open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vắc-xin phế cầu khuẩn

**Vắc-xin phế cầu khuẩn** là vắc-xin chống vi khuẩn *[[Phế cầu khuẩn|Streptococcus pneumoniae]]*. Việc sử dụng chúng có thể ngăn ngừa một số trường hợp viêm phổi, viêm màng não và nhiễm trùng huyết. Có hai loại vắc-xin phế cầu khuẩn: vắc-xin liên hợp và vắc-xin polysacarit. Chúng được tiêm bằng cách tiêm cơ bắp hoặc ngay dưới da.

Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị sử dụng vắc-xin liên hợp trong tiêm chủng thông thường cho trẻ em. Điều này bao gồm cả những người nhiễm HIV/AIDS. Ba hoặc bốn liều khuyến cáo có hiệu quả từ 71 đến 93% trong việc ngăn ngừa bệnh phế cầu khuẩn nặng. Vắc-xin polysacarit, trong khi hiệu quả ở người lớn khỏe mạnh, không hiệu quả ở trẻ em dưới hai tuổi hoặc những người có chức năng miễn dịch kém.

Những vắc-xin này nói chung là an toàn. Với vắc-xin liên hợp, khoảng 10% trẻ sơ sinh bị đỏ ở chỗ tiêm, sốt hoặc thay đổi giấc ngủ. Dị ứng nặng khi tiêm văcxin này là rất hiếm.

Vắc-xin phế cầu khuẩn đầu tiên được phát triển vào những năm 1980. Chúng nằm trong Danh sách các loại thuốc thiết yếu của Tổ chức Y tế Thế giới, những loại thuốc hiệu quả và an toàn nhất cần có trong hệ thống y tế. Chi phí bán buôn ở các nước đang phát triển là khoảng 17 US$ mỗi liều vào năm 2014. Ở Hoa Kỳ, giá của văcxin này nằm trong khoảng từ 25 đến 100 đô la Mỹ.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Tổ chức y tế thế giới: ''Streptococcus pneumoniae'' http://www.who.int/vaccine_research/diseases/ari/en/index6.html
* Cam kết trước thị trường  
* Thư viện tài nguyên vắc-xin của PATH Tài nguyên phế cầu 
*
Bệnh dịch hạch thể phổi

**Bệnh dịch hạch thể phổi** là một bệnh nhiễm trùng phổi nghiêm trọng do vi khuẩn *[[Yersinia pestis|Yersinia pestis gây ra]]*. Các triệu chứng bao gồm sốt, nhức đầu, khó thở, đau ngực và ho. Bệnh thường bắt đầu khoảng ba đến bảy ngày sau khi tiếp xúc. Đây là một trong ba dạng bệnh dịch hạch 

Dạng dịch hạch viêm phổi có thể xảy ra sau khi bị nhiễm trùng dịch hạch hoặc nhiễm trùng huyết ban đầu. Nó cũng có thể là do hít phải những giọt nước trong không khí từ người khác hoặc từ mèo bị nhiễm bệnh viêm phổi. Sự khác biệt giữa các dạng bệnh dịch hạch là vị trí nhiễm trùng; trong bệnh dịch hạch viêm phổi, nhiễm trùng ở phổi, trong bệnh dịch hạch bạch huyết thì nhiễm trùng ở hạch bạch huyết và trong bệnh dịch hạch máu thì nhiễm trùng trong máu. Chẩn đoán bằng cách xét nghiệm máu, đờm hoặc dịch từ một hạch bạch huyết.

Trong khi vắc-xin đang được nghiên cứu, ở hầu hết các quốc gia chúng chưa có sẵn trên thị trường. Phòng ngừa dịch này bằng cách tránh tiếp xúc với động vật gặm nhấm, người hoặc mèo bị nhiễm bệnh. Khuyến cáo những người bị nhiễm nên cách ly với người khác. Điều trị bệnh dịch hạch viêm phổi bằng kháng sinh.

