K-129

***K-129*** là một tàu ngầm diesel-điện Project 629A (, ; tên ký hiệu của NATO: Golf) trong trang bị Hạm đội Thái Bình Dương của Hải quân Liên Xô. Nó là một trong số sáu tàu ngầm mang tên lửa chiến lước lớp Golf được biên chế cho Lữ đoàn tàu ngầm số 15 đóng tại Căn cứ Hải quân Rybachiy gần Petropavlovsk-Kamchatsky.

*Tàu ngầm K-129* được chỉ huy bởi Đại tá Vladimir I. Kobzar, và mang số hiệu thân tàu 722 trong lần tuần tra cuối cùng, K-129 bị chìm vào ngày 8 tháng 3 năm 1968 cùng với các tên lửa R-21 và đầu đạn hạt nhân của chúng. Đây là một trong bốn vụ mất tích tàu ngầm bí ẩn năm 1968, ba vụ còn lại là tàu ngầm INS *Dakar* của Israel, tàu ngầm *Minerve* của Pháp và tàu ngầm hạt nhân  của Mỹ.

Sau gần hai tuần mất liên lạc vô tuyến trong suốt chuyến tuần tra ở Thái Bình Dương, các quan chức Hải quân Liên Xô bắt đầu lo ngại về tình trạng của con tàu và được cho là đã điều động một lượng lớn máy bay và tàu chiến để tìm kiếm, nhưng không tìm thấy dấu hiệu hay mảnh vỡ nào. Trong khi Hải quân Mỹ theo dõi nỗ lực tìm kiếm của Liên Xô, người Mỹ cũng bắt đầu tìm kiếm, cuối cùng xác định được tọa độ chính xác của xác tàu bằng cách sử dụng dữ liệu âm thanh dưới nước vào tháng 8 năm 1968, cách xa khu vực tìm kiếm của Liên Xô hàng trăm dặm.

Năm 1974, Hoa Kỳ đã cố gắng trục vớt tàu ngầm trong một dự án bí mật thời Chiến tranh Lạnh mang tên Project Azorian. Chỉ một phần của tàu ngầm được trục vớt từ vị trí của nó ở độ sâu 4,9 km (16.000 ft) dưới mặt nước, khiến đây trở thành dự án trục vớt tàu ở độ sâu lớn nhất từ ​​trước đến nay. Để qua mắt Hải quân Liên Xô thì người Mỹ ngụy trang cho con tàu trục vớt là đang tham gia khai thác quặng mangan thương mại.

## Triển khai và vận hành

Việc đóng tàu ngầm *K-129* được tiến hành vào ngày 15 tháng 3 năm 1958 tại Xưởng đóng tàu Komsomolsk-na-Amur số 132. Tàu được hạ thủy vào ngày 16 tháng 5 năm 1959, giấy chứng nhận nghiệm thu được ký ngày 31 tháng 12 năm 1959, và được biên chế vào Lữ đoàn 123, Sư đoàn 40 thuộc Hạm đội Thái Bình Dương Liên Xô tại Vladivostok. Năm 1960, tàu được điều chuyển đến Hải đội tàu ngầm số 15 đóng tại Căn cứ Hải quân Rybachiy ở Kamchatka.

Ngày 3 tháng 4 năm 1964, tàu ngầm *K-129* được hiện đại hóa theo Dự án 629A tại Dalzavod ở Vladivostok và được đưa vào hoạt động trở lại sau khi hoàn thành hiện đại hóa vào ngày 30 tháng 5 năm 1967. Tháng 1 năm 1968, *K-129* được biên chế vào Hải đội tàu ngầm số 15 thuộc Sư đoàn tên lửa đạn đạo số 29 tại Rybachiy, dưới sự chỉ huy của Đô đốc Viktor A. Dygalo.

