Cuộc di cư của người Kazakh từ Tân Cương

**Người Kazakh tại Trung Quốc** (; ) tạo thành cộng đồng người Kazakh lớn nhất bên ngoài Kazakhstan. Họ là một trong 56 nhóm dân tộc được Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa công nhận chính thức. Có một châu tự trị người KazakhIli ở Tân Cươngvà ba huyện tự trị người KazakhAksay ở Cam Túc, cùng Barköl và Mori ở Tân Cương.

## Lịch sử

### Lịch sử sơ khai

Trong thời kỳ sụp đổ của Hãn quốc Chuẩn Cách Nhĩ vào giữa thế kỷ 18, người Mãn Châu của Nhà Thanh đã thảm sát người Chuẩn Cách Nhĩ bản địa tại Chuẩn Cách Nhĩ trong Diệt chủng Chuẩn Cách Nhĩ, và sau đó định cư tại khu vực bị bỏ trống này bằng những người nhập cư từ nhiều vùng khác nhau của đế quốc. Trong số những dân tộc di cư vào vùng Chuẩn Cách Nhĩ hoang vắng có người Kazakh từ các Hãn quốc Kazakh, mặc dù cuộc di cư này có quy mô nhỏ và bị gián đoạn bởi các cuộc Chiến tranh Thanh – Kazakh sau đó, nơi người Kazakh cũng bị thảm sát.

Vào thế kỷ 19, sự tiến quân của quân đội Đế quốc Nga đã đẩy người Kazakh sang các nước láng giềng. Những người định cư Nga trên vùng đất truyền thống của người Kazakh đã đẩy nhiều người qua biên giới sang Trung Quốc, khiến dân số của họ tại Trung Quốc tăng lên.

Trong thời kỳ Cách mạng Nga, khi những người Hồi giáo đối mặt với trưng binh, Tân Cương một lần nữa trở thành nơi trú ẩn cho người Kazakh chạy trốn khỏi Nga. Trong những năm 1920, hàng trăm nghìn người Kazakh du mục đã di chuyển từ Kazakhstan Xô viết sang Tân Cương để thoát khỏi sự đàn áp, nạn đói, bạo lực và chính sách định cư cưỡng bức của Liên Xô. Người Kazakh chuyển đến Trung Quốc đã chiến đấu cho Cộng hòa Đông Turkestan thứ hai của người Duy Ngô Nhĩ do Cộng sản Liên Xô hậu thuẫn trong Khởi nghĩa Ba khu (1944–1949).

Toops ước tính rằng có 326.000 người Kazakh, 65.000 người Kyrgyz, 92.000 người Hồi, 187.000 người Hán và 2.984.000 người Duy Ngô Nhĩ (tổng cộng 3.730.000 người) sống ở Tân Cương vào năm 1941. Hoppe ước tính có 4.334.000 người sống ở Tân Cương vào năm 1949.

Vào năm 1936, sau khi Thịnh Thế Tài trục xuất 30.000 người Kazakh từ Tân Cương sang Thanh Hải, người Hồi Trung Quốc do Tướng Mã Bộ Phương chỉ huy đã thảm sát người Kazakh, cho đến khi chỉ còn lại 135 người.

### Lịch sử hiện đại
Sự ra đời của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa vào cuối Nội chiến đã dẫn đến những thay đổi đáng kể ở Tân Cương. Ban đầu, người Kazakh và các nhóm dân tộc khác trong khu vực được trao quyền tự trị về quản trị, ngôn ngữ và tôn giáo, nhưng mục tiêu cuối cùng là để người Kazakh hòa nhập vào Nhà nước Trung Quốc mới.

Trong giai đoạn đầu, điều này đồng nghĩa với việc chi tiêu cao cho cơ sở hạ tầng và giáo dục, nhằm mục tiêu tăng sản lượng nông nghiệp và tỷ lệ biết chữ tương ứng. Sự xuất hiện của Cách mạng Văn hóa đã chấm dứt sự khoan dung và bắt đầu một chính sách cứng rắn hơn, khi các cán bộ đảng người Kazakh bị thanh trừng, việc thực hành Hồi giáo bị hạn chế và các đàn gia súc du mục bị tập thể hóa. Việc chấm dứt đời sống du mục đặc biệt gây hại, vì sự kết nối với đất đai và lối sống du mục vốn là một phần quan trọng của bản sắc người Kazakh.

Ở những phương diện bên ngoài, Tân Cương cũng bắt đầu thay đổi. Binh đoàn sản xuất và xây dựng Tân Cương đã bắt đầu một loạt các dự án nhằm đô thị hóa khu vực. Điều này, kết hợp với sự xuất hiện của những người định cư Hán, đã dẫn đến một sự thay đổi nhân khẩu học khi các khu vực của người Kazakh không còn chiếm đa số nữa. Thời kỳ này cũng chứng kiến những lo ngại về chủ nghĩa ly khai, khi quan hệ Trung-Xô xấu đi dẫn đến việc Liên Xô kích động tinh thần dân tộc chủ nghĩa.
	