Bệnh dịch hạch phổi có mặt trong số các loài gặm nhấm ở Châu Phi, Châu Mỹ và Châu Á. Bệnh dịch hạch viêm phổi nghiêm trọng và ít phổ biến hơn bệnh dịch hạch bạch huyết. Tổng số báo cáo của tất cả các loại bệnh dịch hạch trong năm 2013 là 783. Bệnh dịch hạch viêm phổi không được điều trị có tỷ lệ tử vong gần 100%. Một số người đưa ra giả thuyết rằng phiên bản viêm phổi của bệnh dịch hạch chủ yếu chịu trách nhiệm cho Cái chết đen dẫn đến khoảng 50 triệu người chết trong những năm 1300.

## Tham khảo
Khuỷu tay quần vợt

**Khuỷu tay quần vợt**, còn được gọi là **viêm lồi cầu ngoài xương cánh tay (Lateral epicondylitis)**, là một tình trạng trong đó phần bên ngoài của khuỷu tay trở nên đau đớn và mềm. Cơn đau cũng có thể kéo dài đến tận phía sau cẳng tay và độ bám của tay có thể bị yếu đi. Khởi phát các triệu chứng nói chung là dần dần. Khuỷu tay chơi golf là một tình trạng tương tự ảnh hưởng đến bên trong khuỷu tay.

Đó là do sử dụng quá mức các cơ bắp phía sau cẳng tay. Thông thường, điều này xảy ra như là kết quả của công việc hoặc thể thao, thể thao dùng vợt cổ điển. Chẩn đoán thường dựa trên các triệu chứng với hình ảnh y tế được sử dụng để loại trừ các nguyên nhân tiềm năng khác. Có nhiều khả năng nếu cơn đau tăng lên khi một người cố gắng uốn cong cổ tay của họ khi cổ tay của họ được giữ ở vị trí trung lập. Nó được phân loại như một bệnh mạn tính tendinosis, không phải là một bệnh dây chằng.

Điều trị bao gồm giảm các hoạt động mang lại các triệu chứng cùng với vật lý trị liệu. Thuốc giảm đau như NSAIDS hoặc acetaminophen có thể được sử dụng. Một dây buộc trên cẳng tay trên cũng có thể hữu ích. Nếu tình trạng không cải thiện tiêm corticosteroid hoặc phẫu thuật có thể được đề nghị. Nhiều người cảm thấy dễ chịu hơn trong vòng một tháng đến hai năm.

Khoảng 2% số người bị ảnh hưởng. Những người từ 30 đến 50 tuổi thường bị ảnh hưởng nhất. Bệnh này ban đầu được mô tả vào năm 1873. Cái tên "khuỷu tay sân quần vợt " lần đầu tiên được sử dụng cho chứng bệnh này vào năm 1882.

## Tham khảo
Nadolol

**Nadolol**, được bán dưới tên thương hiệu **Corgard** và các thương hiệu khác, là một loại thuốc dùng để điều trị huyết áp cao, đau tim và rung tâm nhĩ. Thuốc này cũng đã được sử dụng để ngăn ngừa chứng đau nửa đầu và biến chứng của bệnh xơ gan. Nó được uống qua miệng.

Các tác dụng phụ của nadolol thường gặp bao gồm chóng mặt, cảm thấy mệt mỏi, nhịp tim chậm và hội chứng Raynaud. Tác dụng phụ nghiêm trọng có thể bao gồm suy tim và co thắt phế quản. Việc sử dụng nó trong thai kỳ và cho con bú là không an toàn. Nó là một thuốc chẹn beta không chọn lọc và hoạt động bằng cách chặn thụ thể β1-adrenergic trong tim và thụ thể β2-adrenergic trong mạch máu.

Nadolol được cấp bằng sáng chế vào năm 1970 và được đưa vào sử dụng trong y tế vào năm 1978. Nó là có sẵn như là một loại thuốc gốc. Một tháng liều cung cấp ở Vương quốc Anh tiêu tốn của NHS khoảng £ 6 vào năm 2019. Tại Hoa Kỳ, chi phí bán buôn của thuốc này là khoảng US $ 52. Trong năm 2016, đây là loại thuốc được kê đơn nhiều thứ 283 tại Hoa Kỳ với hơn một triệu đơn thuốc.