## Bị đắm
Sau khi hoàn thành hai chuyến tuần tra chiến đấu với tên lửa đạn đạo kéo dài 70 ngày vào năm 1967, tàu ngầm *K-129 được giao nhiệm vụ thực hiện chuyến tuần tra thứ ba vào tháng 2 năm 1968, dự kiến ​​hoàn thành vào ngày 5 tháng 5 năm 1968. Khi khởi hành vào ngày 24 tháng 2, K-129* tiến vào vùng nước sâu, thực hiện một lần lặn thử nghiệm, trở lại mặt nước và báo cáo qua radio rằng mọi việc đều ổn, rồi tiếp tục tuần tra.

Trong lần tuần tra cuối cùng, chỉ huy của tàu ngầm *K-129* là Đại tá Vladimir I. Kobzar và Đại tá Alexander M. Zhuravin là trợ lý cấp cao của chỉ huy (sĩ quan điều hành). Tàu mang số hiệu 722 trong chuyến triển khai cuối cùng. Không có thêm liên lạc nào được nhận từ *K-129*, mặc dù dự kiến ​​sẽ có các cuộc kiểm tra vô tuyến thông thường khi tàu ngầm vượt qua kinh tuyến 180 độ và khi đến khu vực tàu ngầm triển khai tuần tra.

Đến giữa tháng 3, các chỉ huy hải quân Liên Xô ở Kamchatka bắt đầu lo ngại vì *tàu K-129* đã bỏ lỡ hai lần liên lạc vô tuyến liên tiếp. Đầu tiên, *K-129* nhận được chỉ thị qua hệ thống phát thanh thường lệ của hạm đội yêu cầu phá vỡ im lặng vô tuyến và liên lạc với sở chỉ huy; sau đó, các liên lạc khẩn cấp hơn đều không được hồi đáp. Sở chỉ huy hải quân Liên Xô tuyên bố *K-129* mất tích vào tuần thứ ba của tháng 3 và tổ chức một chiến dịch tìm kiếm cứu nạn trên không, trên mặt nước và dưới nước ở Bắc Thái Bình Dương.

Việc triển khai của Liên Xô ở Thái Bình Dương này đã được tình báo Hoa Kỳ phân tích là có khả năng phản ứng trước việc mất một tàu ngầm. Các cơ sở hải quân SOSUS của Hoa Kỳ ở Bắc Thái Bình Dương đã được cảnh báo và yêu cầu xem xét các bản ghi âm thanh vào ngày 8 tháng 3 năm 1968 để xác định bất kỳ tín hiệu bất thường nào có thể xảy ra. Dữ liệu âm thanh từ bốn địa điểm AFTAC của Không quân và mảng SOSUS Adak, Alaska đã xác định vị trí tàu chìm tiềm năng trong vòng 5 hải lý, một địa điểm cách xa hàng trăm dặm so với nơi Hải quân Liên Xô đang tìm kiếm và ở vùng nước sâu khoảng 16.500 feet (5.000 m).

Một số trạm SOSUS đã ghi lại tín hiệu. Theo Bruce Rule, cựu chuyên gia phân tích âm thanh hàng đầu của Văn phòng Tình báo Hải quân, một tín hiệu âm thanh đáng kể ban đầu từ *K-129* đã được PACSOSUS ghi lại vào ngày 11 tháng 3 năm 1968. Nó được giải thích là một vụ nổ nhỏ có thể xảy ra trong vỏ chịu áp lực lúc 11:59:47. 

Theo John P. Craven, một sự kiện đã được ghi lại vào ngày 8 tháng 3 năm 1968. Khi kiểm tra, nó tạo ra đủ phép tam giác bằng các đường hướng để cung cấp cho Hải quân Hoa Kỳ một vị trí cho địa điểm xác tàu có thể xảy ra. Một nguồn tin mô tả tín hiệu âm thanh là "một âm thanh đơn lẻ, biệt lập của một vụ nổ hoặc vụ nổ sập, 'một tiếng nổ lớn'." Sự kiện âm thanh được báo cáo là có nguồn gốc gần 40°N, kinh độ 180°

Các nỗ lực tìm kiếm của Liên Xô đã không thành công do Liên Xô không có một hệ thống tương đương với hệ thống SOSUS của Mỹ và cuối cùng, hoạt động hải quân của Liên Xô ở Bắc Thái Bình Dương đã trở lại bình thường. Sau đó, *K-129* được tuyên bố mất tích cùng toàn bộ thủy thủ đoàn.

