Phong thủy lâm

**Phong thủy lâm** (chữ Hán: 風水林/风水林; bính âm: *fēngshuǐlín*; dịch nghĩa: "*Rừng phong thủy*") còn được gọi là **Địa mạch lâm** là những lùm cây, khóm rừng, miền rừng, lâm viên hoặc vùng đất có rừng được cư dân địa phương tại những làng mạc, thị trấn, hoặc đôi khi là các cộng đồng tôn giáo gắn liền với các tu viện, đền chùa  Phật giáo, đạo quán Đạo giáo bảo vệ nghiêm cẩn dựa trên các nguyên tắc của phong thủy nhằm mục đích điều hòa khí, bảo vệ làng mạc khỏi thiên tai và mang lại may mắn. Những khu rừng phong thủy này thường được nhìn thấy nhiều ở gần các ngôi làng có cư ngụ của những dòng tộc lâu đời tại khu vực Đông Á và Đông Nam Á. Hệ thực vật trong phong thủy lâm có thể là tự nhiên hoặc do con người trồng tỉa, chăm sóc nuôi dưỡng. Nhiều cây đại thụ trong các khu rừng này là kết quả của quá trình diễn thế tự nhiên qua hàng thế kỷ, tạo nên những quần thể rừng già nhất tại Trung Quốc, mang đặc điểm của rừng nguyên sinh. Tuy nhiên, rừng phong thủy cũng bao gồm các loại cây do công lao tổ tiên vun trồng với ý định chiến lược, vì người dân coi rừng là một phần không thể tách rời của môi trường địa lý vốn được định hình dưới tay con người. Những khu rừng này là một phần của kho tàng thiết kế cảnh quan của nông dân trồng lúa nước khi họ thích nghi với hệ sinh thái cận nhiệt đới ẩm ở miền Nam Trung Quốc. Phong thủy lâm được tận dụng để điều chỉnh các điều kiện vi khí hậu ảnh hưởng đến nhà ở, lăng mộ, đền chùa và toàn bộ cấu trúc làng xã.

## Lịch sử
Thuật ngữ "*Phong thủy lâm*" bắt nguồn từ tiếng Quảng Đông, cũng phổ biến trong tiếng Quan Thoại. Dù cách phát âm có sự khác biệt nhỏ, cả hai đều phản ánh triết lý cốt lõi về sự cân bằng giữa con người và thiên nhiên. Tại các quốc gia khác, khái niệm này được gọi bằng các tên khác nhau nhưng có chung bản chất: *Pibo* tại Triều Tiên và *Ho:go* tại Lưu Cầu (Nhật Bản). Trong văn hóa Trung Hoa, phong thủy lâm không chỉ là cây cối mà còn liên quan chặt chẽ đến các khái niệm về Thành hoàng, Bát quái và các nghi lễ trùng tu đền chùa. Bản ghi chép sớm nhất về khái niệm phong thủy lâm có thể truy nguyên từ thời kỳ Tam Quốc, gắn liền với đề xuất của Tào Phi (187–226), con trai của Tào Tháo, được ghi lại trong *[[Tam quốc chí]]*. Trong thời kỳ sơ khai này, rừng phong thủy chủ yếu phục vụ cho các nghi thức tang lễ hoàng gia. Thông thường, sau khi một vị quân chủ qua đời, các loại cây đặc trưng như thông và bách sẽ được trồng xung quanh lăng mộ, đồng thời chặt bỏ, dọn dẹp các loại cây tạp, đây chính là hình thái sơ khai nhất của phong thủy lâm được lịch sử ghi nhận. Theo dòng chảy của các triều đại, phong thủy lâm đã chuyển hóa từ mục đích chỉ dành cho mai táng sang mục đích lưỡng dụng, đa dụng. Việc xây dựng rừng phong thủy không còn là đặc quyền của hoàng tộc mà lan rộng ra dân chúng. Đến thời Nhà Đường và Nhà Tống, phong thủy lâm trở thành một thành phần thiết yếu trong quy hoạch làng xã tại miền Nam Trung Quốc. Khái niệm này cũng được truyền bá sang các quốc gia đồng văn, chẵng hạn như phong thủy lâm đã xuất hiện tại Triều Tiên từ thời triều đại Cao Ly (918–1392). Kể từ những năm 1990, các nghiên cứu đã xác nhận sự tồn tại của hàng chục nghìn phong thủy lâm tại các ngôi làng ở Trung Quốc. Tuy nhiên, trước làn sóng đô thị hóa và ô nhiễm công nghiệp, nhiều khu rừng phong thủy lâu đời đang đứng trước nguy cơ bị xóa sổ. 

