Luận tạng

***Luận tạng*** (chữ Hán: 論藏), hay ***Vi diệu pháp tạng***, ***A-tì-đạt-ma tạng*** (pa., sa.: *Abhidharma Piṭaka*) là bộ tạng thứ ba trong kinh điển Pali cùng với Luật tạng và Kinh tạng, bộ kinh điển Phật giáo của Thượng tọa bộ.

*Luận tạng* là một tập hợp phân tích học thuật chi tiết và tóm tắt những lời dạy của Thích-ca Mâu ni trong *[[Kinh tạng]]*. Các bài kinh được sắp xếp lại thành một hệ thống sơ đồ gồm các nguyên tắc chung có thể được gọi là 'Tâm lý học Phật giáo'. Trong Luận tạng, các giáo lý và nguyên tắc chung của các bài kinh được tổ chức thành một khoa học mạch lạc của giáo lý Phật giáo.

*Luận tạng* là một trong vài ví dụ còn sót lại của văn học A-tì-đạt-ma, các văn bản phân tích và triết học được sáng tác bởi một số bộ phái Phật giáo sơ kỳ của Ấn Độ. Mỗi văn bản trong *Luận tạng* của bộ phái này luôn đề cập đến sự khác biệt về giáo lý với các trường phái Phật giáo sơ kỳ khác.

Nghiên cứu *Luận tạng* và Vi diệu pháp là một chuyên môn truyền thống được một số tăng sĩ Thượng tọa bộ theo đuổi chuyên sâu. Luận tạng cũng là một phần quan trọng trong nghi lễ Thượng tọa bộ thường được tụng đọc tại tang lễ và lễ hội.

## Từ nguyên và tổng quan
*Abhi* có nghĩa là "cao hơn" và *dhamma* ở đây đề cập đến giáo pháp của Thích-ca Mâu-ni. Theo thuyết nhị đế, Thích-ca Mâu-ni đã điều chỉnh lời dạy của mình tùy theo trình độ học vấn, năng lực trí tuệ và mức độ phát triển tâm linh của những người mà Ngài tiếp xúc. Phần lớn những gì Thích-ca Mâu-ni dạy đều nhằm vào một hạng người mà Ngài gọi là *puthujjana* (*phàm nhân*). Về cơ bản, đây là những người bình thường tham gia vào các mục tiêu thế tục.

Theo học giả Phật giáo Narada Mahathera: "*Pháp*, được thể hiện trong Kinh tạng, là giáo lý thông thường (pi.: *vohāra desanā*), và Vi diệu pháp là giáo lý tối thượng (pi.: *paramattha desanā*)".

## Nguồn gốc
Truyền thống Phật giáo cho rằng Thích-ca Mâu-ni đã nghĩ ra Vi diệu pháp ngay sau khi giác ngộ, rồi vài năm sau Ngài đã dạy nó cho chư thiên. Sau đó, Thích-ca Mâu-ni giảng lại nó cho Xá-lợi-phất, người đã truyền nó cho các đệ tử của mình. Truyền thống này được thể hiện rõ ràng trong Parivara (*Tập yếu*), một văn bản muộn từ Luật tạng, trong đó đề cập đến trong một câu kết ca ngợi Thích-ca Mâu-ni rằng *sinh vật tốt nhất này, con sư tử, đã dạy ba tạng*.

Tuy nhiên, giới học thuật phương Tây hiện đại thường xác định niên đại nguồn gốc của Luận tạng vào khoảng thế kỷ thứ ba trước Công nguyên, xấp xỉ 100 đến 200 năm sau khi Thích-ca Mâu-ni nhập diệt. Do đó, bảy tác phẩm Vi diệu pháp thường được các học giả khẳng định không phải là những lời của chính Thích-ca Mâu-ni, mà là của các đệ tử và học giả. Văn học Vi diệu pháp có thể bắt nguồn từ việc biên soạn và giải thích kinh điển, nhưng sau đó đã phát triển các học thuyết độc lập.