## Trục vớt, Project Azorian

### Vị trí

Xác tàu *K-129* được tàu USS *Halibut* xác định ở phía tây bắc đảo Oahu chìm ở độ sâu khoảng 4.900 m (16.000 ft) vào ngày 20 tháng 8 năm 1968. 

Tàu ngầm Halibut và tàu lặn *Trieste II* tiến hành khảo sát chi tiết xác tàu K-129 trong ba tuần tiếp theo - chụp hơn 20.000 bức ảnh cận cảnh, và sau đó cũng có thể bằng tàu lặn *Trieste II*. Vị trí của xác tàu vẫn là một bí mật của các cơ quan tình báo Hoa Kỳ. Tuy nhiên, John P. Craven chỉ ra một vị trí gần 40°N và gần như chính xác trên kinh tuyến 180°.

*Tàu Hughes Glomar Explorer* đã di chuyển 3.008 hải lý từ Long Beach, California đến địa điểm trục vớt. Tài liệu của CIA tiết lộ vị trí chìm của K-129 đã chìm cách "1.560 dặm về phía tây bắc Hawaii". Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế tuyên bố rằng hai đầu đạn hạt nhân từ *K-129* được tìm thấy ở Thái Bình Dương cách Kamchatka 1.230 dặm tại tọa độ 40°6'N và 179°57'E ở độ sâu 6.000 mét (20.000 ft), và liệt kê chúng là đã được trục vớt. Cả ba khoảng cách đều chỉ ra một vị trí của , gần  phía Bắc đảo san hô Midway. Độ sâu gần đúng của xác tàu là từ .

### Lật lại hồ sơ mật
Trước cơ hội độc nhất vô nhị để có được tên lửa hạt nhân R-21 (SS-N-5 Serb) của Liên Xô mà không để Liên Xô biết, tổng thống Richard Nixon đã cho phép thực hiện một cuộc trục vớt sau khi thảo luận với Bộ trưởng Quốc phòng và Nhà Trắng. Để đảm bảo cuộc trục vớt được giữ bí mật, CIA , chứ không phải Hải quân, được yêu cầu tiến hành chiến dịch. Tàu *Hughes Glomar Explorer* được thiết kế và chế tạo theo hợp đồng của CIA chỉ dành riêng cho việc trục vớt bí mật tên lửa *K-129*. Để đánh lạc hướng Liên Xô, vỏ bọc của con tàu là tàu khai thác các khối mangan dưới đáy biển. Chiến dịch trục vớt có tên gọi Project Azorian, là một trong những bí mật tốn kém và nghiêm ngặt nhất của Chiến tranh Lạnh.

Theo một nguồn tin, vào tháng 7-tháng 8 năm 1974, tàu *Hughes Glomar Explorer* đã vật lộn và có thể nâng được nửa trước của xác tàu *K-129* , nhưng khi đang được nâng lên, cần cẩu đã gặp sự cố nghiêm trọng, dẫn đến phần trước bị vỡ thành hai mảnh, với khu vực tháp chỉ huy và phần giữa của con tàu đã bị rơi trở lại đáy đại dương. Chính xác những gì đã được vớt lên được xếp loại Tuyệt mật , nhưng Liên Xô cho rằng Hoa Kỳ đã thu hồi thành công ngư lôi có đầu đạn hạt nhân, sổ tay vận hành, sách mật mã và máy mã hóa. Một nguồn khác (không chính thức) cho biết Hoa Kỳ đã trục vớt được phần mũi tàu, chứa hai ngư lôi hạt nhân, nhưng không có thiết bị mật mã hoặc sách mật mã.

