Sự kiện Y Ninh – Tháp Thành

**Sự kiện Y Lê – Tháp Thành** () là một cuộc di cư hàng loạt từ Trung Quốc sang Liên Xô vào đầu năm 1962. Ít nhất 60.000 công dân Trung Quốc đã di cư sang Liên Xô bằng cách băng qua biên giới giữa Khu tự trị dân tộc Duy Ngô Nhĩ Tân Cương và Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Kazakh từ tháng 3 đến tháng 5 năm 1962. Những người di cư chủ yếu là người dân tộc Kazakh, nhưng nhiều người Kyrgyz, Tatar, Duy Ngô Nhĩ, và Uzbek cũng rời đi, do điều kiện sống sa sút tại Tân Cương, sự thiên vị bị cáo buộc của chính phủ Trung Quốc đối với Người Hán, và những tuyên bố về việc quốc tịch Liên Xô được cấp cho những người di cư thuộc "các dân tộc Liên Xô". Cuộc di cư diễn ra trong bầu không khí hoảng loạn và bất ổn xung quanh sự kiện Chia rẽ Trung–Xô, với những tin đồn lan truyền trong người dân Tân Cương rằng, cùng với những điều khác, biên giới Trung–Xô sẽ sớm bị đóng cửa và một cuộc chiến tranh sẽ nổ ra giữa hai nước. Cuộc di cư kết thúc khi chính quyền Trung Quốc gây áp lực buộc phía Liên Xô đóng cửa biên giới, dẫn đến các cuộc biểu tình ở Y Ninh, trung tâm chính trị và kinh tế *de facto* của Tân Cương lúc bấy giờ.

Cuộc di cư được gọi là "Sự kiện Y Lê – Tháp Thành" vì nó diễn ra tại Châu tự trị dân tộc Kazakh Y Lê (Ili) và Địa khu Tháp Thành. Chính phủ Trung Quốc mô tả các cuộc biểu tình ở Y Ninh, vốn đã trở nên bạo lực, là "Sự kiện bạo loạn phản cách mạng ngày 29 tháng 5" ().

## Từ nguyên

Từ viết tắt "Y Lê – Tháp" ( - *Yī-Tǎ*) được bắt nguồn từ tên tiếng Trung của hai địa khu nơi cuộc di cư diễn ra, Y Lê () và Tháp Thành (). Y Lê – Tháp cũng có thể đề cập đến thủ phủ của mỗi địa khu, tương ứng là Y Ninh () và Tháp Thành (). Một số học giả sử dụng từ viết tắt "I–Ta", bắt nguồn từ tên gọi tiếng Turk của các địa khu là Ili và Tarbagatay.

## Bối cảnh
Trong nửa sau của thế kỷ 19, Đế quốc Nga đã tìm cách mở rộng ảnh hưởng đến Tân Cương, đặc biệt là Vùng Y Lê, để tạo thuận lợi cho thương mại xuyên biên giới và tạo ra một vùng đệm giữa Nga và Trung Quốc. Đến giữa thế kỷ 19, Nga đã chinh phục hầu hết Trung Á, cho đến biên giới ngày nay giữa Kazakhstan và Trung Quốc. Năm 1865, các đội quân nổi dậy Oirat của Biến loạn Đống Can ở Tân Cương bắt đầu xâm nhập vào các phần thuộc dãy núi Tháp Thành do Nga chiếm đóng, tấn công người dân địa phương và làm gián đoạn thương mại xuyên biên giới. Trong khi đó, những người nổi dậy Taranchi đã tuyên bố thành lập một vương quốc Hồi giáo (sultanate) ở vùng Y Lê và bắt đầu xâm nhập vào lãnh thổ Nga vào năm 1867. Thêm vào những lo ngại của Nga là sự trỗi dậy của Yakub Beg và chế độ của ông tập trung quanh Kashgar, vốn đe dọa mở rộng về phía bắc vào vùng Y Lê. Những lo ngại này lên đến đỉnh điểm khi Nga xâm lược vùng Y Lê vào năm 1871, bề ngoài là để bảo vệ các thần dân Nga sống ở vùng biên giới. Nga đồng ý rút khỏi vùng Y Lê sau Hiệp ước Saint Petersburg năm 1881, hay Hiệp ước Y Lê, hiệp ước này đã phân định phần lớn biên giới giữa Turkestan thuộc Nga và Tân Cương. Đến năm 1883, Nga đã rút hoàn toàn lực lượng chiếm đóng nhưng vẫn tiếp tục gây ảnh hưởng lên khu vực.

