Tiếng Bru

**Tiếng Bru** (còn gọi là Bruu, B'ru, Brou, Baru) là ngôn ngữ của người Bru - Vân Kiều, người Katang ở vùng Đông Nam Á.

Tiếng Bru thuộc ngữ chi Cơ Tu (Katuic), ngữ tộc Môn-Khmer thuộc ngữ hệ Nam Á. Tại Việt Nam có các tiếng địa phương là Sô, Khùa, Ma Coong, Trì,...

## Tên gọi
Có nhiều tên chỉ địa phương và phương ngữ khác nhau cho tiếng Bru (Sidwell 2005: 11).

* So ~ Sô
* Trì (So Tri, Chali)
* Vân Kiều
* Leu ~ Leung (Kaleu)
* Galler
* Khùa
* Katang

## Phân bố
Số người nói tiếng Bru có ở:
* Việt Nam: 74.506 (theo điều tra dân số năm 2009), chủ yếu ở các tỉnh Quảng Trị, Đắk Lắk, Thừa Thiên – Huế.
* Lào: 69.000 (số liệu năm 1999), ở phía đông nam, tại các tỉnh Savannakhet, Khammouane, Bolikhamsai
*Thái Lan: 5.000 người nói phương ngữ phía đông của tiếng Bru, và khoảng 20.000 người nói phương ngữ phía tây của tiếng Bru (số liệu năm 1983), ở tỉnh Sakon Nakhon và tỉnh Amnat Charoen.

## Phương ngữ
Thái Lan có các phương ngữ Tây Bru sau (Choo, et al. 2012):

* **Bru Khok Sa-at**&nbsp;của huyện Phang Khon và huyện Phanna Nikhom, tỉnh Sakon Nakhon
* **Bru Woen Buek** của Woen Buek (Wyn Buek), tỉnh Ubon Ratchathani (giống với Katang hơn)
* **Bru Dong Luang** của huyện Dong Luang, tỉnh Mukdahan

Các phân nhóm Bru sau đây được tìm thấy ở tỉnh Quảng Bình (Phan 1998).

* **Vân Kiều**: 5.500 người ở huyện Lệ Thủy và huyện Vĩnh Linh (thuộc tỉnh Quảng Trị)
* **Măng Coong**: 600 người ở huyện Bố Trạch
* **Trì**: 300 người ở huyện Bố Trạch
* **Khùa**: 1.000 người ở huyện Tuyên Hóa

Dưới đây là bảng so sánh từ ngữ của các phương ngữ Vân Kiều, Măng Coong, Trì và Khùa từ Phan Hữu Dật (1998: 479-480):

## Ngữ âm

### Phụ âm
Dưới đây là bảng phụ âm của cả phương ngữ Đông và Tây:

*  thường được phát âm là âm xát môi răng  hoặc tiếp cận  khi đứng ở đầu từ. Khi đứng ở cuối từ, nó vẫn được phát âm là .
*  có thể ở cả hai dạng âm rung  hoặc âm vỗ .
*  khi là một cụm phụ âm, có thể được phát âm là  ở phương ngữ Tây.
*  có thể được phát âm thành âm thanh hầu hữu thanh  khi đứng trước nguyên âm nhiều hơi hoặc cũng có thể được phát âm thành âm mũi  khi đứng trước nguyên âm mũi ở các phương ngữ phía Tây.

* Các âm tắc  có thể được phát âm thành âm nhấn .

