Physalis

***Physalis*** hay ***chi Tầm bóp*** (, , , , bắt nguồn từ tiếng Latin φυσαλλίς : *phusallís,* nghĩa là **bàng quang''<nowiki/>') là một [[Chi (sinh học)|chi]] gồm khoảng 75 đến 90 [[Thực vật có hoa|loài thực vật có hoa]] thuộc [[Họ Cà|họ cà]], có nguồn gốc từ [[Châu Mỹ]] và [[Châu Úc]]. Ít nhất 46 loài là [[đặc hữu]] của [[Mexico]]. Các loài này đã được du nhập đi khắp thế giới. Đặc điểm nổi bật của ''Physalis'' là lớp vỏ như giấy vốn là [[Lá đài|đài hoa]] bao bọc một phần hoặc toàn bộ quả. Nhiều loài trong số chúng có quả ăn được và một số loài được nuôi trồng.

Loại quả ''Physalis'' điển hình có kết cấu tương tự như một quả [[cà chua]] và giống như một loại nho thơm, ngọt. Một số loài, chẳng hạn như [[Thù lù lông]] và [[Physalis philadelphica]] đã được nhân giống thành nhiều [[giống cây trồng]] với hương vị khác nhau. Các quốc gia bao gồm [[Colombia]], [[Ấn Độ]] và Mexico có thị trường buôn bán quả ''Physalis'' đáng kể. Quả của nhiều loài được gọi chung (theo [[tiếng Anh]]) là **Physalis**, **Anh đào đất**,  **cà chua vỏ**, **anh đào vỏ,** **quả poha** và **quả mọng vàng.** 

== Sự miêu tả ==
Các loài ''Physalis'' là cây [[Thực vật thân thảo|thân thảo]] phát triển cao đến 3m, tương tự như cà chua thông thường, nhưng thường có thân cứng và thẳng hơn. Chúng có thể là loài [[thực vật hàng năm]] hoặc [[Thực vật lâu năm|lâu năm]]. Hầu hết đều yêu cầu ánh nắng mặt trời đầy đủ và nhiệt độ tương đối ấm. Một số loài nhạy cảm với sương giá, nhưng những loài khác chịu được lạnh khi ngừng hoạt động vào mùa đông.

=== Kỷ lục hóa thạch ===
Một số hóa thạch loài ''Physalis'' 52 triệu năm tuổi đã được tìm thấy ở [[Patagonia]], được đặt tên là ''Physalis infinemundi''.

== Trồng trọt và sử dụng ==

Ước tính việc sử dụng Physalis sớm nhất cho con người nằm trong khoảng từ 900 đến 5000 năm [[trước công nguyên]]. Các địa điểm khảo cổ củng cố giả thuyết sử dụng Physalis trong lịch sử làm thực phẩm của người dân bản địa ở khu vực ngày nay là miền bắc Mexico và một phần của [[Hoa Kỳ]].

Quả ''Physalis'' rất giàu cryptoxanthin. Qu và thể ăn được  ăn sống như [[cà chua]] và dùng trong [[Salad trộn|món salad]]. Một số loại được dùng trong  món tráng miệng, dùng làm hương liệu, làm chất bảo quản trái cây hoặc sấy khô và sử dụng như [[nho khô]]. Chúng chứa [[pectin]] và có thể được sử dụng làm nhân bánh. Anh đào đất còn được gọi là ''poha'' trong [[tiếng Hawaii]], mứt poha còn là món tráng miệng truyền thống được làm từ cây ''Physalis'' trên [[quần đảo Hawaii]].

Một tài liệu năm 2013 đã xác định được hơn một trăm sản phẩm với công dụng y tế của nhiều loài Physalis khác nhau ở Châu Mỹ. Các chế phẩm bao gồm tất cả các bộ phận của cây với các hình thức như thuốc sắc, dịch truyền và ngâm. Các chế phẩm thảo dược được sử dụng điều trị cả bệnh bên trong lẫn bên ngoài cơ thể.

Cây Physalis phát triển ở hầu hết các loại đất và phát triển rất tốt ở vùng đất nghèo dinh dưỡng và trong chậu. Chúng nhân giống bằng hạt và cần độ ẩm để phát triển cho đến khi đậu quả. Dễ bị nhiễm nhiều loại sâu và bệnh phổ biến trên cà chua, các loài [[Aphidoidea|rệp]], [[Aleyrodidae|bọ]], [[Ve bét cây|ve bét]] và bọ khoai tây (''[[Leptinotarsa juncta]]'') cũng tấn công chúng.