Liên Xô, tiếp nối tham vọng của những người tiền nhiệm, đã cố gắng duy trì ảnh hưởng ở Tân Cương bằng cách ủng hộ chế độ thân Liên Xô của quân phiệt Trung Quốc Thịnh Thế Tài từ năm 1934 đến năm 1942, và Cộng hòa Đông Turkestan thứ hai (ETR) từ năm 1944 đến năm 1945. Nhiều người cấp tiến trong ban lãnh đạo ETR là con cái của những người thuộc sắc tộc Turk di cư sang Tân Cương và được giáo dục tại Liên Xô. Liên Xô đã rút lại sự ủng hộ đối với ETR sau các cuộc đàm phán với chính phủ do Quốc Dân Đảng lãnh đạo của Trung Hoa Dân Quốc (ROC) vào năm 1945. ETR và Trung Hoa Dân Quốc sau đó đã thành lập một chính phủ liên hiệp theo sự khuyến khích của Liên Xô. Tuy nhiên, chính phủ liên hiệp đã sụp đổ vào năm 1947, và ban lãnh đạo Liên Xô bắt đầu sửa đổi chính sách nội bộ đối với Tân Cương khi nhận thấy chắc chắn rằng khu vực này cuối cùng sẽ bị chiếm giữ bởi những người cộng sản Trung Quốc và Quân Giải phóng Nhân dân (PLA) của họ.

Việc những người cộng sản Trung Quốc tuyên bố thành lập Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và tiếp quản Tân Cương vào năm 1949 đã đánh dấu sự khởi đầu của một kỷ nguyên mới trong chính sách Trung–Xô tại khu vực. Các cuộc cách mạng Nga năm 1917 đã khiến hàng chục nghìn người Hồi giáo thuộc sắc tộc Turk sống ở vùng biên giới Nga phải chạy sang Tân Cương. Nhiều người trong số những người di cư này đã trở thành vô gia cư, vì họ không trở về quê hương để lấy quốc tịch Liên Xô và cũng không nộp đơn xin quốc tịch Trung Quốc. Do đó, con cháu của họ phần lớn cũng không có quốc tịch. Năm 1962, các quan chức Trung Quốc tại Châu Y Lê ước tính rằng 60% trong số 900.000 cư dân của châu này là người không quốc tịch. Châu Y Lê cũng có một lượng lớn công dân Liên Xônhững người di cư hoặc con cháu của những người di cư đã đến thông qua các biên giới không được tuần tra trong thời kỳ Nội chiến Trung Quốc. Trong một biểu hiện của "tình huynh đệ xã hội chủ nghĩa", chính phủ Trung Quốc đã cho phép các công dân Liên Xô và những người không quốc tịch gốc Liên Xô tự do trở về Liên Xô trong Chiến dịch đất hoang của phía Xô viết. Từ năm 1954 đến năm 1963, 186.295 người đã được hồi hương từ Châu Y Lê về Liên Xô. Thêm 5.620 người khác đã được hồi hương từ Địa khu Tháp Thành.

