Luisa Capetillo

**Luisa Capetillo Perón** (28 tháng 10, 1882 – 10 tháng 4, 1922) là một cán bộ công đoàn, một nhà văn, nhà báo và người đọc sách báo cho nhà máy xì gà. Bà là người thực hiện vận động công nhân tại Cộng hòa Cuba, Puerto Rico, Cộng hòa Dominica và Hoa Kỳ. Khi còn sống, bà đã xuất bản bốn cuốn sách dưới nhiều dạng với đa dạng các thể loại và chủ đề. Bà là một nhà nữ quyền theo chủ nghĩa vô trị kiểu chủ nghĩa vô trị xã hội. Bà ủng hộ cho tự do yêu đương, giáo dục phổ thông, quyền độc lập của phụ nữ, sở hữu tập thể của những phát triển khoa học và phản đối kiểm soát nhà nước.

Bà sinh ra tại quận General Captaincy of Puerto Rico của thành phố Arecibo. Cha của bà là người dạy chữ cho bà và nhận ra bà có khả năng đọc ấn tượng, như việc bà đọc cả những công trình nghiên cứu của những nhà tư tưởng chính trị có ảnh hưởng. Năm 1897, bà có người yêu tên Manuel Ledesma, con trai của một quý tộc giàu có. Cả hai chia tay vào năm 1900, nhưng mối quan hệ giữa họ đã góp phần cho những công trình về chủ nghĩa nữ quyền sau này của bà. Capetillo bắt đầu viết cho tờ báo địa phương từ năm 1904. Năm 1905, bà tham gia Liên đoàn Công nhân Tự do (FLT), một công đoàn kiểu liên đoàn theo chủ nghĩa vô trị công đoàn để hỗ trợ lên kế hoạch một cuộc đình công nông nghiệp ở Arecibo, dần dần trở thành người lãnh đạo của FLT. Năm 1906, bà trở thành người đọc sách báo cho một nhà máy xì gà, lần lượt đọc các sách báo cho những công nhân làm xì gà trong lúc họ đang làm việc. Cùng lúc đó, bà cũng đến gặp mặt những thành viên trong Liên đoàn Công nhân cuốn Thuốc lá (FTT). Từ năm 1912, bà viết sách và vận động công nhân khi đi qua các vùng Đại Tây Dương và biển Caribe. Năm 1915, bà bị bắt tại Cuba vì mặc quần và bị gửi trả về Puerto Rico. Bà tiếp tục đi nhiều nơi và tổ chức công nhân cho tới khi bà qua đời vào năm 1922.

Cuộc đời và tiểu sử của bà được quan tâm, chú ý nhiều hơn vào năm 1990 với sự ra đời của cuốn tiểu sử *Luisa Capetillo, historia de una mujer proscrita* () được viết bởi nhà báo Norma Valle Ferrer. Sau khi cuốn tiểu sử được xuất bản, Capetillo trở thành chủ đề của một dòng phim tài liệu tái hiện lịch sử (docudrama). Vào năm 2014, Hội đồng Lập pháp Puerto Rico đã vinh danh bà bằng một bảng vinh danh tại Plaza Vinh danh Phụ nữ Puerto Rico ở San Juan. Bà được coi là một trong những người phụ nữ Puerto Rico đầu tiên theo chủ nghĩa nữ quyền và, theo nhà sử học Jorrell A. Meléndez-Badillo, là một mắt xích có sức ảnh hưởng trong một mạng lưới "đối-cộng đồng trí thức qua trao đổi thư từ Châu Âu" *("counter-republic of letters")*, một tổ chức quy tụ những nhà văn theo chủ nghĩa vô trị sử dụng cây bút của mình như một hình thức đấu tranh chính trị.

## Thời niên thiếu
Luisa Capetillo Perón sinh vào ngày 28 tháng 10 năm 1882 tại Arecibo, Puerto Rico-lúc đó đang là một phần của đế quốc Tây Ban Nha. Cả cha mẹ của bà đều chuyển từ Châu Âu đến đây vào giữa những năm 1870 để tìm kiếm cơ hội làm ăn. Cha bà, Luis Capetillo Echevarría là một người Tây Ban Nha và là quản trị viên của một công viên giải trí. Khi gặp phải những vấn đề về tài chính, ông được thuê làm lao động theo mùa dưới nhiều công việc khác nhau trong ngành nông nghiệp, kiến trúc xây dựng và phụ việc tại bến cảng. Mẹ bà là một phụ nữ người Pháp tên Luisa Margarita Perón, từng làm gia sư riêng cho một gia đình giàu có trước khi trở thành một công nhân giặt giũ. Cả hai không kết hôn nhưng chung sống với nhau cho đến khi Luisa chào đời. Capetillo được rửa tội tại Nhà thờ Tông đồ thánh Philip vào ngày 24 tháng 6 năm 1890, lúc bà 7 tuổi.

