Đại Hoàng

**Đại Hoàng** là một xã thuộc tỉnh Ninh Bình, Việt Nam.

## Địa lý

Xã Đại Hoàng có vị trí địa lý:
*Phía đông giáp xã Gia Vân
*Phía tây giáp xã Gia Phong
*Phía nam giáp phường Tây Hoa Lư
*Phía bắc giáp xã Gia Viễn.

Xã Đại Hoàng có diện tích 23,75&nbsp;km², dân số năm 2024 là 23.848 người, mật độ dân số đạt 1.004 người/km².

Xã nằm trên Quốc lộ 37C, quốc lộ 21C (đường Bái Đính - Ba Sao) và cũng là nơi có sông Hoàng Long chảy qua. Đại Hoàng là vùng đất cổ bên sông Hoàng Long, nơi đây có làng Đại Hữu quê hương của Vua Đinh Tiên Hoàng và làng Điềm Xá là nơi sinh ra Đức thánh Nguyễn.

## Hành chính
Xã Đại Hoàng được chia thành 22 thôn: An Thái, Bắc Điềm Khê, Chấn Hưng, Chi Phong Đông, Chi Phong Tây, Đông Khê, Đồng Tiến, Đức Hậu, Hán Bắc, Hán Nam, Hoài Lai, Hoàng Long, Nam Điềm Khê, Phương Hưng, Sân Lai, Thuận Phong, Trung Đồng, Vân Bồng, Vân Hòa 1, Vân Hòa 2, Vĩnh Linh 1, Vĩnh Linh 2 và 9 xóm: 1 thôn Đào Lâm, 2 thôn Đào Lâm, 3 thôn Đào Lâm, 4 thôn Quốc Thanh, 5 thôn Quốc Thanh, 6 thôn Quốc Thanh, 7 thôn Vân La, 8 thôn Vân La, 9 thôn Vân La.

## Lịch sử
Ngày 21 tháng 4 năm 1965, Ủy ban thường vụ Quốc hội ban hành Quyết định số 103-NQ-TVQH về việc phê chuẩn việc thành lập tỉnh Nam Hà trên cơ sở tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định.

Ngày 27 tháng 12 năm 1975, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc thành lập tỉnh Hà Nam Ninh trên cơ sở tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình.

Ngày 18 tháng 12 năm 1976, Bộ trưởng Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Thủ tướng ban hành Quyết định số 1506/QĐ-TCCP về việc sáp 3 xóm: Hoàng Long, Chấn Hưng, Đức Hậu của xã Gia Ninh thuộc huyện Gia Viễn vào xã Gia Trung.

Ngày 27 tháng 4 năm 1977, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 125-CP về việc thành lập huyện Hoàng Long thuộc tỉnh Hà Nam Ninh trên cơ sở huyện Gia Viễn và huyện Nho Quan.

Ngày 9 tháng 4 năm 1981, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 151-CP về việc chia huyện Hoàng Long thuộc tỉnh Hà Nam Ninh thành huyện Gia Viễn và huyện Hoàng Long.

Ngày 26 tháng 12 năm 1991, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc chia tỉnh Hà Nam Ninh thành tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình.

Ngày 6 tháng 11 năm 1996, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc chia tỉnh Nam Hà thành tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định.

Tính đến ngày 31/12/2015, xã Gia Trung có 8 thôn: An Thái, Chấn Hưng, Chi Phong, Điềm Khê, Đông Khê, Đức Hậu, Hoàng Long, Trung Đồng.

