Cầu tại Ninh Bình

Vùng đất **[[Ninh Bình]]** hiện nay bao trùm phần lớn xứ Sơn Nam xưa, nơi có các công trình kiến trúc cầu giao thông rất đặc trưng, đã được dân gian đúc kết trong câu: “*cầu Nam, chùa Bắc, đình Đoài*”. Đồng bằng sông Hồng là cái nôi của nền văn minh Đại Việt. Bao bọc kinh thành Thăng Long xưa là bốn tiểu vùng văn hóa: xứ Đông, xứ Đoài, xứ Kinh Bắc, xứ Sơn Nam. Mỗi vùng lại có những nét đẹp riêng trên nền tảng chung của văn hóa lúa nước. Trong khi xứ Kinh Bắc là miền đất của chùa tháp với chùa Dâu, chùa Phật Tích, chùa Bổ Đà, chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Bút Tháp,... xứ Đoài là miền đất đặc trưng bởi những ngôi đình như đình So, đình Tây Đằng, đình Thổ Tang, đình Tường Phiêu, đình Chu Quyến, đình Hạ Hiệp, đình Đại Phùng... thì xứ Sơn Nam với trung tâm là vùng đất Ninh Bình và một phần tây nam Hưng Yên, nam Hà Nội ngày nay là vùng đất trũng, nhiều sông ngòi nên có nhiều kiểu cầu qua sông được xây dựng, và trong số đó có nhiều cầu đẹp với kiến trúc đặc trưng như cầu đá, cầu ngói, cầu tre, cầu gỗ, cầu phao....

## Kiến trúc cầu ngói
Cầu ngói là một trong những đại diện tiêu biểu cho kiểu kiến trúc xây dựng đặc trưng xứ Sơn Nam xưa. Đây là một kiểu kiến trúc cầu cổ có mái che độc đáo theo kiểu thượng gia hạ kiều (trên nhà, dưới cầu), vừa có chức năng giao thông, vừa là nơi sinh hoạt cộng đồng, là một dạng “nhà” để sử dụng trong thời gian ngắn như nghỉ ngơi, ngắm cảnh, giao thương, thực hành nghi lễ tín ngưỡng, vì thế mà có câu "muốn sang thì bắc cầu kiều". Nó là một nơi chốn có công năng song hành, vừa như đi qua nhanh để đến một chức năng khác (đặc tính cầu), vừa như níu giữ con người ở lại (đặc tính nhà). Cầu ngói bao đời nay đã gắn bó với cuộc sống người dân, nơi trai gái hẹn hò, già trẻ nô nức tụ hợp ngày hội. Dưới đây là danh sách các cầu ngói xứ Nam hiện vẫn còn tồn tại:
* Cầu ngói Hòa Bình: cầu qua sông Ân Giang, thuộc xã Kim Sơn
* Cầu ngói Sào Long: qua sông nhỏ, thôn Sào Long, xã Gia Vân
* Cầu ngói Lưu Quang: cầu qua sông Ân Giang, thuộc xã Quang Thiện
* Cầu ngói chợ Lương: cầu qua sông Hoành, xã Hải Anh
* Cầu ngói chợ Thượng: thuộc làng Thượng Nông, xã Nam Minh
* Cầu ngói Phát Diệm: cầu qua sông Ân Giang, thuộc xã Phát Diệm

## Kiến trúc cầu đá
Cầu đá là kiến trúc đặc trưng của xứ Sơn Nam xưa, với kỹ thuật xây dựng đơn giản là ghép từ các tấm đá lớn nguyên khối lại với nhau, có thể không có vật liệu kết dính. Cầu đá có hình dáng tự nhiên, đá gác lên nhau không cần vữa hoặc kỹ thuật xây dựng tạo vòm đá vững chắc, kiến cố. Hiện vẫn nhiều cầu đá nổi tiếng ở Ninh Bình như:
* Cầu đá chùa Bích Động: Cầu đá bắc qua hồ sen dẫn vào cổng Tam quan chùa Bích Động, được ghép bằng những phiến đá xanh.
* Cầu đá hồ Kỳ Lân: gồm 2 cây cầu đá ở phía bắc và phía nam nối vào đảo núi nằm giữa hồ Kỳ Lân.
* Cầu đá sông Chanh: cây cầu đá cổ, hiện vẫn còn văn bia ghi chép việc tu sửa cầu đá sông Chanh. Đây là nguồn tư liệu Hán Nôm có giá trị đặc biệt quan trọng, cho biết chính xác quy mô, thời gian trùng tu, sửa chữa và hoàn thành các hạng mục kiến trúc cây cầuvào năm Tự Đức thứ 13 (1865).
* Cầu Dền ở cố đô Hoa Lư hiện còn tấm bia cổ, là cây cầu đá bắc qua sông Sào Khê (nhánh sông Hoàng Long) và cũng là một cửa ngõ của kinh thành Hoa Lư.

