Cây bình rượu

**Cây bình rượu** (cũng gọi là cây bình nước) có danh pháp: ***Nepenthes rafflesiana***, là một loài của chi nắp ấm, sống trên cạn, khá phổ biến ở nhiều vùng nhiệt đới của Borneo, Sumatra, Malaysia, Singapore. Giống như các loài cây nắp ấm, loài cây bắt ruồi hay loài cây ăn sâu bọ khác, đây là một loài cây ăn thịt, mặc dù "thịt" chỉ là những sâu bọ nhỏ. Cây có phương thức dinh dưỡng kép: vừa tự dưỡng bằng quang hợp, lại vừa dị dưỡng nhờ ăn thịt nhằm bổ sung nguồn đạm do môi trường cằn cỗi.

## Mô tả

* Loài cây thân thảo, mọc thấp. Cây non thường có nhiều sợi lông nhỏ, dài, màu nâu hoặc trắng. Cây trưởng thành thường có ít lông, thưa, ngắn và màu nâu. 
* Các "bình rượu" (bình nước) của nó là biến dạng của lá dùng để bắt mồi, có dung tích trung bình khoảng 250 ml, thường chỉ ở gần sát mặt đất, hiếm khi vượt quá 20&nbsp;cm so với mặt đất. Màu sắc của "bình" có thể là màu tím đậm, tím nhạt hoặc gần như hoàn toàn trắng, nhưng thường gặp là màu lục, trong và ngoài có các đốm màu tím. Các "bình" mọc thấp thường to, còn mọc trên cao thì nhỏ hơn.
* Hoa hình cụm, có thể cao từ 16 đến 70&nbsp;cm, mỗi bông hoa màu đỏ hoặc tím thường xuất hiện đơn lẻ, hoặc đôi khi theo cặp, trên mỗi cuống hoa.

## Khám phá và lược sử ban đầu
phải|nhỏ|Hình minh họa này của Walter Hood Fitch xuất bản ở tạp chí Thực vật học Curtis năm 1847, được coi là mô tả sớm nhất về loài.Loài cây bình rượu *Nepenthes rafflesiana* này được cho là do phát hiện của tiến sĩ William Jack vào năm 1819, qua một tài liệu của ông từ Singapore được công bố trên Tạp chí Thực vật Curtis.

Sau đó, loài này bắt đầu thu hút chú ý nhờ được mô tả kỹ lưỡng ở tạp chí "Người làm vườn và Nông dân" Anh vào năm 1850, rồi được trồng trọt ở Anh nhờ phổ biến của *[[The Gardeners' Chronicle and Agricultural Gazette]]* (Biên niên ký người làm vườn và nông nghiệp), 1872.

## Phân bố
Loài này phổ biến rộng rãi ở Borneo và một phần của Quần đảo Riau của Indonesia. Ở bán đảo Malaysia và Singapore cũng có, nhưng ít hơn.

Ở các khu vực trên, cây thường mọc ở vùng đất cát ẩm ướt, bên lề của rừng, ven đầm lầy than bùn thuộc rừng mưa nhiệt đới và có khi ở vách đá bên bờ biển. Nó có thể sinh sống ở độ cao đến 1200 m hoặc thậm chí 1500 m so với mực nước biển.

## Sinh học
trái|nhỏ|200x200px|Kiến đang ăn mật từ một "bình rượu" của cây.
Như tất cả các cây cùng chi Nepenthes, loài này không có cơ quan bắt mồi chuyển động chủ động được như cây bắt ruồi Venus, mà là cây bắt mồi bị động. Chúng dẫn dụ con mồi vào bình là nơi tiết ra loại chất có vị ngọt, mùi hấp dẫn. Khi con mồi đã vào thành "bình" rất trơn, thì nhanh chóng trượt rơi xuống đáy "bình" có chứa chất lỏng rồi bị chết đuối. Các enzym tiêu hóa được cây tiết ra từ thành "bình" sẽ phân giải các hợp chất hữu cơ của con mồi thành các chất dinh dưỡng hòa tan, được cây hấp thụ qua thành "bình".