Những văn bản sớm nhất của Kinh điển Pali không đề cập đến các văn bản của Abhidhamma Piṭaka. Vi diệu pháp cũng không được đề cập đến trong các tường thuật của Đại hội kết tập đầu tiên, mà chỉ đề cập đến sự tồn tại của các kinh văn Giới luật và năm bộ Bộ kinh hoặc bốn bộ kinh A-hàm (sa.: *āgama*). Những đoạn kinh văn Vi Diệu Pháp thường được lồng vào các tạng trên.

Tuy nhiên, Rupert Gethin gợi ý rằng các yếu tố quan trọng của Vi diệu pháp có lẽ đã có từ thời Thích-ca Mâu-ni tại thế. AK Warder và Peter Harvey đều gợi ý những niên đại sớm nhất cho những matrika (mẫu đề) mà hầu hết các kinh văn A-tì-đạt-ma dựa trên đó. Những *matrika* này là những danh sách phân loại đã được xác định là có khả năng là tiền thân của văn học Vi diệu pháp đã phát triển đầy đủ.

## Nội dung
Luận tạng gồm bảy bộ:

* Dhammasaṅgaṇī ( hay )
* Vibhaṅga ()
* Dhātukathā (dhātukathā)
* Puggalapaññatti (-paññatti)
* Kathāvatthu (kathā-)
* Yamaka
* Paṭṭhāna (paṭṭhāna)

Luận tạng có rất ít điểm chung với các tác phẩm Vi diệu pháp được các bộ phái Phật giáo sơ kỳ khác công nhận.

### Dhammasaṅganī
Dhammasaṅgani (*Pháp tụ luận*) là cẩm nang về đạo đức dành cho các nhà sư. Nó bắt đầu với một *mātikā* (*mẫu đề*) liệt kê các phân loại của pháp. Mātikā bắt đầu với 22 cách phân loại ba phần, chẳng hạn như tốt/xấu/không phân loại, và sau đó là 100 cách phân loại kép theo phương pháp A-tì-đạt-ma. Nhiều phân loại trong số này không đầy đủ và một số thậm chí không đặc trưng. Mātikā kết thúc với 42 phân loại kép theo phương pháp kinh; 42 điều này chỉ được sử dụng trong Dhammasaṅgani, trong khi 122 điều còn lại cũng được sử dụng trong một số sách khác.

Nội dung chính của Dhammasaṅgani có bốn phần. Phần thứ nhất khái quát qua nhiều trạng thái tâm, liệt kê và định nghĩa bằng danh sách các từ đồng nghĩa, các yếu tố có mặt trong các trạng thái. Phần thứ hai bàn về mẫu vật chất, bắt đầu với mātikā của chính nó, phân loại theo nhóm một, hai và tăng dần v.v., kèm các giải thích sau đó. Phần thứ ba giải thích mātikā của cuốn sách theo hai phần đầu tiên. Phần thứ tư cũng tương tự, nhưng bằng một phương pháp khác (và bỏ qua phương pháp kinh).

### Vibhaṅga
Vibhaṅga (*Phân biệt luận*) gồm 18 chương, mỗi chương đề cập đến một chủ đề khác nhau. Ví dụ, chương đầu tiên đề cập đến năm uẩn. Một chương điển hình bao gồm ba phần. Phần đầu tiên giải thích chủ đề theo phương pháp kinh điển, thường là từng từ một như trong các bài kinh thực tế. Thứ hai là giải thích Vi diệu pháp, chủ yếu bằng danh sách các từ đồng nghĩa như trong Dhammasaṅgani. Phần thứ ba sử dụng hình thức vấn đáp, dựa trên mātikā, chẳng hạn như "Có bao nhiêu uẩn là tốt?"

