Manilkara

***Manilkara*** là một chi thực vật, bao gồm các loài cây gỗ trong họ Sapotaceae. Chúng phổ biến rộng trong khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới, ở châu Phi, Madagascar, châu Á, Australia, và châu Mỹ Latinh, cũng như trên nhiều hòn đảo trên Thái Bình Dương và Caribe. Chi có quan hệ họ hàng gần là *[[Pouteria]]*.

Các loài trong chi này có quả ăn được, cũng như gỗ và nhựa mủ (latex) hữu dụng. Các loài được biết đến nhiều nhất là *[[Manilkara bidentata|M. bidentata]]* (*balatá*), *[[Manilkara chicle|M. chicle]]* (chicle) và *[[Manilkara zapota|M. zapota]]* (hồng xiêm). *[[Manilkara hexandra|M. hexandra]]* là hoa tượng trưng của tỉnh Prachuap Khiri Khan, Thái Lan, nơi người ta gọi nó là ***rayan***. *[[Manilkara obovata|M. obovata]]* ở vùng nhiệt đới châu Phi chia sẻ tên gọi **lê châu Phi** với loài hoàn toàn khác biệt hẳn là *[[Dacryodes edulis]]*, và chúng cũng không nên nhầm lẫn với *[[Baillonella toxisperma]]*, được biết với tên gọi thông thường gần giống là lê gỗ châu Phi.

Tên chi *Manilkara* có nguồn gốc từ *manil-kara*, tên gọi thông thường của *[[Manilkara kauki|M. kauki]]* trong tiếng Malayalam.

Các cây gỗ của chi *Manilkara* thường là đáng kể, hoặc thậm chí là chi phối trong các hệ sinh thái bản địa của chúng, như trong rừng thường xanh khô Đông Deccan, rừng ẩm nhiệt đới trước núi Trung Mỹ, hoặc cùng với *[[Cynometra]]* như ở Vườn quốc gia Arabuko Sokoke ở Kenya.

Quả của *Manilkara* là một nguồn thức ăn quan trọng cho nhiều loài động vật ăn quả, bao gồm các loài chim. Loài dơi ăn quả đỏ (*[[Stenoderma rufum]]*) là loài phát tán hạt chủ yếu và có lẽ là duy nhất của *M. bidentata* tại nhiều nơi trong khu vực Caribe.  *[[Tuckerella xiamenensis]]*, một loài ve bét cũng đã được mô tả từ một cây hồng xiêm.

Một vài loài trong chi này ở tình trạng nguy cấp do khai thác quá mức và hủy diệt môi trường sống. *[[Manilkara gonavensis|M. gonavensis]]* ở Haiti và *[[Manilkara spectabilis|M. spectabilis]]* ở Costa Rica gần như đã tuyệt chủng.

Các loài được ghi nhận ở Việt Nam bao gồm: găng néo (*[[Manilkara hexandra]]*), viết (*[[Manilkara kauki]]*) và hồng xiêm (*[[Manilkara zapota]]*).

