong cuộc đấu tranh chống lại quân viễn chinh Pháp, và một phái đoàn quân sự Liên Xô làm việc tại Việt Nam từ ngày 26 tháng 10 năm 1946 đến ngày 13 tháng 1 năm 1947. Cũng có một số nguồn cho rằng đã có sự tham gia của quân nhân Liên Xô trong Chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất.

N.F. Karatsupa là một đại tá thuộc Lực lượng Biên phòng trực thuộc KGB đã làm việc tại Việt Nam trong những năm 1957–1961 để thành lập và huấn luyện lực lượng biên phòng địa phương. Một trong những tiền đồn biên giới ở Việt Nam được đặt theo tên ông.

Các sĩ quan của Bộ Quốc phòng Liên Xô đã đến Việt Nam với vai trò cố vấn quân sự từ những năm 1960. Vì vậy, năm 1960, theo yêu cầu của chính phủ Việt Nam, Tư lệnh Lực lượng Không quân Liên Xô, Nguyên soái Không quân N.S. Skripko đã cử một nhóm phi công Liên Xô sang tổ chức huấn luyện các lực lượng không quân Việt Nam và triển khai các hoạt động vận tải hàng không.

Vào đầu những năm 1960, Liên Xô bắt đầu can thiệp vào Nội chiến Lào. Các phi đội Li-2 và IL-14 thường trực đóng tại Việt Nam và Lào, thực hiện các chuyến bay vận tải để chuyển quân và chở hàng. Năm 1961, các phi hành đoàn của Trung đoàn Trực thăng Cờ đỏ Độc lập 319 mang tên V.I. Lenin đã làm việc ở Việt Nam. Năm 1964, Trung đoàn Hàng không Vận tải Quân sự 339 Liên Xô làm nhiệm vụ vận chuyển quân, quân dụng, đạn dược cho Việt Nam.. Từ năm 1961 đến năm 1964, có các phi công của Tập đoàn quân không quân 11 đã từng tham chiến trong Thế chiến 2 tiếp tục tham chiến tại Việt Nam.

Từ năm 1960 đến năm 1963, các phi hành đoàn Không quân Liên Xô đã thực hiện hơn 1900 phi vụ với 4270 giờ bay, vận chuyển 7460 người và 1000 tấn hàng hóa, bao gồm cả những lần thả dù từ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đến các sân bay và địa điểm ở Lào. Đây cũng là thời điểm Liên Xô chịu tổn thất quân sự đầu tiên tại Việt Nam - chuyên gia quân sự, Thượng tá A.N. Solomin hi sinh trong khi thi hành nhiệm vụ vào ngày 17 tháng 2 năm 1961.

### Sau năm 1965

Do đặc thù chuyên môn của các chuyên gia Liên Xô được cử đi (gồm phi công vận tải hàng không và sĩ quan pháo binh) và số lượng cực kỳ ít ỏi đã khiến họ không thể hoàn thành nhiệm vụ được giao khi các hoạt động tác chiến toàn diện diễn ra ở Việt Nam (trước đó chỉ có đơn vị "Mũ nồi xanh" thuộc Đặc nhiệm Lục quân Hoa Kỳ và Quân đội Việt Nam Cộng Hòa hoạt động tại Việt Nam). Vào tháng 4 năm 1965, một phái đoàn của Đảng và chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, do Lê Duẩn đứng đầu, đã đến Moskva, yêu cầu hỗ trợ quân sự khẩn cấp. Vào ngày 6 tháng 7 năm 1965, phù hợp với các thỏa thuận đã ký trước đó, Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô đã thông qua sắc lệnh №525-200, trên cơ sở đó một "**Nhóm chuyên gia quân sự Liên Xô**" (, *SVS*) được thành lập tại Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Theo điều khoản của Hiệp định liên Chính phủ, một đoàn chuyên gia quân sự Liên Xô đến Hà Nội ngày 16 tháng 4 năm 1965. Cùng ngày, khoảng hai trăm chuyên gia tên lửa phòng không từ Quân khu Phòng không Baku đã đến bằng tàu hỏa qua lãnh thổ Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, cùng với trang thiết bị đến Việt Nam.

Ở giai đoạn đầu của cuộc chiến, giới lãnh đạo quân sự-chính trị của Việt Nam, Trung Quốc và Liên Xô có quan hệ rất phức tạp. Sự khác biệt về lập trường của các bên đã bộc lộ rõ trong chuyến thăm Liên Xô vào tháng 1 đến tháng 2 năm 1964 của đoàn đại biểu Đảng Lao động Việt Nam do Bí thư thứ nhất Lê Duẩn dẫn đầu và đoàn đại biểu Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam tới thăm Liên Xô vào mùa hè cùng năm. Ban lãnh đạo Liên Xô đã miễn cưỡng chấp nhận đề nghị của Việt Nam về việc tăng cường hỗ trợ vũ khí, đạn dược và mở văn phòng đại diện thường trực ở Moskva. Nguyên nhân bắt nguồn từ sau Cuộc khủng hoảng tên lửa ở Cuba năm 1962, Nikita Khrushchev muốn cải thiện quan hệ với Washington và không muốn xảy ra đối đầu trực tiếp giữa Liên Xô và Hoa Kỳ ở Đông Nam Á. Việc Khrushchev bị loại khỏi quyền lực vào tháng 10 năm 1964 đã dẫn đến một bước ngoặt nhất định trong quan hệ Xô-Việt. Đầu tháng 2 năm 1965, một phái đoàn của đảng và chính phủ do Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô A.N. Kosygin thăm Việt Nam. Các hiệp định song phương được ký kết sau chuyến thăm - đặc biệt là Hiệp định liên Chính phủ về việc cung cấp cho Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sự hỗ trợ toàn diện trong việc đẩy lùi các cuộc tấn công bằng đường không của Hoa Kỳ - đã tạo ra những tiền đề cần thiết cho hợp tác kinh tế và quân sự-kỹ thuật Xô-Việt.

Bắt đầu từ năm 1965, phía Việt Nam bắt đầu nhận được những vũ khí cần thiết của Liên Xô, đặc biệt là các trang bị cho lực lượng phòng không. Viện trợ quân sự chiếm 60% tổng viện trợ kinh tế. Năm 1968, Liên Xô viện trợ cho Việt Nam Dân chủ Cộng hòa lên tới khoảng 542 triệu rúp, và phần lớn (361 triệu rúp) là viện trợ không hoàn lại.

Song song với việc cung cấp các thiết bị quân sự, việc đào tạo các quân nhân Quân đội Nhân dân Việt Nam được bắt đầu tại các học viện đào tạo quân sự của Liên Xô. Các loại vũ khí mới đã được chuyển giao cho Việt Nam, bao gồm hệ thống tên lửa đất đối không SA-75 "Dvina", máy bay chiến đấu MiG-17 và MiG-21, máy bay tiêm kích-ném bom Su-17, máy bay ném bom IL-28, IL-14 và máy bay vận tải Li-2, pháo phòng không cỡ vừa và nhỏ, thiết bị phát hiện và liên lạc bằng radar, v.v... Để chuyển những hàng hóa này Liên Xô chủ động sử dụng máy bay vận tải quân sự An-12 và An-22. Việc chuyển giao vũ khí đạt cường độ cao nhất sau năm 1971, khi chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chấp thuận cho Quân đội Nhân dân Việt Nam vào miền Nam Việt Nam. 14 sư đoàn và một số trung đoàn độc lập của Quân đội Nhân dân Việt Nam đã tham gia vào chiến dịch này. Các đơn vị này được trang bị vũ khí bộ binh của Liên Xô (một số được sản xuất tại Trung Quốc theo giấy phép Liên Xô), xe tăng T-34 và T-54 với ống ngắm ban đêm hồng ngoại, SU-100 và hệ thống pháo 130mm. Thiết bị liên lạc, tàu chiến nhỏ, v.v., cũng đến từ Liên Xô.

## Đánh giá chiến lược và vai trò của chuyên gia Liên Xô
Thiếu tướng G.A. Belov, được cử vào năm 1965 để đứng đầu nhóm các chuyên gia quân sự Liên Xô, đã viết trong hồi ký của mình rằng vào thời điểm nhóm được cử đi, bộ chỉ huy Liên Xô không có quan điểm thống nhất về sự gia tăng và ý định các hoạt động chiến đấu của Quân đội Hoa Kỳ với Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Không loại trừ khả năng đổ bộ của lực lượng đổ bộ Hoa Kỳ trên lãnh thổ miền Bắc Việt Nam và gia tăng các hoạt động tác chiến của lực lượng lục quân, vì vậy trước mối đe dọa tiềm tàng, mặc dù các hoạt động chiến đấu tích cực vào thời điểm đó và sau đó chỉ diễn ra trên bầu trời Việt Nam. Tuy nhiên, Bộ chỉ huy quân sự Liên Xô cũng bỏ ngở khả năng gửi bộ binh tới Việt Nam..

Khi đó, người đứng đầu Trung tâm Nghiên cứu Liên Xô và Đông Âu tại Đại học Michigan, William Zimmerman, người có quyền tiếp cận thông tin tuyệt mật, tin rằng sự hiện diện của các chuyên gia Liên Xô là một tín hiệu dự kiến cho giới lãnh đạo Hoa Kỳ kiềm chế không xâm lược Miền Bắc Việt Nam. Zimmerman, người đã phân tích các tài liệu chính thức của Liên Xô, lập luận rằng nội dung các tài liệu này là nhằm mục đích can thiệp quân sự trực tiếp của Liên Xô với việc điều động các đơn vị Quân đội Liên Xô chính quy trong trường hợp Washington quyết định leo thang xung đột. Rủi ro về sự can thiệp trực tiếp của Liên Xô và Trung Quốc vào cuộc chiến đã khiến các nhà lãnh đạo Hoa Kỳ không thể leo thang xung đột như Chiến tranh Triều Tiên.

Tuy nhiên, các sự kiện diễn ra theo kịch bản của Triều Tiên: các cố vấn quân sự và chuyên gia dân sự từ Liên Xô là những người đầu tiên đến Việt Nam và với sự bắt đầu các cuộc không kích lớn, họ trở thành người đào tạo cho phi công chiến đấu, hàng trăm người điều khiển trạm radar và hệ thống tên lửa phòng không, chủ yếu bao phủ các đối tượng chiến lược quan trọng như thủ đô Hà Nội, các cầu bắc qua sông Hồng và các cảng.

## Lãnh đạo

## Các hoạt động thuộc lực lượng Phòng không Liên Xô

Các đại diện lãnh đạo quân sự cấp cao của Liên Xô đã thực hiện nhiều chuyến thăm ngắn hạn tới Việt Nam. Ví dụ, vào mùa đông năm 1965, Nguyên soái pháo binh P.N. Kuleshov đã đến thăm Việt Nam cùng với ủy ban của Tổng cục Pháo binh và Tên lửa để nghiên cứu vấn đề cung cấp các hệ thống tên lửa phòng không, bao gồm việc xem xét các tuyến đường vận chuyển, đánh giá địa điểm huấn luyện và triển khai..

Tháng 3 năm 1965, lực lượng phòng không Việt Nam bắt đầu nhận pháo phòng không 37mm 61-K và 57mm AZP-57 của Liên Xô, và từ tháng 7 là các hệ thống tên lửa đất đối không S-75 Dvina. Theo Đại tá I.Ya. Kuminov, từ năm 1965 đến năm 1972, Liên Xô đã cung cấp cho Việt Nam 95 hệ thống tên lửa đất đối không và 7658 tên lửa. Phía Liên Xô cũng đã xây dựng biên chế điển hình cho một trung đoàn tên lửa phòng không thuộc Quân đội Nhân dân Việt Nam và cơ cấu tổ chức cho các trung tâm huấn luyện, nơi các chuyên gia quân sự Liên Xô đào tạo các kíp trắc thủ tên lửa S-75 cho Việt Nam.

Theo Phó Tiến sĩ Khoa học Quân sự M.A. Anaymanovich, các cơ quan chính trị của Lực lượng Phòng không Liên Xô đã nhận được rất nhiều thư từ các binh sĩ, hạ sĩ quan và sĩ quan bày tỏ mong muốn được gửi đến Việt Nam.

