open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nguyễn Hữu Chiến Thắng

**Nguyễn Hữu Chiến Thắng** (sinh ngày 15 tháng 6 năm 1973 tại Hà Nội) là một người dẫn chương trình Việt Nam. Anh được biết đến với chất giọng trầm khàn đầy truyền cảm, đặc biệt là khi dẫn trong các chương trình ca nhạc. Anh bắt đầu được biết đến từ khi dẫn chương trình 24 hình trên giây (24 hình/s) của VTV3. Hiện anh là biên tập viên của Trung tâm Phim Tài liệu, Đài Truyền hình Việt Nam.

## Tiểu sử
Từ nhỏ, Thắng đã mê hát. Hát hay nên đương nhiên được lựa chọn vào đội văn nghệ của trường, rồi đi thi nơi này nơi kia. Đang hát hò tưng bừng thì bỗng nhiên một ngày mẹ anh có lệnh: "Thôi, đàn hát thế đủ rồi tập trung vào học hành đi". Thích con trai mình trở thành kiến trúc sư, bố mẹ anh cậy nhờ thầy dạy vẽ nổi tiếng. Được một thời gian thì thầy ngao ngán lắc đầu trả anh về cho phụ huynh vì anh không có năng khiếu vẽ vời.

Lòng vòng rồi đỗ chuyên Văn Trường Trung học phổ thông chuyên Hà Nội - Amsterdam, rồi đỗ Đại học Tổng hợp đủ điểm sang Nga học Đại học Maxim Gorki, rồi đi làm MC, giờ thì đứng chân vai trò phóng viên VTV6 .... Thời theo học khoa Văn học dịch (Trường đại học Maxim Gorki), Nguyễn Hữu Chiến Thắng từng là giọng ca quen thuộc tại các phòng trà, vũ trường của người Việt tại Nga.

Sau khi tốt nghiệp trường Văn khoa Gorky (Nga), anh về kiêm nhiệm công việc bình luận bóng đá và biên tập một số chương trình thể thao của TH cáp VN. Khi chân ướt chân ráo vào nghề truyền hình, công việc của anh là biên dịch phim, chủ yếu là phim Nga. 3 năm sau thì đầu quân sang "24 hình/s". Thiếu người dẫn chương trình nam giới, đạo diễn Trần Tuấn Hiệp khích: "Dẫn đi, có gì đâu mà ngại". Chính cái câu "có gì đâu" tưởng như nhẹ tênh ấy đã khiến anh nổi máu liều. Cầm micro dẫn, hóa ra ngon ơ.

Nguyễn Hữu Chiến Thắng là MC của Ban thể thao giải trí và thông tin kinh tế (VTV3), làm công tác dịch và biên tập phim. Anh có giọng nói tạo được ấn tượng với khán giả từ lúc chưa xuất hiện với tư cách là người dẫn chương trình của "Trò chơi điện ảnh". Khán giả truyền hình nhớ đến Nguyễn Hữu Chiến Thắng đầu tiên qua giọng nói. Anh được trời phú có chất giọng đặc biệt ấn tượng, tất nhiên, khi mới vào làm ở Đài Truyền hình Việt Nam chính bản thân anh cũng không nghĩ có một ngày mình được nhiều người biết đến và yêu quý chính là từ giọng nói. Vì thế, lúc anh lên hình, không ai nghĩ là "chủ nhân" của giọng đọc là một người còn trẻ gắn bó với VTV3, Thắng lại có bước ngoặt khi chuyển sang truyền hình cáp rồi cũng chẳng ở yên đó, lại bay nhảy thử liều mình sang một cơ quan khác ngoài Đài và bây giờ là phóng viên của VTV6 - một kênh truyền hình dành cho giới trẻ. Với kiến thức hiểu biết khá nhiều lĩnh vực như điện ảnh, âm nhạc, Thắng được nhiều đồng nghiệp bạn bè khen ngợi là MC có tài với lối dẫn rất duyên.

Nguyễn Hữu Chiến Thắng là một tín hữu Công giáo Rôma, anh có tên thánh là Emmanuel.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
Hipparcos

***Hipparcos*** là một vệ tinh khoa học của Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA), được phóng vào năm 1989 và hoạt động cho đến năm 1993.  Đó là thí nghiệm không gian đầu tiên dành cho trắc lượng học thiên thể một cách chính xác, phép đo chính xác vị trí của các thiên thể trên bầu trời.  Điều này cho phép xác định chính xác các chuyển động và thị sai của các ngôi sao, cho phép xác định khoảng cách và vận tốc tiếp tuyến của chúng.  Khi kết hợp với các phép đo vận tốc hướng tâm từ quang phổ, điều này xác định chính xác tất cả sáu đại lượng cần thiết để xác định chuyển động của các ngôi sao. Kết quả của nó là **Danh mục Hipparcos**, một danh mục có độ chính xác cao với hơn 118.200 sao, được xuất bản năm 1997.  *Danh mục Tycho có* độ chính xác thấp hơn với hơn một triệu ngôi sao đã được xuất bản cùng lúc, trong khi Danh mục Tycho-2 nâng cao với 2,5 &nbsp; triệu sao được xuất bản năm 2000.  Nhiệm vụ tiếp theo của *Hipparcos*, *[[Gaia (tàu không gian)|Gaia]]*, đã được phóng lên vào năm 2013.

Từ "Hipparcos" là từ viết tắt của **HIgh Precision PARallax COllecting Satellite** và cũng là một từ ám chỉ đến nhà thiên văn học Hy Lạp cổ đại Hipparchus của Nicaea, người được ghi nhận cho các ứng dụng lượng giác vào thiên văn học và khám phá ra  tuế sai của các điểm phân.

## Bối cảnh
Vào nửa sau của thế kỷ 20, việc đo chính xác các vị trí sao từ mặt đất đã vấp phải các rào cản cơ bản không thể vượt qua để cải thiện độ chính xác, đặc biệt là cho các phép đo góc lớn và các thuật ngữ có hệ thống.  Các vấn đề bị chi phối bởi ảnh hưởng của bầu khí quyển Trái Đất, nhưng được kết hợp bởi các thuật ngữ quang học phức tạp, sự uốn cong dụng cụ nhiệt, tương tác hấp dẫn giữa chúng và việc thiếu tầm nhìn trên bầu trời.  Một đề xuất chính thức để thực hiện những quan sát chính xác này từ không gian lần đầu tiên được đưa ra vào năm 1967.

Mặc dù ban đầu đề xuất với cơ quan vũ trụ CNES của Pháp, nó được coi là quá phức tạp và tốn kém cho một chương trình quốc gia duy nhất.  Sự chấp nhận của nó trong chương trình khoa học của Cơ quan Vũ trụ châu Âu, vào năm 1980, là kết quả của một quá trình nghiên cứu và vận động hành lang kéo dài.  Động lực khoa học cơ bản là xác định tính chất vật lý của các ngôi sao thông qua việc đo khoảng cách và chuyển động không gian của chúng, và do đó đặt các nghiên cứu lý thuyết về cấu trúc và tiến hóa của sao, và nghiên cứu về cấu trúc và động học thiên hà, trên một cơ sở thực nghiệm an toàn hơn.  Theo quan sát, mục tiêu của đề xuất này là cung cấp các vị trí, thị sai và chuyển động riêng hàng năm cho khoảng 100.000 sao với độ chính xác chưa từng có là 0,002 giây cung, một mục tiêu trong thực tế cuối cùng đã vượt qua với số mũ hai.  Tên của kính thiên văn không gian này, "Hipparcos" là một từ viết tắt cho *High Precision Parallax Collecting Satellite,* và nó cũng phản ánh tên của nhà thiên văn học Hy Lạp cổ đại Hipparchus, người được coi là người sáng lập của môn lượng giác và khám phá ra tuế sai của các điểm phân (do Trái Đất rung lắc trên trục của nó).

## Tham khảo
Naso mcdadei

***Naso mcdadei*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Naso (chi cá)|Naso]]* trong họ Cá đuôi gai. Loài cá này được mô tả lần đầu tiên vào năm 2002.

