Tiếng Manipur Bishnupriya

**Tiếng Manipur Bishnupriya** hoặc **tiếng Bishnupriya Manipur** (BPM) () là một ngôn ngữ Ấn-Arya được nói ở các vùng của của ang Manipur, Assam, Tripura và các bang của Ấn Độ khác, cũng như ở khu vực Sylhet của Bangladesh, Miến Điện và các quốc gia khác. Nó sử dụng chữ Bengal làm hệ thống chữ viết.

## Lịch sử và sự phát triển
Manipur Bishnupriya được nói ở một phần của Assam và Tripura ở Ấn Độ, khu vực Sylhet của Bangladesh và ở một số quốc gia khác. Nó khác với nhiều ngôn ngữ Ấn-Arya khác như tiếng Bengal, tiếng Oriya, v.v. Ngôn ngữ này bắt nguồn và phát triển ở Manipur và ban đầu chỉ giới hạn ở khu vực hồ Loktak và tương tự như tiếng Assam. Các tác phẩm như *An account of the valley of Manipore* của Col. McCullock, *Descriptive Ethnology of Bengal* của ET Dalton và *Linguistic Survey of India* của Tiến sĩ George A. Grierson nói rằng ngôn ngữ này đã tồn tại ở Manipur trước thế kỷ 19. Tiến sĩ Grierson gọi ngôn ngữ này là "Bishnupuriya Manipuri", trong khi một số nhà văn khác gọi đơn giản là "Bishnupriya".

Ngôn ngữ dần dần bắt đầu mất chỗ đứng ở Manipur trước đại đa số người Meitei và đang dần đối mặt với sự suy tàn ở Cachar và Bangladesh trước đại đa số người nói tiếng Bengal. Ngôn ngữ này vẫn đang được nói ở Jiribam (một phần của Manipur), Cachar (một quận của Assam) và một số cộng đồng ở Bangladesh và Tripura.

## Nguồn gốc
Ngôn ngữ này được người nói gọi là *Imar Thar* (), có nghĩa là "Ngôn ngữ của mẹ tôi." Họ gọi bản thân và ngôn ngữ của họ là *Manipuri* và sử dụng thuật ngữ *Bishnupriya* để phân biệt họ với các nhóm dân tộc khác ở Manipur. Thuật ngữ *Bishnupriya* có lẽ hầu hết bắt nguồn từ *[[Bishnupur]]* cùng với hậu tố *-iya*, có nghĩa là "người Bishnupur".

Người Bishnupriya cho rằng ngôn ngữ đã được chuyển đến Bishnupriya Manipur bởi một số người nhập cư từ Dvārakā và Hastinapura ngay sau cuộc chiến Mahabharata. Người ta nói thêm rằng những người nhập cư này được dẫn dắt bởi Pandava thứ ba Babhruvahana, con trai của Chitrangada và Arjuna. Một số học giả và nhà văn lịch sử đã ủng hộ nguồn gốc Mahabharata của Manipur Bishnupriya từ quan sát hình thái, các vocable và âm vị học của ngôn ngữ Manipur Bishnupriya. Họ cho rằng BPM chịu ảnh hưởng rất lớn từ tiếng Phạn và Maharastri cũng như Sauraseni Prakrits. Tiến sĩ KP Sinha, người đã thực hiện nghiên cứu lớn về Manipur Bishnupriya, không đồng ý với lý thuyết này và cho rằng ngôn ngữ này có nguồn gốc từ Magada Prakrit.

Tuy nhiên, ngôn ngữ Manipur Bishnupriya chắc chắn không phải là một ngôn ngữ Tạng-Miến mà gần với nhóm ngôn ngữ Ấn-Arya với ảnh hưởng đáng chú ý từ tiếng Meitei cả về ngữ pháp và ngữ âm. Ở một giai đoạn phát triển khác nhau của tiếng Sauraseni, Maharashtri và Magaha và ngôn ngữ Tạng-Miến cũng gây ảnh hưởng đến nó. Vì vậy, nó có thể được phát triển từ tiếng Phạn, Sauraseni - Maharashtri Prakrit và Magaha Prakrit. Mối quan hệ Sauraseni-Maharastri có thể được truy tìm bằng cách quan sát một số đặc điểm của đại từ. Yếu tố Magaha cũng rất đáng chú ý vì ngôn ngữ vẫn giữ được nhiều đặc điểm của Magaha. Có thể lưu ý thêm rằng Manipur Bishnupriya giữ lại phần lớn từ vựng âm thanh Meitei cũ (thế kỷ 15 đến thế kỷ 17), vì phần lớn những người nói đã rời Manipur trong nửa đầu thế kỷ 19.

