Vương quốc Gruzia

**Vương quốc Gruzia** (tiếng Gruzia: * საქართველოს სამეფო*), hay còn được biết đến với cái tên **Đế quốc Gruzia**, là một chế độ quân chủ thời kỳ Trung cổ nổi lên vào khoảng 1008. Thời kỳ vàng của vương quốc này về sức mạnh chính trị và kinh tế kéo dài suốt triều đại của vua Davit IV và nữ hoàng Tamar Đại đế từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 13. Trên đỉnh cao của sự thống trị, sự ảnh hưởng của vương quốc này được nối từ phía nam của Ukraina hiện nay đến các tỉnh phía bắc của Iran. Vương quốc này duy trì các quyền sở hữu mang tính chất tôn giáo bên ngoài như Tu viện Thập tự và Iviron. Vương quốc này là tiền thân của Gruzia ngày nay.

Kéo dài đến một số thế kỷ, vương quốc này thất bại trước sự xâm lấn của người Mông Cổ vào thế kỷ 13, nhưng đã cố gắng giành lại chủ quyền vào thập niên 1340. Giai đoạn tiếp theo đó chính là Cái chết Đen cũng như một số lượng lớn các cuộc xâm lược của vua Timur, người đã tàn phá cả kinh tế, dân số và các trung tâm đô thị của vương quốc. Vị trí địa chính trị của Vương quốc Gruzia đã khiến cho tình hình xấu hơn sau sự sụp đổ của Đế quốc Trebizond. Như là kết quả của những quá trình đó, vào cuối thế kỷ 15 Vương quốc Gruzia đã bị rạn nứt. Những cuộc xâm lược của Timur và của người Turk đã dẫn đến sự sụp đổ cuối cùng của vương quốc trở thành vô chính phủ vào năm 1466 và công nhận sự độc lập của các vương quốc khác nhau trong các năm 1490 - 1493.
## Nguồn gốc

Uy thế của Nhà Bagrationi được kế tục vào thế kỷ 8, khi họ cai trị lãnh địa Tao-Klarjeti. Sự phục hồi của chế độ quân chủ Gruzia bắt đầu vào năm 888 khi Adarnase IV của Iberia tự xưng "Vua của người Gruzia". Vương quốc Liên hiệp Gruzia được thành lập vào năm 1008. Trong năm này, Bagrat III, con trai của Gurgen II, trở thành người lãnh đạo của Vương quốc Abkhazia, bao gồm các lãnh địa của Imeriti, Samegrelo, Abkhazeti (Abkhazia), Guria và Svaneti. Mẹ của Bagrat là nữ hoàng Gurandukht, con gái của Giorgi II của Abkhazia.
## Sự thống nhất của Nhà nước Gruzia
Thập kỷ đầu tiên của thế kỷ 9 chứng kiến sự nổi lên của nhà nước mới tại Tao-Klarjeti. Ashot I của Iberia của nhà Bragationi đã thống nhất người Ả Rập tại các vùng đất cũ ở phía nam Iberia. Bao gồm các lãnh địa Tao và Klarjeti và các bá quốc Shavsheti, Khikhata, Samtskhe, Trialeti, Javakheti và Ashotsi, vốn là một phần của Đế quốc Đông La Mã, được biết đến với cái tên "Curopalatinate của Iberia". Tuy vậy, tôn giáo đã thúc đẩy vai trò của một quốc gia độc lập đầy đủ với thủ đô là Artanuji. Davit Bagrationi đã khuếch trương vùng đất của mình bằng việc xâm lược các thành phố của Theodossiopolis và tỉnh Basiani của Armenia và bằng việc tạo ra sự bảo hộ Kharqi, Apakhuni, Mantsikert và Khlat vốn là các vùng đất được thống trị bởi các Emir Ả Rập của Nhà Kaysite.

Chế độ quân chủ Gruzia thống nhất đầu tiên thành hình vào cuối thế kỷ 10 khi Davit III của Tao xâm lược Bá quốc Kartli-Iberia. 3 năm sau đó, sau cái chết của người chú Theodosius III của Abkhazia, Bagrat III kế tục ngôi vương Abkhazia. Vào năm 1001, Bagrat đã thêm Tao-Klarjeti vào đất đai của mình như là kết quả sau cái chết của Davit. Trong các năm 1008 - 1010, Bagrat đã xâm lược Kakheti và Hereti, vì vậy trở thành vị vua đầu tiên của một Gruzia thống nhất cả phái đông và phía tây.

