Danh sách Hoàng hậu La Mã và Đông-Tây La Mã

Dưới đây là danh sách hoàng hậu của đế quốc La Mã cũng như hai nửa đế quốc kế thừa sau này là đế quốc Tây La Mã và đế quốc Đông Lã Mã.

Không có một tên gọi chính thức nào cho chức vụ hoàng hậu của các nhà nước La Mã cả. Các tên gọi sử dụng bao gồm *[[Danh sách các Augusta|augusta]]* (Tiếng Hy Lạp: αὐγούστα, *augoústa*), từ dạng nữ của danh xưng hoàng gia *[[Augustus (danh hiệu)|augustus]]*, hay *caesaraea*, từ dạng nữ của danh xưng hoàng gia *[[Caesar (tước hiệu)|caesar]]*. Trong vương triều Đông La Mã sau này, từ được sử dụng đối với danh hiệu hoàng hậu là βᾰσῐ́λῐσσᾰ (*basílissa*), từ dạng nữ của danh xưng hoàng gia *[[basileus]]* hay αὐτοκράτειρα (*autokráteira*), Hi Lạp hoá từ Latin *autocratix*, từ dạng nữ của danh xưng hoàng gia *[[autokrator]]* (danh xưng biểu thị cho hoàng đế đơn nhất). Trong thế kỷ thứ 3, hoàng hậu La Mã còn được nhận các danh xưng tôn kính khác như *māter castrōrum* (người mẹ quân nhân) hay *māter patriae* (người mẹ tổ quốc). Vấn đề với những người mang danh xưng *augusta* là không phải là vị hoàng hậu nào cũng mang danh xưng này, với lại không chỉ hoàng hậu mà còn những người phụ nữ hoàng gia khác cũng mang danh xưng, ví dụ như mẹ, chị em cũng như tình nhân của hoàng đế cũng mang danh xưng trên.

Các hoàng hậu La Mã có thể tồn tại đồng thời cùng với nhau, tức có thể có 2 hay nhiều hơn là vợ của các hoàng đế La Mã ở trong cùng một thời điểm. Từ năm 230 đến năm 395, dù là một chính thể thống nhất, tuy nhiên về mặt hành chính thì đế quốc đã chia thành hai nửa là Đông và Tây La Mã (sau năm 395 thì chia tách hoàn toàn). Các hoàng hậu theo đó cũng đi theo các nhánh kế vị triều đại riêng cho mình theo các nhánh triều đại hoàng đế khác nhau. Hoàng hậu cuối cùng ở phía Tây là của Julios Nepos, còn ở phía đông là vợ thứ hai của Ioannes VIII Palaiologos. Các hoàng hậu Đông La Mã sau này còn có danh xưng δέσποινα (*déspoina*), từ dạng nữ của danh xưng ''despotes'' (chuyên chúa quốc).

Mặc dù quyền lực chính trị của các hoàng hậu chưa bao giờ được xác định, nhưng người ta thường chấp nhận rằng lễ đăng quang của họ, được thực hiện sau lễ đăng quang của chồng họ cho phép họ có được một số quyền về chính trị nhất định. Thông thường, nhiệm vụ chính của họ là giám sát việc tổ chức các nghi lễ tại triều đình cũng như tham gia vào các công việc của triều đình và tôn giáo. Mặc dù quyền lực chính trị thường chỉ được trao cho hoàng đế, nhưng các hoàng hậu có thể có được quyền lực đáng kể với tư cách là nhiếp chính hoàng đế nếu họ còn nhỏ hoặc khi chồng của họ vắng mặt. Mặc dù họ bị ràng buộc bởi mong muốn và tính khí của chồng mình, nhưng các hoàng hậu đôi khi cũng có thể trở thành những người đồng nhiếp chính có ảnh hưởng. Trong một số trường hợp, các hoàng đế củng cố tính hợp pháp của họ thông qua việc kết hôn với con gái của một vị hoàng đế trước đó. Trong những trường hợp như vậy, các vị hoàng hậu đôi khi nhấn mạnh tính hợp pháp của triều đại của họ lớn hơn tính hợp pháp của chồng họ nhằm xây dựng được ảnh hưởng lớn đối với đế quốc. Một số hoàng hậu hay hoàng tế có ảnh hưởng, chẳng hạn như Theodora, vợ của Justinian I và Euphrosyne, vợ của Alexios III, đã tổ chức các tòa án của riêng họ. Các nữ hoàng tự mình cai trị một cách độc lập, chẳng hạn như Irene và Zoë Porphyrogenita, đôi khi sử dụng các danh hiệu nam giới như *basileus* và *autokrator* để thể hiện quyền lực của họ.