## Từ nguyên
Loài cá này được đặt theo tên của Michael McDade, một tay câu cá bằng giáo điêu luyện và là một nhân viên ghi chép lâu năm của Liên đoàn Hoạt động dưới nước (*Australian Underwater Federation*) ở Úc, là người đã sưu tầm và tặng nhiều loài cá quý hiếm cho Bảo tàng Queensland, bao gồm cả loài cá này.

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
*N. mcdadei* có phạm vi phân bố rộng rãi ở vùng biển Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Loài cá này xuất hiện dọc theo vùng bờ biển Đông Phi (cụ thể là ngoài khơi Mozambique và Nam Phi), bao gồm một số đảo quốc thuộc Ấn Độ Dương là Mauritius, Chagos và Maldives, cũng như quần đảo Dampier (ngoài khơi Tây Úc), trải rộng sang phía đông đến vùng biển một số nước Đông Nam Á (trừ Biển Đông và vịnh Thái Lan) và phía tây - nam Papua New Guinea; về phía nam tới rạn san hô Great Barrier; phía bắc tới cực nam đảo Đài Loan. Năm 2013, *N. mcdadei* đã được ghi nhận ở vịnh Sagami và ngoài khơi bán đảo Satsuma (Nhật Bản), mở rộng phạm vi của loài này về phía bắc.

*N. mcdadei* sống gần những rạn san hô và đá ngầm ở độ sâu khoảng từ 20 đến 65 m.

## Mô tả
Chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận ở *N. mcdadei* là 75&nbsp;cm. Cơ thể hình bầu dục thuôn dài, có màu lam xám sẫm đến nâu lục sẫm; phần bụng nhạt màu hơn. Có 2 phiến xương nhọn chĩa ra ở mỗi bên cuống đuôi, tạo thành ngạnh sắc. *N. mcdadei* không có sừng trên trán, nhưng có một cục bướu nhô lên trước mũi. Vây đuôi cụt.

Số gai ở vây lưng: 5; Số tia vây ở vây lưng: 26 - 31; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 26 - 29; Số tia vây ở vây ngực: 16 - 17; Số gai ở vây bụng: 1; Số tia vây ở vây bụng: 3.

## Sinh thái
*N. mcdadei* sống đơn lẻ hoặc theo nhóm. Chúng ăn các loài tảo và động vật phù du lớn.

## Tham khảo

### Trích dẫn
*
Naso reticulatus

***Naso reticulatus*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Naso (chi cá)|Naso]]* trong họ Cá đuôi gai. Loài cá này được mô tả lần đầu tiên vào năm 2001.

## Từ nguyên
Từ định danh của loài cá này, *reticulatus*, trong tiếng Latinh có nghĩa là "có dạng lưới", ám chỉ các vệt đốm xếp thành hoa văn hình lưới trên đầu và thân của chúng.

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
*N. reticulatus* có phạm vi phân bố tương đối phổ biến ở vùng biển Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Loài cá này ban đầu được tìm thấy tại phía tây nam đảo Sumatra (Indonesia) và phía nam đảo Đài Loan, sau đó được ghi nhận thêm ở ngoài khơi thành phố Dumaguete, Philippines.

Tại Ấn Độ, *N. reticulatus* lần đầu tiên được ghi nhận ở ngoài khơi thành phố Digha, bang Tây Bengal vào năm 2013; từ năm 2016 đến 2017, 10 mẫu vật của loài này đã được thu thập dọc theo bờ biển Ấn Độ, bao gồm cả bờ biển phía đông (tại Andhra Pradesh và Tamil Nadu) và phía tây (tại Kerala và Gujarat). *N. reticulatus* cũng được báo cáo là đã xuất hiện nhiều lần ở vùng biển ngoài khơi Pakistan, nhưng chỉ có 2 mẫu vật của loài này là được thu thập để tiến hành khảo sát (được thu thập vào năm 2009 và 2013). Ở Úc, *N. reticulatus* đã được thu thập ở ngoài khơi bang Tây Úc.

## Mô tả

Chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận ở *N. reticulatus* là 57&nbsp;cm. Cơ thể hình bầu dục thuôn dài, có màu nâu xám nhạt đến màu nâu lục nhạt, phần bụng gần như là màu trắng. Đầu và thân trên chằng chịt những vệt đốm màu nâu sẫm, có khi nối lại thành những đường sọc ngắn. Các gai và tia vây lưng màu nâu, có màng đen; gai và tia vây hậu môn màu xám nhạt với màng vây đen ở rìa. Các tia vây ngực màu xám nhạt; các tia vây bụng màu trắng, màng vây màu xám. Đuôi có màu nâu xám sẫm, hình cánh nhạn, có nhiều đốm nâu.

*N. reticulatus* không có sừng trước trán, thay vào đó là một bướu lồi ở trên mõm (phía trên môi trên). Có 2 phiến xương nhọn chĩa ra ở mỗi bên cuống đuôi, tạo thành ngạnh sắc.

Số gai ở vây lưng: 5; Số tia vây ở vây lưng: 29; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 28; Số tia vây ở vây ngực: 17; Số gai ở vây bụng: 1; Số tia vây ở vây bụng: 3.

## Tham khảo

### Trích dẫn
*
Naso tergus

***Naso tergus*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Naso (chi cá)|Naso]]* trong họ Cá đuôi gai. Loài cá này được mô tả lần đầu tiên vào năm 2011.

## Từ nguyên
Từ định danh của loài cá này, *tergus*, trong tiếng Latinh có nghĩa là "ẩn giấu", bởi vì ngoại hình của *N. tergus* khá tương đồng với những cá thể gần trưởng thành của nhiều loài *[[Naso (chi cá)|Naso]]* khác, nên chúng được biết đến trễ hơn so với đồng loại.

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
*N. tergus* có phạm vi phân bố rải rác ở Thái Bình Dương. Loài cá này đã được phát hiện lần đầu tiên ở ngoài khơi đảo Đài Loan, thông qua 13 mẫu vật được mô tả vào năm 2011. Năm 2013, một mẫu vật của *N. tergus* được ghi nhận ở ngoài khơi đảo Nakanoshima (thuộc quần đảo Tokara, một phần của quần đảo Ryukyu) ở miền nam Nhật Bản. Cũng cùng năm đó, một mẫu vật khác của loài cá này đã được ghi nhận thêm tại vùng biển ngoài khơi thành phố Iloilo (nằm trên đảo Panay) của Philippines.

*N. tergus* được đánh bắt bằng lưới rê rà đáy và móc câu ở độ sâu khoảng từ 70 đến 80 m (tại Đài Loan).

## Mô tả
Chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận ở *N. tergus* là 36&nbsp;cm, thuộc về cá thể được tìm thấy ở Nhật Bản. Màu sắc của *N. tergus* (dựa theo màu sắc của mẫu vật ở Philippines) khi còn tươi: Cơ thể hình bầu dục thuôn dài, có màu nâu; phần bụng nhạt màu hơn. Môi có màu xám nhạt. Mắt có màu nâu vàng sẫm; mống mắt đen. Lưỡi và mang có màu kem trắng. Tia vây lưng có cùng màu với thân; màng vây màu xám nhạt, hơi sẫm nâu; lốm đốm nâu nhạt. Vây hậu môn tương tự như vây lưng nhưng hơi nhạt hơn. Vây ngực trong mờ. Gai vây bụng tiệp màu với phần bụng; màng vây màu trắng xám. Vây đuôi màu nâu vàng nhạt đồng nhất.

*N. tergus* không có sừng hay bướu ở trước trán, nhưng cũng có 2 phiến xương nhọn chĩa ra ở mỗi bên cuống đuôi như những loài *[[Naso (chi cá)|Naso]]* khác, tạo thành ngạnh sắc. Các ngạnh này có màu nâu đỏ nhạt.

Số gai ở vây lưng: 6; Số tia vây ở vây lưng: 26 - 30; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 26 - 28; Số tia vây ở vây ngực: 16; Số gai ở vây bụng: 1; Số tia vây ở vây bụng: 3.

## Sinh thái
Người ta tìm thấy các loài giáp xác và thân mềm hai mảnh vỏ trong dạ dày của *N. tergus*. Điều này cho thấy, thức ăn của chúng là các sinh vật sống ở đáy biển.