## Nguyên nhân

### Thiếu hụt các nhu yếu phẩm cơ bản
Để đạt được các mục tiêu của Đại nhảy vọt, chính phủ Trung Quốc đã bắt đầu hạn chế thương mại xuyên biên giới tại Tân Cương vào năm 1961. Đến năm 1960, các mặt hàng như ngũ cốc, đường, trà, vải và ủng đều rơi vào tình trạng khan hiếm. Mặc dù người dân địa phương ở Châu Y Lê và Địa khu Tháp Thành phụ thuộc vào thương mại xuyên biên giới với Liên Xô cho các nhu yếu phẩm như vậy, nhưng ban lãnh đạo Trung Quốc tại Bắc Kinh đã ban hành chỉ thị cho các cán bộ địa phương phải ưu tiên các vật liệu công nghiệp cho Đại nhảy vọt. Quan hệ Trung–Xô xấu đi và sự lan rộng của Nạn đói lớn ở Trung Quốc đến Tân Cương đã thúc đẩy chính phủ Trung Quốc thắt chặt hơn nữa thương mại xuyên biên giới để hạn chế chi tiêu ngoại tệ. Chính phủ Trung Quốc đã dừng hoàn toàn việc nhập khẩu những gì họ coi là "hàng hóa không khẩn cấp", bao gồm các nhu yếu phẩm cơ bản như thực phẩm và quần áo. Khối lượng nhập khẩu vào Tân Cương từ Liên Xô là 148.665 Rúp Liên Xô vào năm 1961, chỉ bằng gần một nửa so với năm 1960. Tỷ lệ nhập khẩu "hàng hóa không khẩn cấp" cũng giảm từ 52% năm 1960 xuống còn 0% năm 1961.

Để đối phó với tình trạng thiếu hụt, nhiều cư dân của Châu Y Lê và Địa khu Tháp Thành bắt đầu yêu cầu người thân ở Liên Xô gửi thực phẩm và quần áo cho họ qua đường bưu điện. Năm 1961, số lượng bưu kiện được gửi từ Liên Xô đến Địa khu Tháp Thành đã tăng vọt lên 1.777. Trong những tháng đầu năm 1962, tổng cộng 2.519 bưu kiện đã được gửi từ Liên Xô đến Châu Y Lê và 562 bưu kiện đến Địa khu Tháp Thành. Chính phủ Trung Quốc đã chỉ ra các bưu kiện này là bằng chứng về một âm mưu của "những kẻ xét lại Liên Xô" nhằm lôi kéo người dân địa phương rời bỏ Tân Cương.

### Chủ nghĩa bài Trung Quốc
Sự di chuyển của hàng chục nghìn người Duy Ngô Nhĩ giữa Tân Cương và Trung Á thuộc Liên Xô trong những năm 1920 và 1930 đã tạo ra một số lượng chưa từng có các trí thức Duy Ngô Nhĩ, nhiều người trong số họ đã phát triển các quan điểm chống lại sự cai trị của Trung Quốc. Nhiều người đã nghiên cứu về quyền tự trị kiểu Liên Xô và chỉ ra các nước cộng hòa Xô viết ở Trung Á như những ví dụ về các dân tộc Turk được cai quản bởi chính những nhà lãnh đạo của họ. Việc thành lập ETR tại ba địa khu Y Lê, Tháp Thành và A Lạc Thái vào năm 1944 là đỉnh cao của khát vọng mô phỏng Trung Á thuộc Liên Xô tại Tân Cương và hình thành một nhà nước độc lập do đa số người Turk trong khu vực quản lý.