## Phương ngữ
Tiếng Manipur Bishnupriya có hai phương ngữ là Rajar Gang ("Ngôi làng (của) vua") và Madai Gang ("Ngôi làng (của) Nữ hoàng"). Không giống như phương ngữ của các bộ lạc khác, những phương ngữ của Bishnupriya không bị giới hạn trong các khu vực địa lý riêng biệt. Tuy nhiên, tại Manipur, hai phương ngữ này đã bị giới hạn trong các lãnh thổ được xác định rõ. Từ quan điểm về ngữ âm, Madai Gang gần giống với tiếng Assam và tiếng Meitei, trong khi Rajar Gang gần giống với tiếng Bengal hơn. Về từ vựng, Madai Gang chịu ảnh hưởng nhiều hơn từ tiếng Meitei và tiếng Assam trong khi Rajar Gang gần giống với tiếng Bengal. Sự khác biệt về hình thái giữa hai phương ngữ là không đáng kể.

**Số liệu thống kê**

* 295.000 người ở Assam
* 121.000 người ở Tripura, Meghalaya, Arunachal Pradesh, Nagaland và Mizoram
* 1.457 người ở Manipur (Imphal, Bishnupur, Ningthoukhong)
* 5.000 người ở Manipur (Phân khu Jiribam)
* 5.000 người ở New Delhi, Tây Bengal, Maharashtra, Jharkhand, Sikkim và các bang khác của Ấn Độ
* 40.000 người tại Bangladesh

## Yếu tố Meitei trong Manipur Bishnupriya
Tiếng Manipur Bishnupriya giữ lại mười tám âm vị cũ của Meitei. Trong đó, có ba nguyên âm (*ɑ,* *i* và *u),* mười ba phụ âm (p, t, k, p, t, k, c͡ʃ, m, n, n, l, ʃ, h) và hai bán nguyên âm (*w* và *j)*. Trong giai đoạn sau, có chín âm vị được thêm vào tiếng Meitei nhưng tiếng Bishnupriya không quan tâm đến chúng, vì người Bishnupriya rời Manipur trong suốt nửa đầu thế kỷ 19. Đó là lý do tại sao Manipur Bishnupriya vẫn giữ được những âm thanh cũ hơn của Meitei, trong khi ở Meitei, hệ thống âm thanh đã trải qua nhiều thay đổi. Ảnh hưởng đặc biệt nhất của ngôn ngữ Meitei đối với Manipur Bishnupriya là sự hình thành các khởi âm bằng nguyên liệu nguyên âm  'aung' như , , .

## Chữ viết
Người Bishnupriya bản ngữ tuyên bố rằng họ có chữ viết riêng, đó là Devanagari, được sử dụng để viết ngôn ngữ Bishnupriya trong những năm đầu.

Tuy nhiên, khi đưa vào nền giáo dục hiện đại trong thời kỳ của Anh thông qua tiếng Bengal, các nhà văn Manipur Bishnupriya đã bắt đầu sử dụng chữ Bengal-Assam. Bảng chữ cái này có các kí tự phụ âm với các dấu nguyên âm phụ thuộc (matras) cũng như các kí tự nguyên âm độc lập. Dấu chấm câu và chữ số cũng được sử dụng..Manipur Bishnupriya được viết từ trái sang phải và từ trên xuống dưới giống như trong tiếng Anh. Một số phụ âm có thể kết hợp với nhau để tạo thành các cụm gọi là phụ âm ghép.

* **Dấu nguyên âm**:  
* **Các dấu phụ khác**:  
* **Nguyên âm độc lập**:  
* **Phụ âm**:  
* **Chữ số**: 

## Chú thích và tham khảo

## Đọc thêm

# *Vasatatvar Ruprekha*/ Dr. K. P. Sinha, Silchar, 1977
# *Manipuri jaatisotta bitorko: ekti niropekkho paath* /Ashim Kumar Singha, Sylhet, 2001
# G. K. Ghose / Tribals and Their Culture in Manipur and Nagaland, 1982
# Raj Mohan Nath / The Background of Assamese Culture, 2nd edn, 1978
# Sir G. A. Grierson / Linguistic Survey of India, Vol-5, 1903
# Dr. K. P. Sinha / An Etymological Dictionary of Bishnupriya Manipuri, 1982
# Dr. M. Kirti Singh / Religious developments in Manipur in the 18th and 19th centuuy, Imphal, 1980
# Singha, Jagat Mohan & Singha, Birendra / The Bishnupriya Manipuris & Their Language, silchar, 1976

## Liên kết ngoài

* Bishnupriya Manipuri: Giới thiệu ngắn gọn 
* Thông tin chi tiết về ngôn ngữ Bishnupriya Manipuri 
* Blog Manipuri 
* Lưu trữ của Văn học Bishnupriya Manipuri 
* Diễn đàn Bishnupriya Manipuri  
* Xã hội Bishnupriya Manipuri  
* Một weblog về con người và văn hóa Bishnupriya Manipuri 
* BishnupriyaManipuri Blog trực tuyến