Di tích quốc gia Cedar Breaks

**Di tích quốc gia Cedar Breaks** là một di tích quốc gia của Hoa Kỳ thuộc quận Iron, nằm ở tây nam của bang Utah, cách thành phố Cedar 29 km (18 dặm Anh) về phía đông. Khu di tích này là một lòng chảo địa chất đa dạng và đa sắc màu vô cùng ấn tượng, nhìn giống một khán đài vòng cung (amphitheater) tự nhiên khổng lồ, rộng 5 km (3 dặm Anh) và sâu 762 m (2.500 ft). Khu di tích có diện tích 2,491 ha (6,155 mẫu Anh) và độ cao thay đổi từ 3.250 m (10.662 ft) ở vành khán đài phía tây bắc đến 2.469 m (8.100 ft) gần suối Ashdown ở ranh giới phía tây của khu di tích.

## Lịch sử
Những cư dân đầu tiên của khu vực này là người Mỹ bản địa Paiut miền Nam (Southern Paiut). Họ gọi Cedar Breaks là *u-map-wich*, có nghĩa "nơi mà đá luôn sạt lở" hay *Ungkaw Pekonump*, dịch là "vùng lõm đỏ". Những người định cư da trắng đến sau gọi vùng này là Cedar Breaks (Đứt gãy Tuyết tùng)  vì lầm tưởng cây bách xù (juniper) ở đây là cây tuyết tùng (cedar). "Breaks" là một thuật ngữ địa lý để mô tả sự thay đổi đột ngột, hay đổ vỡ (break), của địa hình. Đến đầu thế kỷ 20, vẻ đẹp của Cedar Breaks được ngành đường sắt bắt đầu chú ý. Năm 1924, Công ty Đường sắt Union Pacific đã xây dựng một nhà nghỉ tại đây để thu hút du khách trong lộ trình "Chuyến tham quan vòng tròn" khởi hành từ thành phố Cedar nối liền các vườn quốc gia Zion, Bryce Canyon, Grand Canyon (Bờ Bắc) với Cedar Breaks. 

Ngày 22 tháng 8 năm 1933 tổng thống Franklin Roosevelt tuyên bố Cedar Breaks là một di tích quốc gia dưới sự quản lý của Cục Công viên Quốc gia Hoa Kỳ.  

## Địa chất
Di tích quốc gia Cedar Breaks nằm ở rìa phía tây của Cao nguyên Markagunt (Markagunt Plateau), thuộc hệ thống Cao nguyên Colorado (Colorado Plateau), cùng một cao nguyên đã tạo ra nửa phía nam của Vườn quốc gia Zion. Đứng ở mép vực của khán đài lộ thiên, du khách sẽ được chiêm ngưỡng một kỳ quan ở độ cao trên 3.000 mét với những vách đá dựng đứng và những mũi đá nhọn đủ màu sắc. 

Sự hình thành của Di tích quốc gia Cedar Breaks là một chuỗi hoạt động địa chất kéo dài hàng chục triệu năm của các quá trình trầm tích, nâng cao địa chất và xói mòn khắc nghiệt.  

### Môi trường trầm tích cổ đại

Toàn bộ khán đài vòng cung tự nhiên này được chạm khắc từ thành hệ địa chất Claron (Claron Formation), một lớp đá trầm tích được tạo ra cách đây khoảng 60 đến 40 triệu năm. Vào thời điểm đó, khu vực này không phải là cao nguyên mà là một bồn địa thâp với hệ thống Hồ Claron (Claron Lake) khổng lồ. Các dòng sông chảy vào hồ đã mang theo bùn, cát và các khoáng chất hòa tan. Theo thời gian, các lớp trầm tích này lắng đọng và nén chặt thành đá vôi, đá bùn và đá sa thạch. Sự thay đổi nồng độ khoáng chất và mực nước hồ trong hàng triệu năm đã tạo nên các lớp đá có độ cứng và thành phần khác nhau, tiền thân cho những cấu trúc lồi lõm sau này. 

### Quá trình nâng cao và đứt gãy
Cách đây khoảng 20 triệu năm, các lực kiến tạo bắt đầu nâng toàn bộ Cao nguyên Colorado lên cao, trong đó có Cao nguyên Markagunt. Đặc biệt, khu vực này bị tác động mạnh bởi Đứt gãy Hurricane (Hurricane Fault). Sự nâng cao này không chỉ đưa các lớp đá hồ cổ đại lên độ cao hơn 3.000 mét mà còn tạo ra các vết nứt và kẽ hở thẳng đứng trong đá, tạo điều kiện cho nước xâm thực và bắt đầu quá trình điêu khắc. 