## Tham khảo

### Trích dẫn
* 
* 
*
Naso tuberosus

***Naso tuberosus*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Naso (chi cá)|Naso]]* trong họ Cá đuôi gai. Loài cá này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1801.

## Từ nguyên
Từ định danh của loài cá này, *tuberosus*, trong tiếng Latinh có nghĩa là "có nhiều bướu", ám chỉ những cục bướu ở trên mõm và lưng của chúng.

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
*N. tuberosus* có phạm vi phân bố rộng rãi ở Tây Ấn Độ Dương, nhưng thưa thớt hơn ở Đông Ấn Độ Dương. Loài cá này được ghi nhận dọc theo vùng bờ biển Đông Phi, bao gồm Madagascar và những nhóm quốc đảo, bãi ngầm lân cận; ở phạm vi phía đông, *N. tuberosus* được ghi nhận ở ngoài khơi đảo Rottnest và quần đảo Cocos (Keeling) (thuộc Úc).

*N. tuberosus* sống gần các rạn san hô ở độ sâu khoảng 25 m.

## Mô tả
Chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận ở *N. tuberosus* là 60&nbsp;cm. Cơ thể hình bầu dục thuôn dài, có màu xám (sẫm hơn ở phần thân trên và lưng). *N. tuberosus* không có sừng trước trán nhưng lại có một cục bướu ở trên mõm và một bướu gù ở lưng. Có 2 phiến xương nhọn chĩa ra ở mỗi bên cuống đuôi, tạo thành ngạnh sắc.

Số gai ở vây lưng: 5; Số tia vây ở vây lưng: 26 - 29; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 26 - 28; Số gai ở vây bụng: 1; Số tia vây ở vây bụng: 3.

### Phân biệt với ''N. tonganus''

*N. tuberosus* rất giống với loài họ hàng là *[[Naso tonganus]]*, vì cả hai đều có bướu ở mõm và lưng. Những ghi nhận của *N. tuberosus* trước đây ở Tây Thái Bình Dương đã được xác định lại là loài *N. tonganus* vào năm 2002, vì giữa hai loài đều có những khác biệt rõ rệt về hình thái lẫn màu sắc nếu quan sát kỹ.

Về hình thái, bướu trên mõm của *N. tonganus* có thể lan rộng vượt quá đỉnh môi trên ở cá trưởng thành, trong khi ở *N. tuberosus*, cục bướu này hầu như không chạm tới đỉnh môi trên.

Về màu sắc, các đốm đen lớn bao phủ chi chít khắp phần thân trên của *N. tuberosus* trưởng thành; trong khi ở *N. tonganus* trưởng thành, các đốm đen lại khá nhỏ, chỉ tập trung bên dưới bướu gù ở lưng, và đôi khi tiêu biến ở những cá thể trưởng thành lớn hơn. Đốm đen cũng xuất hiện trên các vây của *N. tuberosus*, trong khi các vây của *N. tonganus* đều không có đốm, thậm chí ở cá con.

Vây ngực của *N. tonganus* có dải viền đen ở rìa, nhưng *N. tuberosus* thì không có. Dải trắng rộng ở rìa vây lưng và vây hậu môn có ở *N. tonganus*, nhưng hẹp lại ở *N. tuberosus*. *N. tuberosus* có đốm đen lớn trên ngực, còn *N. tonganus* thì không có.

## Sinh thái
*N. tuberosus* có thể sống đơn lẻ, nhưng cũng được quan sát là sống thành đàn. Thức ăn của chúng là tảo lục, *[[Caulerpa]]*.

## Tham khảo
### Chú thích

### Trích dẫn
*
Naso thynnoides

***Naso thynnoides*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Naso (chi cá)|Naso]]* trong họ Cá đuôi gai. Loài cá này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1829.

## Từ nguyên
Từ định danh của loài cá này, *thynnoides*, trong tiếng Latinh có nghĩa là "có hình dáng giống với cá ngừ", ám chỉ cơ thể thuôn dài, gần giống với hình dáng của loài cá ngừ.

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
*N. thynnoides* có phạm vi phân bố rộng khắp vùng biển Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Loài cá này được ghi nhận dọc theo vùng bờ biển Đông Phi, bao gồm Madagascar và những nhóm quốc đảo, bãi ngầm lân cận, cũng như Sri Lanka và các quần đảo thuộc Nam Á; từ biển Andaman, *N. thynnoides* có mặt ở hầu hết vùng biển bao quanh quần đảo Mã Lai, trải rộng về phía đông tới vùng biển một số đảo quốc ở châu Đại Dương, như quần đảo Marshall, quần đảo Solomon, Samoa thuộc Mỹ, đảo san hô Johnston, quần đảo Tuamotu và đảo Guam; phạm vi phía bắc tới quần đảo Ryukyu (Nhật Bản); phía nam tới rạn san hô Great Barrier.

*N. thynnoides* sống gần những rạn san hô trong các đầm phá và những vùng biển xa bờ ở độ sâu khoảng từ 2 đến 50 m, nhưng chúng thường được quan sát ở độ sâu hơn 10 m.

## Mô tả
Chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận ở *N. thynnoides* là 40&nbsp;cm, nhưng thường được quan sát với chiều dài phổ biến là 25&nbsp;cm. Cơ thể hình bầu dục thuôn dài, có màu lam xám nhạt, hai bên thân và trên lưng có một dải màu ánh vàng, cùng với những đường sọc dọc mảnh màu xám.

*N. thynnoides* không có sừng hay bướu ở trước trán. Loài cá này, cùng với *[[Naso minor]]*, chỉ có duy nhất một phiến xương nhọn chĩa ra ở mỗi bên cuống đuôi, tạo thành ngạnh sắc, trong khi tất cả các loài *[[Naso (chi cá)|Naso]]* còn lại đều có tới 2 ngạnh sắc ở mỗi bên cuống đuôi.

Số gai ở vây lưng: 6 - 7; Số tia vây ở vây lưng: 28 - 30; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 27 - 29; Số gai ở vây bụng: 1; Số tia vây ở vây bụng: 3.

## Sinh thái
*N. thynnoides* có thể sống đơn lẻ, nhưng thường được quan sát là sống theo đàn lớn. Chúng ăn động vật phù du và tảo ở tầng nước giữa, nhưng vẫn bơi gần các rạn san hô. Chúng ngủ trên san hô vào ban đêm, khi đó cơ thể của chúng sẽ xuất hiện những hoa văn lốm đốm để ngụy trang.

## Chú thích
Naso minor

***Naso minor*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Naso (chi cá)|Naso]]* trong họ Cá đuôi gai. Loài cá này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1966.

## Từ nguyên
Từ định danh của loài cá này, *minor*, trong tiếng Latinh có nghĩa là "nhỏ bé", ám chỉ kích thước bé nhỏ của chúng so với tất cả những thành viên của chi *[[Naso (chi cá)|Naso]]*.

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
*N. minor* có phạm vi phân bố tương đối phổ biến ở vùng biển Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Loài cá này xuất hiện dọc theo vùng bờ biển Đông Phi (cụ thể là từ ngoài khơi Nam Kenya, băng qua bờ biển Tanzania đến Bắc Mozambique), bao gồm Mauritius và Réunion ở Tây Ấn Độ Dương; ở Tây Thái Bình Dương, *N. minor* có mặt ở vùng biển bao quanh các nhóm đảo phía đông của quần đảo Mã Lai, đảo New Guinea và quần đảo Solomon; phạm vi phía nam giới hạn đến rạn san hô Great Barrier; về phía bắc tới đảo Đài Loan, quần đảo Bắc Mariana, đảo Guam.

*N. minor* sống gần những rạn san hô và đá ngầm ở độ sâu khoảng từ 3 đến 55 m.

## Mô tả
Chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận ở *N. minor* là 30&nbsp;cm, và cũng là thành viên có chiều dài nhỏ nhất trong chi ''Naso''. Cơ thể hình bầu dục thuôn dài, có màu xanh lam xám đến nâu xám ở thân trên (kể cả vây lưng), thân dưới và bụng có màu xám nhạt, gần như trắng (kể cả vây hậu môn). *N. minor* không có sừng. Vây ngực và vây đuôi có màu vàng nổi bật.

