Tùy Đường diễn nghĩa

***Tùy Đường diễn nghĩa*** (chữ Hán: 隋唐演義) là cuốn tiểu thuyết lịch sử trường thiên đầu thời Thanh do Chử Nhân Hoạch sáng tác vào năm 1675 và in lần đầu vào năm 1695. Toàn sách gồm 100 hồi, chủ yếu dựa trên các tài liệu như *[[Tùy sử di văn]]* của Viên Vu Lệnh, kể về sự hưng vong chính trị và những câu chuyện anh hùng trong khoảng 200 năm, từ khi nhà Tùy hưng khởi cho đến thời Đường Huyền Tông.

Tiểu thuyết này cho rằng sự hưng khởi của nhà Đường là ý trời, đồng thời cũng thể hiện sự đồng cảm và tiếc nuối trước số phận khó lường của các anh hùng hào kiệt. Các nhân vật trong truyện không được phân định rạch ròi giữa thiện và ác, trong đó, phần miêu tả về Tần Thúc Bảo là đặc sắc và tinh tế nhất cả về trải nghiệm lẫn tâm lý. Điểm yếu của tiểu thuyết là cốt truyện còn rời rạc, hình tượng các nhân vật anh hùng không được nhất quán từ đầu đến cuối. Tuy nhiên, *Tùy Đường diễn nghĩa* vẫn là một tác phẩm xuất sắc trong số các tiểu thuyết cũ, có ảnh hưởng đến các tiểu thuyết lịch sử sau này, đặc biệt là cuốn *[[Thuyết Đường|Thuyết Đường diễn nghĩa]]* từng rất thịnh hành một thời.

## Tác giả
Tác giả bộ *Tùy Đường diễn nghĩa* là Chử Nhân Hoạch, học giả kiêm nhà xuất bản đầu thời Thanh quê Trường Châu. Hiệu sách của ông sản xuất những ấn phẩm có chất lượng rất cao, với kỹ thuật khắc gỗ hàng đầu, khổ sách lớn, giấy tốt và có kèm theo tranh minh họa. Ông cũng từng xuất bản cuốn tiểu thuyết thần thoại *[[Phong thần diễn nghĩa]]*. Ông là người có kiến thức sâu rộng, am hiểu lịch sử và thường dẫn chứng rộng khắp khi viết lách. Ông hoàn thành cuốn *Tùy Đường diễn nghĩa* vào khoảng năm Khang Hi thứ 14 (1675) và xuất bản lần đầu vào năm Khang Hi thứ 34 (1695). Trong lời tựa của *Tùy Đường diễn nghĩa* có nói như sau: "*Tùy Đường chí* bắt đầu từ họ La, đến họ Lâm thì tập hợp lại mà làm, và có thể nói là làm tốt, song chuyện bắt đầu từ Tùy cung cắt dải lụa thì đoạn trước đó sơ lược thiếu sót quá, sau có bổ sung thêm một, hai chuyện cuối đời Đường thì lại thành ra linh tinh không dính gì với nhau, rồi người xem còn có ý kiến, chỉ nêu ra như vậy thì toàn bộ cuốn sách cũng biết được". 

## Tư liệu
*Tùy Đường diễn nghĩa* là sự tổng hợp của nhiều tài liệu rời rạc, tác giả Chử Nhân Hoạch không dựa nhiều vào chính sử mà tự nhận rằng tiểu thuyết của ông được cải biên từ *[[Tùy Đường lưỡng triều chí truyện]]* của La Quán Trung. Ông gần như đã sử dụng toàn bộ cuốn *[[Tùy sử di văn]]* của Viên Vu Lệnh cuối thời Minh, một phần sao chép lại, một phần viết lại. Ông cũng tham khảo các chương chính trong cuốn tiểu thuyết *[[Tùy Dạng Đế diễm sử]]* và trích dẫn nhiều dã sử, tiểu thuyết về thời Tùy và Đường như: *[[Tùy Đường gia thoại]]* của Lưu Tốc, *[[Quốc sử bổ]]* của Lý Triệu và *[[Kim loan mật ký]]* của Hàn Ốc. Tiểu thuyết này đã lược bỏ những mô tả tình dục trần trụi trong *Tùy Dạng Đế diễm sử*, thay đổi hình ảnh của Tùy Dạng Đế không chỉ còn là một kẻ hoang dâm, háo sắc. Ngoài ra, thơ ca, truyền kỳ thời Đường và cả tập truyện ngắn *[[Kim cổ kỳ quan]]* cuối thời Minh cũng là những nguồn tư liệu mà Chử Nhân Hoạch sử dụng. 

