Giật gân tâm lý

**Giật gân tâm lý** là một thể loại kết hợp giữa các thể loại giật gân và tiểu thuyết tâm lý. Thuật ngữ này thường được dùng để mô tả các tác phẩm văn học hoặc điện ảnh khai thác những diễn biến tâm lý trong một bối cảnh giật gân hoặc hồi hộp.

Xét về bối cảnh và quy ước, tác phẩm thuộc thể loại này là một tiểu thể loại nằm trong cấu trúc tường thuật giật gân rộng lớn hơn, với những điểm tương đồng với thể loại Gothic và truyện trinh thám ở khía cạnh đôi khi mang lại "cảm giác thực tại bị tan biến". Câu chuyện thường được kể qua góc nhìn của những nhân vật chịu áp lực tâm lý, phơi bày những nhận thức lệch lạc về tinh thần của họ và tập trung vào các mối quan hệ phức tạp, thường là dằn vặt giữa những nhân vật bị ám ảnh và bệnh hoạn. Các tác phẩm giật gân tâm lý thường kết hợp các yếu tố bí ẩn, chính kịch, hành động và hoang tưởng. Thể loại này có sự giao thoa với các thể loại tâm lý chính kịch và kinh dị tâm lý, trong đó thể loại sau thường chứa đựng nhiều yếu tố và chủ đề kinh dị và khiếp đảm hơn cùng những kịch bản gây xáo trộn hoặc đáng sợ hơn.

## Định nghĩa
Peter Hutchings nhận định rằng nhiều bộ phim đa dạng đã được gắn nhãn giật gân tâm lý, nhưng thuật ngữ này thường dùng để chỉ "những câu chuyện có bối cảnh đời thường/trong nhà, nơi hành động bị kìm hãm và thay vào đó, sự hồi hộp được tạo ra thông qua việc thâm nhập vào tâm lý của các nhân vật chính." Một đặc điểm nổi bật của thể loại giật gân tâm lý là việc nhấn mạnh vào trạng thái tinh thần của nhân vật: nhận thức, suy nghĩ, sự lệch lạc và cuộc đấu tranh chung của họ để nắm bắt thực tại.

Theo đạo diễn John Madden, phim giật gân tâm lý tập trung vào cốt truyện, sự phát triển nhân vật, sự lựa chọn và xung đột đạo đức; nỗi sợ hãi và lo âu thúc đẩy sự căng thẳng tâm lý theo những cách khó lường. Tuy nhiên, phần lớn các tác phẩm giật gân tâm lý đều có kết thúc có hậu. Madden cho rằng sự thiếu vắng tính tượng đài/hoành tráng và việc chú trọng quá nhiều vào nhân vật đã dẫn đến sự suy giảm độ phổ biến của thể loại này tại Hollywood. Phim giật gân tâm lý tạo ra sự hồi hộp bằng cách khai thác sự không chắc chắn về động cơ, sự trung thực của nhân vật và cách họ nhìn nhận thế giới. Phim cũng có thể gây khó chịu cho khán giả bằng cách ưu tiên cung cấp cho họ những thông tin mà họ muốn chia sẻ với nhân vật; những nhân vật mang tội lỗi có thể chịu đựng nỗi đau khổ tương tự nhờ vào sự hiểu biết của mình.

Tuy nhiên, James N. Frey định nghĩa giật gân tâm lý là một phong cách hơn là một tiểu thể loại; Frey lập luận rằng những tác phẩm giật gân hay tập trung vào tâm lý của các nhân vật phản diện và xây dựng sự hồi hộp một cách chậm rãi thông qua sự mơ hồ. Các nhà sáng tạo và/hoặc nhà phân phối phim hay nhà xuất bản muốn tách mình khỏi những hàm ý tiêu cực của thể loại kinh dị thường phân loại tác phẩm của họ là giật gân tâm lý. Tình huống tương tự cũng có thể xảy ra khi các nhà phê bình dán nhãn một tác phẩm là giật gân tâm lý nhằm nâng cao giá trị văn học được cảm nhận của nó.

## Thủ pháp và kỹ thuật văn học
* Plot twist (Cú ngoặt cốt truyện) – Các bộ phim như *[[Psycho]]* và *[[The Skeleton Key]]* đã quảng bá thực tế rằng chúng chứa đựng những cú twist và yêu cầu khán giả hạn chế tiết lộ nội dung (spoilers). Những phim giật gân tâm lý có cú twist bị đánh giá thấp, chẳng hạn như *[[The Village (phim 2004)|The Village]]*, thường thất bại tại phòng vé.
* Người kể chuyện không đáng tin – Andrew Taylor xác định người kể chuyện không đáng tin là một thủ pháp văn học phổ biến trong thể loại giật gân tâm lý và truy nguyên nguồn gốc của nó về ảnh hưởng của Edgar Allan Poe đối với thể loại này. Sự điên loạn tội phạm có thể được khám phá như một chủ đề.
* MacGuffin – Alfred Hitchcock là người tiên phong đưa ra khái niệm MacGuffin, một mục tiêu hoặc vật phẩm giúp khởi đầu hoặc thúc đẩy cốt truyện. MacGuffin thường chỉ được định nghĩa mơ hồ và có thể được sử dụng để gia tăng sự hồi hộp.
* Cá trích đỏ – Thuật ngữ này được phổ biến bởi William Cobbett và được định nghĩa là một loại ngụy biện, trong đó một chủ đề không liên quan được đưa ra để đánh lạc hướng sự chú ý của khán giả. Cá trích đỏ được sử dụng để dẫn dắt khán giả đến những giả định sai lầm và làm lạc hướng sự chú ý của họ.