## Sử dụng trong y tế
Nadolol được sử dụng để điều trị tăng huyết áp và điều trị lâu dài chứng đau thắt ngực và được FDA chấp thuận cho các mục đích này.

Nó thường được sử dụng ngoài nhãn  để kiểm soát nhịp tim ở những người bị rung tâm nhĩ, phòng ngừa chứng đau nửa đầu; phòng ngừa chảy máu tĩnh mạch ở những người bị tăng huyết áp cổng thông tin do xơ gan; và để điều trị cho những người có lượng hormone tuyến giáp cao.

## Tham khảo
Khủng hoảng chính trị Perú 2009

**Cuộc khủng hoảng chính trị Peru năm 2009** là kết quả của sự phản đối liên tục đối với sự phát triển dầu mỏ ở Amazon của Peru bởi người Mỹ bản địa địa phương; họ đã phản đối Petroperú và đối chất với Cảnh sát Quốc gia. Đi đầu trong phong trào chống lại sự phát triển là Asociación Interétnica de Desarrollo de la Selva (AIDESEP), một liên minh của các tổ chức cộng đồng bản địa trong khu vực.

Theo quyết định của chính phủ để thông qua các quy định cho phép các công ty truy cập vào Amazon, người bản địa đã tiến hành hơn một năm tuyên bố chống đối và tuyên truyền để thay đổi chính sách này, bao gồm 65 ngày bất tuân dân sự. Vào tháng 6 năm 2009, chính phủ Garcia đã đình chỉ các quyền tự do dân sự, tuyên bố tình trạng khẩn cấp và gửi trong quân đội để ngăn chặn các cuộc biểu tình. Sự can thiệp của quân đội, được gọi là Baguazo, dẫn đến hai ngày đối đầu đẫm máu, dẫn đến tổng cộng 23 cái chết của cảnh sát, 10 người chết / dân thường và hơn 150 người bản địa bị thương.

Cuộc xung đột này đã được mô tả là bạo lực chính trị tồi tệ nhất của Peru trong nhiều năm và là cuộc khủng hoảng tồi tệ nhất trong nhiệm kỳ tổng thống của Alan García. Thủ tướng Yehude Simon đã buộc phải từ chức sau khi kết thúc, và Quốc hội bãi bỏ các luật dẫn đến các cuộc biểu tình.

## Chú thích

## Liên kết ngoài
*[[Amy Goodman], "Chevron, Shell and the True Cost of Oil"], Truth Dig, ngày 26 tháng 5 năm 2009 
*"Peruvian Police Accused of Massacring Indigenous Protesters in Amazon Jungle", *[[Democracy Now!]]*, ngày 8 tháng 6 năm 2009
*"Au Perou les Indiens d'Amazonie font chanceler le gouvernement", *Le Monde* , gallery photos
Cô bé Charlotte

**Cô bé Charlotte** (若草のシャルロット, lit. *Cô bé Charlotte*) là một bộ phim hoạt hình sản xuất bởi Nippon Animation Co. Ltd. Lần đầu tiên được phát sóng tại Nhật Bản từ ngày 29 tháng 10 năm 1977 đến ngày 27 tháng 05 năm 1978, và được dựa trên một câu chuyện gốc của nhà biên kịch Shun'ichi Yukimuro (đối lập với manga hiện có).

Ban đầu, loạt phim này Nippon Animation nhắm mục tiêu cụ thể đến khán giả shoujo, phim rất được yêu thích nhất và biết tới nhiều ở một số nước Châu Âu, đặc biệt là ở Ý. Tại Philippines, nó được phát sóng bởi ABS-CBN vào những năm 1990, Yey! vào tháng 6 năm 2017 và GMA Network vào những năm 2000 cùng với một số lần phát sóng lại sau đó.

Tại Việt Nam, loạt phim đã được có lồng tiếng  phát sóng chiếu trên kênh HTV7 vào năm 1995.

## Nội dung
Charlotte được nuôi dưỡng bởi cha cô, một cựu quý tộc Pháp, đang sống tại một trang trại ở Quebec, Canada.

Mặc dù không có mẹ, Charlotte vẫn là một cô bé vui vẻ, hạnh phúc cho đến sinh nhật lần thứ 13. Vào ngày hôm đó, một bưu kiện được gửi tới từ mẹ của cô, người được cho là đã chết.

