Hệ thống phóng thẳng đứng

nhỏ|Một ví dụ về các ống phóng VLS hiện đại, cụ thể là hệ thống Mk. 41, trên tàu USS ''San Jacinto''.
nhỏ|Video phóng tên lửa Sea Wolf từ các ống phóng VLS trên tàu HMS ''Richmond''
nhỏ|Vào tháng 12 năm 1959, Hải quân Hoa Kỳ đưa vào biên chế USS ''George Washington'' như tàu ngầm mang tên lửa đạn đạo đầu tiên của mình, qua đó trở thành tàu ngầm đầu tiên trên thế giới được trang bị hệ thống phóng thẳng đứng (VLS) và sử dụng động lực hạt nhân thay vì động cơ diesel.
nhỏ|Tuần dương hạm lớp Kara ''Azov'' là tàu mặt nước đầu tiên được trang bị hệ thống phóng thẳng đứng (VLS) thực thụ với góc 90°. Hệ thống này bao gồm bốn cụm trống quay, mỗi cụm chứa 48 ống phóng dành cho tên lửa 5V55RM.
phải|nhỏ|Một ống chứa (canister) tên lửa Tomahawk đang được dỡ khỏi hệ thống VLS trên tàu khu trục lớp Arleigh Burke USS ''Curtis Wilbur''.
**Hệ thống phóng thẳng đứng** *(VLS – Vertical Launching System)* là một hệ thống tiên tiến dùng để chứa và phóng tên lửa trên các nền tảng hải quân cơ động như tàu mặt nước và tàu ngầm. Mỗi hệ thống phóng thẳng đứng bao gồm nhiều ống phóng (cell), mỗi ống có thể chứa một hoặc nhiều tên lửa ở trạng thái sẵn sàng khai hỏa. Thông thường, mỗi ống có thể chứa nhiều loại tên lửa khác nhau, cho phép tàu linh hoạt lựa chọn cấu hình vũ khí phù hợp với từng nhiệm vụ cụ thể. Ngoài ra, khi các loại tên lửa mới được phát triển, chúng thường được tích hợp vào các hệ thống VLS hiện có của quốc gia đó, cho phép các tàu đang phục vụ sử dụng loại tên lửa mới mà không cần cải hoán tốn kém. Khi nhận lệnh, tên lửa sẽ bay thẳng đứng lên đủ cao để thoát khỏi ống phóng và thân tàu, sau đó chuyển hướng sang quỹ đạo bay mong muốn.

VLS cho phép các tàu chiến mặt nước mang theo số lượng vũ khí sẵn sàng khai hỏa lớn hơn tại bất kỳ thời điểm nào so với các hệ thống phóng thế hệ cũ như bệ phóng tay đòn đơn Mark 13 và bệ phóng tay đòn kép Mark 26, vốn được nạp đạn từ kho chứa phía dưới boong chính. Bên cạnh hỏa lực vượt trội, VLS có khả năng chịu hư hại tốt hơn, độ tin cậy cao hơn so với các hệ thống trước đó, đồng thời có tiết diện phản xạ radar (RCS) thấp hơn. Hải quân Hoa Kỳ hiện sử dụng hoàn toàn VLS trên các tàu khu trục và tuần dương hạm mang tên lửa dẫn đường.

Hệ thống VLS phổ biến nhất trên thế giới là Hệ thống phóng thẳng đứng Mk 41, do Hải quân Hoa Kỳ phát triển. Hơn 11.000 ống phóng Mark 41 đã được bàn giao hoặc đặt hàng, trang bị cho 186 tàu thuộc 19 lớp tàu, trong biên chế của 11 lực lượng hải quân trên toàn cầu. Hệ thống này hiện đang phục vụ trong Hải quân Hoa Kỳ cũng như hải quân Úc, Đan Mạch, Hà Lan, Đức, Nhật Bản, Na Uy, Hàn Quốc, Tây Ban Nha và Thổ Nhĩ Kỳ, trong khi một số lực lượng khác như Hải quân Hy Lạp lựa chọn hệ thống tương tự là Mark 48.