## Nội dung
*Tùy Đường diễn nghĩa* kể lại sự thay đổi của các thế lực chính trị Trung Quốc trong khoảng 200 năm, bắt đầu từ năm Vũ Bình nguyên niên thời Bắc Tề Hậu Chủ (570) cho đến khi kết thúc vào năm Đại Lịch thứ 5 thời Đường Đại Tông (770). Mở đầu từ chuyện vua Tùy đánh nước Trần, tiếp đến là chuyện nhà Chu chuyển sang nhà Tùy, nhà Tùy mất vì nhà Đường, rồi Võ hậu làm vua, Minh Hoàng vào Thục, Dương Phi thắt cổ ở Mã Ngôi, khi thu phục được hai kinh, thì Minh Hoàng lui vào ở Tây nội, sai đạo sĩ cầu hồn Dương Phi, được gặp Trương Quả, nhờ thế mà biết được Minh Hoàng Dương Phi, là kiếp sau của Tùy Dạng Đế và Chu Quý Phi rồi sách chấm hết. Tác giả không tuân thủ nghiêm ngặt trình tự lịch sử mà sắp xếp các câu chuyện theo từng chủ đề. Toàn bộ 100 hồi của tiểu thuyết có thể chia thành tám chủ đề lớn:
#Sự hưng khởi và thống trị của nhà Tùy (rải rác trước hồi 48).
#Cuộc đời Tần Thúc Bảo và các vị anh hùng khác (rải rác trước hồi 46).
#Sự hưng khởi của họ Lý nhà Đường và những cuộc đấu tranh nội bộ (rải rác trước hồi 60).
#Những mối tình phức tạp (hồi 60-63).
#Thời kỳ trị vì của Đường Thái Tông (hồi 60-70).
#Võ Tắc Thiên (hồi 69-75).
#Vi hậu (hồi 76-77).
#Đường Minh Hoàng (hồi 77-100).
Các câu chuyện về những anh hùng thời Tùy Đường như Tần Thúc Bảo, Đậu Kiến Đức, Đơn Hùng Tín, Vương Bá Đương, Hoa Mộc Lan... đều được lồng ghép vào 70 hồi đầu. Đoạn văn tinh tế nhất trong tác phẩm là những miêu tả tâm lý và hoàn cảnh khó xử của Tần Thúc Bảo, vị anh hùng sa cơ lỡ vận đang cố gắng kìm nén ý định phản loạn.

Chử Nhân Hoạch thích xây dựng hình tượng những cô gái trẻ nổi bật, điển hình là Đậu Tuyến Nương (con gái Đậu Kiến Đức) và Đơn Ái Liên (con gái Đơn Hùng Tín), những người phụ nữ kỳ lạ sẵn sàng chịu hình phạt thay cha. Tiểu thuyết cũng miêu tả Dương Quý Phi và An Lộc Sơn có quan hệ bất chính (việc Chử Nhân Hoạch ca ngợi phụ nữ và tình yêu có thể liên quan đến thể loại tiểu thuyết tài tử giai nhân thịnh hành lúc bấy giờ). Cuốn tiểu thuyết kết thúc với việc Đường Minh Hoàng và Dương Quý Phi chính là hóa thân chuyển kiếp của Tùy Dạng Đế và sủng phi Chu Quý Phi. Mối liên kết nhân quả tiền kiếp đã nối liền hai phần truyện về nhà Tùy và nhà Đường. Ngoài hồi 64, tất cả các chương đều có lời bình luận mang tính giáo huấn, làm sáng tỏ bài học của mỗi hồi.