Sau khi cha của Charlotte qua đời, người mẹ này đến sống với cô. Vào lúc đó, Charlotte gặp một chàng trai kỳ lạ. Đây chỉ là khởi đầu của nhiều sự cố đau lòng trong cuộc đời của cô bé.

## Danh sách tập phim

## Âm nhạc

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Charlotte @ Nippon Animation 
* 
* 
* Charlotte @ Animated Divots
Đảng Dân Chủ Singapore

**Đảng dân chủ Singapore** (abbrev: **SDP**; ; ; ) là một đảng dân chủ xã hội của Singapore.

Đảng được thành lập vào năm 1980 bởi Chiam See Tong, người với tư cách là Tổng thư ký đã trở thành Thành viên Nghị viện đầu tiên vào năm 1984 khi ông được bầu làm Nghị sĩ cho Pasir Đơn vị thành viên duy nhất. Tại cuộc tổng tuyển cử năm 1991, thành tích tốt nhất từ trước tới nay của đảng, hai thành viên SDP nữa, Ling How Doong và Cheo Chai Chen, đã được bầu vào Nghị viện với tổng số ba nghị sĩ. Tuy nhiên, Chiam rơi vào tay Ban chấp hành trung ương đảng năm 1993 và sau đó rời đảng vào tháng 12 năm 1996. Ông đã được Chee Soon Juan, người vẫn giữ chức Tổng thư ký kể từ Hội nghị Đảng thông thường của SDP năm 1995. Đảng đã tập trung nhiều hơn vào một chương trình nghị sự nhân quyền tự do nhưng vẫn không đảm bảo đại diện quốc hội kể từ cuộc tổng tuyển cử năm 1997.

Đảng là thành viên của Liberal International.
Bóng nảy

**Vật lý của một quả bóng nảy** liên quan đến hành vi vật lý của những quả bóng nảy, đặc biệt là chuyển động của nó trước, trong và sau khi va chạm vào bề mặt của một vật thể khác. Một số khía cạnh của hành vi của một quả bóng nảy được đưa vào giới thiệu về cơ học trong các khóa học vật lý cấp trung học hoặc đại học. Tuy nhiên, mô hình chính xác của hành vi rất phức tạp và được quan tâm nhiều trong kỹ thuật thể thao.

Chuyển động của quả bóng thường được mô tả bằng chuyển động của vật thể (có thể bị ảnh hưởng bởi tương tác hấp dẫn, lực cản, hiệu ứng Magnus và độ nổi), trong khi tác động của nó thường được đặc trưng thông qua hệ số phục hồi (có thể bị ảnh hưởng bởi bản chất của bóng, bản chất của bề mặt va chạm, vận tốc va đập, xoay và các điều kiện môi trường như nhiệt độ và áp suất). Để đảm bảo công bằng, nhiều cơ quan quản lý thể thao đặt ra giới hạn về độ nảy của quả bóng và nghiêm cấm làm xáo trộn các đặc tính khí động học của quả bóng. Sự nảy nở của những quả bóng là một đặc điểm của thể thao cổ xưa như trò chơi bóng Mesericerican.

## Lực trong quá trình bay và ảnh hưởng đến chuyển động

Chuyển động của một quả bóng nảy tuân theo chuyển động ném xiên. Nhiều lực tác dụng lên một quả bóng, lực hấp dẫn (**F**G), lực cản (**F**D) do sức cản không khí (**F**D), Lực Magnus do bóng quay (**F**M và lực nổi (**F**B). Nói chung, người ta phải sử dụng định luật hai Newton tính tất cả các lực để phân tích chuyển động của quả bóng:
:\begin{align}
\sum \mathbf{F} & = m\mathbf{a}, \\
\mathbf{F}_\text{G} + \mathbf{F}_\text{D} + \mathbf{F}_\text{M} + \mathbf{F}_\text{B} & = m \mathbf{a} = m \frac{d\mathbf{v}}{dt} = m\frac{d^2\mathbf{r}}{dt^2},
\end{align}
Trong đó *m* là khối lượng của quả bóng. Ở đây, **a**, **v**, **r** lần lượt đại diện cho gia tốc, vận tốc và vị trí của quả bóng trong thời gian *t*.

