Scolopendra

***Scolopendra*** (tiếng Latinh bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp , skoˈlo.pen.ðɾa) là một chi rết nhiệt đới kích thước lớn thuộc họ Ngô công.

## Mô tả
Chi *Scolopendra* chứa nhiều loài rết được tìm thấy trên khắp các vùng nhiệt đới và ôn đới ấm trên thế giới. Các loài thuộc chi này có những khác biệt đáng kể về màu sắc lẫn kích thước. Các loài thuộc chi *Scolopendra* hầu hết đều có kích thước lớn. Các loài có kích thước lớn nhất được tìm thấy ở vùng khí hậu nhiệt đới có thể dài hơn  và là những loài rết lớn nhất còn tồn tại trên thế giới. Tất cả các loài thuộc chi *Scolopendra* có thể gây đau đớn bởi vết cắn của chúng. Chúng truyền nọc độc thông qua các forcipule, không phải là răng nanh hoặc các bộ phận miệng khác.

## Sinh thái học
Các loài thuộc chi *Scolopendra* là các loài săn mồi chủ động, thức ăn chủ yếu của chúng là côn trùng và các động vật không xương sống khác. Các tiêu bản lớn của các loài này thể hiện đối tượng mà chúng săn bao gồm cả ếch, tarantula, thằn lằn, chim, rắn, động vật gặm nhấm và thậm chí cả dơi. Hai loài có nguồn gốc châu Á, *[[Scolopendra cataracta|S. cataracta]]* và *[[Scolopendra paradoxa|S. paradoxa]]*, cũng như *[[Scolopendra alcyona|S. alcyona]]* có nguồn gốc từ Quần đảo Nansei, được ghi nhận là những loài lưỡng cư, vì những loài này có thể di chuyển dưới nước bằng cách bơi hoặc đi bộ.

## Nọc độc
Nọc độc của hầu hết các loài thuộc chi này không có ý nghĩa đối với y tế; Tuy nhiên, vết cắn từ một số loài có thể gây đau và sưng dữ dội và kéo dài. Nọc độc của các loài có kích thước lớn có nguồn gốc từ các vùng thuộc châu Á - Thái Bình Dương, chẳng hạn như rết Việt Nam và rết khổng lồ Việt Nam, được ghi nhận là đặc biệt mạnh, và đã gây ra một trường hợp tử vong. Năm 2014, một trường hợp tử vong được ghi nhận do vết cắn của *[[Scolopendra gigantea]]*. Nọc độc của một số loài *Scolopendra* đã được tìm thấy có chứa các hợp chất như serotonin, phospholipase tan huyết, protein ngộ độc tim, và tiêu tế bào tố.

## Lịch sử phân loại
*Scolopendra* được Carl Linnaeus tạo nên vào năm 1758, được ghi nhận trong Ấn bản thứ 10 của ''Systema Naturae'', được xem là khởi đầu cho danh pháp động vật học. Chỉ có hai loài ban đầu được xếp vào chi này hiện vẫn còn được xếp trong đây là *[[Scolopendra gigantea]]* và *[[Scolopendra morsitans|S. morsitans]]. Scolopendra morsitans* sau này được chọn làm loài điển hình của chi theo Opinion 454 of the Ủy ban Quốc tế về Danh mục Động vật học, thay thế cho loài *Scolopendra forficata* (danh pháp hiện nay là *[[Lithobius forficatus]]*) từng được Pierre André Latreille chỉ định làm loài điển hình.

