Thiện Hóa tự

**Thiện Hóa tự** hay **Chùa Thiện Hóa** () là một ngôi chùa Phật giáo tại thành phố Đại Đồng, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc. Chùa được dựng lần đầu vào đầu thế kỷ 8, thời nhà Đường, song kiến trúc cổ nhất còn lại có niên đại thế kỷ 11. Trải qua nhiều đợt tu bổ, hiện di tích còn ba tòa điện nguyên gốc và hai lầu các dựng lại gần đây. Công trình lớn nhất và sớm nhất là **Đại Hùng Bảo điện** (thế kỷ 11, thời nhà Liêu), được xem là một trong những đại điện cùng loại lớn tại Trung Quốc. Cổng chính và **Tam Thánh điện** cũng có giá trị lịch sử, có niên đại thế kỷ 12, thời nhà Kim.

## Lịch sử
Thiện Hóa tự được dựng lần đầu vào niên hiệu Khai Nguyên của nhà Đường (713–741) dưới sự bảo trợ của Đường Huyền Tông, khi đó có tên là chùa Khai Nguyên. Sau khi nhà Đường sụp đổ trong thời Ngũ đại Thập quốc (906–960), chùa đổi tên và được gọi là Da Pu'ensi. Trong giai đoạn biến động này, trong số mười tòa kiến trúc của chùa chỉ còn ba hoặc bốn tòa tránh được hủy hoại. Sau khi nhà Liêu kiểm soát khu vực từ năm 960, chùa dần định hình bố cục như hiện nay.

Chùa lại bị hư hại nặng khi nhà Kim tiếp quản năm 1120; đến năm 1128 bắt đầu một đợt sửa chữa kéo dài mười lăm năm. Năm 1421, chùa tiếp tục được tu bổ dưới sự chủ trì của một nhà sư tên Dayong. Năm 1445, ông nhận được ban tặng kinh điển từ triều đình; đây cũng là lần đầu ngôi chùa được gọi bằng tên hiện nay, Thiện Hóa tự. Cuối thế kỷ 16, tháp trống và tháp chuông được dựng trên cùng một nền đá (*yuetai*, 月台) đỡ Đại Hùng Bảo điện. Trong hai thế kỷ tiếp theo, chùa còn nhiều đợt sửa chữa, nhưng đến cuối thế kỷ 18 lại xuống cấp; việc dùng một tòa điện làm chuồng lạc đà khiến một mảng tường bị sập. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Phổ Hiền các bị phá hủy và được dựng lại vào năm 1953.

## Kiến trúc
Hiện Thiện Hóa tự gồm ba kiến trúc chính (Đại Hùng Bảo điện, Tam Thánh điện và Cổng chính) xếp trên trục bắc–nam, cùng hai lầu các ở phía đông và phía tây của Tam Thánh điện. Hai bên Đại Hùng Bảo điện còn có hai tòa điện nhỏ. Các "điện" trong cụm Đại Hùng Bảo điện vốn được dựng thời nhà Liêu (907–1125), nhưng hiện chỉ Đại Hùng Bảo điện được xem là kiến trúc thời Liêu còn tồn tại. Cổng chính và Tam Thánh điện được trùng tu quy mô lớn dưới thời nhà Kim và thường được xếp loại là kiến trúc thời Kim.

### Đại Hùng Bảo điện

**Đại Hùng Bảo điện** (, *Dàxíongbǎo Diàn*) là tòa điện ở phía bắc và lớn nhất, có niên đại thế kỷ 11. Điện có bảy gian theo chiều ngang và năm gian theo chiều sâu (40,5 × 25 m), với ba cửa ở mặt trước. Công trình đặt trên một nền cao khoảng ba mét, vốn từng là vị trí của tháp trống và tháp chuông (nay không còn). Theo chuẩn mực trong bộ trước tác kiến trúc Trung Hoa thế kỷ 11 *Yingzao fashi*, điện được đỡ bằng hệ thống đấu củng hạng năm (鋪作) trong hệ thống tám cấp.