Ngày 14 tháng 12 năm 2016, HĐND tỉnh Ninh Bình ban hành Nghị quyết số 14/NQ-HĐND về việc:
* Thành lập thôn Bắc Điềm Khê thuộc xã Gia Trung trên cơ sở 11,0 ha diện tích đất tự nhiên, 312 hộ gia đình, 1.150 nhân khẩu của thôn Điềm Khê.
* Thành lập thôn Nam Điềm Khê thuộc xã Gia Trung trên cơ sở 54,0 ha diện tích đất tự nhiên, 336 hộ gia đình, 1.210 nhân khẩu của thôn Điềm Khê.
* Thành lập thôn Đông Chi Phong thuộc xã Gia Trung trên cơ sở 87,4 ha diện tích đất tự nhiên, 225 hộ gia đình, 589 nhân khẩu của thôn Chi Phong.
* Thành lập thôn Tây Chi Phong thuộc xã Gia Trung trên cơ sở 87,45 ha diện tích đất tự nhiên, 283 hộ gia đình, 972 nhân khẩu thôn Chi Phong.

Xã Gia Trung có 10 thôn: An Thái, Bắc Điềm Khê, Chấn Hưng, Chi Phong Đông, Chi Phong Tây, Đông Khê, Đức Hậu, Hoàng Long, Nam Điềm Khê, Trung Đồng.

Tính đến ngày 31/12/2022:
* Xã Gia Thắng có 9 xóm: 1 thôn Đào Lâm, 2 thôn Đào Lâm, 3 thôn Đào Lâm, 4 thôn Quốc Thanh, 5 thôn Quốc Thanh, 6 thôn Quốc Thanh, 7 thôn Vân La, 8 thôn Vân La, 9 thôn Vân La.
* Xã Gia Tiến có 5 thôn: Đồng Tiến, Hán Bắc, Hán Nam, Sân Lai, Thuận Phong.

Ngày 10 tháng 12 năm 2024, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1318/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã của tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2023 – 2025 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2025). Theo đó, thành lập xã Tiến Thắng thuộc huyện Gia Viễn trên cơ sở toàn bộ 4,43&nbsp;km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 5.547 người của xã Gia Tiến và toàn bộ 4,74&nbsp;km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 4.001 người của xã Gia Thắng.

Xã Tiến Thắng có 9,17&nbsp;km² diện tích tự nhiên và quy mô dân số là 9.548 người.

Tính đến ngày 31/12/2024:
* Xã Gia Phương có 7 thôn: Hoài Lai, Phương Hưng, Vân Bồng, Vân Hòa 1, Vân Hòa 2, Vĩnh Linh 1, Vĩnh Linh 2.
* Xã Gia Trung có 10 thôn: An Thái, Bắc Điềm Khê, Chấn Hưng, Chi Phong Đông, Chi Phong Tây, Đông Khê, Đức Hậu, Hoàng Long, Nam Điềm Khê, Trung Đồng.
* Xã Tiến Thắng có 5 thôn: Đồng Tiến, Hán Bắc, Hán Nam, Sân Lai, Thuận Phong và 9 xóm: 1 thôn Đào Lâm, 2 thôn Đào Lâm, 3 thôn Đào Lâm, 4 thôn Quốc Thanh, 5 thôn Quốc Thanh, 6 thôn Quốc Thanh, 7 thôn Vân La, 8 thôn Vân La, 9 thôn Vân La.

Ngày 12 tháng 6 năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 12 tháng 6 năm 2025). Theo đó, sáp nhập tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định vào tỉnh Ninh Bình.

Ngày 16 tháng 6 năm 2025:
* Quốc hội ban hành Nghị quyết số 203/2025/QH15 về việc Sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Theo đó, kết thúc hoạt động của đơn vị hành chính cấp huyện trong cả nước từ ngày 1 tháng 7 năm 2025.
* Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1674/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Ninh Bình năm 2025 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 16 tháng 6 năm 2025). Theo đó, thành lập xã Đại Hoàng thuộc tỉnh Ninh Bình trên cơ sở toàn bộ 5,83&nbsp;km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 5.291 người của xã Gia Phương; toàn bộ 8,75&nbsp;km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 9.042 người của xã Gia Trung và toàn bộ 9,17&nbsp;km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 9.515 người của xã Tiến Thắng thuộc huyện Gia Viễn.

