Di tích quốc gia Canyon de Chelly

**Di tích quốc gia Canyon de Chelly** (/dəˈʃeɪ/ *də-SHAY*) là một di tích quốc gia của Hoa Kỳ, nằm ở phía đông bắc tiểu bang Arizona, trong khu vực Four Corners và nằm hoàn toàn trong địa phận của Xứ Navajo. Là một trong những vùng đất có lịch sử con người định cư liên tục lâu dài nhất Bắc Mỹ, di tích này bảo tồn các phế tích của những bộ tộc bản địa sống ở khu vực này, từ  cho đến người Navajo ngày nay.

Di tích quốc gia Canyon de Chelly được thành lập ngày 1 tháng 4 năm 1931 và thuộc quyền quản lý của Cục Công viên Quốc gia Hoa Kỳ. Khu di tích có diện tích  và bao gồm cả lòng và miệng của ba hẻm núi chính là de Chelly, del Muerto và Monument. Những hẻm núi này đã được hình thành do sự xói mòn của những dòng suối bắt nguồn từ dãy núi Chuska ở phía đông.

Toàn bộ đất của khu di tích không thuộc quyền sở hữu liên bang mà là đất của Xứ Navajo. Trong tất cả các đơn vị của Cục Công viên Quốc gia Hoa Kỳ, đây là đơn vị duy nhất áp dụng mô hình sở hữu riêng biệt và quản lý phối hợp kiểu này.

## Nguồn gốc tên gọi
Chelly là một tên Tây Ban Nha mượn từ chữ *Tséyiʼ* của tiếng Navajo, có nghĩa là "hẻm đá" (nghĩa đen "bên trong đá" < *tsé* "đá" + *yiʼ* "bên trong"). Người Tây Ban Nha phát âm *de Chelly* là /deˈtʃeʎi/ giống phát âm của người Navajo. Khi du nhập từ này vào tiếng Anh, những người nói tiếng Anh lại cho rằng đó là tiếng Pháp và đã phát âm là /dəˈʃeɪ/.

## Lịch sử cư trú
Các bằng chứng khảo cổ cho thấy con người đã sinh sống ở các hẻm núi này gần 5.000 năm. Lịch sử cư trú ở đây có thể chia thành các giai đoạn chính như sau:

### Thời kỳ Cổ xưa (2500–200 TCN)
Những cư dân đầu tiên là những người cổ đại. Họ sống trong các hang đá hay lều trại, mưu sinh bằng săn bắt và hái lượm và di cư theo mùa.

### Thời kỳ Basketmaker (200 TCN–750 SCN)
Đến khoảng năm 200 TCN, lối sống của cư dân trong hẻm núi đã có một bước chuyển mình mang tính quyết định. Những người được gọi là  (Basketmaker) đã chuyển từ săn bắt hái lượm sang định canh định cư. Nhờ kỹ thuật nông nghiệp ngày càng tiến bộ, họ bắt đầu định cư lâu dài hơn và xây dựng những cộng đồng gồm các hộ gia đình rải rác với những kho lương thực lớn và các công trình công cộng sơ khai. Tên gọi "Người đan giỏ" xuất phát từ sự kiện rất nhiều giỏ đã được tìm thấy ở những di chỉ khảo cổ có niên đại từ 3.000 đến 2.000 năm.

### Thời kỳ Pueblo (750–1300)
Theo thời gian, kiểu dáng nhà cửa của Người đan giỏ dần dần thay đổi. Trong thời gian từ khoảng năm 750 đến năm 1300 thay vì sống trong những căn  (pithouse) nằm rải rác, họ cất những căn nhà đá liền kề nhau bên trên mặt đất. Từ những khu nhà này, cư dân dần dần hình thành các ngôi làng nhiều tầng, mỗi làng bao gồm nhiều hộ gia đình nhỏ và các phòng nghi lễ có tường trang trí hoa văn gọi là . Những người của thời kỳ này được gọi là ; *pueblo* có nghĩa là ngôi làng trong tiếng Tây Ban Nha, để ám chỉ cuộc sống thôn làng gắn kết của họ. Những người Pueblo cổ này là tiền thân của những người Mỹ bản địa  và Hopi ngày nay, và thường được gọi là người Anasazi, một từ Navajo có nghĩa là "người cổ". Di tích Canyon de Chelly vẫn còn giữ được một số tàn tích của những ngôi làng cổ đại của người Pueblo này như Ngôi Nhà Trắng (White House) hay Hang Xác Ướp (Mummy Cave).

