M270 MLRS

**M270 Multiple Launch Rocket System** (**M270 MLRS**) - Hệ thống pháo phản lực phóng loạt M270 là một hệ thống phóng loạt rocket tự hành bọc thép của Mỹ.

Biến thể M270 của Quân đội Hoa Kỳ dựa trên khung gầm của xe bọc thép chiến đấu M2 Bradley. Những chiếc M270 đầu tiên được bàn giao vào năm 1983 và được một số quân đội NATO và ngoài NATO sử dụng. Quân đội Mỹ lần đầu sử dụng M270 trong chiến tranh Vùng Vịnh năm 1991. Nó đã nhận được nhiều cải tiến kể từ khi ra đời, bao gồm cả khả năng bắn tên lửa dẫn đường. M270 đã được Ukraine sử dụng trong chiến tranh Nga-Ukraina.

## Mô tả
### Hoàn cảnh ra đời
Đầu những năm 1970, Liên Xô có ưu thế rõ ràng so với lực lượng Hoa Kỳ và NATO về pháo phản lực. Học thuyết của Liên Xô triển khai bắn phá quy mô lớn một khu vực mục tiêu bằng số lượng lớn bệ phóng rocket đa nòng đặt trên xe tải (MRL), chẳng hạn như BM-21 "Grad". Ngược lại, pháo binh Hoa Kỳ ưa chuộng pháo cỡ nòng lớn vì độ chính xác tương đối và hiệu quả hậu cần của nó. Kết quả là, pháo phản lực của Hoa Kỳ không được quan tâm phát triển kể từ sau Thế chiến II.

Tư duy này bắt đầu thay đổi sau Chiến tranh Yom Kippur năm 1973, khi chứng kiến thương vong nặng nề, đặc biệt là từ các loại vũ khí ở khu vực phía sau như tên lửa đất đối không (SAM). Israel đã sử dụng pháo phản lực một cách hiệu quả để chống lại các mục tiêu này. Hoa Kỳ dự đoán rằng nhu cầu sử dụng pháo phản lực tấn công tuyến sau của đối phương sẽ vẫn tồn tại trong trường hợp xảy ra chiến tranh ở Châu Âu. Do đó, Mỹ cần một hệ thống có thể tấn công hệ thống phòng không của đối phương và cung cấp hỏa lực phản pháo, giải phóng các đơn vị pháo binh cỡ nòng lớn để cung cấp hỗ trợ pháo binh theo yêu cầu cho lực lượng mặt đất.

MLRS ban đầu được hình thành như **Hệ thống Tên lửa Hỗ trợ Chung (GSRS)**. Vào tháng 12 năm 1975, Bộ Tư lệnh Tên lửa Lục quân Hoa Kỳ đã đưa ra yêu cầu đề xuất cho ngành công nghiệp để hỗ trợ xác định phương pháp kỹ thuật tốt nhất cho GSRS. IVào tháng 3 năm 1976, Lục quân đã trao hợp đồng cho Boeing, Emerson Electric, Martin Marietta, Northrop và Vought để phát triển định nghĩa khái niệm của Hệ thống Tên lửa Hỗ trợ Chung-GSRS. Vào tháng 9 năm 1977, Boeing Aerospace và Vought đã được trao hợp đồng để phát triển các nguyên mẫu của GSRS.

Năm 1978, Bộ Tư lệnh Hàng không và Tên lửa Lục quân Hoa Kỳ đã thực hiện những thay đổi đối với chương trình để GSRS có thể được sản xuất tại Châu Âu. Điều này nhằm cho phép các quốc gia Châu Âu, những quốc gia đã độc lập theo đuổi các chương trình MLRS của riêng họ, tham gia vào chương trình. Vào tháng 7 năm 1979, Hoa Kỳ, Tây Đức, Pháp và Vương quốc Anh đã ký một bản ghi nhớ về việc cùng phát triển và sản xuất GSRS. Vào tháng 11 năm 1979, GSRS được đổi tên thành hệ thống phóng tên lửa đa nòng. Cả Boeing và Vought đều đã giao ba nguyên mẫu MLRS cho Lục quân.

Quân đội đã đánh giá các nguyên mẫu MLRS từ tháng 12 năm 1979 đến tháng 2 năm 1980. Vào tháng 5 năm 1980, Quân đội đã chọn hệ thống Vought. Đầu năm 1982, Vought bắt đầu giai đoạn sản xuất ban đầu với số lượng thấp. Vào tháng 8 năm 1982, các mẫu sản xuất đầu tiên đã được giao. Đầu năm 1983, các hệ thống MLRS M270 đầu tiên đã được giao cho Sư đoàn Bộ binh số 1. Vào tháng 3 năm 1983, khẩu đội M270 tác chiến đầu tiên được thành lập. Vào tháng 9 năm 1983, đơn vị đầu tiên đã được gửi đến Tây Đức.

Các quốc gia châu Âu đã sản xuất được 287 hệ thống MLRS, với hệ thống đầu tiên được giao vào năm 1989. Cho đến nay, khoảng 1.300 hệ thống M270 đã được sản xuất tại Hoa Kỳ và Tây Âu, cùng với hơn 700.000 đạn rocket các loại, bao gồm hơn 70.000 đạn rocket dẫn đường GMLRS tính đến tháng 3 năm 2024.

### Tổng quan
Hệ thống MRLS M270 được gọi chung là **M270 MLRS** Nạp đạn/phóng đạn tự hành *(Self-Propelled Loader/Launcher (SPLL))*. SPLL bao gồm hai hệ thống con chính; Mô-đun phóng-nạp M269 (LLM) chứa hệ thống điều khiển hỏa lực điện tử và nằm trên đỉnh khung gầm xe M993.

M993 là tên gọi của xe chở M987 khi nó được sử dụng trong hệ thống pháo phản lực phóng loạt M270. M987/M993 là phiên bản kéo dài của khung gầm xe chiến đấu Bradley, trong đó chiều dài tiếp xúc với mặt đất được tăng từ . Khung gầm M987 được thiết kế để làm cơ sở cho nhiều loại phương tiện chiến đấu khác nhau như Xe tác chiến điện tử XM1070, xe chỉ huy M4, xe cứu thương và chở quân bọc thép, xe hậu cần XM1007 AFARV.

Kế hoạch GSRS ban đầu đề xuất cỡ đạn tên lửa 210 mm. Sau khi các đồng minh châu Âu tham gia vào dự án phát triển, chúng đã được thay thế bằng tên lửa 227 mm để có thể triển khai với mìn AT2.