Hệ thống VLS 3S-14 được phát triển tại Nga và được sử dụng cả trên nền tảng hải quân lẫn các hệ thống bệ phóng tự hành trên bộ (TEL) như hệ thống tên lửa S-400. Hệ thống phóng thẳng đứng MiDLAS là một hệ thống của Thổ Nhĩ Kỳ do Roketsan phát triển.

Hệ thống VLS Mark 57 tiên tiến được trang bị trên tàu khu trục lớp Zumwalt. Các hệ thống cũ hơn như Mark 13 và Mark 26 vẫn tiếp tục phục vụ trên các tàu đã được chuyển giao cho các quốc gia khác như Đài Loan và Ba Lan.

Khi được lắp đặt trên tàu ngầm tấn công chạy bằng năng lượng hạt nhân, VLS cho phép triển khai số lượng và chủng loại vũ khí lớn hơn so với việc chỉ sử dụng các ống phóng ngư lôi.

## Kiểu phóng
start=1:29|end=2:46|thumbtime=2:31|nhỏ|Một tên lửa phóng từ ống phóng KVLS trên tàu khu trục lớp Sejong the Great trong diễn tập tác chiến trên biển.
[phải|nhỏ|Một tên lửa [RIM-67 Standard|RIM-156A phóng từ ống VLS trên USS *Lake Erie* năm 2008]]
phải|nhỏ|Tên lửa Tomahawk phóng nóng từ hệ thống Mark 41 của Hải quân Hoa Kỳ.
Hệ thống phóng thẳng đứng (VLS) có thể thuộc loại “phóng nóng” (hot launch), trong đó tên lửa khởi động động cơ ngay trong ống phóng, hoặc “phóng lạnh” (cold launch), trong đó tên lửa được đẩy ra khỏi ống bằng khí sinh ra từ một bộ tạo khí không thuộc bản thân tên lửa, sau đó mới kích hoạt động cơ. “Lạnh” ở đây chỉ mang tính tương đối so với khí phụt của động cơ rocket. Hệ thống phóng nóng không cần cơ cấu đẩy tách nhưng đòi hỏi phải có biện pháp xử lý luồng khí phụt và nhiệt khi tên lửa rời ống. Nếu tên lửa khởi động ngay trong ống mà không có cơ chế đẩy tách, ống phóng phải chịu được nhiệt lượng cực lớn sinh ra mà không gây kích nổ các tên lửa ở các ống lân cận.

### Phóng nóng
Ưu điểm của hệ thống phóng nóng là tên lửa tự sử dụng động cơ của mình để rời khỏi ống phóng, loại bỏ nhu cầu về một hệ thống đẩy tách riêng biệt. Điều này giúp hệ thống phóng nóng có thể nhẹ hơn, nhỏ gọn hơn và tiết kiệm chi phí phát triển, sản xuất, đặc biệt khi thiết kế cho các loại tên lửa kích thước nhỏ. Nhược điểm tiềm tàng là nếu tên lửa gặp sự cố, nó có thể phá hủy ống phóng. Các hệ thống VLS trên tàu mặt nước của Hoa Kỳ bố trí các ống phóng theo dạng lưới, mỗi ống có một nắp riêng và đều là hệ thống phóng nóng. Động cơ tên lửa khởi động ngay trong ống nên cần có cơ chế dẫn thoát khí phụt. Pháp, Ý và Anh cũng sử dụng hệ thống phóng nóng Sylver tương tự trong tổ hợp PAAMS.