## Chủ đề
Nhiều tác phẩm giật gân tâm lý đã xuất hiện trong những năm qua trên nhiều phương tiện truyền thông khác nhau (phim ảnh, văn học, phát thanh, v.v.). Mặc dù có các hình thức thể hiện rất khác nhau, nhưng vẫn xuất hiện những xu hướng chung xuyên suốt các câu chuyện kể. Một số chủ đề nhất quán bao gồm:

* Cái chết
* Sự tồn tại/Mục đích
* Danh tính
* Tâm trí
* Nhận thức
* Thực tại

Trong các tác phẩm giật gân tâm lý, nhân vật thường phải chiến đấu với một cuộc đấu tranh nội tâm. Mất trí nhớ là một chi tiết cốt truyện phổ biến được sử dụng để khám phá những câu hỏi này. Nhân vật có thể bị đe dọa bằng cái chết, buộc phải đối mặt với cái chết của người khác hoặc giả chết. Phim giật gân tâm lý có thể rất phức tạp, và các nhà phê bình có thể khuyên nên xem lại lần thứ hai hoặc thứ ba để "giải mã những bí mật của nó". Các yếu tố phổ biến có thể bao gồm những nhân vật kiểu mẫu, chẳng hạn như một thám tử cứng cựa và sát nhân hàng loạt, tham gia vào một trò chơi mèo vờn chuột. Các tiểu thuyết giật gân (sensation novels), ví dụ về những tác phẩm giật gân tâm lý thời kỳ đầu, từng bị coi là vô trách nhiệm về mặt xã hội do chứa đựng các chủ đề về tình dục và bạo lực. Những tiểu thuyết này, cùng nhiều tác phẩm khác, được lấy cảm hứng từ những chiến công của thám tử đời thực Jack Whicher. Nước, đặc biệt là lũ lụt, thường được sử dụng để đại diện cho vô thức, chẳng hạn như trong *[[What Lies Beneath]]* và *[[In Dreams (phim)|In Dreams]]*.

Phim giật gân tâm lý không phải lúc nào cũng quan tâm đến tính hợp lý. Peter Hutchings định nghĩa giallo, một tiểu thể loại giật gân tâm lý của Ý, là những bí ẩn giết người bạo lực tập trung vào phong cách và sự hoành tráng hơn là tính hợp lý. Theo Peter B. Flint của tờ *[[The New York Times]]*, những người chỉ trích Alfred Hitchcock đã cáo buộc ông "dựa vào những thủ thuật ranh ma, cốt truyện phi logic và những sự trùng hợp ngẫu nhiên hoang đường".