## Danh sách Hoàng hậu La Mã

### Thời kỳ Nguyên thủ (27 TCN – 284)

#### Triều Julio-Claudian (27 TCN – 68)

#### Năm Tứ đế và triều Flavian (69 – 96)

#### Triều Nervan-Antonian (98 – 192)
Tất cả các hoàng hậu thời kỳ này đều nhận được tước hiệu *[[Danh sách các Augusta|augusta]]*.

#### Năm ngũ đế (193)
Tất cả các hoàng hậu thời kỳ này đều nhận được tước hiệu *[[Danh sách các Augusta|augusta]]*.

#### Triều Severan (193 – 227)
Tất cả các hoàng hậu thời kỳ này đều nhận được tước hiệu *[[Danh sách các Augusta|augusta]]* trong hoặc sau khi kết hôn một khoảng thời gian.

#### Khủng hoảng thế kỷ thứ ba (235 – 285)
Tất cả các hoàng hậu thời kỳ này đều nhận được tước hiệu *[[Danh sách các Augusta|augusta]]*.

### Thời kỳ quân chủ (284 – 395)

#### Tứ đầu chế (284 – 324)

#### Triều Constantine (306 – 363)

#### Triều Valentinianic (364 – 383)

#### Triều Theodosian (364 – 383)
Tất cả các hoàng hậu thời kỳ này đều nhận được tước hiệu *[[Danh sách các Augusta|augusta]]*, ngoại trừ Galla, Elen, và Thermantia.

## Danh sách Hoàng hậu Tây La Mã sau năm 455

## Danh sách Hoàng hậu Đông La Mã sau năm 455
Trong các triều đại Đông La Mã sau này, hầu như tất cả các nữ hoàng (trừ khi được ghi chú) đều nhận được tước hiệu *[[Danh sách các Augusta|augusta]]*; không rõ liệu nó có còn được coi là một tước hiệu chính thức hay chỉ là một tước hiệu lịch sự đồng nghĩa với "nữ hoàng".

