open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thiên Kim (diễn viên)

**Đoàn Thiên Kim** (25 tháng 1 năm 1933 – 20 tháng 2 năm 2023), thường được biết đến với nghệ danh **Thiên Kim**, là một nữ nghệ sĩ cải lương kiêm diễn viên người Việt Nam.

## Tiểu sử
Thiên Kim sinh năm 1933 tại Sài Gòn trong gia đình có 3 chị em gái. Cha bà là ông kép độc Sáu Đỏ. Cha mẹ bà li hôn từ năm bà mới 3 tuổi, từ đó bà sống cùng mẹ ghẻ, chịu sự hành hạ về thể xác của cả cha và mẹ ghẻ.

Lên 8 tuổi, bà bước vào sân khấu với các vai đào nhí rồi sớm thành danh với vai Huyền Trân Công Chúa năm 1953, vai Điêu Thuyền trong tuồng Phụng Nghi đình, khi đó bà mới 22 tuổi.

Năm 1955, khi đang đứng trên sân khấu Nguyễn Văn Hảo diễn vở *Lấp sông Gianh* (soạn giả Kinh Luân), một trái lựu đạn do ai liệng vào phát nổ khiến bà bị thương nghiêm trọng, nhiều mảnh đạn còn găm vào thân thể không gỡ ra được. Sự kiện này được quy cho các phần tử phản đối thống nhất hai miền, sau trở thành tình tiết cho bộ phim *[[Ván bài lật ngửa]]*, vai đào Thiên Kim do Kiều Mai Lý thủ diễn. Cũng vì sự kiện này, bà quyết định bỏ cổ nhạc để đi hát tân nhạc và đóng phim. Thời này, bà vang danh lừng lẫy với vai Huyền Trân công chúa trong xuất phẩm điện ảnh cùng tên của Liên Hiệp điện ảnh công ti.

Kể từ năm 2002, nghệ sĩ Thiên Kim vào ở viện dưỡng lão do cố NSND Phùng Há lập cho các văn nghệ sĩ gạo cội.

Từ năm 2002, do sức khỏe yếu, nghệ sĩ Thiên Kim đã vào sống ở Viện Dưỡng lão nghệ sĩ Tp.HCM. Khoảng tháng 10 năm 2022, sức khỏe của bà dần suy yếu. Nghệ sĩ Thiên Kim cũng đã được đưa đi điều trị nhiều lần ở các bệnh viện. Tuy nhiên, do tuổi cao và mắc nhiều bệnh nan y, các bác sĩ đã đề nghị gia đình đưa bà về chăm sóc. Và, nữ nghệ sĩ lão thành đã chọn Viện dưỡng lão nghệ sĩ Tp.HCM để sống những ngày cuối đời.

Bà qua đời tại viện dưỡng lão nghệ sĩ Thành phố Hồ Chí Minh lúc 0h30p ngày 20 tháng 2 năm 2023 (mùng 1 tháng 2 năm Quý Mão), sau một thời gian chống chọi với bạo bệnh, hưởng thọ 89 tuổi. Anh Tuấn - con trai cố nghệ sĩ cho biết bà ra đi trong yên lành.

## Vai diễn

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Có phim tôi chỉ nhận 500 nghìn đồng cát xê
* Đời thăng trầm của nghệ sĩ Thiên Kim và Mạc Can
300P/Catalina

**300P/Catalina** là một sao chổi gần Trái Đất có chu kỳ trong hệ Mặt Trời với chu kỳ quỹ đạo là 4,4 năm. Nó là sao chổi thứ hai từng được liệt kê trong Bảng rủi ro Sentry. Với đường kính 1,4&nbsp;km, nó là một trong những thiên thể lớn nhất từng được liệt kê trong Bảng rủi ro Sentry.

Nó được phát hiện ngày 6 tháng 5 năm 2005 với tên gọi 2005 JQ5, và được liệt kê trên Bảng rủi ro Sentry với năm thiên thể có khả năng va chạm thực sự bắt đầu vào năm 2041. Vào ngày 17 tháng 5 năm 2005, nó được đặt tên là sao chổi P/2005 JQ5 (Catalina). Nó đã bị loại khỏi Bảng rủi ro Sentry vào ngày 7 tháng 6 năm 2005. Nó được Đài thiên văn Arecibo quan sát vào ngày 12 tháng 6 năm 2005.

300P/Catalina tạo ra các tiếp cận gần Trái Đất và có khoảng cách giao cắt quỹ đạo nhỏ nhất từ Trái Đất là . Vào ngày 8 tháng 6 năm 2036, sao chổi này sẽ bay qua khoảng cách  tính từ Trái Đất.

## Mưa sao băng Xà Phu epsilon tháng 6
300P/Catalina bị nghi ngờ là thiên thể mẹ của mưa sao băng Xà Phu epsilon tháng 6 (tiếng Anh: June epsilon Ophiuchids) nhỏ. Có một sự bùng nổ của hoạt động sao băng từ ngày 19 tháng 6 năm 2019 cho đến ngày 26 tháng 6 năm 2019 khi 88 Xà Phu epsilon tháng 6 được mạng lưới CAMS (Cameras for Allsky Meteor Surveillance) phát hiện. Xà Phu epsilon tháng 6 tạo ra 50% các vụ phát hiện quả cầu lửa trong giai đoạn 22-24 tháng 6. Sự bùng nổ này cung cấp bằng chứng về hoạt động trong quá khứ của 300P/Catalina. Điểm phát là gần 16:21 (245,2) -7,4 trong chòm sao Xà Phu. Xà Phu epsilon tháng 6 tỏa ra từ một khu vực phát xạ rải rác rất lớn và có thể liên quan đến một số mưa sao băng nhỏ khác đã được xác định. Các sao băng này có vận tốc khoảng 14&nbsp;km/s.

## Tham khảo
(454101) 2013 BP73

**** tạm thời chỉ định  là một tiểu hành tinh có kích thước vài km, được phân loại như một đối tượng gần Trái Đất và tiểu hành tinh có khả năng nguy hiểm của nhóm Apollo, khoảng  đường kính.

## Sự miêu tả
Từ khi phát hiện cho đến tháng 8 năm 2013 khi Sentry cập nhật lên lịch thiên văn hành tinh (DE431), nó có mối đe dọa tác động cao thứ 4 trong Thang đo Nguy cơ Tác động Kỹ thuật Palermo. Nó được phát hiện vào ngày 22 tháng 1 năm 2013 bởi Khảo sát Núi Lemmonvới cường độ rõ ràng là 21 bằng cách sử dụng kính viễn vọng phản xạ . Nó có đường kính ước tính . Sáu hình ảnh Precovery từ tháng 4 năm 2003 đã được đặt. Nó đã bị xóa khỏi Bảng rủi ro Sentry vào ngày 3 tháng 1 năm 2014.

Nó có vòng cung quan sát là 10 năm với tham số không chắc chắn là 2. Sự nhiễu loạn của Trái Đất, Sao Kim và Sao Thủy sẽ làm tăng sự không chắc chắn của quỹ đạo theo thời gian. Khi tiểu hành tinh chỉ có vòng cung quan sát là 52 ngày, các bản sao ảo của tiểu hành tinh phù hợp với vùng không chắc chắn trong quỹ đạo đã biết cho thấy khả năng 1 trên 588.000 khả năng tiểu hành tinh có thể tác động đến Trái Đất vào ngày 11 tháng 12 năm 2096. Với Thang đo kỹ thuật Palermo là -3,42, tỷ lệ cược của tác động vào  trong năm 2096 là khoảng 2630 lần ít hơn  so với mức nền rủi ro tác động Trái Đất được định nghĩa là nguy cơ trung bình gây ra bởi các đối tượng cùng kích thước hoặc lớn hơn qua các năm cho đến ngày có tác động tiềm năng. Sử dụng quỹ đạo danh nghĩa, JPL Horizons cho thấy tiểu hành tinh sẽ là  từ Trái Đất vào ngày 11 tháng 12 năm 2096.  sẽ thực hiện một cách tiếp cận gần với Trái Đất vào ngày 17 tháng 12 năm 2018 sẽ cho phép sàng lọc quỹ đạo đã biết.

