Chính phủ Nhân dân Azerbaijan

**Chính phủ Nhân dân Azerbaijan** (; ) là một nhà nước ly khai không được công nhận tồn tại trong thời gian ngắn ở miền bắc Iran từ tháng 11 năm 1945 đến tháng 12 năm 1946. Giống như Cộng hòa Mahabad cũng không được công nhận, nó là một nhà nước bù nhìn của Liên Xô. Được thành lập tại vùng Azerbaijan thuộc Iran, thủ đô của Chính phủ Nhân dân Azerbaijan là thành phố Tabriz. Chính phủ này do một đảng cộng sản và ly khai dân tộc lãnh đạo, đứng đầu là Đảng Dân chủ Azerbaijan, đảng này đồng thời theo đuổi một lập trường thống nhất người Thổ. Sự ra đời và sụp đổ của nó là một phần của cuộc khủng hoảng Iran, một sự kiện diễn ra vào đầu Chiến tranh Lạnh.

## Lịch sử
Để viện trợ vật tư chiến tranh cho quân đội Liên Xô thông qua Iran, quân đội Anh và Liên Xô đã cùng nhau chiếm đóng đất nước này vào tháng 8 năm 1941. Quân đội Liên Xô tiến vào lãnh thổ Iran theo hướng Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Armenia và Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan, trong khi lực lượng Anh và Ấn Độ tiến vào từ Iraq, nhanh chóng kiểm soát toàn bộ đất nước.  Vào ngày 16 tháng 9, quân đội Anh buộc Vua Reza Shah thoái vị nhường ngôi cho con trai ông là Mohammad Reza Shah Pahlavi, người trị vì sau này cho đến năm 1979.

Sau khi lật đổ Reza Shah vào tháng 9 năm 1941, quân đội Liên Xô đã chiếm đóng Tabriz và vùng tây bắc Iran vì lý do quân sự và chiến lược. Chính phủ Nhân dân Azerbaijan dưới sự lãnh đạo của Ja'far Pishevari, đã được tuyên bố thành lập tại Tabriz vào năm 1945. Lavrenti Beria trên danh nghĩa là người chịu trách nhiệm về chiến dịch này, nhưng đã giao phó cho Mir Jafar Baghirov, Bí thư Thứ nhất của Đảng Cộng sản Azerbaijan tại Baku. Đảng Dân chủ Azerbaijan cũng được thành lập theo mệnh lệnh trực tiếp của Joseph Stalin và tận dụng sự bất mãn của một số người dân địa phương với chính sách tập trung hóa của Reza Shah. Đảng này được Liên Xô viện trợ tiền bạc và vũ khí. Stalin muốn gây áp lực lên Iran để có được quyền khai thác dầu mỏ ở vùng Azerbaijan thuộc Iran.  Trong thời gian này, sự phục hưng của nền văn học Azerbaijan, vốn đã bị thay thế phần nhiều bằng tiếng Ba Tư, được thúc đẩy với sự giúp đỡ của các nhà văn, nhà báo và giáo viên từ Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan. Trong nhiều nỗ lực áp đặt sự đồng nhất dân tộc lên một đất nước nơi một nửa dân số là các dân tộc thiểu số, Reza Shah đã lần lượt ban hành các lệnh cấm sử dụng tiếng Azerbaijan tại các trường học, trong các vở kịch, lễ nghi tôn giáo và cuối cùng là trong việc xuất bản sách.

Hoa Kỳ đã ủng hộ đơn khiếu nại của Iran về các hành động của Liên Xô được đệ trình lên Hội đồng Bảo an trong Nghị quyết 3 và Nghị quyết 5; vào giữa tháng 12 năm 1946, Hoa Kỳ đã ủng hộ chính phủ của cựu nhà vua trong việc gửi quân đội Iran tái chiếm các vùng lãnh thổ Mahabad và Azerbaijan thuộc Iran. Các nhà lãnh đạo của vùng lãnh thổ Azerbaijan thuộc Iran đã trốn sang Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan, và các nhà lãnh đạo của Cộng hòa Kurdistan đã bị xét xử và kết án tử hình. Họ bị treo cổ tại Quảng trường Chwarchira ở trung tâm Mahabad vào năm 1947.

Năm 1947, các nỗ lực tập trung nhiều vào vấn đề tham vọng của Liên Xô đối với các nguồn tài nguyên dầu mỏ ở miền bắc Iran. Sau cuộc bầu cử Quốc hội (Majlis) mới vào năm đó, các đại biểu mới đắc cử đã từ chối phê chuẩn Hiệp định Dầu mỏ Liên Xô-Iran, vốn được ký kết dưới áp lực vào tháng 3 năm 1946 và đã trao cho Liên Xô 51% quyền sở hữu và *quyền kiểm soát thực tế*. Ngày 11 tháng 9 năm 1947, Đại sứ Hoa Kỳ George V. Allen công khai lên án việc các chính phủ nước ngoài sử dụng các biện pháp hù dọa và ép buộc để giành được các nhượng bộ thương mại tại Iran, và hứa hẹn sự ủng hộ đầy đủ của Hoa Kỳ để Iran tự do quyết định các nguồn tài nguyên thiên nhiên của mình. Với sự khuyến khích rõ ràng này, Quốc hội Iran đã từ chối phê chuẩn thỏa thuận dầu mỏ với Liên Xô vào ngày 22 tháng 10 năm 1947; kết quả bỏ phiếu là 102 phiếu thuận và 2 phiếu chống.