Nhờ những nỗ lực tuyên truyền của Liên Xô, lời đề nghị đến Việt Nam được coi là một "vinh dự", nhưng cũng có những cố gắng lảng tránh..

Tại Sverdlovsk, nhóm chuyên gia tên lửa đầu tiên của Liên Xô đã được thành lập dựa trên nòng cốt của Quân đoàn Phòng không độc lập số 4 cho đợt công tác đặc biệt. Tất cả các ứng viên được chọn đều được kiểm tra, nghiên cứu kỹ lưỡng và trải qua nhiều cuộc phỏng vấn. Song song đó, các buổi huấn luyện trên khí tài tên lửa S-75 cũng được tiến hành. Các sĩ quan mới đến bắt đầu làm quen với nhau và với các cấp dưới tiềm năng là binh sĩ và hạ sĩ quan. Không ai biết cụ thể về mục đích của chuyến công tác, quốc gia đến hay vai trò của mình. Chỉ đến đầu tháng 2, khi từng người được gọi riêng đến gặp một thành viên của hội đồng quân sự quân đoàn, quốc gia đến mới được tiết lộ là Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, cùng với những nhiệm vụ và mục tiêu sơ bộ của chuyến đi.
### Các trung tâm huấn luyện tên lửa

Các cố vấn được giao nhiệm vụ đào tạo và đưa vào hoạt động hai trung đoàn tên lửa phòng không đầu tiên của Quân đội Nhân dân Việt Nam trong thời gian ngắn nhất có thể. Cách Hà Nội không xa hai trung tâm huấn luyện đã được tổ chức. Trung tâm huấn luyện số 1 (do Quân khu Phòng không Moskva) đào tạo cán bộ Trung đoàn Tên lửa 236 (Đoàn Sông Đà) của Quân đội nhân dân Việt Nam do Đại tá M.N. Tsygankov làm giám đốc. Trung tâm huấn luyện số 2 (do Quân khu Phòng không Baku phụ trách) dưới quyền của tướng N.V. Bazhenov đã đào tạo các sĩ quan của Trung đoàn Tên lửa Phòng không 238 (Đoàn Hạ Long).

Vào tháng 7 năm 1965, thêm 100 người từ Quân khu Phòng không Moscow đã đến bằng máy bay để tiếp viện. Tháng 9, nhóm chuyên gia quân sự Liên Xô (SVS) tiếp theo đến nơi, và đến đầu năm 1966, Đoàn SVS đã lên tới 382 người. Từ tháng 4 năm 1965 đến tháng 5 năm 1967, 2266 chuyên gia quân sự Liên Xô thuộc Quân chủng Phòng không Liên Xô đã được tuyển chọn và gửi đến các Trung tâm Huấn luyện mới thành lập để "thực hiện nhiệm vụ chính phủ tại Việt Nam Dân chủ Cộng hòa", ngay lập tức tham gia vào quá trình huấn luyện chiến đấu cho Lực lượng phòng không của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Trung đoàn Tên lửa Phòng không 238 của Quân đội Nhân dân Việt Nam, được đào tạo bởi các chuyên gia từ Quân khu Phòng không Baku và hai đến ba sĩ quan giảng viên từ Trường Chỉ huy Tên lửa Phòng không Cao cấp Ordzhonikidze. Theo lời kể của Đại tá A. B. Zaika, Trung đoàn 238 đã bắt đầu tác chiến khi chưa hoàn thành đầy đủ khóa đào tạo. Thay vì học theo chương trình một năm, chỉ sau ba tháng, trung đoàn đã nhận lệnh ra trận địa với nhiệm vụ vừa chiến đấu vừa tiếp tục đào tạo các chuyên gia Việt Nam ngay trong điều kiện thực chiến.

Trung tâm huấn luyện nằm trong rừng rậm gần Hà Nội, bao gồm các lán tre được ngụy trang cẩn thận để ở, sinh hoạt và học tập. Các lớp học là những nhà kho bằng gỗ, nền đất và mái tranh. Việc giảng dạy gặp nhiều khó khăn do phải thông qua phiên dịch, và hiệu quả của quá trình này thường phụ thuộc vào trình độ của người dịch. Các giảng viên Liên Xô làm việc theo phân môn chuyên biệt — mỗi chuyên gia phụ trách một khu vực nhất định, giảng dạy một hoặc hai môn học. Sau khi tiếp nhận khí tài, các hệ thống tên lửa phòng không cũng được triển khai tại đây để nghiên cứu phần cứng và huấn luyện tác chiến. Tại trung tâm huấn luyện, việc phát sóng vô tuyến bị nghiêm cấm tuyệt đối, vì vậy việc đào tạo được thực hiện thông qua các thiết bị mô phỏng. Bất chấp điều kiện khí hậu khắc nghiệt — độ ẩm cao — và thời gian học kéo dài, đội ngũ giảng viên đã làm hết sức mình để chuẩn bị cho các kíp chiến đấu của QĐNDVN. Các buổi học bắt đầu từ sáng sớm (người Việt Nam dậy rất sớm từ 4:00 sáng, khi trời còn tối) cho đến tận đêm khuya, với hai giờ nghỉ trưa trong cái nóng gay gắt của Việt Nam.

### Hoạt động của các chuyên gia tên lửa phòng không Liên Xô

Nhiệm vụ hàng đầu của các chuyên gia quân sự Liên Xô là thiết lập một hệ thống phòng không (vốn dĩ miền Bắc Việt Nam thực tế chưa có hệ thống phòng không hiện đại trước đó). Hệ thống này bao gồm bao gồm các trung đoàn tên lửa phòng không đang ở vị trí sẵn sàng chiến đấu, các trung đoàn pháo cao xạ, trung đoàn không quân tiêm kích (trên máy bay MiG-17 và MiG-21), các đội kỹ thuật vô tuyến điện (RTV), và các đơn vị khác. Vào tháng 7 năm 1965, các tiểu đoàn S-75 Dvina đã được triển khai tại các vị trí chiến đấu trong khu vực lân cận Hà Nội. Các kíp chiến đấu bao gồm các chuyên gia quân sự Liên Xô, lên đến 30-35 người trong mỗi tiểu đoàn, cùng các học viên Việt Nam trong vai trò thực tập sinh và dự bị. Trận đánh phòng không đầu tiên có S-75 tham chiến diễn ra vào ngày 24 tháng 7 năm 1965, cách Hà Nội 50&nbsp;km về phía đông bắc. Đại tá, Tiến sĩ Khoa học Quân sự A. S. Malgin cho biết, trong ngày hôm đó, hai tiểu đoàn tên lửa khi đánh trả đợt tấn công của Không quân Mỹ đã bắn hạ gần như cùng lúc ba chiếc máy bay F-4C đang bay thử nghiệm chiến đấu, chỉ với 4 quả tên lửa. Các đợt phóng được thực hiện theo hướng đối đầu, ở độ cao trung bình trong điều kiện không có sự can thiệp của nhiễu vô tuyến. Đây là một bất ngờ lớn đối với bộ chỉ huy Mỹ: trước đó, máy bay của họ thường bay ở độ cao trên 5&nbsp;km mà không gặp nguy hiểm nào, và tình báo Mỹ đã thất bại trong việc phát hiện sự xuất hiện của tên lửa Liên Xô gần Hà Nội. Mỹ đã lập tức cố gắng tiêu diệt các trận địa tên lửa nhưng không thành công vì các đơn vị này liên tục cơ động thay đổi vị trí. Để kỷ niệm sự kiện này, ngày 24 tháng 7 hàng năm được chọn làm Ngày truyền thống của Lực lượng Tên lửa Phòng không Việt Nam.

Đại tá V. Aron cho biết chiến thắng này được ghi nhận cho các sĩ quan Việt Nam là Đại úy Nguyễn Văn Ninh và Nguyễn Văn Thân. Tuy nhiên, trên thực tế, những người trực tiếp vận hành chính là các chuyên gia Liên Xô, Trung tá Boris Mozhaev và Fedor Ilyinykh. Trong giai đoạn sau, rào cản tâm lý của những lần phóng đầu tiên đã được vượt qua cùng nhau: sĩ quan Liên Xô nhấn nút "Phóng", và sĩ quan điều khiển Việt Nam cũng nhấn nút đó ngay sau khi tên lửa rời bệ phóng, đôi khi họ còn không hề hay biết về sự can thiệp của chuyên gia.

Trong cuộc chiến tại Việt Nam, lần đầu tiên trong lịch sử quân sự, tên lửa phòng không đã được sử dụng rộng rãi và cho thấy hiệu quả rất cao. Tuy nhiên, đợt không kích lớn tiếp theo của Mỹ vào Việt Nam đã diễn ra ngay vào ngày 27 tháng 7 (chỉ 3 ngày sau lần sử dụng tên lửa đầu tiên). Người Mỹ thừa nhận đã mất 11 máy bay trên bầu trời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong vòng hai tuần đó. Theo dữ liệu chính thức của Mỹ, trong Chiến tranh Việt Nam, không quân Mỹ mất một máy bay cho mỗi 60 lần xuất kích, trong khi ở Chiến tranh Triều Tiên (nơi họ cũng đối đầu với pháo cao xạ Liên Xô), tỷ lệ này chỉ là một máy bay cho mỗi 750 lần xuất kích.

Ban đầu, quân đội Mỹ chịu tổn thất nặng nề. Có những trường hợp một quả tên lửa phòng không bắn hạ cùng lúc hai, hoặc thậm chí ba máy bay đối phương khi chúng bay trong đội hình dày đặc. Tuy nhiên, sau những thắng lợi đầu tiên có vẻ dễ dàng, các trận chiến bắt đầu diễn ra với kết quả trái chiều. Người Mỹ đã thay đổi chiến thuật. Họ phát triển các đòn tấn công bất ngờ vào các tiểu đoàn tên lửa, tấn công ở độ cao cực thấp, lắp đặt thiết bị cảnh báo tín hiệu radar tên lửa, sử dụng nhiễu tích cực và các biện pháp cơ động tránh tên lửa. Các loại tên lửa chống bức xạ cũng bắt đầu được triển khai nhằm áp dụng chiến thuật chế áp phòng không.

Không quân và hải quân Hoa Kỳ đã sử dụng rất hiệu quả các loại nhiễu trả lời xung, nhiễu tiếng ồn và nhiễu tiêu cực. Nhiễu trả lời xung tạo ra vô số mục tiêu giả trên màn hình radar, khiến việc nhận dạng mục tiêu thực trở nên bất khả thi. Nhiễu tiếng ồn làm lóa nửa màn hình radar, che khuất hoàn toàn mục tiêu. Nhiễu tiêu cực là các sợi kim loại có độ phản xạ radar cao được thả ngay trước máy bay. Nhiễu được phát ra từ chính máy bay chiến đấu hoặc từ các máy bay gây nhiễu chuyên dụng như KC-135 Stratotanker, cũng như các tàu hải quân Mỹ tuần tra ở Vịnh Bắc Bộ. Đến cuối năm 1966 và đặc biệt là năm 1967, Mỹ chuyển sang chế áp điện tử cường độ cao đối với các tổ hợp tên lửa trên mọi tần số. Trong điều kiện đó, các chuyên gia Liên Xô đã nghiên cứu và chuyển giao cho phía Việt Nam những khuyến nghị mới, sử dụng các chế độ vận hành radar khác nhau, theo dõi mục tiêu ở chế độ thụ động, thay đổi tần số magnetron thủ công và lựa chọn tên lửa dựa trên độ nhạy của ngòi nổ vô tuyến. Các hướng dẫn đối phó với tên lửa chống radar AGM-45 Shrike cũng kịp thời được đưa ra..

Người Mỹ cũng sử dụng nhiều thủ đoạn khác, ví dụ như bám đuôi các chuyến bay dân dụng của hãng Aeroflot (Liên Xô) đang hướng đến Việt Nam nhằm tránh bị hệ thống radar phòng không phát hiện. Tuy nhiên, mánh khóe này cũng không mang lại hiệu quả.

