Kiếp

***Kiếp*** (Phạn: *kalpa*, ; Hán-Việt: **kiếp**; cũng thấy **kiếp-ba** 劫波) là đơn vị thời gian rất dài trong vũ trụ luận Ấn Độ giáo và vũ trụ luận Phật giáo. Trong truyền thống Purāṇa, *kalpa* thường được hiểu là “một ngày của Brahma” (*Brahmā*) và được quy ước bằng 4,32 tỉ năm. Trong Phật giáo, thuật ngữ tương ứng (Pali: *kappa*) thường chỉ một “đại kỳ” (*aeon*) gắn với chu kỳ hình thành–tồn tại–hoại diệt–trống không của một thế giới/thế giới hệ, và trong kinh tạng Pali thường được minh hoạ bằng ví dụ hơn là bằng con số cố định.

## Từ nguyên
Trong ngữ cảnh này, *kalpa* () bắt nguồn từ căn động từ  với nghĩa “sắp đặt, chuẩn bị; tạo lập”.

## Trong Ấn Độ giáo
Trong truyền thống Purana, một *kiếp* (*kalpa*) bằng 4,32 tỉ năm, tức "một ngày của Brahma" (*Brahmā*). Mỗi *kiếp* gồm 1.000 chu kỳ *mahā-yuga*, và tiếp nối bởi một đêm (*pralaya*) có độ dài bằng ngày; như vậy một “ngày-đêm của Brahma” là 8,64 tỉ năm.

Trong cách tính *Purana*, một *mahā-yuga* gồm bốn *yuga* theo tỉ lệ 4:3:2:1 (*Satya/Tretā/Dvāpara/Kali*), tổng cộng 4,32 triệu năm; 1.000 *mahā-yuga* hợp thành một *kiếp* (4,32 tỉ năm).

Một *kiếp* được chia thành 14 *manvantara*, mỗi *manvantara* kéo dài 71 *mahā-yuga* (tức 306,72 triệu năm). Vì 14 × 71 = 994 *mahā-yuga*, khoảng thời gian còn thiếu để đạt đủ 1.000 *mahā-yuga* thường được mô tả là do 15 giai đoạn chuyển tiếp *sandhyā* “lấp đầy” (mỗi *sandhyā* dài bằng một *Satya-yuga* = 1,728 triệu năm, tức 0,4 *mahā-yuga*; 15 × 0,4 = 6 *mahā-yuga*).

Kết thúc mỗi *kiếp*, vũ trụ bước vào *pralaya* (đêm của Brahma) có độ dài ngang bằng ngày vừa qua; qua đêm ấy lại khởi một *kiếp* mới. Theo cách tính này: 30 ngày-đêm hợp thành một “tháng của Brahma” (259,2 tỉ năm), một “năm của Brahma” có 12 tháng (3,1104 nghìn tỉ năm), và tuổi thọ của Brahma là 100 năm (311,04 nghìn tỉ năm).

Theo truyền thống Purana, *kiếp* (*kalpa*) bằng 4,32 tỉ năm được nêu trong các bản như *[[Vishnu Purana]]* và *[[Bhagavata Purana]]*.

Danh sách 30 *kiếp* do *[[Matsya Purana]]* (290.3–12) ghi chép; mỗi *kiếp* được Brahma đặt tên theo một sự kiện hay nhân vật nổi bật lúc sơ kỳ; 30 ngày (cùng 30 đêm *pralaya*) tạo thành một tháng của Brahma.
Các Purāṇa khác có thể ghi danh mục tên *kiếp* khác nhau.

Về *manvantara* hiện tại, nhiều từ điển và bách khoa cho biết chúng ta đang ở *manvantara* thứ bảy (*Vaivasvata Manu*) trong *kiếp* này.

*[[Vayu Purana]]* đưa một danh mục khác gồm 33 *kiếp*; G. V. Tagare đánh giá nhiều tên trong đó là suy diễn ngữ nguyên có tính văn học.

Theo truyền thống, *kiếp* hiện tại thường được gọi là *Varāha-kalpa*; cũng gặp dạng tên đầy đủ *Śveta-Varāha-kalpa* trong một số trình bày/đối chiếu văn bản Purāṇa.

## Trong Phật giáo
Trong tiếng Pali, thuật ngữ tương ứng với *kiếp* là *kappa*. Trong kinh tạng Pali, *kappa* thường được dùng như một thước đo “rất dài, khó tính đếm”, chủ yếu qua những ví dụ minh hoạ thay vì nêu con số cố định.

Từ này cũng xuất hiện sớm trong *Sutta-nipāta*, với danh xưng *kappatīto* (nghĩa là “bậc vượt ngoài *kappa* [thời gian]”, chỉ A-la-hán).

Một mô tả tiêu biểu về tận thế theo chu kỳ là *AN* 7.66 (*Sattasūriya-sutta*): bảy mặt trời lần lượt xuất hiện, thế giới bốc cháy cho đến khi lửa bốc lên tận Phạm Thiên — đây là một mô-típ “hỏa tai” kết thúc một chu kỳ vũ trụ (tương ứng một *kiếp*).

Trong vũ trụ luận Phật giáo hậu kỳ (A-tỳ-đạt-ma), một *mahā-kalpa* (đại kiếp) được phân tích thành bốn giai đoạn *thành* – *trụ* – *hoại* – *không* (Skt. *vivarta*, *vivarta-sthāyin*, *saṃvarta*, *saṃvarta-sthāyin*); mỗi giai đoạn gồm 20 *trung kiếp* (*antarakalpa*). Cách phân chia này được trình bày hệ thống trong các khảo cứu về vũ trụ luận Phật giáo.

Về số Phật xuất thế trong một *kiếp*, các truyền thống nêu khác nhau. Nhiều nguồn Hán-Tạng gọi *Bhadrakalpa* (*Hiền kiếp*) là *kiếp* hiện tại; có nguồn kể năm vị Phật của *Bhadrakalpa* (Câu-lưu-tôn, Câu-na-hàm Mâu-ni, Ca-diếp Phật, Thích-ca Mâu-ni và Di-lặc).
Theo một số truyền thống Đại thừa, *Bhadrakalpa* còn được mô tả là “kiếp tốt lành/Hiền kiếp” trong đó nhiều vị Phật được thọ ký xuất hiện (thường được trình bày theo mô-típ “một nghìn” vị Phật).

### Thuật ngữ liên quan
* : dạng Pali của *kalpa*; trong văn Việt Phật học thường dịch là “kiếp”, với nghĩa phổ biến là “đại kỳ/aeon” gắn với một thế giới hệ.

## Xem thêm
* Brahma
* Đơn vị thời gian trong Ấn Độ giáo
** Manvantara
** Pralaya
** Chu kỳ *yuga*
* Vũ trụ luận Phật giáo

## Chú thích

## Liên kết ngoài
* Bản dịch *The Matsya Puranam* (Major B. D. Basu, 1917) – chương CCLXXXX có danh mục 30 *kalpa*: The Matsya Puranam Part Ii : Free Download, Borrow, and Streaming