Tại [[Louisiana]], Mỹ đã từng phân loại nhầm Physalis subglabrata là một loại cây gây ảo giác và việc trồng nó cho mục đích khác ngoài việc trang trí bị cấm theo Đạo luật Tiểu bang 159 năm 2005. Ở vùng [[Gran Chaco]] - [[Nam Mỹ]], việc tiêu thụ các loài Physalis làm thực phẩm đã giảm do những thay đổi về văn hóa xã hội và môi trường.[[Tập_tin:Physalis_peruviana_fruits_close-up.jpg|nhỏ|Quả của ''Physalis peruviana''|250x250px]]
== Phân chi và các mục==
''Physalis'' được chia thành [[Phân chi|các phân chi]] và [[Mục (thực vật học)|mục]]. Có khoảng 75 đến 90 loài được đặt trong chi này.
=== Phân chi Physalis Physalodendron ===
<small>Tác giả</small><small>: (G. Don) M. Martinez</small>

* [[Physalis arborescens]]
* [[Physalis melanocystis]]

=== Phân chi Physalis Rydbergis ===
<small>Tác giả</small><small>: Hendrych</small>


==== Mục Angulatae ====
<small>Tác giả: (Rydberg) M. Martinez</small>
* ''[[Physalis acutifolia]]'' <small>(Miers) Sandw.</small>
* ''[[Physalis ampla]]'' <small>Waterfall</small>
* ''[[Tầm bóp|Physalis angulata]]'' <small>L.</small>
* ''[[Physalis carnosa]]'' <small>Standley</small>
* ''[[Physalis crassifolia]]'' <small>Benth.</small>
* ''[[Physalis philadelphica|Physalis ixocarpa]]'' <small>Brot</small>
* ''[[Physalis lagascae]]'' <small>Roem.</small> <small>& Schult.</small>
* ''[[Physalis microcarpa]]'' <small>Urb.</small> <small>& Eckman</small>
* ''[[Tầm bóp|Physalis minima]]'' <small>Linnaeus</small>
* ''[[Physalis philadelphica]]'' <small>Lam.</small>
* ''[[Physalis solanacea]]'' <small>(Schlechtendal) Axelius</small> 
* ''[[Physalis sulphurea|Thác Physalis sulphurea]]'' <small>(Fernald)</small>

==== Mục Campanulae ====
<small>Tác giả: M. Martinez</small>
* ''[[Physalis campanula]]'' <small>Standl.</small> <small>& Steyerm.</small>
* ''[[Physalis glutinosa]]'' <small>Schltdl.</small>

==== Mục Coztomatae ====
<small>Tác giả</small><small>: M. Martinez</small>
* ''[[Physalis angustiphysa]] <small>Waterfall</small>''
* ''[[Physalis cordata]]'' <small>Mill.</small>
* ''[[Physalis grisea]]'' <small>Martínez</small>
* ''[[Physalis ignota]]'' <small>Britton</small>
* ''[[Physalis latiphysa]] <small>Waterfall.</small>''
* ''[[Physalis leptophylla]]'' <small>BL Rob.</small> <small>& Greenm.</small>
* ''[[Physalis minuta]]'' <small>Griggs</small>
* ''[[Physalis missouriensis]]'' <small>Mackenzie & Bush</small> &#x2013; Anh đào đất Missouri
* ''[[Physalis neomexicana]] <small>Rydberg</small>''
* ''[[Physalis nicandroides]]'' <small>Schltdl</small>
* ''[[Physalis patula]]'' <small>Mill.</small>
* ''[[Physalis porrecta|Physalis porgeta]] <small>Waterfall.</small>''
* ''[[Physalis pruinosa]]'' <small>L</small>

==== Mục Viscosae ====
<small>Tác giả</small><small>: (Rydberg) MY Menzel</small>
* ''Physalis angustifolia'' <small>Nuttall</small>
* ''[[Physalis cinerascens]]'' <small>(Dunal) A.S Hitchc.</small>
* ''[[Physalis × elliottii]]'' <small>Kunze</small> 
* ''[[Physalis × elliottii nothovar. glabra|Physalis × elliottii nothovar.]]'' ''[[Physalis × elliottii nothovar. glabra|glabra]]'' <small>Waterfall</small>**'
* *[[Physalis mollis]]* Nuttall
* *[[Physalis vestita]] <small>Waterfall</small>*
* *[[Physalis viscosa]]* Linnaeus
* *Physalis walteri* Nuttall