*N. minor* không có sừng hay bướu ở trước trán. Loài này có duy nhất một phiến xương nhọn màu đen chĩa ra ở mỗi bên cuống đuôi, tạo thành ngạnh sắc. *N. minor* và *[[Naso thynnoides]]* là hai loài *[[Naso (chi cá)|Naso]]* chỉ có một ngạnh ở mỗi bên cuống đuôi, trong khi những thành viên còn lại trong chi đều có 2 ngạnh ở mỗi bên cuống đuôi. Cá đực có thể thay đổi nhanh chóng màu sắc trên cơ thể, khiến chúng trở nên nổi bật hơn khi tán tỉnh những con cá cái.

Số gai ở vây lưng: 5; Số tia vây ở vây lưng: 28 - 30; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 28; Số gai ở vây bụng: 1; Số tia vây ở vây bụng: 3.

## Sinh thái
*N. minor* sống theo từng nhóm nhỏ, cùng kiếm ăn trên các rạn san hô. Thức ăn của chúng là các loài tảo và động vật phù du. *N. minor* được cá bàng chài *[[Labroides dimidiatus]]* dọn ký sinh bám trên cơ thể khi chúng dừng lại ở các "trạm vệ sinh", vốn được quan sát ở ngoài khơi đảo Apo (Philippines).

## Chú thích
Hôn nhân cùng giới ở Zacatecas

**Hôn nhân cùng giới ở Zacatecas** được hợp pháp từ 30 tháng 12, 2021. Vào ngày 14 tháng 12, 2021, Nghị viện Zacatecas đã thông qua dự luật về Hôn nhân cùng giới với tỉ lệ 18 trên 10.

## Lịch sử pháp lí

## Dư luận
Một cuộc thăm dò ý kiến năm 2017 được thực hiện bởi *Gabinete de Comunicación Estratégica* cho thấy 46% cư dân Zacatecas ủng hộ hôn nhân cùng giới. 49% đã phản đối.

## Tham khảo
Lambda Serpentis

**Lambda Serpentis** (λ Ser, Serpentis) là một ngôi sao trong chòm sao Cự Xà, trong phần đầu của nó (Serpens Caput). Với cấp sao biểu kiến 4,43, bằng mắt thường có thể nhìn thấy nó. Dựa trên các đo đạc thị sai từ vệ tinh Hipparcos, ngôi sao này nằm cách Trái Đất khoảng . Ngôi sao này lớn hơn và to hơn Mặt Trời, mặc dù có phân loại sao tương tự. Sao này đang tỏa sáng với độ sáng gần gấp đôi Mặt Trời và năng lượng này được tỏa ra từ bầu khí quyển bên ngoài của ngôi sao ở nhiệt độ hiệu dụng 5.884 K.

Lambda Serpentis đang tiến về phía hệ Mặt Trời với vận tốc xuyên tâm  66,4&nbsp;km/s. Trong khoảng 166.000 năm tới, hệ sao này sẽ tới gần nhất với hệ Mặt Trời ở khoảng cách , trước khi rời xa hơn trong thời gian sau đó.

Một chu kỳ 1.837 ngày (5,03 năm) đã được Morbey & Griffith (1987) tính toán, nhưng có lẽ nó là ràng buộc với hoạt động của sao. Tuy nhiên, một tổ thuộc Đài thiên văn McDonald đã đặt ra các giới hạn cho sự hiện diện của một hoặc nhiều hành tinh xung quanh Lambda Serpentis, với khối lượng từ 0,16 đến 2 lần khối lượng Sao Mộc và khoảng cách chia tách trung bình nằm trong khoảng từ 0,05 đến 5,2 đơn vị thiên văn.

## Một hành tinh ?
Đúng vậy, vào năm 2020, một hành tinh ứng cử viên đã được phát hiện quay quanh Lambda Serpentis (HD 141004). Với khối lượng tối thiểu là  () và chu kỳ quỹ đạo là 15 ngày, đây rất có thể là một Sao Hải Vương nóng. Việc phát hiện ra hành tinh được xác nhận vào năm 2021.

## Tham khảo

## Đọc thêm
*
Đài thiên văn McDonald

**Đài thiên văn McDonald** là đài quan sát thiên văn nằm gần cộng đồng chưa hợp nhất của Fort Davis ở hạt Jeff Davis, Texas, Hoa Kỳ.  Cơ sở này nằm trên Núi Locke thuộc dãy núi Davis ở Tây Texas, với các cơ sở bổ sung trên Núi Fowlkes, khoảng    về phía đông bắc.  Đài quan sát là một phần của Đại học Texas tại Austin.  Đây là một đơn vị nghiên cứu có tổ chức của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên.

Đài quan sát sản xuất chương trình *StarDate*, một chương trình phát thanh được cung cấp hàng ngày bao gồm các phân đoạn ngắn liên quan đến thiên văn học được phát sóng trên cả Đài phát thanh công cộng quốc gia và đài phát thanh thương mại - tổng cộng khoảng 400 chi nhánh.

## Lịch sử

Đài thiên văn McDonald ban đầu được tài trợ bởi chủ ngân hàng Texas William Johnson McDonald (1844 &ndash; 1926), người đã để lại khoảng 1.000.000 đô la - phần lớn tài sản của mình - cho Đại học Texas để xây dựng một đài thiên văn.  Việc thực hiện di chúc đã bị thách thức bởi những người thân của McDonald, nhưng sau một cuộc chiến pháp lý kéo dài, Trường đã nhận được khoảng 800.000 đô la từ bất động sản và việc xây dựng bắt đầu tại Mt. Locke.  Kính thiên văn Otto Struve lúc đó chưa được đặt tên được dành riêng vào ngày 5 tháng 5 năm 1939 và tại thời điểm đó là kính viễn vọng lớn thứ hai trên thế giới.  Đài thiên văn McDonald được Đại học Chicago vận hành theo hợp đồng cho đến những năm 1960, khi quyền kiểm soát được chuyển đến Đại học Texas tại Austin dưới sự chỉ đạo của Harlan J. Smith.

Nghiên cứu ngày hôm nay tại Đài thiên văn McDonald bao gồm rất nhiều chủ đề và dự án, bao gồm các hệ thống hành tinh, sao và quang phổ sao, môi trường liên sao, thiên văn học ngoài vũ trụ và thiên văn học lý thuyết.

## Đài thiên văn

Đài quan sát McDonald được trang bị một loạt thiết bị đo hình ảnh và quang phổ trong quang phổ quang học và hồng ngoại, và vận hành trạm laser mặt trăng đầu tiên.  Nó hợp tác chặt chẽ với khoa thiên văn của Đại học Texas tại Austin trong khi vẫn duy trì quyền tự chủ hành chính. Các đỉnh núi cao và khô của dãy núi Davis tạo ra một số bầu trời đêm tối và rõ nhất trong khu vực và cung cấp các điều kiện tuyệt vời cho nghiên cứu thiên văn.

Kính thiên văn Otto Struve, dành riêng vào năm 1939, là kính viễn vọng lớn đầu tiên được chế tạo tại đài thiên văn.  Nó nằm trên Mt. Locke ở độ cao .  Đỉnh Mt. Locke, được liên kết với cao tốc Spur 78, là điểm cao nhất trên đường cao tốc Texas.  Kính thiên văn Harlan J. Smith, cũng trên Mt. Locke, được hoàn thành vào năm 1968.

Kính thiên văn Eberly (HET), xây dựng vào cuối năm 1997, nằm trên đỉnh Mt. Fowlkes ở      trên mực nước biển.  Nó được điều hành bởi Đại học Texas tại Austin, Đại học Bang Pennsylvania, Đại học Ludwig Maximilians của Munich và Đại học Georg-August của Gottingen.  Kể từ năm 2012, HET được gắn với Kính thiên văn lớn Nam Phi tương tự (SALT) là kính viễn vọng lớn thứ năm trên thế giới.  Tuy nhiên, chi phí của nó là khoảng 20% so với các kính thiên văn có kích thước tương tự khác được sử dụng ngày nay do tối ưu hóa của nó dành cho quang phổ học.

