Sói cái (thần thoại La Mã)

Trong thần thoại về sự khai sinh của La Mã, một **con sói cái** (Lupa trong tiếng Latinh) đã nuôi dưỡng và che chở cho cặp song sinh Romulus và Remus sau khi chúng bị bỏ rơi trong rừng theo lệnh vua Amulius của Alba Longa. Sói cái đã chăm sóc trẻ sơ sinh tại hang của mình, được gọi là hang **Lupercal**, cho đến khi họ được người chăn cừu tên Faustulus phát hiện. 

Về sau, Romulus trở thành người sáng lập và là vị vua đầu tiên của La Mã, và cả hai anh em song sinh đều trở nên nổi tiếng trong lịch sử với tư cách là người khai sinh ra thành Roma mà chúng ta biết ngày nay. Hình ảnh sói cái cho cặp song sinh bú là biểu tượng của Roma từ thời cổ đại và là một trong những biểu tượng dễ nhận biết nhất của thần thoại cổ đại.

## Nguồn gốc
Có bằng chứng cho thấy sói giữ một vị trí đặc biệt trong thế giới tinh thần của các cư dân cổ đại ở Ý. Có một truyền thuyết cho rằng người **Hirpini** được gọi bằng cái tên đó vì khi họ lên đường tìm nơi lập thuộc địa đầu tiên, họ đã được một con sói dẫn đến địa điểm đó (từ *Hirpini* trong ngữ hệ Osco-Umbrian có nghĩa là sói). 

Câu chuyện về hang Lupercal giữ vai trò trung tâm trong huyền thoại về cặp song sinh và có lẽ là trước cả thời kì của họ. Đối với thần Mars, sói chính là một con vật linh thiêng. Có một cuộc tranh luận xoay quanh về mối liên hệ giữa hình tượng này với lễ hội Lupercalia của người La Mã cổ đại.

Trong thần thoại Hy Lạp, mẹ Apollo là Leto được cho là đã sinh ra ông trong hình dạng là một con sói, nhằm trốn tránh Hera.

## Nguồn văn học
3 phiên bản "kinh điển" của huyền thoại - những phiên bản của Livy, Plutarch và Dionysius của Halicarnassus - đều dựa vào tác phẩm Quintus Fabius Pictor. Ông được coi là một trong những nhà sử học đầu tiên của Rome và tác phẩm hiện nay đã thất lạc của ông mô tả con sói cái cùng câu chuyện liên quan đến cặp song sinh. Cặp song sinh bị bỏ rơi theo lệnh của Amulius. Một số dị bản cho rằng chúng bị bỏ lại bên bờ sông hoặc bị ném xuống nước. Người đầy tớ được giao nhiệm vụ này nghĩ rằng như vậy tốt hơn, hoặc không thể tiếp cận đủ gần để thực hiện do nước lũ dâng cao. Thay vào đó, anh ta để chúng trong dòng nước đọng dưới chân đồi Palatine. Cặp song sinh đã được tìm thấy sau khi giỏ của họ bị bỏ lại dưới chân cây sung, hoặc trôi theo dòng nước rồi dạt vào đó. Trong lúc đó, sói cái đã giải cứu chúng và ân cần chăm sóc chúng trong hoặc gần hang Lupercal. Sau đó, chúng được phát hiện bởi những người chăn cừu địa phương.

Dionysius kể lại rằng những cơn mưa đã làm nước dâng cao đến mức người hầu của Amulius phải bỏ lại cặp song sinh trước khi tới địa điểm đã định (nơi dòng nước chảy xiết hơn). Cái giỏ chứa cặp song sinh, nhẹ nhàng cuốn cùng với dòng nước rút cho đến khi nó đập một hòn đá, khiến cả giỏ lẫn hai đứa bé bị hất úp xuống bùn. Sói cái sau đó đã đến, cúi xuống cho cặp song sinh bú sữa và liếm sạch vết bùn trên người chúng

Sau khi một người chăn cừu tình cờ gặp cảnh tượng ấy trong lúc trông nom đàn cừu của mình, ông ta chạy đến để nói với những người bạn của mình và một nhóm tập trung lại để chứng kiến cảnh tượng đáng nhớ này. Cặp song sinh đã bám lấy con Sói cái vì nghĩ là mẹ đẻ của chúng. Sói cái không hề bối rối khi những người đàn ông bắt đầu làm náo loạn để xua đuổi nó. Nó đã bò vào một hang động mà rất linh thiêng đối với người dân Hy Lạp, những người trước đây sống trong khu vực trước đó, nơi có thờ thần thiên nhiên Pan.