Xã Đại Hoàng có 23,75&nbsp;km² diện tích tự nhiên và quy mô dân số là 23.848 người.

## Văn hóa
Đại Hoàng là xã có nhiều di tích lịch sử văn hóa như: Đình Hoàng Long, Đình làng Trung Đồng, Đình làng Đức Hậu, Đình Mẫu Chi Phong, Nhà thờ Bùi Văn Khuê, Đình làng An Thái, Đền Cầu Đất, Đền Bà Chè, Miếu Phú Hòa, Miếu xóm Tĩnh Phong, Miếu Thượng Đồng, Chùa Thánh Văn, Đền Thánh Nguyễn, Miếu Thổ, Nhà thờ họ Đồng, Nhà thờ họ Phạm Văn, Nhà thờ tổ họ Trần, Chùa Kỳ Lân, Chùa Hưng Long, Đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng, Đền Tượng Sơn Hùng Trấn, Nhà thờ Nguyễn Bặc, đền thờ thái sư Lê Bá Ngọc, Nhà thờ họ Tạ, Nhà thờ họ Lê, Nhà thờ họ Nguyễn, Nhà thờ họ Đinh, Nhà thờ họ Đạo, Mộ Nguyễn Bặc, Chùa Đại Khả, Đình Xuân Lai, Khu vực núi Kiếm Lĩnh, Đền Đức Ông, Miếu Đồng Vàng, Miếu Đức Ông, Miếu Bà Hán Bắc, Hang Tiền,...

### Chùa Kỳ Lân
Chùa Kỳ Lân còn gọi là chùa Hang ở trong hang núi Kỳ Lân nằm bên sông Hoàng Long cụt. Núi Kỳ Lân gắn liền với truyền thuyết về Đinh Bộ Lĩnh. Trên lưng chừng núi là mộ tổ phát tích của Đinh Công Trứ và dòng họ Đinh Bộ Lĩnh.

Động Kỳ Lân có độ cao so với chân núi gần 40 mét. Đây là động dài khoảng 100 mét, rộng 40 mét, là động thông xuyên qua núi. Trong động có nhiều nhũ đá đẹp, có lối lên trời, có lối xuống "âm phủ", bởi từ giữa động có khoảng trống cao hun hút lên đến đỉnh núi lộ thiên, lại có hố sâu thẳm đến chân núi, tạo ra âm dương đối đãi, cân bằng. Có lẽ, chính vì vậy người xưa đã biến động thành chùa. Trong "chùa" có xây bệ và đặt các tượng Phật.

### Đền thờ Đinh Bộ Lĩnh

**Đền [[Đinh Bộ Lĩnh]]** ở xã Gia Phương còn có tên là **đền Văn Bòng**, là nơi thờ trên quê gốc của Vua. Đền nằm ở giữa con đường lịch sử có tên gọi đường Vua Đinh, nối cố đô Hoa Lư qua sông Hoàng Long tới động Hoa Lư.

### Nhà thờ họ Nguyễn
Di tích Khởi Nguyên Đường là nơi thờ thủy tổ họ Nguyễn Việt Nam, tức Nguyễn Bặc, tại đây còn có mộ và đền thờ Nguyễn Bặc đã được xếp hạng di tích quốc gia.

### Đền Thánh Nguyễn

Đền Thánh Nguyễn là một di tích kiến trúc nghệ thuật và cũng là nơi thờ vị thần trấn bắc Hoa Lư tứ trấn. Lễ hội đền Thánh Nguyễn diễn ra từ ngày 8 đến ngày 10 tháng 3 âm lịch. Đây là dịp nhân dân địa phương tri ân đức Thánh Nguyễn Minh Không. Trong phần lễ chính cũng có tục rước nước từ sông Hoàng Long về đền; tế lục khúc, tế nam quan, nữ quan; phần hội có tổ chức các trò chơi dân gian như kéo co, chọi gà, cờ 32 quân, cờ người...