### Phóng lạnh
Ưu điểm của hệ thống phóng lạnh nằm ở tính an toàn: nếu động cơ tên lửa gặp trục trặc trong quá trình phóng, hệ thống có thể đẩy tên lửa ra khỏi ống, giảm hoặc loại bỏ nguy cơ đối với bệ phóng. Vì lý do này, các hệ thống VLS của Nga thường được thiết kế nghiêng để tên lửa bị lỗi sẽ rơi xuống biển thay vì rơi lên boong tàu. Khi kích thước tên lửa tăng lên, lợi thế của phương thức phóng đẩy tách càng rõ rệt. Trên một ngưỡng kích thước nhất định, không thể kích hoạt an toàn động cơ tăng tốc của tên lửa trong không gian hạn chế của thân tàu. Phần lớn tên lửa đạn đạo liên lục địa hiện đại và tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm đều sử dụng phương thức phóng lạnh. Nga sản xuất cả hệ thống dạng lưới và dạng ổ quay (revolver) với nhiều tên lửa trên mỗi ống cho hệ thống phóng lạnh. Nga cũng áp dụng phương pháp phóng lạnh cho một số hệ thống tên lửa phóng thẳng đứng khác, ví dụ tổ hợp tên lửa Tor.

Họ tên lửa phòng không mô-đun chung (CAMM) của Vương quốc Anh sử dụng một biến thể phóng lạnh tương tự, gọi là “phóng thẳng đứng mềm” (soft-vertical-launch), và активно quảng bá các ưu điểm của hệ thống này. Phóng mềm giúp giảm xác suất bị đánh chặn, cho phép tác chiến ở cự ly ngắn hơn, giảm tín hiệu hồng ngoại của tàu và hạn chế việc che khuất tầm nhìn do khí phụt tồn dư trong vài phút; đặc biệt, việc không có khí phụt nhiệt lớn và giảm ứng suất lên kết cấu tàu cho phép đa dạng lựa chọn bệ phóng, như bệ nhẹ “Mushroom Farm”, đồng thời vẫn có thể tích hợp vào hệ thống Mark 41 với cấu hình đóng gói kép hoặc bốn (hai hoặc bốn tên lửa mỗi ống) để tối ưu không gian dù chi phí cao hơn.

### Phóng ống đồng tâm
Một số tàu chiến của Hải quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc sử dụng hệ thống phóng ống đồng tâm (CCL – Concentric Canister Launch), cho phép phóng theo cả hai phương thức nóng và lạnh trong cùng một mô-đun ống phóng, điển hình trên tàu khu trục Type 052D và Type 055. Hệ thống phóng đa năng này cũng được chào bán cho xuất khẩu.

Các tàu chiến Trung Quốc đời cũ sử dụng hệ thống phóng đơn: tàu khu trục Type 052C dùng phóng lạnh, trong khi các khinh hạm Type 054A sử dụng phương thức phóng nóng.

## Các nền tảng phóng khác
Xe mang phóng tự hành (TEL – Transporter Erector Launcher) là các phương tiện mặt đất dạng bánh lốp hoặc bánh xích dùng để phóng tên lửa đất đối không và đất đối đất. Trong hầu hết các hệ thống, tên lửa được vận chuyển ở trạng thái nằm ngang ngoài tư thế chiến đấu; để khai hỏa, phương tiện phải dừng lại và ống phóng/vận chuyển phải được dựng thẳng đứng trước khi phóng.

BAE Systems đã nộp các bằng sáng chế liên quan đến việc sử dụng tên lửa phóng thẳng đứng từ các máy bay chở khách đã được cải hoán.

## Danh sách hệ thống phóng thẳng đứng (VLS)
**VLS có khả năng phóng nhiều loại tên lửa:**

* 3S-14 (Nga)
* GJB 5860-2006 (Trung Quốc)
* Hệ thống phóng thẳng đứng Hàn Quốc (KVLS – Hàn Quốc)
* Hệ thống phóng thẳng đứng Mark 41 (Hoa Kỳ)
* Hệ thống phóng thẳng đứng Mark 48 (Hoa Kỳ)
* Hệ thống phóng thẳng đứng Mark 57 (Hoa Kỳ)
* Hệ thống phóng thẳng đứng MiDLAS (Thổ Nhĩ Kỳ)
* Hệ thống phóng thẳng đứng Sylver (Pháp)
* HY-VLS (Đài Loan)

**VLS chỉ dành cho một mẫu tên lửa hoặc một họ tên lửa:**

* Hệ thống phóng thẳng đứng GWS 26 (Vương quốc Anh)
* Hệ thống phóng thẳng đứng GWS 35 (Vương quốc Anh)

## Sử dụng trong quân đội các nước

### NATO
Năm 2021, Trung tâm Nghiên cứu Quân sự đã công bố tổng số ống phóng VLS đang được sử dụng trong biên chế của mười bốn lực lượng hải quân NATO. Kết quả được trình bày dưới đây.

