Tùy Đường lưỡng triều chí truyện

***Tùy Đường lưỡng triều chí truyện*** (chữ Hán: 隋唐兩朝志傳), còn có tên gọi khác là ***Tùy Đường chí truyện thông tục diễn nghĩa*** (隋唐志傳通俗演義), là bộ tiểu thuyết chương hồi viết bằng bạch thoại lấy bối cảnh thời Tùy, Đường do La Quán Trung biên soạn vào khoảng cuối thời Nguyên đầu thời Minh. Sách gồm 12 quyển, 122 hồi cộng thêm 1 hồi nữa, nguyên tác đề tên "Đông Nguyên Quán Trung La Bản soạn, Tây Thục Thăng Am Dương Thận phê bình". Bản in hiện còn lưu giữ được là bản in của Cung Thiệu Sơn tại Cô Tô năm Vạn Lịch thứ 47 (1619) đời Minh.

## Nội dung
*Tùy Đường lưỡng triều chí truyện* kể về các sự kiện từ cuối thời Tùy cho đến hết thời Đường (cụ thể là đến năm Càn Phù thứ 5 đời Đường Hy Tông), trải dài tổng cộng 259 năm lịch sử. Tuy nhiên, cuốn sách dành tới 91 hồi đầu để miêu tả chi tiết hơn 20 năm lịch sử giai đoạn "Tùy suy Đường thịnh" (cuối Tùy đầu Đường), và chỉ dùng phần dung lượng còn lại để giới thiệu sơ lược về hơn 200 năm lịch sử sau thời Trinh Quán. Nội dung chính xoay quanh sự hội tụ của các anh hùng hào kiệt tại Núi Ngõa Cương làm trung tâm, phơi bày sự hoang dâm vô đạo của Tùy Dạng Đế đã gây ra nỗi khổ cực sâu sắc cho nhân dân, dẫn đến việc bùng nổ các cuộc khởi nghĩa chống lại triều đình của "mười tám lộ phản vương, sáu mươi tư lộ yên trần" trên khắp cả nước.