## Kiến trúc cầu lim
Cầu Lim Ninh Bình vốn là cây cầu cổ nằm trên tuyến đường thiên lý Bắc Nam. Cầu Lim bắc qua Sông Vân, ở trung tâm tỉnh Ninh Bình và là nút giao ngã 6 tuyến đường: Trần Hưng Đạo, Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Huệ, Lê Đại Hành, Dương Vân Nga và Đường 30/6. Đây là cầu rất nổi tiếng gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của đô thị Ninh Bình.

Cầu Lim nguyên có tên là cầu Kè, được thay đổi thành cầu Lim vào đời vua Tự Đức (1848-1883). Sách “Đại Nam nhất thống chí” có ghi: “*Cầu Phúc Đăng ở phía tây tỉnh thành, chỗ đối ngạn hai xã Phúc Am và Đại Đăng, trước kia bắc bằng gỗ kè, tục gọi cầu Kè …*”, Sách “Ninh Bình toàn tỉnh địa chí khảo biện” của Nguyễn Tử Mẫn - trang 148 viết: “*Cầu Phúc Đăng tại hai xã Phúc Đăng và Đại Đăng ở phía tây [[thành cổ Ninh Bình]], đối ngạn với cây cầu giá Củ trước kia, cho nên tục gọi là cầu Củ*”.

Do cây cầu Kè xuống cấp, nên “Tự Đức năm thứ 3 (1850), quan Tuần phủ Ninh Bình Tôn Thất Tĩnh mới đến nhậm chức, ra bên ngoài thành cổ Ninh Bình, xét coi hình thế, ngoảnh nhìn sông Vân chảy, cho rằng ở đấy nên làm cầu lớn để thuận tiện giao thông, mới bàn cùng Án sát sứ và quan Lãnh binh để làm lại”. Thế là tháng 10 năm Tự Đức thứ 4 (1851), Tuần Phủ tỉnh Ninh Bình họ Nguyễn Tôn Thất Tĩnh đã cho khởi công xây dựng lại cây cầu Kè, đến tháng 4 năm 1852 thì hoàn thành, cầu nằm về phía nam, sát đường Cái Quan về phía đông. Cầu làm lại toàn bằng gỗ lim, có dựng nhà bằng gỗ lim, mái lợp ngói trên cầu để bảo vệ cầu, khi trời nắng bức hoặc mưa to, người dân trú ngụ trong cầu tránh nắng mưa, gọi là cầu Thiết Lâm (rừng lim), quen gọi là cầu Lim. Cầu làm xong có dựng bia gần cầu do Bảng nhãn Vũ Duy Thanh viết văn bia, tên bia là “Cầu Phúc Đăng”.

Trong bài “Ký bia cầu Phúc Đăng”, Bảng nhãn Vũ Duy Thanh viết: “*Nếu [[núi Non Nước|núi Thúy]], [[sông Vân]] danh thắng của nghìn thu, tuy không phải nhờ có cái cầu mới được truyền tụng, nhưng mà cầu ấy làm xong, lại thêm một vẻ đẹp nữa cho cảnh danh thắng*”. Như thế cầu Lim không chỉ phục vụ giao thông đi lại của con người, mà là nhịp cầu nối những bờ vui, là danh thắng, làm cho dòng sông Vân thêm đẹp, thơ mộng, in hình cây cầu. Tuần phủ Ninh Bình Mai viên Đoàn Triển sống ở đời vua Thành Thái (1889-1907), trong bài thơ vịnh núi Dục Thúy có 2 câu đã nói về cầu Phúc Đăng: “*Thành phục sơn nhưng trĩ / Kiều hoành thủy tự lưu*”. Dịch thơ: “*Thành kề núi vẫn cao, Cầu ngang sông vẫn chảy*”.

Cầu Lim trước đây có tên là cầu Kè được xây dựng ở đời vua Tự Đức, còn có tên là cầu Phúc Đăng, vì phía tây cầu là xã Phúc Am, phía đông cầu là xã Đại Đăng cũ, lấy hai chữ ở tên 2 xã ghép thành tên cầu. Cầu Lim tồn tại đến sau này, nhưng nhà lim mái ngói không còn, đến năm 1980 được tu sửa nâng cấp. Mãi đến năm 2000, cầu Lim được xây dựng lại bằng bê tông cốt thép kiến cố. Cầu dài 50m, rộng 25m, có lan can đá xanh được trạm khắc tinh xảo.

Cầu Lim cầu nối Quốc lộ 1A qua sông Vân vào Quốc lộ 10, nối liền hai bờ công viên sông Vân, tạo thành một tuyến vui chơi, check in giữa lòng đô thị Ninh Bình.

