Henckelia

***Henckelia*** là một chi thực vật có hoa trong họ Gesneriaceae. Nhiều loài trong chi này trước đây được đặt trong *[[Didymocarpus]]* sect. *Orthoboea* và chi *[[Chirita]]*. Tuy nhiên, nhiều loài trong *Henckelia* theo định nghĩa tới năm 2013 (đa ngành) cũng được chuyển sang các chi *[[Codonoboea]]* và *[[Loxocarpus]]*.

## Lịch sử phân loại
*Henckelia* được phục hồi từ đồng nghĩa của *Didymocarpus* Wall. bởi Weber & Burtt (1998). Nó bao gồm các loài trước đây đặt trong *Didymocarpus* sect. *Orthoboea* (miền nam Ấn Độ, Sri Lanka), các loài của tất cả các tổ (trừ *Didymocarpus* sect. *Elati* Ridl.) của *Didymocarpus* có mặt ở Thái Lan phần bán đảo và Malesia, cũng như các chi có ở Malesia như *[[Codonoboea]]* Ridl., *[[Loxocarpus]]* R.Br. và *[[Platyadenia]]* B.L.Burtt, tổng cộng khoảng 180 loài. Các nghiên cứu phát sinh chủng loài phân tử đầu tiên bao gồm một loạt các loài *Henckelia* theo định nghĩa này xác nhận rằng chúng không tạo thành một nhóm đơn ngành không chỉ với *[[Didymocarpus]]* mà còn gợi ý rằng *Henckelia* theo định nghĩa mới này cũng có thể là không đơn ngành (Möller *et al.*, 2009). Weber *et al.* (2011a) cuối cùng chỉ ra rằng các loài *Henckelia* miền nam Ấn Độ và Sri Lanka khi gộp cùng với phần lớn các loài của *Chirita* sect. *Chirita* (trong đó có loài điển hình của *Chirita* là *[[Henckelia urticifolia|Chirita urticifolia]]*) và *[[Henckelia longisepala|Hemiboeopsis longisepala]]* (chi đơn loài *Hemiboeopsis*) thì tạo thành một nhóm đơn ngành, nhưng một vài loài trong *Chirita* sect. *Chirita* (khoảng 6 loài, nay được coi là thuộc chi *[[Damrongia]]*) cũng như các tổ khác của chi này chỉ có quan hệ họ hàng xa với nhóm đơn ngành nói trên. Loài điển hình của *Henckelia* là *[[Henckelia incana|H. incana]]* (Vahl) Spreng., ở miền nam Ấn Độ cũng là loài thuộc nhóm *Henckelia* miền nam Ấn Độ và Sri Lanka như đề cập trên đây.

Danh pháp *Henckelia* Spreng., 1817 có độ ưu tiên cao hơn so với danh pháp *Chirita* Buch.-Ham., 1825 và danh pháp *Hemiboeopsis* W.T.Wang, 1984; vì thế danh pháp *Henckelia* được công nhận là danh pháp chính thức cho chi theo định nghĩa mới này (bao gồm *Henckelia* miền nam Ấn Độ và Sri Lanka + phần lớn *Chirita* sect. *Chrita* + *Hemiboeopsis*).

Các loài trong khu vực Malesia của *Henckelia* theo định nghĩa cũ, chiếm phần lớn số loài trong chi này, không tạo thành một nhóm đơn ngành với các loài miền nam Ấn Độ và Sri Lanka. Mục tiêu chính trong bài báo của Weber *et al.*  (2011a) là các loài trong chi *Chirita* theo nghĩa cũ, nhưng các kết luận và kết quả của phân tích trong bài báo này cũng cho thấy sự phân chia *Henckelia* ra thành vài chi nhỏ hơn là cần thiết. *Henckelia* vẫn được công nhận nhưng với giới hạn khác rất nhiều so với định nghĩa sử dụng trong các bài báo giai đoạn 1998 tới 2009 (như Weber & Burtt, 1998; Vitek *et al.*, 2000; Weber, 2004; Banka & Kiew, 2009; Kiew, 2009). Trước bài báo của Weber *et al.* (2011a) có khoảng 180 loài được coi là thuộc chi *Henckelia*, nhưng sau đó người ta chỉ công nhận khoảng 56 loài thuộc chi này. Tuy nhiên, chỉ 14 loài thuộc *Henckelia* sect. *Henckelia* (trước đây là *Didymocarpus* sect. *Orthoboea* Benth.) từ miền nam Ấn Độ và Sri Lanka là chung cho cả hai giới hạn này.

