Núi Tongariro

**Núi Tongariro** (; ) là một núi lửa đa thành phần nằm trong Vùng núi lửa Taupō của Đảo Bắc thuộc New Zealand. Nó nằm cách Hồ Taupō 20 km về phía tây nam và là ngọn núi lửa hoạt động nằm ở cực bắc trong số ba ngọn núi lửa đang hoạt động chi phối cảnh quan của khu vực trung tâm Đảo Bắc.

## Địa chất
Núi Tongariro là một phần của trung tâm núi lửa Tongariro, bao gồm bốn khối núi được tạo thành từ andesite: Tongariro, Kakaramea-Tihia Massif, Pihanga, và Ruapehu ở cực nam của Cao nguyên Núi lửa Đảo Bắc. Các vụ phun trào andesit đã hình thành nên Tongariro, một ngọn núi lửa dạng tầng dốc đứng, đạt độ cao 1978 mét. Tongariro được cấu tạo từ các lớp dung nham và tro núi lửa, và các vụ phun trào tạo nên ngọn núi lửa dạng tầng hiện tại bắt đầu khoảng 275.000 năm trước.

Tongariro bao gồm ít nhất 12 chóp núi lửa. Ngauruhoe, mặc dù thường được coi là một ngọn núi riêng biệt, nhưng về mặt địa chất, nó là một chóp núi lửa của Tongariro. Nó cũng là miệng núi lửa hoạt động mạnh nhất, đã phun trào hơn 70 lần kể từ năm 1839, lần phun trào cuối cùng diễn ra từ năm 1973 đến năm 1975.

Hoạt động núi lửa cũng đã được ghi nhận tại các miệng phun khác trong lịch sử gần đây. Miệng núi lửa Te Māri phun trào vào năm 2012, lần đầu tiên kể từ năm 1897. Miệng núi lửa Red Crater phun trào tro núi lửa lần cuối vào năm 1926 và chứa các lỗ thoát khí đang hoạt động. Có rất nhiều miệng núi lửa do vụ nổ tạo ra trên khối núi; nước đã lấp đầy một số miệng núi lửa này để tạo thành Hồ Xanh (Waikato) và các Hồ Ngọc Lục Bảo, New Zealand.

Độ cao lớn và khí hậu khắc nghiệt vùng núi cao từ tháng 3 đến tháng 10 cho phép tuyết rơi vào mùa đông (có các khu trượt tuyết thương mại ở núi Ruapehu lân cận) và mưa có thể đóng băng, tạo thành băng hà; ngược lại, vào giữa đến cuối mùa hè, các ngọn núi có thể trơ trụi ngoại trừ những mảng tuyết còn sót lại ở các khe núi hướng về phía nam. Không giống như núi Ruapehu gần đó, ngày nay không có sông băng nào tồn tại trên Tongariro. Tuy nhiên, bằng chứng địa mạo dưới dạng các đống đá vụn và lòng chảo băng cho thấy sự hiện diện trước đây của các sông băng trên núi. Việc xác định niên đại của các đống đá vụn ở phía tây Tongariro cho thấy các sông băng thung lũng đã tồn tại nhiều lần trong chu kỳ băng hà cuối cùng, trước khi tan chảy vào cuối Kỷ Băng hà Cực đại Cuối cùng khoảng 18.000 năm trước.
## Lịch sử
Núi Tongariro nằm trong Vườn quốc gia Tongariro, công viên quốc gia đầu tiên của New Zealand và là một trong những công viên sớm nhất trên thế giới. Nó được đặt sang một bên (nghĩa đen là "làm thiêng liêng") vào năm 1887 bởi Te Heuheu Tukino IV (Horonuku), thủ lĩnh tối cao của Māori Ngati Tuwharetoa iwi và biến nó thành một công viên quốc gia để bảo tồn vẻ đẹp tự nhiên của nó. Công viên cũng bao gồm các đỉnh Ngauruhoe và Ruapehu, cả hai đều nằm ở phía tây nam Tongariro. Vườn quốc gia là một Di sản Thế giới kép vì những giá trị văn hóa phi vật thể và thiên nhiên nổi bật của nó.