### Dhātukathā
Dhātukathā (*Giới thuyết luận*) bao gồm cả matika và các chủ đề khác nhau, chủ yếu từ Vibhaṅga, liên hệ chúng với 5 uẩn, 12 xứ và 18 giới. Chương đầu tiên khá đơn giản: "Có bao nhiêu uẩn, v.v., thiện pháp v.v... được bao gồm?" Cuốn sách dần dần giải quyết những câu hỏi phức tạp hơn: "Có bao nhiêu uẩn, v.v., các pháp được tách rời khỏi sự chú ý, v.v.?"

### Puggalapaññatti
Puggalapaññatti (*Nhân thi thiết luận*) bắt đầu với mātikā của chính nó, với một số danh sách tiêu chuẩn, nhưng sau đó tiếp tục với danh sách những người được nhóm theo số từ một đến hàng chục. Phần sau này của mātikā sau đó được giải thích trong phần chính của tác phẩm. Nó liệt kê những đặc điểm con người gặp phải trên các giai đoạn của con đường Phật đạo. Hầu hết danh sách các nhân vật và nhiều lời giải thích cũng được tìm thấy trong Tăng chi Bộ kinh.

### Kathāvatthu
Kathāvatthu (*Luận sự*) gồm hơn 200 bài tranh luận về các vấn đề giáo lý. Các câu hỏi có bản chất dị giáo, và được trả lời theo cách bác bỏ chúng. Nó bắt đầu với câu hỏi về sự tồn tại của linh hồn. Nó không xác định những người tham gia. Bài luận nói rằng các cuộc tranh luận là giữa Theravāda và các trường phái khác, mà nó xác định trong từng trường hợp. Những nhận dạng này hầu hết phù hợp với những gì được biết từ các nguồn khác về học thuyết của các trường phái khác nhau. Đây là phần duy nhất được gán cho một tác giả cụ thể, Moggaliputta.

### Yamaka
Yamaka (*Song đối luận*) bao gồm 10 chương, mỗi chương đề cập đến một chủ đề khác nhau; ví dụ, vấn đề đầu tiên với căn. Một chương điển hình (có thể có một ít sai biệt) gồm ba phần. Phần thứ nhất giải quyết câu hỏi về căn tính: "Căn có phải là gốc tốt không?" "Nhưng căn có phải là căn tốt không?" Toàn bộ Yamaka bao gồm các cặp câu vấn đáp như vậy, do đó mà có tên "Song đối". Phần thứ hai đề cập đến sự sinh khởi: "Đối với một người mà sắc uẩn sinh khởi, thọ uẩn có sinh khởi không?" Phần thứ ba đề cập đến sự hiểu biết: "Người hiểu nhãn căn có hiểu nhãn căn không?" Về bản chất, nó đang giải quyết các hiện tượng tâm lý.

### Paṭṭhāna
Paṭṭhāna (*Pháp trí luận*) đề cập đến 24 nhân duyên liên quan đến matika: "Thiện pháp liên quan đến thiện pháp do nhân duyên", với các chi tiết và số lượng câu trả lời. Bản văn Paṭṭhāna này bao gồm nhiều giải thích chi tiết về lý thuyết nhân quả, giới hạn và không giới hạn của bản chất tùy thuộc theo hướng của chúng với chân đế.

## Địa vị trong truyền thống Phật giáo
Tầm quan trọng của Luận tạng trong Phật giáo Sinhala cổ điển được gợi ý bởi thực tế là nó được trang bị, không chỉ, giống như phần lớn kinh điển, với một kinh luận và một bài luận giải về bài kinh luận đó, mà thậm chí còn có một bài luận giải phụ về bài luận giải đó. Trong những thế kỷ gần đây, Myanmar đã trở thành trung tâm chính của nghiên cứu Vi diệu pháp. Tuy nhiên, tất cả các nước Đông Nam Á và Sri Lanka đều đánh giá cao nó. Các bản Vi diệu pháp được sáng tác ở Thái Lan vào thế kỷ 15 và 16 tiếp tục được thuyết giảng cho cư sĩ cho đến đầu thế kỷ 20.