## Tham khảo
Điện từ sinh học

**Điện từ** **sinh học** là nghiên cứu về sự tương tác giữa các trường điện từ và các thực thể sinh học.  Các lĩnh vực nghiên cứu bao gồm các trường điện hoặc điện từ được sản xuất bởi các tế bào sống, mô hoặc sinh vật, bao gồm cả vi khuẩn phát quang sinh học; ví dụ, tiềm năng màng tế bào và dòng điện chạy trong dây thần kinh và cơ bắp, là kết quả của tiềm năng hành động.  Những người khác bao gồm điều hướng động vật sử dụng trường địa từ; ảnh hưởng của các nguồn nhân tạo của trường điện từ như điện thoại di động; và phát triển các liệu pháp mới để điều trị các tình trạng khác nhau.  Thuật ngữ này cũng có thể đề cập đến khả năng của các tế bào sống, mô và sinh vật tạo ra điện trường và phản ứng của tế bào với trường điện từ.

## Hiện tượng sinh học
Các sự kiện điện tồn tại trong thời gian ngắn gọi là điện thế hoạt động xảy ra ở một số loại tế bào động vật được gọi là tế bào kích thích, một loại tế bào bao gồm tế bào thần kinh, tế bào cơ và tế bào nội tiết, cũng như trong một số tế bào thực vật.  Những tiềm năng hành động này được sử dụng để tạo điều kiện cho giao tiếp giữa các tế bào và kích hoạt các quá trình nội bào.  Hiện tượng sinh lý của điện thế hoạt động là có thể bởi vì các kênh ion bị điện thế cho phép điện thế nghỉ gây ra bởi độ dốc điện hóa ở hai bên của màng tế bào để xử lý. 
&#x5B; ** &#x5D;
Điện từ sinh học được nghiên cứu chủ yếu thông qua các kỹ thuật điện sinh lý.  Vào cuối thế kỷ thứ mười tám, bác sĩ và nhà vật lý người Ý Luigi Galvani lần đầu tiên ghi lại hiện tượng này trong khi mổ xẻ một con ếch tại một bàn nơi ông đã tiến hành thí nghiệm với tĩnh điện.  Galvani đặt ra thuật ngữ *điện động vật* để mô tả hiện tượng này, trong khi những người đương thời gọi nó là điện galvani.  Galvani và những người đương thời coi kích hoạt cơ là kết quả của một chất lỏng điện hoặc chất trong dây thần kinh.

Một số động vật thường sống dưới nước, như cá mập, có cảm biến điện sinh học cấp tính mang lại cảm giác gọi là cảm thụ điện, trong khi các loài chim di cư di chuyển một phần bằng cách định hướng liên quan đến từ trường của Trái đất.  Trong một ứng dụng cực đoan của điện từ, lươn điện có thể tạo ra một điện trường lớn bên ngoài cơ thể của nó được sử dụng để săn bắn và tự vệ thông qua một cơ quan phát điện chuyên dụng.

## Tham khảo
Somerville College, Oxford

**Somerville College** là một trường đại học cấu thành của Đại học Oxford ở Anh. Từ năm 1875, viện đại học thông qua bản quy chế cho phép thu nhận nữ sinh viên cấp cử nhân. Bốn trường thành viên dành cho nữ được thành lập nhờ sự vận động tích cực của Hội Giáo dục Đại học cho Nữ giới (AEW). Somerville College, thành lập năm 1879, là trường phi hệ phái đầu tiên của Oxford dành cho nữ giới, khác với Lady Margaret Hall của Anh giáo được mở cùng năm. 21 nữ sinh viên đầu tiên đến những nghe giảng bài trong những lớp học ngay tầng trên của một hiệu bánh của Oxford.

Từ lâu, Oxford vẫn được xem là thành lũy của đặc quyền nam giới, cho nên mãi đến ngày 7 tháng 10 năm 1920, nữ sinh viên của trường mới được hưởng đầy đủ quyền lợi. Năm 1927, các khoa trưởng ra quy định giới hạn số nữ sinh viên không quá một phần tư số nam sinh viên, đến năm 1957, quy định này mới bị hủy bỏ. Tuy vậy, trước thập niên 1970 viện đại học vẫn duy trì hệ thống giáo dục tách biệt giữa các trường nam và trường nữ, và các trường nữ bị giới hạn trong tuyển sinh. Chỉ từ năm 1959 các trường nữ mới có được sự bình đẳng. Bối cảnh cuốn tiểu thuyết trinh thám Gaudy Night của Dorothy Sayers – Sayers là một trong những phụ nữ đầu tiên nhận văn bằng đại học của Oxford – diễn ra tại một Somerville College ở Oxford, những vấn đề về giáo dục cho nữ giới cũng là tâm điểm của câu chuyện.

## Nhân vật nổi tiếng
* Margaret Thatcher
* Indira Gandhi
* Dorothy Hodgkin
* Laeticia Kikonyogo
* Kara Miller

## Tham khảo
Điện hóa sinh học

**Điện hóa sinh học/hóa điện sinh học** là một chi nhánh của điện hóa học và hóa học sinh lý liên quan đến các chủ đề điện sinh lý như vận chuyển tế bào electron proton, điện thế màng tế bào và phản ứng điện cực của enzyme oxy hóa khử.

## Lịch sử
Sự khởi đầu của hóa điện sinh học, cũng như của điện hóa học, có liên quan chặt chẽ đến sinh lý học thông qua các tác phẩm của Luigi Galvani và sau đó là Alessandro Volta.  Công trình hiện đại đầu tiên trong lĩnh vực này được coi là của nhà sinh lý học người Đức Julius Bernstein (1902) liên quan đến nguồn sinh học do nồng độ ion khác nhau qua màng tế bào.  Lĩnh vực hóa điện sinh học đã phát triển đáng kể trong thế kỷ qua, duy trì mối liên hệ chặt chẽ với các ngành y học và sinh học và kỹ thuật khác nhau như điện sinh lý học, kỹ thuật y sinh và động học enzyme.  Những thành tựu trong lĩnh vực này đã được trao một số giải thưởng Nobel về Sinh lý học hoặc Y học.  Trong số các nhà điện học nổi bật đã đóng góp cho lĩnh vực này, có thể kể đến John Bockris.

## Tham khảo
Chẩn đoán điện

**Chẩn đoán điện** ( Electrodiagnosis (EDX) ) là một phương pháp chẩn đoán y khoa, thu thập thông tin bệnh lý  bằng cách ghi lại thụ động hoạt động điện của các bộ phận cơ thể (nghĩa là điện sinh lý tự nhiên của chúng) hoặc bằng cách đo phản ứng của chúng với các kích thích điện bên ngoài (điện thế kích thích).  Các phương pháp sử dụng rộng rãi nhất ghi hoạt động điện tự phát là hình thức kiểm tra thể xuất (electrography) chẳng hạn như điện tâm đồ (ECG), điện não đồ (EEG), và điện cơ đồ (EMG).  **Y học điện sinh lý** (cũng EDX) là một chuyên ngành y học về thần kinh học, sinh lý thần kinh lâm sàng, tim mạch, và y học vật lý và phục hồi chức năng.  Các bác sĩ điện sinh lý học áp dụng các kỹ thuật điện sinh lý, bao gồm điện cơ kim và nghiên cứu dẫn truyền thần kinh để chẩn đoán, đánh giá và điều trị cho những người bị suy yếu hệ thống thần kinh, thần kinh cơ và/hoặc cơ bắp.  Việc cung cấp một đánh giá y học chẩn đoán điện chất lượng đòi hỏi kiến thức khoa học sâu rộng bao gồm giải phẫu và sinh lý của các dây thần kinh ngoại biên và cơ, vật lý và sinh học của các tín hiệu điện được tạo ra bởi cơ và dây thần kinh, thiết bị được sử dụng để xử lý các tín hiệu này và kỹ thuật cho lâm sàng đánh giá các bệnh của các dây thần kinh ngoại biên và con đường cảm giác.

