Núi Zi'liêng

**Núi Zi'liêng** là một núi ở huyện Tây Giang thuộc tỉnh Quảng Nam. Khu vực sườn và đỉnh núi có quần thể rừng pơ mu (*Fokienia hodginsii*) phân bố chủ yếu trên địa bàn hai xã A Xan và Tr'hy, với diện tích khoảng 450 ha. Ngày 10 tháng 5 năm 2016, 725 cây pơ mu cổ thụ tại khu vực này được công nhận là Cây di sản Việt Nam. Bảo vệ rừng pơ mu triển khai theo hướng phối hợp tuần tra cộng đồng và lực lượng chuyên trách.

## Vị trí và đặc điểm địa hình
Zi'liêng nằm trong vùng núi phía tây của tỉnh Quảng Nam, địa hình dốc và chia cắt mạnh theo đặc trưng khu vực trung du - miền núi của tỉnh. Vùng rừng pơ mu trên Zi'liêng ở độ cao gần 1500 m so với mực nước biển. Đường vào khu vực rừng pơ mu được ghi nhận dài từ khoảng 5 km đến khoảng 8 km tùy tuyến và phạm vi tính toán.

## Điều kiện tự nhiên vùng núi phía tây Quảng Nam
Quảng Nam thuộc đới khí hậu nhiệt đới gió mùa và có phân hóa theo mùa; khu vực miền núi phía tây phân hóa theo đai cao rõ hơn so với vùng đồng bằng ven biển do tác động của địa hình. Các khối núi và thảm thực vật rừng ở phía tây tỉnh gắn với chức năng bảo vệ đất, hạn chế xói mòn và góp phần điều tiết nguồn nước theo mùa cho các lưu vực hạ du.

## Rừng pơ mu Zi'liêng
Rừng pơ mu nguyên sinh trên Zi'liêng có diện tích khoảng 450 ha, phân bố trên địa bàn hai xã A Xan và Tr'hy. Số liệu công bố về tổng số cây trong quần thể dao động theo từng đợt kiểm kê và phạm vi tính: có công bố nêu 1.396 cây, có công bố nêu khoảng 2.000 cây; danh sách Cây di sản trong đợt năm 2016 gồm 725 cây.

Pơ mu thuộc họ Hoàng đàn (Cupressaceae), sinh sống chủ yếu ở độ cao gần 1500 m; chiều cao phổ biến 30-50 m, lá dạng vảy và có hai dạng lá (lá dinh dưỡng và lá sinh sản). Chu kỳ sinh sản: ra hoa vào tháng 3 đến tháng 4, quả chín từ khoảng giữa tháng 11 đến đầu tháng 12. Gỗ pơ mu có mùi thơm và khả năng chống mối mọt; loài này nằm trong Sách đỏ Việt Nam (1996) theo mô tả của các nguồn trong nước.

## Kiểm kê và công nhận Cây di sản
Đợt công nhận năm 2016 áp dụng cho 725 cây pơ mu cổ thụ; danh sách công nhận gồm các cây có đường kính từ 1,5 m trở lên theo mô tả báo chí cùng thời điểm. Quần thể pơ mu thuộc hai xã A Xan và Tr'hy, nằm trên núi Zi'liêng, có diện tích khoảng 450 ha và ở độ cao gần 1500 m. Quản lý hiện trường gắn với đánh số cây và gắn chíp định vị để theo dõi.

## Nghiên cứu khoa học và tư liệu khí hậu
Pơ mu ở miền Trung Việt Nam được sử dụng trong nghiên cứu niên đại vòng năm cây và tái dựng khí hậu. Một nghiên cứu trên *[[Climate Dynamics]]* xây dựng chuỗi vòng năm từ *Fokienia hodginsii* ở vùng núi tỉnh Quảng Nam và tái dựng chỉ số khô - ẩm theo mùa (SPEI) cho khu vực Đông Nam Á. Một nghiên cứu trên *[[Dendrochronologia]]* sử dụng chỉ số "blue intensity" từ vòng năm pơ mu để trích xuất tín hiệu khí hậu và kiểm tra khả năng tái dựng biến thiên khí hậu theo mùa ở miền Trung Việt Nam.

## Bảo vệ rừng và quản lý tài nguyên
Bảo vệ rừng pơ mu Zi'liêng triển khai theo hướng phối hợp giữa lực lượng kiểm lâm và cộng đồng địa phương, kèm tuần tra theo ca tại các tuyến đường mòn và vùng lõi. Mỗi cây pơ mu trong danh sách theo dõi được đánh số và gắn chíp định vị phục vụ quản lý hiện trường.

## Trong đời sống văn hóa địa phương
Trong luật tục địa phương, pơ mu gắn với quan niệm về rừng thiêng; việc chặt cây làm nhà đặt trong cơ chế đồng thuận của bản làng và nghi thức liên quan khi vào rừng.

## Tham khảo