Học thuyết thời Chiến tranh Lạnh đối với M270 yêu cầu các phương tiện phóng phải phân tán riêng lẻ và ẩn nấp cho đến khi cần thiết, sau đó di chuyển đến vị trí bắn và phóng tên lửa, rồi ngay lập tức di chuyển đến điểm nạp đạn, sau đó di chuyển đến một vị trí ẩn nấp hoàn toàn mới gần một điểm bắn khác. Chiến thuật bắn/di chuyển này giúp khẩu đội pháo phản lực M270 tránh bị tổn hại bởi hỏa lực phản pháo của Liên Xô. Một chiếc M270 khi phóng 12 rocket M26 sẽ thả 7.728 quả bom con, và một khẩu đội MLRS gồm chín bệ phóng với 108 quả rocket sẽ có hỏa lực tương đương với 33 tiểu đoàn pháo binh.

Hệ thống có thể bắn đạn rocket hoặc tên lửa MGM-140 ATACMS, được chứa trong các container chứa có thể thay thế. Mỗi container chứa sáu tên lửa tiêu chuẩn hoặc một tên lửa ATACMS có điều khiển; hai loại này không thể trộn lẫn. LLM có thể triển khai hai container chứa đạn cùng một lúc, được nạp bằng tay bằng hệ thống tời tích hợp. Tất cả mười hai đạn rocket hoặc hai tên lửa ATACMS có thể được bắn trong vòng chưa đầy một phút. Một bệ phóng bắn mười hai đạn rocket có thể bao phủ hoàn toàn một km vuông bằng bom chùm; một loạt bom chùm MLRS điển hình sẽ bao gồm ba xe M270 bắn cùng nhau. Với mỗi tên lửa M77 có chứa 644 đầu đạn con, toàn bộ loạt bắn sẽ phóng ra 23.184 đầu đạn con xuống khu vực mục tiêu. Tuy nhiên, với tỷ lệ đạn xịt là 2%, điều đó sẽ để lại khoảng 400 quả bom chưa nổ rải rác trên khu vực, có thể gây nguy hiểm cho quân đội đồng minh và dân thường.

Việc sản xuất pháo phản lực M270 kết thúc vào năm 2003, khi lô hàng cuối cùng được giao cho Lục quân Ai Cập. Năm 2003, Quân đội Hoa Kỳ bắt đầu sản xuất với số lượng nhỏ M142 HIMARS. HIMARS có khả năng bắn tất cả các loại đạn của MLRS và dựa trên khung gầm của Dòng xe chiến thuật hạng trung. Tính đến năm 2012, BAE Systems vẫn có khả năng khởi động lại việc sản xuất M270 MLRS.

Năm 2006, M270 MLRS được nâng cấp để bắn đạn dẫn đường. Thử nghiệm giai đoạn I của đạn dẫn đường đơn nhất (XM31) đã được hoàn thành theo lịch trình nhanh chóng vào tháng 3 năm 2006. Dạn dẫn đường đơn nhất đã nhanh chóng được triển khai và sử dụng trong chiến đấu ở Iraq.  Lockheed Martin cũng nhận được hợp đồng chuyển đổi tên lửa M30 Dual-Purpose Improved Conventional Munition (DPICM) GMLRS hiện có sang biến thể đơn nhất XM31.

Tên lửa **M31 GMLRS Unitary** đã biến hệ thống pháo phản lực M270 thành hệ thống pháo phản lực tấn công chính xác. Nhờ hệ thống dẫn đường bằng GPS và đầu đạn nổ mạnh 91 kg (200 lb), M31 có thể bắn trúng mục tiêu chính xác với ít nguy cơ thiệt hại ngoài dự kiến, đồng thời sử dụng ít tên lửa hơn để giảm thiểu yêu cầu về hậu cần. Đầu đạn đơn khối cũng giúp hệ thống MLRS có thể tác chiến trong môi trường đô thị. M31 có ngòi nổ hai chế độ với tùy chọn kích nổ điểm và kích nổ chậm để tiêu diệt các mục tiêu mềm và hầm trú ẩn kiên cố, trong khi phiên bản nâng cấp M31A1 được trang bị ngòi nổ đa chế độ, bổ sung thêm chế độ nổ trên không khi tiếp cận mục tiêu ở khoảng cách gần để sử dụng chống lại binh lính đối phương không được che chắn; chế độ tiếp cận có thể được thiết lập để đạn nổ ở độ cao 3 hoặc 10 mét (9,8 hoặc 32,8 ft). Hệ thống GMLRS có tầm bắn tối thiểu 15 km (9,3 mi) và có thể bắn trúng mục tiêu ở khoảng cách lên đến 70 km (43 mi), với tốc độ va chạm Mach 2.5. Năm 2009, Lockheed Martin thông báo rằng GMLRS đã được thử nghiệm bắn thành công ở khoảng cách .

Vào tháng 4 năm 2011, tên lửa **MLRS II** và **M31 GMLRS** được hiện đại hóa đầu tiên đã được bàn giao cho Trường Pháo binh của Quân đội Đức tại Idar Oberstein. Quân đội Đức vận hành tên lửa M31 với tầm bắn lên tới . Hệ thống pháo binh Donar do Đức phát triển, được thiết kế để sử dụng chung khung gầm MLRS.

Năm 2012, một hợp đồng đã được ký kết để cải thiện lớp giáp của M270 và cải thiện hệ thống điều khiển hỏa lực theo tiêu chuẩn của M142 HIMARS. Vào tháng 6 năm 2015, M270A1 đã tiến hành thử nghiệm bắn tên lửa sau khi được nâng cấp từ dự án Cabin bọc thép cải tiến, cung cấp cho xe một cabin và cửa sổ bọc thép được tăng cường.

Đầu tháng 3 năm 2021, Lockheed thông báo họ đã bắn thành công phiên bản tầm xa mở rộng của GMLRS lên tới 80 km (50 dặm), một phần trong nỗ lực tăng tầm bắn của tên lửa lên . Sau đó vào tháng 3, ER GMLRS đã đạt tầm bắn lên tới . Vào tháng 9 năm 2023, Lockheed thông báo một thử nghiệm đạn ER GMLRS đã đạt được tầm bắn tối đa . Quân đội Hoa Kỳ đã phê duyệt đạn ER GMLRS để sản xuất vào tháng 5 năm 2024.