Đặc điểm này được cho là kết quả của phương thức tiến hoá ở những cây sống trong đất nghèo chất đạm. Cũng do phương thức này, mà rễ của hầu hết các loài cây ăn thịt khác đều nhỏ, ăn nông và rất dễ gẫy.

Ngoài ra, một số nơi còn thấy vào ban đêm thì "bình" còn là nơi trú ngụ của loài dơi nhỏ - sự hợp tác có lợi cho hai loài - trong đó dơi có chỗ nghỉ, còn cây nhận thêm nguồn đạm từ phân dơi.

## Trồng trọt
Loài này đã được trồng ở nhiều nơi ở châu Âu, Mỹ như một cây cảnh.

Cây nên được trồng dưới bóng râm, hoặc nơi tán xạ của ánh sáng mặt trời, cũng có thể chiếu sáng nhân tạo thích hợp. Cung cấp nước cho cây bằng cách tưới đủ nước sạch vào gốc và phun sương đều đặn. Tuyệt đối không để nước đọng ở nơi cây sinh sống vì cây ưa ẩm nhưng không chịu nước.

Cho cây "ăn" có nhiều cách, nhưng thức ăn thường là giun khô, xác côn trùng (nếu có thể) hoặc thức ăn viên cho cá (Koi pellets), lượng thức ăn không được nhiều. Tuy gọi là cây ăn thịt, nhưng không loài cây ăn thịt nào ăn được thịt thật (như thịt gà, thịt lợn,...) dù cắt nhỏ, vì các enzym tiêu hóa của chúng không phân giải được loại thức ăn này; lượng thức ăn này sẽ thối rữa, tạo điều kiện cho vi khuẩn và nấm cơ hội hại cây cũng như gây mùi khó chịu.

## Đa dạng

### Các biến thể
Loài cây này có nhiều dạng khác nhau, mỗi dạng có thể gọi là biến thể (var) hoặc loài phụ là còn đang tranh luận.

* *Nepenthes rafflesiana* f. *alba* Hort.Westphal (2000) *[[Nomen nudum|nom.nud.]]*
* *Nepenthes rafflesiana* var. *alata* J.H.Adam & Wilcock (1990)
* *Nepenthes rafflesiana* var. *ambigua* Beck (1895)
* *Nepenthes rafflesiana* var. *elongata* Hort.Kew *ex* Dyer (1897) *[[Nomen nudum|nom.nud.]]* [=?*[[Nepenthes hemsleyana|N. hemsleyana]]*]
* *Nepenthes rafflesiana* var. *excelsior* (Hort.Williams) Beck (1895) [=(*[[Nepenthes ampullaria|N. ampullaria]]* × *N. rafflesiana*) × *N. rafflesiana*]
* *Nepenthes rafflesiana* var. *glaberrima* Hook.f. (1873)
* *Nepenthes rafflesiana* var. *hookeriana* (*auct. non* Low: Hort.Veitch *ex* Mast.) Becc. (1886) [=*[[Nepenthes x hookeriana|N. &#xD7; hookeriana]]*]
* *Nepenthes rafflesiana* var. *insignis* Mast. (1882)
* *Nepenthes rafflesiana* var. *longicirrhosa* Tamin & M.Hotta *in* M.Hotta (1986) *[[Nomen nudum|nom.nud.]]* [=*[[Nepenthes longifolia|N. longifolia]]*]
* *Nepenthes rafflesiana* var. *minor* Becc. (1886)
* *Nepenthes rafflesiana* var. *nigropurpurea* Mast. (1882)
* *Nepenthes rafflesiana* var. *nivea* Hook.f. (1873)
* *Nepenthes rafflesiana* var. *pallida* Hort.Veitch *ex* Burb. (1883) [=(*[[Nepenthes khasiana|N. khasiana]]* × *[[Nepenthes gracilis|N. gracilis]]*) × *N. rafflesiana*]
* *Nepenthes rafflesiana* var. *striata* Hort. *ex* Teijsm. (1859) *[[Nomen nudum|nom.nud.]]*
* *Nepenthes rafflesiana* var. *subglandulosa* J.H.Adam & Hafiza (2006) [=*[[Nepenthes hemsleyana|N. hemsleyana]]*]
* *Nepenthes rafflesiana* var. *typica* Beck (1895) *[[Nomen illegitimum|nom.illeg.]]*
* *Nepenthes rafflesiana* var. *viridis* Hort. *ex* Teijsm. (1859) *[[Nomen nudum|nom.nud.]]*
* *Nepenthes rafflesiana* var. *vittata* Lauffenburger (1995) *[[Nomen nudum|nom.nud.]]*
* *Nepenthes rafflesiana* "*glaberrima*" Burb. (1880) [=*[[Nepenthes hemsleyana|N. hemsleyana]]*]

