Họ Ráng thư dực

**Họ Ráng thư dực** (**Thelypteridaceae**) là một họ gồm khoảng 900 loài dương xỉ thuộc bộ Dương xỉ. Trong hệ thống phân loại Pteridophyte Phylogeny Group công bố năm 2016 (PPG I), họ này được xếp vào phân bộ Tổ điểu. Theo một cách phân loại khác, họ này có thể được gộp vào họ Tổ điểu theo nghĩa rộng, thành phân họ Ráng thư dực (**Thelypteridoideae**).

Các loài thuộc họ này hầu hết sinh trưởng trên cạn, ngoại trừ một số ít sinh trưởng trên đá. Phần lớn là loài nhiệt đới, ngoài ra cũng có một số loài ôn đới.

Các loài thuộc họ này thường có thân rễ bò lan. Lá lược (frond) có dạng lông chim đơn (simply pinnate) hoặc lông chim xẻ thùy (pinnate-pinnatifid). Ổ túi bào tử (sori) chủ yếu có hình dạng quả thận (reniform) và có màng bao (indusia), ngoại trừ nhóm *Phegopteris*.

## Phân loại
Đầu và giữa thập niên 1900, tất cả các loài thuộc họ Ráng thư dực đều được xếp vào chi *[[Dryopteris]]* dựa trên hình dạng của ổ túi bào tử. Tuy nhiên, có rất nhiều khác biệt giữa các nhóm, và những loài thực vật này hiện được tách ra thành họ riêng. Bằng chứng di truyền học đã khẳng định chắc chắn tính đơn ngành của họ này.

### Quan hệ phát sinh chủng loại
Biểu đồ phát sinh chủng loại sau đây cho phân bộ Tổ điểu (= eupolypods II), dựa trên công trình của Lehtonen (2011), và Rothfels & al. (2012), cho thấy khả năng tồn tại quan hệ phát sinh chủng loại giữa họ **Rán**g thư dực và các họ khác trong cùng nhánh.

### Chi
Họ Ráng thư dực có thể được chia thành 2 nhánh chính, theo như hệ thống phân loại Pteridophyte Phylogeny Group công bố năm 2016 (PPG I) là 2 phân họ, Phegopteridoideae và Thelypteroideae. Việc phân chia các chi vào từng phân họ được cho là "gây tranh cãi mạnh mẽ và thường xuyên biến động". Họ này bao gồm một số phức hợp các loài khó phân biệt, và dường như là kết quả của bức xạ tiến hóa rõ rệt. Một số nhà nghiên cứu đưa toàn bộ họ Ráng thư dực vào  chi *[[Thelypteris]]*; nhưng cũng có người phân họ này thành khoảng 30 chi. Một quan điểm trung gian là đặt phần lớn (các loài) vào chi *Thelypteris* (sau đó có thể được chia thành các phân chi và đoạn tương ứng với các chi theo cách phân loại của các tác giả khác) nhưng phải tách *[[Phegopteris]]* và *[[Macrothelypteris]]* ra. Một cách phân loại khác là phân họ này thành khoảng 6-12 chi.

Hệ thống phân loại Pteridophyte Phylogeny Group công bố năm 2016 (PPG I) công nhận 30 chi:
*Phân họ Phegopteridoideae Salino, A.R.Sm. & T.E.Almeid
***[[Macrothelypteris]]* (H.Ito) Ching
***[[Phegopteris]]* (C.Presl) Fée
***[[Pseudophegopteris]]* Ching
*Phân họ Thelypteridoideae C.F.Reed
***[[Steiropteris]]* (C.Chr.) Pic.Serm.
**Tông Thelypterideae Ching 1963
****[[Thelypteris]]* Schmidel
**Tông Amauropelteae Wei, Liu & Liu
****[[Amauropelta]]* Kunze
****[[Coryphopteris]]* Holttum
****[[Metathelypteris]]* (H.Ito) Ching
**Tông Oreopterideae Wei, Liu & Liu
****[[Oreopteris]]* Holub
**Tông Leptogrammeae Todaro 1866
****[[Cyclogramma]]* Tagawa
****[[Leptogramma]]* Smith
****[[Stegnogramma]]* Blume
**Tông Meniscieae Fée 1850-1852 ex Pfeiffer 1873
***Phân tông Goniopteridinae Ching 1963
*****[[Goniopteris]]* C.Presl
***Phân tông Menisciinae Payer 1850
*****[[Ampelopteris]]* Kunze
*****[[Cyclosorus]]* Link
*****[[Meniscium]]* Schreb.
*****[[Mesophlebion]]* Holttum
***Phân tông Pseudocyclosorinae Ching 1963
*****[[Abacopteris]]* Fée
*****[[Amblovenatum]]* J.P.Roux
*****[[Chingia]]* Holttum
*****[[Christella]]* H.Lév.
*****[[Glaphyropteridopsis]]* Ching
*****[[Grypothrix]]* (Holttum 1971) Fawcett & Smith
*****[[Menisciopsis]]* (Holttum 1982) Fawcett & Smith
*****[[Menisorus]]* Alston
*****[[Mesopteris]]* Ching
*****[[Pakau]]* Fawcett & Smith
*****[[Parathelypteris]]* (H.Ito) Ching
*****[[Pelazoneuron]]* (Holttum 1974) Smith & Fawcett
*****[[Plesioneuron]]* (Holttum) Holttum
*****[[Pneumatopteris]]* Nakai
*****[[Pronephrium]]* C.Presl [*[[Nannothelypteris]]* Holttum]
*****[[Pseudocyclosorus]]* Ching
*****[[Reholttumia]]* Fawcett & Smith
*****[[Sphaerostephanos]]* J.Sm.
*****[[Strophocaulon]]* Fawcett & Smith
*****[[Trigonospora]]* Holttum
Một số loài thuộc chi *Pronephrium* đã được tách ra thành chi riêng vào năm 2021, theo kết quả của một nghiên cứu phát sinh chủng loại học của họ Ráng thư dực:
**[[Abacopteris]]* Fée
**[[Grypothrix]]* (Holttum) S.E.Fawc. & A.R.Sm.
**[[Menisciopsis]]* (Holttum) S.E.Fawc. & A.R.Sm

Chi đã tuyệt chủng *[[Holttumopteris]]* từ hổ phách Miến Điện thuộc tầng Cenoman được đề xuất là có mối quan hệ gần gũi với họ này, nhưng một số đặc điểm chẩn đoán quan trọng đã không được bảo tồn để có thể khẳng định chắc chắn.

## Tham khảo