### Núi Cắm Gươm

Tiến Thắng nằm bên sông Hoàng Long gắn với truyền thuyết Rồng vàng cõng Vua, bên sông này có núi Kiếp Lĩnh còn gọi là núi Cắm Gươm là một di tích lịch sử văn hóa gắn với truyền thuyết Đinh Bộ Lĩnh khi bị người chú đuổi chạy đến đây thì dưới sông có rồng vàng hiện lên chở qua sông. Từ đó sông mang tên Hoàng Long, con đường Vua chạy được gọi là đường Vua Đinh.

## Danh sách di tích
* Chùa Kỳ Lân ở Thôn Hoài Lai thờ Phật, Mẫu, Tổ
* Chùa Hưng Long ở Thôn Vĩnh Ninh thờ Phật
* Đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng ở Thôn Văn Bòng thờ Vua Đinh Tiên Hoàng
* Đền Tượng Sơn Hùng Trấn ở Thôn Phương Hưng Đồi thờ Tượng Sơn Hùng Trấn
* Nhà thờ Nguyễn Bặc ở Thôn Vĩnh Ninh thờ Thờ Định Quốc công Nguyễn Bặc
* Nhà thờ họ Tạ ở Thôn Vĩnh Ninh thờ Thờ tổ họ Tạ
* Nhà thờ họ Lê ở Thôn Vĩnh Ninh thờ Thờ tổ Lê Công Trí
* Nhà thờ họ Nguyễn ở Thôn Vĩnh Ninh thờ Thờ tổ Nguyễn Đức Trung (hậu duệ Nguyễn Bặc)
* Nhà thờ họ Đinh ở Thôn Văn Hà 1 thờ Cụ tổ họ Đinh
* Nhà thờ họ Đạo ở Thôn Vĩnh Ninh thờ Thờ Chúa
* Nhà thờ họ Đạo ở Thôn Hoài Lai thờ Thờ Chúa
* Mộ Nguyễn Bặc ở thờ Nguyễn Bặc
* Chùa Thánh Văn ở Thôn Vân La thờ Thờ Phật
* Đền Thánh Nguyễn ở thôn Quốc Thanh thờ Lý Quốc Sư, thân phụ, thân mẫu, Tô Hiến Thành. Là di tích trong Hoa Lư tứ trấn
* Miếu Thổ ở Xóm 1 Đào Lâm thờ Quỳnh Hoa Công chúa, Ông Huy Dũng (Thổ Thẩn)
* Nhà thờ họ Đồng ở thôn Quốc Thanh thờ Ông tổ và gia tiên họ Đồng
* Nhà thờ họ Phạm Văn ở thôn Đào Lâm thờ Ông tổ và gia tiên họ Phạm Văn
* Nhà thờ tổ chi họ Trần Đắc ở thôn Quốc Thanh thờ Ông tổ và gia tiên họ Trần Đắc
* Nhà thờ tổ họ Trần Như ở Xóm 9 thôn Vân La thờ Ông tổ và gia tiên họ Trần Đắc
* Chùa Đại Khả ở Thôn Hán Nam thờ Phật
* Đình làng ở Thôn Xuân Lai thờ Thành hoàng làng
* Khu vực núi Kiếm Lĩnh (đền thờ Tô Hiến Thành) ở Thôn Xuân Lai thờ Thái phó Tô Hiến Thành, Nguyễn Minh Không
* Đền Đức Ông ở Thôn An Thái thờ Đức Ông
* Miếu Đồng Vàng ở Thôn Đồng Vàng thờ Thần hoàng làng
* Miếu Đức Ông ở Thôn Hán Nam thờ Đức ông
* Miếu Bà ở Thôn Hán Bắc thờ Bà chúa
* Nhà thờ Nguyễn Huyền Huy ở Thôn Hán Nam thờ Cụ Nguyễn Huyền Huy, Nguyễn Thế Quán, Nguyễn Thế Hiển
* Nhà thờ họ Nguyễn Xuân ở Thôn Hán Nam thờ Ông tổ họ Nguyễn Xuân