### Dạng khổng lồ
Dạng cây to, cao với "bình" rất lớn so với các dạng khác thường gặp, được gọi là dạng khổng lồ của *N. rafflesiana* đã được phát hiện ở các địa phương cô lập trên bờ biển phía tây bắc của Borneo và ven biển Sematan, cách thành phố Kuching khoảng 110&nbsp;km về phía tây. Môi trường sống của dạng này là rừng mưa nhiệt đới rất rậm rạp. Ở dạng khổng lồ, thân cây có thể leo lên độ cao 15 m, phiến lá to khoảng hai lần rưỡi so với dạng bình thường, thân có đường kính tới 10&nbsp;mm. "Bình" thấp (mọc sát đất) có thể đạt chiều cao hơn 35&nbsp;cm, "phễu" rộng 15&nbsp;cm, thể tích quá 1000 ml (1 lít). "Bình" của dạng này có sắc tố đa dạng: từ màu trắng với các đốm đỏ đến màu tím sẫm. "Bình" cao thường có màu lục, trong suốt. Cụm hoa cũng rất lớn, đạt chiều dài hơn 1 m. Những bông hoa riêng lẻ có đường kính lên tới 1,5&nbsp;cm và có những chiếc vòi màu đỏ sẫm.
## Xem thêm

* [Anonymous] 1848. New garden plants, published in books. *The Gardeners' Chronicle and Agricultural Gazette* 1848(6): 87. 
* [Anonymous] 1881. Messrs. Veitch's ''Nepenthes''-house. *The Gardeners' Chronicle*, new series, **16**(410): 598–599.
* [Anonymous] 1883. Mr. A. E. Ratcliff's ''Nepenthes''. *The Gardeners' Chronicle* **20**(497): 18–19.
* [Anonymous] 1887. ''Nepenthes'' culture. *The Gardeners' Chronicle*, series 3, **2**(41): 442–443.
* Adam, J.H. 1997.  *Pertanika Journal of Tropical Agricultural Science* **20**(2–3): 121–134.
* Adam, J.H. & C.C. Wilcock 1999.  *Pertanika Journal of Tropical Agricultural Science* **22**(1): 1–7.
* Adam, J.H., E.M. Nurulhuda, H. Abdul-Halim, O. Abdul-Rahim, A.H. Hafiza, G.K. Gopir, L.M. Pilik, R. Omar, M.B. Qasim, J. Salimon, S. Abdul-Rahim & M.M. Hanafiah 2005. Pitcher plants recorded from BRIS forest in Jambu Bongkok, Kuala Trengganu, Malaysia. *Wetland Science* **3**(3): 183–189.
*  Adam, J.H., J.N. Maisarah, A.T.S. Norhafizah, A.H. Hafiza, M.Y. Harun & O.A. Rahim *et al.* 2009. Ciri Tanih Pada Habitat *Nepenthes* (Nepenthaceae) di Padang Tujuh, Taman Negeri Endau-Rompin Pahang. [Soil Properties in *Nepenthes* (Nepenthaceae) Habitat at Padang Tujuh, Endau-Rompin State Park, Pahang.] In: J.H. Adam, G.M. Barzani & S. Zaini (eds.) *Bio-Kejuruteraan and Kelestarian Ekosistem*. [*Bio-Engineering and Sustainable Ecosystem*.] Kumpulan Penyelidikan Kesihatan Persekitaran, Pusat Penyelidikan Bukit Fraser and Universiti Kebangsaan, Malaysia. pp.&nbsp;147–157.
* Adam, J.H., H.A. Hamid, M.A.A. Juhari, S.N.A. Tarmizi & W.M.R. Idris 2011. Species composition and dispersion pattern of pitcher plants recorded from Rantau Abang in Marang District, Terengganu State of Malaysia. *International Journal of Botany* **7**(2): 162–169. 
* Adams, R.M. & G.W. Smith 1977. An S.E.M. survey of the five carnivorous pitcher plant genera. *American Journal of Botany* **64**(3): 265–272. 
* Bauer, U., C. Willmes & W. Federle 2009. Effect of pitcher age on trapping efficiency and natural prey capture in carnivorous *Nepenthes rafflesiana* plants. *Annals of Botany* **103**(8): 1219–1226. 