Cha bà dạy bà đọc và viết chữ, nhưng vào những năm thiếu niên, ông đã bỏ lại bà cùng mẹ bà và không trở về. Bà cũng được nhận giáo dục chính quy từ trường học, một trong số đó là trường tư thục Doña María Sierra Soler, nơi bà nhận được bằng cấp của các môn địa lý, ngữ pháp, lịch sử, lịch sử tôn giáo và đọc hiểu. Bà đọc nhiều tài liệu và loại nội dung khác nhau, bao gồm cả công trình của những nhà tư tưởng chính trị như George Sand, John Stuart Mill, Madeleine Vernet và Peter Kropotkin.

Capetillo thường cùng mẹ đến những ngôi nhà giàu có nơi mẹ bà làm việc, trong đó gồm một điền trang thuộc về Don Gregorio Ledesma, là hầu tước vùng Arecibo và lãnh đạo Đảng Tây Ban Nha Vô điều kiện, đại diện cho những người Tây Ban Nha bảo thủ trên đảo. Ở đó, Capetillo gặp con trai Gregorio, Manuel, cùng bạn của Manuel là tiến sĩ Susoni, người sau này tranh giành tình cảm với cô. Capetillo và Manuel trở thành tình nhân vào năm 1897. Trong năm 1897 cũng có hai sự kiện quan trọng khác xảy ra, một là Capetillo vừa mới sinh con đầu lòng Manuela cho Manuel và hai là Manuel được thừa kế tài sản cùng tước hiệu của cha mình. Khoảng năm 1899, Capetillo sinh tiếp đứa con thứ hai và đặt tên là Gregorio. Các con của bà sống với mẹ của Capetillo trong khi bản thân Capetillo di chuyển giữa nhà gia đình bà và điền trang của ngài Ledesma. Mối quan hệ của Capetillo và Manuel đầy yêu thương nhưng cũng gặp nhiều trắc trở, một phần do ông kỳ vọng bà sẽ là một người vợ và người mẹ tận tụy luôn có mặt mọi lúc ở nhà. Họ chia tay năm 1900 mà không rõ lý do. Sau khi mối quan hệ kết thúc, Capetillo và Manuel ban đầu vẫn giữ mối quan hệ bạn bè. Manuel vẫn công nhận con cái của Capetillo về mặt pháp lý, chu cấp tiền cho chúng và cho Manuela theo học trường nội trú. Mối quan hệ với Manuel đã tác động sâu sắc đến các tác phẩm nữ quyền sau này của Capetillo, khi bà thường xuyên bàn luận về tình yêu của bà cho Manuel và bản chất mối quan hệ của họ.

## Sự nghiệp và công việc vận động
Capetillo viết cho tờ báo địa phương từ năm 1904. Những bài viết bà chắp bút ủng hộ công đoàn và chịu ảnh hưởng từ tư tưởng vô chính phủ. Vào tháng 1 năm 1905, bà đã giúp vận động một cuộc đình công của những công nhân nông nghiệp trong thị trấn, đi đầu trong các cuộc diễu hành và đọc tư liệu cho những người đình công ở băng ghế tại quảng trường địa phương. Trong cuộc đình công đó, cảnh sát đã đe dọa sẽ bắn vào đám đông. Khi cuộc đình công kết thúc vào tháng 2, công nhân được tăng lương thêm 15–30% và chỉ cần làm 10 giờ một ngày, dù ban đầu những người đình công yêu cầu 8 giờ làm việc. Cuộc đình công này là phần nhỏ của một cuộc đình công lớn hơn đang xảy ra cùng lúc tại miền bắc Puerto Rico do Liên đoàn Công nhân Tự do () (FLT), một công đoàn theo chủ nghĩa vô chính phủ-công đoàn lãnh đạo.