## Đánh số và đặt tên
Hành tinh nhỏ này được Trung tâm Hành tinh nhỏ đánh số vào ngày 25 tháng 12 năm 2015 (). Tính đến năm 2018, nó vẫn chưa được đặt tên.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Danh sách các tiểu hành tinh có khả năng gây nguy hiểm (PHAs), *Trung tâm hành tinh nhỏ* 
* PHA Đóng phương pháp tiếp cận Trái Đất, *Trung tâm hành tinh nhỏ* 
* Danh sách các hành tinh nhỏ của Apollo (theo chỉ định), *Trung tâm hành tinh nhỏ* 
* Cơ sở dữ liệu tiểu hành tinh Lightcurve (LCDB), mẫu truy vấn (thông tin ) 
* Hoàn cảnh khám phá: Các hành tinh nhỏ được đánh số (450001) - (455000) - Trung tâm hành tinh nhỏ 
*      
** Tiếp cận gần &nbsp; **·**   Khám phá &nbsp; **·**   Phù du &nbsp; **·**   Sơ đồ quỹ đạo &nbsp; **·**   Yếu tố quỹ đạo &nbsp; **·**   Thông số vật lý
2007 VK184

**** là một tiểu hành tinh có kích thước nhỏ hơn km, được phân loại là vật thể gần Trái Đất của nhóm Apollo và được ước tính là khoảng  đường kính. Nó được liệt kê trên Bảng rủi ro Sentry với thang điểm Torino là 1. Xếp hạng thang điểm Torino là 1 là một khám phá thông thường trong đó một đường chuyền gần Trái Đất được dự đoán sẽ không gây ra mức độ nguy hiểm bất thường nào.

## Sự miêu tả
 được phát hiện vào ngày 12 tháng 11 năm 2007, bởi Khảo sát bầu trời Catalina. Nó đã được Mauna Kea thu hồi vào ngày 26 tháng 3 năm 2014, và bị xóa khỏi Bảng rủi ro Sentry vào ngày 28 tháng 3 năm 2014. Đến ngày 4 tháng 1 năm 2008, với vòng cung quan sát là 52 ngày, có 1 trên 2700 cơ hội tác động với Trái Đất vào ngày 3 tháng 6 năm 2048. Bảng rủi ro Sentry, sử dụng vòng cung quan sát trong 60 ngày, cho thấy tiểu hành tinh có cơ hội 1 vào năm 1820 (0,055%) tác động đến Trái Đất vào ngày 3 tháng 6 năm 2048. Kể từ khi phục hồi tháng 3 năm 2014, được biết rằng tiểu hành tinh sẽ vượt qua  từ Trái Đất vào ngày 2 tháng 6 năm 2048.

### Tiếp cận 2014
Trước khi tiếp cận gần năm 2014, tiểu hành tinh này có vòng cung quan sát khiêm tốn trong 60 ngày, và quỹ đạo không chính xác của tiểu hành tinh này rất phức tạp khi tiếp cận gần với Trái Đất, Sao Kim và Sao Hỏa. Vào ngày 23 tháng 5 năm 2014, tiểu hành tinh đã vượt qua  từ Trái Đất  và đạt cường độ biểu kiến ~ 20,8. Đúng như dự đoán, cách tiếp cận gần cho phép các nhà thiên văn học phục hồi tiểu hành tinh vào ngày 26 tháng 3 năm 2014 và tinh chỉnh tỷ lệ xảy ra vụ va chạm trong tương lai. Khi tiểu hành tinh đến gần Trái Đất hơn, sự không chắc chắn về vị trí sẽ trở nên lớn hơn. Bằng cách phục hồi tốt tiểu hành tinh trước khi tiếp cận gần nhất, bạn có thể tránh tìm kiếm một vùng rộng lớn hơn trên bầu trời. Hầu hết các tiểu hành tinh được xếp hạng 1 trên Thang đo Torino sau đó bị hạ xuống 0 sau khi có nhiều quan sát hơn xuất hiện.

Đánh giá rủi ro được tính toán dựa trên đường kính 130 mét. Người ta ước tính rằng, nếu nó từng tác động đến Trái Đất, nó sẽ đi vào bầu khí quyển với tốc độ 19,2 &nbsp; km / s và sẽ có động năng tương đương 150 megaton TNT. Giả sử bề mặt mục tiêu là đá trầm tích, tiểu hành tinh sẽ tác động lên mặt đất với lượng tương đương 40 megatons TNT và tạo ra  miệng hố va chạm. Các tiểu hành tinh có đường kính khoảng 130 mét dự kiến sẽ tác động đến Trái Đất cứ sau 11000 năm hoặc lâu hơn.

Vào ngày 26 tháng 11 năm 2014, các quan sát bổ sung đã được thực hiện nhằm loại trừ khả năng xảy ra ảnh hưởng từ sao chổi này vào năm 2048.

## Xem thêm
* 99942 Apophis, một NEO, trong vài ngày, được cho là có xác suất tấn công Trái Đất vào năm 2029. Nhưng khả năng điều đó sẽ xảy ra nhanh chóng được xác định là bằng không.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Danh sách các tiểu hành tinh có khả năng gây nguy hiểm (PHAs), *Trung tâm hành tinh nhỏ* 
* 2007 VK184 
** Tiếp cận gần &nbsp; **&#xB7;** &#x20; Khám phá &nbsp; **&#xB7;** &#x20; Phù du &nbsp; **&#xB7;** &#x20; Sơ đồ quỹ đạo &nbsp; **&#xB7;** &#x20; Yếu tố quỹ đạo &nbsp; **&#xB7;** &#x20; Thông số vật lý
1994 WR12

**** là một tiểu hành tinh dài ít hơn một km, được phân loại là vật thể gần Trái Đất thuộc nhóm Aten, đường kính khoảng 130 mét. Lần đầu tiên được chụp tại Đài thiên văn Kitami vào ngày 26 tháng 11 năm 1994, tiểu hành tinh được phát hiện hai đêm sau đó bởi nhà thiên văn học người Mỹ Carolyn S. Shoemaker tại Đài thiên văn Palomar vào ngày 28 tháng 11 năm 1994. Sau đó nó không được quan sát từ năm 1994 cho đến khi được Mauna Kea phục hồi vào tháng 3 năm 2016. Nó đã bị xóa khỏi Bảng rủi ro Sentry vào ngày 2 tháng 4 năm 2016.

## Sự miêu tả
 quay quanh Mặt trời ở khoảng cách 0,5-1.1 &nbsp; AU cứ sau 8 tháng một lần (240 ngày). Quỹ đạo của nó có độ lệch tâm là 0,40 và độ nghiêng 7 ° so với đường hoàng đạo.

Nó có khoảng cách quỹ đạo tối thiểu Trái Đất là , nghĩa là khoảng cách 0,7 khoảng cách mặt trăng. Vào ngày 2046-ngày 25 tháng 11, nó sẽ vượt qua  từ Trái Đất với độ không chắc chắn là ± 800 &nbsp; km. Trong khi được liệt kê trên Bảng rủi ro Sentry, phạm vi cho khoảng cách tiếp cận gần 2046 thay đổi từ  đến  từ Trái Đất.

Trong khi được liệt kê trên Bảng rủi ro Sentry, bản sao ảo của tiểu hành tinh phù hợp với sự không chắc chắn trong quỹ đạo đã biết cho thấy có 116 tác động tiềm tàng trong khoảng thời gian từ năm 2054 đến 2109. Nó có khoảng 1 trên 9090 cơ hội tác động đến Trái Đất. Quỹ đạo được biết đến trước đây của tiểu hành tinh này còn phức tạp hơn nữa khi tiếp cận gần với Sao Kim và Sao Thủy. Nó đã được Mauna Kea thu hồi vào tháng 3 năm 2016, đã kéo dài vòng cung quan sát từ 34 ngày lên 21 năm.

Người ta ước tính rằng một tác động sẽ tạo ra tương đương 77 megatons TNT, gần gấp 1,5 lần so với vũ khí hạt nhân mạnh nhất từng được kích nổ (Tsar Bomba).