Theo thông tin từ Hội Cựu chiến binh chiến tranh Việt Nam (MOOVVV), Lầu Năm Góc từng phát triển kế hoạch hủy diệt Hà Nội. Có những thời điểm, Mỹ thực hiện hơn 200 chuyến bay ném bom vào miền Bắc Việt Nam mỗi ngày. Việc đưa tin máy bay Mỹ bị bắn hạ thường xuyên trên đài phát thanh và báo chí là một liệu pháp tinh thần quan trọng nhằm khích lệ tinh thần chiến đấu của binh sĩ và dân quân. Tại các thành phố, những tấm bảng lớn được dựng lên để ghi lại số lượng máy bay bị bắn rơi lũy kế sau mỗi trận đánh.

Theo lời kể của Trung tướng Nguyễn Văn Phiệt, người từng tham gia trận đánh tên lửa đầu tiên, các cố vấn Liên Xô đã dạy họ một cách bài bản và cực kỳ tỉ mỉ, từ lý thuyết đến thực hành tác chiến tên lửa phòng không. Sau giai đoạn đầu trực tiếp thực hiện các đợt phóng, các chuyên gia Liên Xô dần chuyển sang vai trò dự bị và hỗ trợ sửa lỗi, để các kíp chiến đấu Việt Nam tự mình vận hành.

Các trắc thủ tên lửa đã áp dụng đặc biệt thành công chiến thuật phục kích. Bằng cách thay đổi trận địa nhanh chóng sau mỗi trận đánh và ngụy trang khéo léo, các tiểu đoàn tên lửa phòng không đã đón đánh máy bay đối phương ở những nơi chúng không ngờ tới. Tại những địa điểm đã rời đi, người Việt Nam thiết lập các trận địa tên lửa giả. Những "quả tên lửa" bằng tre sơn trắng ngụy trang nhẹ nhàng là mồi nhử tốt cho người Mỹ. Những mô hình như vậy bao bọc cho các đại đội pháo cao xạ Việt Nam, vốn hoạt động hiệu quả chống lại các mục tiêu bay thấp. Tại trận địa giả, ngoài các mô hình bệ phóng với tên lửa được ngụy trang nhẹ còn có các mô hình cabin trạm điều khiển tên lửa, và thậm chí cả những nòng "pháo cao xạ" bằng tre đen bảo vệ ở đằng xa, trong khi các đại đội pháo cao xạ thật nằm ở những nơi khác và bắn vào các máy bay nhắm vào mục tiêu giả, tạo ra một lưới lửa tầm gần bao trùm lấy chúng.

Sau khi các kíp chiến đấu Việt Nam thực hiện thành công một vài trận đánh, một phần các chuyên gia Liên Xô được rút khỏi các vị trí chiến đấu và bắt đầu đào tạo nhân lực cho các trung đoàn tên lửa phòng không mới, còn tại các trung đoàn Việt Nam đang hoạt động chỉ còn lại những nhóm nhỏ, từ 10–12 người, gồm những chuyên gia quân sự Liên Xô dày dạn kinh nghiệm nhất, thực hiện đồng thời nhiệm vụ hướng dẫn, sửa chữa và cố vấn, đóng vai trò như hạt nhân kỹ thuật và trí tuệ của trung đoàn. Các vấn đề kỹ thuật được giải quyết bằng cách các chuyên gia tương ứng đến tận cơ sở (các tiểu đoàn tên lửa phòng không), nơi tiến hành khắc phục các hư hỏng và sự cố hoặc cùng với các chuyên gia Việt Nam thực hiện các công tác bảo dưỡng định kỳ theo quy định.

Việc sử dụng các tổ hợp tên lửa phòng không Liên Xô tại Việt Nam đã dẫn đến sự sụt giảm đột ngột hiệu quả các đợt oanh tạc của không quân Mỹ vào lãnh thổ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và buộc người Mỹ phải hạ độ cao từ mức trung bình (3.000–5.000 m) xuống mức thấp (50–200 m), nơi chúng trở nên dễ bị tổn thương hơn trước các hỏa lực pháo cao xạ của phòng không Việt Nam.

Như vậy, với sự trợ giúp của các chuyên gia quân sự Liên Xô, một hệ thống phòng không hiện đại và mạnh mẽ đã được thiết lập tại Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, bao gồm tên lửa phòng không, pháo cao xạ, không quân tiêm kích, bộ đội radar, hệ thống các sở chỉ huy và phương tiện thông tin liên lạc. Đặc biệt, một khối lượng công việc khổng lồ đã được thực hiện để xây dựng hệ thống phòng không cho khu vực Hà Nội và Hải Phòng — trong suốt cuộc chiến, và đặc biệt là trong giai đoạn không quân Mỹ đánh phá tích cực nhất vào năm 1967 và 1968, các khu vực này có hệ thống phòng không mạnh nhất. Điều này được xác nhận bởi nhiều hồi ký của cả phi công Mỹ tham gia oanh tạc miền Bắc Việt Nam, cũng như của bộ chỉ huy quân sự và báo chí Hoa Kỳ. Từ lời khai của các phi công Mỹ bị bắt, được biết họ rất sợ bay đi thực hiện nhiệm vụ tấn công tại khu vực Hà Nội, vì tại đó họ chịu tổn thất rất lớn từ các phương tiện phòng không. Qua thẩm vấn các tù binh Mỹ, người ta biết được rằng chuyến bay vào khu vực này — vốn được đánh dấu trên bản đồ hàng không của Mỹ là "vùng số 6" — đã được các phi công Mỹ gọi là chuyến bay vào vùng "cỗ quan tài" (6 tấm ván).

Đại tá A.B. Zaika, người chỉ huy một trung đoàn gồm các chuyên gia quân sự Liên Xô thuộc Trung đoàn Tên lửa phòng không 238 của Quân đội Nhân dân Việt Nam, cảnh báo độc giả trong hồi ký của ông không nên nghĩ rằng chiến thắng nói chung là dễ dàng. Theo niềm tin vững chắc của ông, các phi công Mỹ không phải là "những cậu bé dễ bị ăn đòn". Đó là những chiến binh dày dạn kinh nghiệm, dũng cảm và kiên định, làm chủ hoàn toàn các khí tài tiên tiến vào thời điểm đó và vũ khí mạnh mẽ; cuộc chạm trán với họ trong trận chiến đòi hỏi sự cống hiến hết mình. Cuộc đọ sức giữa hệ thống phòng không của Liên Xô và máy bay Mỹ ở Việt Nam là một thành công trái ngược nhau, nhưng khi hệ thống phòng không ngày càng phát triển và tăng cường, lợi thế ngày càng tăng thuộc về các đơn vị phòng không của Không quân Việt Nam, điều này cũng góp phần vào thành công đó. Vào tháng 12 năm 1972, người Mỹ đã thực hiện một nỗ lực cuối cùng để đột nhập vào hệ thống phòng không của miền Bắc Việt Nam và đạt được một bước ngoặt trong cuộc chiến, mang mật danh "Linebacker-2". Các mục tiêu chính là thủ đô Hà Nội, cảng Hải Phòng, các con đường giao thông chiến lược vào Nam và đường mòn Hồ Chí Minh từ Bắc vào Nam Việt Nam. Không quân Mỹ đã triển khai hơn 700 máy bay chiến đấu, trong đó có 83 "pháo đài bay", máy bay ném bom chiến lược B-52. Tổng cộng, có 34 cuộc tấn công lớn và 2814 phi vụ, thả 13000 tấn bom.

Việc chống lại lực lượng không quân chiến lược chủ yếu do các đơn vị tên lửa phòng không nhằm bảo vệ khu vực công nghiệp miền Trung, các sân bay của Lực lượng Không quân, thủ đô của Việt Nam, Hà Nội và cảng Hải Phòng.

### Các kết quả và đóng góp cho nền khoa học quân sự Liên Xô
Trong những năm 1965-1966, máy bay Hoa Kỳ đã thực hiện 150-300 phi vụ mỗi ngày tới các mục tiêu ở Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trong thời gian hoạt động không quân cường độ cao nhất, mỗi ngày có từ 15 đến 30 mục tiêu bị đánh trúng. Trong tình trạng như vậy, Bộ Tổng tham mưu hướng tới các phương pháp đấu tranh "du kích" với kẻ thù trên không, thường không giao nhiệm vụ bảo vệ mục tiêu cho các trung đoàn tên lửa phòng không, mà theo đuổi mục tiêu bắn hạ máy bay bằng số lượng tên lửa ít nhất và bảo toàn các tổ hợp tên lửa phòng không bằng chiến thuật phục kích và thường xuyên thay đổi trận địa.

Không quân Hoa Kỳ thường ưu tiên tấn công vào các kho chứa tên lửa tại trận địa, các bệ phóng và các đoàn tàu vận chuyển tên lửa. Do đó, một hệ thống phân tầng tên lửa trong trung đoàn và tiểu đoàn đã được thử nghiệm và xây dựng, tính đến sơ đồ vận chuyển hợp lý nhất tới các trận địa trong quá trình chiến đấu và cơ động mà không làm giảm hiệu quả sử dụng.

Các đợt oanh tạc của máy bay ném bom B-52 diễn ra trong điều kiện tình hình trên không cực kỳ phức tạp đối với lực lượng tên lửa phòng không Việt Nam và các nhóm chuyên gia quân sự Liên Xô (SVS), đặc trưng bởi việc sử dụng nhiễu vô tuyến cường độ cao, hoạt động của các nhóm máy bay nghi binh, chế áp và giả lập, cũng như sử dụng tên lửa chống bức xạ. Điều này dẫn đến một số đặc điểm trong hoạt động của các tiểu đoàn tên lửa phòng không. Các đài dẫn đường cho tên lửa chỉ hoạt động ở chế độ thu, đảm bảo ngụy trang vô tuyến cho các trung đoàn tên lửa, trong khi các kíp trắc thủ có thể đánh giá tình hình trên không mà không làm lộ vị trí của mình. Các trạm radar cảnh giới và chỉ thị mục tiêu hoạt động ở chế độ bình thường..

Sự giúp đỡ của Liên Xô và các nước trong phe xã hội chủ nghĩa đã cho phép lực lượng phòng không Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chiến đấu hiệu quả với Không quân Hoa Kỳ. Trong số hàng nghìn máy bay và trực thăng Mỹ bị phòng không Việt Nam bắn hạ, đại đa số bị tiêu diệt bởi pháo cao xạ và lực lượng tên lửa phòng không.

Ngày 28/12/2012, tại buổi làm việc với Trung tướng V.N. Bondarev, Bộ trưởng Quốc phòng Việt Nam, Đại tướng Phùng Quang Thanh nhấn mạnh, chiến thắng của Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước có được là nhờ công sức của hàng nghìn chiến sĩ phòng không Liên Xô trong mười hai ngày đêm tháng 12 năm 1972 - "Điện Biên Phủ trên không", hay Chiến dịch Linebacker II, như cách gọi của người Mỹ. Thất bại của Hoa Kỳ trong chiến dịch này, đã trở thành đỉnh cao của cả một thập kỷ chiến tranh, vẫn còn được ghi nhớ một cách vui mừng ở Việt Nam, đồng thời cảm ơn các chuyên gia quân sự Liên Xô đã biến chiến thắng thành hiện thực, và so sánh nó với Chiến thắng của Liên Xô trước quân xâm lược Đức Quốc Xã trong trận Stalingrad.