## Lịch sử hoạt động

Trong lần đầu tiên được triển khai trong Lục quân Hoa Kỳ, MLRS M270 được biên chế trong một tiểu đoàn hỗn hợp bao gồm hai khẩu đội pháo truyền thống (lựu pháo) và một khẩu đội MLRS M270. Khẩu đội hoạt động đầu tiên là Khẩu đội C, Tiểu đoàn 3, Trung đoàn Pháo binh 6, Sư đoàn Bộ binh 1 (Ft. Riley, Kansas) vào năm 1982. Đơn vị được biên chế "hoàn toàn MLRS" đi vào triển khai đầu tiên là Tiểu đoàn 6, Trung đoàn Pháo binh 27.

Ban đầu, một khẩu đội bao gồm ba trung đội với ba bệ phóng mỗi trung đội, tổng cộng chín bệ phóng cho mỗi khẩu đội; đến năm 1987, có 25 khẩu đội MLRS đang hoạt động. Vào những năm 1990, mỗi khẩu đội đã được trang bị giảm xuống còn sáu bệ phóng.

Tháng 3 năm 1990, Tiểu đoàn 6, Trung đoàn Pháo binh 27, được biên chế toàn bộ trang bị MLRS M270 được triển khai đến Trường bắn tên lửa White Sands, New Mexico để tiến hành Thử nghiệm và Đánh giá Hoạt động Ban đầu của Hệ thống Tên lửa Chiến thuật Lục quân. Thành công của cuộc thử nghiệm đã cung cấp cho Lục quân một phương tiện hỗ trợ hỏa lực tầm xa có độ chính xác cao.

### Chiến tranh vùng Vịnh
Chiến tranh vùng Vịnh là lần đầu tiên MLRS M270 được đưa vào chiến đấu. Mỹ triển khai 230 hệ thống trong chiến dịch Bão táp sa mạc và Vương quốc Anh triển khai 16 hệ thống.

Tháng 9 năm 1990, Tiểu đoàn 6, Trung đoàn Pháo binh 27 được triển khai đến Ả Rập Xê Út để hỗ trợ Chiến dịch Lá chắn Sa mạc . Được biên chế vào Pháo binh Quân đoàn Dù XVIII, đơn vị này đã đóng vai trò quan trọng trong giai đoạn đầu phòng thủ Ả Rập Xê Út. Khi Chiến dịch Lá chắn Sa mạc chuyển thành Chiến dịch Bão Sa mạc, Tiểu đoàn là đơn vị Pháo binh Dã chiến đầu tiên của Mỹ khai hỏa vào Iraq. Trong suốt cuộc chiến, Tiểu đoàn 6, Trung đoàn Pháo binh 27 đã cung cấp hỏa lực tên lửa và đạn đạo kịp thời và chính xác cho cả hai quân đoàn của Mỹ, Sư đoàn Dù 82, Sư đoàn Thiết giáp hạng nhẹ số 6 của Pháp, Sư đoàn Thiết giáp số 1, Sư đoàn Bộ binh số 1, Sư đoàn Dù 101 và Sư đoàn Bộ binh (Cơ giới) số 24 tại chiến trường Iraq.

Trung đoàn Pháo binh dã chiến số 92 (MLRS) được triển khai đến Chiến tranh vùng Vịnh năm 1990 từ Ft. Hood, Texas. Tiểu đoàn Pháo binh dã chiến 3/27 (MLRS) từ Fort Bragg được triển khai để hỗ trợ Chiến dịch Lá chắn Sa mạc vào tháng 8 năm 1990. Đại đội Pháo binh dã chiến 21 (MLRS) – Pháo binh Sư đoàn Kỵ binh số 1 được triển khai để hỗ trợ Chiến dịch Lá chắn Sa mạc vào tháng 9 năm 1990. Vào tháng 12 năm 1990, Đại đội Pháo binh dã chiến 40 (MLRS) – Pháo binh Sư đoàn Thiết giáp số 3 (Hanau), Tiểu đoàn Pháo binh dã chiến 1/27 (MLRS) thuộc Lữ đoàn Pháo binh dã chiến 41 (Babenhausen) và Tiểu đoàn Pháo binh dã chiến 4/27 (MLRS) (Wertheim) được triển khai để hỗ trợ Chiến dịch Lá chắn Sa mạc từ các căn cứ của họ ở Đức và Tiểu đoàn Pháo binh dã chiến 1/158 thuộc Lực lượng Vệ binh Quốc gia Oklahoma được triển khai vào tháng 1 năm 1991.

Hệ thống phóng MLRS đã được triển khai trong Chiến dịch Bão Sa mạc. Lần khai hỏa đầu tiên là vào ngày 18 tháng 1 năm 1991, khi Đại đội A thuộc tiểu đoàn 6, trung đoàn pháo binh 27 bắn tám quả tên lửa ATACMS vào các địa điểm bố trí tên lửa SAM của Iraq. Trong một cuộc giao tranh, ba đại đội MLRS đã bắn 287 quả tên lửa vào 24 mục tiêu riêng biệt trong vòng chưa đầy năm phút, một khối lượng chiến đấu mà một tiểu đoàn pháo binh sẽ phải mất hơn một giờ để thi hành. Đầu tháng 2 năm 1991, tiểu đoàn 4 - trung đoàn pháo binh dã chiến 27 đã khai hỏa khẩu đội MLRS vào ban đêm quy mô lớn nhất trong lịch sử, firing 312 rockets in a single mission. Khi các hoạt động trên mặt đất bắt đầu vào ngày 24 tháng 2 năm 1991, 414 quả tên lửa đã được sử dụng để yểm trợ Quân đoàn VII của Hoa Kỳ. Trong số 57.000 quả đạn pháo được bắn vào cuối cuộc chiến, 6.000 quả là rocket từ MLRS cộng với 32 tên lửa ATACMS.

### Trung Đông
Hệ thống MLRS đã được sử dụng trong nhiều cuộc giao tranh quân sự, bao gồm cả cuộc xâm lược Iraq năm 2003. Vào tháng 3 năm 2007, Bộ Quốc phòng Anh đã quyết định cử một đơn vị MLRS để hỗ trợ các hoạt động đang diễn ra tại tỉnh Helmand phía nam Afghanistan, sử dụng loại đạn rocket dẫn đường mới được phát triển.