### Thông tin từ truyền thông và báo cáo chính thức
Seymour Hersh của *tờ [[The New York Times]]* đã phát hiện ra một số chi tiết về Dự án Azorian vào năm 1974, nhưng đã bị Giám đốc Tình báo Trung ương, William Colby, ngăn cản việc công bố. Vài tháng sau khi chiến dịch Azorian kết thúc, vào tháng 2 năm 1975, tờ *[[Los Angeles Times]]* đã đăng một bài báo ngắn về chiến dịch của CIA, dẫn đến việc tờ *The New York Times* công bố câu chuyện của Hersh. Jack Anderson tiếp tục câu chuyện trên truyền hình quốc gia vào tháng 3 năm 1975. Giới truyền thông gọi chiến dịch này là Dự án Jennifer, điều mà vào năm 2010 đã được tiết lộ là không chính xác, vì Jennifer chỉ đề cập đến một hệ thống an ninh phân chia dữ liệu dự án Azorian thành các khu vực riêng biệt.

Theo một báo cáo do Hải quân Hoa Kỳ công bố, phần thân chịu áp lực của phần mũi dài 40 feet vẫn còn nguyên vẹn phía trước điểm gãy, nhưng đã bị phá hủy nghiêm trọng bên trong.

Phía Mỹ thông báo đã thu hồi được thi thể của sáu thủy thủ.  Do bị nhiễm phóng xạ , các thi thể được chôn cất trên biển trong một buồng thép vào tháng 9 năm 1974, với đầy đủ nghi lễ quân sự cách Hawaii khoảng 90 hải lý (167 km) về phía tây nam. Đoạn băng video về buổi lễ đó  đã được Giám đốc Tình báo Trung ương Hoa Kỳ Robert Gates trao cho Nga khi ông đến thăm Moskva vào tháng 10 năm 1992. Người thân của các thành viên phi hành đoàn cuối cùng đã được xem video vài năm sau đó.

### Tiếp tục giữ bí mật
Việc trục vớt *K-129* được cho là đã thất bại, chỉ thu hồi được một lượng nhỏ các bộ phận không đáng kể của tàu ngầm. Tuy nhiên, CIA đã lập luận trong một vụ kiện theo Đạo luật Tự do Thông tin rằng dự án phải được giữ bí mật vì bất kỳ "sự thừa nhận chính thức nào về sự tham gia của các cơ quan chính phủ Hoa Kỳ sẽ tiết lộ bản chất và mục đích của chương trình Azorian." Phản hồi này đã đi vào từ vựng của thuật ngữ pháp lý với tên gọi " phản hồi Glomar " hoặc "glomar hóa" - theo đó Mỹ "không xác nhận cũng không phủ nhận".

Tính đến năm 2018, các hồ sơ, ảnh chụp, băng video và các bằng chứng tài liệu khác vẫn được giữ kín đối với công chúng. Một vài bức ảnh xuất hiện trong một bộ phim tài liệu năm 2010 cho thấy xác tàu ngầm *K-129* – phần mũi và tháp chỉ huy, với khoang chứa tên lửa bị hư hại nặng nề, chỉ còn lại một ống phóng tên lửa gắn liền với cấu trúc.

## Nguyên nhân

Giả thuyết chính thức của Hải quân Liên Xô là *K-129* , khi đang hoạt động ở độ sâu ống thở, đã trượt xuống dưới độ sâu hoạt động của nó. Sự kiện như vậy, kết hợp với sự cố cơ khí hoặc phản ứng không đúng cách của thủy thủ đoàn, có thể gây ngập nước đủ để làm chìm tàu.

*Tuy nhiên, lời giải thích này không được nhiều người chấp nhận, và các giả thuyết khác đã được đưa ra để giải thích sự mất tích của K-129*:

# Xảy ra một vụ nổ khí hydro trong pin khi đang sạc
# K129 va chạm với tàu ngầm 
# Vụ nổ tên lửa do gioăng cửa tên lửa bị rò rỉ gây ra.
# *Thủy thủ đoàn cố ý hoặc vô ý đánh chìm tàu ​​K-129* do vi phạm các quy trình vận hành thông thường và/hoặc rời khỏi khu vực hoạt động được phép.