Bất chấp những luận điểm chính thức, việc những người cộng sản Trung Quốc tiếp quản Tân Cương vào năm 1949 đã không thể hàn gắn mối quan hệ vốn đầy rẫy sự ngờ vực giữa chính quyền trung ương Trung Quốc và các dân tộc Turk ở Tân Cương. Chính phủ Trung Quốc đã tìm cách dập tắt "khuynh hướng ly khai" và "chủ nghĩa dân tộc địa phương" trong dân chúng tại các khu vực từng được cai quản bởi ETR. Các nhà chức trách Trung Quốc lo sợ rằng một phong trào ly khai ở Tân Cương có thể đóng vai trò như một công cụ lật đổ của Liên Xô trong bối cảnh quan hệ Trung–Xô đang xấu đi. Từ tháng 8 năm 1957 đến tháng 3 năm 1960, một cuộc "Chiến dịch chống cánh hữu" đã được tiến hành ở Tân Cương. Hàng trăm quan chức không phải người Hán đã bị cách chức trong chính quyền địa phương, bị tố cáo và bị bỏ tù. Chính phủ Trung Quốc sau đó đã thay thế họ bằng các quan chức người Hán và huy động 800.000 thanh niên người Hán từ miền Đông đất nước đến để hỗ trợ các nhà lãnh đạo mới trong công cuộc "xây dựng xã hội chủ nghĩa". Sự biến mất nhanh chóng của các dân tộc thiểu số trong các chính quyền địa phương của Tân Cương đã làm gia tăng tâm lý bài Trung Quốc và thân Liên Xô trong những người dân không phải gốc Hán.

Làn sóng người Hán di cư đến Tân Cương nói chung cũng làm trầm trọng thêm căng thẳng sắc tộc. Tại Châu Y Lê, từ năm 1949 đến năm 1959, dân số người Kazakh và người Duy Ngô Nhĩ tăng lần lượt là 18% và 39%, trong khi dân số người Hán tăng gần gấp mười lần, từ 38.099 lên 365.250 người. Một cán bộ địa phương là người dân tộc Kazakh của Đảng Cộng sản Trung Quốc đã được ghi lại khi nói rằng: "[Y Lê] không phải là một châu tự trị của người Kazakh. Đó là một châu tự trị của người [Hán] Trung Quốc."

### Chia rẽ Trung–Xô

Trong bối cảnh Chiến dịch đất hoang của Liên Xô và Đại nhảy vọt của Trung Quốc, cả hai nước bắt đầu cạnh tranh lực lượng lao động tại Tân Cương, đặc biệt là lượng lớn dân cư không quốc tịch gốc Liên Xô. Trước khi xảy ra sự chia rẽ Trung–Xô, lập trường chính thức của chính phủ Liên Xô phản ánh lập trường của chính phủ Trung Quốc, rằng những người không quốc tịch ở Tân Cương là "người Trung Quốc". Tuy nhiên, khi quan hệ bắt đầu xấu đi vào năm 1960, chính phủ Liên Xô bắt đầu yêu cầu hồi hương các "công dân Liên Xô". Chính phủ Trung Quốc phản ứng bằng cách công nhận những người không quốc tịch là "công dân Trung Quốc" và cấp hộ chiếu Trung Quốc cho họ. Các thủ tục pháp lý cho việc di cư sang Liên Xô bị trì hoãn, và những người nộp đơn bị đuổi khỏi trường học hoặc nơi làm việc mà không có giải thích, như một lời cảnh báo cho những người khác có ý định rời bỏ Tân Cương.

Tình trạng tồi tệ của quan hệ Trung–Xô đã lộ diện trong Đại hội lần thứ 22 Đảng Cộng sản Liên Xô tổ chức tại Moscow vào tháng 10 năm 1961. Thủ tướng Liên Xô Nikita Khrushchev đã đưa ra những lời chỉ trích gay gắt đối với Đảng Lao động Albania thân Trung Quốc. Thủ tướng Trung Quốc Chu Ân Lai, người được mời tham dự đại hội với tư cách đại biểu từ Đảng Cộng sản Trung Quốc, đã suy luận rằng lời chỉ trích thực chất là nhắm vào ông và đảng của ông. Do đó, Chu Ân Lai đã lên án Khrushchev và rời đại hội để phản đối, làm trầm trọng thêm và công khai hóa mối quan hệ vốn đã căng thẳng giữa Trung Quốc và Liên Xô. Việc công khai này dẫn đến nỗi sợ hãi ở Tân Cương rằng biên giới Trung–Xô sẽ sớm bị đóng cửa và một cuộc chiến giữa hai nước sắp xảy ra.