### Cơ chế xói mòn "nêm băng" (Frost Wedging)

Do ở độ cao trên 3.000 m (10.000 ft), Cedar Breaks trải qua hơn 200 chu kỳ đóng băng và tan băng mỗi năm. Vào ban ngày, tuyết tan chảy thành nước và thấm vào các khe nứt của đá vôi. Vào ban đêm, khi nhiệt độ giảm sâu, nước đóng băng và nở rộng thể tích thêm khoảng 9%, tạo ra sức ép rất lớn làm vỡ đá từ bên trong. Quá trình này, kết hợp với sức hòa tan của axit carbonic nhẹ trong nước mưa, đã gọt giũa các vách đá thành những cột đá hoodoo (hoodoos), những vây đá (fins) và những vòm đá tự nhiên (natural arches) hay hang hốc kỳ dị. 

### Bảng màu khoáng chất
Màu sắc sặc sỡ của Cedar Breaks là kết quả của sự oxi hóa các khoáng chất có trong đá. Sắt oxi hóa (hematite) tạo ra các dải màu đỏ, cam và hồng rực rỡ. Mangan oxi hóa tạo ra sắc tím và sắc tía oải hương. Những lớp đá màu trắng tinh chứa rất ít hoặc không có khoáng chất kim loại, đại diện cho những thời kỳ trầm tích đá vôi nguyên chất hơn.

## Sinh thái

Các động vật hoang dã thường xuyên được bắt gặp ở khu vực núi cao này. Hươu la và nhím Bắc Mỹ (*Erethizon dorsata*) là các loài phổ biến, cũng như các loài gặm nhấm và động vật tương tự như marmota, sóc đất vàng (*Callospermophilus lateralis*), chuột túi má và sóc chuột. Báo sư tử và các loài động vật lớn khác cũng sống trong khu vực nhưng hiếm khi được nhìn thấy. Các loài chim phổ biến bao gồm chim bổ hạt Clark, nhạn xanh tím và quạ thường.

Thông bristlecone (*Pinus longaeva*), một loài cây được biết đến là sinh vật đơn lẻ sống lâu đời nhất, cũng được thấy ở vùng đất cao này, với một số cá thể địa phương được xác định là hơn 1.600 năm tuổi. Các đồng cỏ cận núi cao nằm rải rác trên nóc khán đài vòng cung ở những khu vực như Ao Núi Cao (Alpine Pond), nơi du khách có thể dễ dàng đi bộ đến từ đường cái dọc theo một đường mòn thoáng đãng. Dương lá rung (*Populus tremuloides*), vân sam Engelmann (*Picea engelmannii*), lãnh sam cận núi cao (*Abies lasiocarpa*) và thông limber (*Pinus flexilis*) cũng mọc ở đây.

Ở độ cao này mùa xuân bắt đầu vào tháng 6, khi hoa dại phủ kín nóc khán đài vòng cung. Hoa dại nở suốt mùa sinh trưởng ngắn ngủi, và du khách có thể thưởng ngoạn khấu lâm Colorado (*Aquilegia caerulea*), cỏ chổi sơn đỏ (*Castilleja miniata*),phi yến cận núi cao (''Delphinium occidentale''), sao băng xinh đẹp (''Dodecatheon pulchellum''), cúc hắt hơi cam (*Hymenoxys hoopesii*), kiều mạch Panguitch (*Eriogonum panguicense*), khói đồng (*Erythrocoma triflora*), đậu cánh chim bạc (Lupinus argenteus), anh thảo chiều vàng (''Oenothera flava''), năm cánh dạng bụi (''Potentilla fruticosa''), anh thảo Parry (*Primula parryi*), mao lương lá mã đề (*Ranunculus alismifolius*), và hai loài *[[:en:Penstemon|Penstemon]]*.

## Khí hậu

Theo phân loại khí hậu Köppen, Di tích quốc gia Cedar Breaks có khí hậu ôn đới không có mùa khô mùa hè ấm áp (Cfb).

Lượng giáng thuỷ trung bình hàng năm là 755 mm (29,73 in), dao động từ mức thấp nhất là 429 mm (16,90 in) vào năm 1989 đến mức cao nhất là 1.201 mm (47,24 in) vào năm 1966. 

Nhiệt độ tối đa trung bình hàng năm là 5,7°C (42,3°F), dao động từ mức thấp nhất -2,6°C (27,4°F) vào tháng 1 đến mức cao nhất 16,9°C (62,5°F) vào tháng 7, trong khi nhiệt độ tối thiểu trung bình hàng năm là -2,7°C (27,2°F), dao động từ -10,9°C (12,4°F) vào tháng 1 đến 8,6°C (47,4°F) vào tháng 7. 

Nhiệt độ tối thiểu trung bình hàng tháng chỉ cao hơn 0°C (32°F) vào các tháng 6, 7, 8 và 9. Kết quả là mùa đông kéo dài, lạnh giá và mùa hè ngắn ngủi, mát mẻ. Lượng tuyết tích lũy hàng năm có thể vượt quá 9 mét (30 feet).