Tuyến đường đi bộ đường dài Đường vượt núi Tongariro đi qua giữa Tongariro và Ngauruhoe.

Núi Tongariro và vùng lân cận cũng là một trong số những địa điểm mà Peter Jackson đã chọn để quay loạt phim Chúa tể những chiếc nhẫn.

### Vụ phun trào Te Māri 2012
Sau một thời kỳ hoạt động núi lửa bất ổn dẫn đến việc nâng cao mức độ cảnh báo vào ngày 20 tháng 7 năm 2012, Vào lúc 11:50 tối (giờ New Zealand, UTC+12) ngày 6 tháng 8 năm 2012, núi Tongariro đã có một vụ phun trào mà ban đầu được cho là phun trào thủy nhiệt sau khi hoạt động gia tăng. Vụ phun trào xảy ra tại miệng núi lửa Te Māri, nơi chưa từng có vụ phun trào tro bụi lớn nào kể từ năm 1897 và đã ngủ yên kể từ tháng 9 năm 1899.

Vụ phun trào xảy ra ở một miệng núi lửa mới bên dưới miệng núi lửa Upper Te Māri, và đẩy những khối đá lớn tới  ra xa tới  từ miệng núi lửa.

Một đám mây tro bụi cao  đã phủ tro bụi lên khu vực xung quanh, đặc biệt là phía đông của núi lửa. Đám mây tro bụi di chuyển  trong bốn giờ. NIWA báo cáo rằng đám mây tro bụi chứa khoảng  tro bụi, và rằng đám mây tro bụi dài  và rộng  39 phút sau khi phun trào. Tro bụi và mùi lưu huỳnh đã được báo cáo ở Napier và Hastings. Mùi lưu huỳnh cũng được báo cáo tại Wellington, Nelson và Blenheim.

Quốc lộ 1 của New Zealand ở phía đông và Quốc lộ 46 ở phía bắc ngọn núi đều bị phủ một lớp tro bụi dày tới 5 cm và đã bị đóng cửa cho đến sáng hôm sau do tro bụi và tầm nhìn thấp. Một lớp tro bụi dày  phủ lên vùng đất nông nghiệp  phía đông núi Tongariro. Kích thước hạt nằm trong khoảng . Không phận trong bán kính  quanh núi đã bị đóng cửa sau vụ phun trào, nhưng sau đó được mở lại chỉ dành cho các chuyến bay có thể bay bằng mắt thường. Air New Zealand đã hủy một số chuyến bay đến và đi từ Rotorua, Taupō, Gisborne, Napier, Wanganui và Palmerston North do nguy cơ tro núi lửa làm tắc nghẽn động cơ máy bay của hãng phục vụ các sân bay này.

Không có thương vong nào được báo cáo, và thiệt hại tài sản đáng kể duy nhất là đối với lán Ketetahi của Bộ Bảo tồn, nằm cách miệng núi lửa Te Māri 1,5 km về phía tây. Không có lệnh sơ tán chính thức nhưng 24 người sống dọc theo Quốc lộ 46 đã rời bỏ nhà cửa vì lo sợ bị cô lập.

Núi Tongariro lại phun trào lúc 1 giờ 20 phút chiều ngày 21 tháng 11, phun ra một đám mây tro bụi cao 4000 mét lên không trung. Các chuyến bay trong khu vực đã bị hủy, và một số chuyến bay khác cũng bị hủy vào sáng hôm sau. Các nhà địa chất không hề nhận được cảnh báo nào trước khi vụ phun trào xảy ra, và cho biết nó không liên quan đến những cảnh báo về hoạt động gia tăng tại núi Ruapehu gần đó vào tuần trước.

## Tham khảo

## Đọc thêm

* Hill, H. (1893) The Volcanic Outburst at Te Māri, Tongariro, in November, 1892., Transactions of the New Zealand Institute, 26, 388-391.

## Liên kết ngoài

* Tongariro National Park at the Department of Conservation
* Tongariro Alpine Crossing at the Department of Conservation
* Tongariro Alpine Crossing photos at Virtual Oceania