Luận tạng hay những phần tóm tắt của nó thường được tụng trong các tang lễ theo truyền thống Thượng tọa bộ. Các phiên bản cô đọng của bảy cuốn trong Luận tạng là một trong những văn bản phổ biến nhất được tìm thấy trong các bộ sưu tập bản viết tay của Thái Lan và Khmer. Một cuộc khảo sát do Louis Finot thực hiện vào đầu thế kỷ 20 đã phát hiện ra rằng Luận tạng là bộ duy nhất trong ba bộ tạng được hầu hết các tự viện ở Lào sở hữu ở dạng hoàn chỉnh. Cuốn sách cuối cùng của Luận tạng, Patthana, được tụng liên tục trong bảy ngày đêm tại một lễ hội hàng năm ở Mandalay.

## Tác phẩm liên quan
Ngoài bảy luận thư cơ bản này còn có các luận thư được sáng tác tiếp theo, nổi bật như:
* Thanh tịnh đạo của Phật Âm, sáng tác vào khoảng thế kỷ V, có giá trị như một bộ bách khoa toàn thư Phật giáo
* Sumangala Vilasini (*Trường tập kinh Chú sớ*) giải thích Trường Bộ kinh.
* Attha Salina chú thích Pháp tụ luận.
* Panca-Pakarana Atthokattha (*Ngũ thư thuật nghĩa*) chú thích về Đối pháp
* Abhi-dharmattha Sangaha (*Thắng pháp tập yếu*) của A-na-luật viết thế kỷ VIII, toát yếu giáo nghĩa Phật giáo.

### Nhất thiết hữu bộ
Vi Diệu Pháp của Nhất thiết hữu bộ, nền tảng chính của Phật giáo Bắc truyền cũng có 6 bộ luận thư, gồm:

# Dharmaskandha (*Pháp uẩn luận*), 12 quyển
# Saṃgīti-paryāya (*Tập dị môn luận*), 20 quyển
# Prajñapti (*Thi thiết luận*), chưa dịch ra Hán văn.
# Vijñānakāya (*Thức thân luận*), 16 quyển, tương truyền do Devasarman (*Đề-bà-thiết-ma*) viết sau Phật nhập niết-bàn 100 năm.
# Prakaraṇa (*Phẩm loại luận*), 18 quyển, tương truyền do Vasumitra (*Thế Hữu*) viết sau Phật nhập niết-bàn 300 năm. Còn có tên là *Chúng sự phần A-tỳ-đàm luận*.
# Dhātukāya (*Giới thân luận*), 3 quyển do Thế Hữu viết.

Ngoài 6 bộ luận cơ bản này, Hữu bộ còn có các luận thư để quảng diễn nghĩa lý các bộ trên như:
* Jñāna-prasthāna (*Phát trí luận*), 20 quyển, tương truyền do Katyayani-putra (*Ca-na-diễn-ni tử*) viết sau Phật nhập niết-bàn 300 năm. Còn có tên là *A-tỳ-đàm Bát-kiền-độ luận*.
* Mahāvibhāṣā (*Đại Tỳ-bà-sa luận*), 200 quyển, phát triển giáo nghĩa của Phát trí luận.
* Abhidharmahridaya (*A-tỳ-đàm Tâm luận*) do Pháp Thắng (Dharmaśrī, *Đạt-ma-thi-la*) sáng tác vào đầu đầu thế kỷ III, toát yếu Đại Tỳ-bà-sa luận.
* Samyutara Abhidharmahridaya (*Tạp A-tỳ-đàm Tâm luận*) do Pháp Cứu (Saṃghavarman, *Tăng-già-bạt-ma*) sáng tác vào đầu thế kỷ IV, làm rõ nghĩa A-tỳ-đàm Tâm luận.
* Câu-xá luận, 30 quyển, do Thế Thân sáng tác vào khoảng đầu thế kỷ V.
* Abhidharma-samayapra-dipika (*Thuận chính lý luận*), 80 quyển, do Chúng Hiền (Saṃghabhadrā, *Tăng-già-bạt-đà-la*), cùng thời với Thế Thân, sáng tác, phản bác lại Câu-xá luận.
* Abhidharma-samya-pradīpikā (*Hiển tông luận*), 40 quyển, do Chúng Hiền sáng tác, nêu bật tông nghĩa của Hữu bộ.

