Chi Cá bướm

**Chi Cá bướm**, tên khoa học là ***Chaetodon***, là chi cá biển có số lượng thành viên đông nhất trong họ Cá bướm. Các loài trong chi này được phân bố trải rộng trên khắp các vùng biển thuộc Ấn Độ Dương, Thái Bình Dương và Đại Tây Dương.

## Từ nguyên
Từ *chaetodon* được ghép bởi hai âm tiết trong tiếng Hy Lạp cổ đại: *khaítē* (χαίτη; "tóc") và *odoús* (ὀδούς; "răng"), hàm ý đề cập đến bộ răng có dạng sợi cứng như bàn chải của loài điển hình *C. capistratus*.

## Phân loại học
Ước tính, hai chi *Chaetodon* và *[[Prognathodes]]* tách nhau từ tổ tiên chung gần nhất vào khoảng 24 triệu năm trước. *Chaetodon* sau đó lại tách thành 4 nhánh lớn, kéo dài từ khoảng 20 đến 14 triệu năm.

*Chaetodon* là chi có tình trạng phân loại học phức tạp nhất trong họ Cá bướm. Tính đến hiện tại, có tất cả 87 loài được công nhận trong chi này, được chia vào thành nhiều phân chi. Những phân chi này có khả năng sẽ được công nhận là những chi hợp lệ trong tương lai.

## Phân chi và các loài
Theo nghiên cứu của Fessler & Westneat (2007), *Chaetodon* được chia thành những phân chi sau với 4 nhánh chính:

### Nhánh 1
Nhánh này chỉ có duy nhất một phân chi là ***Chaetodon***, bao gồm các loài sau đây:
* *[[Chaetodon capistratus]]* 
* *[[Chaetodon ocellatus]]* 
* *[[Chaetodon hoefleri]]* 
* *[[Chaetodon robustus]]* 

Những loài dưới đây được một số nhà ngư học xếp vào phân chi *Chaetodon*, nhưng số khác lại xem chúng thuộc nhóm *[[incertae sedis]]*:

* *[[Chaetodon assarius]]* 
* *[[Chaetodon dialeucos]]* 
* *[[Chaetodon humeralis]]* 
* *[[Chaetodon marleyi]]* 
* *[[Chaetodon sanctaehelenae]]* 
* *[[Chaetodon striatus]]* 

### Nhánh 2
Nhánh này bao gồm 4 phân chi:

#### ''Lepidochaetodon''

* *[[Chaetodon daedalma]]* 
* *[[Chaetodon interruptus]]* 
* *[[Chaetodon kleinii]]* 
* *[[Chaetodon litus]]* 
* *[[Chaetodon nippon]]* 
* *[[Chaetodon smithi]]* 
* *[[Chaetodon trichrous]]* 
* *[[Chaetodon unimaculatus]]* 

#### ''Roaops''

* *[[Chaetodon burgessi]]* 
* *[[Chaetodon declivis]]* 
* *[[Chaetodon flavocoronatus]]* 
* *[[Chaetodon mitratus]]* 
* *[[Chaetodon tinkeri]]* 

#### ''Exornator''

* *[[Chaetodon citrinellus]]* 
* *[[Chaetodon dolosus]]* 
* *[[Chaetodon guentheri]]* 
* *[[Chaetodon guttatissimus]]* 
* *[[Chaetodon miliaris]]* 
* *[[Chaetodon multicinctus]]* 
* *[[Chaetodon pelewensis]]* 
* *[[Chaetodon punctatofasciatus]]* 
* *[[Chaetodon quadrimaculatus]]* 
* *[[Chaetodon sedentarius]]* 

#### ''Rhombochaetodon''

* *[[Chaetodon argentatus]]* 
* *[[Chaetodon blackburnii]]* 
* *[[Chaetodon fremblii]]* 
* *[[Chaetodon madagaskariensis]]* 
* *[[Chaetodon mertensii]]* 
* *[[Chaetodon paucifasciatus]]* 
* *[[Chaetodon xanthurus]]* 

### Nhánh 3
Nhánh này bao gồm 6 phân chi:

#### ''Corallochaetodon''

* *[[Chaetodon austriacus]]* 
* *[[Chaetodon lunulatus]]* 
* *[[Chaetodon melapterus]]* 
* *[[Chaetodon trifasciatus]]* 

#### ''Citharoedus''

* *[[Chaetodon meyeri]]* 
* *[[Chaetodon ornatissimus]]* 
* *[[Chaetodon reticulatus]]* 

#### ''Gonochaetodon''

* *[[Chaetodon baronessa]]* 
* *[[Chaetodon larvatus]]* 
* *[[Chaetodon triangulum]]* 