Weber *et al.* (2011a) lưu ý rằng tên chi chính xác cho phần lớn các loài miền nam Thái Lan và Malesia trước đây xếp trong *Henckelia* là *[[Codonoboea]]*. Các loài thuộc *Henckelia* sect. *Didymanthus* (C.B.Clarke) A.Weber & B.L.Burtt, *Henckelia* sect. *Heteroboea* (Benth.) A.Weber & B.L.Burtt và *Henckelia* sect. *Glossadenia* A.Weber & B.L.Burtt tạo thành một nhóm đơn ngành và có thể rất chắc chắn để gán vào chi *Codonoboea*, với loài điển hình *[[Codonoboea leucocodon]]*. Kiew & Lim (2011) đã thực hiện việc tạo ra các tổ hợp tên gọi mới cho các đơn vị phân loại tại Malaysia bán đảo, còn Kartonegoro (2012) đã thực hiện việc tạo ra tổ hợp tên gọi cho loài có ở Sulawesi. Ngoài ra, Rafidah *et al.* (2011) cũng tạo ra tổ hợp *[[Codonoboea elata]]* (Ridl.) Rafidah cho loài bị đặt sai vị trí là *Chirita elata* Ridl..

Một lượng nhỏ các loài ở Thái Lan và Malesia bị loại ra khỏi *Henckelia* bởi Weber *et al.* (2011a) nhưng lại không gộp chung cùng các loài hiện nay xếp trong *Codonoboea*. Chúng tương ứng là các loài thuộc chi *[[Loxocarpus]]* mà Weber & Burtt (1998) đã đồng nghĩa hóa với *Henckelia*. Các loài *Loxocarpus* được tìm thấy trong nhánh quả cong châu Á (thuật ngữ của Möller *et al.*, 2009) nhưng vẫn có nghi vấn về việc liệu chúng có là một nhóm đơn ngành hay không (Yao, 2012). Tuy nhiên, do *Loxocarpus* đã dứt khoát bị loại khỏi *Henckelia* theo định nghĩa mới của Weber *et al.* (2011a) nên chúng phải trả về cho chi *Loxocarpus* trong khi chờ đợi có thêm nghiên cứu về các mối quan hệ giữa các loài *Loxocarpus* này. Các loài này đã được Yao (2012) sửa đổi và khoảng 20 tên loài hiện tại được công nhận, với *[[Loxocarpus incanus]]* là loài điển hình.