Năm 1906, Capetillo trở thành người đọc sách báo cho một nhà máy xì gà. Những người đọc sách báo tại nhà máy xì gà thường đứng trên bục cao để đọc báo và các tài liệu khác khi những người làm xì gà làm việc. Ngoài ra, bà còn làm thợ may, thường may những áo blouse và khăn tay tại nhà. Là một người đọc sách báo cho nhà máy, Capetillo được gặp gỡ những thành viên của phong trào lao động, chủ yếu là các thành viên của Liên đoàn Thợ cuộn Thuốc lá ( (FTT), một nhánh dẫn của FLT. Bà trở thành một nhà lãnh đạo nổi bật của FLT, đi khắp Puerto Rico để giành được sự ủng hộ từ công nhân và các nhà lãnh đạo công đoàn khác.  Năm 1907, bà xuất bản cuốn sách đầu tiên của mình,  ( 'Những bài luận theo chủ nghĩa tự do'), trong đó bà ủng hộ một xã hội bình đẳng, mô tả cuộc sống là một cuộc xung đột giữa công nhân và nhà tư bản, và phê phán giới giáo sĩ là "đạo đức giả và ích kỷ". Khi bà tham gia sâu vào phong trào lao động, mối quan hệ của bà với Manuel dần trở nên lạnh nhạt, dẫn tới Manuel quyết định rút hỗ trợ tài chính của mình và giành quyền nuôi con để ngăn cản Capetillo đến gặp chúng.

Năm 1908, Capetillo tham gia Hội nghị Công nhân lần thứ năm của FLT. Tại hội nghị, khi đưa ra chủ đề quyền bầu cử của phụ nữ, bà ý kiến rằng liên đoàn nên ủng hộ quyền bầu cử cho tất cả phụ nữ, dù một số phụ nữ thuộc tầng lớp trung lưu và thượng lưu cho rằng chỉ nên trao quyền bầu cử cho phụ nữ có học thức. Liên đoàn cuối cùng ủng hộ ý kiến của Capetillo, biến FLT trở thành một trong những tổ chức lớn ủng hộ cho quyền bầu cử của phụ nữ tại Puerto Rico đầu thế kỷ 20. Năm 1909, bà chú trọng thúc đẩy, đề cao tờ báo  ( 'Liên đoàn Lao động') cũng như bắt đầu xuất bản tạp chí của bản thân, tức tờ  ( 'Phụ nữ'). Bà cũng hỗ trợ vận động, tổ chức  ( 'Cuộc vận động vì Lý tưởng') của FLT bằng cách tổ chức hội thảo khắp đảo và trò chuyện với các công nhân về liên đoàn.

Năm 1910, Capetillo xuất bản cuốn sách thứ hai của bà *La humanidad en el futuro* ( 'Nhân loại trong Tuơng lai'), một câu truyện thể loại utopia kể về một cuộc tổng đình công. Bà tiếp tục xuất bản cuốn sách thứ ba của bà năm 1911 với tựa đề *[[Mi opinión sobre las libertades, derechos y deberes de la mujer como compañera, madre y ser independiente]]* ( 'Quan điểm của Tôi về Tự do, Quyền lợi và Nghĩa vụ của Phụ nữ với tư cách như Bạn đời, Người mẹ và như những Cá thể Độc lập'). Cuốn sách chứa các bài luận thảo luận về chủ đề như kết hôn, giáo dục giới tính, công việc tình dục, lịch sử phụ nữ và quyền của phụ nữ. Vào khoảng năm 1911, Capetillo cũng bắt đầu một mối quan hệ với một dược sĩ đã kết hôn ở Arecibo, sinh ra người con thứ ba của bà, Luis. Vì cha của Luis đã kết hôn, ông không coi Luis là con trai mình. Cuối cùng, Luis đành phải chuyển về nhà mẹ Capetillo sinh sống.

## Các hoạt động đa quốc gia
thế=Black and white photo of Luisa Capetillo wearing masculine clothing|nhỏ|Capetillo mặc trang phục nam giới.
Capetillo đến New York vào năm 1912 trong bối cảnh những người Puerto Rico di cư đến New York đầu thế kỷ 20. Tại đây, bà gặp những công nhân làm xì gà gốc Tây Ban Nha và viết cho những tờ báo theo chủ nghĩa vô chính phủ như  ( 'Văn hóa Tầng lớp Lao động'),  ( 'Cơ bắp và Trí thức'), và  ( 'Sức mạnh của Ý thức'). Bà tiếp tục chuyển đến thành phố Ybor, Florida năm 1913, nơi nhiều công nhân làm xì gà gốc Tây Ban Nha sinh sống và làm việc. Bà sống ở đây cùng với một thợ máy người Đức và có lẽ làm công việc đọc sách báo cho công xưởng xì gà. Bà cũng đã có thêm quan hệ sâu rộng với những nhà vận động công nhân khác trong quá trình sống tại đây.