## Kiến trúc cầu khác
* Cầu lợp làng Kênh, xã Cổ Lễ: là cây cầu gỗ, mái lợp bổi, nối hai bờ sông Hải Ninh.
* Cầu Đọ Xá: nằm trên tuyến nhánh đường sắt Phủ lý - Kiện Khê - Nhà máy Xi măng Bút Sơn, cầu có chiều dài khoảng 150m, bắc qua sông Đáy.
* Cầu Treo Nam Công: qua sông Đáy nối làng Nam Công và làng Tân Hưng, xã Thanh Lâm, tỉnh Ninh Bình

## Cầu qua sông lớn hiện nay
Ngày nay những kiến trúc cầu ngói, cầu đá không còn phổ biến nữa vì sự phát triển của kỹ thuật, vật liệu xây dựng (bê tông, thép) cho phép xây các cây cầu lớn và bền vững hơn, tải trọng lớn hơn, chi phí hợp lý và thích ứng với giao thông hiện đại (ô tô, xe tải) so với cầu truyền thống. Một số cầu ngày nay còn có kiến trúc độc đáo, tăng giá trị văn hóa, thẩm mỹ và hiện đại cho đô thị. Dưới đây là các cầu bắc qua những sông lớn như sông Đáy, sông Đào, sông Ninh Cơ, sông Hoàng Long, sông Hồng:

* Cầu Bến Mới: cầu qua sông Đáy, nối phường Hoa Lư với xã Ý Yên.
* Cầu Bồng Lạng: qua sông Đáy ở  xã Thanh Lâm, tỉnh Ninh Bình
* Cầu Châu Giang: cầu qua sông Châu Giang, thuộc phường Phủ Lý.
* Cầu Châu Sơn: qua sông Đáy nối phường Phủ Lý với phường Châu Sơn, tỉnh Ninh Bình
* Cầu Cấm Sơn: qua sông Đáy nối phường Lý Thường Kiệt và phường Kim Bảng, tỉnh Ninh Bình
* Cầu Đế: qua sông Hoàng Long, nối xã Gia Hưng với xã Gia Tường
* Cầu Đò Quan: cầu qua sông Đào, thuộc phường Nam Định.
* Cầu Đoan Vĩ: cầu qua sông Đáy, nối Thanh Bình với Gia Trấn.
* Cầu Đọ Xá: qua sông Đáy, nối phường Phủ Lý với phường Châu Sơn, tỉnh Ninh Bình
* Cầu Đống Cao: qua sông Đào, nối xã Yên Cường và xã Đồng Thịnh, tỉnh Ninh Bình.
* Cầu Đồng Chưa: qua sông Hoàng Long, nối xã Gia Viễn với xã Gia Phong
* Cầu Gián Khẩu: cầu qua cửa sông Hoàng Long, bên đê sông Đáy, nối Gia Trấn với Tây Hoa Lư.
* Cầu Hồng Phú: qua sông Đáy nối phường Phủ Lý với phường Châu Sơn, tỉnh Ninh Bình
* Cầu Hưng Hà: cầu qua sông Hồng, nối Ninh Bình với Hưng Yên.
* Cầu Khả Phong: qua sông Đáy ở phường Tam Chúc, Ninh Bình
* Cầu Khuất: qua sông Đáy, nối xã Thanh Lâm và xã Gia Trấn, tỉnh Ninh Bình
* Cầu Kiện Khê: qua sông Đáy phường Châu Sơn, tỉnh Ninh Bình
* Cầu Lạc Quần: qua sông Ninh Cơ, nối xã Cát Thành và xã Xuân Trường
* Cầu Nam Bình: cầu qua sông Đáy, nối phường Nam Hoa Lư với xã Yên Đồng.
* Cầu Nam Định: qua sông Đào, nối phường Nam Định với phường Hồng Quang, tỉnh Ninh Bình
* Cầu Ninh Bình: cầu qua sông Đáy, nối phường Hoa Lư với xã Ý Yên.
* Cầu Ninh Cường: cầu qua sông Ninh Cơ, nối xã Nghĩa Hưng với xã Ninh Cường.
* Cầu Non Nước: cầu qua sông Đáy, nối phường Hoa Lư với xã Ý Yên.
* Cầu Sông Đáy: qua sông Đáy nối phường Lý Thường Kiệt và phường Phù Vân, tỉnh Ninh Bình
* Cầu Sông Đáy: cầu qua sông Đáy, nối xã Khánh Thiện với xã Đồng Thịnh.
* Cầu Tân Đệ: cầu qua sông Hồng, nối Ninh Bình với Hưng Yên.
* Cầu Tân Phong: cầu qua sông Đào, nối phường Thiên Trường với phường Vị Khê
* Cầu Thái Hà: cầu qua sông Hồng, nối Ninh Bình với Hưng Yên.
* Cầu Thịnh Long: cầu qua sông Ninh Cơ, nối Hải Thịnh với Quỹ Nhất.
* Cầu Thiên Trường: qua sông Đào, nối phường Nam Định với phường Hồng Quang, tỉnh Ninh Bình
* Cầu Trường Yên: qua sông Hoàng Long, nối xã Đại Hoàng với phường Tây Hoa Lư
* Cầu Quế: qua sông Đáy nối phường Lý Thường Kiệt và phường Kim Bảng, tỉnh Ninh Bình
* Cầu Yên Lệnh: cầu qua sông Hồng, nối Ninh Bình với Hưng Yên.

## Chú thích