## Xem thêm
* Tiểu hành tinh bị mất

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

*      
** Tiếp cận gần &nbsp; **·**   Khám phá &nbsp; **·**   Phù du &nbsp; **·**   Sơ đồ quỹ đạo &nbsp; **·**   Yếu tố quỹ đạo &nbsp; **·**   Thông số vật lý
2008 CK70

**** (cũng được viết 2008 CK70) là một tiểu hành tinh gần Trái Đất thuộc nhóm Apollo. Trong năm 2013, nó có rủi ro va chạm cao thứ 7 trong thang Palermo. Nó được nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất (LINEAR) của Phòng thí nghiệm Lincoln phát hiện vào ngày 9 tháng 2 năm 2008 với cấp sao biểu kiến là 19,0 khi sử dụng kính viễn vọng phản xạ . Nó có đường kính ước tính   và không đủ lớn để đủ điều kiện là vật thể có khả năng gây nguy hiểm. Mười hình ảnh khám phá từ tháng 1 năm 2008 đã được định vị. Nó đã bị xóa khỏi Bảng rủi ro Sentry vào ngày 21 tháng 12 năm 2013. Có thể tìm lại được tiểu hành tinh này vào cuối tháng 9 năm 2017, nhưng nó sẽ chỉ có cấp sao biểu kiến khoảng 22.

Nó có cung quan sát 35 ngày với tham số không chắc chắn là 6. Sự nhiễu loạn của Trái Đất và Sao Kim sẽ làm tăng độ không chắc chắn quỹ đạo theo thời gian. Khi tiểu hành tinh này chỉ có cung quan sát 5 ngày, các bản sao ảo của tiểu hành tinh phù hợp với vùng không chắc chắn trong quỹ đạo đã biết cho thấy khả năng 1/2.700 là tiểu hành tinh này có thể va chạm với Trái Đất vào ngày 14 tháng 2 năm 2030. Với giá trị thang Palermo năm 2030 là -2,94, tỷ lệ va chạm của  vào năm 2030 thấp hơn khoảng 870 lần so với mức độ nguy hiểm nền của các va chạm Trái Đất được xác định là rủi ro trung bình do các vật thể cùng kích thước hoặc lớn hơn gây ra  qua các năm cho đến ngày có va chạm tiềm năng. Sức mạnh của một vụ nổ trong không trung như vậy sẽ ở đâu đó giữa thiên thạch Chelyabinsk và sự kiện Tunguska tùy thuộc vào kích thước thực tế của tiểu hành tinh. Sử dụng quỹ đạo danh nghĩa, JPL Horizons cho thấy tiểu hành tinh sẽ cách Trái Đất khoảng  vào ngày 14 tháng 2 năm 2030. Vào ngày 19 tháng 5 năm 2031, tiểu hành tinh có thể bay ngang qua Sao KIm ở khoảng cách .

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Canadian Astro Data Centre SSOIS: Solar Sys object image search 
* Lost NEOs (part 2): how to find them… online! / mpml #30423 (02 Oct 2014)
* Fast method for the estimation of impact probability of near-Earth objects – Vavilov & Medvedev
* 
* 
*
Dậy thì muộn

**Dậy thì muộn / dậy thì bị trì hoãn** là khi một người thiếu hoặc có sự phát triển không đầy đủ các đặc điểm tình dục cụ thể đã qua tuổi bắt đầu dậy thì thông thường. Người bệnh có thể không có dấu hiệu thể chất hoặc nội tiết tố mà tuổi dậy thì đã bắt đầu. Tại Hoa Kỳ, các bé gái được coi là chậm dậy thì nếu thiếu phát triển vú ở tuổi 13 hoặc chưa bắt đầu kinh nguyệt ở tuổi 16. Các bé trai được coi là chậm dậy thì nếu tinh hoàn không to lên ở tuổi 14. Dậy thì muộn ảnh hưởng đến khoảng 2% thanh thiếu niên.

Thông thường nhất, dậy thì có thể bị trì hoãn trong vài năm và vẫn diễn ra bình thường, trong trường hợp đó được coi là chậm phát triển cơ thể và dậy thì muộn, một biến thể phổ biến của sự phát triển thể chất lành mạnh. Sự chậm trễ của tuổi dậy thì cũng có thể xảy ra do nhiều nguyên nhân khác nhau như suy dinh dưỡng, các bệnh hệ thống khác nhau hoặc khiếm khuyết của hệ thống sinh sản (suy sinh dục) hoặc phản ứng của cơ thể đối với hormone giới tính.

Điều trị ban đầu cho dậy thì muộn không phải do một tình trạng mãn tính liên quan đến đo huyết thanh FSH, LH, testosterone / estradiol, cũng như chụp X quang tuổi xương.

Nếu có một khiếm khuyết vĩnh viễn của hệ thống sinh sản một cách rõ ràng, điều trị thường bao gồm thay thế các hormone thích hợp (testosterone / dihydrotestosterone cho bé trai, estradiol và progesterone cho bé gái).

## Thời gian và định nghĩa
Tuổi dậy thì được coi là chậm trễ khi trẻ chưa bắt đầu dậy thì khi hai độ lệch chuẩn hoặc khoảng 95% trẻ em có hoàn cảnh tương tự.

## Tham khảo
Khúc côn cầu trên băng tại Thế vận hội Mùa đông 2018 - Vòng loại nam

**Vòng loại của môn [[Khúc côn cầu trên băng tại Thế vận hội Mùa đông 2018 - Nam|khúc côn cầu trên băng nam Thế vận hội Mùa đông 2018]]** được xác định bởi bảng xếp hạng IIHF sau Giải vô địch khúc côn cầu trên băng nam thế giới 2015. Tám đội đứng đầu trên bảng xếp hạng thế giới cùng chủ nhà được vào thẳng Olympic, trong khi các đội còn lại cạnh tranh cho các suất còn lại.

## Các đội vượt qua vòng loại

;Ghi chú

## Phân hạt giống vòng loại
Để có suất trực tiếp, một quốc gia phải có mặt trong top 8 sau khi kết thúc Giải vô địch khúc côn cầu trên băng nam thế giới 2015. Đối với hệ thống tính điểm của IIHF World Ranking, năm hiện tại có giá trị điểm nhiều nhất, và mỗi năm trước đó sẽ giảm đi 25% số điểm. Các đội có nguyện vọng tham dự phải đăng ký trước tháng 4 năm 2015. Dưới đây là điểm dựa trên vị trí của các đội vào mùa giải năm 2015.

*Ba quốc gia có điểm xếp hạng nhưng không tham dự các giải của IIHF: Ireland, Hy Lạp, và Mông Cổ.
*Quốc gia không có số hạt giống quyết định không tham dự vòng loại Olympic.

## Vòng sơ loại 1
Hai đội xếp hạng thấp nhất thi đấu loại trực tiếp tại Bulgaria để giành quyền thi đấu ở vòng này. Đội đứng đầu mỗi bảng ở vòng này tiến vào vòng tiếp theo.

### Trận loại trực tiếp

### Bảng K
Các trận đấu diễn ra tại Tallinn, Estonia.

*Giờ thi đấu là giờ địa phương ([[Giờ Đông Âu|UTC+2]]).*

### Bảng L
Các trận đấu diễn ra ở Valdemoro, Tây Ban Nha.

*Giờ thi đấu là giờ địa phương ([[Giờ Trung Âu|UTC+1]]).*

## Vòng sơ loại 2
Các đội hạt giống thứ 18, 19 và 20 là chủ nhà của các bảng đấu. Các đội đầu mỗi bảng tiến vào vòng loại chung kết.

### Bảng G
Các trận đấu diễn ra ở Cortina.

*Giờ thi đấu là giờ địa phương ([[Giờ Trung Âu|UTC+1]]).*

### Bảng H
Các trận đấu diễn ra ở László Papp Budapest Sports Arena tại Budapest, Hungary.

*Giờ thi đấu là giờ địa phương ([[Giờ Trung Âu|UTC+1]]).*

### Bảng J
Các trận đấu diễn ra ở Sapporo, Nhật Bản.

*Giờ thi đấu là giờ địa phương ([[Giờ chuẩn Nhật Bản|UTC+9]]).*

## Vòng loại chung kết
Các đội hạt giống 9, 10 và 11 có quyền tổ chức giải đấu. Các đội đầu bảng giành vé dự Olympic.

### Bảng D
Các trận đấu diễn ra ở Minsk, Belarus.

*Giờ thi đấu là giờ địa phương ([[Giờ Viễn đông châu Âu|UTC+3]]).*

### Bảng E
Các trận đấu diễn ra ở Riga, Latvia.

*Giờ thi đấu là giờ địa phương ([[Eastern European Summer Time|UTC+3]]).*

### Bảng F
Các trận đấu diễn ra ở Oslo, Na Uy.

*Giờ thi đấu là giờ địa phương ([[Giờ mùa hè Trung Âu|UTC+2]]).*

## Tham khảo
Cắt buồng trứng

**Cắt buồng trứng** là phẫu thuật cắt bỏ buồng trứng hoặc buồng trứng. Phẫu thuật này trong tiếng Anh được gọi là **oophorectomy** hoặc **ovariectomy,** nhưng thuật ngữ **ovariectomy** thường được sử dụng trong phẫu thuật cho động vật, ví dụ như phẫu thuật cắt bỏ buồng trứng từ động vật trong phòng thí nghiệm. Cắt bỏ buồng trứng của con cái là tương đương sinh học của việc thiến con đực; thuật ngữ *thiến* chỉ thỉnh thoảng được sử dụng trong các tài liệu y khoa để chỉ phẫu thuật cắt bỏ buồng trứng của phụ nữ. Trong y học thú y, việc loại bỏ buồng trứng và tử cung được gọi là ovariohysterectomy (spaying) và là một hình thức triệt sản.