Trung tá Lester W. Grau, trưởng nhóm nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Quân sự Nước ngoài của Quân đội Hoa Kỳ. Grau và Đại úy Không quân Hoa Kỳ D.K. Drenkowski, người đã trực tiếp tham gia Chiến dịch Linebacker II, trong tài liệu đặc biệt về chiến dịch, họ lưu ý rằng, điều đáng ngạc nhiên là thoạt nhìn có vẻ như, bức tranh và nhận xét khách quan nhất về chiến dịch này được đưa ra bởi các chuyên gia quân sự Liên Xô được giao cho các đơn vị phòng không Quân đội Nhân dân Việt Nam. Các tác giả chủ yếu trích dẫn các bài báo của Đại tá A.I. Hupenen, đăng trên Tạp chí Lịch sử Quân sự. Theo ý kiến của họ, điểm duy nhất mà Hupenen có thể đã "nói dối" một chút là đánh giá tương đối thấp của ông về hiệu quả chiến đấu của việc sử dụng tên lửa chống radar của Hoa Kỳ. Cơ sở cho giả định này nảy sinh sau cuộc trò chuyện của Drenkovski với một cựu tù binh Mỹ trở về Hoa Kỳ, người đã lưu ý trong quá trình bị vận chuyển qua lãnh thổ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ở khu vực Hà Nội về một sự tích tụ lớn phế liệu kim loại, bề ngoài giống với các cabin thu-phát của tổ hợp tên lửa phòng không Liên Xô, mà ông đếm được khoảng 400 chiếc, nhiều chiếc trong số đó theo lời cựu tù binh có dấu vết bị trúng tên lửa AGM-45 Shrike và AGM-78 Standard ARM. Tuy nhiên, xét đến việc từ tháng 4 năm 1965 đến tháng 12 năm 1974, Liên Xô đã cung cấp cho Việt Nam 95 tổ hợp tên lửa phòng không SA-75M (gồm 92 bộ biến thể 3 cabin và 3 bộ biến thể 6 cabin, tổng cộng 312 module cabin, trong đó có 95 cabin thu-phát "P"), thì hóa ra người tù binh Mỹ đã đếm được nhiều hơn 38 bộ ZRK bị phá hủy so với tổng số ZRK mà lực lượng tên lửa phòng không Việt Nam có trong suốt toàn bộ cuộc chiến.

Không quân Mỹ chính thức tuyên bố rằng họ đã ghi nhận từ 800 đến 1000 vụ phóng tên lửa phòng không trong chiến dịch này. Theo số liệu của Liên Xô, chỉ có 266 tên lửa được bắn đi. Phía Việt Nam có phần phóng đại số lượng B-52 mà họ bắn hạ, nhưng đồng thời cũng cần tiếp cận dữ liệu của Không quân Hoa Kỳ về tổn thất máy bay một cách thận trọng. Vấn đề không chỉ nằm ở mong muốn giảm thiểu tổn thất của mình và phóng đại khả năng đối kháng của đối phương, mà còn ở đặc điểm thu thập dữ liệu: ví dụ, nếu một máy bay Mỹ bị hư hại do hỏa lực phòng không của đối phương đến mức không thể sửa chữa được nhưng phi công vẫn hạ cánh được, thì nó không được tính là một tổn thất. Các phi công Mỹ, mỗi người riêng biệt, đều ghi lại tất cả các lượt phóng tên lửa phòng không mà họ nhận thấy trong khi bay — đồng thời, nếu nhiều phi công cùng nhìn thấy một lượt phóng, con số này sẽ được cộng dồn. Hệ thống tình báo điện tử (ELINT) của Mỹ có thể ghi nhận các "dấu hiệu" phóng, nhưng không phải chính đợt phóng, và những cảnh báo giả như vậy có thể rất nhiều, xét đến sự khác biệt giữa pháo tên lửa phòng không và pháo tên lửa thông thường. Máy bay có thể biến mất khỏi màn hình radar do tác động của nhiễu tích cực, và sự biến mất của chúng có thể bị coi là đã bị tiêu diệt; ngoài ra, đã có những trường hợp nhiều đợt phóng thành công nhắm vào cùng một mục tiêu, và mỗi kíp trắc thủ đều ghi nhận chiến thắng cho riêng mình.

Và tất nhiên, cần phải đánh giá cao thiệt hại từ những trang thiết bị của đối phương bị tiêu diệt và ngược lại, đánh giá thấp hiệu quả của vũ khí của đối phương - đây là đặc điểm chung của phía Việt Nam và Mỹ về báo cáo số liệu. Do đó Groh và Drenkowski đề cập đến các nguồn tin của Liên Xô, bởi vì chỉ họ, họ lập luận, cung cấp thông tin chính xác về số lượng tên lửa được bắn, điều này không có gì đáng ngạc nhiên - họ phải thường xuyên cung cấp cho Bộ chỉ huy dữ liệu về lượng tên lửa tiêu thụ. Nhưng đồng thời, các chuyên gia quân sự Liên Xô, không thể xác minh xem chiếc máy bay bị bắn rơi đã rơi hay thoát khỏi vùng bắn hay không, phụ thuộc rất nhiều vào những con số mà phía Việt Nam sẽ cung cấp.

Grau và Drenkovski dẫn chiếu đến các nguồn tài liệu Liên Xô, bởi vì theo quan điểm của họ, chỉ những nguồn này mới cung cấp thông tin chính xác về số lượng tên lửa đã phóng — điều này không gây ngạc nhiên, vì họ phải thường xuyên báo cáo dữ liệu về việc tiêu thụ tên lửa cho bộ chỉ huy. Tuy nhiên, đồng thời, các chuyên gia quân sự Liên Xô, vốn không có khả năng tự mình kiểm chứng xem máy bay bị họ bắn hạ đã rơi hay đã thoát khỏi vùng hỏa lực, nên phần lớn phụ thuộc vào những con số do phía Việt Nam cung cấp.

A. I. Hyupenen đưa ra con số tổn thất của Mỹ trong 12 ngày đêm chiến dịch như sau: 81 máy bay (trong đó có 34 chiếc B-52 và 3 chiếc F-111). Nhìn chung, khi đưa ra đánh giá tổng thể về hoạt động của lực lượng Phòng không và Không quân Việt Nam, Hyupenen tin rằng các hoạt động tác chiến đã thành công, điều này có thể được xác nhận bằng phương pháp so sánh. Trong Thế chiến thứ hai, cứ 1.000 lần xuất kích thì không quân Mỹ mất 9 máy bay, ở Triều Tiên là 4, ở Việt Nam trung bình là 17, và riêng vào tháng 12 năm 1972 là 34. Ngoài người Mỹ, phía Việt Nam cũng công nhận các công trình của Hyupenen là một trong những cái nhìn khách quan và công tâm nhất về cuộc chiến trên không tại Việt Nam, điều này đã được ghi nhận trên cơ quan ngôn luận quân sự trung ương — báo Quân đội Nhân dân.

Những con số tương tự cũng được A.B. Shirokorad đưa ra, ông cho biết trong 12 ngày đêm chiến dịch, hơn 100.000 quả bom đã được thả xuống các thành phố ở miền Bắc Việt Nam. Ngược lại, lực lượng phòng không Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã bắn rơi 80 máy bay Mỹ, trong đó có 23 máy bay ném bom chiến lược B-52. Dù thế nào đi nữa, chưa bao giờ trong lịch sử, không quân chiến lược và chiến thuật của Hoa Kỳ lại chịu tổn thất nặng nề như vậy trong một thời gian ngắn. Ngày 1 tháng 1 năm 1973, khi R. M. Nixon ký sắc lệnh kết thúc chiến dịch Linebacker II, mỗi chuyên gia quân sự Liên Xô đều nhận được lời chúc mừng từ các lãnh đạo Đảng và nhà nước Việt Nam, từ bộ tư lệnh Quân đội Nhân dân Việt Nam và từ Hội Hữu nghị Việt - Xô.

Trong số tất cả các vụ bắn tên lửa trong giai đoạn này, hiệu quả nhất là các đợt bắn tập trung hỏa lực của hai tiểu đoàn vào một mục tiêu. Trong tám đợt bắn như vậy, sáu máy bay đã bị tiêu diệt, nghĩa là hiệu suất đạt tới 75%.

Theo Grau và Drenkovski, đánh giá tổng thể dựa trên các nguồn tài liệu Liên Xô là trung lập, chi tiết và toàn diện, vì Lực lượng vũ trang Liên Xô quan tâm đến việc phân tích khách quan chiến dịch không quân này của Mỹ, bởi lẽ những chiếc B-52 tham gia chiến dịch vốn ban đầu được thiết kế như một phương tiện vận chuyển bom hạt nhân cho các kế hoạch ném bom Liên Xô trong một cuộc chiến tranh hạt nhân có thể xảy ra. Như vậy, khi đẩy lùi chiến dịch Linebacker II, lực lượng tên lửa phòng không đã bắn hạ số máy bay nhiều gấp gần 8 lần so với lực lượng không quân tiêm kích. "Các chiến sĩ tên lửa có tự hào về sự thật này không?" — A. I. Hyupenen đặt câu hỏi — "Câu trả lời chỉ có một: Chắc chắn có. Nhưng ở đây không có chỗ cho sự khoe khoang, và không nên nói rằng tên lửa phòng không quan trọng hơn hay 'đứng trên' không quân tiêm kích".
#### Sử dụng tổ hợp S-75 và các biến thể
Trong bối cảnh kinh nghiệm từ Việt Nam ảnh hưởng đến sự phát triển của các phương tiện phòng không, số phận của tổ hợp tên lửa phòng không S-75B "Desna" (được đưa vào trang bị ngày 22 tháng 5 năm 1959, một bản hiện đại hóa sâu của tổ hợp SA-75 "Dvina") là một ví dụ điển hình. Từ kết quả sử dụng thực chiến tại Việt Nam, tổ hợp này đã được hiện đại hóa thêm một lần nữa và mang tên định danh S-75M "Volkhov". Theo số liệu của Thiếu úy D. S. Smirnov, chỉ riêng trong năm 1972 tại Việt Nam, bằng tổ hợp S-75M/SA-75, hơn 420 mục tiêu đã bị bắn hạ, trong đó có 51 chiếc B-52. Việc sử dụng S-75 thực sự đã thay đổi cục diện cuộc chiến tại Việt Nam.

Theo Đại tá, Phó giáo sư, Tiến sĩ Khoa học quân sự A. Blagovestov, kể từ tháng 7 năm 1965, tổ hợp này đã chứng tỏ được giá trị không chỉ trong các cuộc đối đầu với máy bay trinh sát đơn lẻ mà còn trong các trận đánh đẩy lùi các cuộc không kích quy mô lớn của Không quân Hoa Kỳ.

Tham chiến chống lại máy bay Mỹ tại Việt Nam, các tổ hợp tên lửa phòng không này đã buộc người Mỹ phải từ bỏ các đợt ném bom rải thảm vào các thành phố Việt Nam, đồng thời khiến các chiến lược gia quân sự phải xem xét lại hoàn toàn quan điểm về việc sử dụng không quân trong chiến tranh hiện đại. Đại tá A. S. Malgin ghi nhận hiệu quả tác chiến cực kỳ cao của tổ hợp tên lửa phòng không tại miền Bắc Việt Nam trong năm 1965: cứ mỗi tiểu đoàn bị vô hiệu hóa (hoặc bị tiêu diệt) thì có tới 23 máy bay Mỹ bị bắn rơi. Đây là chỉ số cao nhất về tỷ lệ tổn thất trong tất cả các cuộc chiến tranh cục bộ có sử dụng S-75. Tổng cộng, theo số liệu của ông, trong giai đoạn 1965–1973, riêng các tổ hợp S-75 đã tiêu diệt khoảng 1.300 máy bay và thiết bị bay không người lái của Mỹ.

Thiếu tướng Không quân Yu. I. Galushko cùng các cộng sự M. A. Shershnev và V. I. Karpenko từ Đại học Không quân Kharkov đưa ra con số tổng cộng là 1.400 máy bay đời mới nhất của Mỹ đã bị tổ hợp S-75 bắn hạ. Trong khi đó, Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học kỹ thuật V. M. Burenok viết về hơn 2.500 máy bay chiến đấu Mỹ đã bị các hệ thống SA-75 tiêu diệt tại Việt Nam.

#### Khó khăn gặp phải

Theo ghi nhận của Đại tá R. A. Kazakov, sẽ là sai lầm nếu đánh giá kết quả làm việc của các chiến sĩ tên lửa Liên Xô chỉ qua các con số thống kê thuần túy. Khi so sánh số lượng máy bay ném bom và số tên lửa phóng trả, việc khẳng định hiệu quả cao của các tiểu đoàn tên lửa cần kèm theo một lưu ý quan trọng — đó là tính chuyên nghiệp của các trắc thủ phải đối đầu với những thực tế khắc nghiệt làm giảm khả năng tác chiến, thậm chí đôi khi khiến việc bắn mục tiêu trở nên bất khả thi. Kết quả thực tế phụ thuộc trực tiếp vào bản lĩnh của các chuyên gia Liên Xô, và chỉ thứ hai mới là tính năng của vũ khí.