* Bauer, U., C.J. Clemente, T. Renner & W. Federle 2012. Form follows function: morphological diversification and alternative trapping strategies in carnivorous *Nepenthes* pitcher plants. *Journal of Evolutionary Biology* **25**(1): 90–102. 
* Bauer, U., B. Di Giusto, J. Skepper, T.U. Grafe & W. Federle 2012. With a flick of the lid: a novel trapping mechanism in *Nepenthes gracilis* pitcher plants. *PLoS ONE* **7**(6): e38951. 
* Beaman, J.H. & C. Anderson 2004. *The Plants of Mount Kinabalu: 5. Dicotyledon Families Magnoliaceae to Winteraceae*. Natural History Publications (Borneo), Kota Kinabalu.
* Benz, M.J., E.V. Gorb & S.N. Gorb 2012. Diversity of the slippery zone microstructure in pitchers of nine carnivorous *Nepenthes* taxa. *Arthropod-Plant Interactions* **6**(1): 147–158. 
*  Blume, C.L. 1852. Ord. Nepenthaceae. In: *[https://dx.doi.org/10.5962/bhl.title.274 Museum Botanicum Lugduno-Batavum, sive stirpium exoticarum novarum vel minus cognitarum ex vivis aut siccis brevis expositio. Tom. II. Nr. 1.]* E.J. Brill, Lugduni-Batavorum. pp.&nbsp;5–10.
* Bonhomme, V., H. Pelloux-Prayer, E. Jousselin, Y. Forterre, J.-J. Labat & L. Gaume 2011. Slippery or sticky? Functional diversity in the trapping strategy of *Nepenthes* carnivorous plants. *New Phytologist* **191**(2): 545–554. 
* Brearley, F.Q. & M. Mansur 2012. Nutrient stoichiometry of *Nepenthes* species from a Bornean peat swamp forest. *[[Carnivorous Plant Newsletter]]* **41**(3): 105–108.
* Cannon, J., V. Lojanapiwatna, C. Raston, W. Sinchai & A. White 1980. The Quinones of *Nepenthes rafflesiana*. The Crystal Structure of 2,5-Dihydroxy-3,8-dimethoxy-7-methylnaphtho-1,4-quinone (Nepenthone-E) and a Synthesis of 2,5-Dihydroxy-3-Methoxy-7-methylnaphtho-1,4-quinone (Nepenthone-C). *Australian Journal of Chemistry* **33**(5): 1073–1093. 
* Chung, A.Y.C. 2006. *Biodiversity and Conservation of The Meliau Range: A Rain Forest in Sabah's Ultramafic Belt*. Natural History Publications (Borneo), Kota Kinabalu. .
* Di Giusto, B., V. Grosbois, E. Fargeas, D.J. Marshall & L. Gaume 2008. Contribution of pitcher fragrance and fluid viscosity to high prey diversity in a *Nepenthes* carnivorous plant from Borneo. *Journal of Biosciences* **33**(1): 121–136. 
* Di Giusto, B., M. Guéroult, N. Rowe & L. Gaume 2009. Chapter 7: The Waxy Surface in ''Nepenthes'' Pitcher Plants: Variability, Adaptive Significance and Developmental Evolution. In: S.N. Gorb (ed.) *Functional Surfaces in Biology: Adhesion Related Phenomena*. Volume 2. Springer. pp.&nbsp;183–204.
* Di Giusto, B., J.-M. Bessière, M. Guéroult, L.B.L. Lim, D.J. Marshall, M. Hossaert-McKey & L. Gaume 2010. Flower-scent mimicry masks a deadly trap in the carnivorous plant *Nepenthes rafflesiana*. *Journal of Ecology* **98**(4): 845–856. 
* Dixon, W.E. 1889. ''Nepenthes''. *The Gardeners' Chronicle*, series 3, **6**(144): 354.