### Tin đồn về quốc tịch Liên Xô
Khi chính phủ Trung Quốc thắt chặt các chính sách di cư, những tin đồn bắt đầu lan truyền ở Tân Cương về việc ai sẽ được phía Liên Xô chấp nhận là công dân. Một tin đồn tuyên bố rằng Liên Xô đã phát biểu: "Tất cả người Kazakh, Uzbek và Tatar đều là công dân Liên Xô, và tất cả nên trở về Liên Xô." Một tin khác khẳng định rằng một lời mời đã được gửi đến người dân Địa khu Tháp Thành: "Hầu hết mọi người ở [Địa khu] Tháp Thành vốn là từ Liên Xô. Ngay cả ngày nay, chính phủ Liên Xô vẫn coi họ là công dân Liên Xô. Cánh cửa của Liên Xô vẫn mở rộng cho họ." Các tin đồn dần dần phát triển, và những tuyên bố về việc ai sẽ được Liên Xô chào đón trở nên bao quát hơn. Tin đồn lan truyền rằng bất kỳ ai có giấy tờ tùy thân của Liên Xô đều có thể vượt biên và trở thành công dân Liên Xô. Sau đó, nó trở thành bất kỳ ai tuyên bố đã đến Tân Cương từ Liên Xô, bất kể họ sở hữu giấy tờ gì.

Với việc các tin đồn hiện có đã "giải quyết" được vấn đề di cư hợp pháp và quốc tịch, trọng tâm của những câu chuyện thêu dệt chuyển sang cách thức vượt biên. Người dân địa phương ở Châu Y Lê và Địa khu Tháp Thành bắt đầu rỉ tai nhau rằng "Liên Xô [đã] mở cửa biên giới" và sẽ "gửi xe buýt đến đón [họ]". Các tin đồn còn tuyên bố rằng Liên Xô đã hướng dẫn người dân mang theo cả gia đình: "Khi các bạn đến, đừng đi một mình. Hãy mang theo người thân và bạn bè. Nếu các bạn đến, chúng tôi sẽ cho các bạn tiền và nhà ở. Chúng tôi sẽ cho các bạn học lái xe buýt. Chúng tôi sẽ khen thưởng các bạn." Những tuyên bố sai sự thật về sự hiếu khách của Liên Xô đã khuyến khích nhiều người dân địa phương ở Tân Cương di cư sang Liên Xô càng sớm càng tốt.

## Cuộc di cư và các cuộc biểu tình

Vào đầu năm 1962, chính quyền Liên Xô đã thay đổi chính sách biên giới và bắt đầu chấp nhận việc nhập cảnh của những người di cư "không chính thức" thay vì trục xuất họ trở lại Trung Quốc. Từ tháng 3 đến tháng 5 năm 1962, có từ 60.000 đến 67.000 công dân Trung Quốc, chủ yếu là người dân tộc Kazakh vừa mới có quốc tịch Trung Quốc, đã di cư sang Liên Xô bằng cách vượt biên giới từ Tân Cương sang Kazakhstan thuộc Liên Xô. Nhiều người Kyrgyz, Tatar, Duy Ngô Nhĩ và Uzbek cũng rời đi. Chính quyền địa khu Y Lê ước tính rằng 14.000 cư dân của mình đã rời đi qua thành phố biên giới Korgas, trong khi chính quyền địa khu Tháp Thành ước tính có tới 58.000 cư dân đã rời đi qua thủ phủ Tháp Thành, một thành phố biên giới khác. Một vài Hợp tác xã nông nghiệp trong vùng do đó đã bị bỏ trống không có người làm việc. Các Thiếu tướng Margub Iskhakov và Zunun Taipov của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA), cả hai đều là người Tatar, là những nhân vật nổi bật nhất trong số những người đã di cư.