Theo Lỗ Tấn phân tích thì sự tích của những anh hùng thời Tùy Đường đã được đưa ra trong bảy mươi hồi trước cả. Còn chuyện Đường Minh Hoàng và Dương Quý Phi kiếp sau lấy nhau thì lời tựa nói là thấy được trong một cuốn dật sử của Viên Vu Lệnh cất giữ, thấy mới lạ nên thích thú và đưa vào sách. Đến như các sự tích khác thì phần lớn lấy từ kỷ truyện của chính sử ra rồi thêm vào những tạp thuyết đời Đường đời Tống, chẳng hạn việc đời Tùy thì như *Đại Nghiệp thập di ký*, *Hải sơn ký*, *Mê lâu ký*, *Khai hà ký*, việc đời Đường thì như *Tùy Đường gia thoại*, *Minh Hoàng tạp lục*, *Thường thị ngôn chỉ*, *Khai thiên truyền tín Ký Đại Liễu thâm văn*, *Trường hận ca truyện*... tự thuật thường có lai lịch đầu đuôi có thể là không kém gì *Tam quốc diễn nghĩa* chỉ có điều là lối viết văn thì giống hệt như lối cuối thời Minh, phù hoa đẹp đẽ mà như phớt ngoài da, thiếu tính chất sâu lắng, mực thước của họ La hầu như mất rồi, đã thế lại thích bông đùa và tinh thần của chuyện thành ra tiêu điều xơ xác. 

## Tư tưởng
Chử Nhân Hoạch muốn thể hiện rằng sự hưng khởi của nhà Đường là ý trời, nhằm nhấn mạnh những động cơ sâu xa đằng sau sự thay đổi của lịch sử, số mệnh đã định và cả những khuyết điểm của chính thể chính trị. Cuốn tiểu thuyết khẳng định rằng sự thay đổi triều đại tuân theo lẽ trời, có lý do riêng của nó. Tuy nhiên, tác giả vẫn bộc lộ sự bi thương và bất lực trước sự thăng trầm, ly hợp, số phận khó lường của các anh hùng thời Tùy Đường như Tần Thúc Bảo.

Chử Nhân Hoạch dường như đồng cảm hơn với những người anh hùng sa cơ lỡ vận đã chống lại "thiên tử chân mệnh", ngầm châm biếm việc chính quyền chính thống đã diệt trừ các hào kiệt phản loạn. Ông không muốn khắc họa các nhân vật chính một cách đơn điệu, phân biệt rõ ràng thiện ác. Trong truyện, Lý Thế Dân không phải là một hình mẫu đạo đức hoàn hảo, cũng không tránh khỏi việc bị sắc đẹp cám dỗ mà lơ là công vụ. Còn Tùy Dạng Đế thì không hoàn toàn là một bạo chúa mà giống một vị thiên tử phong lưu. Đối với những chuyện phong lưu và sự xa hoa phù phiếm của ông, tác giả thể hiện sự ngưỡng mộ và đồng cảm nhiều hơn là chỉ trích gay gắt. Với câu chuyện về Đường Minh Hoàng và Dương Quý Phi, dù cũng chỉ ra Dương Quý Phi là người gây họa cho đất nước, nhưng vẫn xen lẫn sự tiếc nuối và thương xót.

## Thành tựu
*Tùy Đường diễn nghĩa* là một trong những tác phẩm nổi bật của thể loại tiểu thuyết cũ, cùng với *[[Tam quốc diễn nghĩa]]*, nó là một trong những tiểu thuyết lịch sử đáng được giới thiệu nhiều nhất trong lịch sử văn học Trung Quốc. Chử Nhân Hoạch là người am hiểu sự đời, có cái nhìn thấu đáo về chính trị. Ông đã khắc họa thành công cuộc sống của các nhân vật chính trị cấp cao, thể hiện được sự phức tạp của con người trong thời loạn lạc, tính cách, thân phận, hoàn cảnh và các mối quan hệ giữa người với người. Ví dụ, ở hồi 82, cảnh Lý Bạch được Đường Minh Hoàng trọng dụng được miêu tả rất sinh động. Lý Bạch có phong thái phóng khoáng, còn Đường Minh Hoàng xuất hiện như một vị thiên tử phong lưu, yêu âm nhạc, văn chương, có phần hóm hỉnh và giàu tình người.