### Hoàng triều Leonid (457 – 517)

### Hoàng triều Justinian (518 – 602)

### Hoàng triều Heraclian (610 – 695)

### Hai mươi năm vô chính phủ (695 – 717)

### Hoàng triều Isauria (717 – 802)

### Hoàng triều Nikephoros (802–813)

### Hoàng triều Amorium (820–867)

### Hoàng triều Makedonia (867–1056)
}
|-
|Tháng 8/20 tháng 9 năm 963 – 969
|Nikephoros II
|-
|Theodora(k. 946 – sau năm 971)
|—
|Tháng 11 năm 970/971 – 10 tháng 1 năm 976 (?)
|Con gái của Konstantinos VII và Helena Lekapene. Bị Romanos II đày vào nhà tu nữ ở Kanikleion và sau là tu viện ở Antiochus (hay nhà tu nữ ở Myrelaion vì trong Wiki tiếng Anh ghi chép là Theodora được thả ra ở Myrelaion). Leon Phó tế ghi chép rằng cuộc hôn nhân của bà diễn ra vào tháng 11 năm 971. Không có ghi chép gì thêm sau này.
----
|Ioannes I
|
|-
|Helena(Những năm 960? – k. 989?)
|—
|Khoảng năm 976 – Khoảng năm 989 (?)
|Theo Michael Psellos, bà là con của Alypius. Có thể cưới khoảng năm 976. Không có ghi chép về việc bà được phong *augusta*.
----
|Konstantinos VIII
|
|-
| rowspan="4" |Zoe Porphyrogenita(k. 978 – 1050)
| rowspan="4" |
| rowspan="4" |12 tháng 11 năm 1028 – 1050
| rowspan="4" |Con của Konstantinos với Helena. Hứa hôn Otto III năm 996 và được Konrad II gửi lời cầu hôn nhưng đều không thành. Romanos Argyros, thị trưởng Constantinopolis được chọn sau đó không lâu và cả hai kết hôn vào ngày 10 tháng 11 năm 1028. Được cho là chủ mưu vụ giết Romanos. Kết hôn với tình nhân trẻ Mikhael Paphlagonian vào ngày chồng mất và được thượng phụ Alexios I làm lễ đăng quang cho Mikhael, lấy hiệu là Mikhael IV vào ngày sau đó. Bị trục xuất dưới thời người kế nhiệm Mikhael IV là Mikhael V. Đồng nhiếp chính với Theodora sau khi phục vị cho đến khi kết hôn với Konstantinos Monomachos ngày 11 tháng 6 năm 1042. Sau đó bà ít quan tâm đến chính trị và mất vị lý do tự nhiên.
----Không có con.
|Romanos III
| rowspan="4" |
|-
|Mikhael IV
|-
|style="background:#7FFFD4;" |Hoàng hậu đồng trị vì (1042)
|-
|Konstantinos IX
|-
| rowspan="3" |Theodora Porphyrogenita(980 – 31 tháng 8 năm 1056)
| rowspan="3" |
| rowspan="3" |21 tháng 4 năm 1042 – 31 tháng 8 năm 1056
| rowspan="3" |Chị của Zoe. Tôn lên làm hoàng hậu sau khi người dân Constantinopolis nổi loạn chống lại Mikhael V tháng 4 năm 1042. Đồng hoàng hậu dưới quyền Konstantinos IX từ ngày 11 tháng 6 năm 1042 khi ông này cưới Zoe; trước đó là đồng hoàng hậu cai trị cùng Theodora. Sau khi Konstantinos IX mất bà quay lại nắm quyền từ ngày 11 tháng 1 năm 1055 đến khi mất.
|style="background:#7FFFD4;" |Hoàng hậu đồng trị vì (1042)
| rowspan="3" |
|-
|style="background:#baddff;" |Đồng hoàng hậu (1042 – 1055)
|-
|style="background:#7FFFD4;" |Hoàng hậu đơn nhất trị vì (1055 – 1056)
|-
| colspan="6" |
|-
|Ekaterina của Bulgaria(? – sau năm 1059)
|—
|1 tháng 9 năm 1057 – 22 tháng 11 năm 1059
|Con gái sa hoàng Bulgaria Ivan Vladislav và vợ là Maria. Đồng cai trị cùng Konstantinos X từ khi chồng vào tu viện cho đến khi bà từ nhiệm và quay về sống tại tu viện tại Myrelaion với tên "Xene".
----Không có con.
|Isaakios I Komnenos
|
|}

### Hoàng triều Doukas (1056 – 1081)

### Hoàng triều Komnenos (1081 – 1115)

### Hoàng triều Angelos (1185 – 1204)

### Hoàng triều Laskaris (1205 – 1258)
*<small>*'Ghi chú*': Sự cai trị của người La Mã ở Constantinopolis bị gián đoạn sau cuộc [[thập tự chinh thứ tư]]. Dù sau đó [[đế quốc Latinh]] có được thành lập và cai trị Constantinopolis, tuy nhiên các nhà sử học hiên đại công nhận [[Gia tộc Laskaris|nhánh Laskaris]] cai trị [[đế quốc Nikaia]] phía Tây đế quốc Latinh mới là nhánh kế thừa hợp pháp của các hoàng đế Đông La Mã cai trị trước đó khi mà sau này đế quốc Nicaea [[Cuộc tái chiếm Constantinopolis (1261)|tái chiếm Constantinopolis]]. Đối với phối ngẫu của các nhánh gia tộc khác cai trị nhà nước kế thừa Đông La Mã khác có liên quan, xem [[danh sách phối ngẫu hoàng gia của các nhà nước kế thừa đế quốc Đông La Mã]].</small>*

