Hoàng Đạo Bà

**Hoàng Đạo Bà** (;  1245 – 1330), còn gọi là **Hoàng Bà** (黄婆) hay **Hoàng Mẫu** (黄母), là nghệ nhân dệt may cuối thời Nam Tống đầu thời Nguyên. Bà vốn xuất thân từ nghèo khó và đã vươn lên trở thành một trong những người phụ nữ nổi tiếng nhất trong ngành dệt may Trung Quốc cổ đại. Hoàng Đạo Bà được tôn vinh là "bà tổ" của ngành dệt may Trung Quốc nhờ góp phần cải tiến các công cụ dệt và truyền bá kỹ thuật trồng bông, dệt vải từ vùng đảo Hải Nam về đất liền, giúp thay đổi hoàn toàn nền kinh tế nông nghiệp thời bấy giờ.

## Tiểu sử
Hoàng Đạo Bà sinh vào năm Thuần Hựu thứ 5 thời Nam Tống (1245), quê vùng Ô Nê Kinh, huyện Hoa Đình, phủ Tùng Giang (nay thuộc thị trấn Hoa Kính, quận Từ Hối, Thượng Hải). Họ của bà là Hoàng, còn "Đạo Bà" là một danh hiệu tôn kính mà bà được ban tặng vào cuối đời. Do gia đình nghèo khó, bà bị bán làm con dâu lúc còn thiếu niên, sau khi kết hôn phải chịu đựng sự ngược đãi trong gia đình nhà chồng, nên lén bỏ trốn theo tàu biển trên sông Hoàng Phố đến đảo Hải Nam, Nhai Châu. Tại Nhai Châu, bà học được kỹ thuật kéo sợi và dệt vải từ người dân tộc Lê địa phương.

Vào khoảng năm 1295, bà trở về Ô Nê Kinh phủ Tùng Giang và bắt đầu truyền dạy cho phụ nữ địa phương công nghệ kéo sợi và dệt bông, đồng thời sản xuất quần áo, vải lụa mịn và các máy móc dệt may (như máy đánh tơi, máy ép và khung dệt ba thoi chạy bằng bàn đạp) giúp tăng đáng kể hiệu suất. Về khía cạnh dệt, bà sản xuất các loại vải bông pha, vải màu và vải có sự kết hợp sợi dọc và sợi ngang khác nhau. Công nghệ dệt này đã làm cho quê hương bà trở nên nổi tiếng và đặt nền móng cho ngành sản xuất dệt may tại đây. Nhờ vậy mà tạo ra sản phẩm nổi tiếng là vải Ô Nê Kinh. Từ đó, nghề dệt ở Tùng Giang phát triển, lan rộng khắp vùng hạ lưu Trường Giang, sau này Tùng Giang trở thành trung tâm sản xuất vải bông nổi tiếng cả nước, sản phẩm được bán khắp nơi. Sau khi qua đời, người dân địa phương lập miếu thờ bà. Có ghi chép khác nói rằng bà sống ở Nhai Châu gần bốn mươi năm, tuổi già nhớ quê hương, vào khoảng những năm 1290, đã trở về quê nhà mang theo dụng cụ dệt.

Theo ghi chép, vào thời Nguyên Trinh (1295–1296), Hoàng Đạo Bà từ Nhai Châu đến Ô Nê Kinh, Tùng Giang, dạy phụ nữ địa phương kỹ thuật dệt bông; về sau, người ta lập miếu thờ bà. Trong chính sử, Hoàng Đạo Bà không được ghi lại, chỉ có thể tìm thấy các ghi chép về bà trong các bút ký, địa phương chí, bia ký và truyền thuyết dân gian, và những nội dung này phần lớn được sao chép qua nhiều lần, rất giống nhau, nhưng chi tiết cụ thể lại có nhiều mâu thuẫn. Lưu Chính Cương và Phó Vĩ cho rằng, nghiên cứu học thuật về Hoàng Đạo Bà phần lớn dựa trên truyền thuyết dân gian, tư liệu lịch sử trực tiếp về bà rất ít. Từ thời Minh trở đi, Hoàng Đạo Bà liên tục được thần hóa, là kết quả của tầng lớp tinh hoa ở Thượng Hải khai thác tài nguyên văn hóa nhằm thích ứng với sự phát triển kinh tế địa phương. 

## Dệt may
Hoàng Đạo Bà là người tiên phong trong ngành dệt may thời nhà Nguyên. Bà cải tiến các kỹ thuật như: tách hạt, đánh tơi, kéo sợi và dệt vải. Bà còn tìm ra cách tách hạt ra khỏi bông một cách dễ dàng bằng cách cải tiến loại máy gọi là *Giảo xa*. Nhờ đó, máy có thể kéo cùng lúc ba sợi chỉ bằng cách đạp chân, giúp nâng cao đáng kể hiệu suất sản xuất. Bà tăng hiệu ứng rung của "cung bắn bông" lên xơ bông, làm cho bông trở nên tơi xốp hơn. Kết quả là, người thợ cảm thấy việc kéo sợi trong quá trình sản xuất trở nên dễ dàng hơn nhiều. Bà làm thay đổi cấu trúc ban đầu của bánh xe quay sợi để giảm khả năng sợi bị đứt đột ngột. Bà cũng cải tiến các công cụ dệt cũ và bổ sung thêm chức năng như dệt chọn sợi và dệt gấm.