Năm 1914, bà tiếp tục đến Cuba và sống tại 2 thành phố là Havana và Cárdenas. Bà hoạt động tại đây với Liên đoàn Vô chính phủ Cuba (Anarchist Federation of Cuba, gọi tắt là AFC). Vì có liên quan tới những nhà hoạt động vì quyền lợi lao động và những người theo chủ nghĩa vô chính phủ, chính quyền địa phương đã bắt đầu nghi ngờ bà. Năm 1915, Capetillo giúp tổ chức một cuộc đình công của những công nhân làm mía, ủng hộ công khai cho việc thành lập một hợp tác xã tự quản bởi công nhân và ủng hộ cho một tuyên ngôn của những người theo chủ nghĩa vô trị nhằm phản đối sự đàn áp của chính phủ Cuba đối với lao động có tổ chức. Do những hành động này, tổng thống Cuba Mario García Menocal đã ra lệnh trục xuất bà khỏi lãnh thổ Cuba.

Bà bị bắt giữ vì mặc quần dài nơi công cộng ngày 24 tháng 7 năm 1915. Theo nhà nghiên cứu  Araceli Tinajero, người cảnh sát bắt giữ Capetillo đã cho rằng trang phục của bà là "không phù hợp" và "gây mất trật tự". Báo chí bị chia rẽ về sự kiện này. Các tờ báo chính thống dị nghị bà và cả chủ nghĩa vô chính phủ nói chung, trong khi những tờ cấp tiến bảo vệ bà vì bà có quyền mặc bất cứ cái gì mà bà muốn. Tại tòa, bà biện luận rằng không có luật nào cấm phụ nữ mặc quần dài và đối với những người phụ nữ làm việc hiện đại, quần tây vệ sinh và thoải mái hơn. Lập luận của bà khiến thẩm phán không thể nói gì thêm, buộc ông phải thả bà tự do. Tuy nhiên, bà vẫn bị trục xuất về Puerto Rico năm 1916.

### Quay về Puerto Rico
Khi bà trở về Puerto Rico, bà xuất bản cuốn sách  ( 'Ảnh hưởng của Ý tưởng Hiện đại') mà bà đã dành thời gian để viết ở thành phố Ybor. Vì thuộc nhiều thể loại khác nhau, tác phẩm chứa thư từ, tự sự về bản thân, ghi chú, những mẩu truyện ngắn và cả những vở kịch. Năm 1917, bà góp phần lãnh đạo một cuộc đình công của nông dân tại Patillas. Bà đã bị cảnh sát đánh gậy trong cuộc đình công này. Bà tiếp tục lãnh đạo một cuộc đình công khác ở Ceiba năm 1918. Cuộc đình công này có 30,000 thành viên của FLT tham gia và bà là người dẫn đầu những cuộc mít tinh, biểu tình (một phần của cuộc đình công) quanh bờ biển Ceiba. Trong một cuộc mít tinh diễn ra ngày 29 tháng 3 năm 1918, bà bị bắt vì tội kích động bạo loạn. Bà được bảo lãnh $400 USD (khoảng $9,000 USD vào năm 2025) được trả bởi công nhân địa phương. Bà lại lãnh đạo thêm một cuộc đình công nữa ở Vieques năm 1919.

### Những chuyến đi sau khi trở về Puerto Rico
Năm 1919, bà được mời đến Santo Domingo ở Cộng hòa Dominica để phát biểu tại một sự kiện được tổ chức bởi FLT địa phương (), vốn là một phần của cuộc đình công do công nhân đóng giày tổ chức đang xảy ra. Thế nhưng, bà bị cấm phát biểu vì bà đã từ chối đọc trước bài phát biểu của mình cho một người kiểm duyệt địa phương. Tuy vậy, bà vẫn có giúp thu tiền quỹ đình công của công nhân. Bà cũng đến New York năm 1919 và có lẽ đã sống ở đó một khoảng thời gian. 

## Ghi chú

## Tham khảo

## Tài liệu

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  **NOTE:** While Waldman-Schwartz is listed as the official translator, the book was actually translated by a team of students led by her. These students include Carolyn F. Castro Báez, Verónica Cabrera Velarde, Carmen M. Espada, Ivonne López, Zaida M. Negrón, Eunice Rodríguez, and María B. Vásquez Lloréns.
*