## Hoạt động giải trí
Khu di tích mở cửa quanh năm, tuy nhiên tình trạng đường xe ra vào thay đổi theo mùa. Do nằm ở nơi quá cao, tuyết ở đây bắt đầu tích tụ dày đặc từ cuối tháng 10 đến đầu tháng 12 và thường kéo dài đến cuối tháng 5 và đầu tháng 6, khiến xe cộ không thể ra vào được. Trung tâm du khách Cedar Breaks đóng cửa định kỳ hàng năm từ giữa tháng 10 đến cuối tháng 5. 

### Lái xe ngắm cảnh
  
Một cung đường dài 8 km (5 dặm) chạy ngang qua vùng núi cao sẽ dẫn du khách đến những điểm tham quan của khu di tích. Các điểm quan sát, các lối vào đường mòn và tất cả các dịch vụ dành cho du khách đều nằm dọc theo con đường này.

Có bốn điểm quan sát dọc theo cung đường ngắm cảnh này để du khách chiêm ngắm khán đài lộ thiên Cedar Breaks vĩ đại: Point Supreme, Sunset View, Chessman Ridge, và North View. Mỗi điểm quan sát có một góc nhìn khác nhau, không điểm nào giống điểm nào.
### Đi bộ đường dài
Di tích quốc gia Cedar Breaks có nhiều tuyến đường mòn đi bộ đường dài, hầu hết đều dễ đi đến khó vừa phải. Các tuyến Sunset Trail (3,2 km) và Nature Trail (1 km) thuộc loại dễ đi. Tuyến Alpine Pond Loop Trail có một vòng to (3,2 km) và một vòng nhỏ (1,6 km) thuộc loại trung bình và tuyến South Rim Trail (8 km) thuộc loại khá khó đi.

Những đường mòn này dẫn đến những điểm ngắm cảnh ngoạn mục mà nếu chỉ ở trên đường xe chạy thì không thể thấy. Vì tất cả các đường mòn đều bắt đầu ở độ cao trên 3.000 m (10.000 ft) nên những ai chưa thích nghi với khí hậu vùng cao sẽ cảm thấy khó khăn hơn khi đi. 

### Cắm trại
Khu cắm trại Point Supreme Campground có 25 điểm cắm trại và chỉ mở cửa vào mùa hè từ giữa tháng 6 đến giữa tháng 9. Lúc đó những đồng cỏ quanh khu cắm trại mọc đầy hoa dại rất đẹp và thời tiết mát mẻ vì ở độ cao 3.000 m (10.000 ft).

### Ngắm sao
Di tích quốc gia Cedar Breaks là một trong những điểm đến ngắm sao hàng đầu ở Hoa Kỳ. Năm 2017 khu di tích này chính thức được Tổ chức DarkSky International công nhận là Công viên Bầu trời Đêm Quốc tế (International Dark Sky Park), một danh hiệu chỉ một số ít địa điểm trên thế giới đạt được.

Vì khu di tích nằm ở độ cao trên 3.000 mét (10.000 feet), người xem sẽ nhìn xuyên qua một lớp khí quyển mỏng hơn, kết quả là các thiên thể và dải Ngân Hà nhìn sắc nét và rõ ràng hơn. 

### Xem lá mùa thu
Do ở độ cao trên 3.000 mét, Di tích quốc gia Cedar Breaks là một trong những nơi lá mùa thu xuất hiện sớm nhất ở Mỹ, có thể ngay từ giữa tháng 9 lá đã bắt đầu đổi màu. Điểm nhấn nổi bật nhất của Cedar Breaks là dương lá rung (*Populus tremuloides*). Không giống cây phong ở bắc Utah đổi màu đỏ tươi, cây dương ở đây đổi màu vàng óng ả. Những địa điểm xem lá vàng đẹp nhất ở Cedar Breaks là đường mòn Alpine Pond Loop Trail và điểm quan sát Point Supreme Overlook.

### Hoạt động mùa đông
Đường xá và dịch vụ trong khu di tích thường đóng cửa từ giữa tháng 10 đến hết tháng 5 do bị tuyết phủ dày, tuy nhiên khu di tích vẫn mở cửa cho các hoạt động trượt tuyết đường dài (*cross-country skiing*), đi bộ trên tuyết (*snowshoeing*) và lái xe trượt tuyết (*snowmobiling*) chỉ trên những con đường chưa được dọn tuyết.  

## Xem thêm
* Danh sách di tích quốc gia tại Hoa Kỳ

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Trang chính thức của Di tích quốc gia Cedar Breaks – Cục Công viên Quốc gia Hoa Kỳ