Vào tháng 9 năm 2005, GMLRS lần đầu tiên được sử dụng ở Iraq, khi hai quả tên lửa được bắn ở Tal Afar từ khoảng cách hơn  và trúng các cứ điểm của quân nổi dậy, giết chết 48 chiến binh Iraq.

Trong cuộc chiến Gaza, Israel đã sử dụng M270 lần đầu tiên kể từ năm 2006 để bắn vào các mục tiêu của Hamas ở Dải Gaza.

### Mali
Quân đội Pháp đã triển khai chúng lần đầu tiên với việc sử dụng không thường xuyên từ tháng 2 đến cuối tháng 4 năm 2016 tại Mali trong Chiến dịch Barkhane với ba xe M270.

### Ukraine

Trong cuộc xâm lược Ukraine năm 2022 của Nga, Hoa Kỳ đã cân nhắc việc gửi hệ thống MLRS M270 như một phần viện trợ quân sự cho Ukraine. Người ta lo ngại rằng hệ thống này có thể được sử dụng để tấn công các mục tiêu bên trong nước Nga. Tổng thống Hoa Kỳ Joe Biden ban đầu từ chối gửi nó cho Ukraine, nhưng vào ngày 31 tháng 5, ông tuyên bố rằng sẽ chuyển giao cho Ukraine hệ thống M142 HIMARS, cũng có khả năng bắn tên lửa GMLRS.

Vào ngày 7 tháng 6 năm 2022, Bộ trưởng Quốc phòng Anh Ben Wallace tuyên bố rằng Vương quốc Anh sẽ gửi ba (sau đó tăng lên sáu) MLRS để hỗ trợ lực lượng Ukraine. Vào ngày 15 tháng 6, Đức tuyên bố sẽ gửi ba hệ thống pháo phản lực MARS của mình từ kho dự trữ của Quân đội nước này.
Ukraine tuyên bố họ đã nhận được những chiếc M270 đầu tiên vào ngày 15 tháng 7. Bộ trưởng Quốc phòng Đức Christine Lambrecht tuyên bố về sự xuất hiện của những hệ thống M270 MRLS mà Đức viện trợ vào ngày 26 tháng 7 năm 2022, và vào ngày 15 tháng 9, bộ trưởng Lambrecht tuyên bố rằng Đức sẽ chuyển giao thêm hai hệ thống nữa. Pháp đã tặng tổng cộng sáu chiếc M270 LRU MLRS cho Ukraine.

Trong Chiến tranh Nga-Ukraina, Ukraine đã sử dụng M270 với đạn tên lửa GMLRS để phá hủy các mục tiêu như các đoàn xe quân sự, hệ thống pháo binh và hệ thống phóng tên lửa đa nòng như BM-21 và BM-27 của Nga. Lực lượng Nga đã dựa vào chiến tranh điện tử để gây nhiễu tín hiệu GPS. Hệ thống định vị quán tính của đạn tên lửa GMLRS miễn nhiễm với nhiễu, nhưng kém chính xác hơn so với khi sử dụng GPS.

Ukraine được phép sử dụng tên lửa đạn đạo ATACMS, nhờ đó Ukraine đã tấn công vào các mục tiêu của Nga ở Crimea. Các cuộc tấn công ATACMS của Ukraine vào Crimea được biết là đã đánh trúng hệ thống phòng không S-300/S-400 và sân bay quân sự.

## Các phiên bản

* **M270**  phiên bản gốc, mang theo 12 quả tên lửa trong hai cụm sáu quả. Hệ thống phóng rocket tự hành bọc thép có bánh xích sử dụng khung gầm Bradley được kéo dài và có khả năng vượt địa hình cao.
* **M270A1** là kết quả của chương trình nâng cấp năm 2005 cho Lục quân Hoa Kỳ, và sau đó là cho một số quốc gia khác. Bệ phóng có vẻ giống hệt nguyên mẫu M270, nhưng tích hợp Hệ thống Điều khiển Hỏa lực Cải tiến (Improved Fire Control System (IFCS)) và cải tiến hệ thống cơ khí bệ phóng (ILMS). Điều này cho phép các quy trình phóng nhanh hơn đáng kể và có thể triển khai tên lửa GMLRS với hệ thống dẫn đường hỗ trợ GPS. Lục quân Hoa Kỳ đã nâng cấp 225 hệ thống M270 lên tiêu chuẩn này. Khi Bahrain đặt hàng nâng cấp chín bệ phóng lên "cấu hình tối thiểu A1" vào năm 2022, cấu hình này sẽ bao gồm CFCS.
* **M270B1** đây là phiên bản M270A1 được sử dụng cho Lục quân Anh British Army bao gồm gói giáp được tăng cường để bảo vệ kíp lái tốt hơn trước các cuộc tấn công bằng IED. Sau một thỏa thuận đạt được với Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ, Quân đội Anh sẽ bắt đầu một chương trình kéo dài 5 năm để nâng cấp M270B1 lên tiêu chuẩn M270A2. Nhà sản xuất đang phát triển một số hệ thống dành riêng cho Vương quốc Anh, bao gồm Xích cao su tổng hợp (Composite Rubber Tracks (CRT)), và hệ thống camera và radar trên xe. Việc nâng cấp lô bệ phóng đầu tiên bắt đầu vào tháng 3 năm 2022, với toàn bộ đội xe được sản xuất trong vòng 4 năm. Một Hệ thống Điều khiển Hỏa lực mới sẽ được phát triển với sự hợp tác của Hoa Kỳ, Vương quốc Anh, Ý và Phần Lan.
* **M270C1** là một đề xuất nâng cấp từ Lockheed Martin liên quan đến Hệ thống Điều khiển Hỏa lực Đa năng (UFCS) của M142 thay vì IFCS.
* **M270D1** là phiên bản dành cho Lục quân Phần Lan, sử dụng hệ thống Điều khiển Hỏa lực Đa năng (Universal Fire Control System (UFCS)) cua hệ thống M142.
* **MARS II / LRU / MLRS-I** là một biến thể châu Âu của M270A1 dành cho Đức, Pháp và Ý. Các bệ phóng được trang bị Hệ thống điều khiển hỏa lực châu Âu (EFCS) do Airbus Defence and Space thiết kế. EFCS vô hiệu hóa việc bắn tên lửa mang đầu đạn con để đảm bảo tuân thủ đầy đủ Công ước về bom chùm.
* **M270A2** là chương trình nâng cấp năm 2019 dành cho Quân đội Hoa Kỳ, bao gồm Hệ thống Điều khiển Hỏa lực Chung (Common Fire Control System (CFCS)) mới cho phép sử dụng Tên lửa Tấn công Chính xác (Precision Strike Missile (PrSM)). Bản nâng cấp cũng bao gồm động cơ 600 mã lực mới, hộp số được nâng cấp và xây dựng lại, và khả năng bảo vệ giáp của cabin được cải thiện. Lục quân Hoa Kỳ dự kiến sẽ nâng cấp toàn bộ 225 bệ phóng M270A1 và thêm 160 bệ phóng M270A0 đã ngừng hoạt động.