**Cắt buồng trứng một phần** là một thuật ngữ đôi khi được dùng để mô tả một loạt các phẫu thuật như cắt bỏ u nang buồng trứng, hoặc cắt bỏ bộ phận của buồng trứng. Loại phẫu thuật này là bảo tồn khả năng sinh sản, mặc dù suy buồng trứng có thể tương đối thường xuyên. Hầu hết các rủi ro và hậu quả lâu dài của phẫu thuật cắt bỏ buồng trứng không hoặc chỉ xuất hiện một phần với phẫu thuật cắt bỏ một phần.

Ở người, phẫu thuật cắt bỏ buồng trứng thường được thực hiện vì các bệnh như u nang buồng trứng hoặc ung thư; điều trị dự phòng để giảm nguy cơ phát triển ung thư buồng trứng hoặc ung thư vú; hoặc kết hợp với cắt bỏ tử cung.

Cắt buồng trứng và cắt bỏ thêm 1 hoặc 2 ống dẫn trứng không phải là hình thức kiểm soát sinh sản phổ biến ở người; thông thường hơn là phẫu thuật thắt ống dẫn trứng, trong đó ống dẫn trứng bị tắc nhưng buồng trứng vẫn còn nguyên. Trong nhiều trường hợp, phẫu thuật cắt bỏ buồng trứng được thực hiện đồng thời với phẫu thuật cắt tử cung. Tên y tế chính thức để loại bỏ toàn bộ hệ thống sinh sản của phụ nữ (buồng trứng, ống dẫn trứng, tử cung) là "cắt tử cung toàn bộ bằng phẫu thuật cắt bỏ buồng trứng và hai bên ống dẫn trứng" (TAH-BSO); thuật ngữ thông thường hơn cho một phẫu thuật như vậy là "cắt bỏ buồng trứng". "Cắt tử cung" là cắt bỏ tử cung mà không cần cắt bỏ buồng trứng hoặc ống dẫn trứng.

## Kỹ thuật
Cắt bỏ tử cung cho các nguyên nhân lành tính thường được thực hiện bằng nội soi ổ bụng. Phẫu thuật nội soi ổ bụng hoặc phẫu thuật robot được sử dụng trong các trường hợp phức tạp hoặc khi nghi ngờ có khối u ác tính.
Letrozole

**Letrozole**, được bán dưới tên thương hiệu **Femara** và các thương hiệu khác, là một chất ức chế aromatase không chứa steroid, làm giảm estrogen để điều trị ung thư vú dương tính với thụ thể hormone (HR+).

Nó được cấp bằng sáng chế vào năm 1986 và được chấp thuận cho sử dụng y tế vào năm 1996. Letrozole nhận được phê duyệt ban đầu của FDA vào ngày 25 tháng 7 năm 1997, để điều trị ung thư vú giai đoạn tiến triển ở phụ nữ sau mãn kinh, và được chấp thuận trở thành lựa chọn điều trị đầu tay vào năm 2001 và điều trị bổ trợ/bổ trợ kéo dài vào năm 2004–2010. Đây 

## Sử dụng trong y tế

### Ung thư vú

Letrozole được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) chấp thuận để điều trị ung thư vú di căn hoặc di căn dương tính với thụ thể hoóc môn hoặc có tình trạng thụ thể chưa biết ở phụ nữ sau mãn kinh.

#### So sánh với tamoxifen
Tamoxifen cũng được sử dụng để điều trị ung thư vú đáp ứng nội tiết tố, nhưng nó làm như vậy bằng cách can thiệp vào thụ thể estrogen. Tuy nhiên, letrozole chỉ có hiệu quả ở phụ nữ sau thời kỳ mãn kinh, trong đó estrogen được sản xuất chủ yếu ở các mô ngoại biên (tức là ở mô mỡ, như ở vú) và một số vị trí trong não. Ở phụ nữ tiền mãn kinh, nguồn estrogen chính là từ buồng trứng chứ không phải các mô ngoại biên và letrozole tỏ ra không hiệu quả.

Trong nghiên cứu BIG 1-98 về phụ nữ sau mãn kinh bị ung thư vú đáp ứng với nội tiết tố, kết quả cho thấy letrozole (thuốc ức chế aromatase) đơn trị liệu trong 5 năm vượt trội hơn tamoxifen trong việc ngăn ngừa tái phát, đặc biệt giảm nguy cơ tái phát xa. letrozole làm giảm sự tái phát của ung thư, nhưng không thay đổi tỷ lệ sống sót, so với tamoxifen. Tuy nhiên, letrozole không thay đổi tỷ lệ sống sót  so với tamoxifen.

## Chống chỉ định
Letrozole chống chỉ định ở những phụ nữ có tình trạng nội tiết tố tiền mãn kinh, trong khi mang thai và cho con bú.

## Tác dụng phụ
Các tác dụng phụ phổ biến nhất là đổ mồ hôi, bốc hỏa, đau khớp (đau khớp) và mệt mỏi.

## Tham khảo
U tuyến nước bọt

**U tuyến nước bọt** là các khối u hình thành trong các mô của tuyến nước bọt. Các tuyến nước bọt được phân loại là **chính** hoặc **phụ**. Các tuyến nước bọt chính bao gồm các tuyến mang tai, dưới màng cứng và tuyến dưới lưỡi. Các tuyến nước bọt nhỏ bao gồm 800-1000 tuyến nhầy nhỏ nằm khắp niêm mạc khoang miệng.

## Biểu hiện
Các khối u tuyến nước bọt thường xuất hiện dưới dạng cục hoặc sưng ở tuyến bị ảnh hưởng có thể có hoặc không có trong một thời gian dài. Khối u có thể đi kèm với các triệu chứng tắc nghẽn ống dẫn (ví dụ khô miệng). Thông thường, trong giai đoạn đầu của chúng, không thể phân biệt khối u lành tính với khối u ác tính. Một trong những triệu chứng khác biệt chính của sự tăng trưởng ác tính là liên quan đến thần kinh; ví dụ, các dấu hiệu tổn thương thần kinh mặt (ví dụ như liệt mặt) có liên quan đến các khối u parotid ác tính. Đau mặt và dị cảm cũng rất thường liên quan đến các khối u ác tính. Các triệu chứng nguy hiểm khác có thể gợi ý ác tính và đảm bảo điều tra thêm là cố định khối u vào da quá mức, vết loét và sự cứng của niêm mạc.

## Chẩn đoán

Có nhiều phương pháp chẩn đoán có thể được sử dụng để xác định loại khối u tuyến nước bọt và nếu nó là lành tính hay ác tính. Ví dụ về các phương pháp chẩn đoán bao gồm:

**Khám sức khỏe và lịch sử:** Một cuộc kiểm tra của cơ thể để kiểm tra các dấu hiệu chung về sức khỏe. Đầu, cổ, miệng và cổ họng sẽ được kiểm tra các dấu hiệu bệnh, chẳng hạn như cục u hoặc bất cứ thứ gì khác có vẻ bất thường. Một lịch sử về thói quen sức khỏe của bệnh nhân và các bệnh và phương pháp điều trị trong quá khứ cũng sẽ được thực hiện.

**Nội soi:** Một thủ tục để xem xét các cơ quan và mô bên trong cơ thể để kiểm tra các khu vực bất thường. Đối với ung thư tuyến nước bọt, một ống nội soi được đưa vào miệng để nhìn vào miệng, cổ họng và thanh quản. Máy nội soi là một dụng cụ mỏng, giống như ống với ánh sáng và ống kính để xem.