## Ví dụ
### Biên kịch và đạo diễn
* Brad Anderson – Ethan Anderton của firstshowing.net mô tả các bộ phim giật gân tâm lý của Anderson là "độc đáo" và bao trùm chủ đề mất trí nhớ.
* Dario Argento – Đạo diễn người Ý nổi tiếng với các bộ phim cult thuộc thể loại giallo, kinh dị và giật gân tâm lý. Ông thường được mệnh danh là "Hitchcock của Ý".
* Darren Aronofsky – Thường xuyên khai thác các chủ đề về sự điên loạn, sự theo đuổi sự hoàn hảo và tâm lý học.
* Park Chan-wook – Đạo diễn người Hàn Quốc đã khám phá thể loại này trong "bộ ba báo thù" (*[[Sympathy for Mr. Vengeance]]*, *[[Oldboy]]* và *[[Lady Vengeance]]*), *[[Stoker (phim)|Stoker]]* và *[[The Handmaiden]]*.
* David Cronenberg – Philip French nhận định Cronenberg là một "người đại diện tiêu biểu" của một tiểu thể loại giật gân tâm lý là body horror: "những câu chuyện kinh hoàng liên quan đến ký sinh trùng, biến thái, bệnh tật, sự phân hủy và các vết thương thể xác".
* Brian De Palma – Được Vincent Canby gọi là một nhà điện ảnh (cineaste), de Palma nổi tiếng với các bộ phim giật gân tâm lý và kinh dị chịu ảnh hưởng từ Alfred Hitchcock.
* Alfred Hitchcock – Hitchcock thường áp dụng các khái niệm của Sigmund Freud vào các bộ phim kinh dị của mình, như trong *[[Jamaica Inn (phim)|Jamaica Inn]]*, *[[Rebecca (phim 1940)|Rebecca]]*, *[[Spellbound (phim 1945)|Spellbound]]*, *[[Rear Window]]*, *[[Vertigo (phim)|Vertigo]]*, *[[Psycho]]* và *[[Marnie (phim)|Marnie]]*.
* Satoshi Kon – Đạo diễn anime người Nhật Bản nổi tiếng với việc thực hiện các bộ phim giật gân tâm lý, như *[[Perfect Blue]]* và *[[Paprika (phim 2006)|Paprika]]*.
* David Lynch – Các bộ phim siêu thực của ông đã truyền cảm hứng cho thuật ngữ mô tả "Lynchian", mà Jeff Jensen của *[[Entertainment Weekly]]* định nghĩa là "tầm thường một cách kỳ quái, hoặc đơn giản là gây ảo giác."
* Christopher Nolan – Đạo diễn người Anh-Mỹ có các bộ phim đề cập đến tâm trí, trí nhớ và ranh giới giữa giả tưởng và thực tại.
* Roman Polanski – Được Sheila Johnston của tờ *[[The Independent]]* mô tả là một "đạo diễn đẳng cấp thế giới", bà cho biết danh tiếng của ông được tạo dựng bởi những "bộ phim giật gân tâm lý thời kỳ đầu tuyệt vời".
* Martin Scorsese – Đạo diễn người Mỹ nổi tiếng với các bộ phim giật gân tâm lý như *[[Taxi Driver]]*, *[[Cape Fear (phim 1991)|Cape Fear]]* và *[[Đảo kinh hoàng (phim 2010)|Shutter Island]]*.
* M. Night Shyamalan – Đạo diễn người Mỹ gốc Ấn nổi tiếng với việc làm phim giật gân tâm lý thường có cái kết bất ngờ.
* David Fincher – Đạo diễn người Mỹ nổi tiếng với các bộ phim giật gân chính thống có yếu tố tâm lý bao gồm *[[Seven (phim 1995)|Se7en]]* và *[[Cô gái mất tích (phim)|Gone Girl]]*.

### Phim

### Phim truyền hình

### Văn học
* Humayun Ahmed – Nổi tiếng với loạt truyện giật gân tâm lý tiếng Bengal dựa trên một giáo sư tâm lý học tên là Misir Ali, được tờ *[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]* gọi là độc nhất vô nhị trong văn học Bengal.
* Nicci French – Biệt hiệu của cặp vợ chồng Nicci Gerrard và Sean French, tác giả của mười một cuốn tiểu thuyết giật gân tâm lý bán chạy nhất.
* Patricia Highsmith – *[[Reuters]]* mô tả các tác phẩm giật gân tâm lý của bà là "có cốt truyện phức tạp" tồn tại trong một "thế giới ngột ngạt và phi lý".
* Henry James – Nổi tiếng với *[[The Turn of the Screw]]* và các truyện kinh dị khác.
* Jonathan Kellerman – Tờ *[[The Baltimore Sun]]* mô tả các tiểu thuyết về Alex Delaware của Kellerman là "tiểu thuyết giật gân tâm lý căng thẳng".
* Stephen King – John Levesque của tờ *[[Seattle Post-Intelligencer]]* gọi Stephen King là một "bậc thầy của thể loại giật gân tâm lý".
* Minette Walters – Tờ *[[Sun-Sentinel]]* nhận định rằng Walters đã thu hút được một lượng tín đồ hâm mộ nhờ những cuốn tiểu thuyết giật gân tâm lý "đen tối và được xây dựng chặt chẽ" của bà.
* Freida McFadden – Tờ *[[The New York Times]]* đã đăng một bài viết về "cách Freida McFadden chinh phục thể loại giật gân." Cô là một trong những tác giả nổi tiếng và bán chạy nhất của dòng truyện giật gân tâm lý với hơn 7 triệu bản được bán ra trên các định dạng sách điện tử, sách bìa mềm và sách nói.

### Anime và manga

### Trò chơi điện tử
* *[[Alan Wake]]* – Kết hợp giật gân tâm lý với lối chơi bắn súng.
* *[[Heavy Rain]]* – Tạp chí *[[Time (tạp chí)|Time]]* gọi *Heavy Rain* là sự kết hợp giữa *[[Gamebook|Choose Your Own Adventure]]* và giật gân tâm lý, trong đó người chơi truy lùng một kẻ giết người hàng loạt.
* *[[Hotline Miami]]* – Một trò chơi độc lập có góc nhìn từ trên xuống mang khía cạnh tâm lý của thể loại tội phạm-giật gân, chịu ảnh hưởng từ nhiều bộ phim.
* Loạt trò chơi *[[Silent Hill]]* nói chung.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Phim giật gân tâm lý tại Internet Movie Database
* Đánh giá ngắn về một số cuốn sách tiểu thuyết tội phạm tâm lý hay nhất