* Frazier, C.K. 2000. Reproductive isolating mechanisms and fitness among tropical pitcher plants (''Nepenthes'') and their hybrids. [video] The 3rd Conference of the International Carnivorous Plant Society, San Francisco, USA.
* Gaume, L. & Y. Forterre 2007. A viscoelastic deadly fluid in carnivorous pitcher plants. *PLoS ONE* **2**(11): e1185. 
*  Gaume, L. & Y. Forterre 2008. Un piège viscoélastique chez *Nepenthes rafflesiana*. *[[Dionée]]* **71**: 28–32.
* Gaume, L. & B. Di Giusto 2009. Adaptive significance and ontogenetic variability of the waxy zone in *Nepenthes rafflesiana*. *Annals of Botany* **104**(7): 1281–1291. 
*  Gaume, L. N.d. Piège viscoélastique. [videos] UMR AMAP.
*  Handayani, T. & Syamsuddin 1998. *Nepenthes rafflesiana* Jack. dan keturunannya. *Warta Kebun Raya* **2**(3): 1–8.
*  Handayani, T. 1999.  [Conservation of *Nepenthes* in Indonesian botanic gardens.] In: A. Mardiastuti, I. Sudirman, K.G. Wiryawan, L.I. Sudirman, M.P. Tampubolon, R. Megia & Y. Lestari (eds.) *Prosiding II: Seminar Hasil-Hasil Penelitian Bidang Ilmu Hayat*. Pusat Antar Universitas Ilmu Hayat IPB, Bogor. pp.&nbsp;365–372.
* Handayani, T., D. Latifah & Dodo 2005. Diversity and growth behaviour of ''Nepenthes'' (pitcher plants) in Tanjung Puting National Park, Central Kalimantan Province.  *Biodiversitas* **6**(4): 248–252.  Cover  
* Hansen, E. 2001. Where rocks sing, ants swim, and plants eat animals: finding members of the ''Nepenthes'' carnivorous plant family in Borneo. *Discover* **22**(10): 60–68.
* Hernawati & P. Akhriadi 2006. *[[A Field Guide to the Nepenthes of Sumatra]]*. PILI-NGO Movement, Bogor.
* Hooker, J.D. 1859. XXXV. On the origin and development of the pitchers of ''Nepenthes'', with an account of some new Bornean plants of that genus. *The Transactions of the Linnean Society of London* **22**(4): 415–424. 
* Hwee, K.C. 1996. Carnivorous plants and sites in Singapore. *[[Bulletin of the Australian Carnivorous Plant Society, Inc.]]* **15**(4): 12–15.
* Kitching, R.L. 2000. ''Food Webs and Container Habitats: The natural history and ecology of phytotelmata''. Cambridge University Press, Cambridge.
* Korthals, P.W. 1839. Over het geslacht ''Nepenthes''. In: C.J. Temminck 1839–1842. *Verhandelingen over de Natuurlijke Geschiedenis der Nederlandsche overzeesche bezittingen; Kruidkunde*. Leiden. pp.&nbsp;1–44, t. 1–4, 13–15, 20–22.
* Kurup, R., A.J. Johnson, S. Sankar, A.A. Hussain, C.S. Kumar & S. Baby 2013. Fluorescent prey traps in carnivorous plants. *Plant Biology* **15**(3): 611–615. 
* Lecoufle, M. 1990. *Nepenthes rafflesiana*. In: *Carnivorous Plants: Care and Cultivation*. Blandford, London. pp.&nbsp;136–137.
* Lee, C.C. 2000. Recent ''Nepenthes'' Discoveries. [video] The 3rd Conference of the International Carnivorous Plant Society, San Francisco, USA.
* Lim, S.H., D.C.Y. Phua & H.T.W. Tan 2000. Primer design and optimization for RAPD analysis of *Nepenthes*. *Biologia Plantarum* **43**(1): 153–155. 