## Tham khảo
Tiến trình hòa bình tại Afghanistan

**Tiến trình hòa bình tại Afghanistan** bắt đầu từ năm 2019 thông qua các cuộc đàm phán giữa Taliban và Hoa Kỳ đã bắt đầu với sự giúp đỡ của Pakistan vốn đóng vai trò trung tâm trong nỗ lực chấm dứt Chiến tranh Afghanistan kéo dài 17 năm. Taliban (طالبان‬) là một tổ chức Hồi giáo Sunni hoạt động ở Afghanistan, tổ chức này cũng tự nhận là Tiểu vương quốc Hồi giáo Afghanistan. Taliban ở Afghanistan tuyên bố vào tháng 12 năm 2018 rằng họ sẽ gặp các nhà đàm phán Mỹ ở Qatar để tìm giải pháp hòa bình cho cuộc nổi dậy vũ trang 17 năm ở Afghanistan. Ashraf Ghani và chính quyền của ông không được mời tham gia các cuộc đàm phán. Taliban trước đây đã tuyên bố họ sẽ không đàm phán với chính phủ Afghanistan, người mà họ coi là chính phủ bù nhìn. Vào ngày 25 tháng 2 năm 2019, các cuộc đàm phán hòa bình đã bắt đầu giữa Taliban và Hoa Kỳ tại Qatar, đáng chú ý là có mặt người đồng sáng lập Taliban Abdul Ghani Baradar.

## Xem thêm
* Tiểu vương quốc Hồi giáo Afghanistan
* Sự kiện 11 tháng 9
* Chiến tranh Afghanistan (2001–nay)

## Tham khảo
Benperidol

**Benperidol**, được bán dưới tên thương mại **Anquil**  cùnd với những tên khác, là một loại thuốc là một dẫn xuất butyrophenone rất mạnh. Đây là thuốc an thần kinh mạnh nhất trên thị trường châu Âu, với độ tương đương chlorpromazine cao tới 75 đến 100 (khoảng 150 đến 200% về liều so với haloperidol). Nó là một chống loạn thần, có thể được sử dụng để điều trị bệnh tâm thần phân liệt, nhưng nó được sử dụng chủ yếu để kiểm soát hành vi cuồng dâm chống đối xã hội, và đôi khi được quy định để người phạm tội quan hệ tình dục như một điều kiện của họ tạm tha, như là một sự thay thế cho thuốc chống androgen như cyproterone axetat.

Benperidol được phát hiện tại Janssen Pharmaceutica vào năm 1961.

## Tổng hợp

## Xem thêm

* Timiperone có cấu trúc tương tự nhưng thiourea thay vì urê bình thường. 
* Pimozide & Bezitramide (& Oxiperomide & Neflumozide) cũng được sản xuất từ tiền chất piperidine 4 (1-Benzimidazolinone) 
* Droperidol tự đồng nhất mặc dù có vòng .

## Tham khảo
Quạt biển thẳm

**Quạt biển thẳm**, còn được gọi là **quạt biển sâu**, **châu thổ ngầm** hay **quạt ngầm** là các cấu trúc địa chất ngầm dưới nước liên quan đến sự lắng đọng trầm tích quy mô lớn và được hình thành bởi các dòng xáo động (dòng rối). Chúng có thể được coi là phiên bản ngầm dưới nước của quạt bồi tích và có thể thay đổi kích thước đáng kể, với chiều rộng từ vài km đến vài nghìn km. Lớn nhất là quạt Bengal, tiếp theo là quạt Ấn, nhưng các quạt lớn cũng tìm thấy tại các lưu vực của Amazon, Congo, Mississippi và các nơi khác.

## Sự hình thành
Quạt biển thẳm (hoặc quạt biển sâu) được hình thành từ các dòng xáo động.

Những dòng chảy này bắt đầu khi một hoạt động địa chất đẩy các trầm tích nằm trên rìa thềm lục địa xuống dốc lục địa, tạo ra một vụ lở đất ngầm dưới nước. Một lớp hồ đặc bao gồm bùn và cát trôi nhanh về phía dưới chân dốc, cho đến khi dòng chảy chậm đi. Khi tốc độ dòng chảy giảm thì khả năng vận chuyển trầm tích của nó cũng giảm, làm lắng đọng các hạt mà nó mang theo, do đó tạo ra một quạt ngầm. Bùn tiếp tục chậm lại khi nó được di chuyển về phía chân dốc lục địa cho đến khi nó chạm tới đáy đại dương. Điều này tạo ra một loạt các trầm tích được phân loại của cát, sét và bùn, được gọi là trọc tích, như được mô tả bởi trình tự Bouma.

## Xem thêm
* Danh sách các địa hình đại dương

## Tham khảo

## Nguồn
*       
*  
* Allen, Philip & Allen, John, 2005. Phân tích lưu vực: Nguyên tắc và ứng dụng. Tái bản lần 2 Blackwell.
Bromperidol

**Bromperidol** (bán trên thị trường với tên **Bromidol**, **Bromodol**  là một dẫn xuất butyrophenone. Nó là một thuốc an thần kinh mạnh và tác dụng lâu dài, được sử dụng như một thuốc chống loạn thần trong điều trị tâm thần phân liệt. Nó được phát hiện tại Janssen Pharmaceutica vào năm 1966.

## Tham khảo

* Poldinger W, Bures E, Haage H, Nghiên cứu lâm sàng với bromperidol, một dẫn xuất butyrophenone mới, Int Pharmacopsychiatry. 1977; 12 (1): 20-4. 
* Dubinsky B, McGuire JL, Niemegeer CJ, Janssen PA, Weintraub HS, McKenzie BE, Bromperidol, một loại thuốc an thần kinh butyrophenone mới: đánh giá, Tâm lý học 1982; 78 (1): 1-7.
Moperone

**Moperone** (**Luvatren**, kể từ khi ngừng sử dụng) là một thuốc chống loạn thần điển hình của nhóm butyrophenone.

## Tham khảo
Nở vú

**Nở vú** (hoặc nở ngực) là một rối loạn hệ thống nội tiết, trong đó xảy ra sự gia tăng không kích thích của kích thước mô vú nam giới.  Đau khổ tâm lý hoặc mặc cảm có thể xảy ra.

Sự phát triển của nở vú thường liên quan đến những thay đổi ở tuổi dậy thì lành tính. Tuy nhiên, 75% các trường hợp nở vú trong tuổi dậy thì đều tự giải quyết trong vòng hai năm kể từ khi khởi phát mà không cần điều trị. Trong những trường hợp hiếm gặp, nở vú đã được biết là xảy ra liên quan đến một số tình trạng bệnh. Các nguyên nhân bệnh lý của nở vú rất đa dạng và có thể bao gồm hội chứng Klinefelter, một số bệnh ung thư, rối loạn nội tiết, rối loạn chuyển hóa, các loại thuốc khác nhau hoặc có thể xảy ra do sự suy giảm tự nhiên trong sản xuất testosterone. Rối loạn trong hệ thống nội tiết dẫn đến sự gia tăng tỷ lệ estrogen / androgen được cho là nguyên nhân gây ra sự phát triển của nở vú. Điều này có thể xảy ra ngay cả khi mức độ estrogen và androgen đều phù hợp, nhưng tỷ lệ bị thay đổi. Chẩn đoán dựa trên các dấu hiệu và triệu chứng.

Rối loạn này thường tự giải quyết và việc điều trị mang tính bảo thủ của nở vú thường là tất cả những gì cần thiết. Điều trị y tế của việc nở vú duy trì hơn hai năm thường không hiệu quả. Các loại thuốc như thuốc ức chế aromatase đã được cho là có hiệu quả trong các trường hợp hiếm gặp của chứng nở vú do các rối loạn như hội chứng dư thừa aromatase hoặc hội chứng Peutz-Jeghers, nhưng thường phải phẫu thuật cắt bỏ mô vú thừa.

Nở vú là một chứng phổ biến. Chứng nở vú sinh lý phát triển ở 70% bé trai vị thành niên. Trẻ sơ sinh và nam thanh thiếu niên thường trải qua chứng nở vú tạm thời do ảnh hưởng của hormone mẹ và thay đổi nội tiết tố trong tuổi dậy thì.

## Tham khảo
Timiperone

**Timiperone**, được bán dưới tên thương hiệu **Tolopelon**, là một thuốc chống loạn thần thuộc nhóm butyrophenone được bán trên thị trường Nhật Bản. Nó có cấu trúc hóa học tương tự benperidol nhưng có nhóm thiourea thay vì nhóm urê.

