Hoàng Thị Thế

**Hoàng Thị Thế** (31 tháng 3 năm 1901 — 9 tháng 12 năm 1988), tên Pháp **Marie Beatrice Destham**, là một nữ diễn viên điện ảnh người Việt Nam. Bà được xem là diễn viên điện ảnh người Việt đầu tiên và được coi là "Minh tinh người Việt" thành danh tại Pháp vào đầu thế kỷ 20. Bà là con gái duy nhất của Hoàng Hoa Thám, người lãnh đạo các cuộc khởi nghĩa chống Thực dân Pháp, nhưng cũng lại là con gái nuôi của Tổng thống Pháp Paul Doumer.

## Thiếu thời

Hoàng Thị Thế sinh ngày 31 tháng 3 năm 1901 tại Yên Thế, Bắc Giang, là con của bà Đặng Thị Nho, người vợ thứ ba của Hoàng Hoa Thám.

Những năm 1907-1908, mặc dù ban đầu Pháp có thể chấp nhận để Hoàng Hoa Thám sống yên ổn, nhưng việc ông tham gia tổ chức binh biến tại Hà Nội vào năm 1907 và việc các lực lượng chống Pháp từ Trung Quốc tìm nơi ẩn náu trong vùng kiểm soát của ông đã khiến người Pháp không thể làm ngơ. Những hành động này đã làm gia tăng căng thẳng, buộc Pháp phải tiến hành một chiến dịch quân sự tổng lực vào ngày 29 tháng 1 năm 1909 để loại bỏ hoàn toàn mối đe dọa này. Sang giữa tháng 6, Hoàng Thị Thế và chị dâu (vợ của anh trai Cả Huỳnh) bị bắt. Hai người được đưa về đồn Pháp tại Nhã Nam. Thế được giao cho mật thám Alfred Bouchet. Vợ của Bouchet đã chăm sóc và hứa sẽ lo cho cô. Mười ngày sau, một trong những thuộc hạ trung thành của Đề Thám là Cai Mễ đã ra đầu hàng để được ở bên cạnh và chăm sóc cho Hoàng Thị Thế.

Ngày 1 tháng 12 năm 1909, người Pháp bắt được Đặng Thị Nho. Ban đầu, bà chối bỏ danh tính, nhưng khi gặp được con gái, bà không thể chối cãi được nữa. Bà quỳ xuống và xin tha thứ. Sau đó, bà bị đày đến Guyane nhưng qua đời vì bệnh lao trên đường đi, tại Algiers, vào ngày 25 tháng 11 năm 1910. Còn Thế ở lại Nhã Nam và được vợ chồng Bouchet nuôi dưỡng. Do có thân thế đặc biệt, cô được các quan chức Pháp ngưỡng mộ và kính trọng. Hoàng Thị Thế rời sự bảo hộ của Alfred Bouchet trước khi cha bà qua đời vào tháng 2 năm 1913 và được đưa đến sống cùng gia đình của một quan chức Việt Nam ở Sơn La. Đến tháng 12 năm 1911, Thomas-Louis Joseph Tissot, đại diện thường trú của Pháp ở Bắc Kỳ, đã can thiệp và giao Hoàng Thị Thế cho một doanh nhân giàu có ở Hải Phòng tên là Nguyễn Hữu Thu. Tissot đã yêu cầu Hoàng Thị Thế phải theo học tại Hội Giáo dục Tương trợ Bắc Kỳ. Đây là một tổ chức giáo dục hiện đại, chuyên dạy cả tiếng Pháp và chữ Quốc ngữ, với các môn học như khoa học, toán, lịch sử và địa lý. Chính tại đây, Hoàng Thị Thế đã bắt đầu học tiếng Pháp, ngôn ngữ mà bà sẽ sử dụng trong suốt phần lớn cuộc đời mình.