## Mục lục
*Tùy Đường lưỡng triều chí truyện* gồm 123 hồi như sau:

* Hồi 1: Xây cung điện, cắt lụa làm hoa 
* Hồi 2: Tùy Dạng Đế du ngoạn Giang Đô
* Hồi 3: Đậu Kiến Đức xuất quân giết Quách Huyến
* Hồi 4: Dương Nghĩa Thần quét sạch Hà Bắc
* Hồi 5: Dương Huyền Cảm dấy binh Lê Dương 
* Hồi 6: Trại Ngõa Cương quần hùng tụ nghĩa
* Hồi 7: Địch Nhượng, Lý Mật chiếm Lạc Thương
* Hồi 8: Lý Mật đưa hịch kể tội bạo quân
* Hồi 9: Văn Tĩnh, Thế Dân bàn định đại sự
* Hồi 10: Thế Dân thuyết phục Lý Uyên dấy binh
* Hồi 11: Lý Uyên sai sứ sang Đột Quyết
* Hồi 12: Quân Đường đại phá Tống Lão Sinh
* Hồi 13: Lý Uyên hợp binh vây Trường An
* Hồi 14: Lý Uyên phụng mệnh lập Đại Vương
* Hồi 15: Khuất Đột Thông bắn con tại Đồng Quan
* Hồi 16: Vương Thế Sung cứu viện Đông Đô
* Hồi 17: Thành Hàm Gia, Tần Quỳnh chiến Khâu Thụy
* Hồi 18: Lý Mật lập mưu giết Địch Nhượng
* Hồi 19: Vũ Cập thí chúa tại Giang Đô
* Hồi 20: Vũ Cập đầu độc giết Thiếu Đế
* Hồi 21: Lý Uyên thụ thiền đăng ngôi hoàng đế
* Hồi 22: Đậu Kiến Đức tự lập làm Hạ Đế
* Hồi 23: Lăng Kính Nghĩa thuyết phục Dương Nghĩa Thần
* Hồi 24: Thành Ký Châu, Khúc Lăng hàng Hạ
* Hồi 25: Lưu Hắc Thát dùng mưu lừa Phạm Nguyện
* Hồi 26: Vũ Cập chiêu mộ các bậc hào kiệt
* Hồi 27: Phạm Nguyện đại chiến Vũ Thừa Cơ
* Hồi 28: Thành Liêu Châu, lửa ngầm thiêu kho tàng
* Hồi 29: Nghĩa Thần dùng kế phá Dương Sĩ Lãm
* Hồi 30: Dương Nghĩa Thần để thư nơi giường ngủ
* Hồi 31: Tần Vương đi săn núi Bắc Máng
* Hồi 32: Tần Vương bị bắt giam ngục tối
* Hồi 33: Từ Thế Tích thả trộm Tần Vương
* Hồi 34: Vương Thế Sung mượn lương bội đức
* Hồi 35: Tần Thúc Bảo đại chiến Lạc Dương
* Hồi 36: Ngụy Trưng bốn ngựa tự tìm về Đường
* Hồi 37: Ân Khai Sơn một mình đấu bốn tướng
* Hồi 38: Tần Vương dùng mười kế hạ nhục Lý Mật
* Hồi 39: Lưu Vũ Chu định Định Dương xưng đế
* Hồi 40: Tống Kim Cương vì nghĩa thả Trương Đáp
* Hồi 41: Nguyên Cát tháo chạy về Trường An
* Hồi 42: Tại Thạch Châu, quân Đường bại Sùng Mậu
* Hồi 43: Nhà Đường giết quan Dân bộ Lưu Văn Tĩnh
* Hồi 44: Phế Việt Vương, Thế Sung đoạt ngôi Tùy
* Hồi 45: Lý Thế Tích quay lại hàng Đại Đường
* Hồi 46: Tô Thế Trường kết thân cùng Chu Sán
* Hồi 47: Thế Tích vân du tìm Thúc Bảo
* Hồi 48: Tần Thúc Bảo bỏ Trịnh theo Đường
* Hồi 49: Thúc Bảo bôi bẩn hình vẽ Kính Đức
* Hồi 50: Quách Hiếu Cách bày mưu lui giặc Bắc
* Hồi 51: Thế Tích đại phá Vương Hành Bản
* Hồi 52: Tại quan Bách Bích, Đường - Lưu đại chiến
* Hồi 53: Sông Mỹ Lương, Tần Vương ba lần nhảy vực
* Hồi 54: Kính Đức đổi ba roi lấy hai giản
* Hồi 55: Thế Tích dùng mưu lấy quan Bách Bích
* Hồi 56: Quân Đường đốt lương thảo tại Giới Hưu
* Hồi 57: Kim Cương bại tẩu sang Bắc Đột Quyết
* Hồi 58: Thành Hưu Thành, Kính Đức trá hàng Đường
* Hồi 59: Lưu Thế Nhượng mưu giết Vũ Chu
* Hồi 60: Kính Đức dâng Giới Hưu hàng nhà Đường
* Hồi 61: Đơn Hùng Tín cắt áo đoạn tuyệt thâm giao
* Hồi 62: Uất Trì Cung cứu chúa tại rừng Tùng