* Lindley, J. 1849. Familiar botany. — The pitcher plant. *The Gardeners' Chronicle and Agricultural Gazette* 1849(37): 580–581.
* Macfarlane, J.M. 1914. Family XCVI. Nepenthaceæ. [pp.&nbsp;279–288] In: J.S. Gamble. Materials for a flora of the Malayan Peninsula, No. 24. *Journal & Proceedings of the Asiatic Society of Bengal* **75**(3): 279–391.
*  Mansur, M. 2001.  In: *Prosiding Seminar Hari Cinta Puspa dan Satwa Nasional*. Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonesia, Bogor. pp.&nbsp;244–253.
*  Mansur, M. 2007. Keanekaragaman jenis *Nepenthes* (kantong semar) dataran rendah di Kalimantan Tengah. [Diversity of lowland *Nepenthes* (kantong semar) in Central Kalimantan.] *Berita Biologi* **8**(5): 335–341. Abstract
*  Mansur, M. 2008. Penelitian ekologi ''Nepenthes'' di Laboratorium Alam Hutan Gambut Sabangau Kereng Bangkirai Kalimantan Tengah . [Ecological studies on *Nepenthes* at Peat Swamps Forest Natural Laboratory, Kereng Bangkirai Sabangau, Central Kalimantan.] *Jurnal Teknologi Lingkungan* **9**(1): 67–73. Abstract  
* Mansur, M. & F.Q. Brearley 2008. Ecological studies on ''Nepenthes'' at Barito Ulu, Central Kalimantan, Indonesia. *Jurnal Teknologi Lingkungan* **9**(3): 271–276.
* Merbach, M.A., G. Zizka, B. Fiala, U. Maschwitz & W.E. Booth 2001. Patterns of nectar secretion in five ''Nepenthes'' species from Brunei Darussalam, Northwest Borneo, and implications for ant-plant relationships. *Flora* **196**: 153–160. 
* Moore, D. 1872. On the culture of ''Nepenthes'' at Glasnevin. *The Gardeners' Chronicle and Agricultural Gazette* 1872(11): 359–360.
* Masters, M.T. 1872. The cultivated species of ''Nepenthes''. *The Gardeners' Chronicle and Agricultural Gazette* 1872(16): 540–542.
* McPherson, S.R. & A. Robinson 2012. *[[Field Guide to the Pitcher Plants of Borneo]]*. Redfern Natural History Productions, Poole.
* McPherson, S.R. & A. Robinson 2012. *[[Field Guide to the Pitcher Plants of Peninsular Malaysia and Indochina]]*. Redfern Natural History Productions, Poole.
* McPherson, S.R. & A. Robinson 2012. *[[Field Guide to the Pitcher Plants of Sumatra and Java]]*. Redfern Natural History Productions, Poole.
* Meimberg, H., A. Wistuba, P. Dittrich & G. Heubl 2001. Molecular phylogeny of Nepenthaceae based on cladistic analysis of plastid trnK intron sequence data. *Plant Biology* **3**(2): 164–175. 
*  Meimberg, H. 2002.  Ph.D. thesis, Ludwig Maximilian University of Munich, Munich.
* Meimberg, H. & G. Heubl 2006. Introduction of a nuclear marker for phylogenetic analysis of Nepenthaceae. *Plant Biology* **8**(6): 831–840. 
* Meimberg, H., S. Thalhammer, A. Brachmann & G. Heubl 2006. Comparative analysis of a translocated copy of the *trnK* intron in carnivorous family Nepenthaceae. *Molecular Phylogenetics and Evolution* **39**(2): 478–490. 