## Các loài

Các loài sau đây được liệt kê trong chi *Manilkara*:
* *[[Manilkara adolfi-friederici]]* (Engl. & K.Krause) H.J.Lam, 1941
* *[[Manilkara bequaertii]]* (De Wild.) H.J.Lam, 1941
* *[[Manilkara bidentata]]* (A.DC.) A.Chev., 1932 – balatá, ausubo, bulletwood, massaranduba, cow-tree, purple-heart.
* *[[Manilkara boivinii]]* Aubrév., 1971
* *[[Manilkara bolivarensis]]* T.D.Penn., 1990
* *[[Manilkara butugi]]* Chiov., 1940
* *[[Manilkara capuronii]]* Aubrév., 1971
* *[[Manilkara casteelsii]]* (De Wild.) H.J.Lam, 1941
* *[[Manilkara cavalcantei]]* Pires & Rodrigues ex T.D.Penn., 1990
* *[[Manilkara celebica]]* H.J.Lam, 1941
* *[[Manilkara chicle]]* (Pittier) Gilly, 1943 – chicle.
* *[[Manilkara concolor]]* (Harv. ex C.H.Wr.) Gerstn., 1948
* *[[Manilkara dardanoi]]* Ducke, 1952
* *[[Manilkara dawei]]* (Stapf) Chiov., 1940
* *[[Manilkara decrescens]]* T.D.Penn, 1990
* *[[Manilkara discolor]]* (Sond.) J.H.Hemsl., 1967
* *[[Manilkara dissecta]]* Dubard, 1915
* *[[Manilkara doeringii]]* (Engl. & K.Krause) H.J.Lam, 1941
* *[[Manilkara dukensis]]* (Engl. & K.Krause) H.J.Lam, 1941
* *[[Manilkara elata]]* (Allemão ex Miq.) Monach., 1952
* *[[Manilkara excelsa]]* (Ducke) Standl., 1933
* *[[Manilkara excisa]]* (Urb.) H.J.Lam, 1941
* *[[Manilkara fasciculata]]* (Warb.) H.J.Lam & Maas Geester., 1941
* *[[Manilkara fischeri]]* (Engl.) H.J.Lam, 1941
* *[[Manilkara fouilloyana]]* Aubrév. & Pellegr., 1957
* *[[Manilkara frondosa]]* (Hiern) H.J.Lam, 1941
* *[[Manilkara gonavensis]]* (Urb. & Ekman) Gilly ex Cronquist, 1945
* *[[Manilkara hexandra]]* (Roxb.) Dubard, 1915 &ndash; *găng néo*, palai, palu, rayan.
* *[[Manilkara hoshinoi]]* (Kaneh.) P.Royen, 1953
* *[[Manilkara huberi]]* (Ducke) A.Chev., 1933
* *[[Manilkara ilendensis]]* (Engl.) H.J.Lam, 1941
* *[[Manilkara inundata]]* (Ducke) Ducke ex Monach., 1952
* *[[Manilkara jaimiqui]]* (C.Wright) Dubard, 1915 &ndash; dilly dại.
* *[[Manilkara kanosiensis]]* H.J.Lam & B.Meeuse, 1941 &ndash; torem, sawai.
* *[[Manilkara kauki]]* (L.) Dubard, 1915 &ndash; *viết*, caqui, wongi.
* *[[Manilkara koechlinii]]* Aubrév. & Pellegr., 1961
* *[[Manilkara kribensis]]* (Engl.) H.J.Lam, 1941
* *[[Manilkara kurziana]]* H.J.Lam & B.Meeuse, 1941
* *[[Manilkara le-testui]]* Aubrév. & Pellegr., 1961
* *[[Manilkara letouzei|Manilkara letouzeyi]]* Aubrév., 1963
* *[[Manilkara littoralis]]* Dubard, 1915
* *[[Manilkara longifolia]]* (A.DC.) Dubard, 1915
* *[[Manilkara longistyla]]* (De Wild.) C.M.Evrard, 1967
* *[[Manilkara lososiana]]* Kenfack & Ewango, 2005
* *[[Manilkara mabokeensis]]* Aubrév., 1964
* *[[Manilkara maxima]]* T.D.Penn, 1990
* *[[Manilkara mayarensis]]* (Ekman ex Urb.) Cronquist, 1945
* *[[Manilkara microphylla]]* Aubrév. & Pellegr., 1961
* *[[Manilkara mochisia]]* (Bak.) Dubard, 1948
* *[[Manilkara multifida]]* T.D.Penn, 1990
* *[[Manilkara nicholsonii]]* A.E.van Wyk, 1982
* *[[Manilkara obovata]]* (Sabine & G.Don) J.H.Hemsl., 1963 &ndash; lê châu Phi.
* *[[Manilkara paraensis]]* (Huber) Standl., 1933
* *[[Manilkara pellegriniana]]* Tisserant & Sillans, 1953
* *[[Manilkara perrieri]]* Aubrév., 1971
* *[[Manilkara pleeana]]*  (Pierre ex Baill.) Cronquist, 1945
* *[[Manilkara pobeguinii]]* Pierre ex Dubard, 1914
* *[[Manilkara pubicarpa]]* Monach., 1952
* *[[Manilkara roxburghiana]]* (Wight) Dubard, 1915
* *[[Manilkara rufula]]*  (Miq.) H.J.Lam, 1941
* *[[Manilkara sahafarensis]]* Aubrév., 1971
* *[[Manilkara salzmannii]]*  (A.DC.) H.J.Lam, 1941
* *[[Manilkara samoensis]]* H.J.Lam & B.Meeuse, 1941
* *[[Manilkara sansibarensis]]* (Engl.) Dubard, 1915
* *[[Manilkara seretii]]*  (De Wild.) H.J.Lam, 1941
* *[[Manilkara sideroxylon]]* (Hook.) Dubard, 1915
* *[[Manilkara smithiana]]* H.J.Lam & Maas Geester., 1941
* *[[Manilkara spectabilis]]* (Pittier) Standl., 1932
* *[[Manilkara staminodella]]* Gilly, 1943
* *[[Manilkara suarezensis]]* Aubrév., 1971
* *[[Manilkara subsericea]]* (Mart.) Dubard, 1915
* *[[Manilkara sulcata]]* Dubard, 1915
* *[[Manilkara sylvestris]]* Aubrév. & Pellegr., 1957
* *[[Manilkara triflora]]* (Allemão) Monach., 1952
* *[[Manilkara udoido]]* Kaneh., 1933
* *[[Manilkara valenzuelana]]* (A.Rich.) T.D.Penn., 1990
* *[[Manilkara vitiensis]]* (H.J.Lam & v.Olden) B.Meeuse, 1941
* *[[Manilkara zapota]]* (L.) P.Royen, 1953 &ndash; *hồng xiêm*, sapodilla, sapota, sapoti hay dilly (Bahamas), naseberry (Caribe), chico, chiku, ciku, quả rắn, níspero, nipero, mespel.
* *[[Manilkara zenkeri]]* Lecomte ex Aubrév. & Pellegr., 1961

## Tham khảo
* 
*