Tiếng Hopi

**Tiếng Hopi** (*Hopílavayi*) là một ngôn ngữ Ute-Aztec được nói bởi người Hopi tại miền đông bắc Arizona, Hoa Kỳ. Nhiều người Hopi hiện nay chỉ đơn ngữ tiếng Anh.

Việc sử dụng tiếng Hopi đang lụi tàn. Năm 1990, ước tính rằng có hơn 5.000 người bản ngữ tiếng Hopi (ước tính 75% tổng số người Hopi), trong đó 40% là người đơn ngữ. Một khảo sát 1998 trên 200 người Hopi cho thấy rằng 100% người cao tuổi (trên 60 tuổi) nói thành thạo, nhưng ở trung niên (40-59 tuổi) còn 84%, 50% ở thanh niên (20-39 tuổi), và 5% ở thiếu niên (2-19).

Mặc cho sự sụt giảm này, cả tiếng Hopi và tiếng Navajo (hai ngôn ngữ tại Arizona) đều được hỗ trợ bởi hệ thống trường học song ngữ, và vẫn là tiếng mẹ đẻ của một bộ phận trẻ em.

## Giảng dạy và nỗ lực phục hồi

Nhiều trẻ em Hopi vẫn học ngôn ngữ này từ gia đình. Một từ điển Hopi-Anh đã được biên soạn. Hopi Literacy Project, một dự án ngôn ngữ, tập trung vào việc phổ biến ngôn ngữ này.

Năm 2004, Mesa Media, một tổ chức phi lợi nhuận, được lập ra nhằm phục hồi nó.

## Phương ngữ

Benjamin Whorf xác định bốn phương ngữ tiếng Hopi:

* *First Mesa* (*Polacca*)
* *Mishongnovi* (*Toreva*)
* *Shipaulovi* (*Sipaulovi*)
* *Third Mesa* (*Oraibi*)

## Quan hệ với các ngôn ngữ lân cận
Tiếng Hopi là một phần của khu vực ngôn ngữ Pueblo (một Sprachbund) cùng với các ngôn ngữ Tano, các ngôn ngữ Keres, tiếng Zuni, và tiếng Navajo.

Người Hopi về truyền thống từng dùng tiếng Hopi như ngôn ngữ giao tiếp với người Zuni. Tiếng Hopi cũng chịu tác động qua lại với ngôn ngữ Tano trong hơn 300 năm kể từ khi người Tewa Arizona, dân tộc nói tiếng Tewa, chuyển từ lưu vực Galisteo đến First Mesa sau cuộc khởi nghĩa Pueblo. Người Tewa Arizona từng đóng vai trò như phiên dịch viên giúp người Hopi—nói được cả tiếng Tewa, Hopi, Navajo, Tây Ban Nha, và Anh.

## Ngữ âm

### Nguyên âm

Về cơ bản, tiếng Hopi có sáu nguyên âm.

:

Ký tự ⟨ö⟩ trong tiếng Hopi được phát âm như nguyên âm  được làm tròn.

Ký tự ⟨u⟩ được phát âm giống với *ư* trong tiếng Việt.

### Phụ âm

Các phương ngữ tiếng Hopi khác nhau về số phụ âm. Phía dưới là hai bảng phụ âm hai phương ngữ Third Mesa và Mishongnovi. Ký tự trong dấu "[]" là kí tự IPA, cho biết giá trị của chữ viết khi nó được viết khác với IPA.