## Rocket và tên lửa

Hệ thống M270 có thể bắn các loại tên lửa và đạn pháo thuộc dòng MLRS (MFOM), được sản xuất và sử dụng bởi nhiều nền tảng và quốc gia khác nhau. Chúng bao gồm:

### <span class="anchor" id="M26"></span>MLRS
Việc sản xuất rocket M26 và M28 bắt đầu vào năm 1980. Cho đến năm 2005, chúng là những loại rocket duy nhất có sẵn cho hệ thống M270. Khi việc sản xuất loạt M26 ngừng vào năm 2001, tổng cộng 506.718 rocket đã được sản xuất. Mỗi giá phóng tên lửa chứa 6 tên lửa giống hệt nhau. Rocket M26 và các các biến thể của nó đã bị loại khỏi kho vũ khí của Lục quân Hoa Kỳ từ tháng 6 năm 2009, vì tỉ lệ xịt của bom con gây nguy hiểm cho quân đội Đồng minh và dân thường.

* Rocket **M26** mang 644 đầu đạn con DPICM M77. Tầm bắn: . The submunitions that were used in these rockets prior to their use with the GLSDB covered an area of 0.23&nbsp;km. Được lính Iraq đặt biệt danh là "Mưa thép", rocket M26 đã được sử dụng rộng rãi trong Chiến dịch Bão sa mạc và Chiến dịch Tự do Iraq. Được đưa vào sử dụng lần đầu tiên vào năm 1983, tên lửa có thời hạn sử dụng 25 năm.
* Rocket tăng tầm bắn **M26A1 ER** mang theo 518 đầu đạn con M85. Tầm bắn: . Đầu đạn con M85 giống hệt đầu đạn con M77, ngoại trừ ngòi nổ. M85 sử dụng ngòi nổ tự hủy cơ khí/điện tử M235 để giảm thiểu tỉ lệ đạn xịt nguy hiểm và gây thiệt hại ngoài ý muốn.
* Rocket tăng tầm bắn **M26A2 ER** mang theo 518 đạn con M77 và cũng đã bị loại biên. Tầm bắn: .
* Rocket luyện tập **M28** là một phiên bản của đạn rocket M26 với ba thùng chứa vật nặng và ba thùng chứa khói đánh dấu vị trí cho đầu đạn con. Việc sản xuất đã ngừng để chuyển sang sản xuất M28A1.
* Rocket huấn luyện giảm tầm **M28A1**. Tầm bắn giảm còn . Việc sản xuất đã ngừng để chuyển sang phiên bản M28A2.
* Rocket huấn luyện giảm tầm chi phí thấp **M28A2** 
* **AT2** phiên bản đạn rocket M26 do Đức phát triển, mang theo 28 mìn chống tăng AT2, tầm bắn: 

### GMLRS
*Guided multiple launch rocket system (GMLRS) - tên lửa phóng loạt có điều khiển* sử dụng hệ thống dẫn đường quán tính kết hợp với định vị GPS và tăng tầm bắn. Việc điều khiển bay được thực hiện bởi bốn cánh phụ phía trước được điều khiển bởi các bộ truyền động điện cơ. Tên lửa GMLRS được giới thiệu vào năm 2005 và có thể được phóng từ các bệ phóng M270A1 và M270A2, các phiên bản M270A1 của châu Âu (M270B1 của Quân đội Anh, MARS II của Quân đội Đức, Lance Roquette Unitaire (LRU) của Quân đội Pháp, MLRS Improved (MLRS-I) của Quân đội Ý, M270D1 của Quân đội Phần Lan ), và bệ phóng M142 HIMARS nhẹ hơn.

Đạn rocket M30 có đầu đạn tác động diện rộng, trong khi tên lửa M31 có đầu đạn đơn, nhưng về cơ bản chúng giống hệt nhau. Đến tháng 12 năm 2021, 50.000 tên lửa GMLRS đã được sản xuất, với sản lượng hàng năm sau đó hơn 9.000 tên lửa. Mỗi cụm tên lửa gồm 6 tên lửa giống hệt nhau. Mỗi tên lửa M31 ước tính có đơn giá là 500.000 đô la, mặc dù đây có thể là "giá xuất khẩu", luôn cao hơn số tiền tính cho lục quân Hoa Kỳ. Theo ngân sách của Lục quân Hoa Kỳ, mỗi đạn GMLRS có giá 168.000 đô la vào năm 2023.

Cả Lockheed Martin và Lục quân Hoa Kỳ đều báo cáo rằng GMLRS có tầm bắn tối đa hơn 70 km. Theo một tài liệu của Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ, tầm bắn tối đa trong thử nghiệm của GMLRS là , a figure also reported elsewhere. Another source reports a maximum range of about . In 2009 Lockheed Martin announced that a GMLRS had been successfully test fired .

Trong Chiến tranh Nga-Ukraina, quân đội Nga đã dựa vào tác chiến điện tử để gây nhiễu tín hiệu GPS. Hệ thống định vị quán tính miễn nhiễm với nhiễu, nhưng kém chính xác hơn so với khi được sử dụng kết hợp với định vị GPS và có thể bỏ sót mục tiêu. Ukraine đã cố gắng giảm thiểu nhiễu bằng cách thay đổi phần mềm và tấn công các hệ thống gây nhiễu của Nga bằng pháo binh.