* Nhà thờ họ Phạm ở Thôn Hán Bắc thờ Ông tổ họ Phạm
* Nhà thờ họ Phan ở Thôn Xuân Lai thờ Ông tổ họ Phan
* Nhà thờ họ Lâm ở Thôn Hán Bắc thờ Ông tổ họ Lâm (thầy thuốc chữa bệnh cho mẹ Vua Tự Đức)
* Nhà thờ Đại tộc họ Lâm ở Thôn Hán Bắc thờ Ông tổ họ Lâm (thầy thuốc mất ở Phố Hiến)
* Nhà cổ (nhà cụ Trần Thị Hồ) ở Thôn Hán Bắc 
* Hang Tiền ở Thôn Đồng Tiến 
* Chùa Hạ (Nhất Rương Tự, Tên cổ khác: Chùa Riềng) ở Chấn Hưng thờ Phật
* Đình Đông Khê ở Xã Gia Trung thờ Lê Chương Vũ Đại vương, Bạch San Nương Hoàng Bà
* Đình Hoàng Long (đình An Phú) ở Thôn Hoàng Long thờ Tam Giang, Quý Minh, Phương Dung Tiên phi Huệ đức phu nhân, Thành hoàng bản thổ, Thái sư Trương Bá Ngọc, Hậu thần: Tiên Sinh họ Nguyễn (người làng) tên gọi Nguyễn Văn Uy (hiệu Phan Long)
* Đình làng Trung Đồng ở Trung Đồng thờ Thành hoàng làng, thần Quý Minh, Trung Lạng Linh Diệu Địch Cát Tấn Tĩnh, Đương cảnh Thành hoàng bản thổ (thần đất), Thuận Húy Trinh Thục phu nhân Nguyệt Anh Ngọc Rong Từ Hòa Công chúa (hầu cận Quý Minh)
* Đình làng Đức Hậu Tên khác: Làng Ngang ở Đức Hậu thờ Bạch Hoa Công chúa (nhà Lê)
* Đình Mẫu ở Chi Phong thờ Bà Nguyễn Thị Niên (vợ Mỹ quận công Bùi Văn Khuê (tướng nhà Mạc và Lê Trung Hưng)
* Đình làng An Thái ở An Thái thờ thần Quý Minh trấn nam Hoa Lư tứ trấn, Thái sư Trương Bá Ngọc
* Đền thờ Đức Vua Chương Vũ ở Chi Phong thờ Đức Vua Chương Vũ, Quốc vương Lê Quý Công, Bà Bạch Tham Trang Hoàng nhân Chiến trạch Canh minh Hùng duệ tôn thần, Có miếu thờ Hoàng Hoa Công chúa
* Đền Cầu Đất ở An Thái thờ Ngọc Hoa Công chúa
* Đền Bà Chè (đền Tân Thị) ở Chi Phong thờ Bản cảnh Thành hoàng Đô đốc Hữu Thái giám, Đào Hoa Công chúa Đệ nhị Khâm sai, Mai Hoa Công chúa Nham uyển Trai tĩnh
* Miếu Phú Hòa ở Chi Phong thờ Đức Bản cảnh (có công phá đất cho thôn Chi Phong), Thờ quan Bản cảnh Thành hoàng đô Thiên Tả Thái giám
* Miếu xóm Tĩnh Phong ở Xóm Tĩnh Phong thờ   Bà chúa Liễu Minh Vương Công chúa
* Miếu Thượng Đồng ở Chi Phong thờ Đức Bản cảnh, Mỹ Quận công Bùi Văn Khuê, Vợ: Nguyễn Thị Niên
* Nhà thờ Bùi Văn Khuê ở Gia Trung thờ Bùi Văn Khuê và 2 con trai: Bùi Thì Trung, Bùi Khắc Kiệm
* Nhà thờ xứ Trung Đồng ở Trung Đồng thờ Chúa

## Chú thích

## Tham khảo