* Hồi 63: Lý Thế Dân dấy binh phạt Trịnh
* Hồi 64: Đậu Kiến Đức xuất quân cứu Trịnh
* Hồi 65: Đậu Kiến Đức đại chiến quân Đường
* Hồi 66: Kiến Đức bại trận chạy đến cốc Ngưu Khẩu
* Hồi 67: Sở Chu Sán say rượu nấu thịt Đoàn Xác
* Hồi 68: Uất Trì Cung nổi giận đánh yêu phụ
* Hồi 69: Lý Tần Vương bình định Đông Đô
* Hồi 70: Hiếu Cung, Lý Tĩnh phá Tiêu Tiển
* Hồi 71: Lưu Hắc Thát phản Đường báo thù
* Hồi 72: Hắc Thát bắn tên giết La Sĩ Tín
* Hồi 73: Thành Phì Hương, quân Đường đại chiến
* Hồi 74: Kiến Thành bình định phủ Hà Đông
* Hồi 75: Tần Vương mưu chiếm thành Lạc Dương
* Hồi 76: Tần Vương hạ thủ, huynh đệ tương tàn
* Hồi 77: Thái Tông thay cha lên ngôi hoàng đế
* Hồi 78: Lý Tĩnh phá Đột Quyết tại núi Âm Sơn
* Hồi 79: Cửa Huyền Vũ múa khúc Thất Đức
* Hồi 80: Thái Tông phế Thái tử Thừa Càn
* Hồi 81: Tiết Diên Đà nạp sính lễ rồi tuyệt hôn
* Hồi 82: Tần Quỳnh ngậm máu phun Kính Đức
* Hồi 83: Thái Tông tại giáo trường chọn tiên phong
* Hồi 84: Tiết Nhân Quý hàng phục Hỏa Long
* Hồi 85: Đường Thái Tông vượt biển chinh Liêu
* Hồi 86: Tiết Nhân Quý năm mũi tên lấy Lâm Du
* Hồi 87: Núi Ma Thiên, ba anh hùng bị sát hại
* Hồi 88: Lý Thế Tích cúng tế núi Bạch Ngọc
* Hồi 89: Thành Bạch Nham, áo đỏ chiến áo trắng
* Hồi 90: Tiết Nhân Quý bắn rụng phi đao
* Hồi 91: Vua Cao Ly khiêng quan tài ra hàng
* Hồi 92: Chử Toại Lương dập đầu đến chảy máu
* Hồi 93: Võ Thị sát hại Vương Hậu, Tiêu Phi
* Hồi 94: Tiết Nhân Quý ba mũi tên định Thiên Sơn
* Hồi 95: Phế Trung Tông, Võ Hậu chuyên quyền
* Hồi 96: Lý Kính Nghiệp dấy binh phò Đường
* Hồi 97: Lý Hiếu Dật bại trận trước Kính Nghiệp
* Hồi 98: Lâu Sư Đức nhẫn nhục chịu nhổ vào mặt
* Hồi 99: Nghìn quân xông tới chém Lý Đa Sỏa
* Hồi 100: Diệt Vi Hậu, Duệ Tông đăng cơ
* Hồi 101: Lý Thái Bạch chắp bút quét sạch thư phiên
* Hồi 102: Đèo Hoa Nhâm, Lý Bạch cưỡi lừa ngược
* Hồi 103: An Lộc Sơn làm phản tại Phạm Dương
* Hồi 104: Lộc Sơn dùng kế vây khốn Nhan Cảo Khanh
* Hồi 105: Huyện lệnh Chân Nguyên - Trương Tuần dấy binh
* Hồi 106: Trương Tuần dùng người rơm mượn tên
* Hồi 107: Kha Thư Hàn chiến giặc tại Linh Bảo
* Hồi 108: Bến Mã Nguy, họ Dương đền tội
* Hồi 109: Trương, Hứa hiệp lực giữ thành Thư Dương
* Hồi 110: Thành Thư Dương, Trương, Hứa tuẫn tiết
* Hồi 111: Lạc Duyệt hạ sát nghịch tặc Sử Tư Minh
* Hồi 112: Quách Tử Nghi đại phá Thổ Phồn
* Hồi 113: Thổ Phồn, Hồi Hột liên quân nhập khấu
* Hồi 114: Quách Tử Nghi quyền trọng thiên hạ
* Hồi 115: Đoàn Tú Thực dùng hốt đánh Chu Thử
* Hồi 116: Lý Thăng chém giặc thu phục kinh thành
* Hồi 117: Lý Hy Liệt sát hại Nhan Chân Khanh
* Hồi 118: Trần Tiên Kỳ đánh thuốc độc giết Hy Liệt
* Hồi 119: Lý Tố đêm tuyết hạ Thái Châu
* Hồi 120: Hàn Văn Công dâng biểu phản đối xương Phật
* Hồi 121: Hàn Văn Công gặp tuyết cản tại Lam Quan
* Hồi 122: Liễu Công Quyền dùng phép bút can gián vua
* Hồi 123: Vương Tiên Chi đại loạn vùng Kinh Nam