Danh xưng *[[Augustus (danh hiệu)#Augusta|augusta]]* xuất hiện trên huy hiệu của Eirene Laskarina, nhưng không rõ những vị hoàng hậu khác có sử dụng tước hiệu này hay không. 

### Hoàng triều Palaiologos (1259 – 1439)
Danh xưng *augusta* xuất hiện trên huy hiệu của Theodora, Violante-Erene, Rrita-Maria và Anna xứ Savoia cũng như các bức tiểu hoạ của Jelena Dragaš. Không có huy hiệu hay tài liệu nào khác còn tồn tại có ghi chép cụ thể về các hoàng hậu còn lại, đặc biệt là việc phong *augusta* cho các bà; mặc dù các bà nhiều khả năng được phong tước hiệu này khi đã là hoàng hậu Đông La Mã.
}
|-
|Anna của Hungary(k. 1260 – 1281)
|—
|8 tháng 11 năm 1272 – 1281
|Con cuả István V (với Elizabeth người Cuman) và là chắt ngoại gái của Theodoros I Laskaris.
----
| rowspan="2" |Andronikos II
|
|-
|Erene-Violante xứ Montferrat(k. 1274 – 1317)
|
|1284/1289 – 1317
|Con của Guglielmo VII xứ Montferrat và Beatriz xứ Castilla. Đóng vai trò lớn trong việc can thiệp để đưa con của người con kế của bà là Mikhael IX Andronikos III Palaiologos lên ngôi thay cho chính Mikhael IX. Bà rời khỏi Constantinopolis vào năm 1303, chuyển đến thành Thessaloniki và cai trị thành phố này cho đến lúc mất.
----
|
|-
|Rrita-Maria của Armenia(k. 1274 – 1317)
|
|16 tháng 1 năm 1294 – 12 tháng 10 năm 1320
|Con của Levon II của Armenia và Kerran xứ Lambron. Bà đổi tên là Maria khi vào triều đình Đông La Mã. Thoái vị và trở về tu viện sống với tên "Xene" cho đến lúc mất.
----
|Mikhael IX
|
|-
|Erene xứ Braunschweig(1293 – 16/17 tháng 8 năm 1324)
|—
|23 tháng 10 năm 1317 – 16/17 tháng 8 năm 1324
|Con của Heinrich I, Công tước xứ Braunschweig-Grubenhagen và Agnes xứ Meißen, tên lúc sinh là Adelheid. Cưới Andronikos III Palaiologos tháng 3 năm 1318. Mất tại Raidestos trước khi chồng trở thành hoàng đế đơn nhất của Đông La Mã
----
| rowspan="2" |Andronikos III
|
|-
|Anna xứ Savoia(c. 1306 – c. 1365)
|
|Tháng 10 năm 1326 – 15 tháng 6 năm 1341
|Con của Amedeo V, Bá tước xứ Savoia và Marie xứ Brabant, tên khi sinh là Giovanna. Hứa hôn với Andronikos III Palaiologos tháng 9 năm 1325. Nhiếp chính cùng Ioannes VI Kantakouzenos cho con trai Ioannes V Palaiologos, tuy nhiên sau này bà tuyên bố Ioannes VI là kẻ thù quốc gia, châm ngòi cho cuộc nội chiến Đông La Mã kéo dài 6 năm. Giống như Erene xứ Montferrat, bà cũng cai trị trên thực tế tại Thesaloniki sau khi rời Constantinopolis đến đây vào năm 1351. Trở thành nữ tu vào khoảng năm 1365 dưới tên  cho đến khi mất cùng năm.
----
|
|-
|Erene Asanina(k. 1300 – Trước năm 1379)
|—
|8 tháng 2 năm 1347 – 10 tháng 12 năm 1354