Ngoài ra, còn lưu lại các bộ luận bộ phái như Satyasiddhi (*Thành thật luận*) của Kinh lượng bộ; Samitya (*Tam-di-để bộ luận*), Tridharmika (*Tam pháp độ luận*) của Độc Tử bộ (truyền qua Chính lượng bộ); Vimutti Magga (*Giải thoát đạo luận*) của Phân biệt thuyết bộ...

### Truyền thống Đại thừa
Căn cứ theo Khai Nguyên Thích giáo lục, văn bản A-tì-đạt-ma Đại thừa có hai loại:

Loại thứ nhất, "Thích kinh luận" (釋經論), chú trọng giải thích Khế kinh, căn nghĩa từng câu, tương tự chú giải Tứ A-hàm Ưu-bà-đề-xá, Thiện kiến luật Tì-bà-sa, như:

* Đại trí độ luận (大智度論)
* Thập địa kinh luận (十地經論)
* Kim cương bát-nhã-ba-la-mật kinh luận (金剛般若波羅蜜經論)
* Diệu pháp liên hoa kinh Ưu-bà-đề-xá (妙法蓮華經優波提舍)

Loại thứ hai, "Tập nghĩa luận" (集義論) hay "Tông kinh luận" (宗經論), thiên về giải thích Pháp và các hình thức tương tự Phát trí, Thành thực, như:

* Trung luận (中論, *Mūla-madhyamaka-kārikā*)
* Bách luận（百論, *Śataka*)
* Du-già sư địa luận (瑜伽師地論, *Yogācārabhūmi*)
* Đại thừa A-tì-đạt-ma tập luận (大乘阿毘達磨集論, *Abhidharma-samuccaya*）
* Nhiếp Đại thừa luận (攝大乘論, *Mahāyāna-saṃgraha*)
* Duy thức tam thập luận (唯識三十論, *Triṃśikā-vijñaptimātratā*)
* Cứu cánh nhất thừa bảo tính luận (究竟一乘寶性論, *Ratnagotra-vibhāga-Mahayanottara-tantra*)
* Đại thừa khởi tín luận (大乘起信論, hồi dịch: *Mahāyāna śraddhotpāda*)

Ngoài ra, trong hệ thống kinh điển Phật giáo Tạng truyền cũng có lưu giữ một số luận thư Đại thừa thời Trung và Hậu kỳ, như: Hiện quan trang nghiêm luận (現觀莊嚴論), Biện pháp pháp tính luận (辨法法性論), Trung quán Trang nghiêm luận (中觀莊嚴論) của Tịch Hộ, Nhập trung luận (入中論) của Nguyệt Xứng, Nhập Bồ tát hành luận (入菩薩行論) của Tịch Thiên, Bồ-đề đạo đăng luận của A-đề-sa...

## Xem thêm
* A-tì-đạt-ma
* Kinh tạng
* Luật tạng

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Readable online HTML book of the Dhammasangani (first book of the Abhidhamma).
* Vibhaṅga - 'The Book of Analysis'
* Dhātukathā - 'Discourse on Elements'
* Puggalapaññatti - 'A Designation of Human Types'
* Kathāvatthu - 'Points of Controversy'
* Yamaka - The Book on Pairs
* Paṭṭhāna - The Book of Conditions or 'Conditional Relations' Part 1
* Paṭṭhāna - The Book of Conditions or 'Conditional Relations' Part 2