## Tham khảo
Trioxsalen

**Trioxsalen** (**trimethylpsoralen**, **Trioxysalen** hoặc **Trisoralen**) là một furanvitymarin và một dẫn xuất psoralen. Nó được lấy từ một số cây, chủ yếu là *[[Psoralea]] corylifolia*. Giống như các psoralens khác, nó gây ra sự nhạy cảm với da. Nó được sử dụng tại chỗ hoặc bằng đường uống kết hợp với UV-A (dạng tia cực tím ít gây tổn hại nhất) để điều trị bằng liệu pháp trị liệu đối với bệnh bạch biến  và bệnh chàm tay. Sau khi quang hóa, nó tạo ra các liên kết chéo giữa các DNA trong DNA, có thể gây chết tế bào theo chương trình trừ khi được sửa chữa bởi các cơ chế tế bào. Trong nghiên cứu, nó có thể được kết hợp với thuốc nhuộm cho kính hiển vi đồng tiêu và được sử dụng để hình dung các vị trí tổn thương DNA. Hợp chất này cũng đang được khám phá để phát triển các oligonucleotide antisense có thể được liên kết chéo đặc biệt với chuỗi mRNA đột biến mà không ảnh hưởng đến các bản phiên mã thông thường khác nhau ở một cặp cơ sở duy nhất.

## Tham khảo
Tacalcitol

**Tacalcitol** (1,24-dihydroxyvitamin D 3) là một tổng hợp vitamin D <sub>3</sub> analog.

Tacalcitol được bán trên thị trường dưới nhiều tên, bao gồm **Curatoderm** và **Bonalfa**.

## Cơ chế
Tacalcitol làm giảm sự thay đổi tế bào quá mức trong lớp biểu bì bằng cách tương tác với các thụ thể vitamin D trên tế bào keratinocytes.

## Công dụng
Nó thường được chỉ định bởi bác sĩ đa khoa hoặc bác sĩ da liễu để điều trị bệnh vẩy nến, môi nứt nẻ mạn tính và các tình trạng da khô nghiêm trọng khác vì khả năng làm giảm sự thay đổi tế bào da quá mức. Nó có sẵn như là một loại thuốc mỡ hoặc kem dưỡng da.

Nó cũng đã được sử dụng cho bệnh bạch biến  và bệnh Hailey-Hailey.

## Tham khảo
Dexetimide

**Dexetimide** (tên thương hiệu **Tremblex**) là một thuốc kháng cholinergic piperidine. Nó là một chất đối kháng muscarinic được sử dụng để điều trị bệnh Parkinson do thuốc. Dexetimide được phát hiện tại Janssen Pharmaceutica vào năm 1968.

## Tham khảo
Profenamine

**Profenamine** (INN; còn được gọi là **ethopropazine** (BAN); tên thương mại **Parsidol,** **Parsidan,** **Parkin)** là một dẫn xuất sử dụng như một tác nhân chống Parkinson  có tính kháng acetylcholin, thuốc kháng histamin, và kháng adrenergic. Nó cũng được sử dụng trong việc làm giảm hội chứng ngoại tháp gây ra bởi các loại thuốc như các hợp chất phenothiazine khác, nhưng, giống như các hợp chất khác có đặc tính antimuscarinic, không có giá trị chống lại chứng khó vận động muộn.

## Tham khảo
Budipine

**Budipine** (tên thương hiệu **Parkinsan**) là một tác nhân chống Parkinson được bán trên thị trường để điều trị bệnh Parkinson. http://adisinsight.springer.com/drugs/800003459

Mặc dù cơ chế hoạt động chính xác của nó không được đặc trưng rõ ràng, nó được cho là chất đối kháng thụ thể NMDA, nhưng cũng thúc đẩy quá trình tổng hợp dopamine.

Bởi vì nó cung cấp các lợi ích bổ sung liên quan đến các phương pháp điều trị hiện tại, có lẽ nó không bắt chước chính xác cơ chế của một phương pháp điều trị đã biết hiện có.

## Xem thêm

* AD-1211 
* Delucemine 
* Diphenidin 
* Ephenidine 
* Fluorolintane 
* Lanicemine 
* Methoxphenidine (MXP) 
* MT-45 
* Remacemide

## Tham khảo
Phenglutarimide

**Phenglutarimide** (tên thương hiệu **Aturbal**, **Aturbane**) là thuốc kháng cholinergic được sử dụng  như là một tác nhân chống giun sán.

## Tham khảo
Biểu đồ thủy triều

**Bảng thủy triều**, đôi khi được gọi là **biểu đồ thủy triều**, được sử dụng để dự đoán thủy triều và hiển thị thời gian hàng ngày và mức thủy triều cao và thấp, thường dành cho một vị trí cụ thể. cao thủy triều ở thời gian trung gian (giữa nước cao và thấp) có thể được xấp xỉ bằng cách sử dụng quy tắc mười hai hoặc tính toán chính xác hơn bằng cách sử dụng đường cong thủy triều được công bố cho vị trí. Các mức thủy triều thường được đưa ra liên quan đến mốc thời gian dọc nước thấp, ví dụ: mốc dữ liệu nước thấp trung bình (MLLW) ở Mỹ.

## Xuất bản và phạm vi
Các bảng thủy triều được xuất bản dưới nhiều hình thức khác nhau, chẳng hạn như các bảng cứng và bảng mềm có sẵn trên Internet. Hầu hết các bảng thủy triều chỉ được tính toán và xuất bản cho các cảng chính, được gọi là "cổng tiêu chuẩn" và chỉ trong một năm - các cổng tiêu chuẩn có thể tương đối gần nhau hoặc cách nhau hàng trăm km. Thời gian thủy triều cho một cổng nhỏ được ước tính bởi người sử dụng bảng thủy triều tính toán thủ công bằng cách sử dụng chênh lệch thời gian và chiều cao được công bố giữa một cổng tiêu chuẩn và cổng phụ.

## Ngày và thời gian
Ngày của thủy triều lên và thủy triều xuống, cách nhau khoảng bảy ngày, có thể được xác định bằng độ cao của thủy triều trên các bảng thủy triều cổ điển: một phạm vi nhỏ biểu thị các bước nhảy và lớn cho thấy các khoảng thủy triều lên.

Chu kỳ của thủy triều phụ thuộc vào pha của mặt trăng, với thủy triều cao nhất (thủy triều lên) xảy ra gần ngày trăng tròn và trăng mới. Vì chu kỳ mặt trăng là khoảng 29,5 ngày, thủy triều liên tiếp vào khoảng 24/29 giờ sau mỗi ngày hoặc khoảng 50 phút nhưng nhiều quan sát và cân nhắc khác được yêu cầu để phát triển các bảng thủy triều chính xác. Trên bờ biển Đại Tây Dương của Tây Bắc Châu Âu, khoảng thời gian giữa mỗi đợt thủy triều thấp và cao trung bình khoảng 6 giờ và 10 phút, tạo ra hai thủy triều cao và hai thủy triều thấp mỗi ngày, với thủy triều cao nhất khoảng 2 ngày sau ngày trăng tròn.

## Phép tính
Dự đoán thủy triều đã gặp khó khăn bởi vấn đề tính toán tốn nhiều công sức. Trước khi sử dụng máy tính kỹ thuật số, các bảng thủy triều thường được tạo ra bằng cách sử dụng máy tính có mục đích đặc biệt, máy dự báo thủy triều.

## Xem thêm

* Lý thuyết Solunar

## Ghi chú

## Liên kết ngoài

* Bàn thủy triều Canada 
* Bàn thủy triều Hà Lan  
* Bảng thủy triều Đức  
* Bảng thủy triều Anh 
* Bảng thủy triều Mỹ tại NOAA 
* Tính toán thủy triều 
* Thuật toán điều hướng: Ứng dụng miễn phí: Bộ nội suy thủy triều
Tropatepine

**Tropatepine** (tên thương hiệu **Lepticur**) là một thuốc kháng cholinergic được sử dụng như một tác nhân chống ký sinh trùng.

## Xem thêm

* Thuốc đối kháng Muscarinic

## Tham khảo
Khoảng nghỉ thủy triều

**Khoảng nghỉ thủy triều**, đo độ trễ thời gian từ Mặt trăng đi qua đỉnh, đến thủy triều cao hay thấp tiếp theo. Nó cũng được gọi là **khoảng thời gian nước cao** (**HWI**). Đôi khi, một thuật ngữ không được sử dụng cho độ trễ thời gian, mà thay vào đó, thuật ngữ *tuổi* của thủy triều hoặc việc *thiết lập* thủy triều được sử dụng cho mục nhập trong các bảng thủy triều.