Theo báo cáo, có tới 40 trong số 98 thành viên là thủy thủ mới trong lần tuần tra cuối cùng này.

*K-129* đang trong giai đoạn giữa kỳ nghỉ phép/tiếp tế và sửa chữa tiêu chuẩn trên bờ thì được giao một nhiệm vụ mới.

### Lỗi do pin tàu ngầm
Ắc quy axit chì giải phóng khí hydro dễ cháy nổ trong quá trình sạc. Nếu không được thoát khí đúng cách, khí hydro có thể tích tụ đến nồng độ gây nổ. John Craven, cựu nhà khoa học của Văn phòng Dự án Đặc biệt thuộc Hải quân Hoa Kỳ và từng là người đứng đầu các chương trình DSSP và DSRV, đã nhận xét:

Tôi chưa từng thấy hoặc nghe nói về một thảm họa tàu ngầm nào mà không kèm theo ý kiến ​​cho rằng pin phát nổ và gây ra vụ chìm tàu. [...] Các nhà điều tra ngây thơ, khi kiểm tra thiệt hại trong các khoang pin được trục vớt, luôn đổ lỗi cho vụ chìm tàu ​​là do pin phát nổ cho đến khi họ biết rằng bất kỳ pin nào được sạc đầy và đột nhiên tiếp xúc với nước biển đều sẽ phát nổ. Đó là một hiệu ứng không thể tránh khỏi của một vụ chìm tàu ​​và hầu như không bao giờ là nguyên nhân.

Tuy nhiên, ít nhất một tàu ngầm Mỹ, USS Cochino (SS-345), đã bị mất tích ngoài khơi Na Uy vào năm 1949 do vụ nổ hydro trong khoang chứa pin. Hầu hết thủy thủ đoàn *của Cochino* đã được cứu sống và do đó người ta mới biết được nguyên nhân khiến tàu ngầm gặp sự cố.

### Va chạm với tàu ngầm USS ''Swordfish''

Thông lệ tiêu chuẩn trong Chiến tranh Lạnh là tàu ngầm tấn công của Hải quân Hoa Kỳ sẽ bám theo tàu ngầm mang tên lửa của Liên Xô khi chúng rời cảng nhà và di chuyển vào Bắc Thái Bình Dương hoặc Bắc Đại Tây Dương.

Giả thuyết va chạm là ý kiến không chính thức của nhiều sĩ quan Hải quân Liên Xô, and is officially denied by the U.S. Navy. Theo nguồn tin của Hải quân Hoa Kỳ, tàu ngầm  đã cập cảng Yokosuka, Nhật Bản, vào ngày 17 tháng 3 năm 1968, ngay sau khi tàu K-129 mất tich, và được sửa chữa khẩn cấp kính tiềm vọng bị cong, được cho là do va chạm với băng trong quá trình nổi lên mặt nước khi đang thực hiện các hoạt động bí mật ở Biển Nhật Bản. Chính phủ Triều Tiên bắt giữ tàu USS Pueblo ở Biển Nhật Bản vào ngày 23 tháng 1 năm 1968 dẫn đến phản ứng của Hải quân Hoa Kỳ đối với sự cố này bao gồm việc triển khai và bảo trì các tài sản hải quân trong khu vực ngoài khơi bờ biển phía đông Triều Tiên trong một thời gian sau đó.

