Sinh vật kị khí

**Sinh vật yếm khí** hay **sinh vật kỵ khí** là các sinh vật không cần cung cấp oxy cho sự tăng trưởng. Nó có thể phản ứng tiêu cực hoặc thậm chí tử vong nếu oxy hiện diện.

Một sinh vật kỵ khí có thể là đơn bào, như các sinh vật đơn bào, vi khuẩn, hoặc đa bào.

## Phân loại
Theo mục đích thực tế để phân loại, có ba loại yếm khí:
* Các *[[sinh vật yếm khí bắt buộc]]* (Obligate anaerobe), không sử dụng mà bị xâm hại bởi sự có mặt của oxy.
* Các *[[sinh vật yếm khí không bắt buộc]]* (Aerotolerant organism), trong đó không thể sử dụng oxy để tăng trưởng, nhưng chịu đựng hiện diện của nó.
* Các *[[sinh vật yếm khí tuỳ ý]]* (Facultative anaerobe), có thể phát triển mà không cần oxy, nhưng sử dụng oxy nếu nó hiện diện.

## Chuyển hóa năng lượng
Các *[[sinh vật yếm khí bắt buộc]]* có thể sử dụng men hoặc hô hấp yếm khí. Các *[[sinh vật yếm khí không bắt buộc]]* không sử dụng men. Các *[[sinh vật yếm khí tuỳ ý]]* hô hấp hiếu khí, khi không có oxy thì sử dụng men hoặc hô hấp yếm khí.

Trong chuyển hóa dùng men có rất nhiều phản ứng men yếm khí. Sinh vật yếm khí dùng men thì chủ yếu sử dụng lên men đường thành acid lactic:

:C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> + 2 ADP + 2 phosphate → 2 acid lactic + 2 ATP

Năng lượng giải phóng trong phản ứng này là khoảng 150 kJ mỗi mol, được bảo tồn trong việc tái tạo hai ATP từ ADP mỗi glucose. Đây chỉ là 5% năng lượng trên một phân tử đường có phản ứng hiếu khí điển hình tạo ra.

Thực vật và nấm (ví dụ, các nấm men) nói chung sử dụng lên men rượu (ethanol) khi oxy trở nên hạn chế:

:C6H12O6 (glucose) + 2 ADP + 2 phosphate → 2 C2H5OH + 2 CO2↑ + 2 ATP

Năng lượng giải phóng là khoảng 180 kJ mỗi mol, được bảo tồn trong việc tái tạo hai ATP từ ADP mỗi glucose.

Vi khuẩn yếm khí và vi khuẩn cổ sử dụng những phương cách này, và nhiều cách dùng men khác, ví dụ, quá trình lên men axit propionic, quá trình lên men axit butyric, lên men dung môi, lên men axit hỗn hợp, lên men butanediol, lên men Stickland, acetogenesis, hoặc khí methan.

## Các dạng hô hấp

## Sinh vật đa bào
Sinh vật đa bào phức tạp mà không cần đến oxy được cho là hiếm, tuy nhiên có những sinh vật như vậy.

Ít nhất ba loài đã được phát hiện trong nước siêu mặn thiếu oxy ở bồn L'Atalante ở đáy Địa Trung Hải vào năm 2010. Chúng chuyển hóa với hydro, thiếu ty thể và thay vào đó sử dụng *[[hydrogenosome]]*.

Một số sinh vật chuyển hóa chủ yếu sử dụng glycogen, ví dụ như rươi (Nereididae) và một số giun nhiều tơ (Polychaete), hoặc ấu trùng ký sinh trùng *[[Trichinella spiralis]]* (giun thịt lợn).

## Một số ứng dụng đặc biệt
### Công nghệ vi sinh
Lên men ''rượu'' sử dụng các nấm men lên men rượu (ethanol) trong chế biến rượu.

Lên men *[[nước mắm]]* sử dụng các nấm men chịu mặn, vốn ký sinh trong ruột cá, chuyển đổi cá ra amino acid.

### Xử lý ô nhiễm phóng xạ urani
Những nghiên cứu của trường Đại học Columbia (Hoa Kỳ) cho thấy các vi khuẩn yếm khí hô hấp theo dạng *khử Urani* U(VI) như Tshewanella oneidensis, Shewanella putrefaciens,... thực hiện thu thập urani vào cơ thể. Trong đời sống tự nhiên, chúng liên kết thành các tập đoàn không bền vững có cấu trúc giống như những chuỗi hạt dài cỡ 5&nbsp;mm, và các chuỗi thì liên kết với nhau thành mạng.

Khi vi khuẩn chết đi, urani chuyển hóa ra UO2 không tan trong nước, còn cơ thể vi khuẩn thì thành màng bọc. Kết quả là urani được tập trung lại, và điều này tạo thuận lợi cho tách lọc urani trong xử lý ô nhiễm phóng xạ.

## Chỉ dẫn

## Tham khảo

## Xem thêm
* Lịch trình tiến hóa của sự sống
* Sinh vật hiếu khí

## Liên kết ngoài