## Thành lập
Đảng Dân chủ Azerbaijan (ADP) đã chính thức tuyên bố thành lập tại Tabriz vào ngày 3 tháng 9 năm 1945 bởi một nhóm cộng sản lão thành do Ja'far Pishevari đứng đầu. Sau khi công bố, Đảng Tudeh, một đảng cộng sản được Liên Xô ủng hộ, đã giải tán chi nhánh Azerbaijan của mình và ra lệnh cho các thành viên gia nhập ADP. Đảng ADP đã mở rộng hoạt động trên khắp vùng Azerbaijan thuộc Iran và khởi xướng một cuộc đảo chính địa phương với sự hỗ trợ của quân đội Liên Xô, những người đã ngăn chặn quân đội Iran thân hoàng can thiệp. Trong tuần đầu tiên của tháng 9 năm 1945, Đảng Dân chủ Azerbaijan, do Ja'far Pishevari, một nhà lãnh đạo lâu năm của phong trào cách mạng tại Gilan, đứng đầu, tuyên bố kiểm soát vùng Azerbaijan thuộc Iran, hứa hẹn các cải cách dân chủ tự do và giải tán chi nhánh địa phương của Đảng Tudeh. Vào cuối tháng 9 năm 1945, tại đại hội lần đầu tiên, Đảng Dân chủ Azerbaijan đã ủy quyền thành lập một lực lượng dân quân nông dân. Lực lượng này đã tiến hành một cuộc đảo chính không đổ máu vào ngày 18 tháng 11 năm 1945 và đến ngày 21 tháng 11, họ đã chiếm được tất cả các vị trí chính quyền còn lại trong tỉnh, và vùng Azerbaijan thuộc Iran "trở thành một nước cộng hòa tự trị dưới sự chỉ đạo của một ủy ban điều hành quốc gia gồm 39 thành viên".  Quyền lực dường như rơi hoàn toàn vào tay Mohammed Biriya, Bộ trưởng Bộ Tuyên truyền và Trưởng Cơ quan Mật vụ Địa phương.

Cùng lúc đó, Hoa Kỳ đang dần tăng cường viện trợ quân sự cho chính phủ Hoàng gia Iran. Dưới áp lực của các cường quốc phương Tây, Liên Xô đã rút lại sự ủng hộ đối với nhà nước mới thành lập và quân đội Iran đã thành công trong việc tái lập quyền kiểm soát của Iran vào tháng 11 năm 1946. Theo Tadeusz Swietochowski:

### Ủng hộ từ Liên Xô
Các tài liệu được giải mật từ thời Chiến tranh Lạnh cho thấy Liên Xô đã tham gia thành lập chính phủ của Pishevari theo mệnh lệnh trực tiếp của Stalin. Quân đội Liên Xô đã ủng hộ thực thể tự trị mới và ngăn chặn quân đội Iran khôi phục quyền kiểm soát chính phủ đối với khu vực này. Sau khi Liên Xô rút quân, quân đội Iran đã tiến vào khu vực vào tháng 12 năm 1946 và Pishevari cùng nội các của ông đã trốn sang Liên Xô. Theo Giáo sư Gary R. Hess:

## Giải thể
Ngày 13 tháng 6 năm 1946, một thỏa thuận đã được ký kết giữa Chính phủ Trung ương tại Tehran và các đại biểu từ Azerbaijan, do Pishevari đứng đầu. Theo thỏa thuận này, Pishevari đồng ý từ bỏ quyền tự trị của Chính phủ Nhân dân Azerbaijan, từ bỏ các bộ và chức vụ thủ tướng, và trở lại là một phần của Iran. Quốc hội của Chính phủ Nhân dân Azerbaijan sẽ được chuyển đổi thành hội đồng tỉnh – một hệ thống được công nhận và quy định trong Hiến pháp Iran.

Đến giữa tháng 12 năm 1946, quân đội Iran, được Hoa Kỳ và Anh hậu thuẫn, đã tái chiếm Tabriz, chấm dứt sự tồn tại của Chính phủ Nhân dân Azerbaijan sau một năm hoạt động. Trong thời kỳ hỗn loạn sau đó, khoảng 500 người ủng hộ Ferqeh đã bị giết hại. Theo Thẩm phán Tòa án Tối cao Hoa Kỳ William O. Douglas, trong khi Hồng quân đã hành xử đúng mực khi tiến hành đồn trú tại vùng Azerbaijan thuộc Iran, Quân đội Iran lại hành động như một lực lượng chiếm đóng và tàn bạo với dân thường. Râu của nông dân bị đốt cháy, vợ con họ bị hiếp dâm. Nhà cửa bị cướp bóc và gia súc bị đánh cắp. Quân đội của họ đã để lại một vũng máu và sự tàn phá sau lưng.

Nhiều thành phần lãnh đạo đã tìm cách ẩn náu tại Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan. Ja'far Pishevari đã qua đời trong một vụ tai nạn xe hơi tại Baku vào năm 1947. Thủ tướng Kordary bị nhà vua Shah giam giữ nhiều năm và sau đó được thả tự do nhờ nỗ lực của anh trai ông, Kazem Kordary.

## Xem thêm
*Cộng hòa Mahabad
*Mirgasim Cheshmazer
*Mahammad Hatami Tantekin
*Hasan Urangi

## Chú thích

## Liên kết ngoài
*