## Tham khảo
Y học thể chất và phục hồi chức năng

**Y học vật lý và phục hồi chức năng,** hay **Y học Phục hồi,** trong tiếng Anh còn được gọi là **physiatry,** là một nhánh của y học nhằm tăng cường và phục hồi chức năng và chất lượng cuộc sống cho những người bị khuyết tật về thể chất hay tàn tật.  Một bác sĩ đã hoàn thành đào tạo trong lĩnh vực này có thể được gọi là một bác sĩ chuyên khoa phục hồi chức năng.  Bác sĩ chuyên khoa phục hồi chức năng điều trị cho những bệnh nhân gặp chấn thương cơ, xương, dây chằng hoặc hệ thần kinh.

## Phạm vi
Ở bệnh viện, các bác sĩ chuyên khoa thường điều trị cho những bệnh nhân bị cắt cụt chi, chấn thương cột sống, đột quỵ, chấn thương sọ não và các chấn thương suy nhược khác.  Trong điều trị cho những bệnh nhân này, các bác sĩ khoa phục hồi chức năng dẫn đầu một nhóm liên ngành gồm các chuyên viên trị liệu vật lý, nghề nghiệp, giải trí và ngôn ngữ, điều dưỡng, nhà tâm lý học, và nhân viên xã hội.  Ở các cơ sở ngoại trú, bác sĩ cũng điều trị cho bệnh nhân bị chấn thương cơ và khớp, hội chứng đau, vết thương không lành và các tình trạng vô hiệu hóa khác.  Bác sĩ khoa phục hồi chức năng được đào tạo để thực hiện tiêm bắp và cũng như các nghiên cứu dẫn truyền thần kinh.

## Lịch sử
Trong nửa đầu thế kỷ 20, hai chuyên khoa không chính thức, khoa y học vật lý và khoa phục hồi chức năng, được phát triển riêng biệt, nhưng trên thực tế cả hai đều điều trị cho các quần thể bệnh nhân tương tự bao gồm những người bị thương tật.  Frank H. Krusen là người tiên phong của y học thể chất, trong đó nhấn mạnh đến việc sử dụng các tác nhân vật lý, như thủy trị liệu và oxy hyperbaric, tại Đại học Temple và sau đó tại Mayo Clinic và chính ông đã đặt ra thuật ngữ 'physiatry' vào năm 1938.  Y học phục hồi chức năng đã trở nên nổi bật trong cả hai cuộc Thế Chiến trong việc điều trị cho những binh sĩ và người lao động bị thương.  Howard A. Rusk, một bác sĩ nội khoa từ Missouri, đã trở thành người tiên phong của y học phục hồi chức năng sau khi được chỉ định để phục hồi các phi công trong Thế chiến II.  Năm 1944, Ủy ban Baruch, được ủy quyền bởi nhà từ thiện Bernard Baruch, đã xác định chuyên khoa là sự kết hợp của hai lĩnh vực và đặt khuôn khổ cho sự chấp nhận như là một chuyên khoa y tế chính thức.  Ủy ban cũng phân phối các quỹ để thiết lập các chương trình đào tạo và nghiên cứu trên toàn quốc.  Chuyên khoa được gọi là y học thể chất và phục hồi chức năng ở Hoa Kỳ được chính thức thành lập vào năm 1947, khi một Hội đồng Y học Thể chất độc lập được thành lập dưới quyền của Hội đồng Chuyên khoa Y khoa Hoa Kỳ.  Năm 1949, với sự hối thúc của bác sĩ Rusk và nhiều cá nhân khác, chuyên khoa đã kết hợp với khoa phục hồi chức năng và đổi tên thành Y học Thể chất và Phục hồi chức năng.

## Tham khảo
Lê Thị Ái

**Lê Thị Ái** (chữ Hán: 黎氏愛; 17 tháng 11 năm 1799 – 8 tháng 10 năm 1863), còn có tên húy là **Cầu**, phong hiệu **Lục giai Tiệp dư** (六階婕妤), là một thứ phi của vua Minh Mạng nhà Nguyễn trong lịch sử Việt Nam.

## Tiểu sử
Tiệp dư Lê Thị Ái nguyên quán ở làng An Triền, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên. Bà là con gái của Cẩm vệ Hiệu úy Lê Tiến Thành và phu nhân Nguyễn Văn Thị Nga. Ông Thành vốn là một Nho sinh cuối triều Lê, gặp thời loạn ẩn cư không ra làm quan. Dưới thời nhà Nguyễn, ông được phong *Cẩm y vệ Hiệu úy*. Bà Ái là con gái thứ 3 trong 5 người con gái của ông Thành (người em gái út khác mẹ). Người em gái thứ 4 của bà cũng được đưa vào cung hầu vua Minh Mạng, chính là *Thất giai Quý nhân* Lê Thị Lộc.

Bà sinh ngày 20 tháng 10 (âm lịch) năm Kỷ Mùi. Bà vào hầu vua Minh Mạng từ năm 1813 khi ông còn là Thái tử, được sung vào hàng cung nhân. Ngày 3 tháng 2 năm 1820, bà hạ sinh con trai đầu lòng là hoàng tử Miên Trinh, sau được tấn phong dần đến tước Tuy Lý Vương, là một hoàng thân rất nổi tiếng của nhà Nguyễn. Bà Tiệp dư sau này lớn tuổi nhiều bệnh, Vương vào Dưỡng Chính đường để hầu hạ, sớm khuya chẳng lúc nào trễ nải, mọi người đều khen là chí hiếu.

Năm 1820, vua Minh Mạng lên ngôi, phong cho bà Ái làm *Tài nhân*. Năm 1824, bà được tấn làm *Mỹ nhân*. Năm 1836 lại tấn làm *Tiệp dư* (ngôn ngữ hiện đại gọi là Tiệp dư) ở hàng Lục giai. Bà vốn là người chí hiếu, tư chất trung hậu, có quan hệ thân thiết với Thục tần Nguyễn Khắc Thị Bảo, là mẹ của Tùng Thiện Vương Miên Thẩm. Vua Tự Đức từng có lời khen rằng:

:*Lê Tiệp dư tiền triều tư chất trung hậu, mọi việc trong cung đều cư xử hợp lễ*.

Năm 1847, hoàng tử Miên Trinh cho xây phủ riêng ở thôn Vĩ Dạ và rước bà về đấy phụng dưỡng.

Ngày 26 tháng 8 âm lịch năm Quý Hợi triều vua Tự Đức, tức ngày 8 tháng 10 năm 1863, Tiệp dư Lê Thị Ái qua đời, hưởng thọ 65 tuổi, được ban thụy là **Tịnh Nhu** (靜柔).

Bà được an táng tại xã Dương Xuân Thượng (nay là 199-203 đường Bùi Thị Xuân, phường Đúc, thành phố Huế), còn nhà thờ được dựng tại Phú Vang (Nay là 140 đường Nguyễn Sinh Cung, phường Vỹ Dạ, Thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế).

## Hậu duệ
Bà Tiệp dư sinh cho vua Minh Mạng tổng cộng 3 hoàng tử và 2 hoàng nữ. Ngoài Tuy Lý vương, cả 4 người còn lại đều mất khi còn khá trẻ.

* *Tuy Lý vương* Nguyễn Phúc Miên Trinh (3 tháng 2 năm 1820 – 18 tháng 11 năm 1897), hoàng tử thứ 11.
* Hoàng tử Miên Long, hoàng tử thứ 22. Tảo thương.
* *Hòa Mỹ Công chúa* Nguyễn Phúc Trang Tĩnh (1 tháng 10 năm 1825 – 19 tháng 3 năm 1847), hoàng nữ thứ 22. mất khi chưa lấy chồng.
* *Kiến Tường công* Nguyễn Phúc Miên Quan (21 tháng 5 năm 1827 – 3 tháng 2 năm 1847), hoàng tử thứ 36. Công mất khi còn khá trẻ.
* Hoàng nữ Nhàn Trinh (1829 – 1 tháng 11 năm 1830), hoàng nữ thứ 30. Tảo thương.