Lưu ý: Bảng trên không bao gồm các lực lượng hải quân NATO không sở hữu hệ thống phóng thẳng đứng (VLS), cụ thể gồm Albania, Croatia, Estonia, Iceland, Latvia, Lithuania, Bắc Macedonia, Ba Lan, Romania và Slovenia.

### Các quốc gia khác

; 

* ''El Radii''-class frigates – Umkhonto (32 cells)

; 

* Khinh hạm lớp *Anzac* – Mark 41 Mod 16 (8 ống phóng)
* Tàu khu trục lớp *Hobart* – Mark 41 (48 ống phóng)
* Khinh hạm lớp *Hunter* – Mark 41 (32 ống phóng)

; 

* Khinh hạm lớp *Tamandaré* – GWS-35 (12 ống phóng)

; 

* Khinh hạm lớp *Karel Doorman* – Mark 48 Mod 1 (16 ống phóng)
* Khinh hạm Type 23 – GWS-35 (32 ống phóng)

* Khinh hạm lớp *Adelaide* – Mark 41 Mod 16 (8 ống phóng)

; 
; Tàu mặt nước

Tính đến năm 2025, Hải quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc có tổng cộng hơn 4.864 ống phóng VLS trên tàu chiến (không bao gồm VLS trên tàu ngầm).

* Tàu khu trục Type 055 – hệ thống phóng ống đồng tâm GJB 5860-2006 (112 ống phóng)
* Tàu khu trục Type 052D – hệ thống phóng ống đồng tâm GJB 5860-2006 (64 ống phóng)
* Tàu khu trục Type 052C – H/AJK-03 HHQ-9 (48 ống phóng)
* Tàu khu trục Type 051C – 48N6E (48 ống phóng)
* Tàu khu trục Type 051B – H/AKJ-16 (8 ống phóng)
* Tàu khu trục lớp *Sovremenny* – H/AKJ-16 (32 ống phóng)
* Khinh hạm Type 054B – H/AKJ-16 (32 ống phóng)

* Khinh hạm Type 054A – H/AKJ-16 (32 ống phóng)

; 

* *Tahya Misr* – SYLVER A43 (16 ống phóng)

; 

* Khinh hạm lớp *Kang Ding* – HY-VLS (32 ống phóng)

; 

* Tàu tên lửa lớp *Hamina* – Umkhonto (8 ống phóng)

* Tàu rải thủy lôi lớp *Hämeenmaa* – Umkhonto (8 ống phóng)

; 

nhỏ|Vụ phóng trên tàu của tên lửa VL-SRSAM.

; Tàu mặt nước (32 tàu với tổng cộng 1.040 ống phóng)

*  – Barak 8 (64 ống phóng)
* INS *Vikramaditya* – Barak 1 và Barak 8 (48 ống phóng)

* Tàu khu trục lớp *Visakhapatnam* (4) – BrahMos (16 ống phóng) và Barak 8 (32 ống phóng)

* Tàu khu trục lớp *Kolkata* (3) – BrahMos (16 ống phóng) và Barak 8 (32 ống phóng)
* Tàu khu trục lớp *Delhi* (3) – Barak 1 (32 ống phóng)
* Tàu khu trục lớp *Rajput* (3) – BrahMos (8 ống phóng) và VL-SRSAM hoặc Barak 1 (16 ống phóng)
* Khinh hạm lớp *Nilgiri* (3) – BrahMos (8 ống phóng) và Barak 8 (32 ống phóng)
* Khinh hạm lớp *Shivalik* (3) – Club hoặc BrahMos (8 ống phóng) và Barak 1 (32 ống phóng)
* Khinh hạm lớp *Talwar* (Batch III) (2) – BrahMos (8 ống phóng) và Shtil-1 (24 ống phóng)
* Khinh hạm lớp *Talwar* (Batch I & II) (6) – Club hoặc BrahMos (8 ống phóng)