## Loài
Chi *Scolopendra* chứa các loài sau:

**[[Scolopendra abnormis]]* Lewis & Daszak, 1996
**[[Scolopendra afer]]* (Meinert, 1886)
**[[Scolopendra alcyona]]* Tsukamoto & Shimano, 2021
**[[Scolopendra algerina]]* Newport, 1845
**[[Scolopendra alternans]]* Leach, 1813
**[[Scolopendra andhrensis]]* Jangi & Dass, 1984
**[[Scolopendra angulata]]* Newport, 1844
**[[Scolopendra angusticollis]]* Murray, 1887
**[[Scolopendra anomia]]* Newport, 1844
**[[Scolopendra appendiculata]]* Daday, 1891
**[[Scolopendra arenicola]]* (Lawrence, 1975)
**[[Scolopendra arthrorhabdoides]]* Ribaut, 1912
**[[Scolopendra attemsi]]* Lewis, Minelli & Shelley, 2006
**[[Scolopendra aztecorum]]* Verhoeff, 1934
**[[Scolopendra calcarata]]* Porat, 1876
**[[Scolopendra canidens]]* Newport, 1844
* *[[Scolopendra cataracta]]* Siriwut, Edgecombe & Panha, 2016
**[[Scolopendra childreni]]* Newport, 1844
**[[Scolopendra chlora]]* Chamberlin, 1942
**[[Scolopendra chlorotes]]* C. L. Koch, 1856
**[[Scolopendra cingulata]]* Latreille, 1829
**[[Scolopendra clavipes]]* C. L. Koch, 1847
**[[Scolopendra concolor]]* Newport, 1845
**[[Scolopendra crassa]]* Templeton, 1846
**[[Scolopendra cretica]]* Attems, 1902
**[[Scolopendra cribrifera]]* Gervais, 1847
**[[Scolopendra crudelis]]* C. L. Koch, 1847
**[[Scolopendra dalmatica]]* C. L. Koch, 1847
**[[Scolopendra dawydoffi]]* Kronmüller, 2012
**[[Scolopendra dehaani]]* Brandt, 1840
**[[Scolopendra ellorensis]]* Jangi & Dass, 1984
**[[Scolopendra fissispina]]* L. Koch, 1865
**[[Scolopendra foveolata]]* Verhoeff, 1937
**[[Scolopendra galapagoensis]]* Bollman, 1889
**[[Scolopendra gigantea]]* Linnaeus, 1758
**[[Scolopendra gracillima]]* Attems, 1898
**[[Scolopendra hainanum]]* Kronmüller, 2012
**[[Scolopendra hardwickei]]* Newport, 1844
**[[Scolopendra hermosa]]* Chamberlin, 1941
**[[Scolopendra heros]]* Girard, 1853
**[[Scolopendra horrida]]* C. L. Koch, 1847
**[[Scolopendra inaequidens]]* Gervais, 1847
**[[Scolopendra indiae]]* (Chamberlin, 1914)
**[[Scolopendra indica]]* Meinert, 1886
**[[Scolopendra inermipes]]* C. L. Koch, 1847
**[[Scolopendra inermis]]* Newport, 1845
**[[Scolopendra jangii]]* Khanna & Yadav, 1997
**[[Scolopendra japonica]]* Koch, 1878
**[[Scolopendra koreana]]* (Verhoeff, 1934)
**[[Scolopendra labiata]]* C. L. Koch, 1863
**[[Scolopendra laeta]]* Haase, 1887
**[[Scolopendra langi]]* (Chamberlin, 1927)
**[[Scolopendra latro]]* Meinert, 1886
**[[Scolopendra leki]]* (Waldock & Edgecombe 2012)
**[[Scolopendra limicolor]]* Wood, 1861
**[[Scolopendra lucasii]]* Gervais, 1847
**[[Scolopendra lufengia]]* S. Kang *et al.*, 2017
**[[Scolopendra lutea]]* (Attems, 1928)
**[[Scolopendra madagascariensis]]* Attems, 1910
**[[Scolopendra malkini]]* Chamberlin, 1955
**[[Scolopendra mazbii]]* Gravely, 1912
**[[Scolopendra media]]* (Muralewicz, 1926)
**[[Scolopendra melionii]]* Lucas, 1853
**[[Scolopendra metuenda]]* Pocock, 1895
**[[Scolopendra michoacana]]* Chamberlin, 1941
**[[Scolopendra mima]]* Chamberlin, 1942
**[[Scolopendra mirabilis]]* (Porat, 1876)
**[[Scolopendra monticola]]* (Lawrence, 1975)
**[[Scolopendra morsitans]]* Linnaeus, 1758
**[[Scolopendra multidens]]* Newport, 1844
**[[Scolopendra negrocapitis]]* Zhang & Wang, 1999
**[[Scolopendra nuda]]* (Jangi & Dass, 1980)
**[[Scolopendra occidentalis]]* F. Meinert, 1886
**[[Scolopendra octodentata]]* Verhoeff, 1934
**[[Scolopendra oraniensis]]* Lucas, 1846
**[[Scolopendra paradoxa]]* Doménech, 2018
**[[Scolopendra pachygnatha]]* Pocock, 1895
**[[Scolopendra paranuda]]* (Khanna & Tripathi, 1987)
**[[Scolopendra pentagramma]]* Motschoulsky, 1886
**[[Scolopendra pinguis]]* Pocock, 1891
**[[Scolopendra polymorpha]]* Wood, 1861
**[[Scolopendra pomacea]]* C. L. Koch, 1847
**[[Scolopendra puncticeps]]* Wood, 1861
**[[Scolopendra punensis]]* Jangi & Dass, 1984
**[[Scolopendra robusta]]* Kraepelin, 1903
**[[Scolopendra sanatillae]]* Bollman, 1893
**[[Scolopendra silhetensis]]* Newport, 1845
**[[Scolopendra spinipriva]]* Bücherl, 1946
**[[Scolopendra spinosissima]]* Kraepelin, 1903
**[[Scolopendra subspinipes]]* Leach, 1816
**[[Scolopendra sumichrasti]]* Saussure, 1860
**[[Scolopendra tenuitarsis]]* Pocock, 1895
**[[Scolopendra teretipes]]* (Porat,1893)
**[[Scolopendra valida]]* Lucas, 1840
**[[Scolopendra violacea]]* Fabricius, 1798
**[[Scolopendra viridicornis]]* Newport, 1844
**[[Scolopendra viridipes]]* Dufour, 1820
**[[Scolopendra viridis]]* Say, 1821
**[[Scolopendra zuluana]]* (Lawrence, 1958)
Loài hóa thạch †*[[Scolopendra proavita]]* được tìm thấy trong trầm tích hổ phách Baltic thuộc thế Eocen ở Ba Lan. Dấu tích hóa thạch của một loài được cho là *[[Scolopendra morsitans|S. morsitans]]* (= *S. (cf)* *morsitans*) cũng được tìm thấy trong những phiến đá thuộc thế Pliocen ở Makapansgat, Nam Phi.

## Hình ảnh

## Xem thêm
*Cổ độc

## Ghi chú

## Tham khảo