## Xem thêm
* Gia đình Minh Mạng

## Chú thích

## Tham khảo

* Hội đồng trị sự Nguyễn Phúc Tộc (1995), *[http://www.namkyluctinh.com/a-sachsuvn/Nguyen_Phuc_Toc_The_Pha.pdf Nguyễn Phúc Tộc thế phả] *, Nhà xuất bản Thuận Hóa
* Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), *[[Đại Nam liệt truyện]] Chính biên*, Tổ Phiên dịch Viện Sử học dịch, Nhà xuất bản Thuận Hóa
Cắt cụt chi

**Cắt cụt chi** (hay **đoạn chi**) là việc cắt bỏ chi do chấn thương, bệnh nội khoa hoặc phẫu thuật. Là một biện pháp phẫu thuật, nó được sử dụng để kiểm soát cơn đau hoặc quá trình bệnh ở chi bị ảnh hưởng, chẳng hạn như ung thư hoặc hoại thư. Trong một số trường hợp, nó được thực hiện trên các cá nhân như là một phẫu thuật phòng ngừa cho các vấn đề như vậy.  Một trường hợp đặc biệt là cắt cụt bẩm sinh, một bất thường bẩm sinh, trong đó các chi của thai nhi đã bị cắt đứt bởi các dải hẹp. Ở một số quốc gia, cắt cụt tay, chân hoặc các bộ phận cơ thể khác hoặc được sử dụng như một hình thức trừng phạt đối với những người phạm tội.  Cắt cụt cũng đã được sử dụng như một chiến thuật trong chiến tranh và các hành động khủng bố; nó cũng có thể xảy ra như một chấn thương chiến tranh.  Trong một số nền văn hóa và tôn giáo, cắt cụt hoặc cắt xén quy mô nhỏ được coi là một thành tựu trong các nghi lễ.

Khi được thực hiện bởi một người, người thực hiện cắt cụt chi là một người cắt cụt chi (amputator). Người bị cắt cụt được gọi là người bị cắt cụt chi (amputee).

Ở Mỹ, phần lớn các trường hợp cắt cụt mới xảy ra do các biến chứng của hệ thống mạch máu, đặc biệt là do bệnh tiểu đường. Từ năm 1988 đến 1996, có trung bình 133.735 lần xuất viện để cắt cụt chi mỗi năm ở Mỹ.  Năm 2005, chỉ ở Mỹ, đã có 1.6 triệu người bị cắt cụt chi. Năm 2013, con số này là 2.1 triệu. Khoảng 185.000 lần cắt cụt chi xảy ra ở Hoa Kỳ mỗi năm. Năm 2009, chi phí bệnh viện liên quan đến cắt cụt chi tổng cộng hơn 8.3 tỷ đô la Mỹ.  Ước tính có khoảng 3.6 triệu người ở Hoa Kỳ sống với việc thiếu chân tay vào năm 2050.  Người Mỹ gốc Phi có khả năng bị cắt cụt chi cao gấp bốn lần so với người Mỹ da trắng.

## Tham khảo
Tỉnh ủy Đồng Nai

**[[Tỉnh ủy]] [[Đồng Nai]]** hay còn được gọi **Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Đồng Nai**. Tỉnh ủy Đồng Nai là cơ quan lãnh đạo cao nhất của Đảng bộ tỉnh Đồng Nai giữa hai kỳ đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh, do Đại hội Đại biểu Đảng bộ tỉnh bầu.

Tỉnh ủy Đồng Nai có chức năng thi hành nghị quyết, quyết định của Đại hội Đại biểu Đảng bộ tỉnh Đồng Nai, Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Ban Bí thư và Bộ Chính trị.

Ngày 18 tháng 6 năm 2025, Bộ Chính trị ban hành **Quyết định số 322-QĐ/TW** thành lập **Đảng bộ** **tỉnh** **Đồng Nai** trực thuộc Ban Chấp hành Trung ương Đảng, trên cơ sở hợp nhất Đảng bộ tỉnh Đồng Nai và tỉnh Bình Phước kể từ ngày 1 tháng 7 năm 2025.

Đứng đầu Tỉnh ủy là Bí thư Tỉnh ủy và thường là ủy viên Ban chấp hành Trung ương Đảng. Bí thư hiện tại là Vũ Hồng Văn.

## Ban Thường vụ Tỉnh ủy khóa I (2025 - 2030)
Ngày 30 tháng 9 năm 2025, tại Đại hội Đại biểu Đảng bộ tỉnh Đồng Nai lần thứ nhất, Ban Tổ chức công bố quyết định của Bộ Chính trị về việc chỉ định 68 người tham gia Ban Chấp hành Đảng bộ, 15 người tham gia Ban Thường vụ Tỉnh ủy Đồng Nai nhiệm kỳ 2025-2030. 

# **[[Vũ Hồng Văn]], [[Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam|Ủy viên Trung ương Đảng,]] Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn [[Danh sách Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XV|đại biểu Quốc hội]] [[Danh sách Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XV|khóa XV]] tỉnh Đồng Nai.**
# Tôn Ngọc Hạnh, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư thường trực Tỉnh ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân tỉnh.
# Nguyễn Văn Út, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh.
# Huỳnh Thị Hằng, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh.
# Võ Tấn Đức, Phó Bí thư Tỉnh ủy 
# Thái Bảo, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng ban Tổ chức Tỉnh ủy.
# Trần Trung Nhân, Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra Tỉnh ủy.
# Nguyễn Minh Hợi, Trưởng ban Nội chính Tỉnh ủy.
# Đặng Minh Nguyệt, Phó Chủ tịch thường trực Hội đồng nhân dân tỉnh.
# Nguyễn Kim Long, Phó Chủ tịch thường trực Ủy ban nhân dân tỉnh.
# Thiếu tướng Nguyễn Đức Hải, Giảm đốc Công an tỉnh.
# Đại tá Võ Thành Danh, Chỉ huy trưởng Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh.
# Dương Minh Dũng, Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy.
# Hà Anh Dũng, Phó Chủ tịch thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh.
# Lê Trường Sơn, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh.
# Hồ Văn Nam, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân phường Trấn Biên.
# Giang Thị Phương Hạnh, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân phường Bình Phước.
# Nguyễn Tuấn Anh, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường.
# Trương Thị Hương Bình, Giám đốc Sở Tài chính.

## Tham khảo
Điện cơ đồ

**Điện cơ đồ** (Electromyography- **EMG**) là một kỹ thuật y học chẩn đoán điện để đánh giá và ghi lại hoạt động điện được tạo ra bởi cơ xương.  EMG được thực hiện bằng cách sử dụng một dụng cụ gọi là **máy đo điện cơ** để tạo ra một bản ghi gọi là **điện cơ đồ**.  Máy đo điện cơ phát hiện điện thế được tạo ra bởi các tế bào cơ  khi các tế bào này được kích hoạt bằng điện hoặc thần kinh.  Các tín hiệu có thể được phân tích để phát hiện các bất thường về y tế, mức độ kích hoạt hoặc lệnh tuyển dụng hoặc để phân tích cơ chế sinh học của chuyển động của con người hoặc động vật.

## Sử dụng trong y tế
Xét nghiệm EMG có nhiều ứng dụng lâm sàng và y sinh.  EMG được sử dụng như một công cụ chẩn đoán để xác định các bệnh thần kinh cơ, hoặc là một công cụ nghiên cứu để nghiên cứu về kinesiology và rối loạn kiểm soát vận động.  Tín hiệu EMG đôi khi được sử dụng để hướng dẫn độc tố botulinum hoặc tiêm phenol vào cơ bắp.  Tín hiệu EMG cũng được sử dụng như một tín hiệu điều khiển cho thiết bị giả như bàn tay, cánh tay, và chi dưới giả.

Máy đo gia tốc có thể được sử dụng để theo dõi thần kinh cơ trong gây mê toàn thân bằng thuốc ức chế thần kinh cơ, để tránh hiện tượng dư hóa sau phẫu thuật (PORC).