#### ''Tetrachaetodon''

* *[[Chaetodon andamanensis]]* 
* *[[Chaetodon bennetti]]* 
* *[[Chaetodon plebeius]]* 
* *[[Chaetodon speculum]]* 
* *[[Chaetodon zanzibarensis]]* 

#### ''Megaprotodon''

* *[[Chaetodon trifascialis]]* 

#### ''Discochaetodon''
* *[[Chaetodon aureofasciatus]]* 
* *[[Chaetodon octofasciatus]]* 
* *[[Chaetodon rainfordi]]* 
* *[[Chaetodon tricinctus]]* 

### Nhánh 4
Nhánh này chỉ bao gồm duy nhất ***Rabdophorus***, là phân chi có số lượng thành viên đông nhất:

* *[[Chaetodon adiergastos]]* 
* *[[Chaetodon auriga]]* 
* *[[Chaetodon auripes]]* 
* *[[Chaetodon collare]]* 
* *[[Chaetodon decussatus]]* 
* *[[Chaetodon ephippium]]* 
* *[[Chaetodon falcula]]* 
* *[[Chaetodon fasciatus]]* 
* *[[Chaetodon flavirostris]]* 
* *[[Chaetodon gardineri]]* 
* *[[Chaetodon leucopleura]]* 
* *[[Chaetodon lineolatus]]* 
* *[[Chaetodon lunula]]* 
* *[[Chaetodon melannotus]]* 
* *[[Chaetodon mesoleucos]]* 
* *[[Chaetodon nigropunctatus]]* 
* *[[Chaetodon ocellicaudus]]* 
* *[[Chaetodon oxycephalus]]* 
* *[[Chaetodon pictus]]* 
* *[[Chaetodon rafflesii]]* 
* *[[Chaetodon selene]]* 
* *[[Chaetodon semeion]]* 
* *[[Chaetodon semilarvatus]]* 
* *[[Chaetodon ulietensis]]* 
* *[[Chaetodon vagabundus]]* 
* *[[Chaetodon wiebeli]]* 
* *[[Chaetodon xanthocephalus]]* 

## Hóa thạch

Bằng chứng hóa thạch sớm nhất của *Chaetodon* có niên đại vào khoảng 7 triệu năm trước (thế Miocen), được đặt danh pháp là *Chaetodon ficheuri*. Sáu mẫu hóa thạch của *C. ficheuri* được thu thập tại lưu vực Chelif, gần thành phố Oran (tây bắc Algérie).

## Sinh thái học
*Chaetodon* bao gồm những loài ăn tạp (thức ăn của nhóm này chủ yếu bao gồm các loài thủy sinh không xương sống như động vật phù du) và ăn san hô chuyên biệt. Các loài ăn tạp cũng có thể ăn san hô nhưng không hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn thức ăn này.

Ở các loài ăn san hô (không kể ăn tạp hay chuyên biệt), san hô mà chúng ăn chủ yếu là san hô cứng từ các chi *[[Acropora]]* (chiếm ưu thế nhất), *[[Pocillopora]]*, *[[Montipora]]* và *[[Porites]]*; không những vậy, một số ít loài còn ăn cả san hô mềm (như *C. unimaculatus* hay *C. interruptus*). Tuy cũng là loài ăn san hô chuyên biệt, *C. ornatissimus* chỉ ăn chất nhầy tiết ra từ san hô, khác biệt hoàn toàn so với những loài cá bướm còn lại ăn chủ yếu là polyp san hô.

Trong hơn 5000 loài cá rạn san hô ngày nay, chỉ có khoảng 128 loài ăn san hô, và trong số này chỉ có 41 loài ăn san hô cứng. Hơn nữa, 25 trong số 41 loài này thuộc họ Cá bướm. Ghi nhận ước tính sớm nhất về sự ăn san hô ở họ Cá bướm là khoảng 15,7 triệu năm trước, tiến hóa từ nhánh 3 của *Chaetodon*.

Các loài *Chaetodon* thường kết đôi với nhau và cùng bảo vệ một lãnh thổ chung. Điển hình như *C. lunulatus*, một loài có sự chung thủy lâu dài với bạn đời, khi có thể kết đôi cùng nhau đến 7 năm. Những cá thể cùng giới ở vài loài cũng có thể bắt cặp với nhau nhằm mục đích canh chừng các loài săn mồi, như đã thấy ở *C. melannotus*. Một vài loài có xu hướng sống đơn độc và chỉ kết đôi với nhau vào thời điểm sinh sản, như *C.* *rainfordi*, *C.* *plebeius* hay *C.* *trifascialis*.

## Lai tạp
Có ít nhất 40 trường hợp tạp giao được ghi nhận ở *Chaetodon*, bao gồm cả những trường hợp kết đôi khác loài. Trong số này, *C. auriga* có thể tạp giao đến 8 loài khác, nhiều nhất trong chi *Chaetodon*.

## Tham khảo