Pseudodoxia Epidemica

***Pseudodoxia Epidemica: or, Enquiries into very many received tenents and commonly presumed truths*** (tạm dịch: *Pseudodoxia Epidemica: hay Những khảo luận về các giáo điều và chân lý phổ biến*), còn gọi ngắn gọn là ***Pseudodoxia Epidemica*** hoặc ***Vulgar Errors*** (tạm dịch: *Những ngộ nhận thông tục*), là chuyên luận của học giả bách khoa người Anh Thomas Browne. Tác phẩm được biên soạn nhằm phản biện và bác bỏ những "ngộ nhận" hay sai lầm thông tục cũng như quan niệm mê tín dị đoan thịnh hành trong thời đại của ông. Xuất bản lần đầu vào năm 1646, tác phẩm đã trải qua năm lần tái bản, với bản hiệu đính cuối cùng hoàn thành vào năm 1672. Chuyên luận này là minh chứng rõ nét cho sự tuân thủ của Browne đối với phương pháp luận Bacon về quan sát thực nghiệm tự nhiên, đồng thời giữ vai trò tiên phong trong lĩnh vực báo chí khoa học thời kỳ Cách mạng Khoa học thế kỷ XVII. Xuyên suốt tác phẩm, độc giả còn có thể bắt gặp những nét chấm phá của sự hài hước đầy tinh tế đặc trưng của Browne.

Ba tiêu chí cốt lõi để xác quyết chân lý của Browne bao gồm: quyền năng của các trước tác học thuật tiền bối, tư duy lý tính, và trải nghiệm thực nghiệm. Ông đã vận dụng các tiêu chí này để xem xét nhiều chủ đề khác nhau, từ văn hóa dân gian đến vũ trụ học. Các nội dung trong *Pseudodoxia Epidemica* được hệ thống hóa theo thang bậc sáng thế của thời kỳ Phục Hưng: khởi đầu bằng việc luận giải về bản chất của sự sai lầm (Quyển 1), tiếp nối với những quan niệm lệch lạc về các giới Khoáng vật, Thực vật (Quyển 2) và Động vật (Quyển 3), sau đó mở rộng sang các sai lầm liên quan đến Con người (Quyển 4), Nghệ thuật (Quyển 5), Địa lý và Lịch sử (Quyển 6), và cuối cùng là Thiên văn học cùng Vũ trụ (Quyển 7).

Trong quá trình mô tả nền khoa học đương đại, Browne đã làm giàu ngôn ngữ bằng cách sáng tạo ra hàng loạt thuật ngữ mới. Đáng chú ý, trong số những từ ngữ lần đầu được giới thiệu trong tác phẩm này có các thuật ngữ như: *electricity* (điện năng), *medical* (y khoa), *pathology* (bệnh lý học), *hallucination* (ảo giác), *literary* (văn học), và *computer* (người tính toán).

## Tổng quan
*Pseudodoxia Epidemica* là một nguồn tri thức giá trị, hiện diện trên kệ sách của nhiều gia đình tại Anh quốc vào thế kỷ XVII. Với vị thế tiên phong trong lối viết tiểu luận khoa học, tác phẩm đã mở đường cho sự phát triển của nền báo chí khoa học phổ thông sau này, đồng thời khởi đầu cho sự suy giảm niềm tin vào sinh vật huyền bí. Các nội dung khoa học trong sách bao gồm nhiều minh chứng về phương pháp thực nghiệm "trực tiếp" của Browne, cũng như những ví dụ sơ khai về việc thiết lập giả thuyết khoa học. 

Quyển thứ hai trong số bảy quyển của *Pseudodoxia Epidemica*' với tiêu đề *Tenets concerning Mineral and Vegetable Bodies* đã ghi lại những thí nghiệm của Browne về tĩnh điện và từ tính. Trong đó, *electricity* (điện năng) chính là một trong hàng trăm thuật ngữ mới mà Browne đã đóng góp vào hệ thống từ vựng của thời kỳ đầu Cách mạng Khoa học.

## Ấn bản
Sức ảnh hưởng sâu rộng của *Pseudodoxia* vào thời đại bấy giờ được minh chứng qua việc tác phẩm đã trải qua ít nhất sáu lần tái bản. Ấn bản đầu tiên ra mắt vào năm 1646, dưới triều đại của vua Charles I và giữa bối cảnh cuộc Nội chiến Anh; bốn ấn bản tiếp theo được xuất bản trong giai đoạn Chính thể Cộng hòa, vào các năm 1650, 1658 (hai bản) và 1659; ấn bản cuối cùng xuất hiện vào năm 1672 dưới thời vua Charles II, khi cuộc Cách mạng Khoa học đã đi vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ. Sau đó, *Pseudodoxia* liên tục được chuyển ngữ và xuất bản bằng tiếng Pháp, tiếng Hà Lan, tiếng Latinh và tiếng Đức xuyên suốt cuối thế kỷ XVII và đầu thế kỷ XVIII. Đáng chú ý, học giả người Đức theo chủ nghĩa Kabbalah Kitô giáo Christian Knorr von Rosenroth đã tiến hành dịch tác phẩm này sang tiếng Đức vào năm 1680.

## Đánh giá
Ngày nay, vẫn tồn tại những quan điểm khá trái chiều về cách định nghĩa chính xác nhất phương pháp luận khoa học của Sir Thomas Browne, điều mà E. S. Merton đã diễn giải như sau:

William P. Dunn đã khái quát những điểm lưỡng nan trong nhãn quan khoa học của Browne như sau:

Trong khi đó, Robert Sencourt lại định nghĩa một cách súc tích về mối tương quan giữa Browne và công cuộc truy vấn khoa học là "Một minh chứng cho tư duy lý tính khoa học được thuyết huyền học khai sáng ngay trong lòng Giáo hội Anh".

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Ấn bản trực tuyến
* Bản sao nguyên văn của ấn bản thứ 4