* Khinh hạm lớp *Brahmaputra* (3) – Barak 1 (24 ống phóng)

; Tàu ngầm

* Tàu ngầm lớp *Arihant* (2) – K-4 hoặc K-15 (4 ống phóng) 

; 

* Tàu hộ tống lớp *Shahid Soleimani* – SD-3 hoặc Navvab và tên lửa hành trình Q-474 (22 ống phóng)

* Tàu tấn công nhanh lớp *Zulfighar* – Navvab (4 ống phóng)

; 

* Tàu hộ tống lớp *Bung Tomo* – VL MICA (16 ống phóng)
* Khinh hạm lớp *Martadinata* – VL MICA (12 ống phóng)

* Khinh hạm lớp *Ahmad Yani* – Yakhont VLS (4 ống phóng), nguyên là khinh hạm lớp *Van Speijk*

phải|nhỏ|Các ống phóng SYLVER trên tàu khu trục Ý ''Caio Duilio.''

; 

* Lớp *[[Sa'ar 5 (lớp tàu corvette)|Sa'ar 5]]* – lớp *Sa'ar 6* – Barak 1, Barak 8 (2 × 32 ống phóng)

; 

* Tàu khu trục chở trực thăng lớp *Hyūga* – Mark 41 (16 ống phóng)
* Tàu khu trục lớp *Kongō* – Mark 41 (90 ống phóng)
* Tàu khu trục lớp *Atago* – Mark 41 (96 ống phóng)
* Tàu khu trục lớp *Maya* – Mark 41 (96 ống phóng)
* Tàu khu trục lớp *Murasame* – Mark 41 (16 ống phóng) + Mark 48 (16 ống phóng)
* Tàu khu trục lớp *Takanami* – Mark 41 (32 ống phóng)
* Tàu khu trục lớp *Akizuki* – Mark 41 (32 ống phóng)
* Tàu khu trục lớp *Asahi* – Mark 41 (32 ống phóng)
* Khinh hạm lớp *Mogami* – Mark 41 (16 ống phóng)
* JS Asuka (ASE-6102) – Mark 41 (8 ống phóng) 

; 

* Khinh hạm lớp *Lekiu* – GWS-26 (16 ống phóng) 

; 

* *Mohammed VI* – SYLVER A50 (16 ống phóng)

; 

* Khinh hạm lớp *Anzac* – GWS-35 (20 ống phóng)

; 

* Tàu hộ tống lớp *Khareef* – VL MICA (12 ống phóng)

phải|nhỏ|Tuần dương hạm tên lửa Liên Xô ''Frunze'' phóng một tên lửa từ hệ thống VLS Tor.
phải|nhỏ|Góc nhìn từ trên xuống của tàu lớp ''Ticonderoga'' USS ''Lake Champlain'', với các hệ thống VLS có thể thấy ở phía trước và phía sau dưới dạng các khối màu xám gần mũi và đuôi tàu

; 

* Lớp *Tughril* – HQ-16 (32 ống phóng)

* Tàu hộ tống lớp *Babur* – GWS-35 (12 ống phóng)

; 

* Khinh hạm lớp *Miguel Malvar* – MICA (16 ống phóng)