Để đáp lại những nỗ lực của Nga nhằm xác định xem tàu ngầm *K-129* có bị mất tích do va chạm với tàu ngầm Mỹ hay không, một tuyên bố chính thức của Đại sứ Malcolm Toon gửi cho phái đoàn Nga trong cuộc gặp tại Điện Kremli vào tháng 8 năm 1993 cho biết:

Một thông cáo báo chí năm 2000 cho thấy sự nghi ngờ của Nga về khả năng va chạm, và thực tế là họ vẫn chưa đồng ý với lời giải thích như vậy:

### Vụ nổ do cửa phóng tên lửa bị rò rỉ.
Ngày 3 tháng 10 năm 1986, tàu ngầm mang tên lửa đạn đạo  thuộc Project 667A, trong khi đang tuần tra chiến đấu tại Đại Tây Dương, một tên lửa đạn đạo R-27 Zyb nhiên liệu lỏng đã phát nổ do gioăng cửa ống phóng tên lửa bị rò rỉ. Điều này khiến nước biển tiếp xúc với nhiên liệu còn lại của tên lửa, gây hiện tượng tự bốc cháy dẫn đến vụ nổ đầu tiên là của bộ phận đẩy, sau đó là nổ kíp nổ đầu đạn. Đối với tàu ngầm Project 667A, các tên lửa được đặt bên trong thân tàu chịu áp lực, và vụ nổ không gây ra thiệt hại đủ để làm chìm tàu ngay lập tức. Tuy nhiên, nó đã gây ra ô nhiễm phóng xạ trên diện rộng, buộc tàu ngầm phải nổi lên mặt nước và thủy thủ đoàn phải sơ tán lên boong tàu, và sau đó rời tàu bằng tàu cứu hộ. Sau đó, tàu K-219 chìm xuống vực Hatteras khiến bốn thủy thủ thiệt mạng, và nằm ở độ sâu khoảng . Hải quân Liên Xô sau đó tuyên bố rằng vụ rò rỉ là do va chạm với tàu ngầm .

Một số dấu hiệu cho thấy tàu ngầm *K-129* đã gặp phải một vụ nổ tương tự vào năm 1968. Thứ nhất, sự nhiễm phóng xạ bởi plutonium cấp độ vũ khí của cả phần mũi tàu được trục vớt và sáu thủy thủ đoàn của K-129 cho thấy vụ nổ kíp nổ đầu đạn của một trong các tên lửa đạn đạo đã xảy ra trước khi tàu đạt đến độ sâu giới hạn. Báo cáo cho rằng phần mũi tàu bị nghiền nát và vết cháy xém ở phần mũi tàu cho thấy hiện tượng cháy nổ do nổ ngược (hoặc do hỏa hoạn), điều này cho thấy vụ nổ xảy ra khi K-129 đang chìm ở độ sâu nhất định. Báo cáo được tìm thấy ở Blind Man's Bluff cho thấy xác tàu K-129 có một lỗ thủng  ngay sau tháp chỉ huy, ủng hộ cho giả thuyết về vụ nổ của một trong ba tên lửa trong tháp chỉ huy (có thể là tên lửa số 3). Vì các tên lửa của *K-129* được đặt trong tháp chỉ huy, nên khối lượng kết cấu (so với K-219) ít hơn nhiều, và việc mất kiểm soát độ sâu của tàu ngầm sẽ xảy ra tức thời.

Tuy nhiên, một bức ảnh được chụp bởi các camera trên phương tiện trục vớt, như đã được công bố trong cuốn sách của White và Polmar, cho thấy phần buồm bị hư hại nghiêm trọng với hai ống phóng tên lửa bị phá hủy, và mục tiêu cần trục vớt là phần tháp chỉ huy phía trước dài 41,15 mét. Xác tàu nằm rải rác thành hai mảnh lớn dưới đáy đại dương.

### Chuyến tuần tra sai hướng
Theo Craven, K-129 đã vượt qua Đường phân giới ngày quốc tế ở vĩ độ 40° Bắc, nằm xa hơn nhiều về phía nam so với vị trí tuần tra dự kiến của nó:

Craven không giải thích tại sao ông loại bỏ khả năng K-129 đang tiến đến một khu vực tuần tra mới được chỉ định, hoặc sử dụng một tuyến đường khác đến một khu vực tuần tra đã được thiết lập, cũng như tại sao ông kết luận rằng K-129 đang hành động một cách bất thường hoặc đào tẩu đối với một tàu ngầm tên lửa chiến lược của Liên Xô. Theo một bản ghi nhớ tình báo nội bộ gửi cho Henry A. Kissinger vào tháng 5 năm 1974, địa điểm trục vớt tàu ngầm K-129 nằm trong làn đường vận chuyển 500 hải lý được sử dụng bởi một tàu ngầm lớp Yankee của Liên Xô trong lần đầu triển khai đến vùng biển Đông Thái Bình Dương.