Cụ thể, do địa hình đồi núi phức tạp, màn hình radar bị nhiễu nặng bởi các phản xạ địa hình, khiến mục tiêu thường xuyên bị "chìm" hoặc biến mất. Việc theo dõi chính xác mục tiêu để đảm bảo tiêu diệt bị gián đoạn. Trong bối cảnh nhiễu dày đặc, một vật thể địa hình dễ bị nhầm là mục tiêu đã biến mất; việc sửa sai trong điều kiện ngặt nghèo về thời gian tương đương với việc thất bại trong loạt bắn. Trong điều kiện đó, kíp chiến đấu cần giữ cái đầu lạnh để duy trì tốc độ quay của anten. Thông thường, mục tiêu sẽ lộ diện trở lại. Các thao tác tiếp theo bao gồm bám bắt nhanh mục tiêu và đảm bảo độ chính xác của việc theo dõi. Mọi công việc đều được thực hiện ở chế độ theo dõi thủ công, không có chuyện tự động hóa.

Hoạt động chiến đấu diễn ra trong điều kiện khí hậu nhiệt đới khắc nghiệt. Các chuyên gia phải ở lỳ hàng giờ trong các cabin kim loại nơi nhiệt độ đôi khi lên tới +70&nbsp;°C. Cũng vì lý do này, thiết bị hỏng hóc thường xuyên hơn bình thường, đòi hỏi trách nhiệm cao và nỗ lực phi thường của kíp chiến đấu. Thời gian ngủ bình thường của các chiến sĩ tên lửa thường không quá bốn tiếng mỗi ngày.

Ngoài ra, còn có những yếu tố khác ảnh hưởng đến hiệu quả chiến đấu. Ví dụ, sĩ quan điều khiển thường chỉ có không quá 4 quả tên lửa sẵn sàng phóng thay vì 6 quả như quy định. Việc lựa chọn vị trí trận địa nằm ngoài thẩm quyền của các chuyên gia Liên Xô, và khu vực để triển khai tiểu đoàn thường rất hạn chế. Do đó, góc bắn thực tế chỉ cho phép tiểu đoàn bắn tối đa hai mục tiêu cùng lúc. Việc nạp đạn trong lúc đang bị tấn công thường không được thực hiện vì ngay sau đó Mỹ sẽ đáp trả bằng bom và tên lửa, hoặc tiến hành trinh sát bổ sung, trong khi tiểu đoàn phải tranh thủ thời gian đó để di chuyển trận địa. Cũng có những sự kiện mà vì các lý do khách quan từ phía chỉ huy Việt Nam, họ đưa ra các hạn chế về bắn trong một số khu vực hoặc độ cao nhất định, điều này thực tế tương đương với lệnh cấm bắn.

#### Kết quả chung

Đại tá A.S. Malgin, giáo sư tại Học viện Khoa học Quân sự Liên bang Nga và là phó tiến sĩ khoa học quân sự, lưu ý rằng việc xây dựng hệ thống phòng không (vốn thực tế chưa tồn tại trước đó) ở quy mô quốc gia ngay trong chiến tranh đã mất hơn một năm (các sư đoàn phòng không xuất hiện vào tháng 8 năm 1966 và chỉ bao gồm các trung đoàn pháo cao xạ cùng các tiểu đoàn radar trực thuộc về mặt tác chiến). Một lần nữa, sự đóng góp quyết định cho công việc này thuộc về các chuyên gia quân sự và dân sự trong ngành quốc phòng Liên Xô. Theo thông tin của ông, ngay trong năm 1965, 857 phương tiện tấn công đường không của Mỹ đã bị bắn hạ trên bầu trời miền Bắc Việt Nam, và trong hai năm tiếp theo (1966–1967), Mỹ đã mất thêm 1.787 phương tiện tấn công đường không. Những thành công này của vũ khí phòng không Liên Xô theo lưu ý của Tiến sĩ Khoa học Quân sự, Đại tá L. F. Ryazanov, đã buộc người Mỹ phải tăng cường cụm không quân của mình lên gấp 3,6 lần vào cuối cuộc chiến.

Từ điển Bách khoa quân sự do Viện Lịch sử Quân sự Bộ Quốc phòng Liên bang Nga xuất bản đưa ra con số 4000 máy bay Mỹ bị phòng không Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tiêu diệt trong cuộc chiến vào cuối năm 1974. A.V. Okorokov, trưởng nhóm nghiên cứu của Viện Lịch sử Nga thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga đã nêu tên tổng số thiệt hại quân Mỹ trong suốt thời kỳ chiến tranh: 8612 máy bay, trong đó có 3720 máy bay và 4892 máy bay trực thăng (theo các số liệu khác, với tổng số máy bay bị phá hủy như nhau - 3744 máy bay và 4868 máy bay trực thăng), hơn nữa trên bầu trời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa - 1095 máy bay và 11 máy bay trực thăng. Số lượng thiết bị Mỹ bị bắn hạ nhiều đến mức người Việt Nam đã tổ chức các cuộc triển lãm thành tựu của vũ khí phòng không Liên Xô cho các phóng viên phương Tây. M. Warnenska, người từng nhiều lần chứng kiến các cuộc triển lãm này, khi mô tả ấn tượng của mình đã báo cáo về những dãy dài gồm những núi kim loại biến dạng — chưa bao giờ trong đời bà thấy một số lượng lớn các cỗ máy giết chóc bị vô hiệu hóa cùng một lúc như vậy. Trong số các máy bay bị lực lượng tên lửa phòng không (ZRV) tiêu diệt, 76% thuộc về các biến thể hiện đại nhất thời bấy giờ (F-111 Aardvark, F-4 Phantom II, A-4 Skyhawk, A-7 Corsair II, v.v.).

А.B. Krasnov đưa ra một con số có phần thấp hơn đối với máy bay Mỹ bị tiêu diệt: 3706 chiếc, trong đó có 1770 chiếc do tên lửa phòng không dẫn đường và 350 chiếc bởi máy bay chiến đấu. Groh và Drenkowski tin rằng điều tốt về hệ thống phòng không do Liên Xô xây dựng ở Việt Nam là Không quân Hoa Kỳ luôn có một mắt xích yếu trong việc lập kế hoạch. Đúng, nó rất kỹ lưỡng, nhưng đồng thời cũng rất dễ đoán và lặp đi lặp lại: trình tự chuyến bay, đường bay, biện pháp đối phó điện tử, thời gian tiến hành các giai đoạn nhất định và mục tiêu của hoạt động đều có thể dễ dàng dự đoán được. Và mặc dù người Mỹ đã sử dụng nhiều cải tiến công nghệ, việc sử dụng chúng cũng có thể đoán trước được, và khả năng dự đoán này luôn nằm trong tay các chuyên gia quân sự Việt Nam và Liên Xô hỗ trợ họ.

Có lẽ yếu tố tiêu cực duy nhất trong việc khái quát hóa và hệ thống hóa kinh nghiệm chiến đấu là tính thiếu kịp thời, dẫn đến một số thiếu sót trong giai đoạn trước khi cử các nhóm chuyên gia mới. Vì vậy, Đại tá R. Kazakov, người đến Việt Nam vào tháng 4 năm 1966, chú ý rằng sau nhiều tháng kinh nghiệm chiến đấu của các chuyên gia tên lửa Liên Xô tại Việt Nam, kinh nghiệm chiến đấu tích lũy của họ đã bị che đậy bởi một bức màn bí mật. Ông chỉ nghe được những thông tin thực tế đầu tiên khi đến Việt Nam, thay vì đã chuẩn bị sẵn sàng để chống lại các chiến thuật đường không của Hoa Kỳ.

Bản tóm tắt kinh nghiệm chiến tranh Việt Nam của Trung tướng A.I. Pushkin, kinh nghiệm của các chuyên gia quân sự Liên Xô tại Việt Nam, theo Trung tướng A.I. Pushkin, xứng đáng được biểu dương cao nhất. Nếu chúng ta nói về kinh nghiệm quân sự, nó vẫn chưa lỗi thời ngay cả đến bây giờ.

### Các hoạt động tác chiến điện tử

Khi hệ thống tên lửa S-75 bắt đầu tiêu diệt hiệu quả máy bay Mỹ, phía Hoa Kỳ đã triển khai các biện pháp đối kháng vô tuyến mạnh mẽ. Các kíp chiến đấu lần đầu tiên phải đối mặt với tác động của nhiễu tích cực và nhiễu tiêu cực trên các kênh bám sát mục tiêu. Dưới tác động của nhiễu, trên màn hình của các thiết bị radar xuất hiện các dải sáng lóa hoặc các tín hiệu di động tương tự như tín hiệu mục tiêu thật. Điều này gây khó khăn lớn cho việc đánh giá tình hình, lựa chọn, bám sát và bắn hạ mục tiêu, thường dẫn đến việc để lọt mục tiêu. Người Mỹ tiếp tục hoàn thiện các phương tiện và phương thức chế áp bằng nhiễu vô tuyến đối với tất cả các thiết bị radar của lực lượng Phòng không và Không quân Việt Nam. Đây là lý do để nghiên cứu chi tiết không chỉ các phương thức sử dụng nhiễu mà còn cả các đặc tính bức xạ của thiết bị đối kháng vô tuyến.

Vào tháng 5 năm 1968, một nhóm chuyên gia quân sự về đối kháng vô tuyến và tác chiến điện tử (EW/REB) thuộc Bộ đội Radar Phòng không do Trung tá V. S. Kiselev dẫn đầu đã đến Việt Nam cùng với các thiết bị chuyên dụng để phân tích tình hình nhiễu. Đến tháng 10, Trung tá P. A. Sharshatkin đã thay thế vị trí này. Nhóm đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ lập bản đồ trường radar, tạo các mục tiêu giả để ngụy trang và bảo vệ các đối tượng phản xạ và bức xạ vô tuyến, đồng thời đào tạo và truyền lại kinh nghiệm cho các chuyên gia tác chiến điện tử Việt Nam.

Nhóm được trang bị bộ thiết bị cho phép thu và phân tích các tín hiệu nhiễu trong dải tần hoạt động của tất cả các phương tiện radar Việt Nam. Các thiết bị thu tín hiệu từ máy bay Mỹ đã được triển khai tại các trận địa trong khu vực tác chiến cường độ cao. Trong thời gian làm việc, nhóm đã thu thập được một lượng lớn dữ liệu về đặc tính bức xạ của các thiết bị đối kháng vô tuyến được sử dụng để hỗ trợ các hoạt động của không quân Mỹ. Kết quả phân tích tư liệu này đã được sử dụng để thay đổi kịp thời các sơ đồ mạch của radar nhằm tăng khả năng chống nhiễu và cải thiện đặc tính chiến đấu trong quá trình đẩy lùi các cuộc oanh tạc. Kết quả làm việc đã trở thành nền tảng cho cuốn sách "Tác chiến điện tử (dựa trên kinh nghiệm chiến đấu của Phòng không và Không quân Quân đội Nhân dân Việt Nam)". Cuốn sách này đã và đang được sử dụng làm giáo trình trong các học viện quân sự phòng không quốc gia. Sau khi kết thúc chuyến công tác của các chuyên gia Liên Xô, thiết bị đã được bàn giao lại cho các chuyên gia Việt Nam đã qua đào tạo chuyên sâu.