## Sáng tác
Về phương thức sáng tác, cuốn tiểu thuyết này mô phỏng theo *[[Tam quốc diễn nghĩa]]* nhưng thành tựu đạt được thì kém xa. Chỉ có một vài chương hồi viết tương đối sinh động, còn lại toàn thư hành văn bằng phẳng, thô lậu, không có gì đặc sắc. Tuy nhiên, *Tùy Đường chí truyện* và bộ hậu truyện của nó là *[[Tàn Đường Ngũ Đại sử diễn nghĩa]]* lại lưu truyền rất rộng rãi trong dân gian, có ảnh hưởng nhất định đến sáng tác tiểu thuyết và sân khấu kịch sau này.

La Quán Trung là người biên soạn *Tùy Đường chí truyện*. Đến giữa thời Minh, Lâm Hãn đã tiến hành chỉnh sửa. Bản gốc của La Quán Trung hiện không còn tìm thấy. Đến năm Khang Hi thứ 14 thời Thanh (1675), Chử Nhân Hoạch người Trường Châu có bản cải biên, đổi tên thành *Tùy Đường diễn nghĩa*. Trong lời tựa có nói: "*Tùy Đường chí* bắt đầu từ họ La, đến họ Lâm thì tập hợp lại mà làm, và có thể nói là làm tốt, song chuyện bắt đầu từ Tùy cung cắt dải lụa thì đoạn trước đó sơ lược thiếu sót quá, sau có bổ sung thêm một, hai chuyện cuối đời Đường thì lại thành ra linh tinh không dính gì với nhau, rồi người xem còn có ý kiến, chỉ nêu ra như vậy thì toàn bộ cuốn sách cũng biết được". 

## Đặc điểm

*Tùy Đường lưỡng triều chí truyện* gồm 12 quyển, 122 hồi (bổ sung thêm 1 hồi). Sau hồi 89, tác giả chèn thêm một hồi 89 khác mang tên "Tiết Nhân Quý tiễn xạ phi đao". Cuốn sách này viết từ cuối đời Tùy đến thời Đường Hy Tông. 91 hồi đầu viết về lịch sử Tùy vong Đường hưng, hơn 20 hồi sau tóm lược hơn 200 năm lịch sử sau thời Trinh Quán; bố cục theo kiểu "đầu voi đuôi chuột", viết lách rất cẩu thả. Đây là đặc điểm chung của nhiều bộ diễn nghĩa. Các tác giả thường tập trung cực kỳ chi tiết vào giai đoạn thay đổi triều đại vốn nhiều anh hùng, biến cố và viết rất lướt ở giai đoạn thái bình thịnh trị sau đó. 

Thực tế, những sự tích về các anh hùng nổi dậy thời Tùy Đường từ lâu đã được nghệ nhân dân gian ưa chuộng. Ngay từ cuối thời Tống, trong cuốn *Mộng lương lục* của Ngô Tự Mục đã ghi chép về nghề "Giảng sử": "Người giảng sử là nói về sự hưng vong chiến đấu trong *Thông giám*, Hán, Đường và lịch sử các triều đại". Đến thời Minh, tiểu thuyết diễn nghĩa hưng thịnh, lần lượt xuất hiện các bộ: *Tùy Đường lưỡng triều chí truyện* của La Quán Trung, *[[Đường thư chí truyện thông tục diễn nghĩa]]* của Hùng Đại Mộc, *[[Tùy sử di văn]]* của Viên Vu Lệnh, *[[Đại Đường Tần vương từ thoại]]* của Chử Thánh Lân và cuối cùng là *Tùy Đường diễn nghĩa* của Chử Nhân Hoạch thời Khang Hi.

Dòng tác phẩm này đa phần dựa trên chính sử, bổ sung thêm các tạp thuyết thời Đường Tống để tạo thành một hệ thống. Riêng bộ *Thuyết Đường diễn nghĩa toàn truyện* (*[[Thuyết Đường]]* và *Thuyết Đường hậu truyện*) thì hấp thụ rộng rãi các truyền thuyết dân gian, không câu nệ sử thực nên mang đậm màu sắc văn học dân gian. Giá trị lịch sử và khảo chứng: Thông qua việc khảo chứng niên đại giữa *Tùy Đường chí truyện* và *Đường thư chí truyện*, có thể xác nhận sự tồn tại của "Bản gốc họ La", từ đó cung cấp bằng chứng đanh thép cho thuyết cho rằng bộ sách được hoàn thành từ thời Chính Đức. Trước khi được khắc in chính thức vào đời Chính Đức, Gia Tĩnh, tác phẩm này từng lưu truyền dưới dạng "bản chép tay". Sự tồn tại của loại hình "tiểu thuyết chép tay" này cho thấy giai đoạn đầu thời Minh không phải là "thời kỳ trắng" trong sáng tác tiểu thuyết dài tập, mà thực chất là giai đoạn chuẩn bị quan trọng, tạo điều kiện cho sự phồn vinh của tiểu thuyết giai đoạn giữa và cuối đời Minh.

## Chú thích

## Tham khảo