### Thời kỳ Hopi (1300–1600)
Cuộc sống của người Pueblo ở Canyon de Chelly kéo dài đến năm 1300. Một đợt hạn hán dai dẳng vào những năm 1200 làm vùng Four Corners trở nên khô cằn, cộng với dịch bệnh, xung đột và sự lôi cuốn của các tôn giáo mới từ phương nam đã thúc đẩy người Pueblo tản mác. Họ rời bỏ hẻm núi để tìm kiếm nguồn nước ổn định và cuối cùng đã tạo dựng các ngôi làng dọc  và ở rìa phía nam của . Cư dân của những ngôi làng này, được gọi là người Hopi, thỉnh thoảng lại quay trở về hẻm núi để trồng trọt theo mùa, hành hương tâm linh hay tạm trú dài ngày. Hình thái sinh hoạt này của người Hopi kéo dài từ 1300 đến cuối những năm 1600 hay đầu những năm 1700 khi họ gặp người Navajo.

### Thời kỳ Navajo (1700–nay)
Khoảng năm 1700 người Navajo bị quân thù đẩy lui về phía tây nam vào khu vực Canyon de Chelly. Họ đem theo những gia súc được thuần hóa của người Tây Ban Nha và một nền văn hóa bị biến đổi do sự di cư rời bỏ nơi chốn cũ và sự thích nghi với hoàn cảnh mới xảy ra trong nhiều năm. Đến cuối những năm 1700 chiến tranh dai dẳng đã bùng nổ giữa người Navajo, các bộ tộc bản địa khác và thực dân Tây Ban Nha tại thung lũng Rio Grande. Di tích Canyon de Chelly đã lưu giữ và làm sáng tỏ địa điểm của một trận đánh đã xảy ra vào lúc đó. Trong một ngày mùa đông năm 1805, một đoàn quân Tây Ban Nha, dưới sự chỉ huy của Trung úy Antonio Narbona, đã đánh nhau suốt ngày với một nhóm người Navajo cố thủ trong một hang đá ở hẻm núi del Muerto là một hẻm núi khác trong khu di tích. Đến cuối ngày Narbona báo cáo 115 người Navajo đã bị giết. Hang đá mà sự cố này xảy ra được gọi là Hang Thảm Sát (Massacre Cave).

Đến năm 1846, sau một chiến dịch quân sự ngắn ngủi Hoa Kỳ đã làm chủ vùng đất mà bây giờ là New Mexico và Arizona vốn thuộc sự kiểm soát của người Mexico, và trước đó nữa của người Tây Ban Nha. Đến năm 1863 quân đội Hoa Kỳ đã tiến hành một cuộc đàn áp thô bạo nhắm vào người Navajo. Theo lệnh của cấp trên, đại tá Kit Carson đã thực hiện một chiến dịch cưỡng chế 8.000 người dân Navajo di dời tới miền Đông New Mexico. Người Navajo buộc phải đi bộ  từ Canyon de Chelly đến  ở New Mexico. Họ gọi chuyến đi này là "Cuộc lội bộ dài" (The Long Walk). Nhiều người đã chết dọc đường và điều kiện sống ở pháo đài cũng không khá hơn là bao. Đây là cuộc thử nghiệm đầu tiên đưa người bản địa vào sống ở khu đất dành riêng cho họ. Sau bốn năm, cuộc thử nghiệm bị cho là thất bại và người Navajo được phép trở về quê hương của mình. Hiện nay khu di tích là nơi sinh sống của một cộng đồng khoảng 40 gia đình người Navajo.

## Khí hậu
Theo phân loại khí hậu Köppen, Canyon de Chelly có khí hậu bán khô hạn lạnh (BSk). Nhiệt độ cao nhất từng ghi nhận là  và thấp nhất là .