Thủy triều được biết đến chủ yếu là do lực hấp dẫn của Mặt trăng. Về mặt lý thuyết, các lực thủy triều cực đại tại một vị trí nhất định sẽ đồng thuận khi Mặt trăng đến kinh tuyến, nhưng độ trễ thường đi trước thủy triều cao, phụ thuộc phần lớn vào hình dạng của bờ biển và đáy biển. Do đó, khoảng thời gian nghỉ thay đổi từ nơi này sang nơi khác &ndash; từ 3 giờ trên các đại dương sâu đến 8 giờ tại Cảng New York. Khoảng nghỉ thủy triều thay đổi trong khoảng +/- 30 phút theo pha mặt trăng. (Điều này được gây ra bởi khoảng thời gian liên quan đến thủy triều.)

Hàng trăm yếu tố liên quan đến khoảng nghỉ thủy triều, đặc biệt là gần bờ biển. Tuy nhiên, đối với những yếu tố ở xa bờ biển, sự cân nhắc vượt trội là tốc độ của sóng trọng trường, tăng theo độ sâu của nước. (Tỷ lệ với căn bậc hai của độ sâu, đối với các sóng trọng lực cực kỳ dài vận chuyển nước theo Mặt trăng quanh Trái đất. Các đại dương sâu khoảng 4&nbsp;km và sẽ phải sâu ít nhất 22&nbsp;km đối với những sóng này sóng để theo kịp Mặt trăng. Như đã đề cập ở trên, độ trễ thời gian tương tự đi kèm với thủy triều, một yếu tố phức tạp thay đổi theo các pha của mặt trăng.) thực sự vượt quá 24 giờ ở một số địa điểm.

Khoảng nghỉ thủy triều gần đúng của mặt trăng có thể được tính nếu mặt trăng mọc, mặt trăng lặn và thời gian thủy triều cao được biết đến cho một địa điểm. Ở Bắc bán cầu, Mặt trăng đạt đến điểm cao nhất khi nó ở cực nam trên bầu trời. Dữ liệu âm lịch có sẵn từ các bảng in hoặc trực tuyến. Bảng thủy triều dự báo thời gian nước dâng cao tiếp theo. Sự khác biệt giữa hai lần này là khoảng thời gian nghỉ. Giá trị này có thể được sử dụng để hiệu chỉnh một số đồng hồ thủy triều và đồng hồ đeo tay nhất định để cho phép dự đoán thủy triều đơn giản nhưng thô sơ.

## Xem thêm

* Pha (sóng) 
* Đồng hồ thủy triều

## Tham khảo
Ốc nấu chuối đậu

**Ốc nấu chuối đậu**, **ốc om chuối đậu** hay **ốc chuối đậu** là một món ăn bình dân phổ biến của ẩm thực Việt Nam.

## Nguyên liệu
Những thành phần quan trọng nhất của món này đúng như tên gọi là thịt ốc nhồi, chuối xanh và đậu phụ, ngoài ra còn cần thêm thịt ba chỉ lợn, nghệ và gia vị, một số nguyên liệu phụ khác bao gồm: mắm tôm, dấm bỗng, cơm mẻ, tía tô, hành tỏi, xả, ớt,...

## Chế biến
Cách chế biến rất đơn giản, ốc cần được sơ chế lấy phần thịt, đậu rán trước, chuối xanh sơ chế gọt vỏ cắt miếng vừa ăn. Tùy theo các làm của mỗi người mà ốc và thịt ba chỉ được xào sơ riêng rồi mới phối vào om hoặc xào chung; nhưng đơn giản nhất là xào sơ thịt với hành tỏi, sau đó đổ phần ốc vào rồi đến chuối, đậu rán, sau đó chế nước hoặc nước dùng ninh xương, nêm nếm gia vị, dấm, mẻ, nước nghệ,... om một lúc rồi cho hành, tía tô, lá lốt,... vào cùng.

## Yêu cầu thành phẩm
Món ốc nấu chuối đậu có màu vàng từ nghệ đặc trưng và bắt mắt, phần nước và cái cân đối, mùi thơm của tía tô, lá lốt, mắm tôm, vị ngọt đậm đà béo ngậy vừa ăn của thịt, đậu phụ, ốc, vị chua thanh mát của dấm bỗng, mẻ. Thịt lợn mềm, ốc giòn dai, đậu và chuối mọng nước, thấm gia vị, không bị nát.

## Thưởng thức
Món ốc nấu chuối đậu có thể dùng làm đồ nhắm, ăn với cơm trắng nhưng phù hợp nhất là ăn kèm cùng bún.

## Tham khảo
Bão Vayu (2019)

***Bão Vayu năm 2019***, là 1 cơn bão xoáy cực kì dữ dội theo thang bão Ấn Độ; cơn bão thứ 3 trong Mùa bão Bắc Ấn Độ Dương 2019, cũng là cơn bão mạnh thứ 2 trong ba cơn bão đầu mùa **([[Bão Pabuk (2019)|Pabuk]] - [[Bão Fani (2019)|Fani]] - Vayu).** Hình thành vào ngày 10 tháng 6 năm 2019, cho đến khi tan vào ngày 19 tháng 6 năm 2019, tồn tại được 9 ngày.

Tên Vayu được cung cấp bởi Ấn Độ, và bắt nguồn từ một từ tiếng Phạn và tiếng Hindi có nghĩa là .

## Lịch sử khí tượng

Đầu tháng 6, một xung mạnh của dao động Madden-Julian (MJO) đã theo dõi về phía đông vào Ấn Độ Dương nhiệt đới, dẫn đến tăng mây và mưa trên toàn khu vực. Vào ngày 9 tháng 6, Cục Khí tượng Ấn Độ (IMD) đã ghi nhận sự phát triển của một áp thấp nhiệt đới trên vùng biển phía đông nam Ả Rập, ở phía bắc của Maldives. Sáng sớm ngày 10 tháng 6, một vùng trũng hình thành ở biển Ả Rập, ngay phía tây bắc Maldives và IMD đã đánh số hiệu là ARB 01. Khi hệ thống di chuyển về phía bắc, nó dần dần mạnh lên, trở thành một áp thấp sâu, trước khi gia tăng mạnh hơn vào cuối ngày hôm đó. Sau khi được IMD nâng cấp thành cơn bão mạnh vào ngày 11 tháng 6 và đồng thời bởi JTWC thành cơn bão cấp 1 trên thang gió bão Saffir-Simpson (SSHWS), hệ thống bắt đầu một giai đoạn tăng cường nhanh chóng. Vayu đã mạnh lên thành một cơn bão lốc xoáy rất nghiêm trọng ngay sau đó và trở thành một cơn bão lốc xoáy rất nghiêm trọng tương đương loại 2 vào ngày 12 tháng Sáu. phía tây, khi nó tiếp cận đường bờ biển của bang Gujarat ở tây bắc Ấn Độ. Cuối ngày hôm đó, lúc 12:00 UTC, Vayu đạt cường độ cực đại như một cơn bão nhiệt đới tương đương cấp 3, với sức gió duy trì trong một phút là 185&nbsp;km/giờ (115 dặm/giờ). Vào ngày 14 tháng 6, Vayu bắt đầu suy yếu, vì nó theo dõi từ từ về phía tây, cách xa bờ biển Gujarat do sức gió mạnh. Vào ngày 16 tháng 6, một máng giữa vĩ độ tiếp cận đã làm suy yếu các khu vực có áp suất cao tập trung ở phía tây và đông bắc, nơi đã tái sinh mạnh Vayu về phía đông bắc. Khi suy yếu hơn nữa do bão lốc, dòng chảy phía nam ở mức thấp mạnh đã khiến hệ thống tăng tốc theo hướng đông bắc thông qua sự phá vỡ trong sườn núi áp suất cao, quay trở lại bờ biển Gujarat. Vào lúc 03:00 UTC ngày 17 tháng 6, Vayu suy yếu thành trầm cảm sâu sắc, trước khi suy yếu thành vùng thấp sáu giờ sau đó. Ngay sau đó, Vayu suy yếu thành một vùng thấp rõ rệt, ngay ngoài khơi Gujarat. Rất sớm vào ngày 18 tháng 6, tàn dư của Vayu đã băng qua bờ biển Gujarat và di chuyển vào đất liền trong một ngày khác, trước khi tan biến vào ngày 19 tháng 6.