* Đạn rocket **M30** mang 404 đầu đạn con DPICM M101. Tầm bắn: . 3.936 rocket đã được sản xuất từ năm 2004 đến năm 2009. Việc sản xuất đã ngừng để chuyển sang sản xuất đạn rocket M30A1. Các tên lửa M30 còn lại của Lục quân Hoa Kỳ đã được chuyển đổi thành phiên bản M31 (đầu đạn đơn nhất).
* Đạn rocket **M30A1** với đầu đạn thay thế (AW). Tầm bắn: . Đầu đạn con của M30 được thay thế bằng khoảng 182.000 mảnh vonfram được tạo sẵn, để tạo ra hiệu ứng diện rộng, nhưng không để lại đầu đạn con chưa nổ. Hệ thống sử dụng chế độ ngòi nổ cảm biến tiệm cận với chiều cao nổ 10 mét. Bắt đầu sản xuất vào năm 2015.
* Đạn rocket **M30A2** với đầu đạn thay thế (AW). Tầm bắn: . Cải tiến của phiên bản M30A1 với Hệ thống đẩy đầu đạn không nhạy nổ (IMPS).
* Đạn rocket **M31** với đầu đạn đơn khối chứa chất nổ mạnh nặng . Tầm bắn: . Bắt đầu đi vào sản xuất năm 2005. Đầu đạn được sản xuất bởi General Dynamics và chứa 23 kg (51 lb) chất nổ mạnh PBX-109 trong vỏ thép văng mảnh.
* Đạn rocket **M31A1** với đầu đạn đơn khối chất nổ mạnh . Tầm bắn: . Đây là phiên bản cải tiến đạn rocket M31 với ngòi nổ đa chế độ mới bổ sung thêm chế độ nổ trên không cho ngòi nổ M31.
* Đạn rocket **M31A2** với đầu đạn đơn khối chất nổ mạnh . Tầm bắn: . Phiên bản cải tiến của M31A1 với Insensitive Munition Propulsion System (IMPS).
* Đạn rocket **M32 SMArt** do Diehl Defence sản xuất cho Lục quân Đức, mang 4 mìn chống tăng thông minh SMArt 155 cùng phần mềm điều khiển bay mới. Được phát triển cho hệ thống MARS II, nhưng chưa được đặt hàng tính đến năm 2019, do đó không được đưa vào sử dụng.
* Đạn rocket **ER GMLRS** có tầm bắn mở rộng lên tới . Sử dụng động cơ tên lửa lớn hơn một chút, thân đạn được thiết kế mới và hệ thống dẫn hướng bằng đuôi, trong khi vẫn có sáu tên lửa mỗi cụm giá phóng. Thử nghiệm thành công đầu tiên diễn ra vào tháng 3 năm 2021. Đầu năm 2021, Lockheed Martin dự kiến đưa nó vào dây chuyền sản xuất trong hợp đồng năm tài chính 2023 và đang lên kế hoạch sản xuất các tên lửa mới tại Nhà máy ở Camden. Năm 2022, Phần Lan trở thành khách hàng nước ngoài đầu tiên đặt mua phiên bản tên lửa này.

### GLSDB

Bom phóng từ mặt đất đường kính nhỏ (Ground Launched Small Diameter Bomb - SDB) là một loại vũ khí do Boeing và Tập đoàn Saab chế tạo, bằng cách cải tiến bom đường kính nhỏ GBU-39 của Boeing bằng cách bổ sung thêm động cơ tên lửa. Nó có tầm bắn lên đến 150 km (93 dặm).

### ATACMS

The Army Tactical Missile System (ATACMS) - Hệ thống tên lửa chiến thuật lục quân là một loại tên lửa đất đối đất cỡ nòng 610 mm với tầm bắn lên đến . Mỗi cụm phóng chứa một tên lửa ATACMS. Tính đến năm 2022, chỉ còn M48, M57 và M57E1 nằm trong kho vũ khí đang hoạt động của quân đội Mỹ.

* Tên lửa **M39** (ATACMS BLOCK I) với hệ thống dẫn đường quán tính. Tên lửa mang theo 950 quả bom nhỏ M74 chống bộ binh và chống thiết giáp. Tầm bắn: . 650 tên lửa M39 đã được sản xuất từ năm 1990 đến năm 1997, khi việc sản xuất ngừng lại để chuyển sang sản xuất M39A1. Trong Chiến dịch Bão Sa mạc, 32 tên lửa M39 đã được bắn vào các mục tiêu của Iraq và trong Chiến dịch Tự do Iraq, thêm 379 tên lửa M39 nữa đã được sử dụng. Các tên lửa M39 còn lại đang được nâng cấp từ năm 2017 lên tên lửa M57E1. M39 là biến thể tên lửa ATACMS duy nhất có thể được bắn bởi tất cả các phiên bản của hệ thống pháo phản lực M270 và M142.
* **M39A1** (ATACMS BLOCK IA) với hệ thống dẫn đường hỗ trợ GPS. Tên lửa mang theo 300 quả bom nhỏ M74 chống bộ binh và chống phương tiện/công sự (Anti-materiel APAM). Tầm bắn: . 610 tên lửa M39A1 đã được sản xuất từ năm 1997 đến năm 2003. Trong Chiến dịch Tự do Iraq, 74 tên lửa M39A1 đã được bắn vào các mục tiêu quân đội Iraq. Các tên lửa M39A1 còn lại đang được nâng cấp từ năm 2017 lên tên lửa M57E1. M39A1 và tất cả các tên lửa ATACMS được giới thiệu sau đó chỉ có thể được sử dụng với phiên bản pháo phản lực M270A1 (hoặc các biến thể phát triển dựa trên phiên bản này) và M142.
* **M48** (ATACMS Quick Reaction Unitary (QRU) - ATACMS phiên bản phản ứng nhanh với đầu đạn đơn khối) với hệ thống dẫn đường GPS. Nó mang đầu đạn nổ mảnh xuyên phá WDU-18/B nặng , vốn là đầu đạn sử dụng trên tên lửa chống hạm Harpoon, được đặt trong đầu đạn WAU-23/B được thiết kế mới. Tầm bắn: . 176 tên lửa M48 đã được sản xuất từ năm 2001 đến năm 2004, khi việc sản xuất ngừng lại để chuyển sang sản xuất M57. Trong Chiến dịch Tự do Iraq, 16 tên lửa M48 đã được Lục quân Mỹ sử dụng và trong Chiến dịch Bền vững Tự do Lục quân Mỹ sử dụng 42 tên lửa M48. Các tên lửa M48 còn lại vẫn nằm trong kho vũ khí của Lục quân và Thủy quân lục chiến Hoa Kỳ.
* **M57** (ATACMS TACMS 2000) có dẫn đường bằng GPS. Tên lửa cũng mang cùng đầu đạn WAU-23/B như tên lửa M48. Tầm bắn: . 513 tên lửa M57 đã được sản xuất từ năm 2004 đến năm 2013.
* **M57E1** (ATACMS Modification (MOD) với hệ thống dẫn đường hỗ trợ bằng GPS. M57E1 là tên gọi của M39 và M39A1 được nâng cấp với động cơ được cải tiến, phần mềm và phần cứng dẫn đường và điều hướng được cập nhật, và phần đầu đạn WAU-23/B thay vì bom con M74 APAM. M57E1 ATACMS MOD cũng có một ngòi nổ cận đích để kích nổ đạn trên không. Việc sản xuất bắt đầu vào năm 2017 với đơn đặt hàng ban đầu là 220 tên lửa M57E1. Chương trình dự kiến sẽ kết thúc vào năm 2024 với sự ra mắt của Tên lửa Tấn công Chính xác (PrSM), sẽ thay thế tên lửa ATACMS trong biên chế Lục quân Hoa Kỳ.