Dưới áp lực của chính phủ Trung Quốc, chính quyền Liên Xô đã đảo ngược quyết định và phong tỏa phía bên kia biên giới, dẫn đến các cuộc biểu tình ở Châu Y Lê. Vào ngày 29 tháng 5 năm 1962, 2.000 người biểu tình đã tuần hành tại Y Ninh, thủ phủ của châu, yêu cầu chính quyền Trung Quốc cho phép họ di cư sang Liên Xô. Họ đã hô vang nhiều khẩu hiệu, bao gồm: "Hãy để chúng tôi sang Liên Xô!", "Bãi bỏ chế độ phân phối ngũ cốc!", "Người Hán đã đàn áp chúng tôi trong mười hai năm qua!", và "Đả đảo Đảng Cộng sản Trung Quốc, xóa sổ người Hán, thả các nhà bất đồng chính kiến chính trị!" Một nhóm người biểu tình đã đột nhập và chiếm giữ các văn phòng của chính quyền châu, trong khi những người biểu tình khác cố gắng chiếm giữ trụ sở cơ quan Đảng Cộng sản Trung Quốc của châu lân cận. Ủy ban Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc đã ngay lập tức cho phép sử dụng vũ lực để giải tán những người biểu tình. Sư đoàn Nông nghiệp số 4 của Binh đoàn Sản xuất và Xây dựng Tân Cương (hay *Bingtuan*), một tổ chức bán quân sự của chính phủ, đã được huy động để hỗ trợ cảnh sát địa phương. Cuộc bất ổn kết thúc khi quân đội chính phủ nổ súng vào những người biểu tình, làm chết 5 người và khiến 12 người bị thương nặng.

## Hậu quả
Nhà lãnh đạo tối cao của Trung Quốc lúc bấy giờ là Mao Trạch Đông đã mô tả sự kiện Y Lê – Tháp Thành là một "âm mưu" của "những kẻ xét lại Liên Xô" và kêu gọi cả nước "chuẩn bị cho chiến tranh", mặc dù chiến tranh không bao giờ xảy ra. Vào tháng 6 năm 1962, chính phủ Trung Quốc đã đóng cửa tất cả các lãnh sự quán Liên Xô tại Tân Cương, và đến tháng 8, tất cả các doanh nghiệp Liên Xô trong khu vực cũng đã bị đóng cửa. Biên giới Trung–Xô bị đóng cửa vô thời hạn, và nó đã không mở lại cho đến tận năm 1983.

Dân số người Hán ở miền Bắc Tân Cương tiếp tục tăng theo cấp số nhân sau sự kiện Y Lê – Tháp Thành. Để tăng cường an ninh biên giới và bù đắp cho sự thiếu hụt nhân lực do cuộc di cư gây ra, hàng nghìn binh lính *Bingtuan* đã được chuyển đến miền Bắc Tân Cương từ nội địa của khu vực. Chính phủ Trung Quốc cũng khuyến khích sự di cư của hàng trăm nghìn thanh niên người Hán từ các thành phố lớn như Bắc Kinh, Thượng Hải và Thiên Tân. Đến năm 1969, số lượng người Hán ở Châu Y Lê đã lên đến 1,2 triệu người, vượt quá tổng số người Kazakh và Duy Ngô Nhĩ cộng lại.

Y Ninh đã mất vị thế là trung tâm chính trị và kinh tế *de facto* của Tân Cương, vì sau các cuộc biểu tình, chính phủ Trung Quốc đã chuyển các tòa nhà hành chính và trọng tâm công nghiệp về Ürümqi. Chính phủ Trung Quốc cũng bắt đầu xây dựng một tuyến đường sắt nối Ürümqi với Trung Quốc bản thổ ở phía Đông. Kết quả là, Tân Cương đã được tái định hướng về văn hóa và kinh tế ra khỏi Trung Á và hướng về phía Trung Quốc bản thổ.

## Tham khảo

### Trích dẫn

### Nguồn

#### Sách

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

#### Tạp chí chuyên ngành và luận văn

* 
* 
* 
* 
* 

#### Trang web

* 
* 
*