## Xem thêm

* Bão Pabuk (2019)
* Bão Fani (2019)
* Bão Idai (2019)
## Tham khảo
Dấm bỗng

**Dấm bỗng** còn gọi **Giấm bỗng** hoặc **bỗng rượu,** là một loại gia vị chua được dùng phổ biến trong ẩm thực Việt Nam, nhất là miền Bắc Việt Nam.

## Giới thiệu
Dấm bỗng là một sản phẩm phụ của hèm rượu để lên chua tự nhiên. Khi nấu rượu (để làm dấm bỗng, thường là dùng bã rượu nếp), gạo được nấu thành cơm, cho men vào và ủ, rồi thêm nước, cho vào nồi chưng cất thành rượu trắng. Phần xác cơm rượu được gọi là hèm. Người ta dùng hèm nấu đi nấu lại nhiều lần cho ra rượu nước hai, nước ba. Phần xác còn lại chắt lấy nước để tự nhiên qua một hai ngày sẽ trở nên chua chính là dấm bỗng.

Phần xác cơm rượu (không cần chắt, lẫn cả xác) đôi khi có thể được dùng ngay tùy theo sở thích và thói quen sử dụng.

Dấm bỗng được dùng trong rất nhiều món ăn tạo vị chua thanh, đặc biệt do có hương rượu và chút độ cồn dễ đánh bay được mùi tanh của cá, ốc,...

## Một số món ăn tiêu biểu sử dụng dấm bỗng

* Bún ốc
* Ốc nấu chuối đậu
* Canh riêu cua
* Thịt cuốn dấm bỗng

## Tham khảo
Cirrhilabrus isosceles

***Cirrhilabrus isosceles*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Cirrhilabrus]]* trong họ Cá bàng chài. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 2016.

## Từ nguyên
Tính từ định danh *isosceles* trong tiếng Latinh mang nghĩa là "cân bằng", hàm ý đề cập đến vùng tam giác cân ở ngay giữa vây đuôi của cá đực.

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
*C. isosceles* được tìm thấy từ đảo Izu Ōshima dọc theo bờ biển phía nam Nhật Bản trải dài đến quần đảo Yaeyama và đảo Okinawa (thuộc quần đảo Ryukyu); Lục Đảo (Đài Loan); đảo Luzon và Cebu (Philippines).

Các mẫu vật của *C. isosceles* được thu thập gần các rạn san hô và mỏm đá ngầm trên nền đá vụn ở độ sâu khoảng 24–60 m.

## Mô tả
Chiều dài lớn nhất được ghi nhận ở *C. isosceles* là 5,7 cm.

Thân trên của cá đực có màu cam, chuyển thành một dải màu vàng tươi ở giữa thân và màu tím nhạt ở bụng. Sọc màu tía dọc theo gốc vây lưng, giới hạn đến cuống đuôi. Các vệt sọc màu hồng đến tím nhạt trên đầu. Vệt sọc trên mắt băng chéo xuống gốc vây ngực và tiếp tục kéo dài đến gốc vây đuôi thành đường một sọc màu tía nổi bật. Phía dưới đầu lốm đốm các vệt vàng. Thân trên có một vệt màu hồng tím. Vây lưng có màu vàng cam, viền màu xanh lam ở rìa với một vệt đốm nổi bật màu nâu đen. Vây hậu môn tương tự vây lưng, nhưng có hàng đốm xanh lam ở gốc. Vây đuôi hình thoi có màu vàng tươi với cặp sọc chữ V màu xanh óng viền lấy rìa trên và dưới. Vây bụng trong mờ, có màu xanh lam; gai màu vàng nhạt.

Cá đực mùa giao phối phớt hồng ở ngực, chuyển thành màu đỏ tía ở thân sau và gốc vây hậu môn. Các sọc tía chuyển thành xanh lam ánh kim, tương tự như cặp sọc chữ V trên đuôi. Vệt hồng tím trên thân sẫm màu tím hơn.

Cá cái có màu cam sẫm, trắng đến tím nhạt ở thân dưới. Đầu có các sọc tím nhạt kéo dài dọc theo thân trên đến cuống đuôi. Các vây trong mờ, riêng đuôi có màu vàng nhạt ở trung tâm. Cá con lốm đốm các chấm trắng nhỏ ở thân trên với một đen nhỏ trên cuống đuôi.

Số gai ở vây lưng: 11; Số tia vây ở vây lưng: 9; Số gai ở vây hậu môn: 3; Số tia vây ở vây hậu môn: 9; Số tia vây ở vây ngực: 15; Số gai ở vây bụng: 1; Số tia vây ở vây bụng: 5.

## Sinh thái học
*C. isosceles* sống theo nhóm, thường lẫn vào đàn của *[[Cirrhilabrus lunatus]]*. Cá thể lai tạp giữa hai loài này đã được quan sát ở quần đảo Ryukyu; ngoài ra, *C. isosceles* còn lai tạp với một loài tạm gọi là *C.* cf. *lunatus* ở phía bắc Philippines.

## Phân loại học
Ngoài *C. isosceles*, *C. lunatus* còn hình thành một nhóm phức hợp loài cùng với các loài *[[Cirrhilabrus brunneus]]*, *[[Cirrhilabrus johnsoni]]* và *[[Cirrhilabrus squirei]]*.

## Thương mại
*C. isosceles* được thu thập trong ngành buôn bán cá cảnh.

## Tham khảo
Cirrhilabrus joanallenae

***Cirrhilabrus joanallenae*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Cirrhilabrus]]* trong họ Cá bàng chài. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 2000.

## Từ nguyên
Từ định danh *joanallenae* được đặt theo tên của bà Joan Mary Allen, mẹ của tác giả Gerald R. Allen.

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
*C. joanallenae* chỉ được biết đến chắc chắn tại phía bắc đảo Sumatra (Indonesia); tuy nhiên, phạm vi phân bố của loài này có thể mở rộng đến Sri Lanka, quần đảo Andaman và vùng biển phía tây nam Thái Lan.

Loài này sống gần các rạn san hô trên nền cát và đá vụn ở độ sâu khoảng 12–40 m.

## Mô tả
Chiều dài lớn nhất được ghi nhận ở *C. joanallenae* là 8,5&nbsp;cm.

Vây đuôi bo tròn ở cá cái và cá đực. Vây bụng của cá đực rất dài và lớn, có màu đen. Mống mắt màu đỏ tươi. Cá đực có màu nâu đỏ sẫm ở thân trên, thân dưới và bụng màu trắng, đôi khi có đường sọc màu vàng nằm trên đường biên giữa hai vùng thân đỏ và trắng này. Vây đuôi màu xám đen với các vệt sọc màu xanh lam óng ở giữa vây. Vây lưng và vây hậu môn màu đỏ thẫm, viền xanh óng ở rìa với các hàng đốm xanh dọc theo chiều dài của vây. Cá cái màu đỏ, có các sọc ngang màu trắng ở hai bên thân, cũng như các vệt sọc ngắn trên đầu.

Cá đực mùa giao phối có vệt trắng ở ngay bên dưới vùng thân có tia gai nhô cao, phần lưng còn lại sáng màu vàng tươi, vây đuôi ánh màu xanh lam.

Số gai ở vây lưng: 11–12 (2 tia gai lưng đầu tiên vươn dài thành sợi ở con đực); Số tia vây ở vây lưng: 9; Số gai ở vây hậu môn: 3; Số tia vây ở vây hậu môn: 9; Số tia vây ở vây ngực: 15; Số gai ở vây bụng: 1; Số tia vây ở vây bụng: 5.

## Phân loại học
*C. joanallenae* được gộp vào một nhóm phức hợp loài cùng với *[[Cirrhilabrus humanni]]*, *[[Cirrhilabrus morrisoni]]*, *[[Cirrhilabrus naokoae]]* và *[[Cirrhilabrus rubriventralis]]*, đặc trưng bởi vây lưng vươn cao, vây đuôi bo tròn và vây bụng hình cánh quạt.

Những cá thể lai tạp giữa *C. joanallenae* và *C. naokoae* đã được ghi nhận tại phía bắc đảo Sumatra, nơi hai loài có cùng khu phân bố.

## Thương mại
*C. joanallenae* được thu thập trong ngành buôn bán cá cảnh.

## Tham khảo