Tiếng Kim Môn

**Tiếng Kim Môn** (金门 方言) *còn gọi là tiếng *'Kềm Mùn** tùy theo cách gọi từng khu vực'' là một phương ngữ [[Tiếng Dao]], thuộc [[Ngữ hệ H'Mông-Miền|ngữ hệ H'mong Miền]] được sử dụng bởi 200.000 [[người Dao]] ở các tỉnh [[Quảng Tây]], [[Hồ Nam]] và [[Hải Nam]], cũng như 170.000 ở một số khu vực của miền bắc [[Việt Nam]]. (số liệu theo Ethnologue, bản thứ 18)

[[Tiếng Ưu Miền]] (Dìu Miền) và Kim Môn rất giống nhau, có 78% số từ vựng giống nhau.

== Phân bố ==
Ở Trung Quốc, tiếng Kim Môn được nói ở các huyện sau (Mao 2004:304-305).

*[[Vân Nam]]: [[Hà Khẩu, Hồng Hà|Hà Khẩu]], [[Ma Lật Pha]], [[Mã Quan]], [[Tây Trù]], [[Khâu Bắc]], [[Quảng Nam, Văn Sơn|Quảng Nam]], [[Phú Ninh, Văn Sơn|Phú Ninh]], [[Nghiễn Sơn]], [[Sư Tông]], [[Giang Thành, Phổ Nhĩ|Giang Thành]], [[Mặc Giang]], [[Nguyên Dương]], [[Kim Bình, Hồng Hà|Kim Bình]], [[Lục Xuân]], [[Mãnh Lạp]], [[Cảnh Hồng]]
*[[Quảng Tây]]: [[Tây Lâm, Bách Sắc|Tây Lâm]], [[Lăng Vân, Bách Sắc|Lăng Vân]], [[Na Pha]], [[Điền Lâm]], [[Phượng Sơn, Hà Trì|Phượng Sơn]], [[Ba Mã]], [[Lệ Phố]], [[Bình Lạc]], [[Mông Sơn, Ngô Châu|Mông Sơn]], [[Kim Tú]], [[Vĩnh Phúc, Quế Lâm|Vĩnh Phú]], [[Lộc Trại]], [[Phòng Thành]], [[Thượng Tư]]
*[[Hải Nam]]: [[Quỳnh Trung]], [[Bảo Đình]], [[Quỳnh Hải, Hải Nam|Quỳnh Hải]], [[Đồn Xương]], [[Lạc Đông]], [[Vạn Ninh, Hải Nam|Vạn Ninh]], [[Tam Á]] .Ở Hải Nam, những người nói tiếng Kim Môn được chính phủ Trung Quốc chính thức phân loại là người dân tộc Miêu, thay vì dân tộc Dao.

Ethnologue liệt kê một số huyện (thuộc các tỉnh [[Bắc Giang (tỉnh)|Bắc Giang]], [[Quảng Ninh]], [[Tuyên Quang]] và [[Yên Bái (tỉnh)|Yên Bái]]) tại Việt Nam có hiện diện tiếng Kim Môn, trong đó huyện [[Văn Bàn]] của tỉnh [[Lào Cai]] có lẽ là khu vực chính. Ở Việt Nam, [[người Dao]] thuộc các nhóm Quần Trắng, Thanh Y, Áo Dài, Đầu Bằng và Dao Tuyển (Làn Tẻn) nói tiếng Kim Môn. Những người nói tiếng Kim Môn cũng được tìm thấy ở miền bắc Lào (tại các tỉnh [[Luang Namtha]], [[Oudomxai]] và [[Bokeo]]).

Daniel Arisawa đã tiến hành nghiên cứu thực địa với một người nói tiếng Kim Mun sống biệt lập (gốc từ Lào) tạị [[tỉnh Lampang]], miền Bắc Thái Lan (dọc theo biên giới giữa hai huyện [[Mae Mo (huyện)|Mae Mo]] và [[Ngao (huyện)|Ngao]]).

== Ngữ âm ==

=== Phụ âm===


*Các âm thoát hơi bên cũng xuất hiện dưới dạng .
* Các âm xát  được thể hiện dưới dạng âm tắc xát  trong phương ngữ Lương Tử.
*  cũng có thể được phát âm thành âm quặt lưỡi  theo biến thể tự do trong phương ngữ Lương Tử.
*  cũng có thể được phát âm thành  ở các vị trí khác nhau trong phương ngữ Lương Tử.
* Các âm vòm hóa  cũng có thể được phát âm như các âm ngạc cứng  trong biến thể tự do.
* Các âm  có thể được phát âm với độ căng giọng mạnh hơn  trong biến thể tự do.
* Các âm  thường được phát âm tắc câm  ở vị trí cuối từ.

=== Nguyên âm ===


* /ɐ/ có thể được phát âm thành [ə] trong các phương ngữ tiếng Kim Mun ở Lào.
* /i, u/ có thể được phát âm thành [ɪ, ʊ] khi nằm trong âm tiết đóng.
* /o/ có thể được được môi hoá thành [oʷ] ở vị trí cuối từ.
* /e/ có thể có lướt sau ngạc cứng là [eʲ] ở các âm tiết cuối từ.
* /ɔ/ khi đứng trước phụ âm ngạc mềm, có thể được phát âm như một nguyên âm đôi [aʊ].
* /o, ɔ/ cũng có thể được phát âm thấp hơn thành [ɔ̞, ɒ] trong biến thể tự do ở các phương ngữ ở Lào.

== Bộ chữ Kim Môn La Tinh Hóa (chưa chính thức) ==

* Bộ chữ này được một người, đam mê văn hóa dân tộc Dao tại Việt Nam nghiên cứu.

=== Phụ âm ===


=== Vần ===


=== Thanh Điệu ===


==== Cách ghép chữ ====

* Ghép **phụ âm** + **vần** + **thanh điệu**. Ví dụ từ **kêmh** ''nghĩa là rừng'', trong đó **k** (phụ âm), **êm** (vần), **h** (thanh điệu).

---

IPA của từ **kêmh** trong các khu vực sẽ là:

**Lào**: kim31

**Lào Cai**: kim11

**Quảng Ninh**: ke:m22

**Vân Nam**: ki:m11

**Hải Nam*': ke:m33

== Tham khảo ==


*Clark, Eddie. (2008). [https://inter.payap.ac.th/wp-content/uploads/linguistics_students/Eddie_Clark_Thesis.pdf *A phonological analysis and comparison of two Kim Mun varieties in Laos and Vietnam (Master's thesis)*] . Payap University.
*Phạm Văn Duy. 2014. *Văn hóa dân gian Kinh Môn*. Hanoi: Nhà xuất bản văn hóa thông tin. 
*Phan Hữu Dật & Hoàng Hoa Toàn. 1998. "Về vấn đề xác minh tên gọi và phân loại các ngành Dao Tuyên Quang." In Phan Hữu Dật (ed). *Một số vấn đề về dân tộc học Việt Nam'', p.&nbsp;483-567. Hà Nội: Nhà xuất bản Đại Học Quốc gia Hà Nội.
*Shintani Tadahiko. 1990. The Mun language of Hainan Island: its classified lexicon [海南島門語: 分類詞滙集]. Tokyo: ILCAA.
*Shintani Tadahiko. 2008. The Mun language of Funing County: its classified lexicon. Tokyo: ILCAA.

## Liên kết ngoài
* Asia Harvest. (N.d.) "People Group Profiles: Kim Mun" . Truy cập 12 tháng 6 năm 2019.
* Từ điển tiếng Kim Mun