### Nâng cấp các hệ thống S-75

Người Mỹ đã phản ứng khá nhanh với sự hiện diện của các tổ hợp tên lửa phòng không (ZRK) Liên Xô. Họ bắt đầu tiếp cận mục tiêu ở độ cao thấp, cơ động trong vùng hỏa lực và tăng cường mạnh mẽ các biện pháp đối kháng nhiễu. Kết quả là đến giữa năm 1966, trung bình phải tiêu tốn 3–4 quả tên lửa để bắn hạ một máy bay. Đến năm 1967, Mỹ đã phát triển và lắp đặt thiết bị nhiễu vô tuyến trên các máy bay cường kích tại tần số của kênh bám sát mục tiêu, và đến cuối năm là cả kênh tên lửa. Các tổ hợp ZRK luôn đứng trước nguy cơ bị tiêu diệt bởi các tên lửa tự dẫn. Tất cả những điều này đã làm tình hình trở nên phức tạp đến mức hiệu quả của bộ đội tên lửa phòng không giảm mạnh; trong tháng 11–12 năm 1967, trung bình phải tốn tới 9–10 quả tên lửa cho mỗi máy bay bị bắn hạ, vào tháng 12 đã có những trường hợp tên lửa bị rơi sau khi phóng do tác động của nhiễu.

Trong tình hình đó, như Trung tướng M. I. Vorobiev đã lưu ý, nếu phía Liên Xô không thực hiện các biện pháp kỹ thuật thì hệ thống phòng không Việt Nam đã rơi vào trạng thái nguy kịch. Tổ hợp S-75 "Dvina" không thể bắn hiệu quả các mục tiêu bay thấp. Vì tại Việt Nam không có các loại ZRK khác, cách duy nhất để đáp trả đối phương là nâng cao khả năng chiến đấu của các tổ hợp hiện có thông qua hiện đại hóa. Ngay từ khi bắt đầu sử dụng tác chiến, các báo cáo từ Việt Nam đã được các chuyên gia thiết kế của NPO Almaz, văn phòng thiết kế của Nhà máy kỹ thuật vô tuyến Moscow (MRTZ), bãi thử Kapustin Yar, Tổng cục 4 Bộ Quốc phòng Liên Xô và Bộ tham mưu Tên lửa phòng không phân tích kỹ lưỡng.

Để có được thông tin xác thực hơn và phân tích việc bắn hạ tại chỗ, vào tháng 8 năm 1967, một nhóm nghiên cứu khoa học gồm các chuyên gia công nghiệp, đại diện các văn phòng thiết kế, bãi thử, Viện Nghiên cứu Phòng không, nhà máy Avangard (hơn 80 người) đã được cử sang Việt Nam, do Yu. A. Vishnev, đại diện của Xí nghiệp Kỹ thuật Sản xuất Chính thuộc Bộ Công nghiệp vô tuyến (Minradioprom) "Granit" dẫn đầu, sau khi thống nhất với sĩ quan Tổng cục 4 Bộ Quốc phòng Liên Xô. Việc cải tiến các tổ hợp tại Việt Nam bắt đầu từ giữa năm 1967, được thực hiện bởi ba đội chuyên gia công nghiệp với sự giám sát của các đại diện quân sự. Các đài dẫn bắn tên lửa cần cải tiến được rút khỏi trận địa và vận chuyển đến nơi làm việc của các đội, hoặc nếu có sẵn các khối thay thế (được sản xuất tại nhà máy theo tài liệu mới) thì công việc được thực hiện ngay tại trận địa. Bất chấp những khó khăn lớn như điều kiện dã chiến, khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, các cuộc oanh tạc liên tục của không quân Mỹ các đội cải tiến đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ. Những tổ hợp đầu tiên được cải tiến đã bắt đầu bắn hạ máy bay trong vùng hỏa lực mở rộng, ở độ cao thấp xuống tới 300 mét. Việc các kíp chiến đấu vận dụng sáng tạo khả năng kỹ thuật được nâng cao của tổ hợp đã giúp tăng đáng kể hiệu quả bắn — mức tiêu thụ tên lửa trung bình giảm gần một nửa, từ 9–10 quả xuống còn 4,5–5 quả mỗi máy bay và mức này được duy trì ổn định sau đó.

Ngày 6 tháng 11 năm 1967, Trung tướng M. I. Vorobiev, Cục trưởng Cục 1 Vũ khí Tên lửa Phòng không thuộc Tổng cục 4 Bộ Quốc phòng Liên Xô, đã đến Việt Nam. Ngày hôm sau, tại buổi chiêu đãi ở Đại sứ quán Liên Xô, ông đã gặp bộ tư lệnh Phòng không và Không quân Việt Nam, những người đầu tiên bày tỏ sự hài lòng với kết quả cải tiến. Một trong số họ thậm chí còn nói rằng chiếc máy bay thứ 2.500 đã bị bắn hạ bởi tên lửa của tổ hợp được cải tiến "để chào mừng kỷ niệm 50 năm Cách mạng Tháng Mười".

Công việc hiện đại hóa S-75 tại Việt Nam vẫn tiếp tục được duy trì trong những năm sau đó.

### Phi công tiêm kích phòng không Liên Xô
Ngoài các bộ đội tên lửa Liên Xô, một số lượng nhỏ các phi công tiêm kích từ Quân chủng Phòng không Liên Xô cũng tham gia huấn luyện tại Việt Nam. Tuy nhiên, do thực tế tại Việt Nam  khác với cơ cấu của Lực lượng vũ trang Liên Xô, Lực lượng Phòng không  và Không quân  đã được hợp nhất vào năm 1963 thành một quân chủng duy nhất là Quân chủng Phòng không – Không quân, viết tắt là *PKKQ*), nên về sau, hoạt động của họ cần được xem xét gắn liền và không thể tách rời với các phi công thuộc Không quân Liên Xô, những người mà họ đã cùng phối hợp tác chiến.

## Hoạt động các chuyên gia thuộc Lực lượng Không quân Liên Xô
Trong giai đoạn đầu Chiến tranh Việt Nam, sự chênh lệch về tỷ lệ sức mạnh của hai lực lượng không quân là rất lớn, đến tháng 8 năm 1964, có khoảng 680 máy bay chiến đấu và yểm trợ tại các căn cứ không quân Hoa Kỳ trong khu vực tác chiến, trong khi Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chỉ có khoảng 120 máy bay chiến đấu lạc hậu. Khi các máy bay chiến đấu mới nhất của Liên Xô bắt đầu được bàn giao cho phía Việt Nam, các phi công Liên Xô bắt đầu đến cùng với máy bay, nhiệm vụ của phi công Liên Xô là giám sát quá trình đào tạo các phi công Việt Nam và giúp Việt Nam làm chủ các thiết bị mới nhất. Nhiều phi công Liên Xô đã có kinh nghiệm đáng kể trong các cuộc không chiến chống lại máy bay Mỹ trên bầu trời Triều Tiên. Thiếu tướng Nikolai Sutyagin, Cố vấn Tư lệnh Quân chủng Phòng không-Không quân,  Quân đội nhân dân Việt Nam, trong Chiến tranh Triều Tiên chiến đấu tại Quân đoàn Tiêm kích 64 đã bắn rơi 22 máy bay phản lực của Hoa Kỳ, trong đó có 15 máy bay F-86 Sabre, vốn là loại máy bay chiến đấu tổt nhất của Mỹ thời đó.
### Hoạt động phi công chiến đấu

Theo lịch ngày kỷ niệm đăng trên các ấn phẩm chính thức của Bộ Quốc phòng Liên bang Nga, ngày 4/4/1965, phi công Liên Xô lái máy bay MiG-17 đã mở tỷ số chiến đấu trên bầu trời Việt Nam, bắn rơi 2 chiếc F-105 của Mỹ. Tất nhiên, các phi công Liên Xô không xuất hiện trong các báo cáo chiến trường. Theo các tài liệu chính thức của Việt Nam, ngày hôm đó các phi công Việt Nam Phạm Giấy, Lê Minh Huân, Trần Nguyên Năm và Trần Hanh đã bắn rơi hai chiếc F-105, theo báo chí Việt Nam thì ba trong số bốn người này thiệt mạng và chỉ có Trần Hanh (người sau đó được phong là Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân) đã mô tả chi tiết về trận đánh; Phía Hoa Kỳ xác nhận dữ liệu của Việt Nam, báo cáo rằng vào ngày 4 tháng 4, họ đã mất ba chiếc F-105, hai trong số đó bị phi công Bắc Việt Nam bị bắn rơi trong các cuộc không chiến và một do hỏa lực phòng không.. Đồng thời, hoạt động các cố vấn không quân Liên Xô đã không trở nên vô ích - Đại tá Không quân Hoa Kỳ D.J. Hayes, trong báo cáo phân tích của mình, đã xếp Không quân Việt Nam là lực lượng được huấn luyện và sẵn sàng chiến đấu tốt nhất ở Đông Nam Á.

Trên bầu trời miền Bắc Việt Nam, các phi công Liên Xô đã chiến đấu chống lại một kẻ thù mạnh ngang ngửa và rất thành công. Tất nhiên, quân đội Liên Xô đã tham gia các trận không chiến với người Mỹ một cách không chính thức, vì họ đã được cử sang Quân đội Nhân dân Việt Nam với tư cách là người hướng dẫn và cố vấn và bị cấm bay các nhiệm vụ chiến đấu.
### Hoạt động phi công thử nghiệm
Các phi công, những người đến chỉ để giải quyết các vấn đề hoạt động, cũng phải giao tranh với kẻ thù. Ví dụ, Anh hùng Liên Xô, Đại tá V.S. Kotlov, phi công thử nghiệm cao cấp thuộc Viện Nghiên cứu Khoa học Lực lượng Phòng không mang tên V.P. Chkalov. Kotlov trong chuyến công tác tới Việt Nam để huấn luyện phi công Việt Nam sử dụng tên lửa không đối không, đã trực tiếp tham gia không chiến. Trong một chuyến bay huấn luyện trên chiếc MiG-21US (phiên bản huấn luyện), ông cùng học viên của mình là Đại úy Nguyễn Đức Soát (Trung tướng, Phó Tổng Tham mưu trưởng Quân đội Việt Nam sau này) đã chạm trán với tiêm kích F-4 Phantom của Mỹ. Ông đã ra lệnh cho học viên bằng tiếng Nga qua hệ thống liên lạc nội bộ vì việc đàm thoại tiếng Nga trên sóng vô tuyến bị cấm ngặt. Trong trận chiến chớp nhoáng đó, chiếc Phantom đã bị bắn hạ, đây là chiếc F-4 đầu tiên bị một phi công Việt Nam điều khiển MiG-21 tiêu diệt.

Vì đã xử lý thành công tình huống ngoài dự kiến này, V. S. Kotlov được trao tặng danh hiệu "Công dân danh dự của Thủ đô Hà Nội" và bằng khen của Chính phủ Việt Nam (việc đề nghị khen thưởng từ phía Liên Xô là bất khả thi vì nếu Moscow biết chuyện, ông sẽ bị kỷ luật thay vì được khen ngợi do vi phạm lệnh không được tham chiến).

### Khái quát và hệ thống hóa kinh nghiệm chiến đấu
Như thượng tướng B. F. Cheltsov đã lưu ý, trong Chiến tranh Việt Nam, các khuyến nghị về cách thức tác chiến đã được xây dựng và thay đổi quan điểm về việc sử dụng tiêm kích. Quan niệm cho rằng không chiến cơ động không phù hợp với bản chất của máy bay siêu thanh đã bị bác bỏ bởi thực tiễn chiến đấu của MiG-21 từ tháng 4 năm 1966. Dựa trên kinh nghiệm này, các phi công tiêm kích đã được đào tạo lại về kỹ thuật không chiến cơ động. Tương tự thời kỳ Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại, các nhóm tác chiến theo nhiệm vụ đã xuất hiện: nhóm xung kích, nhóm nghi binh và nhóm dự bị. Việc phân tích kinh nghiệm tại Việt Nam cũng được áp dụng tại Trung Đông, nơi các cố vấn hàng không như các tướng S. D. Gorelov và V. Z. Skubilin đã thuyết phục các nước Ả Rập về hiệu quả của tiêm kích Liên Xô thông qua những ví dụ thực tế từ chiến trường Việt Nam.