|Con của *[[Nhiếp chính|epitropos]]* (Tạm dịch: Giám quản trưởng) tỉnh Morea là Andronikos Asan và là chắt gái đằng nội của Mikhael VIII Palaiologos. Tuyên bố Hoàng hậu cùng chồng tháng 10 năm 1341. Là chỉ huy quân sự tại thành Didymoteicho trong cuộc nội chiến Đông La Mã 1341–1347, tại Constantinopolis năm 1348 chống Genoa cũng như là một tướng lĩnh trong lực lượng của Ioannes V Palaiologos năm 1353. Trở thành nữ tu dưới tên Eugenia tại Hagia Martha tại Constantinopolis, rồi đến Morea rồi quay lại Constantinopolis, có lẽ là cho đến lúc mất.
----
|Ioannes VI
|
|-
| rowspan="3" |Eleni Kantakuzini(1333 – 10 tháng 12 năm 1396)
| rowspan="3" |—
|28 tháng 5 năm 1347 – 12 tháng 8 năm 1376
| rowspan="3" |Con của Ioannes VI Kantakouzenos và Erene Asanina. Mất ngôi vị hoàng hậu sau khi Andronikos IV đảo chính. Bị bắt giữ làm con tim bởi Andronikos IV tới Galata cùng cha và hai người chị cho tới tận tháng 5 năm 1381, gần 2 năm sau khi Ioannes V trốn thoát thành công và khôi phục ngôi vị hoàng đế. Sau khi chồng mất thì trở thành một nữ tu tại Kyra Martha dưới tên Hypomone.
----
| rowspan="3" |Ioannes V
| rowspan="3" |
|-
|1 tháng 7 năm 1379 – 14 tháng 4 năm 1390
|-
|17 tháng 9 năm 1390 – 16 tháng 2 năm 1391
|-
|Elene Palaiologina(? – sau năm 1356)
|—
|14 tháng 5 năm 1353 – Tháng 12 năm 1357
|Con của *[[Despotes (danh xưng quý tộc hoàng gia)|despotēs]]* Demetrios Palaiologos và là cháu gái nội của Andronikos II Palaiologos. Được cho là cưới Matthaios năm 1340. Bị bắt giữ làm con tim bởi người Serbia cùng chồng. Sau này được Ioannes V chuộc về nhưng bị sau khi chồng bị bắt thoái vị thì bà không được coi là hoàng hậu nữa. Số phận sau này không rõ.
----
|Matthaios Kantakouzenos
|
|-
| rowspan="2" |Keratsa-Maria của Bulgaria(1346/1348 – 1390/c. 1400/1403)
| rowspan="2" |
|Mùa xuân 1356 – 30 tháng 5 năm 1373
| rowspan="2" |Con của Ivan Aleksandǎr của Bulgaria và Teodora-Sara. Hứa hôn với Andronikos IV ngày 17 tháng 8 năm 1355. Bị giam cùng chồng bà và các con khi Andronikos IV tiến hành đảo chính chống lại sultan Ottoman Murad I năm 1373, sau đó được người Genova giải cứu. Làm hoàng hậu trở lại khi chồng bà phế truất Ioannes V, tuy nhiên khi ông này phục vị thì Andronikos IV buộc phải chạy trốn mặc dù được tuyên bố là đồng hoàng đế. Địa vị của họ được tái công nhận tháng 5 năm 1381, tuy nhiên nội chiến giữa hai cha con họ (Ioannes V và Andronikos IV) không kết thúc trước khi người con - tức chồng bà (Andronikos IV) - mất. Sau này bà trở thành nữ tu với tên "Mathissa" cho đến lúc mất
----Họ có với nhau 3 người con, 1 trai và 2 gái nhưng chỉ có người con trai là biết được tên, còn hai người con gái kia thậm chí còn không có ghi chép gì thêm.