Nội thất có các tượng thời nhà Kim về Ngũ Như Lai (; *Wǔfāngfó*): Mahavairocana (Đại Nhật Như Lai), Amoghasiddhi (Bất Không Thành Tựu), Amitābha (A Di Đà), Akshobhya (A Súc) và Ratnasambhava (Bảo Sinh), là nhóm tượng quan trọng trong truyền thống Mật tông Trung Hoa. Phía trên là một kết cấu tảo tỉnh (), dạng trần gỗ bát giác được sơn vẽ và trang trí.

Cùng với tượng các đệ tử và thị giả, hai bên vách đông và tây còn có tượng của "Hai mươi bốn Thiên" (Twenty-Four Celestial Devas). Bên trong điện có khoảng 190 m² bích họa. Các bích họa được thực hiện trong giai đoạn 1708–1716 nhưng đã bị hư hại theo thời gian.

### Tam Thánh điện

**Tam Thánh điện** () là tòa điện ở giữa, được dựng dưới thời nhà Kim. Điện thờ bộ tượng Tam Thánh của Kinh Hoa Nghiêm: tượng trung tâm là Vairocana (khía cạnh phổ quát của Thích-ca Mâu-ni), kèm hai tượng Văn Thù Sư Lợi và Phổ Hiền Bồ Tát. Điện có ít cột cái ở trung tâm và phụ thuộc vào hệ xà, kèo và đấu củng hạng sáu.

### Phổ Hiền các
**Phổ Hiền các** () ban đầu được dựng dưới thời nhà Liêu. Lương Tư Thành khảo sát công trình vào thập niên 1930 và ghi nhận một kết cấu hai tầng đã hư hại nặng. Tầng một có một kiến trúc thu nhỏ và một khám thờ với hai pho tượng; tầng trên có tượng Phổ Hiền Bồ Tát.

Công trình bị phá hủy trong chiến tranh và được dựng lại năm 1953. Lầu có ba gian theo chiều ngang và hai gian theo chiều sâu, gần vuông, đặt trên một nền đá thấp gọi là *yuetai* (月台) tiếp cận bằng một bậc thang ngắn. Nhìn từ ngoài, lầu có vẻ chỉ hai tầng, nhưng thực tế có ba tầng, trong đó tầng hai bị che khuất khi quan sát từ bên ngoài. Mỗi tầng đều có hàng cột bao quanh.

### Văn Thù các
**Văn Thù các** () bị phá hủy vào đầu thế kỷ 20 sau khi cháy, khi công trình đã bị chuyển đổi công năng thành một xưởng thuộc da. Lầu được chính quyền địa phương dựng lại vào năm 2008.

### Cổng chính
**Cổng chính** () là tòa đại sảnh xây dưới thời nhà Kim vào thế kỷ 12, đồng thời là kiến trúc lối vào của chùa. Bên trong có tượng Tứ đại Thiên vương, hai tượng ở phía đông và hai tượng ở phía tây. Công trình dài năm gian và rộng hai gian, diện tích khoảng 278 m². Hệ đấu củng dùng để đỡ kết cấu thuộc hạng năm.

## Tham khảo
### Chú thích

### Thư mục

*Howard, Angela Falco, et al. *Chinese Sculpture*. New Haven: Yale University Press, 2006. 
*Guo Daibeng. "The Liao, Song, Xixia and Jin Dynasties." in Nancy Shatzman Steinhardt, ed., *Chinese Architecture* (New Haven: Yale University, 2002), 131–198. 
*Shen Weichen,  ed. *Huayan Temple, Shanhua Temple, Wall of Nice Dragons*. Taiyuan: Shanxi People's Press, 2002. 
*Steinhardt, Nancy Shatzman. "Liao: An Architectural Tradition in the Making," *Artibus Asiae* (Volume 54, Number 1/2, 1994): 5–39.
*Steinhardt, Nancy Shatzman. *Liao Architecture*. Honolulu: University of Hawaii Press, 1997. 
*Zhao Yu,  ed. *Shanxi*. Beijing: Chinese Travel Press, 2007. 

## Liên kết ngoài
*Shanhua Monastery, Architectura Sinica Site Archive