### PrSM

Precision Strike Missile (PrSM) - Tên lửa tấn công chính xác là một loạt tên lửa dẫn đường bằng GPS mới, sẽ bắt đầu thay thế tên lửa ATACMS từ năm 2024. PrSM mang đầu đạn tác động diện rộng được thiết kế mới và có tầm bắn từ 60–499 km (37–310 dặm). Tên lửa PrSM có thể được phóng từ M270A2 và M142, với các cụm phóng tên lửa chứa 2 tên lửa. Tính đến năm 2022, PrSM đang trong giai đoạn sản xuất ban đầu với số lượng thấp, với 110 tên lửa được giao cho Lục quân Hoa Kỳ trong năm đó. PrSM sẽ đi vào hoạt động vào năm 2023.

### Phân tích công nghệ đảo ngược
*  **PARS SAGE-227 F** (Thổ Nhĩ Kỳ): Một hệ thống GMLRS - pháo phản lực có điều khiển được phát triển bởi TUBITAK-SAGE nhằm thay thế cho đạn rocket M26.

### Israel
Israel đã tự phát triển các loại tên lửa riêng để sử dụng trong hệ thống "Menatetz", một phiên bản nâng cấp của hệ thống phóng tên lửa đa nòng M270.

* **Trajectory Corrected Rocket - rocket hiệu chỉnh quỹ đạo** (TCS/RAMAM): Quỹ đạo bay của đạn  rocket được hiệu chỉnh trong quá trình bay để tăng độ chính xác.
* **Ra'am Eithan** ("Strong Thunder"): phiên bản cải tiến của TCS/RAMAM (hiệu chỉnh quỹ đạo bay để tăng độ chính xác) với việc tăng độ tin cậy và giảm tỉ lệ đạn xịt.

### Anh
Là một phần của chương trình Land Deep Fires Programme (LDFP) trị giá 2 tỷ bảng Anh, Lục quân Hoàng gia Anh dự định thực hiện hiện đại hóa quy mô lớn đối hệ thống GMLRS của mình, bao gồm cả việc tăng số lượng bệ phóng và mở rộng sự đa dạng của các thiết bị tác chiến có sẵn. Các bệ phóng của Quân đội Anh sẽ được nâng cấp lên tiêu chuẩn M270A2 và các bệ phóng bổ sung sẽ được mua và nâng cấp từ kho dự trữ, có thể là từ Hoa Kỳ, với tổng cộng 76 bệ phóng và 9 xe cứu kéo. M270A2 sẽ bao gồm một số nâng cấp dành riêng cho Anh như xích cao su composite mới, radar và cảm biến video, cũng như hệ thống điều khiển hỏa lực mới được phát triển chung giữa Anh, Hoa Kỳ, Ý và Phần Lan.

Song song với việc mua sắm GMLRS-ER và khả năng mua sắm PrSM , Vương quốc Anh cũng đang phát triển hai thiết bị tác chiến bổ sung theo khái niệm "một bệ phóng, nhiều tải trọng" của mình:

* **Dispensing-Rocket Payload - tải trọng tên lửa phân phối**: được phát triển theo 'Technical Demonstrator Program 5-Chương trình Trình diễn Kỹ thuật 5', một tải trọng phân phối do Anh thiết kế thay thế các đầu đạn tiêu chuẩn cho GMLRS-ER và PrSM. Nó có khả năng triển khai UAV nhỏ như OUTRIDER của Lockheed Martin UK cho ISTAR, đánh giá thiệt hại chiến đấu và tác chiến điện tử; hoặc một số tên lửa đa năng hạng nhẹ rơi tự do (FFLMM) của Thales UK cho khả năng chống thiết giáp.
* **Land Precision Strike (LPS) - Tấn công chính xác trên đất liền**: được phát triển từ dòng tên lửa CAMM của MBDA UK và Brimstone; được thiết kế để bổ sung cho GMLRS-ER bằng cách cho phép tấn công các mục tiêu có giá trị cao, nhạy cảm về thời gian và di động ở khoảng cách 80–150 km.  Đồ họa của MBDA cho thấy LPS có thể được sử dụng trên một số nền tảng bao gồm M270 với một phương tiện bổ sung mang theo thiết bị liên kết dữ liệu hai chiều, Boxer (như một mô-đun nhiệm vụ) hoặc iLauncher của MBDA.

### Pháp

Được phát triển bởi MBDA France và Safran như một phương án cho chương trình mua sắm Feux Longue Portée-Terre (FLP-T) (Land Long Range Fires), tên lửa pháo binh có dẫn đường Thundart được thiết kế để có tầm bắn 150 km và khả năng được bắn từ phiên bản M270 MLRS của Pháp, Lance-Roquettes Unitaire (LRU).