* Mogi, M. & K.L. Chan 1997. Variation in communities of dipterans in *Nepenthes* pitchers in Singapore: Predators increase prey community diversity. *Annals of the Entomological Society of America* **90**(2): 177–183.
* Moran, J.A. 1991. The role and mechanism of *Nepenthes rafflesiana* pitchers as insect traps in Brunei. Ph.D. thesis, University of Aberdeen, Aberdeen, Scotland.
* Moran, J.A. 1993. Visitors to the flowers of the pitcher plant *Nepenthes rafflesiana*. *[[Brunei Museum Journal]]* **8**: 73–75.
* Moran, J.A. 1993. Pitcher allocation strategy of the pitcher plant *Nepenthes rafflesiana*. *Brunei Museum Journal* **8**: 77–80.
* Moran, J.A. 1993. The effect of pitcher wing removal on prey capture by the pitcher plant *Nepenthes rafflesiana*. *Brunei Museum Journal* **8**: 81–82.
* Moran, J.A. 1993. *Misumenops nepenthicola*: the top aquatic predator of the *Nepenthes* food web? *Brunei Museum Journal* **8**: 83–84.
* Moran, J.A. 1996. Pitcher dimorphism, prey composition and the mechanisms of prey attraction in the pitcher plant *Nepenthes rafflesiana* in Borneo. *Journal of Ecology* **84**(4): 515–525. 
* Moran, J.A. & A.J. Moran 1998. Foliar Reflectance and Vector Analysis Reveal Nutrient Stress in Prey-Deprived Pitcher Plants (*Nepenthes rafflesiana*). *International Journal of Plant Sciences* **159**(6): 996–1001. 
* Moran, J.A., W.E. Booth & J.K. Charles 1999.  *Annals of Botany* **83**: 521–528.
* Moran, J.A., M.A. Merbach, N.J. Livingston, C.M. Clarke & W.E. Booth 2001. Termite prey specialization in the pitcher plant ''Nepenthes albomarginata''—evidence from stable isotope analysis. *Annals of Botany* **88**: 307–311. 
* Moran, J.A., B.J. Hawkins, B.E. Gowen & S.L. Robbins 2010. Ion fluxes across the pitcher walls of three Bornean *Nepenthes* pitcher plant species: flux rates and gland distribution patterns reflect nitrogen sequestration strategies. *Journal of Experimental Botany* **61**(5): 1365–1374. 
* Mullins, J. & M. Jebb 2009. Phylogeny and biogeography of the genus ''Nepenthes''. National Botanic Gardens, Glasnevin. 
*  Murniati, Syamswisna & A. Nurdini 2013. Pembuatan ''flash card'' dari hasil inventarisasi ''Nepenthes'' di hutan adat desa Teluk Bakung. *Jurnal Pendidikan dan Pembelajaran* **2**(1): [unpaginated; 14&nbsp;pp.] Abstract 
*  Oikawa, T. 1992. *Nepenthes rafflesiana* Jack. In: . [*The Grief Vanishing*.] Parco Co., Japan. pp.&nbsp;52–53.
* Osunkoya, O.O., S.D. Daud & F.L. Wimmer 2008. Longevity, lignin content and construction cost of the assimilatory organs of *Nepenthes* species. *Annals of Botany* **102**(5): 845–853. 
* Reiskind, J. 1978.  *[[Carnivorous Plant Newsletter]]* **7**(3): 77–78.
* Renner, T. & C.D. Specht 2011. A sticky situation: assessing adaptations for plant carnivory in the Caryophyllales by means of stochastic character mapping. *International Journal of Plant Sciences* **172**(7): 889–901. 
* Rizzacasa, M.A. & M.V. Sargent 1987. The structure and synthesis of nepenthone-A, a naphthoquinone from *Nepenthes rafflesiana*. *Journal of the Chemical Society, Perkin Transactions 1*: 2017–2022. 