## Ghi chú

## Tham khảo
Tích hợp điện tử Piezo-Electric

Viết tắt IEPE là viết tắt của **Tích hợp điện tử Piezo-Electric**. Nó đặc trưng cho một tiêu chuẩn kỹ thuật cho các cảm biến áp điện có chứa các thiết bị điện tử chuyển đổi trở kháng tích hợp. Cảm biến IEPE được sử dụng để đo gia tốc, lực hoặc áp suất. Các microphone đo lường cũng áp dụng tiêu chuẩn IEPE. Các tên độc quyền khác cho cùng một nguyên tắc là ICP, CCLD, IsoTron hoặc DeltaTron. 

Các thiết bị điện tử của bộ cảm biến IEPE (thường thực hiện như FET mạch) chuyển đổi tín hiệu trở kháng cao của vật liệu áp điện vào một điện áp tín hiệu với một trở kháng thấp thường 100 Ω. Tín hiệu trở kháng thấp là lợi thế bởi vì nó có thể được truyền qua chiều dài cáp dài mà không làm giảm chất lượng tín hiệu. Ngoài ra, cáp tiếng ồn thấp đặc biệt, được yêu cầu sử dụng với cảm biến áp điện, không còn cần thiết nữa. 

Mạch cảm biến được cung cấp với dòng điện không đổi. Một đặc điểm khác biệt của nguyên tắc IEPE là nguồn điện và tín hiệu cảm biến được truyền qua một dây được che chắn. 

Hầu hết các cảm biến IEPE hoạt động ở dòng điện không đổi trong khoảng từ 2 đến 20 mA. Giá trị chung là 4 mA. Dòng điện càng cao thì chiều dài cáp có thể càng dài. Cáp có chiều dài vài trăm mét có thể được sử dụng mà không làm giảm chất lượng tín hiệu. Cung cấp cảm biến IEPE với dòng điện không đổi, dẫn đến điện áp phân cực dương, thường là từ 8 đến 12 volt, ở đầu ra. Tín hiệu đo thực tế của cảm biến được thêm vào điện áp phân cực này. Điện áp cung cấp hoặc tuân thủ của nguồn dòng không đổi phải từ 24 đến 30 V, gấp khoảng hai lần điện áp phân cực. Điều này đảm bảo biên độ tối đa theo hướng dương và âm.

Một nguồn cung cấp cảm biến IEPE điển hình với dòng điện không đổi 4 mA và điện áp tuân thủ 25 V có mức tiêu thụ điện là 100 mW. Đây có thể là một nhược điểm trong các hệ thống chạy bằng pin. Đối với các ứng dụng như vậy, các cảm biến IEPE công suất thấp tồn tại có thể được vận hành ở mức dòng không đổi 0,1 mA từ nguồn cung cấp 12 V. Điều này có thể tiết kiệm tới 90% năng lượng. 

Nhiều dụng cụ đo được thiết kế cho cảm biến áp điện hoặc microphone đo có nguồn dòng không đổi IEPE được tích hợp ở đầu vào. Trong các dụng cụ đo có đầu vào IEPE, điện áp phân cực thường được sử dụng để phát hiện cảm biến. Nếu tín hiệu nằm gần với điện áp cung cấp dòng không đổi, không có cảm biến hiện diện hoặc đường dẫn cáp đã bị gián đoạn. Tín hiệu gần với điện áp bão hòa, biểu thị ngắn mạch trong cảm biến hoặc cáp. Ở giữa hai giới hạn này, một cảm biến chức năng đã được phát hiện. Điện áp phân cực bị cắt bởi một tụ điện ghép ở đầu vào thiết bị và chỉ tín hiệu AC được xử lý thêm. 

Cảm biến áp điện không có thiết bị điện tử IEPE, nghĩa là có đầu ra sạc, vẫn được dành riêng cho các ứng dụng có tần số thấp nhất, nhiệt độ hoạt động cao, dải động cực lớn, hoạt động rất tiết kiệm năng lượng hoặc thiết kế cực kỳ nhỏ.  