### Chương trình đầu đạn thay thế
Vào tháng 4 năm 2012, Lockheed Martin đã nhận được hợp đồng trị giá 79,4 triệu đô la để phát triển GMLRS kết hợp đầu đạn thay thế (AW) do Alliant Techsystems thiết kế để thay thế đầu đạn chùm DPICM. Phiên bản AW được thiết kế để thay thế trực tiếp mà không cần sửa đổi nhiều đối với tên lửa hiện có. Chương trình Phát triển Kỹ thuật và Sản xuất (EMD) dự kiến kéo dài 36 tháng, với GMLRS sử dụng đầu đạn thay thế dự kiến sẽ đi vào hoạt động vào cuối năm 2016. Đầu đạn AW là một đầu đạn phân mảnh nổ trên không lớn , phát nổ ở độ cao 9,1 m trên khu vực mục tiêu để phân tán các vật thể xuyên phá. Thiệt hại đáng kể được gây ra cho một khu vực rộng lớn trong khi chỉ để lại các mảnh vỡ bằng kim loại rắn và các mảnh vỡ tên lửa trơ. từ một đầu đạn nặng 90 kg (200 lb) chứa khoảng 182.000 mảnh vonfram được tạo sẵn. Đạn rocket GMLRS mang đầu đạn đơn khối cũng có tùy chọn kích nổ cận đích, các đầu đạn con của đầu đạn AW cũng có khả năng bao phủ một khu vực rộng hơn.

## Thông số kỹ thuật

* **Năm đi vào trang bị:** 1982, Lục quân Mỹ
* **Sử dụng thực chiến lần đầu:** 1991, trong chiến tranh Vùng Vịnh
* **Kíp chiến đấu:** 3
* **Trọng lượng đầu đạn:** 
* **Chiều dài:** 
* **Chiều rộng:** 
* **Chiều cao (xe kéo):** 
* **Tốc độ đường trường tối đa:** 
* **Cự ly hoạt động hành trình:** 
* **Thời gian nạp đạn:** 4 phút (M270) 3 phút (M270A1)
* **Động cơ:**  Động cơ diesel V8 tăng áp Cummins VTA903 500 mã lực.
* **Truyền động:** Hộp số truyền động tích hợp cơ cấu lái cho xe bánh xích (kết hợp truyền lực và lái), điều khiển hoàn toàn bằng điện tử
* **Đơn giá trung bình mỗi hệ thống:** 2,3 triệu đô la Mỹ (Đơn giá năm 1990), 168.000 đô la Mỹ cho mỗi tên lửa M31 GMLRS (năm tài chính 2023).

## Các nước trang bị

### Các quốc gia đang vận hành
#### M270
* : Lục quân Ai Cập trang bị 43 hệ thống M270
* : Lục quân Hy Lạp trang bị 36 ATACMS. Hy Lạp có kế hoạch hiện đại hóa một số M270 của mình với lời đề nghị của Lockheed. Tháng 12 năm 2024, Lockheed đã đề nghị nâng cấp 26 trong số 36 MLRS lên tiêu chuẩn M-270A1 với giá 1,1 tỷ euro. Mặc dù thỏa thuận này không được Hy Lạp chấp nhận do chi phí nâng cấp quá lớn, khả năng hiện đại hóa các hệ thống đã được thảo luận trong một cuộc họp giữa các sĩ quan Bộ Tổng tham mưu Lục quân Hy Lạp và đại diện của Lockheed, ngày 13 tháng 1 năm 2025.
* : Lực lượng Phòng vệ Mặt đất Nhật Bản trang bị 99 hệ thống.
* : Quân đội Ả Rập Xê Út trang bị 180 hệ thống
* : Lục quân Thổ Nhĩ Kỳ vận hành 12 hệ thống ATACMS BLK 1A.

#### M270A1
* : Lục quân Hoàng gia Bahrain vận hành 9 hệ thống ATACMS.
* : Lục quân Phần Lan vận hành 41 hệ thống M270A1 với dự định nâng cấp lên phiên bản M270A2.
* : Lục quân Pháp trang bị 13 hệ thống, European M270A1 variant called .
* : Lục quân Đức trang bị 114 hệ thống M270 (Lưu kho) và 40 hệ thống MARS II-phiên bnar M270A1 dành cho châu Âu  Nó sẽ dần được thay thế bằng GMARS.
* : Lục quân Israel trang bị 64 hệ thống với tên gọi "Menatetz" מנתץ.
* : Lục quân Italia trang bị 22 hệ thống, với biến thể M270A1 tại Ý được gọi là MRLS cải tiến - MLRS Improved (MLRS-I).
* : Lục quân Hàn Quốc đã biên chế 58 hệ thống, gồm có 48 hệ thống M270 và 10 hệ thống M270A1. Các tên lửa ATACMS cũng đang được triển khai.
* : Lục quân Anh sử dụng 44 hệ thống M270B1 phiên bản dành cho Anh của M270A1, với những cải tiến nhằm cải thiện khả năng bảo vệ của giáp thép. Vương quốc Anh sẽ tăng số lượng phương tiện hoạt động lên 85 vào năm 2030, cũng như bổ sung thêm dự trữ. 9 xe phóng MRLS M270 của Vương quốc Anh sẽ được nâng cấp lên biến thể M270A2 thông qua một chương trình trị giá 32 triệu đô la.
*: Lục quân Mỹ triển khai 184 hệ thống, tính đến tháng 1 năm 2025.
* : Lực lượng mặt đất của Ukraine đã nhận được 16 hệ thống pháo phản lực. Vương Quốc Anh, Na Uy, Pháp, Đức và Ý đã viện trợ cho Ukraine hơn 10 hệ thống vào năm 2022. Vào tháng 10 năm 2023, Hoa Kỳ đã viện trợ các tên lửa ATACMS để sử dụng trên các bệ phóng M270 và M142 của Ukraine.

#### M270A2
* : Lục quân Hoa Kỳ sở hữu 840 hệ thống M270A1 và 151 M270A2, ngoài ra 225 hệ thống M270A1 và 160 M270A2 đang được bàn giao. Bệ phóng M270A2 đầu tiên được giao vào ngày 9 tháng 7 năm 2022. 
** Ước tính có 70 hệ thống M270A2 tính đến tháng 1 năm 2025

### Các nước từng vận hành M270
* : Lục quân Hoàng gia Đan Mạch với 12 hệ thống
* : Lục quân Hoàng gia Hà Lan với 23 hệ thống; đã loại biên năm 2004; 1 hệ thống được đưa vào bảo tàng.
* : Lục quân Na Uy với 12 hệ thống, được đưa vào kho dự trữ năm 2005. Ba hệ thống được chuyển giao cho Vương Quốc Anh để Anh bàn giao cho Ukraine hệ thống M270B1. Thêm 8 hệ thống được chuyển giao cho Ukraine tháng 5 năm 2023.

## Xem thêm
## Tham khảo

## Nguồn
*

## External links

* British MLRS
* Designation Systems
* Diehl BGT—German developer and manufacturer of GMLRS (site in English)
* Danish M270 MLRS