Livy cho rằng những người hầu của Amulius đã thả cặp song sinh trong vùng nước đọng chỉ vì lười biếng. Cây sung chỉ tình cờ là điểm đầu tiên họ đến và họ đoán rằng cặp song sinh sẽ chết đuối dù thế nào đi chăng nữa. Cặp song sinh đã khóc cho đến khi nước rút và để lại họ trên mảnh đất khô. Sói cái từ những ngọn đồi đến để tìm nước uống và nghe thấy tiếng khóc của chúng.

Theo Plutarch, người hầu quá sợ các vùng nước lũ cuồn cuộn nên không dám hoàn thành mệnh lệnh của nhà vua. Sau khi bị bỏ lại trên bờ, nước dâng cao hơn và cuốn cặp song sinh đi. Dòng nước nhẹ nhàng mang chúng theo và sau đó thả chúng xuống cây sung.

Ba bản tường thuật khác lại cho rằng thuật ngữ *"lupa"* không chỉ một sói cái, mà là một từ lóng cho **gái mại dâm**. Plutarch còn kể hai câu chuyện khác không liên quan đến sói cái hay bị bỏ rơi. Trong một, cặp song sinh được Hercules làm cha sau khi anh ta thắng một trò chơi súc sắc. Mẹ của chúng là "giải thưởng" vô tình. Trong diễn biến khác, cặp song sinh được ông của họ hoán đổi ngay khi mới sinh với một cặp trẻ sơ sinh khác và được đưa ra khỏi thành phố để được nuôi bởi những người chăn cừu và sau đó, được giáo dục ở Gabii gần đó.

## Biểu tượng

### Hình ảnh thể hiện sớm nhất
"Gương Bolsena" có hình mô tả sói cái và cặp song sinh được bao quanh bởi con người và động vật. Sự khác biệt trong cách diễn giải đã khiến hầu như không được bất kỳ sự đồng thuận nào về nhiều đặc điểm của hiện vật này. Điều này bao gồm cả niên đại của nó. Tuy nhiên, hiện vật này phù hợp với các loại gương tương tự, thường được chế tác làm quà cưới, vào thế kỷ thứ 4 trước Công nguyên tại Euritria, có lẽ vào khoảng năm 330-340. 

Tượng Sói Capitoline nổi tiếng có thể có nguồn gốc từ Etruscan hoặc Latin cổ. Nhưng một khám phá trong quá trình phục hồi vào năm 2000 và việc xác định niên đại bằng carbon đã khiến người ta nghi ngờ về nguồn gốc cổ xưa này. Một tấm bia từ Bologna, có niên đại từ 350-400 trước Công nguyên, mô tả một con vật, có thể là một con sói, đang nuôi dưỡng một đứa trẻ sơ sinh. Vào năm 269 trước Công nguyên, didrachm bạc là mô tả sớm nhất về biểu tượng hoàn chỉnh, với đặc điểm "quay đầu của con sói" ngược và cúi xuống ở cặp song sinh.

Hình ảnh đặc trưng của sói cái và cặp song sinh khiến nó dễ nhận ra hơn các biểu tượng khác của thành phố, chẳng hạn như Roma, vị thần bảo hộ của thành phố, hay đại bàng La Mã. Điều đó đặc biệt hữu ích khi thế giới La Mã mở rộng và các biểu tượng của Rome trở nên quan trọng hơn trong việc duy trì sự thống nhất. Vào thế kỷ 1 sau Công nguyên, sói cái trở nên phổ biến ở cả Rome và các tỉnh lân cận. Nó và cặp song sinh đã được giới thiệu trên Ara Pacis, công trình lộng lẫy được xây dựng để vinh danh Augustus và dâng hiến cho Pax, nữ thần hòa bình.

