Cờ vua ba chiều

**Cờ vua ba chiều** () là một biến thế của cờ vua, sử dụng nhiều bàn cờ ở các tầng khác nhau cho phép quân cờ được di chuyển theo không gian ba chiều, Các biến thể của cờ vua ba chiều đã tồn tại từ cuối thế kỷ 19, Một trong những cờ vua ba chiều lâu đời nhất là Raumschach do Ferdinand Maack phát minh vào năm 1907 và coi đó là trò chơi 3D cổ điển, Chơi cờ vua ba chiều hàm ý sự hiểu biết và nắm vững hệ thống cao hơn sự hiểu biết của bạn bè hoặc người quan sát bình thường.


Tập tin:3D chess cube.png|Xe
Tập tin:3D chess tetrakis hexahedron.png|Hiệp sĩ
Tập tin:3D chess rhombic dodecahedron.png|Tượng
Tập tin:3D chess small rhombicuboctahedron.png|Vua
Tập tin:3D chess octahedron.png|Kỳ lân


## Lịch sử
Cờ vua ba chiều (3D chess) xuất hiện từ đầu thế kỷ 20 như một biến thể nhằm mở rộng không gian chiến lược của cờ vua truyền thống. Một trong những mô tả chính thức sớm nhất được ghi nhận vào năm 1907, khi nhà phát minh Lionel Kieseritzky mô tả một dạng cờ nhiều tầng. Đến thập niên 1940–1950, nhiều biến thể cờ 3D được xuất bản trên báo và tạp chí chuyên về trò chơi chiến thuật tại châu Âu và Mỹ.

Sự phổ biến của cờ vua ba chiều tăng mạnh sau khi xuất hiện trong loạt phim khoa học viễn tưởng Star Trek (1966). Biến thể "Tri-D Chess" trong phim trở thành biểu tượng văn hóa đại chúng, dù luật chơi trong phim không hoàn toàn thống nhất. Đến thập niên 1970, các nhà thiết kế trò chơi đã phát triển phiên bản luật đầy đủ dựa trên mô hình Tri-D Chess.

Trong thế kỷ 21, các biến thể cờ 3D tiếp tục được nghiên cứu bởi cộng đồng những người yêu thích cờ vua, nhà thiết kế game và các nhà lý thuyết trò chơi. Một số nền tảng trực tuyến cũng hỗ trợ chơi các dạng cờ ba chiều khác nhau.

## Quy tắc chơi
Không có một bộ luật duy nhất cho tất cả các biến thể cờ vua ba chiều, tuy nhiên phần lớn có các đặc điểm chung:

Bàn cờ

* Gồm từ 3 đến 8 tầng (levels), mỗi tầng là một bàn cờ 8×8 hoặc dạng thu nhỏ tùy biến thể.
* Một số biến thể sử dụng bàn cờ dịch chuyển (moving platforms) như trong Star Trek Tri-D Chess.

Di chuyển của quân

* Mỗi quân cờ giữ nguyên quy tắc di chuyển truyền thống trên cùng một tầng.
* Người chơi có thể di chuyển lên hoặc xuống tầng khác, mở rộng khả năng chiến thuật theo trục thẳng đứng.
* Quy tắc di chuyển theo chiều dọc phụ thuộc vào từng biến thể:
** Trong một số dạng, quân cờ chỉ có thể di chuyển lên/xuống theo trục thẳng.
*** Ở dạng khác, các quân có thể di chuyển chéo giữa các tầng.

Nhập thành và tốt phong cấp

* Một số biến thể loại bỏ nhập thành do cấu trúc nhiều tầng.
* Tốt có thể phong cấp khi đạt tầng cuối cùng hoặc ô chỉ định tùy phiên bản.

Điều kiện thắng

* Thông thường vẫn là chiếu hết vua đối phương.
* Một số biến thể đặt thêm điều kiện như kiểm soát tầng trung tâm hoặc ô đặc biệt.

## Các biến thể nổi bật

### Tri-D Chess (Star Trek)
Biến thể nổi tiếng nhất, gồm:

* 3 bàn chính 8×8.
* 4 bàn phụ nhỏ (Attack Boards) có thể di chuyển vị trí.
* Luật chính thức được chuẩn hóa bởi Andrew Bartmess vào năm 1976.

### Millennium 3D Chess

* Dùng 8 tầng 8×8.
* Tăng độ phức tạp chiến thuật và không gian tấn công.

### Raumschach

* Xuất bản năm 1907 bởi nhà bác học Đức Ferdinand Maack.
* Dùng lưới 5×5×5 và được xem là một trong những phiên bản 3D cổ điển đầu tiên.

## Ý nghĩa chiến thuật
Cờ vua ba chiều được đánh giá là:

* Mở rộng đáng kể số lượng nước đi có thể, khiến ván cờ phức tạp hơn rất nhiều.
* Thay đổi cách người chơi đánh giá vị trí, vì phải quản lý cả chiều cao – độ sâu – tầng.
* Được sử dụng trong nghiên cứu lý thuyết trò chơi và trí tuệ nhân tạo.

## Xem thêm
*Chess960

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* "3D Chess from Star Trek" 
* Tridimensional Chess Rules 
* ''Star Trek'' 3-D Chess Rules 
* 3D-chess site of Jens Meder 
* 3DChess 
* PARMEN 
* Three-dimensional chess 
* 3-D Chess 
* Tri-D Chess Tracker  
* Tri D Chess