Nửa sau của thế kỷ 11 được đánh dấu bằng cuộc xâm lược lớn của người Seljuq Turk, những người mà vào cuối thập niên 1040 đã thành công khi xây dựng một đế chế rộng lớn bao gồm Trung Á và Ba Tư. Vào năm 1071, đội quân Seljuq đánh bại đội quân của Đế quốc Đông La Mã trong Trận Manzikert. Vào năm 1081, cả Armenia, Anatolia, Mesopotamia, Syria và hầu hết Gruzia đã bị chinh phục bởi Seljuq trong Cuộc xâm lược lớn của người Thổ Nhĩ Kỳ. Ở Gruzia, chỉ có các vùng nhiều đồi núi ở Abkhazia, Svaneti, Racha và Khevi–Khevsureti mới thoát khỏi cuộc xâm lược đó và trở thành nơi hoàn hảo cho dân tị nạn. Thực tế, vào thập niên 1080, Gruzia đã bị chia rẽ bởi quân xâm lược.
## Cuộc chinh phục của người Gruzia
### Davit IV
 
Thời kỳ vàng son bắt đầu từ thời vua Davit IV ("**'Aghmashenebeli**'" hay "đại đế"), con trai của Giorgi II và Nữ hoàng Helena, người đã đảm nhận ngôi vị ở tuổi 16 trong Cuộc xâm lược lớn của người Thổ Nhĩ Kỳ. Khi ông lên tuổi dưới sự hướng dẫn của Bộ trưởng Tư pháp, ông Giorgi của Chqondidi, Davit IV đã đàn áp những bất đồng quan điểm của các lãnh chúa phong kiến và tập trung sức mạnh vào tay ông để đối phó hiệu quả với các mối đe doạ từ bên ngoài. Năm 1121, ông đã chiến thắng rất nhiều quân đội Thổ Nhĩ Kỳ lớn hơn trong trận Didgori, với những người chạy trốn Seljuq Turks đã bị tiêu diệt bởi sự truy đuổi của quân Gruzia trong vài ngày. Một số lượng lớn của chiến lợi phẩm và tù nhân đã thâu tóm quân đội của Davit, cũng đã bảo đảm Tbilisi và khánh thành một kỷ nguyên mới của sự hồi sinh.

Davit IV thành lập Tu viện Gelati, Di sản thế giới được UNESCO công nhận ngày nay, trở thành một trung tâm quan trọng của giới học giả trong thế giới Kitô giáo Chính Thống Đông thời đó.

Davit cũng đóng một vai trò cá nhân trong việc khôi phục lại lịch sử tôn giáo Gruzia, sáng tác các bài thánh ca về sự sám hối (tiếng Gruzia: *გალობანი სინანულისანი*, *galobani sinanulisani*), một chuỗi tám bài thánh vịnh tự do. Trong sự ăn năn cảm xúc này của tội lỗi của mình, Davit thấy mình như là hóa thân Davit trong Kinh thánh, với một mối quan hệ tương tự với Thiên Chúa và với những con người của Chúa. Các bài thánh ca của ông cũng chia sẻ sự nhiệt tình lý tưởng của những người theo chủ nghĩa thánh chiến Châu Âu đương thời mà Davit là một đồng minh tự nhiên trong cuộc đấu tranh chống lại người Seljuk. 
### Thời kỳ trị vì của Demetrius I và Giorgi III

Vương quốc tiếp tục phát triển dưới quyền của Demetrius I, con của Davit. Mặc dù triều đại ông nhìn thấy một cuộc xung đột gia đình gây rối liên quan đến kế vị hoàng gia, Gruzia vẫn là một quốc gia quyền lực với một quân đội mạnh mẽ. Sau khi trận động đất năm 1139 phá hủy thành phố Ganja, Demetrius I ngay lập tức xâm chiếm và chiếm được nó; để ăn mừng chiến thắng của mình, ông đã lấy các cổng sắt của pháo đài của nó như là một giải thưởng cho Gelati.

Là một nhà thơ tài năng, Demetrius cũng tiếp tục sự đóng góp của cha mình vào sự phong phú tôn giáo của Gruzia. Bài thánh ca nổi tiếng nhất của ông là Shen Khar Venakhi, dành cho Virgin Mary, vị thánh bảo trợ của Gruzia, và vẫn được hát trong nhà thờ của Gruzia 900 năm sau khi nó được sáng tác.