* Robinson, A. 1995 ['1994/95']. Plant findings in Malaysia. *[[The Carnivorous Plant Society Journal]]* **18**: 44–47.
* Rottloff, S., R. Stieber, H. Maischak, F.G. Turini, G. Heubl & A. Mithöfer 2011. Functional characterization of a class III acid endochitinase from the traps of the carnivorous pitcher plant genus, *Nepenthes*. *Journal of Experimental Botany* **62**(13): 4639–4647. 
* Ruxton, G.D. & H.M. Schaefer 2011. Alternative explanations for apparent mimicry. *Journal of Ecology* **99**(4): 899–904. 
*  Schmid-Hollinger, R. N.d. Kannendeckel (lid) . bio-schmidhol.ch. 
* Shivas, R.G. 1984. *[[Pitcher Plants of Peninsular Malaysia & Singapore]]*. Maruzen Asia, Kuala Lumpur.
* Slack, A. 1979. *Nepenthes rafflesiana*. In: *Carnivorous Plants*. Ebury Press, London. p.&nbsp;82.
* Smythies, B.E. 1965. The distribution and ecology of pitcher-plants (*Nepenthes*) in Sarawak. UNESCO Humid Tropics Symposium, June–July 1963, Kuching, Sarawak.
*  Sukmadijaya, D., D. Dinarti & Y. Isnaini 2010.  Bogor Agricultural University, Bogor.
*  Syamsuardi & R. Tamin 1994. Kajian kekerabatan jenis-jenis ''Nepenthes'' di Sumatera Barat. Project report, Andalas University, Padang.  
*  Syamsuardi 1995. Klasifikasi numerik kantong semar (''Nepenthes'') di Sumatera Barat.[Numerical classification of pitcher plants (*Nepenthes*) in West Sumatra.] *Journal Matematika dan Pengetahuan Alam* **4**(1): 48–57.  
* Teo, L.L. 2001. Study of natural hybridisation in some tropical plants using amplified fragment length polymorphism analysis. M.Sc. thesis, Nanyang Technological University, Singapore.
* Teo, W.M.S. 2010. Photosynthetic characteristics and nitrogen metabolism of ''Nepenthes rafflesiana'' at two different growth stages in response to inorganic nitrate and organic prey. M.Sc. thesis, Nanyang Technological University, Singapore.
* Thorogood, C. 2010. *[[The Malaysian Nepenthes: Evolutionary and Taxonomic Perspectives]]*. Nova Science Publishers, New York.
* Torres-Rivera, J.J. 2007. A case of *Nepenthes rafflesiana* with a lotus-like flower! *[[Carnivorous Plant Newsletter]]* **36**(3): 81–82.
*  Uji, T. 2003. Keanekaragaman dan potensi flora di Cagar Alam Muara Kendawangan, Kalimantan Barat.  [Flora diversity and its potential in Muara Kendawangan Nature Reserve, West Kalimantan.] *Biodiversitas* **4**(1): 112–117. 
*  Yogiara 2004.  M.Sc. thesis, Bogor Agricultural University, Bogor.
* Yogiara, A. Suwanto & M.T. Suhartono 2006. A complex bacterial community living in pitcher plant fluid. *Jurnal Mikrobiologi Indonesia* **11**(1): 9–14.
* Zulaiha Shireen bte Mohd Salleh 2009. Carbon and nitrogen metabolism and mineral nutrition of carnivorous pitcher plants under greenhouse conditions. M.Sc. thesis, Nanyang Technological University, Singapore.
* James Wong and the Malaysian Garden. [video] BBC Two.

## Nguồn trích dẫn