Tại quê hương của Hoàng Đạo Bà, người dân từng có thói quen dùng tay tách hạt bông, lấy dây tre làm cung ấn, rung để tạo thành bông sợi, công việc vô cùng vất vả. Sau khi sáng tạo và phát minh ra công nghệ mới, bà đã mang nó trở về quê nhà. Bằng cách dạy cho dân địa phương phương pháp tách hạt bằng cách cán bông với máy *Giảo xa*, quê hương bà cuối cùng đạt được tỷ lệ sản xuất cao hơn và tạo ra nhiều loại vải lụa mịn màng hơn.

## Di sản
Dựa trên kỹ thuật dệt bông của người dân tộc Lê, Hoàng Đạo Bà đã phát minh và truyền bá công nghệ dệt bông được gọi là Công nghệ Ô Nê Kinh. Công nghệ này bao gồm ba phần chính: sơ chế, kéo sợi và dệt vải. Những cải tiến này không chỉ nâng cao hiệu suất và chất lượng của vải bông, mà còn tạo ra một tác động kinh tế khổng lồ cho vùng đồng bằng sông Dương Tử, đồng thời đặt nền móng cho văn hóa nông nghiệp và dệt may tại khu vực này. Với sự phát triển của công nghệ kéo sợi bông Hoàng Đạo Bà trong việc dệt gia đình, phụ nữ đã có thể kiếm thêm thu nhập về mặt tài chính. Nhờ đó, người phụ nữ có được địa vị cao hơn trong hôn nhân và trong gia đình.

## Tưởng niệm

Vườn Bách thảo Thượng Hải là nơi đặt Nhà Lưu niệm Hoàng Đạo Bà để tôn vinh bà. Nhà lưu niệm này được khánh thành tại quận Từ Hối, Thượng Hải vào năm 2003. Trong sân nhà lưu niệm có đặt một bức tượng Hoàng Đạo Bà cao 2,2 mét. Trên cột cửa có treo đôi câu đối: "Nhất thoa xuyên vũ trụ, lưỡng thủ chức vân y" (Một con thoi xuyên suốt vũ trụ, hai bàn tay dệt nên áo mây). Bức hoành phi phía trên mang dòng chữ "Y bị thiên hạ" (Quần áo chăn màn cho thiên hạ) do Chu Cốc Thành viết.

Ngày 20 tháng 11 năm 1980, Bộ Bưu chính Viễn thông Trung Quốc đã phát hành bộ 4 tem kỷ niệm về các nhà khoa học, trong đó Hoàng Đạo Bà là nhân vật thứ tư. Bà là nữ nhà khoa học cổ đại đầu tiên xuất hiện trên tem bưu chính. Vào năm 1989, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc đã phát hành một bộ tiền xu kỷ niệm các nhân vật lịch sử kiệt xuất của Trung Quốc. Một trong số đó mang hình ảnh của Hoàng Đạo Bà. Mặt trước của đồng xu in quốc huy, quốc hiệu và năm phát hành. Mặt sau là hình ảnh chân dung Hoàng Đạo Bà. Theo quan niệm dân gian, ngày mồng 6 tháng 4 âm lịch là ngày sinh của Hoàng Đạo Bà. Vì vậy, ngày này còn được gọi là "Ngày sinh của bông" tại Trung Quốc. Tên của bà cũng được đặt cho một hố va chạm trên sao Kim để vinh danh những đóng góp của bà cho nhân loại.

## Ảnh hưởng văn hóa
*Hoàng Đạo Bà* là tên một vở kịch sân khấu do Cao Độ, giáo sư tại Học viện Múa Bắc Kinh làm đạo diễn. Tác phẩm được công diễn lần đầu tại tỉnh Hải Nam, Trung Quốc, kể về câu chuyện bà học hỏi và cải tiến kỹ thuật dệt may của người dân tộc Lê trong thời gian sống trên đảo Hải Nam. Vở kịch gồm bảy phần, kết hợp văn hóa dân gian của người Lê với văn hóa dệt may Trung Hoa, tạo nên một câu chuyện huyền thoại về Hoàng Đạo Bà từ sự va chạm và giao thoa văn hóa. Dù có lồng ghép các yếu tố thần thoại, thông điệp chính của toàn bộ vở kịch là ngợi ca và tôn vinh những đóng góp của bà. Hình ảnh của bà trong vở kịch này là một người phụ nữ lao động cần cù, nhân hậu và tận tụy.

*[[Thiên nhai chức nữ]]* là một bộ phim truyền hình lấy bối cảnh xã hội loạn lạc cuối thời nhà Tống, kể về cuộc đời Hoàng Đạo Bà khi bà phải sống lưu vong trên đảo Hải Nam và học kỹ thuật dệt tại đó. Trong phim, bà được khắc họa là một thợ dệt xuất thân từ gia đình nghèo khó; dù phải chịu nhiều bất công trong cung đình, bà vẫn giữ tấm lòng vì dân và quên mình cứu giúp những người gặp hoạn nạn.

## Tham khảo