Craven cũng lưu ý:

Anatoliy Shtyrov (Анатолий Штыров), cựu Phó Tham mưu trưởng Tình báo Hạm đội Thái Bình Dương Liên Xô, cho biết K-129 thường tuần tra khu vực ngoài khơi bờ biển phía Tây của Hoa Kỳ, nhưng nó đã được cử đi tuần tra chiến đấu không theo lịch trình ở phía đông Thái Bình Dương chỉ 1,5 tháng sau khi trở về từ chuyến tuần tra theo lịch trình thường xuyên. Vladimir Evdasin,người phục vụ trên tàu K-129 từ tháng 6 năm 1960 đến tháng 3 năm 1961 , báo cáo rằng K-129 được cử đi một nhiệm vụ bí mật để đáp trả việc Hoa Kỳ tăng cường lực lượng hải quân đáng kể ngoài khơi bờ biển Triều Tiên sau [sự kiện Pueblo](http://USS_Pueblo_(AGER-2)). Nhiệm vụ của *K-129* là hỗ trợ CHDCND Triều Tiên và trực tiếp ngăn chặn các chiến dịch của Hải quân Mỹ tại Thái Bình Dương và các tuyến hậu cần của Hải quân Mỹ tới Đông Nam Á.

## Các giả thuyết khác
Cuốn sách *Red Star Rogue* của Kenneth Sewell khẳng định rằng Dự án Azorian đã thu hồi gần như toàn bộ *K-129* từ đáy đại dương, trên thực tế, "Mặc dù có một sự che đậy công phu và tuyên bố cuối cùng rằng dự án đã thất bại, phần lớn K-129 và hài cốt của phi hành đoàn, trên thực tế, đã được trục vớt và đưa lên tàu Glomar Explorer".

 tháng 8 năm 1993, Đại sứ Malcolm Toon đã trao cho phái đoàn Nga chuông của tàu ngầm *K - 129*. Theo Red Star Rogue, chiếc chuông này đã được gắn cố định vào giữa tháp chỉ huy của K-129, do đó ngoài phần mũi tàu ngầm, phần giữa quan trọng và có giá trị của tàu ngầm ít nhất đã được Dự án Azorian thu hồi một phần. Ngoài ra, Đại sứ Toon được trích dẫn từ Phiên họp toàn thể lần thứ 6 của Ủy ban chung Mỹ-Nga về POW/MIA đã cho biết, "Theo Giám Đốc Tình báo Hải quân Mỹ thì không có tàu ngầm Mỹ nào hoạt động trong phạm vi 300 hải lý khi tàu K-129 bị chìm". *Red Star Rogue* đã nêu vị trí chính xác của tàu ngầm K-129 là 24° Bắc, 163° Tây, cách Honolulu gần 350 dặm. Vị trí này phù hợp với việc phát hiện dầu phóng xạ được báo cáo cho Viện Nghiên cứu Địa vật lý Hawaii vào thời điểm đó.

Giả định trong *Red Star Rogue* là một thiết bị an toàn dự phòng, được thiết kế để kích hoạt trong trường hợp tên lửa hạt nhân bị phóng đi trái phép, đã gây ra hai vụ nổ thảm khốc khiến tàu ngầm bị chìm. Mười một thủy thủ khác chưa bao giờ được xác định danh tính một cách thỏa đáng, và danh sách thủy thủ đoàn của K-129 được chính quyền Nga liệt kê là mất tích. Ảnh nhận dạng của một thủy thủ được tìm thấy trong xác tàu chưa bao giờ được xác định. Trong *Red Star Rogue* Kenneth Sewell đã viết rằng mối quan hệ thay đổi giữa Mỹ với Trung Quốc và Nga vào đầu những năm 1970 là do sự cố K-129.