Demetrius được kế nhiệm bởi người con trai Giorgi vào năm 1156, bắt đầu một giai đoạn của chính sách đối ngoại hiếu chiến hơn. Cùng năm đó ông lên ngôi, Giorgi đã phát động một chiến dịch thành công chống lại vương quốc Seljuq của Ahlat. Ông đã giải phóng thị trấn quan trọng của người Armenia ở Dvin khỏi thân phận chư hầu của Thổ Nhĩ Kỳ và được hoan nghênh như một người giải phóng của khu vực. Giorgi đã cho con gái của ông là Rusudan kết hôn với Manuel Komnenos, con trai của Andronikos I Komnenos.
## Thời kỳ vàng son

Chế độ quân chủ thống nhất duy trì sự độc lập không ổn định của mình qua các cuộc chiến với Đế quốc Đông La Mã và Seljuk trong suốt thế kỷ 11, và phát triển dưới sự cai trị của Davit IV (1089-1125), người đã đẩy lùi các cuộc tấn công của Seljuk và chủ yếu hoàn thành việc thống nhất Gruzia với việc tái chiếm Tbilisi vào năm 1122.

Với sự suy giảm của Đế quốc Đông La Mã và sự tan rã của Đại đế quốc Seljuk, Gruzia đã trở thành một trong những quốc gia ưu tú của khu vực. Trong thời kỳ mà lãnh thổ của quốc gia này lớn nhất, nó kéo dài từ phía nam của Nga ngày nay tới phía bắc Iran, phía tây về đến thành Anatolia. Để trả đũa cho cuộc tấn công vào thành phố Ani do Gruzia kiểm soát, nơi có 12.000 tín đồ Thiên Chúa bị tàn sát vào năm 1208, Tamar Đại đế đã xâm chiếm và chinh phục các thành phố của Tabriz, Ardabil, Khoy, Qazvin và những nơi khác trên đường đến Gorgan ở phía đông bắc Ba Tư.

Mặc dù có nhiều cuộc chiến liên tiếp, vương quốc tiếp tục phát triển trong thời trị vì của Demetrios I (1125-1156), Giorgi III (1156-1184), và đặc biệt là con gái ông là Tamar (1184-1213).

Vương quốc Gruzia đã mang lại kỷ nguyên vàng trong lịch sử Gruzia, kéo dài từ khoảng cuối thế kỷ 11 đến 13, khi vương quốc đạt đến đỉnh cao quyền lực và sự phát triển của nó. Giai đoạn này chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của kiến trúc Gruzia thời Trung cổ, hội họa và thơ ca, thường được thể hiện trong sự phát triển của nghệ thuật giáo hội, cũng như việc tạo ra những tác phẩm lớn đầu tiên của văn học thế tục. Đó là thời kỳ của tiến bộ quân sự, chính trị, kinh tế và văn hoá. Nó cũng bao gồm cái gọi là thời Phục hưng Gruzia (còn gọi là Đông Phục Hưng), trong đó có nhiều hoạt động nghệ thuật, văn học, triết học và kiến trúc phát triển trong vương quốc.

### Thời kỳ trị vì của Nữ hoàng Tamar
Những thành công của những người tiền nhiệm được tiếp tục bởi hoàng hậu Tamar, con gái của Giorgi III, người đã trở thành nữ hoàng đầu tiên của Gruzia và dưới sự lãnh đạo của bà, nhà nước Gruzia đã đạt đến đỉnh cao quyền lực và uy tín trong thời Trung Cổ. Bà không chỉ bảo vệ phần lớn đế chế của mình khỏi những cuộc xâm lăng của Thổ Nhĩ Kỳ mà còn tạo ra những căng thẳng trong nội bộ, bao gồm một cuộc đảo chính được tổ chức bởi người chồng Nga của bà Yury Bogolyubsky, hoàng tử Novgorod.

Trong số các sự kiện nổi bật của triều đại Tamar, đế quốc Trebizond ra đời trên Biển Đen năm 1204. Nhà nước này được thành lập ở đông bắc của Đế quốc Đông La Mã đang đổ nát với sự trợ giúp của quân đội Gruzia, những người đã hỗ trợ Alexios I của Trebizond và anh trai, Davit Komnenos, cả hai đều là họ hàng của Tamar. Alexios và Davit là những hoàng tử Đông La Mã xây dựng cung điện Gruzia. Theo sử gia của Tamar, mục tiêu của sự hỗ trợ của Gruzia dành cho Trebizond là trừng phạt hoàng đế Đông La Mã Alexius IV Angelus vì tịch thu một khoản tiền vận chuyển từ nữ hoàng Georgoa đến các tu viện ở Antioch và Núi Athos. Nỗ lực của Tamar ở Biển Đen cũng có thể được giải thích bởi mong muốn của bà sử dụng tác dụng của Thập tự chinh lần thứ tư của Tây Âu chống Constantinople để thiết lập một quốc gia thân thiện trong vùng phía tây nam Gruzia ngay lập tức, cũng như sự liên đới đoàn kết với Comnenoi bị tước quyền.