| rowspan="2" |Andronikos IV
| rowspan="2" |
|-
|12 tháng 8 năm 1376 – 28 tháng 6 năm 1385
|-
|Jelena Dragaš(k. 1372 – 23 tháng 3 năm 1450)
|
|Tháng 2 năm 1392 – 21 tháng 7 năm 1425
|Con gái của đại quý tộc Serbia Konstantin Dejanović. Sau khi chồng thoái vị thì bà trở thành nữ tu tại tu viện Kyra Martha. Tuy nhiên sau khi con trai cả là Ioannes VIII mất thì xảy ra tranh chấp kế vị, buộc bà phải nhiếp chính cho đến khi Konstantinos XI từ xứ Mistra tới Constantinopolis. Bà cũng hỗ trợ người con trai này của bà lên ngôi bằng cách kêu gọi Murad II can thiệp theo hướng có lợi cho Konstantinos XI. Mất tại Constantinopolis
----
|Manuel II
|
|-
|Erene Gattilusio(? – 1 tháng 1 năm 1440)
|—
|1399 – 22 tháng 9 năm 1408
|Con gái của Francesco II Gattilusio và Valentina Doria. Cưới người chú hai bên nội là Ioannes VII Palaiologos trước tháng 8 năm 1397. Sau khi chồng bị trục xuất khỏi Constantinopolis vì âm mưu giành ngai vàng thì bà cùng chồng đến Thessaloniki và thành lập chính quyền riêng ở đó. Hai vợ chồng bà cũng được phép giữ các tước hiệu tương ứng khi bị trục xuất. Sau khi chồng mất thì bà đi đến Lemnos và trở thành một nữ tu dưới tên Eugenia cho đến lúc mất.
----
|Ioannes VII
|
|-
|Anna của Moskva(1393 – Tháng 8 năm 1417)
|
|1393 – Tháng 8 năm 1417
|Con gái của Vasily I Dmitryevich và Sofija của Litva. Cưới Ioannes VIII Palaiologos năm 1414. Mất vì dịch bệnh, có khả năng là do dịch hạch gây ra.
----Không có con
| rowspan="3" |Ioannes VIII
|
|-
|Sofia xứ Montferrat(? – 21 tháng 8 năm 1431)
|—
|19 tháng 1 năm 1421 – Tháng 8 năm 1426
|Con gái của Teodoro II Paleologo và Joanna xứ Bar. Mặc dù có cử đại sứ Nikolaos Eudaimonoioannis đến gặp giáo hoàng nhằm tìm kiếm sự chấp thuận hôn nhân giữa bà với Ioannes VIII, mối quan hệ của họ sớm trở nên lạnh nhạt và Ioannes hoàn toàn tránh mặt và để cô ở lại Constantinopolis một mình. Sau đó bà rời Constantinopolis về quê hương để rồi mất tại đây mà không kết hôn thêm một lần nào nữa.
----Không có con
|
|-
|Maria Komnene xứ Trapezous(1404 – 17 tháng 12 năm 1439)
|
|Tháng 9 năm 1427 – 17 tháng 12 năm 1439
|Con gái của Alexios IV Megas Komnenos xứ Trapezous và Theodora Kantakouzene. Đàm phán để cưới bà diễn ra từ năm 1426 và đến tháng 8 năm sau thì bà cập bến tại Constantinopolis để làm lễ cưới. Mất sau 12 năm kết hôn, có lẽ là do dịch hạch.
----Không có con
|
|}

## Ghi chú

## Tham khảo

### Trích dẫn

### Tài liệu sơ cấp

* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
*
*
* 
* 

### Tài liệu thứ cấp

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*. Salve Regina University.