Cung thiên văn

**Cung thiên văn** (*Planetarium*) là một kiểu nhà hát được xây dựng chủ yếu để trình chiếu các chương trình giải trí giáo dục về thiên văn học và bầu trời đêm, hoặc để đào tạo về định vị thiên văn. Một đặc điểm nổi bật của hầu hết các cung thiên văn là màn chiếu hình vòm lớn mô phỏng thiên cầu, nơi các cảnh về ngôi sao, hành tinh và các thiên thể khác có thể xuất hiện và di chuyển một cách thực tế để mô phỏng chuyển động của chúng. Hình ảnh chiếu có thể được tạo ra theo nhiều cách khác nhau, chẳng hạn như máy chiếu cung thiên văn (quả cầu sao), máy chiếu slide, video, hệ thống máy chiếu vòm toàn cảnh (*fulldome*) và tia laser. Các hệ thống điển hình có thể được thiết lập để mô phỏng bầu trời tại bất kỳ thời điểm nào, quá khứ hoặc hiện tại, và thường mô tả bầu trời đêm như nó sẽ xuất hiện từ bất kỳ điểm vĩ độ nào trên Trái Đất. Các cung thiên văn có kích thước đa dạng, từ vòm 37 mét ở St.Petersburg của Nga (được gọi là "*Cung thiên văn số 1*") đến các vòm di động bơm hơi 3m nơi người tham dự ngồi trên sàn. Cung thiên văn lớn nhất ở Tây Bán cầu là Cung thiên văn Jennifer Chalsty tại Trung tâm Khoa học Liberty ở New Jersey, với mái vòm có đường kính 27 mét. Cung thiên văn Birla, Kolkata ở Ấn Độ là lớn nhất theo sức chứa chỗ ngồi, với 630 ghế. Ở Bắc Mỹ, Cung thiên văn Hayden tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ ở Thành phố New York có số lượng ghế lớn nhất, là 423 ghế. 
## Đại cương

Từ thời xa xưa, nhà bác học Hy Lạp cổ đại Archimedes được cho là đã tạo ra một thiết bị cung thiên văn sơ khai có thể dự đoán chuyển động của Mặt Trời, Mặt Trăng và các hành tinh. Việc phát hiện ra Cỗ máy Antikythera đã chứng minh rằng những thiết bị như vậy đã tồn tại trong thời cổ đại, mặc dù có khả năng là sau thời của Archimedes. Campanus xứ Novara đã mô tả một equatorium hành tinh trong tác phẩm *Theorica Planetarum* của mình, và bao gồm các hướng dẫn về cách chế tạo một cái. Quả địa cầu Gottorf được chế tạo vào khoảng năm 1650 có các chòm sao được vẽ ở bên trong. Những thiết bị này ngày nay thường được gọi là mô hình hệ mặt trời (được đặt theo tên của Bá tước Orrery). Vào năm 1229, sau khi kết thúc Cuộc thập tự chinh thứ năm, Hoàng đế La Mã Thần thánh Frederick II của Hohenstaufen đã mang về một chiếc lều có các lỗ rải rác tượng trưng cho các ngôi sao hoặc hành tinh. Thiết bị được vận hành bên trong bằng một chiếc bàn có thể xoay làm quay chiếc lều. Ở Việt Nam có ông Đặng Lộ thời nhà Trần với công trình *Lung linh nghi*. Các triều đại phong kiến ở Việt Nam cũng xây các đài quan tượng để thông thiên văn, xét thiên mệnh, việc nhân gian. Cung thiên văn lâu đời nhất vẫn còn hoạt động có thể được tìm thấy ở thành phố Franeker của Frisia. Nó được xây dựng do công của Eise Eisinga (1744–1828) trong phòng khách của ngôi nhà ông. Eisinga đã mất bảy năm để xây dựng cung thiên văn của mình, được hoàn thành vào năm 1781.Thuật ngữ *cung thiên văn* đôi khi được sử dụng chung để mô tả các thiết bị khác minh họa Hệ Mặt Trời, chẳng hạn như mô phỏng máy tính hoặc mô hình hệ mặt trời (*Orrery*). *[[Phần mềm cung thiên văn]]* đề cập đến một ứng dụng phần mềm hiển thị hình ảnh ba chiều của bầu trời lên màn hình máy tính hai chiều, hoặc trong kính thực tế ảo để thể hiện 3D. Thuật ngữ *nhà thiên văn học cung thiên văn* (planetarian) được sử dụng để mô tả một thành viên của đội ngũ nhân viên chuyên nghiệp của một cung thiên văn. Armand Spitz nhận ra rằng có một thị trường khả thi cho các cung thiên văn nhỏ rẻ tiền. Mô hình đầu tiên của ông, Spitz A, được thiết kế để chiếu các ngôi sao từ một khối mười hai mặt, do đó giảm chi phí gia công trong việc tạo ra một quả cầu. Một số cung thiên văn mới hiện nay có sàn kính, cho phép khán giả đứng gần tâm của một hình cầu được bao quanh bởi các hình ảnh chiếu theo mọi hướng, tạo ấn tượng lơ lửng trong không gian vũ trụ. Ví dụ, một cung thiên văn nhỏ tại AHHAA ở Tartu, Estonia có một thiết lập như vậy, với các máy chiếu đặc biệt cho hình ảnh bên dưới chân khán giả, cũng như phía trên đầu họ. Ở Việt Nam, Nhà chiếu hình vũ trụ nằm trong khuôn viên Trung tâm Vũ trụ Thành phố Hồ Chí Minh (tại Khu Công nghệ cao thành phố Hồ Chí Minh) chính thức được khởi công xây dựng và đi vào hoạt động thử nghiệm sau đó). Sau đó là Nhà chiếu hình vũ trụ thuộc Trung tâm Vũ trụ Việt Nam (VNSC) tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc (Hà Nội), được khánh thành và mở cửa đón khách tham quan vào năm 2019. Ngoài ra còn có Cung thiên văn ExploraScience tại Quy Nhơn (Bình Định), được khánh thành vào năm 2020, hiện là một trong những tổ hợp không gian khoa học và cung thiên văn hiện đại.

## Hình ảnh

File:EugenFound-025.jpg
File:Planetarium Centrum Nauki Kopernik ESERO fot.A.Kozak.jpg
File:EugenFound-028.jpg
File:Total lunar eclipse observed from Prishtina Observatory 06.jpg
File:Total lunar eclipse observed from Prishtina Observatory 10.jpg
File:Total lunar eclipse observed from Prishtina Observatory 12.jpg
File:Total lunar eclipse observed from Prishtina Observatory 04.jpg

## Chú thích

## Tham khảo
* Boris Goesl, Hans-Christian von Herrmann, Kohei Suzuki (Hrsg.): *Zum Planetarium. Wissensgeschichtliche Studien*. Paderborn 2018, ISBN 978-3-7705-5971-8.
* Helen Ahner: *Planetarien*, Verlag Wallstein, Göttingen 2021, ISBN 978-3-8353-5430-2
* McMahon, Matthew, et al., eds. 100 Years of Planetaria: 100 Stories of People, Places, and Devices. Springer Nature, 2025.
* Yu, Ka Chun. "People in the Planetarium." 100 Years of Planetaria: 100 Stories of People, Places, and Devices (2025): 145.
* Rocher, Yann, et al. "Building the Planetarium." 100 Years of Planetaria: 100 Stories of People, Places, and Devices. Cham: Springer Nature Switzerland, 2025. 67-104.
## Liên kết ngoài
* IPS (International Planetarium Society)
* WPD (Worldwide Planetariums Database)