Tissot lo sợ cô gái 11 tuổi này có thể trở thành biểu tượng cho các phong trào chống Pháp, tương tự như Kỳ Đồng. Do đó, Tissot yêu cầu phải giám sát một cách chặt chẽ. Cuộc sống mới đầy gò bó đã khiến Hoàng Thị Thế bỏ nhà đi vào tháng 1 năm 1913, khi bà 13 tuổi. Thị trưởng Hải Phòng vô cùng lo lắng, nghĩ rằng bà đang cố gắng tìm cha. Vài ngày sau, Nguyễn Hữu Thu cuối cùng cũng tìm thấy bà, nguyên nhân bỏ nhà đi là do bị mắng nhiếc nặng lời. Sự việc này xảy ra chỉ hai tuần trước cái chết của Hoàng Hoa Thám, dấy lên nghi vấn liệu bà có biết tin tức về cha mình hay không. Hoàng Thị Thế được đưa sang tu viện Sainte-Enfance cho các nữ tu nuôi dưỡng và được đặt tên thánh là Jeanne-Marie Sen. Từ năm 1913 đến 1917, thông tin về bà rất ít. Tháng 7 năm 1916, khi 16 tuổi, bà viết thư cho một quan chức Pháp để hỏi tin tức về mẹ. Lúc này, chính quyền Pháp mới quyết định thông báo rằng bà Nho đã qua đời vào 6 năm trước. Tuy nhiên, theo sử gia Charles P. Kieth, bà Thế vẫn tiếp tục hỏi về mẹ mình trong gần 20 năm sau, có nghĩa là bà không tin rằng mẹ mình đã mất. Tháng 9 năm 1917, một sắc lệnh của chính quyền bảo hộ đã giao việc giáo dục và chăm sóc bà cho một phụ nữ tên là Madame Caillot ở Pháp. Bà qua Pháp và theo học tại École Jeanne D'Arc ở Bayonne trong sáu năm và tốt nghiệp tú tài năm 21 tuổi.

Có tài liệu cho rằng do Đề Thám trước đây nhiều lần tha mạng cho người Pháp, nên người con gái duy nhất của ông cũng được nhiều người Pháp thời điểm đó giúp đỡ. Bà Thế vì vậy đã được Toàn quyền Đông Dương lúc đó là Albert Sarraut đặt tên là Marie Beatrice Destham nhận làm con nuôi và đưa sang Pháp lúc bà 12 tuổi. Bà được học tại trường nội trú Jeanne d’Arc ở Biarritz.

## Sự nghiệp
### Trở về Việt Nam
Hoàng Thị Thế trở về Việt Nam vào ngày 23 tháng 10 năm 1923 và sống cùng các nữ tu Dòng Thánh Phaolô thành Chartres ở Vũng Tàu. Tuy nhiên, chỉ vài tháng sau, bà chuyển lên Hà Nội, làm thủ thư ở Phủ Thống sứ Bắc kỳ. Trong thời gian này, bà bắt đầu nỗ lực suốt 30 năm để đòi lại đất mà chính quyền thực dân từng cấp cho cha mình ở Phồn Xương. Sau khi thất bại, bà Thế qua Pháp đầu năm 1927.

### Pháp
Ở Pháp, bà nhận phụ cấp một khoản tiền 2500 franc mỗi tháng. Theo mật thám Pháp, trước đó bà đã dính vào một cuộc tình với một viên chức lớn làm chấn động Hà Nội. Tháng 6 năm 1928, bà bị chiếc xe của André Tardieu (chủ tịch hội đồng bộ trưởng) tông vào, bị thương ở tay và chân và phải nhập viện, nhưng từ chối truy tố. Năm 1931, khi Paul Doumer trở thành Tổng thống Pháp, vì có cha nuôi là tổng thống nên vị thế của Hoàng Thị Thế được giới thượng lưu châu Âu biết đến. 

Ngày 6 tháng 5 năm 1932, khi bị một người Nga tên Pavel Gorguloff ám sát, Tổng thống Paul Doumer đã được bà Hoàng Thị Thế sơ cứu đầu tiên. Vụ việc này sau đó báo chí Pháp và Việt Nam cùng đưa tin. Sau khi cha nuôi mất, gia đình Pháp của bà bắt đầu tranh giành tài sản nên bà quyết định sống tự lập một mình bằng nghề thư ký và bán hàng. Chính quyền ngưng trả phụ cấp vào đầu năm 1933, nhưng sau đó tiếp tục cho đến năm 1936, rồi giảm còn lại một nửa đến khi kết thúc hẳn năm 1940. Sau 1940, không còn khoản tiền phụ cấp và đã ly dị chồng, bà di chuyển nhiều nơi: một thị trấn nhỏ phía Bắc Bordeaux (1940*–*1940), rồi Hauterive phía Nam Vichy (1941 tới tháng 10 năm1943), rồi Montauban phía Bắc Toulouse (10/1943 *–* 10/1944), rồi cuối cùng đến Pergignan. Tại Pergignan, bà kiếm sống bằng coi bói bằng chỉ tay.