Sự kết thúc của Cách mạng Văn hóa và sự trỗi dậy của Đặng Tiểu Bình đã dẫn đến việc nới lỏng các hạn chế. Sự hiện diện của người Kazakh được phục hồi, đặc biệt là với sự trở lại của các nhà lãnh đạo chính trị bị thanh trừng và những người Kazakh đã chạy trốn khỏi đất nước. Các chính sách tập thể hóa cũng bị bãi bỏ, nhưng căng thẳng sắc tộc giữa người Kazakh và người Hán vẫn tồn tại.

Tuy nhiên, việc nới lỏng các hạn chế vẫn có những giới hạn. Những năm 1990 chứng kiến một làn sóng bất ổn phổ biến và các cuộc tấn công khủng bố dẫn đến việc Chính phủ Trung Quốc thiết lập chiến dịch "Đả kích nghiêm trọng" nhằm trấn áp chủ nghĩa ly khai và khôi phục an ninh. Điều này và bầu không khí chính trị sau sự kiện 11/9 đã dẫn đến một sự thay đổi chính sách từ đồng hóa văn hóa sang an ninh hóa, khi nhà nước Trung Quốc ngày càng mạnh tay trấn áp những người ly khai và khủng bố Hồi giáo.

Ân xá Quốc tế đã lên án các cáo buộc chống lại 19 nhà hoạt động Atajurt tại Kazakhstan, thúc giục trả tự do cho họ. Các nhà hoạt động phải đối mặt với mức án lên tới 10 năm tù vì một cuộc biểu tình ôn hòa kêu gọi trả tự do cho một công dân Kazakhstan bị giam giữ tại Trung Quốc. Ân xá Quốc tế chỉ trích việc lạm dụng các cáo buộc "kích động thù hận" để đàn áp những người bất đồng chính kiến. Atajurt, một nhóm nhân quyền, đã bị nhắm mục tiêu từ năm 2019 vì đã ghi lại các vụ lạm dụng chống lại người dân tộc Kazakh tại Trung Quốc.

## Phân bổ

### Theo tỉnh

### Theo huyện
(Chỉ bao gồm các huyện hoặc đơn vị tương đương cấp huyện có tỷ lệ dân số >1%.)

## Ngôn ngữ và văn hóa

Cộng đồng người Kazakh tại Trung Quốc có một nền văn hóa riêng biệt, chủ yếu dựa trên một hệ thống các ghi chép gia phả, ngoài việc quy định dòng dõi, còn giữ cho các lối sống truyền thống luôn tồn tại. Một số người Kazakh là những người chăn nuôi du mục, nuôi cừu, dê, gia súc và ngựa. Những người Kazakh du mục này di cư theo mùa để tìm đồng cỏ cho vật nuôi của họ. Vào mùa hè, người Kazakh sống trong các yurt, trong khi vào mùa đông, họ định cư và sống trong những ngôi nhà khiêm tốn làm bằng gạch bùn hoặc khối xi măng. Những người khác sống ở các khu vực đô thị và có xu hướng có học vấn cao, nắm giữ nhiều ảnh hưởng trong các cộng đồng hòa nhập. Hồi giáo được thực hành bởi người Kazakh tại Trung Quốc chứa đựng nhiều yếu tố của pháp sư giáo, thờ cúng tổ tiên và các niềm tin cũng như thực hành truyền thống khác.

Tiếng Kazakh vẫn được nói trong cộng đồng, mặc dù không giống như các biến thể tiếng Kazakh khác, nó chịu ảnh hưởng từ Quan thoại và được viết bằng chữ Ả Rập. Người Kazakh Trung Quốc hầu như luôn nói tiếng Duy Ngô Nhĩ hoặc Quan thoại bên cạnh tiếng mẹ đẻ, cả hai đều được sử dụng để giao tiếp liên sắc tộc. Vì vậy, tiếng Kazakh vẫn quan trọng nhưng hiếm khi được nói bên ngoài gia đình, ngoại trừ các khu vực có đa số người Kazakh sinh sống. Nhiều người Kazakh cảm thấy mình có sự khác biệt về sắc tộc so với các nhóm khác ở Tân Cương và có sự kết nối với người Kazakh bên kia biên giới ở Kazakhstan. Tuy nhiên, việc bãi bỏ giáo dục bằng tiếng Kazakh và quá trình Nga hóa những người Kazakh hậu Xô viết bên kia biên giới có nghĩa là cảm giác này không hoàn toàn phổ biến.