## Phân bố
Phong thủy lâm tại đại lục Trung Quốc tập trung chủ yếu ở các tỉnh phía Nam như Giang Tây, Hồ Nam, Phúc Kiến, Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam và An Huy. Tỉnh Sơn Đông là địa phương hiếm hoi ở miền Bắc Trung Quốc sở hữu phong thủy lâm điển hình. Do địa hình rộng lớn, nhiều khu rừng phong thủy có quy mô nhỏ nên thường bị bỏ sót trong các bản đồ lâm nghiệp chính thức. Đáng lưu ý, mặc dù Phúc Kiến và Quảng Đông là cái nôi của văn hóa phong thủy, nhưng mức độ tàn phá rừng tại đây lại cao hơn so với các khu vực nội địa. Hầu hết các phong thủy lâm lớn tại Hồng Kông nằm ở Tân Giới, đặc biệt là ở các khu vực hẻo lánh dọc biên giới phía Đông Bắc. Do sự cách biệt về địa lý, các khu rừng này vẫn giữ được cấu trúc nguyên sơ. Một số khu rừng khác tồn tại ở Sa Điền, Đại Bộ và trên đảo Đại Nhĩ Sơn, tuy nhiên kích thước đã bị thu hẹp đáng kể do tác động của con người. Một khu rừng phong thủy hiếm hoi trên đảo Hồng Kông nằm tại đường Nam Phong, dọc theo sườn phía Nam của núi Nicholson. Tại Triều Tiên, các phong thủy lâm từng hiện diện ngay bên trong thành cổ Seoul dưới thời nhà Triều Tiên, nhưng phần lớn đã biến mất trong quá trình hiện đại hóa. Tại quần đảo Lưu Cầu, khoảng 180 khu rừng phong thủy (Ho:go) đã được xác nhận, hiện diện trên hầu hết các đảo từ Okinawa đến Ishigaki, đóng vai trò bảo vệ làng mạc khỏi bão biển.
## Vai trò
Mục đích cốt lõi của phong thủy lâm là điều chỉnh luồng "*Khí*" trong khu vực. Trong địa lý học Trung Hoa, Khí được chia thành *sinh khí* và *tà khí* (*Negative wind*/nghịch khí/chướng khí). Phong thủy lâm đóng vai trò như một màng lọc hoặc tấm chắn để ngăn chặn các luồng gió độc, tật phong (tà khí) bao gồm (nhưng không đầy đủ) các kiểu "gió máy", "hàn lạnh", "hanh khô", "ẩm thấp", "hỏa khấp" và "nóng nực". Bằng cách trồng rừng, người ta hy vọng có thể trung hòa các yếu tố tiêu cực, thời tiết cực đoan, mang lại sức khỏe, sự thịnh vượng và sự sinh sôi phồn thịnh cho dòng tộc. Hệ thống Bát quái cũng được áp dụng trong việc thiết lập trận đồ rừng phong thủy. Phong thủy lâm tác động trực tiếp đến các yếu tố: Gió (Tốn), Nước (Khảm), Núi (Cấn) và Đất (Khôn), nhằm tạo ra một thế cục "*Tàng phong đắc thủy*" (ẩn gió, thâu nước). Về mặt sinh thái, phong thủy lâm giúp cải thiện vi khí hậu: Mùa đông sẽ chắn gió bấc khô lạnh từ phía Bắc. Mùa hè giúp giảm nhiệt độ cục bộ, cung cấp bóng mát và giảm thiểu tác động của bão tố cuồng phong. Bảo vệ đất, ngăn chặn sạt lở đất và lũ quét từ các sườn núi phía sau làng. Về mặt kinh tế, các loài cây ăn quả (long nhãn, vải, hồng bì) được trồng xen kẽ trong rừng phong thủy cung cấp thêm nguồn thu nhập ổn định cho dân làng.

## Phân loại

Dựa trên vị trí và chức năng, phong thủy lâm được chia làm ba loại chính:
* Phong thủy lâm tang lễ: Đây là loại hình cổ xưa nhất, thường được trồng cạnh các nghĩa trang hoặc lăng mộ hoàng gia. Các loài cây phổ biến nhất là thông và bách, tượng trưng cho sự trường tồn và tôn nghiêm. Mặc dù là loại hình sớm nhất, nhưng hiện nay phong thủy lâm tang lễ chỉ chiếm khoảng 1,2% tổng số rừng phong thủy được khảo sát.
* Phong thủy lâm làng xã: Đây là loại hình đa dạng nhất, bao gồm nhiều biến thể:
** *Phong thủy lâm tựa sơn:* Nằm ở phía sau làng, thường gần từ đường, tạo thế dựa lưng núi vững chãi.
** *Phong thủy lâm thủy môn (Thủy khẩu lâm):* Trồng ở lối vào (đầu nguồn) hoặc lối ra (cuối nguồn) của con sông chảy qua làng để "*giữ khí*".
** *Bút giá lâm:* Những dải rừng hẹp ở rìa làng có hình dáng giống giá cắm bút, cầu mong sự đỗ đạt cho con cháu.
** *Phong thủy lâm trạch đệ:* Trồng xung quanh các ngôi nhà để chắn gió hoặc làm "*đá kê chân*" cho phong thủy của ngôi nhà.
* Phong thủy lâm đền chùa: Bao gồm rừng bao quanh các đền chùa Phật giáo, Đạo giáo và đặc biệt là miếu Thần Thổ địa. Trong thần thoại Trung Hoa, Thần Thổ địa là vị thần cai quản một khu vực nhỏ, và khu rừng quanh miếu được coi là trú xứ linh thiêng của vị thần này.

Về đặc điểm thực vật học thì phong thủy lâm là những khu đất đa dạng sinh học thu nhỏ. Các nghiên cứu tại Đồng bằng sông Châu Giang cho thấy một khu rừng phong thủy trung bình có thể chứa tới 700 loài thực vật, tỷ lệ cao hơn nhiều so với các khu rừng trồng làm kinh tế. Cấu trúc của chúng thường là rừng đỉnh cực (*Climax vegetation*), đại diện cho thảm thực vật bản địa vốn có của khu vực trước khi có sự can thiệp thô bạo của con người. Tại Hồng Kông, các họ thực vật phổ biến nhất là Lauraceae (họ Nguyệt quế), Moraceae (họ Dâu tằm) và Euphorbiaceae (họ Thầu dầu). Các loài tiêu biểu bao gồm: Sang (Sterculia lanceolata), Thầu tấu (Aporosa dioica) và Trầm hương (Aquilaria sinensis). Ngoài ra, các loài cây ăn quả nhiệt đới như vải, chuối, bưởi, quýt và đu đủ cũng phát triển mạnh trong các khu rừng này.

## Xem thêm
* Phong thủy
* Long mạch
* Địa lý học
* Rừng nguyên sinh
* Đa dạng sinh học
## Chú thích