### Nguyên âm

#### Nguyên âm nhiều hơi
Âm nguyên âm cũng có thể được phân biệt bằng giọng nhiều hơi:

#### Nguyên âm mũi
Nguyên âm mũi có thể xuất hiện trong phương ngữ Bru Tây:

## Tham khảo

* Choo, Marcus, Jennifer Herington, Amy Ryan and Jennifer Simmons. 2012. ''Sociolinguistic Survey Of Bru In Phang Khon And Phanna Nikhom Districts, Sakon Nakhon Province, Thailand'' . Chiang Mai: Linguistics Institute, Payap University.
* Choo, Marcus. 2012. ''An investigation of intelligibility between So varieties in Northeast Thailand: the Bru in Khok Saat'' . Chiang Mai: Payap University.
* Choo, Marcus. 2008. ''Sociolinguistic survey of So in Northeastern Thailand'' . Chiang Mai: Payap University.
* Khồng Diễn (1975). "Về nhóm người Khùa (Bru) ở Quảng Bình". Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam: Viện dân tộc học. *Về vấn đề xác định thành phần các dân tộc thiểu số ở miền bắc Việt Nam*, tr. 538-548. Hà Nội: Nhà xuất bản khoa học xã hội.
* Migliazza, Brian. 2002. Multilingualism Among the So People of Issan.
* Phạm Đức Dương (1975). "Về mối quan hệ cộng đồng tộc người giữa các ngôn ngữ thuộc nhóm Việt - Mường miền tây tỉnh Quảng Bình". Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam: Viện dân tộc học. *Về vấn đề xác định thánh phần các dân tộc thiểu số ở miền bắc Việt Nam*, tr. 500-517. Hà Nội: Nhà xuất bản khoa học xã hội.
* Phan Hữu Dật (1975). "Về tên gọi các tộc người nói ngôn ngữ Môn - Miên ở miền tây tỉnh Quảng Bình". Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam: Viện dân tộc học. *Về vấn đề xác định thành phần các dân tộc thiểu số ở miền bắc Việt Nam*, tr. 531-537. Hà Nội: Nhà xuất bản khoa học xã hội.
* Sidwell, Paul. (2005). *[https://www.academia.edu/1540083/The_Katuic_Languages_classification_reconstruction_and_comparative_lexicon The Katuic languages: classification, reconstruction and comparative lexicon] *. LINCOM studies in Asian linguistics, 58. Muenchen: Lincom Europa. 

## Liên kết ngoài
* UCLA phonetics lab data
* RWAAI (Repository and Workspace for Austroasiatic Intangible Heritage)
* Bru in RWAAI Digital Archive

## Đọc thêm
*Choo, Marcus, Jennifer Herington, Amy Ryan and Jennifer Simmons. 2012. ''Sociolinguistic Survey Of Bru In Phang Khon And Phanna Nikhom Districts, Sakon Nakhon Province, Thailand'' . Chiang Mai: Linguistics Institute, Payap University.
*Choo, Marcus. 2012. ''An investigation of intelligibility between So varieties in Northeast Thailand: the Bru in Khok Saat'' . Chiang Mai: Payap University.
*Choo, Marcus. 2008. ''Sociolinguistic survey of So in Northeastern Thailand'' . Chiang Mai: Payap University.
*Khồng Diễn (1975). "Về nhóm người Khùa (Bru) ở Quảng Bình". In, Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam: Viện dân tộc học. *Về vấn đề xác định thành phần các dân tộc thiểu số ở miền bắc Việt Nam*, 538-548. Hà Nội: Nhà xuất bản khoa học xã hội.
*Migliazza, Brian. 2002. Multilingualism Among the So People of Issan.
*Phạm Đức Dương (1975). "Về mối quan hệ cộng đồng tộc người giữa các ngôn ngữ thuộc nhóm Việt - Mường miền tây tỉnh Quảng Bình". In, Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam: Viện dân tộc học. *Về vấn đề xác định thánh phần các dân tộc thiểu số ở miền bắc Việt Nam*, 500-517. Hà Nội: Nhà xuất bản khoa học xã hội.
*Phan Hữu Dật (1975). "Về tên gọi các tộc người nói ngôn ngữ Môn - Miên ở miền tây tỉnh Quảng Bình". In, Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam: Viện dân tộc học. *Về vấn đề xác định thánh phần các dân tộc thiểu số ở miền bắc Việt Nam*, 531-537. Hà Nội: Nhà xuất bản khoa học xã hội.
*Sidwell, Paul. (2005). *[https://www.academia.edu/1540083/The_Katuic_Languages_classification_reconstruction_and_comparative_lexicon The Katuic languages: classification, reconstruction and comparative lexicon] *. LINCOM studies in Asian linguistics, 58. Muenchen: Lincom Europa.