Đại tá A. S. Malgin ghi nhận rằng tại Việt Nam, các máy bay MiG-17 đã tác chiến chống lại không quân Mỹ ở khoảng cách tới 200&nbsp;km tính từ sân bay căn cứ, với tổng thời gian bay khoảng 40 phút. Ngoài lực lượng tiêm kích, kinh nghiệm thực hiện các nhiệm vụ đặc biệt của các phi hành đoàn thuộc không quân vận tải quân sự Liên Xô tại Việt Nam giai đoạn 1960–1991 cũng đóng góp đáng kể vào lý thuyết sử dụng hàng không trong các chiến dịch đặc biệt.

## Hoạt động các chuyên gia sửa chữa và phục hồi
Rất nhiều công việc ở tất cả các giai đoạn cuộc chiến cũng được thực hiện bởi các nhóm chuyên gia sửa chữa Liên Xô được cử sang Việt Nam vào năm 1964 để hỗ trợ sửa chữa và hiện đại hóa các thiết bị quân sự trên thực địa. Nhiệm vụ các kỹ sư quân sự Liên Xô (chia thành các đơn vị, mỗi đơn vị ba người) bao gồm: sửa chữa thiết bị ở các vị trí (trong mọi tình huống), đánh giá tình trạng kỹ thuật, thiết lập các thiết bị quân sự, loại bỏ hư hỏng và xác định số lượng sửa chữa cần thiết.
## Hoạt động các chuyên gia Lực lượng Hải quân
Các hải đội tàu trinh sát thuộc Lữ đoàn 38 Tàu trinh sát mục đích đặc biệt thuộc Hạm đội Thái Bình Dương (hoạt động trong khu vực tác chiến của Không quân và Hải quân Hoa Kỳ trên Thái Bình Dương (gần Đảo Guam - căn cứ không quân chiến lược của Không quân Hoa Kỳ), tại Biển Đông và Vịnh Bắc Bộ, thực hiện các nhiệm vụ đặc biệt phục vụ chiến đấu nhằm cảnh báo trước cho phòng không miền Bắc Việt Nam trước các cuộc tập kích đường không của Mỹ.
### Lữ đoàn 38 Lực lượng đặc biệt
Trong khoảng thời gian từ tháng 4 năm 1964 đến ngày 31 tháng 12 năm 1974, các tàu trinh sát của Lữ đoàn 38 thuộc Hạm đội Thái Bình Dương đã thường trực triển khai ở khu vực Biển Đông, Vịnh Bắc Bộ và tại các vị trí cơ động gần đảo Guam, ngoài việc giải quyết nhiệm vụ đặc biệt, còn thực hiện chiến đấu (trinh sát) hỗ trợ hoạt động chiến đấu của các đơn vị phòng không Liên Xô trên lãnh thổ Việt Nam và hỗ trợ quốc tế cho nhân dân Việt Nam anh em. Lực lượng đã thực hiện các nhiệm vụ sau:
* Theo dõi trực tiếp các cuộc tấn công của tàu sân bay và các nhóm chống tàu ngầm, xác định các khu vực cơ động của chúng;
* Thông báo cho Hải quân Liên Xô và Hạm đội Thái Bình Dương về việc các máy bay không quân trên tàu sân bay chuẩn bị cất cánh và xuất kích để tấn công Việt Nam;
* Tiết lộ các phương pháp chiến thuật sử dụng máy bay tác chiến trên tàu sân bay và hoạt động của tàu Mỹ phong tỏa bờ biển Việt Nam.

Ngoài ra, tàu trinh sát của lữ đoàn, nằm cách căn cứ hải quân Hoa Kỳ tại Cảng Apra, Guam, ba dặm, nơi Hải đội Tàu ngầm Hạt nhân 15 (SUBRON 15) của Hoa Kỳ đóng quân, với tên lửa đạn đạo UGM-27 Polaris và UGM-73 Poseidon trên tàu, ngoài nhiệm vụ chính là tiết lộ các hoạt động của tàu ngầm hạt nhân Mỹ với tên lửa đạn đạo, phát hiện sự cất cánh máy bay ném bom chiến lược B-52 đường không từ căn cứ Andersen và theo dõi các chuyến bay của Mỹ đến các cơ sở ở Việt Nam. Thời gian bay khoảng 6 tiếng, nhưng đến thời điểm đó hệ thống phòng không Việt Nam đã cảnh báo bằng liên lạc siêu tốc từ tàu thông qua Bộ Tổng tham mưu các lực lượng vũ trang Liên Xô và tiếp tục xa hơn nữa là thông tin cho các đơn vị phòng không Việt Nam.

Sự thử thách đầu tiên của lữ đoàn diễn ra vào ngày 2 tháng 8 năm 1964, trong cái gọi là "Sự kiện Vịnh Bắc Bộ". Lúc đó các tàu của Hạm đội 7 Hoa Kỳ được điều đến Vịnh Bắc Bộ, nơi đã xâm phạm lãnh hải của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Theo Chuẩn Đô đốc Liên Xô V.A. Karev, hành động này được thực hiện nhằm mục đích thực hiện một hành động khiêu khích nhằm đánh lừa dư luận thế giới và gieo rắc hành vi xâm lược vào lãnh thổ nước Việt Nam Dân chủ Nhân dân Cộng hòa. Các tàu phóng lôi của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa bị cáo buộc đã tấn công tàu khu trục USS Maddox của Hoa Kỳ ở vùng biển ngoài lãnh hải. Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã bác bỏ cáo buộc một cách dứt khoát tuyên bố này. Tham mưu trưởng liên quân và Bộ Tư lệnh Hải quân Hoa Kỳ đã đặt câu hỏi về tính xác thực của sự việc này. Vào thời điểm đó, tàu khu trục Protractor Liên Xô đã báo cáo với trụ sở Hạm đội Thái Bình Dương Liên Xô, qua quá trình trinh sát, tàu khu trục Maddox đã xâm phạm vào lãnh hải Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Mặc dù vậy, máy bay Hoa Kỳ đã ném bom lãnh thổ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vào ngày 5 tháng 8, 1964. Vào ngày 10 tháng 8, Quốc hội Hoa Kỳ đã thông qua cái gọi là "Nghị quyết Vịnh Bắc Bộ", cho phép các hành động của Lực lượng Vũ trang Hoa Kỳ và trao cho Tổng thống Hoa Kỳ Lyndon Johnson quyền sử dụng các lực lượng Hoa Kỳ ở Đông Nam Á. Do đó, bắt đầu cuộc xâm lược của Hoa Kỳ đối với Bắc Việt Nam. Đổi lại, chính phủ Liên Xô, dựa trên dữ liệu tình báo đáng tin cậy, coi những hành động này là hành động xâm lược trực tiếp. Tất nhiên, các thủy thủ do thám của Liên Xô đã liều mạng khi ở trong vùng chiến sự, ngay cả khi họ đang hoạt động ở vùng biển ngoài lãnh hải. Trong thời gian làm nhiệm vụ chiến đấu trong khu vực, Hải quân Hoa Kỳ đã thực hiện các hành động khiêu khích đối với các tàu Liên Xô.

Ngày 31 tháng 12 năm 1974, tàu MRZK "Cursograph" là chiếc cuối cùng trong số tàu trinh sát của Lữ đoàn 38 trở về căn cứ từ Vịnh Bắc Bộ. Như vậy đã kết thúc nhiệm vụ Việt Nam của lữ đoàn. Tổng cộng 17 tàu trinh sát của lữ đoàn đã khởi hành đến khu vực hoạt động chiến đấu ở Việt Nam từ năm 1964 đến năm 1974, thực hiện 94 chuyến đi, mỗi chuyến từ ba đến bốn tháng.
### Lực lượng đặt biệt Hạm đội Thái Bình Dương
Theo lệnh của Tổng tư lệnh Hải quân Liên Xô và Tư lệnh Hạm đội Thái Bình Dương, một phân đội hoạt động của Hạm đội Thái Bình Dương đã được thành lập ở Biển Đông và Vịnh Bắc Bộ trong khu vực bãi mìn gần Hải Phòng thuộc sự chỉ huy của Lữ đoàn 38 tàu trinh sát, Đại tá Hải quân D.T. Lukash chỉ huy, gồm các tàu trinh sát lớp MRZK "Aneroid" (soái hạm), "Protractor", "Cursograph", "Barograph", "Hydrophone" và các tàu quét biển MT-4 và MT-5 hỗ trợ tàu chở dầu "Vladimir Kolechitsky". Nhiệm vụ chính của biệt đội là:
* Phân tích các hoạt động của tổ hợp quét thủy lôi Hoa Kỳ, các chiến thuật đánh mìn, việc sử dụng các lực lượng và phương tiện đánh mìn mới, khả năng chiến đấu và các đặc tính kỹ chiến thuật các loại mìn;
* Đánh giá kết quả đánh mìn và thông báo kịp thời cho các tàu Liên Xô về mối đe dọa mìn.

Lực lượng đặc nhiệm đã hoàn thành xuất sắc những nhiệm vụ này bất chấp mối đe dọa nghiêm trọng từ mìn. Vào cuối Chiến dịch "Tổng dọn dẹp" của Hải quân Hoa Kỳ, các nhà lãnh đạo quân đội Liên Xô và Việt Nam đã có dữ liệu toàn diện về kết quả của chiến dịch.

Các chi tiết do thám hải quân phục vụ chiến đấu được mô tả trong nhật ký của thủy thủ E.G. Masyagutov, người từng là nhân viên vận hành máy đo bức xạ trên MZRK "Protractor" (1964). Masyagutov mô tả việc quan sát nhóm tấn công hàng không mẫu hạm 77 (Lực lượng đặc nhiệm 77, CTF 77) và các hàng không mẫu hạm cấu thành của nó là USS Hancock, USS Coral Sea, USS Yorktown và USS Ranger. Cuộc sống trên biển có một hương vị riêng, với những thủy thủ mệt mỏi vì nắng nóng: "Không có nơi nào khác để tắm nắng. Ai cũng đen như người da đen" và sự đơn điệu của công việc chiến đấu: "Loanh quanh với Biển San hô và Hancock cả ngày  cảm thấy mệt mỏi với những hàng không mẫu hạm đó". Mỗi trang nhật ký đều chất chứa nỗi nhớ nhà. Các đoạn chi tiết hơn về các chuyến đi đến khu vực tác chiến của Không quân và Hải quân Hoa Kỳ ở Thái Bình Dương, gần đảo Guam, ở Biển Đông và Vịnh Bắc Bộ được V.V. Balakin, người từng là chỉ huy trưởng trạm đo bức xạ của trạm Ampe kế MRZK (1966-1968) mô tả. Theo ông, các chiến dịch đến Việt Nam, đến vĩ tuyến 17, và Biển Đông được mọi người nhớ đến thường xuyên hơn những nơi khác, vì chúng là vùng khó khăn và nguy hiểm nhất. Các tàu trinh sát bán quân sự của Liên Xô đã bay gần hàng không mẫu hạm Hoa Kỳ và các tàu khác của Hạm đội 7 Hoa Kỳ, có khả năng tiêu diệt chúng ngay lập tức. Họ đã ghi lại các lần xuất kích của tàu sân bay Hoa Kỳ và lập tức chuyển tiếp thông tin cho chính quyền, không gián đoạn một giây, nghe các cuộc trò chuyện của các phi công, liên tục nghe yêu cầu căn cứ ném bom trực tiếp vào họ, vì vào ban đêm tàu Liên Xô có thể dễ bị nhầm với tàu Bắc Việt Nam.
#### Ý nghĩa
Chuẩn Đô đốc V.A. Karev đã ghi nhận sự đóng góp của các thủy thủ-nhân viên tình báo đối với sự phát triển khoa học quân sự Liên Xô: Khi Chiến tranh Việt Nam kết thúc, Tổng cục Tình báo Bộ Tổng Tham mưu các Lực lượng vũ trang Liên Xô đã xuất bản một tác phẩm gồm 5 tập cho sử dụng chính thức mang tên Cuộc tấn công Hoa Kỳ tại Việt Nam năm 1964-1975, trong đó hơn 70% dữ liệu do tình báo Hạm đội Thái Bình Dương của Liên Xô thu được.
### Trinh sát tầm xa
Trung đoàn không quân trinh sát tầm xa độc lập cận vệ 50 thuộc Hạm đội Bắc Thái Bình Dương được giao nhiệm vụ trinh sát trên không ở phía nam. Trung đoàn này đóng tại sân bay Novorossiya, sau đó bay đến sân bay Pristan (ngay đối diện thành phố Vladivostok). Được trang bị các máy bay Tu-16 với tầm bay hơn 3000&nbsp;km, máy bay của trung đoàn đã kiểm soát toàn bộ Biển Nhật Bản và Hoàng Hải, nhưng phạm vi bay không còn đủ đến quần đảo Philippines.