#### Mục Tehuacanae
Tác giả: M. Martinez
* *[[Physalis tehuacanensis]] <small>Waterfall.</small>*

#### Mục Epeteiorhiza
Tác giả: G. Don
* *[[Physalis aggregata]]* Waterfall
* *[[Physalis angustior]]* Waterfall
* *[[Physalis chenopodifolia]]* Lam.
* *[[Physalis coztomatl]]* Moc. & Sessé ex Dunal
* *[[Physalis greenmanii]]* Waterfall
* *[[Physalis hintonii]]* Waterfall
* *[[Physalis jaliscensis]]* Waterfall
* *[[Physalis lassa]]* Standley & Steyerm.
* *[[Physalis lignescens]]* Waterfall
* *[[Physalis longiloba]]*Vargas, M. Martínez & Dávila
* *[[Physalis longipedicellata]]* Waterfall
* *[[Physalis mcvaughii]]* Waterfall
* *[[Physalis orizabae]]* Dunal
* *[[Physalis pennellii]]* Waterfall
* *[[Physalis philippiensis]]* Fernald
* *[[Physalis pringlei]]* Greenman
* *[[Physalis sancti-josephi]]* Dunal
* *[[Physalis subrepens]]* Waterfall
* *[[Physalis pubescens]]* L.
* *[[Physalis tamayoi]]* Vargas, M. Martínez & Dávila 

#### Mục Lanceolatae
Tác giả: (Rydberg) MY Menzel
* *[[Physalis arenicola]]* Kearney
* *[[Physalis caudella]]* Standl.
* *[[Physalis fendleri]]* A. Grey 
* *[[Physalis gracilis]]* Miers
* *[[Physalis hastatula]]* hastula
* *[[Physalis hederifolia]]* A.Gray
* *[[Physalis heterophylla]]* Nees
* *[[Physalis ingrata|Physalis inrata]]* Standley
* *[[Physalis lanceolata]]* Michaux 
* *Physalis longifolia* Nuttall
* *[[Physalis macrosperma]]* Pyne & ELBridges & Orzel 
* *[[Physalis muelleri]] <small>Waterfall</small>*
* *[[Thù lù lông|Physalis peruviana]]* L.
* *[[Physalis pumila]]* Nuttall
* *[[Physalis queretaroensis]]* M. Martinez & L. Hernandez
* *[[Physalis sordida]]* Fernald
* *[[Physalis virginiana]]* Mill.
* *[[Physalis volubilis]] <small>Waterfall.</small>*

#### Mục Rydbergae
Tác giả: M. Martinez

* *[[Physalis minimaculata]] <small>Waterfall.</small>*
* *[[Physalis rydbergii]]* Fernald

### Các loài không được xếp vào các phân chi hoặc mục

* † *Physalis infinemundi* Wilf và cộng sự. 2017 &#x2013; Loài đã tuyệt chủng được phát hiện trong một hóa thạch từ tầng Ypres ở Patagonia 

### Các loài từng trong chi này

* *[[Physalis alkekengi|Alkekengi officinarum]]* Moench. (đồng nghĩa: *P. alkekengi* L)
* *Calliphysalis carpenteri* (Riddell) Whitson (đồng nghĩa: *P. carpenteri* Riddell)
* *Darcyanthus vân sam* (Hunz.) Hunz. NAHarriman (vai *P. spruceana* Hunz)
* *[[Deprea orinocensis]]* (Kunth) Raf. (đồng nghĩa: *P. orinocensis* Kunth)
* *[[Leucophysalis grandiflora]]* (Hook.) Rydb. (đồng nghĩa: *P. grandiflora* Hook)
* *Quincula lobata* (Torr.) Raf. (đồng nghĩa: *P. lobata* Torr.)
* *[[Salpichroa origanifolia|Salpicroa origanifolia]]* (Lam.) Baill. (đồng nghĩa: *P. origanifolia* Lam.)
* *[[Sâm Ấn Độ|Withania somnifera]]* (L.) Dunal (đồng nghĩa: *P. somnifera* Linnaeus)

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

*