Ngoại trừ trong trường hợp một số tình trạng bệnh cơ nguyên phát hoàn toàn, EMG thường được thực hiện với một xét nghiệm y học chẩn đoán điện khác để đo chức năng dẫn truyền của các dây thần kinh.  Đây được gọi là nghiên cứu dẫn truyền thần kinh (NCS).  Kim EMG và NCS thường được chỉ định khi có đau ở chân tay, yếu do chèn ép dây thần kinh cột sống hoặc lo ngại về một số tổn thương hoặc rối loạn thần kinh khác.  Chấn thương dây thần kinh cột sống không gây ra đau cổ, đau lưng hoặc đau thắt lưng và vì lý do này, bằng chứng không cho thấy EMG hoặc NCS hữu ích trong chẩn đoán nguyên nhân đau thắt lưng, đau ngực hoặc đau cột sống cổ.  Kim EMG có thể hỗ trợ chẩn đoán chèn ép hoặc tổn thương dây thần kinh (như [hội chứng ống [cổ tay]]), chấn thương rễ thần kinh (như đau thần kinh tọa) và các vấn đề khác của cơ hoặc dây thần kinh.  Các điều kiện y tế ít phổ biến hơn bao gồm xơ cứng teo cơ bên, bệnh nhược cơ và loạn dưỡng cơ.

## Tham khảo
Tiểu tiện không tự chủ

**Tiểu tiện không tự chủ** (urinary incontinence -**UI**), còn được gọi là **tiểu tiện không tự nguyện**, là bất kỳ rò rỉ nước tiểu nào không kiểm soát được.  Đó là một vấn đề phổ biến và đau khổ, có thể có tác động lớn đến chất lượng cuộc sống.  Nó đã được xác định là một vấn đề quan trọng trong chăm sóc sức khỏe lão khoa.  Thuật ngữ đái dầm thường được sử dụng để chỉ chứng tiểu không tự chủ, chủ yếu ở trẻ em, chẳng hạn như đái dầm về đêm.

Phẫu thuật vùng chậu, mang thai, sinh con và mãn kinh là những yếu tố nguy cơ chính.  Tiểu không tự chủ thường là kết quả của một tình trạng y tế tiềm ẩn nhưng được báo cáo dưới mức cho các bác sĩ.  Có bốn loại tiểu tiện không kiểm soát chính:

* Thúc giục không tự chủ do bàng quang hoạt động quá mức 
* Căng thẳng không tự chủ do đóng cửa bàng quang kém 
* Không tự chủ tràn do co thắt bàng quang kém hoặc tắc nghẽn niệu đạo 
* Không kiểm soát được chức năng do thuốc hoặc các vấn đề sức khỏe khiến việc đi đến phòng tắm trở nên khó khăn

Phương pháp điều trị bao gồm đào tạo cơ sàn chậu, đào tạo bàng quang, phẫu thuật và kích thích điện.  Liệu pháp hành vi nói chung có tác dụng tốt hơn thuốc điều trị căng thẳng và thôi thúc không kiểm soát.  Lợi ích của thuốc là an toàn nhỏ và lâu dài là không rõ ràng.  Tiểu tiện không tự chủ là phổ biến hơn ở phụ nữ lớn tuổi.

## Nguyên nhân
Tiểu không tự chủ có thể là kết quả của cả nguyên nhân tiết niệu và không tiết niệu.  Nguyên nhân tiết niệu có thể được phân loại là rối loạn chức năng bàng quang hoặc niệu đạo và có thể bao gồm sự hoạt động quá mức của chất gây nghiện, sự tuân thủ kém của bàng quang, tình trạng rối loạn chức năng niệu đạo hoặc thiếu hụt cơ vòng trong.  Các nguyên nhân không tiết niệu có thể bao gồm nhiễm trùng, thuốc hoặc thuốc, yếu tố tâm lý, đa niệu, phân nén và hạn chế vận động.

Các loại phổ biến nhất của tiểu không tự chủ ở phụ nữ là căng thẳng tiểu không tự chủ và tiểu không tự chủ.  Phụ nữ có cả hai vấn đề có tiểu không tự chủ hỗn hợp.  Sau khi mãn kinh, sản xuất estrogen giảm và ở một số phụ nữ mô niệu đạo sẽ chứng tỏ teo với mô niệu đạo trở nên yếu hơn và mỏng hơn.  Căng thẳng tiểu không tự chủ là do mất sự hỗ trợ của niệu đạo thường là hậu quả của tổn thương cấu trúc hỗ trợ vùng chậu do hậu quả của việc sinh con.  Nó được đặc trưng bởi rò rỉ một lượng nhỏ nước tiểu với các hoạt động làm tăng áp lực ổ bụng như ho, hắt hơi và nâng.  Ngoài ra, tập thể dục thường xuyên trong các hoạt động có tác động cao có thể gây ra chứng mất kiểm soát thể thao.  Tiểu không tự chủ được gây ra bởi các cơn co thắt không được ngăn chặn của cơ detrusor.  Nó được đặc trưng bởi rò rỉ một lượng lớn nước tiểu liên quan đến cảnh báo không đủ để đi vệ sinh kịp thời.

## Tham khảo
Chấn thương tủy sống

**Chấn thương tủy sống** (spinal cord injury-**SCI**) là tổn thương tủy sống gây ra những thay đổi tạm thời hoặc vĩnh viễn trong chức năng của nó. Các triệu chứng có thể bao gồm mất chức năng cơ, cảm giác hoặc chức năng tự trị ở các bộ phận của cơ thể được phục vụ bởi tủy sống dưới mức chấn thương. Chấn thương có thể xảy ra ở bất kỳ mức độ nào của tủy sống và có thể là *chấn thương hoàn toàn*, với sự mất hoàn toàn cảm giác và chức năng cơ bắp, hoặc *không đầy đủ*, có nghĩa là một số tín hiệu thần kinh có thể đi qua khu vực bị tổn thương của dây. Tùy thuộc vào vị trí và mức độ nghiêm trọng của thiệt hại, các triệu chứng khác nhau, từ tê đến liệt đến tiểu tiện không tự chủ. Các kết quả lâu dài cũng có phạm vi rộng, từ phục hồi hoàn toàn đến tetraplegia vĩnh viễn (còn được gọi là liệt tứ chi) hoặc paraplegia. Các biến chứng có thể bao gồm teo cơ, loét áp lực, nhiễm trùng và các vấn đề về hô hấp.

Trong phần lớn các trường hợp, thiệt hại do chấn thương vật lý như tai nạn xe hơi, súng đạn, ngã hoặc chấn thương thể thao, nhưng nó cũng có thể là do các nguyên nhân không gây đau như nhiễm trùng, lưu lượng máu không đủ và khối u. Chỉ hơn một nửa chấn thương ảnh hưởng đến đốt sống cổ, trong khi 15% xảy ra ở mỗi đốt sống ngực, biên giới giữa đốt sống ngực và thắt lưng và đốt sống thắt lưng đơn thuần. Chẩn đoán thường dựa trên các triệu chứng và hình ảnh y tế.

Nỗ lực ngăn chặn SCI bao gồm các biện pháp cá nhân như sử dụng thiết bị an toàn, các biện pháp xã hội như quy định an toàn trong thể thao và giao thông và cải thiện thiết bị. Điều trị bắt đầu bằng việc hạn chế chuyển động của cột sống và duy trì huyết áp đầy đủ. Corticosteroid chưa tỏ ra hữu ích. Các can thiệp khác nhau tùy thuộc vào vị trí và mức độ chấn thương, từ nghỉ ngơi tại giường đến phẫu thuật. Trong nhiều trường hợp, chấn thương tủy sống đòi hỏi phải điều trị lâu dài về thể chất và nghề nghiệp, đặc biệt nếu nó cản trở các hoạt động của cuộc sống hàng ngày.

Tại Hoa Kỳ, khoảng 12.000 người mỗi năm sống sót sau khi bị chấn thương cột sống.  Nhóm thường bị ảnh hưởng nhất là nam thanh niên trưởng thành.  SCI đã chứng kiến những cải tiến lớn trong việc chăm sóc từ giữa thế kỷ 20. Nghiên cứu các phương pháp điều trị tiềm năng bao gồm cấy ghép tế bào gốc, vật liệu được thiết kế để hỗ trợ mô, kích thích cột sống ngoài màng cứng và exoskeletons mặc được.

## Tham khảo