Không có tài liệu đáng tin cậy nào về cuộc sống của bà tại Pháp trong thập niên 1950. Theo giai thoại, bà Trần Lệ Xuân khi sang Pháp được sự ủy quyền của Tổng thống Ngô Đình Diệm đã mời bà Thế về Sài Gòn sinh sống nhưng bà từ chối. Nhưng theo Keith thì giai thoại này gần như chắc chắn là bịa đặt bởi chính bà Thế hay một sử gia nào đó. Năm 1960, Phan Kế Toại, Phó thủ tướng Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, giúp bà về Hà Nội. Đến năm 1961 thì bà Thế về Bắc Giang để sống gần con cháu.

Ngày 9 tháng 12 năm 1988, bà Hoàng Thị Thế qua đời tại khu tập thể Văn Chương, Hà Nội, thọ 87 tuổi. Mộ phần của của bà được đặt tại khu di tích Phồn Xương, Yên Thế, Bắc Giang.

### Diễn viên điện ảnh
Năm 1930, bộ phim đầu tiên do Hoàng Thị Thế đóng mang tên *La Lettre* (Một bức thư) của đạo diễn Louis Mercanton được công chiếu. Bộ phim do Hãng Paramount sản xuất tại Paris, Pháp. Bà Thế xuất hiện trong phim với vai diễn là công chúa Li-Ti mà báo Pháp thời đó gọi là Công chúa Trung Hoa. Vai diễn của bà đã thu được nhiều thành công ngoài dự kiến nên bà Thế trở nên nổi tiếng và được nhiều người biết đến.

Sau thành công của bộ phim *La Lettre*, Hoàng Thị Thế tiếp tục tham gia các phim *[[:it:La donna bianca|La donna bianca]]* của đạo diễn Jack Salvatori - năm 1931, *[[:fr:Le Secret de l'émeraude|Le secret de l’émeraude]]* (Bí mật ngọc lục bảo) - năm 1935, đạo diễn Maurice de Canonge.

### Viết hồi ký

Năm 1963, bà Thế bắt đầu viết hồi ký bằng tiếng Pháp kể về thời thơ ấu của mình từ năm 1906 đến 1909. Phần lớn hồi ký không nói nhiều về chính bà mà phần lớn là về Hoàng Hoa Thám, và không nhắc gì về cuộc sống gần 40 năm của bà tại Pháp. Năm 1974, bà Thế ra Hà Nội ở phòng 31 khu tập thể Văn Chương. Năm 1975, cuốn hồi ký của bà hoàn thành và xuất bản với tên *Kỷ niệm thời thơ ấu* do Ty Văn hóa Hà Bắc xuất bản. Hồi ký được nhà thơ Hoàng Cầm, bút danh Lê Kỳ Anh dịch sang tiếng Việt, hiệu đính của Khổng Đức Thiêm xuất bản cùng năm. Ngày 4 tháng 10 năm 2017, cuốn hồi ký của bà Thế được Công ty Cổ phần Sách Omega Việt Nam và Nhà xuất bản Khoa học Xã hội tái bản.

## Đời tư
Với vị thế của mình, bà đã có quan hệ tình cảm với nhiều người và cũng được nhiều người cầu hôn. Bà từng báo với chính quyền Pháp rằng Nguyễn Ái Quốc đã cho người đến cầu hôn vào tháng 3 năm 1928; theo sử gia Charles P. Keith thì thông tin này hoàn toàn do bà bịa đặt.

Ngày 14 tháng 8 năm 1931, bà Hoàng Thị Thế tổ chức đám cưới với Jean Bourgès lúc đó 24 tuổi, là người Pháp gốc Bỉ. Đám cưới của bà có người làm chứng là thượng nghị sĩ, Đại sứ toàn quyền các thuộc địa Albert Sarraut.

Năm 1935, Hoàng Thị Thế sinh một con trai đặt tên là Jean-Marie Bourgès. Jean-Marie sau này trở thành nhà vô địch quốc gia trong bộ môn bắn đĩa bay và có ba người con, trong đó có một người tên Hubert là một nhà điêu khắc.