Craven cho rằng mục tiêu thực sự của Dự án Azorian không phải là vũ khí hạt nhân hay hệ thống mã hóa; mà là dự án nhằm xác định chính xác K-129 đang làm gì ở 40° Bắc/180° Tây "nơi con tàu không thuộc về".

Peter Huchthausen, một thuyền trưởng Hải quân Hoa Kỳ đã nghỉ hưu và cựu tùy viên hải quân tại Moscow, cho biết ông đã có một cuộc trò chuyện ngắn vào năm 1987 với Đô đốc Peter Navojtsev, người đã nói với ông, "Thuyền trưởng, ông còn rất trẻ và thiếu kinh nghiệm, nhưng ông sẽ biết rằng có một số vấn đề mà cả hai quốc gia đã đồng ý không thảo luận, và một trong những vấn đề đó là lý do chúng ta mất K-129 ." Năm 1995, khi Huchthausen bắt đầu viết một cuốn sách về hạm đội tàu ngầm Liên Xô, ông đã phỏng vấn Chuẩn đô đốc Hải quân Nga Viktor Dygalo, người tuyên bố rằng số phận thực sự của K-129 đã không được tiết lộ do thỏa thuận ngầm giữa các bộ chỉ huy hải quân cấp cao của hai nước. Mục đích của sự bí mật đó, là để ngăn chặn bất kỳ nghiên cứu nào sâu hơn về  và K-129. Huchthausen báo cáo rằng Dygalo đã nói với ông "hãy bỏ qua vấn đề này và hy vọng rằng sẽ đến lúc sự thật được nói với gia đình các nạn nhân."

## Di sản

Tháng 10 năm 1992, Robert Gates , với tư cách là Giám đốc Cơ quan Tình báo Trung ương , đã đến Moscow để gặp Tổng thống Boris Yeltsin của Nga. Ông nói:

Quyết định của Gates về việc mang theo đoạn băng video ghi lại lễ tang của những người lính trên vịnh cuối cùng xuất phát từ mong muốn của Hoa Kỳ muốn thúc đẩy Nga cung cấp thông tin về các binh sĩ Mỹ mất tích ở Việt Nam. Trước đó, ông nói trong một cuộc phỏng vấn: "Chúng tôi chưa bao giờ xác nhận bất cứ điều gì với người Nga ngoại trừ một số ý nghĩa mơ hồ".

Theo Peter Huchthausen:

Cùng thời điểm đó, Tổng thống Nga Boris Yeltsin đã truy tặng Huân chương "Vì lòng dũng cảm" cho 98 thủy thủ đã thiệt mạng trên tàu ngầm K-129. Tuy nhiên, vì biên chế của một tàu ngầm lớp Golf chạy bằng động cơ diesel-điện của Nga là khoảng 83 người, nên giải thưởng của ông ghi nhận thêm 15 người trên tàu vào thời điểm nó bị chìm. Việc tăng tổng số nhân viên trên tàu ngầm sẽ gây áp lực lên khả năng hậu cần của một cuộc tuần tra vì nó làm giảm thời gian của cuộc tuần tra. Hải quân Nga chưa bao giờ đưa ra lời giải thích nào về số lượng thủy thủ tàu ngầm bổ sung trên tàu K-129.

## Xem thêm
* *[[Phantom (2013 film)|Phantom]]* một bộ phim năm 2013, dựa trên tàu ngầm *K-129*.

## Tham khảo

## Thư mục
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Link ngoài
* Project Azorian: The CIA's Declassified History of the Glomar Explorer, 12 February 2010, Matthew Aid, William Burr, Thomas Blanton
* AZORIAN The Raising of the K-129 / 2009 – 2 Part TV Documentary / Michael White Films Vienna