## Các loài
Các loài tại thời điểm năm 2016 bao gồm:
**[[Henckelia adenocalyx]]* (Chatterjee) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa *Chirita adenocalyx*)
**[[Henckelia anachoreta]]* (Hance) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa *C. anachoreta*) 
**[[Henckelia angusta]]* (C.B.Clarke) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. zeylanica* var. *angusta*)
**[[Henckelia auriculata]]* (J.M.Li & S.X.Zhu) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. auriculata*)
**[[Henckelia bifolia]]* (D.Don) A.Dietr. (đồng nghĩa: *C. bifolia*, *C. amplectens*, *C. scabra*)
**[[Henckelia briggsioides]]* (W.T.Wang) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. briggsiodes*)
**[[Henckelia burttii]]* D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. reptans* non *H. reptans*)
**[[Henckelia calva]]* (C.B.Clarke) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. calva*)
**[[Henckelia ceratoscyphus]]* (B.L.Burtt) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. ceratoscyphus*, *Ceratoscyphus caeruleus* non *C. caerulea* non *H. caerulea*, *C. corniculata* non *H. corniculata*) 
**[[Henckelia communis]]* (Gardner) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. communis*, *C. zeylanica* non *H. zeylanica*, *C. vulgaris*)
**[[Henckelia dibangensis]]* (B.L.Burtt, S.K.Srivast. & Mehrotra) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. dibangensis*)
**[[Henckelia dielsii]]* (Borza) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. dielsii*, *C. orbicularis*)
**[[Henckelia dimidiata]]* (Wall. ex C.B.Clarke) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. dimidiata*, *C. polyneura* var. *amabilis*)
**[[Henckelia fasciculiflora]]* (W.T.Wang) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. fasciculiflora*)
**[[Henckelia fischeri]]* (Gamble) A.Weber & B.L.Burtt (đồng nghĩa: *Didymocarpus fischeri*)
**[[Henckelia floccosa]]* (Thwaites) A.Weber & B.L.Burtt (đồng nghĩa: *Didymocarpus floccosus*)
**[[Henckelia forrestii]]* (J.Anthony) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. forrestii*, *C. forrestii* var. *acutidentata*, *Didymocarpus forrestii*)
**[[Henckelia fruticola]]* (H.W.Li) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. fruticola*)
**[[Henckelia gambleana]]* (C.E.C.Fisch.) A.Weber & B.L.Burtt (đồng nghĩa: *Didymocarpus gambleanus*)
**[[Henckelia grandifolia]]* A.Dietr. (đồng nghĩa: *C. macrophylla* non *H. macrophylla*, *C. macrophylla* var. *tirapensis*)
**[[Henckelia heterostigma]]* (B.L.Burtt) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. heterostigma*)
**[[Henckelia hookeri]]* (C.B.Clarke) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. hookeri*)
**[[Henckelia humboldtiana]]* (Gardner) A.Weber & B.L.Burtt (đồng nghĩa: *Didymocarpus humboldtianus*)
**[[Henckelia incana]]* (Vahl) Spreng. (đồng nghĩa: *Rottlera incana*): Loài điển hình.
**[[Henckelia infundibuliformis]]* (W.T.Wang) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. infundibuliformis*)
**[[Henckelia innominata]]* (B.L.Burtt) A.Weber & B.L.Burtt (đồng nghĩa: *Didymocarpus innominatus*)
**[[Henckelia insignis]]* (C.B.Clarke) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. insignis*)
**[[Henckelia lacei]]* (W.W.Sm.) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *Didymocarpus lacei*, *C. lacei*)
**[[Henckelia lachenensis]]* (C.B.Clarke) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. lachenensis*, *C. clarkei*, *C. umbricola*, *C. stolonifera*)
**[[Henckelia longipedicellata]]* (B.L.Burtt) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. longipedicellata*)
**[[Henckelia longisepala]]* (H.W.Li) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *Lysionotus longisepalus*, *Hemiboeopsis longisepala*)
**[[Henckelia lyrata]]* (Wight) A.Weber & B.L.Burtt (đồng nghĩa: *Didymocarpus lyratus*)
**[[Henckelia macrostachya]]* (E.Barnes) A.Weber & B.L.Burtt (đồng nghĩa: *Didymocarpus macrostachyus*)
**[[Henckelia meeboldii]]* (W.W.Sm. & Ramaswami) A.Weber & B.L.Burtt (đồng nghĩa: *Didymocarpus meeboldii*)
**[[Henckelia mishmiensis]]* (Debb. ex Biswas) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. mishmiensis*)
**[[Henckelia missionis]]* (Wall. ex R.Br.) A.Weber & B.L.Burtt (đồng nghĩa: *Didymocarpus missionis*)
**[[Henckelia monantha]]* (W.T.Wang) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. monantha*)
**[[Henckelia monophylla]]* (C.B.Clarke) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. monophylla*)
**[[Henckelia moonii]]* (Gardner) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. moonii*)
**[[Henckelia oblongifolia]]* (Roxb.) D.J.Middleton & Mich.Möller  (đồng nghĩa: *Incarvillea oblongifolia*, *C. oblongifolia*, *C. acuminata*)
**[[Henckelia ovalifolia]]* (Wight) A.Weber & B.L.Burtt (đồng nghĩa: *Didymocarpus ovalifolius*)
**[[Henckelia peduncularis]]* (B.L.Burtt) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. peduncularis*)
**[[Henckelia primulacea]]* (C.B.Clarke) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. primulacea*)
**[[Henckelia puerensis]]* (Y.Y.Qian) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. puerensis*)
**[[Henckelia pumila]]* (D.Don) A.Dietr. (đồng nghĩa: *C. pumila*, *C. edgeworthii*, *C. polyneura* var. *thomsonii*, *C. sphagnicola*, *C. diaphana*, *C. flava*) 
**[[Henckelia pycnantha]]* (W.T.Wang) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. pycnantha*)
**[[Henckelia repens]]* (Bedd.) A.Weber & B.L.Burtt (đồng nghĩa: *Didymocarpus repens*)
**[[Henckelia rotundata]]* (Barnett) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. rotundata*)
**[[Henckelia shuii]]* (Z.Yu Li) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. shuii*)
**[[Henckelia smitinandii]]* (B.L.Burtt) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. smitinandii*)
**[[Henckelia speciosa]]* (Kurz) D.J.Middleton & Mich.Möller  (đồng nghĩa: *C. speciosa*, *C. trailliana*)
**[[Henckelia tibetica]]* (Franch.) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *Roettlera tibetica*, *Didymocarpus tibetticus*, *C. tibetica*)
**[[Henckelia urticifolia]]* (Buch.-Ham. ex D.Don) A.Dietr (đồng nghĩa: *C. urticifolia*, *C. grandiflora*): Loài điển hình của *Chirita*.
**[[Henckelia walkerae]]* (Gardner) D.J.Middleton & Mich.Möller (đồng nghĩa: *C. walkerae*, *C. walkerae* var. *parviflora*, *C. walkerae* subsp. *parviflora*) 
**[[Henckelia wightii]]* (C.B.Clarke) A.Weber & B.L.Burtt (đồng nghĩa: *Didymocarpus rottlerianus* var. *wightii*)
**[[Henckelia wijesundarae]]* Ranasinghe *et al.*, 2016
**[[Henckelia zeylanica]]* (R.Br.) A.Weber & B.L.Burtt (đồng nghĩa: *Didymocarpus zeylanicus*)

## Tham khảo