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* IEPE principle, Metra
* Understanding IEPE compliance voltage, Endevco
Toan chuyển hóa

**Toan chuyển hóa** là tình trạng xảy ra khi cơ thể sản xuất quá nhiều acid hoặc khi thận không loại bỏ đủ acid khỏi cơ thể. Nếu không được kiểm soát, toan chuyển hóa dẫn đến nhiễm toan máu, nghĩa là pH máu thấp (dưới 7,35) do cơ thể tăng sản xuất ion hydro hoặc cơ thể không có khả năng hình thành bicarbonat (HCO3-) ở thận. Nguyên nhân của nó rất đa dạng, và hậu quả của nó có thể nghiêm trọng, bao gồm hôn mê và tử vong. Cùng với nhiễm toan hô hấp, đây là một trong hai nguyên nhân gây nhiễm toan.

Thuật ngữ:

* Nhiễm toan đề cập đến một quá trình gây ra độ pH thấp trong máu và các mô. 
* Nhiễm toan máu đặc biệt liên quan đến độ pH thấp trong máu.

Trong hầu hết các trường hợp, nhiễm toan xảy ra đầu tiên vì lý do giải thích dưới đây. Các ion hydro tự do sau đó khuếch tán vào máu, làm giảm độ pH. Phân tích khí máu động mạch phát hiện nhiễm toan máu (pH thấp hơn 7,35). Khi nhiễm toan máu, nhiễm toan được cho là cũng xảy ra.

## Dấu hiệu và triệu chứng
Các triệu chứng không đặc hiệu, và chẩn đoán có thể khó khăn trừ khi bệnh nhân có chỉ định rõ ràng để lấy mẫu khí máu động mạch. Các triệu chứng có thể bao gồm đau ngực, đánh trống ngực, đau đầu, thay đổi trạng thái tinh thần như lo lắng nặng do thiếu oxy, giảm thị lực, buồn nôn, nôn, đau bụng, thay đổi khẩu vị và tăng cân, yếu cơ, đau xương và đau khớp. Những người bị toan chuyển hóa có thể biểu hiện thở sâu, nhanh gọi là thở Kussmaul có liên quan kinh điển với nhiễm toan đái tháo đường. Hít thở sâu làm tăng lượng carbon dioxide thở ra, do đó làm giảm nồng độ carbon dioxide trong huyết thanh.

## Xem thêm

* Toan hô hấp
* Kiềm hô hấp

## Tham khảo
Vụ sập trường học Lagos 2019

Vào ngày 13 tháng 3 năm 2019, một tòa nhà ba tầng ở khu vực Ita Faaji ở Lagos, Nigeria đã bị sập công trình, làm 20 người chết và hơn 40 người bị mắc kẹt. Một trường học, chứa 100 sinh viên, nằm trên câu chuyện thứ ba của tòa nhà, dẫn đến câu chuyện đạt được độ phủ sóng đáng kể trên các phương tiện truyền thông địa phương và quốc tế.

## Chú thích
Vụ sập đường đi bộ Hyatt Regency

**Vụ sập đường đi bộ Hyatt Regency** diễn ra tại khách sạn Hyatt Regency Kansas City ở thành phố Kansas, Missouri, vào ngày 17 tháng 7 năm 1981. Hai lối đi, một lối đi ngay phía trên, đổ xuống một điệu nhảy trà được tổ chức tại sảnh của khách sạn. Lối đi sụp đổ đã giết chết 114 người và làm bị thương 216. Đây là sự sụp đổ cấu trúc nguy hiểm nhất trong lịch sử Hoa Kỳ  cho đến khi tòa tháp Trung tâm Thương mại Thế giới sụp đổ 20 năm sau đó.

## Chú thích
Abudefduf abdominalis

***Abudefduf abdominalis*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Abudefduf]]* trong họ Cá thia. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1825.

## Từ nguyên
Tính từ định danh *abdominalis* trong tiếng Latinh có nghĩa là "ở phần bụng", hàm ý đề cập đến dải màu vàng lục ở hai bên lườn bụng của chúng.