Chồng bà Thế sau khi biết việc nghị hòa giữa nghĩa quân Yên Thế với Pháp của Đề Thám trước đó đã có mâu thuẫn với bà. Nguyên do là việc nghị hoà này có điều kiện là toàn quyền Đông Dương Paul Doumer chia vùng Yên Thế cho Đề Thám cai quản. Người chồng bà Thế khi tính đến vùng đất rộng lớn Yên Thế nên yêu cầu Toàn quyền Đông Dương lúc ấy là Pasquier phải trả lại vùng đất này cho vợ ông với trị giá khoảng 100 triệu Franc. Tuy nhiên chính quyền Pháp lúc đó đã không đồng ý nên vụ việc này được chuyển ra tòa. Vụ kiện diễn ra trong 2 năm với phần thắng thuộc về chính quyền Pháp. Cuộc hôn nhân của bà Thế và người chồng Pháp cũng đổ vỡ vào năm 1940. Theo sử gia Charles P. Keith thì cuộc hôn nhân của hai người đổ vỡ một phần do bà muốn ở lại Paris tiếp tục sự nghiệp điện ảnh của mình, trong khi gia đình chồng thì muốn về lại Bordeaux.

## Đánh giá
Trong cuốn "Đề Thám (1846- 1913): Một nghĩa sĩ Việt Nam chống lại chế độ thuộc địa Pháp”, 400 trang của tác giả Claude Gendre do “Tủ sách Pháp ngữ - Góc nhìn sử Việt” - Công ty cổ phần Sách Omega Việt Nam giới thiệu; ông Claude Gendre viết về bà Hoàng Thị Thế:
* 
Sử gia Charles P. Keith thuộc Đại học Tiểu bang Michigan, trong bài "Trường hợp kỳ lạ của Hoàng Thị Thế" viết về cuộc đời bà, nhận xét "Hoàng Thị Thế, con gái của một nhân vật nổi tiếng trong phong trào chống nỗ lực chinh phục Việt Nam của Pháp, là một người quyến rũ; tự nhận mình là một công chúa, và sau này trở thành một ngôi sao điện ảnh, bà đã cuốn hút được những người xung quanh". Tuy nhiên, cuộc đời bà đầy mất mát và gian khổ, nhưng "vì thân phận của mình, các mối quan tâm chính thức đến bà, được ghi chép qua các tài liệu của mật thám Pháp và lời tuyên truyền của chính quyền cách mạng Việt Nam, khiến cuộc đời bà trở thành một ví dụ phong phú hiếm thấy trong việc sử dụng tiểu sử [cá nhân] để khắc họa những khó khăn hằng ngày,..., những điều trớ trêu và buồn rầu của giai đoạn thuộc địa trong lịch sử Việt Nam."

Theo Keith, các nguồn sử liệu về bà chủ yếu lấy từ mật thám Pháp và từ quyển hồi ký của bà xuất bản tại Việt Nam Dân Chủ Cộng hòa. Các tài liệu mật thám được viết theo quan điểm của các quan chức Pháp, thể hiện mối lo âu của nhà cầm quyền rằng bà sẽ đi theo bước chân của người cha huyền thoại. Mặt khác, cuốn hồi ký có nhiều dấu ấn của các sử gia nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, sử dụng thân thế bà để liên kết huyền thoại về cha bà với lịch sử hào hùng của nhà nước non trẻ này.

## Tài liệu
* Hồi Ký "Kỷ niệm thời thơ ấu", Hoàng Thị Thế, xuất bản năm 1975, Ty Văn hóa Hà Bắc. Dịch giả Lê Kỳ Anh, hiệu đính của TS Sử học Khổng Đức Thiêm. Tái bản 2017, Công ty Cổ phần Sách Omega Việt Nam và NXB Khoa học Xã hội thực hiện.
* Hoàng Thị Thế - Con gái Đề Thám và quân bài chính trị của thực dân Pháp, tác giả Claude Gendre, Thanh Thư dịch, NXB Hà Nội phát hành năm 2019.

## Ghi chú

## Chú thích

### Tạp chí nghiên cứu
*

## Liên kết ngoài
* 
* Con gái Đề Thám và cuộc gặp với lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc ở Paris, Lê Tiên Long, Zing New. 01/02/2020
* Điều ít biết về đám cưới của con gái Hùm thiêng Yên Thế (Hoàng Thị Thế) trên đất Pháp, Minh Châu, cochinchine-saigon.com 17/09/2020
* Ai là người Việt trở thành ngôi sao điện ảnh thế giới đầu tiên?