## Tham quan

Canyon de Chelly là một trong những di tích quốc gia được tham quan nhiều nhất ở Hoa Kỳ.

Khu di tích mở cửa quanh năm. Hầu hết du khách đến bằng ô tô và chạy dọc theo hai tuyến đường lái xe ngắm cảnh North Rim Drive và South Rim Drive và xuống xe ở những điểm ngắm cảnh dọc đường để xem cảnh. Để đi bộ xuống lòng hẻm núi, du khách bắt buộc phải xin phép hay có hướng dẫn viên người Navajo đi cùng ngoại trừ "Đường mòn đi bộ Ngôi Nhà Trắng" (White House Trail).

Những điểm tham quan chính trong khu di tích:

### Ngôi Nhà Trắng
Ngôi Nhà Trắng (White House), nằm bên dưới một vách đá sa thạch thẳng đứng cao , được xây cất và sử dụng từ năm 1060 đến năm 1275 sau Công nguyên. Tên gọi Ngôi Nhà Trắng bắt nguồn từ lớp thạch cao trắng được dùng để tô lên bức tường sau của khu nhà ở tầng trên. Du khách có thể nhìn thấy Ngôi Nhà Trắng từ "Điểm ngắm cảnh Ngôi Nhà Trắng" (White House Overlook) trên đường vành South Rim Drive của khu di tích, hoặc đi bộ theo một đường mòn dẫn đến di chỉ, dài khoảng  đi về, gọi là "Đường mòn đi bộ Ngôi Nhà Trắng" (White House Trail). Đây là đường mòn đi bộ duy nhất trong khu di tích để du khách có thể đi xuống lòng hẻm núi mà không cần phải xin phép hay có hướng dẫn viên người Navajo đi cùng.

### Hang Xác Ướp

Ngôi làng người Pueblo cổ lớn nhất được bảo tồn ở khu di tích là di chỉ Hang Xác Ướp (Mummy Cave). Ngôi làng này nằm ở độ cao  tính từ lòng hẻm núi, có gần 70 phòng và có người ở cho đến khoảng 1300. Tên gọi Hang Xác Ướp bắt nguồn từ sự kiện hai xác chết vẫn còn nguyên vẹn được tìm thấy ở dốc đá bên dưới phế tích vào năm 1882. Du khách có thể nhìn thấy phế tích này từ "Điểm ngắm cảnh Hang Xác Ướp" (Mummy Cave Overlook) trên đường vành North Rim Drive của khu di tích.

### Hang Thảm Sát

Hang Thảm Sát (Massacre Cave) là nơi quân đội Tây Ban Nha đã tấn công và giết chết 115 người Navajo cố thủ trong một hang đá. Du khách có thể nhìn thấy Hang Thảm Sát từ "Điểm ngắm cảnh Hang Thảm Sát" (Massacre Cave Overlook) trên đường vành North Rim Drive của khu di tích.

### Đá Nhện

Đá Nhện (Spider Rock) là một cột đá sa thạch khổng lồ, cao khoảng , nằm ở giao điểm của hai hẻm núi Canyon de Chelly và Monument Canyon. Đây không chỉ là một kỳ quan địa chất mà còn là một địa danh linh thiêng bậc nhất trong văn hóa và tín ngưỡng của người Navajo. Theo truyền thuyết của người Navajo, đỉnh cao nhất của cột đá đôi này là nơi cư ngụ của , một vị thần quan trọng và quyền năng, Nhện Bà được tôn vinh là người đã dạy phụ nữ Navajo nghệ thuật dệt vải. Bà đã truyền dạy cách dựng khung cửi, cách kết hợp các sợi tơ để tạo ra những hoa văn phản ánh vẻ đẹp của vũ trụ và sự cân bằng trong cuộc sống. Du khách có thể nhìn thấy cột đá Đá Nhện từ "Điểm ngắm cảnh Đá Nhện" (Spider Rock Overlook) trên đường vành South Rim Drive của khu di tích.

## Xem thêm

* Danh sách di tích quốc gia tại Hoa Kỳ

## Tham khảo