Khi viết lại *Tùy sử di văn*, tiểu thuyết đã thêm vào nhiều tình tiết để miêu tả thêm phần tinh tế. Trong đoạn Tần Thúc Bảo và Đơn Hùng Tín từ biệt nhau tại pháp trường, việc tác giả đưa Tần Thái phu nhân (vốn rất biết ơn Đơn Hùng Tín) vào câu chuyện có thể coi là một "nét bút thần kỳ". Cảnh tượng Lý Mật bị tên bắn chết cũng được viết lại hay hơn nhiều so với *Tùy sử di văn*. Tiểu thuyết đã cải thiện chất liệu về Tần Thúc Bảo, đi sâu vào miêu tả tâm lý của ông, khắc họa Tần Thúc Bảo trở thành một trong những người hùng quân sự tinh tế và cảm động nhất trong tiểu thuyết Trung Quốc. 

## Khuyết điểm
Tuy vậy *Tùy Đường diễn nghĩa* có một số điểm yếu như sau: 
***Cấu trúc lỏng lẻo, tình tiết rời rạc**: Câu chuyện được chắp vá từ quá nhiều dã sử, khiến sức sáng tạo của tác giả bị suy giảm. 
***Chất lượng không đồng đều**: 66 hồi đầu của tiểu thuyết khá hấp dẫn, nhưng 34 hồi cuối, kể từ thời Võ Tắc Thiên đến Đường Minh Hoàng, lại rắc rối và thiếu chặt chẽ do có quá nhiều câu chuyện nhỏ về các nhân vật nổi tiếng được lồng ghép vào. Tuy nhiên, theo tiêu chuẩn của tiểu thuyết truyền thống, phần sau vẫn được xem là một tác phẩm đạt mức thượng thừa. 
***Hình tượng nhân vật chưa nhất quán**: Các nhân vật anh hùng không giữ được hình tượng nổi bật từ đầu đến cuối. Tần Thúc Bảo sau khi đầu quân cho nhà Đường không còn điểm nhấn nào đáng chú ý. Nỗi hận của Đơn Hùng Tín đối với Lý Thế Dân được mô tả chưa đủ mạnh mẽ. Sau khi Lý Tĩnh và Hồng Phất Nữ bỏ trốn, Lý Tĩnh lại trở thành một đạo sĩ đơn độc, còn Hồng Phất Nữ xinh đẹp thì không rõ đi đâu. 
***Mô tả tình yêu còn gượng ép**: Một số câu chuyện tình yêu trong truyện được viết khá giáo điều, chẳng hạn như mối quan hệ và hôn nhân phức tạp giữa La Thành, Đậu Tuyến Nương và em gái Hoa Mộc Lan là Hoa Hựu Lan. 
***Văn phong màu mè, thiếu chiều sâu**: Lỗ Tấn từng chỉ trích rằng văn phong của cuốn tiểu thuyết này quá hào nhoáng, thiếu sự điềm đạm và tinh thần có phần uể oải.

## Ảnh hưởng
*Tùy Đường diễn nghĩa* từng là một trong những cuốn tiểu thuyết được độc giả Trung Quốc yêu thích nhất. Một phần ba nội dung cuối cùng của tác phẩm này đã trở thành nền tảng quan trọng cho cuốn *Hỗn Đường bình Tây truyện* của Chung Hưng Đức thời Thanh. Đặc biệt, *[[Thuyết Đường|Thuyết Đường diễn nghĩa]]*, được hoàn thành vào năm 1783, đã cải biên phần lớn nội dung từ *Tùy Đường diễn nghĩa*. Sau này, *Thuyết Đường diễn nghĩa* trở nên phổ biến và được ưa chuộng hơn cả nguyên bản *Tùy Đường diễn nghĩa*.

## Tham khảo