## Những nhân vật tiêu biểu
*Osman Batur (1899–1951) – Thủ lĩnh người Kazakh, người đã chiến đấu cả ủng hộ và chống lại chính quyền Quốc dân Đảng trong những năm 1940 và đầu những năm 1950.
*Dalelkhan Sugirbayev (1906–1949) – Thủ lĩnh người Kazakh, người đã chiến đấu chống lại chính quyền Quốc dân Đảng và tìm cách gia nhập những người Cộng sản Trung Quốc vào năm 1949.
*Qazhyghumar Shabdanuly (; 1925–2011) – Nhà hoạt động chính trị và nhà văn người Kazakh Trung Quốc viết bằng tiếng Kazakh. Trong hơn bốn mươi năm, Shabdanuly đã bị Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa giam giữ vì quan điểm chính trị của mình.
*Ashat Kerimbay () – Chính trị gia Trung Quốc.
*Mukhtar Kul-Mukhammed () – Chính trị gia và nhân vật công chúng của Kazakhstan; Phó Chủ tịch thứ nhất của đảng "Nur Otan".
*Janabil Jänäbil Smağululı () – Chính trị gia Trung Quốc.
*Mayra Muhammad-kyzy (; Maira Kerey) – Nghệ sĩ Opera. Cô là người Kazakh đầu tiên tại Nhà hát Grand Opera Paris, và là Nghệ sĩ Ưu tú của Cộng hòa Kazakhstan.
*Mamer – Ca sĩ nhạc dân gian.
*Rayzha Alimjan (; ) – Nữ diễn viên và người mẫu người Kazakh Trung Quốc.
*Xiakaini Aerchenghazi () – Vận động viên trượt băng tốc độ đã tranh tài tại Thế vận hội Mùa đông 2018.
*Rehanbai Talabuhan – Vận động viên trượt băng tốc độ đã tranh tài tại Thế vận hội Mùa đông 2018.
*Adake Ahenaer () – Vận động viên trượt băng tốc độ.
*Yeljan Shinar () – Cầu thủ bóng đá hiện đang chơi ở vị trí hậu vệ cho câu lạc bộ Thâm Quyến.
*Yerjet Yerzat – Cầu thủ bóng đá Trung Quốc chơi cho Chongqing Dangdai Lifan FC.
*Yeerlanbieke Katai () – Vận động viên vật tự do; giành huy chương đồng tại Đại hội Thể thao Châu Á 2014, và tranh tài tại Thế vận hội Mùa hè 2016.
*Zhumabek Tursyn – Võ sĩ võ thuật tổng hợp; anh từng thi đấu ở hạng gà tại Ultimate Fighting Championship (UFC).
*Kanat Islam – Võ sĩ quyền Anh đã giành huy chương đồng tại Thế vận hội Mùa hè 2008, Giải vô địch thế giới 2007, và Đại hội Thể thao Châu Á 2006.
*Yushan Nijiati – Võ sĩ quyền Anh nghiệp dư; giành huy chương đồng tại Giải vô địch boxing nghiệp dư thế giới 2007 ở hạng cân 91 kg.
*Tuohetaerbieke Tanglatihan () – Võ sĩ quyền Anh nghiệp dư; tranh tài trong nội dung hạng trung nam tại Thế vận hội Mùa hè 2020.
*Walihan Sailike () – Vận động viên vật cổ điển; giành huy chương đồng trong nội dung 60 kg tại Giải vô địch vật thế giới 2018, và huy chương đồng tại Thế vận hội Mùa hè 2020.
*Ahenaer Adake () – Vận động viên trượt băng tốc độ; tranh tài trong các nội dung 1.500 mét nữ, 3.000 mét nữ và đuổi bắt đồng đội tại Thế vận hội Mùa đông 2022.
* Sayragul Sauytbay () – Bác sĩ, hiệu trưởng, nhà hoạt động chính trị và người tố cáo về các Trại cải tạo Tân Cương.

## Xem thêm
* Người Hoa tại Kazakhstan
* Quan hệ Trung Quốc – Kazakhstan 
* Sự kiện Y–Ta
* Người Kyrgyz tại Trung Quốc
* Người Uzbek tại Trung Quốc
* Người Đông Can

## Ghi chú

## Tham khảo

* Benson, L; Svanberg, I. (1988) *The Kazakhs in Xinjiang*, in L. Benson; I. Svanberg (eds.) *The Kazakhs of China: Essays on an Ethnic Minority*. Uppsala: Uppsala Universitet, pp. 1–107.
* Tazhibayeva, S.Zh; Nevskaya, I.A; Mutali, A.K; Kadyskyzy, A; Absady, A.A; (2023) "Lexical Peculiarities of Kazakh Spoken in China", *Turkic Studies Journal*, 5(4), pp. 130–145.
* Salimjan, G. (2021) "Mapping Loss, Remembering Ancestors: Genealogical Narratives of Kazakhs in China," *Asian Ethnicity*, 22(1), pp. 105–120. 

## Liên kết ngoài

*Bản đồ tỷ lệ người Kazakh theo từng huyện