Quyền lực của đất nước đã tăng lên đến mức trong những năm sau của chế độ Tamar, Vương quốc chủ yếu quan tâm đến việc bảo vệ các trung tâm tu viện của Gruzia trong Đất Thánh, tám trong số đó nằm ở Jerusalem. Tác giả Bahā 'ad-Dīn ibn Šaddād của Saladin báo cáo rằng, sau khi Ayyubid xâm chiếm Jerusalem vào năm 1187, Tamar phái các sứ giả để yêu cầu các tài sản bị tịch thu của các tu viện Gruzia ở Jerusalem được trả lại. Phản ứng của Saladin không được ghi lại, nhưng những nỗ lực của nữ hoàng dường như đã thành công. Ibn Šaddād cũng tuyên bố rằng Tamar đã vượt qua hoàng đế Đông La Mã trong nỗ lực tìm kiếm di tích của Thập giá Đích thực, đưa ra 200.000 miếng vàng cho Saladin, người đã lấy các đồ vật như là chiến lợi phẩm trong trận Hattin - tuy nhiên không thành công.

## Sự xâm lược của Mông Cổ

Cuộc xâm chiếm được thực hiện bởi những người Khwarezmian vào năm 1225 và người Mông Cổ năm 1236 chấm dứt thời kỳ hoàng kim của Gruzia. Cuộc chiến tranh chống lại Mông Cổ đã thiết lập tình trạng hai chính quyền với một bên là triều đại Bagrationi đang lấn lướt triều đại Imereti ở miền tây Gruzia. Nhiều thế lực Armenia và Gruzia hùng mạnh đã trở nên độc lập với nhà vua do sự ủng hộ của Mông Cổ. Người Gruzia đã tham dự tất cả các chiến dịch lớn của những người nối dõi của Ilkhanate và quý tộc trong kheshig.

Vào năm 1327 ở Mông Cổ Ba Tư, sự kiện ấn tượng nhất của triều đại Il-Khan Abu Sa'id đã xảy ra, đó là việc lăng mạ và hành quyết Chupan, người bảo vệ của Giorgi V của Gruzia. Con trai của Chupan là Mahmud, người đã chỉ huy quân đội Mông Cổ ở Gruzia, đã bị quân đội của ông bắt và bị hành quyết. Sau đó, Iqbalshah, con của Qutlughshah, được bổ nhiệm làm thống đốc Mông Cổ của Gruzia (Gurjistan). Trong các năm 1330-1331 Giorgi V đã sáp nhập Imereti vào Gruzia. Do đó, bốn năm trước sự thỏa ước cuối cùng của Ilkhan Abu Sa'id, hai vương quốc Geogia thống nhất lại. Năm 1334, chúng được trao cho Shaykh Hasan của Jalayir bởi Abu Sa'id.

## Cái chết Đen

Một trong những lý do chính gây ra sự sụp đổ về mặt chính trị và quân sự của Gruzia là bệnh dịch hạch. Nó lần đầu tiên xảy ra vào năm 1346 bởi những người lính của Giorgi V trở về từ một cuộc thám hiểm quân sự ở phía tây nam Gruzia chống lại các bộ lạc Osmanli xâm lược. Người ta nói rằng bệnh dịch hạch đã tàn phá phần lớn, nếu không phải là một nửa dân chúng Gruzia. Điều này càng làm suy yếu tính toàn vẹn của vương quốc, cũng như khả năng quân sự và hậu cần của nó.

## Sự tan rã cuối cùng

Đã có một thời kỳ đoàn kết và hồi sinh dưới thời Giorgi V (1299-1302, 1314-1346), nhưng tám vụ tấn công của người chinh phục Turk - Mông Cổ Timur giữa năm 1386 và 1403 đã tác động lớn đến Vương quốc Gruzia. Sự thống nhất của nó cuối cùng đã bị phá vỡ, và vào năm 1490/91, chế độ quân chủ đã từng bị chia rẽ thành ba vương quốc độc lập - Kartli (miền trung Gruzia), Kakheti (miền đông Gruzia) và Imereti (miền tây Gruzia) - từng lãnh đạo bởi các triều đại Bagrationi, và thành 5 nhà nước bán độc lập - Odishi (Mingrelia), Guria, Abkhazia, Svaneti và Samtskhe - bị chi phối bởi các thị tộc phong kiến.

## Xem thêm
* Danh sách quân chủ Gruzia
* Chế độ quân chủ ở Gruzia
* Kipchak ở Gruzia

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*