Những đồng tiền xu mang hình ảnh này đã được đúc và lưu hành rộng rãi. Chúng cũng được sản xuất tại các thuộc địa La Mã như một cách để thể hiện bản sắc "La Mã". Chúng đã được tìm thấy trên các vật dụng cá nhân như kiếm, khóa, đèn và tượng cũng như tượng đài, sàn khảm và đá tang lễ có niên đại từ thế kỷ thứ 1 đến thế kỷ thứ 3 sau Công nguyên. 
Tập tin:Bolsena mirror Roscher Lexikon p1465.jpg|Tấm gương gây tranh cãi của Bolsena.
Tập tin:Cr 20-1-Reverse.jpg|Romulus và Remus. Một đồng didrachm bằng bạc (6,44 g), được đúc vào khoảng 269-266 TCN. 
Tập tin:Lupa Capitolina, Rome.jpg|Sói Capitoline. Nguồn gốc cổ đại của bức tượng này hiện đang bị nghi ngờ.


### Các môn thể thao
Các câu lạc bộ bóng đá Ý AS Roma  và SS Robur Siena  đều sử dụng hình ảnh này trong logo của  đội bóng tương ứng.

### Mussolini
Chính phủ phát xít Benito Mussolini đã sử dụng hình ảnh Sói cái như một biểu tượng khi còn nắm quyền.

### Huy hiệu

Tập tin:Blason Es famille Ariño (Navarre).svg| Huy hiệu của gia tộc xứ Basque Ariño của Navarre  
Tập tin:Blason Es famille Artolaguirre (Donostia).svg| Huy hiệu củagiia tộc xứ Basque Artolaguirre của Donostia  
Tập tin:CoA mil ITA grp artiglieria 009.png| Huy hiệu của Nhóm Pháo binh Dã chiến Tự hành số 9 ("Brennero") của Lục Quân Ý 
Tập tin:Blason Caudebec-lès-Elbeuf.svg|Huy hiệu của Công xã Caudebec-lès-Elbeuf, Normandy, Pháp  
Tập tin:Actual Cluj county CoA.svg| Huy hiệu của Cluj, Romania  
Tập tin:Stemma-Codogno-Italy.JPG|Huy hiệu của thành phố Codogno, vùng Ý, có hình con sói được buộc vào một cái cây  
Tập tin:Blason Antoine Dubois (1756-1837).svg| Biểu tượng của Nam tước Antoine Dubois, (1756 Phản1837), bác sĩ phẫu thuật và bác sĩ sản khoa của Napoleon 
Tập tin:Blason Estillac.svg|Huy hiệu của Công xã Estillac, Nouvelle-Aquitaine, Pháp  
Tập tin:CoA mil ITA rgt fanteria 080.png| Huy hiệu của Trung đoàn Bộ binh số 80 của Lục quân Ý. 
Tập tin:CommunesBelgique-La-Louviere.svg|Huy hiệu của La Louviere, Wallonia, Bỉ 
Tập tin:Interbelic Nasaud County CoA.png| Huy hiệu của  Năsăud, Romania 
Tập tin:Antico Stemma Piacenza.jpg|Huy hiệu cổ xưa của thành phố Piacenza, Emilia-Romagna, Ý 
Tập tin:CoA mil ITA rgt genio 08.png| Huy hiệu của Trung đoàn Công binh số 8 của Lục quân Ý. 
Tập tin:La lupa municipale 051214-01.JPG|Biểu tượng của Cảnh sát Thủ đô của thành phố Rome  
Tập tin:Blason ville Rome-Empire.svg|Tái thiết huy hiệu của Rome dưới thời Napoléon 
Tập tin:CoA mil ITA scuola genio.png| Huy hiệu của Trường Công binh Chiến đấu của Lục quân Ý. 
Tập tin:CoA mil ITA scuola trasmissioni.png| Biểu tượng của Trường Thông tin Liên lạc Lục quân Ý. 
Tập tin:Blason ville fr Villeloin-Coulangé (Indre-et-Loire).svg|Huy hiệu của Công xã Villeloin-Coulangé, Center-Val de Loire, Pháp 

## Tham khảo