; 
; Tàu mặt nước

* Tàu sân bay lớp *Kuznetsov* – Granit (12 ống phóng) + Kinzhal (192 ống phóng)
* Tuần dương hạm hạt nhân lớp *Kirov* – Granit (20 ống phóng) + Fort/Fort-M (96 ống phóng) + Kinzhal (128 ống phóng)
* Tuần dương hạm lớp *Slava* – Fort (64 ống phóng)
* Tàu khu trục lớp *Udaloy* – Kinzhal (64 ống phóng)
* Khinh hạm lớp *Neustrashimy* – Kinzhal (32 ống phóng)
* Khinh hạm lớp *Admiral Grigorovich* – 3S14 cho Kalibr hoặc BrahMos (8 ống phóng) + 3S90M cho 9M317M (24 ống phóng)
* Khinh hạm lớp *Admiral Gorshkov* – 3S14 cho Kalibr hoặc Oniks (16 ống phóng) + hệ thống Redut cho nhiều loại tên lửa (32 ống phóng)
* Khinh hạm lớp *Gepard* – 3S14 cho Kalibr hoặc Oniks (8 ống phóng)
* Tàu hộ tống lớp *Steregushchy* – Redut (12 ống phóng)
* Tàu hộ tống lớp *Gremyashchy* – Redut (2 × 8 ống phóng) + 3S14 cho Kalibr hoặc Oniks (8 ống phóng)
* Tàu hộ tống lớp *Buyan-M* – 3S14 cho Kalibr hoặc Oniks (8 ống phóng)
* Tàu hộ tống lớp *Karakurt* – 3S14 cho Kalibr hoặc Oniks (8 ống phóng)
* Tàu tuần tra Project 22160E – 3S14 cho Kalibr hoặc Oniks (8 ống phóng)
* Tàu hộ tống lớp *Korsar* – 3S14 cho Kalibr (8 ống phóng)

; Tàu ngầm

* Tàu ngầm lớp *Amur 950* – 3S14 cho Kalibr hoặc BrahMos (10 ống phóng)
* Tàu ngầm lớp *Oscar* – P-700 Granit (24 ống phóng) + RPK-2 Vyuga (28 ống phóng)
* Tàu ngầm lớp *Yasen-M* – 3S14 cho Kalibr (40 ống phóng) hoặc Oniks (32 ống phóng)
* Tàu ngầm lớp *Typhoon* – R-39 Rif (20 ống phóng)
* Tàu ngầm lớp *Delta III* – R-29 Vysota (16 ống phóng)
* Tàu ngầm lớp *Delta IV* – R-29RMU Sineva hoặc R-29RM Shtil (16 ống phóng)
* Tàu ngầm lớp *Borei* – RSM-56 Bulava (16 ống phóng)

; 

* Khinh hạm lớp *Valour* – Umkhonto (16 ống phóng)

; 

nhỏ|Các mô-đun KVLS 8 ống phóng trên tàu khu trục lớp ''Sejong the Great''

; Tàu mặt nước

* Tàu khu trục lớp *Gwanggaeto the Great* (KDX-I) – Mark 48 (16 ống phóng)
* Tàu khu trục lớp *Chungmugong Yi Sun-shin* (KDX-II) – Mark 41 (32 ống phóng) + hệ thống phóng thẳng đứng Hàn Quốc K-VLS (24 hoặc 32 ống phóng)
* Tàu khu trục lớp *Sejong the Great* (KDX-III) – Mark 41 (80 ống phóng) + K-VLS (48 ống phóng)
* Tàu rải thủy lôi lớp *Nampo* – K-VLS (4 ống phóng)
* Tàu đổ bộ lớp *Cheon Wang Bong* – K-VLS (4 ống phóng)

* Khinh hạm lớp *Daegu* – K-VLS (16 ống phóng)

; Tàu ngầm

* Tàu ngầm lớp *Dosan Ahn Changho* – K-VLS (10 ống phóng) 

; 

* Khinh hạm lớp *Formidable* – SYLVER (32 ống phóng)
* Tàu hộ tống lớp *Victory* – Barak 1 (2 × 8 ống phóng)
* Tàu nhiệm vụ ven bờ lớp *Independence* – VL MICA-M (12 ống phóng) 

; 

* khinh hạm lớp *Naresuan* – Mark 41 (8 ống phóng)

* khinh hạm lớp *Bhumibol Adulyadej* – Mark 41 (8 ống phóng)

## Xem thêm

* XM501 Non-Line-of-Sight Launch System, một hệ thống phóng thẳng đứng (VLS) cỡ nhỏ thử nghiệm dùng cho nền tảng trên bộ và trên mặt nước.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Mk 41 VLS – Federation of American Scientists
* MK 41 Vertical Launching System (VLS) – GlobalSecurity.org
* Mk-48 Vertical Launching System (VLS) – Seaforces-online Naval Information