Đối với trinh sát đại dương tầm xa, Lực lượng Không quân thuộc Hạm đội Thái Bình Dương đã thành lập Trung đoàn Không quân Trinh sát Tầm xa Độc lập thuộc Lực lượng Cận vệ 867 (sau đó được đổi tên thành Sư đoàn 304), có trụ sở tại Primorye tại sân bay Khorol, và được trang bị máy bay Tu-95RTS. Trung đoàn được thành lập năm 1965.

Vào thời điểm đó, chiến tranh đang diễn ra ở Việt Nam và các nhóm tấn công tàu sân bay của Mỹ (AUG), luân phiên hai hoặc ba tháng một lần, tiến vào Biển Đông để tấn công Hà Nội. Nhiệm vụ của các đội trinh sát Liên Xô là trinh sát tàu sân bay của Mỹ khi chúng đang đi qua căn cứ ở Midway, Guam và Okinawa, xác định thành phần nhóm, hành trình, tốc độ và truyền tất cả dữ liệu về Moskva. Khó khăn nhất là tiếp cận tàu sân bay và chụp ảnh nó bằng máy ảnh trên tàu. Thông thường, F-4 Phantom hoặc A-5 Vigilante tiếp cận máy bay Liên Xô ở khoảng cách 500&nbsp;km từ tàu sân bay, hộ tống, thay thế nhau, cố gắng "trục xuất" các sĩ quan tình báo Liên Xô khỏi khu vực tàu sân bay.

Sau khi kết thúc chiến sự, các máy bay của trung đoàn 304 thỉnh thoảng vẫn đóng tại Việt Nam (sân bay Đà Nẵng và Cam Ranh).
### Máy bay chiến đấu Hải quân
Mặc dù có nhiều kinh nghiệm quân sự về chiến tranh du kích trong rừng rậm và trên sông ngòi, và thậm chí sự tồn tại của toàn bộ trung tâm đào tạo bí mật để đào tạo các điệp viên dưới nước Mặt trận Dân tộc Giải phóng Miên Nam Việt Nam ở Long An và Kiến Hòa, trước khi bắt đầu hợp tác quân sự Xô-Việt, Hải quân Việt Nam không có nhân viên được đào tạo toàn diện về các chuyên ngành hải quân như thợ lặn-thám sát, bác sĩ kỹ thuật, lính đặc công và những chuyên ngành khác. Sau đó đã được huấn luyện bởi các chuyên gia Hải quân Liên Xô. Vì những mục đích này, và để tiếp thu kinh nghiệm của Việt Nam, các máy bay chiến đấu và chỉ huy giàu kinh nghiệm các nhóm phòng thủ chống phá hoại (SDG), lực lượng và phương tiện nghi binh tàu ngầm (DSSF) và các chốt trinh sát biển (MRP) đã được cử đến Việt Nam, tất cả đều từ Hạm đội Thái Bình Dương Cờ đỏ và các hạm đội khác, và từ lực lượng dự bị của Tổng tư lệnh Hải quân Liên Xô. Việc triển khai được thực hiện thông qua Bộ Tổng tham mưu. Tạp chí Soldier of Fortune báo cáo rằng kể từ năm 1970 trở về sau, các thợ lặn trinh sát từ các lữ đoàn đặc nhiệm riêng biệt của Hải quân Liên Xô đã làm việc tại Việt Nam. Đại tá Hải quân O.G. Karataev, giáo sư Đại học Khí tượng Thủy văn Nhà nước St.Petersburg, đã nhiều lần đề cập trong các bài phát biểu trước công chúng rằng trong chuyến công tác đến Việt Nam vào những năm 1970 cho Hải quân Liên Xô, ông chịu trách nhiệm tổ chức các hoạt động chiến đấu của các thợ lặn trinh sát, người đã tham gia vào việc phá hủy các tàu thủy Hoa Kỳ. Theo ông, các thợ lặn trinh sát đã tiêu diệt thành công các mục tiêu có lính trên tàu. Đồng thời, người ta không thể nói về sự vắng mặt của sự kháng cự từ phía Mỹ. Karataev bị thương khi ở Việt Nam. Tuy nhiên, giáo sư không nói rõ điều này xảy ra do kết quả của các biện pháp chống phá hoại do người Mỹ thực hiện hay do các trường hợp khác. Ngoài ra, kể lại những ấn tượng của mình về thời gian ở Việt Nam, ông kể rằng những người lính trinh sát dưới nước Liên Xô phải làm việc trong điều kiện khắc nghiệt, thậm chí không có nước uống - có lúc họ phải uống nước đầm lầy bằng cách lọc qua tấm che mặt. Tiểu thuyết lá cải Mỹ khuấy động trí tưởng tượng bằng những câu chuyện về những cuộc chiến đấu không khoan nhượng giữa điệp viên Liên Xô và máy bay chiến đấu từ các đơn vị tối mật của Mỹ. Trên thực tế, chưa có chuyện gì như thế này diễn ra trên vùng biển Việt Nam. Hơn nữa, không giống như các ngành khác của lực lượng vũ trang, do tính chất đặc thù của nó, nhu cầu về các chuyên gia Liên Xô có trình độ chưa bao giờ biến mất (tất cả các ngành của lực lượng vũ trang gắn với trang bị chính xác cao), lính săn ngầm và du kích rừng Việt Nam đều có như vậy. kinh nghiệm chiến đấu mà vào giữa những năm 1980, các chiến sĩ tàu ngầm và du kích rừng Việt Nam đã có được kinh nghiệm chiến đấu như vậy. Vào giữa những năm 1980, các máy bay chiến đấu và chỉ huy Nhóm A và B của Ủy ban An ninh Nhà nước Liên Xô, được thế giới biết đến với cái tên Alpha và Vympel, đã được cử đến Việt Nam để chia sẻ kinh nghiệm chống lại các hoạt động phá hoại của kẻ thù. Thiếu tướng Yu.I. Drozdov (người chỉ huy Chiến dịch Bão số 333 ở Afghanistan năm 1979), báo cáo rằng ở Đông Nam Á, nhân viên Vympel đã giao lưu với các nhân viên tình báo Lào theo dõi và vô hiệu hóa những kẻ phá hoại, và được huấn luyện trong đơn vị đặc nhiệm Đặc công Việt Nam (tồn tại từ tháng 3/1967) gần Hà Nội, trong đó các thành viên biệt đội học cách làm việc trong rừng, áp dụng kỹ thuật di chuyển bí mật, làm chủ vũ khí phá hoại của Mỹ và tất nhiên, sẵn sàng chia sẻ kiến thức và kỹ năng với đồng nghiệp. Như Thiếu tá S.V. Kozlov, một nhà sử học về Lực lượng Đặc biệt Liên Xô, lưu ý, người Việt Nam có lẽ có kinh nghiệm chiến đấu dày dặn nhất trên thế giới vào thời điểm đó, và do đó họ có nhiều điều để học hỏi. Về phần mình, các máy bay chiến đấu Vympel đã huấn luyện cho các đồng nghiệp Việt Nam cách sử dụng các thiết bị đặc biệt của Liên Xô (bao gồm cả việc sử dụng tàu lượn có động cơ và xuồng kéo dưới nước kiểu Protey), vũ khí và phương pháp bắn, đồng thời thực hành các tình huống nhất định trong các hoạt động đô thị.

Trong thời kỳ hậu chiến, để nâng cao khả năng sẵn sàng chiến đấu của các đơn vị đổ bộ thuộc Hải quân Việt Nam, các cuộc tập trận chung đã được tiến hành với các binh sĩ thuộc Sư đoàn 55 Thủy quân Lục chiến Hạm đội Thái Bình Dương, những người đang làm nhiệm vụ chiến đấu ở khu vực Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương.
## Hoạt động các chuyên gia thuộc Bộ Hàng hải Liên Xô
Các chuyên gia của Hạm đội Bộ Hàng hải (Dân sự) Liên Xô (MMF), hợp tác chặt chẽ với Cơ quan Đại diện Thương mại Liên Xô tại Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và văn phòng lãnh đạo cơ quan đại diện Ủy ban Nhà nước Liên Xô về Quan hệ Kinh tế Đối ngoại (SCFE), đã cũng tham gia thực hiện các nhiệm vụ chính thức vì lợi ích của Quân đội nhân dân Việt Nam và Đoàn chuyên gia quân sự Liên Xô. Cuộc sống quân sự đầy khó khăn hàng ngày ở cảng Hải Phòng từ tháng 9 năm 1965 đến tháng 7 năm 1968, được mô tả chi tiết về đại diện đầu tiên của Hải quân Liên Xô tại Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, N.I. Kovalev, người trong những năm này, đã tham gia tổ chức tiếp nhận và vận chuyển ngoại thương, hàng hóa, bao gồm cả mục đích quân sự, cũng như quản lý trực tiếp các hoạt động xếp dỡ. Công việc này không hề dễ dàng - tất cả các hoạt động này đều phải thực hiện dưới hỏa lực và bị bắn phá trong các cuộc không kích liên tục. Cũng có người thương vong trong số các thủy thủ dân sự trong quá trình làm nhiệm vụ. Ngày 2 tháng 6 năm 1967 lúc 15:40, hai máy bay Mỹ bắn súng máy cỡ lớn và đại bác vào tàu hơi nước Turkestan đang cập cảng Cẩm Phả và đang chất đầy than của Công ty Vận tải Viễn Đông, được cập cảng Cẩm Phả. Con tàu bị bắn 67 phát đạn, 7 thủy thủ bị thương, 2 người chết vì bị thương nặng. Báo động không kích, hú còi báo động, các cuộc không kích của Hoa Kỳ - tất cả những điều này là thực tế hàng ngày đối với các thủy thủ Liên Xô thuộc hạm đội dân sự ở Việt Nam. Năm 1985, một bộ phim truyện Liên Xô - Việt Nam, Tọa độ chết, được thực hiện dựa trên công việc anh hùng của các thủy thủ Liên Xô trong Chiến tranh Việt Nam.
## Hoại động các chuyên gia Tổng cục Tình báo
## Hoạt động của lực lượng đặc biệt
nhỏ|Bộ phận của máy bay F-111 A tại bảo tàng hàng không Moscow
Khoảng 3.300 chuyên gia quân sự Liên Xô, trong số đó có Spetsnaz, đã được cử đến Đông Nam Á trong Chiến tranh Việt Nam. Ở Việt Nam Cộng Hòa, lực lượng Spetsnaz được miêu tả là những người đàn ông có đôi mắt xanh được cho là đang thực hiện các nhiệm vụ trinh sát và thử nghiệm súng trường bắn tỉa SVD Dragunov mới của họ. John Stryker Meyer làm việc cho Nhóm Nghiên cứu và Quan sát RT Idaho và đã có hai cuộc gặp gỡ với những gì họ tin rằng là các đơn vị Spetsnaz hoạt động ở Lào vào năm 1968.

Lực lượng Spetsnaz có nhiệm vụ chính, giúp đỡ Bắc Việt Nam trong cuộc chiến và đánh giá các vũ khí của Liên Xô trong màn độ sức với các phi cơ của Hoa Kỳ. Trong quá trình hoạt động tại Việt Nam, Spetsnaz đã thu được hai tin tình báo quan trọng của Hoa Kỳ, một máy giải mã tình báo và bộ phận máy bay F-111A. Ngày nay bộ phận của chiếc máy bay được trưng bày tại bảo tàng hàng không Moscow.
## Ghi chú

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
 http://www.nhat-nam.ru/vietnamwar/index.html (Trang web chính thức)
 Общество вьетнамских ветеранов  (Trang web chính thức)