Tiếng Miranda

**Tiếng Miranda** ( hay ;  hay ) là một ngôn ngữ Asturias-León được nói rải rác tại một khu vực nhỏ miền đông bắc Bồ Đào Nha, tại các *município* Miranda do Douro, Mogadouro và Vimioso. Hội đồng Cộng hòa đưa nó trở thành ngôn ngữ đồng chính thức tại khu vực vào ngày 17 tháng 9 năm 1998.

Tiếng Miranda có hệ thống ngữ âm, hình thái và cú pháp riêng. Nó bắt nguồn từ thứ tiếng Latinh bình dân địa phương tại miền bắc Iberia.

Tiếng Miranda là hậu duệ của dạng tiếng Asturias-León từng được nói tại vương quốc León, với những đặc điểm riêng tách nó khỏi tiếng Asturias và tiếng León.

## Hiện trạng
Vào thế kỷ 19, José Leite de Vasconcelos từng mô tả rằng đây là "ngôn ngữ của đồng áng, của quần lao, của gia đình, và của tình yêu đối với người Miranda". Từ 1986–1987, nó đã được giảng dạy cho học sinh 10 -11 tuổi.

Ngày nay, tiếng Miranda duy trì khoảng 5.000 người bản ngữ (nhưng số người nói có thể đến 15.000 nếu tính cả người nói như ngôn ngữ thứ hai) ở các ngôi làng thuộc Miranda do Douro và các làng lân cận (như Vilar Seco và Angueira; tại Caçarelhos, nó đã biến mất gần đây) của Vimioso. Các nhà ngôn ngữ cũng nhận ra ảnh hưởng của nó lên tiếng nói các làng khác thuộc Vimioso, cũng như Mogadouro, Macedo de Cavaleiros và Bragança.

## Đặc điểm

### Ngữ âm
* Tiếng Miranda lưu giữ đúng bảy âm xuýt trong ngôn ngữ Iberia-Rôman thời Trung Cổ:
::
: và  là các âm xuýt đầu lưỡi-chân răng (giống với trong tiếng Catalunya, tiếng Tây Ban Nha Castilla miền trung/bắc, và tiếng Bồ Đào Nha châu Âu miền bắc), còn  và  là âm xuýt mặt lưỡi-chân răng được răng hóa (như trong đa phần phương ngữ Bồ Đào Nha, tiếng Pháp, và tiếng Anh). Tiếng Basque (một ngôn ngữ tách biệt) cũng phân biệt giữa  và  (tiếng Basque không có âm xuýt hữu thanh), cho thấy đây là một đặc điểm khu vực tại miền bắc Iberia.

* Sự duy trì phụ âm đầu  từ tiếng Latinh, như hầu hết ngôn ngữ Rôman Iberia (trừ tiếng Tây Ban Nha, mà  >  > ∅).
* Các cụm phụ âm đầu , ,  tiếng Latinh đều phát triển thành .
*  và  trong tiếng Rôman nguyên thủy biến thành .
* Cụm /-mb-/ được giữ lại.
*  biến thành :  > *lume*.
* Các nguyên âm đôi ,  được giữ lại.
* Âm cuối *-o* biến thành .
* Âm xuýt hữu thanh được lưu giữ.
* ,  nguyên âm đôi hóa thành ,  (như trong tiếng Ý).
*  được làm hóa khi ở đầu từ (như trong tiếng Catalunya và các ngôn ngữ Asturias-León khác).

### Hình thái
*Đuôi quá khứ hoàn thành *-ra*.
*Đuôi lối cầu khiến thì tương lai *-r(e)*.

## Văn bản
Bên dưới là một đoạn văn bản tiếng Miranda, viết bởi Amadeu Ferreira, nằm trên báo *[[Público (Portugal)|Público]]*, số ngày 24 tháng 7 năm 2007.

Có thể so sánh đoạn văn trên với đoạn bằng tiếng Asturias và León:

## Sự quan tâm

Tiếng Miranda, với địa vị là ngôn ngữ chính thức thứ hai sau tiếng Bồ Đào Nha, đã nhận được một số sự quan tâm từ phần còn lại của Bồ Đào Nha. Một mục báo hàng tháng viết bằng tiếng Miranda, thực hiện bởi nhà nghiên cứu Amadeu Ferreira, xuất hiện trên nhật báo quốc gia *[[Público (Bồ Đào Nha)|Público]]*. Tập đầu tiên của *[[Asterix|Những cuộc phiêu lưu của Asterix]]*, tên *Asterix, L Goulés* (*[[Asterix người Gaul]]*), đã được dịch sang tiếng Miranda bởi Amadeu Ferreira năm 2005, và xuất bản khắp Bồ Đào Nha. Amadeu Ferreira cũng dịch sử thi *[[Os Lusíadas]]* (*Ls Lusíadas*) nổi tiếng của Camões sang tiếng Miranda dưới bút danh Francisco  và phát hành nó năm 2009. Năm 2011, bốn Sách Phúc Âm trong Tân Ước của Kinh Thánh được dịch, và năm 2013, Domingos Augusto Ferreira đã dịch toàn bộ kinh thánh sang tiếng Miranda.

## Xem thêm
* Tiếng Asturias
* Tiếng Extremadura
* Tiếng León

## Chú thích

## Tham khảo
* Ferreira, Manuela Barros e Raposo, Domingos (coord) (1999), *Convenção Ortográfica da Língua Mirandesa*, Miranda do Douro, Lisbon, ed. Câmara Municipal de Miranda do Douro / Centro de Linguística da Universidade de Lisboa

## Liên kết ngoài

*  Orthographic Convention for Mirandese Language  (PDF)
* Excerpt of ''The Lusiads'' in Mirandese 
* L Mirandés: Ũa Lhéngua Minoritaira an Pertual  Mirandese: A minority language in Portugal (PDF, in Mirandese)
*  Piece of legislation which officially recognizes Mirandese as a language of Portugal
* Seth Kugel, "In Portugal, Mirandese spoken here—and only here", *[[The New York Times]]*, ngày 17 tháng 1 năm 2012