## Chú thích

## Tài liệu
* Brew, J. O. (1979). Hopi prehistory and history to 1850. In A. Ortiz (Ed.), *Handbook of North American Indians: Southwest* (Vol. 9, pp.&nbsp;514–523). Washington, D.C.: Smithsonian Institution.
* Connelly, John C. (1979). Hopi social organization. In A. Ortiz (Ed.), *Handbook of North American Indians: Southwest* (Vol. 9, pp.&nbsp;539–553). Washington, D.C.: Smithsonian Institution.
* 
* Harrington, John P. (1913). [Linguistic fieldnotes based on work with a speaker of Oraibi Hopi]. (National Anthropological Archives, Smithsonian Institution).
* Hill, Kenneth C. (1997). Spanish loanwords in Hopi. In J. H. Hill, P. J. Mistry, & L. Campbell (Eds.), *The life of language: Papers in linguistics in honor of William Bright* (pp.&nbsp;19–24). Trends in linguistics: Studies and monographs (No. 108). Berlin: Mouton de Gruyter.
* Hopi Dictionary Project (University of Arizona Bureau of Applied Research in Anthropology). (1998). *Hopi dictionary: Hopìikwa Lavàytutuveni: A Hopi-English dictionary of the Third Mesa dialect with an English-Hopi finder list and a sketch of Hopi grammar*. Tucson, Arizona: University of Arizona Press. 
* 
* Jeanne, LaVerne Masayesva. (1978). *Aspects of Hopi grammar*. (Doctoral dissertation, MIT).  hdl.handle.net/1721.1/16325
* 
* Kalectaca, Milo. (1978). *Lessons in Hopi*. Tucson, Arizona: University of Arizona Press.
* 
* Kennard, Edward A.; & Albert Yava. (1999). *Field Mouse Goes to War: Tusan Homichi Tuwvöta*. Palmer Lake, Colorado: Filter Press.
* 
*  Lucy, John.  (1992).  *Language Diversity and Thought: A Reformulation of the Linguistic Relativity Hypothesis*.  Cambridge University Press, Cambridge, UK
* 
* Malotki, Ekkehart. (1983). *Hopi time: A linguistic analysis of the temporal concepts in the Hopi language*. Trends in linguistics: Studies and monographs (No. 20). Mouton De Gruyter.
* Seaman, P. David. (1977). Hopi Linguistics: An Annotated Bibliography. *Anthropological Linguistics*, *19* (2), 78-97.  http://www.jstor.org/stable/30027313
* Seqaquaptewa, E. (1994). *Iisaw niqw tsaayantotaqam tsiròot*. Santa Fe, NM: Clear Light.
* Seqaquaptewa, E. (1994). *Iisaw niqw yöngösonhoya*. Santa Fe, NM: Clear Light.
* Stephen, Alexander M. (1936). *Hopi journal of Alexander M. Stephen*. Parsons, E. C. (Ed.). Columbia University contributions to anthropology (No. 23). New York: Columbia University Press.
* 
* 
* Whorf, Benjamin Lee. (1936). [Notes on Hopi grammar and pronunciation; Mishongnovi forms]. In E. C. Parsons (Ed.), *Hopi journal of Alexander M. Stephen* (Vol. 2, pp.&nbsp;1198–1326). Columbia University contributions to anthropology (No. 23). New York: Columbia University Press.
* 
* 
* Whorf, Benjamin Lee. (1941). The relation of habitual thought and behavior to language. In L. Spier, A. I. Hallowell, & S. S. Newman (Eds.), *Language, culture, and personality: Essays in memory of Edward Sapir* (pp.&nbsp;75–93). Menasha, WI: Sapir Memorial Publication Fund.
* Whorf, Benjamin Lee. (1946). The Hopi language, Toreva dialect. In C. Osgood (Ed.), *Linguistic structures of native America* (pp.&nbsp;158–183). Viking Fund publications in anthropology (No. 6). New York: The Viking Fund, Inc.
* 
* 
* Whorf, Benjamin Lee. (1956). Discussion of Hopi linguistics. In J. B. Carroll (Ed.), *Language, thought, and reality: Selected writings of Benjamin L. Whorf* (pp.&nbsp;102–111). New York: John Wiley.

## Liên kết ngoài
* Hopi Swadesh list of basic vocabulary words (from Wiktionary's Swadesh-list appendix)
* Hopi: Survey of an Uto-Aztecan Language
* Lessons in the Hopi language by the University of Arizona Press (free downloadable PDF)
* How to count in Hopi