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
*A. abdominalis* là một loài đặc hữu của quần đảo Hawaii và đảo Johnston gần đó. *A. abdominalis* sống gần những rạn san hô ở vùng nước lặng, nền đáy nhiều đá, độ sâu đến ít nhất là 50 m; cá con có thể được nhìn thấy trong các hồ thủy triều.

## Mô tả
*A. abdominalis* có chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận là 30&nbsp;cm. *A. abdominalis* trưởng thành có màu xám nhạt, trắng hơn ở bụng với dải màu vàng lục ở hai bên lườn. Dải vàng nổi bật này giúp phân biệt chúng với nhiều loài *Abudefduf* khác. Thân có 5 vệt sọc đen mờ dần về phía bụng. Cá con màu vàng với sọc đen.

Số gai ở vây lưng: 13; Số tia vây ở vây lưng: 13–15; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 13–15.

## Sinh thái học
Thức ăn chủ yếu của *A. abdominalis* là động vật phù du, nhưng cũng bao gồm cả tảo. *A. abdominalis* trưởng thành sống theo đàn.

### Sinh sản
*A. abdominalis* sinh sản quanh năm nhưng cao điểm nhất là vào cuối mùa xuân đến đầu mùa hè, giảm nhiều nhất là vào mùa thu và mùa đông. Cá đực dựng tổ và thực hiện các màn tán tỉnh để thu hút cá cái đến đẻ trứng. *A. abdominalis* thể hiện tính lãnh thổ cao, đặc biệt là trong suốt quá trình tán tỉnh và bảo vệ tổ.

*A. abdominalis* có thể tạo ra âm thanh trong ngưỡng từ 90 đến 380 Hz, chủ yếu liên quan đến các hành vi gây chiến, làm tổ, tán tỉnh và giao phối. Ngưỡng nghe đo được không có sự khác biệt giữa cá đực và cá cái, bất kể trong giai đoạn sinh sản hay không sinh sản.

### Lai tạp
Những cá thể lai tạp giữa *A. abdominalis* và *[[Abudefduf vaigiensis]]* đã được nhìn thấy tại Hawaii Nếu mức độ lai tạp vẫn tiếp diễn hoặc thậm chí là tăng cao, *A. abdominalis* sẽ nhanh chóng bị tuyệt chủng.

## Thương mại
*A. abdominalis* có giá trị khai thác cá cảnh không đáng kể, thường được người Hawaii bản địa sử dụng làm thức ăn.

## Tham khảo
Abudefduf bengalensis

***Abudefduf bengalensis*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Abudefduf]]* trong họ Cá thia. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1787.

## Từ nguyên
Từ định danh trong danh pháp được đặt theo tên gọi của vịnh Bengal, nơi đầu tiên phát hiện ra loài cá này (–*ensis*: hậu tố biểu thị nơi chốn).

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
*A. bengalensis* có phạm vi trải dài từ Đông Ấn Độ Dương sang Tây Thái Bình Dương. Từ bờ biển Pakistan, phạm vi của chúng được ghi nhận dọc theo bờ biển Ấn Độ và Bangladesh, mở rộng về phía đông đến hầu hết vùng biển các nước Đông Nam Á; giới hạn phía bắc đến Trung Quốc và Nhật Bản; phía nam đến Úc.

*A. bengalensis* sống gần những rạn san hô ở vùng nước lặng ngoài khơi hoặc trong các đầm phá, nơi có nền đáy đá, độ sâu đến ít nhất là 50 m; cá con có thể được nhìn thấy trong các hồ thủy triều.

## Mô tả
*A. bengalensis* có chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận là 18&nbsp;cm. *A. bengalensis* có màu xám nhạt với khoảng 6–7 dải sọc đen ở hai bên thân. Mống mắt màu xanh lam óng. Vây đuôi xẻ thùy, thùy đuôi bo tròn.

Số gai ở vây lưng: 13; Số tia vây ở vây lưng: 13–15; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 13–14; Số tia vây ở vây ngực: 16–20; Số vảy đường bên: 19–23.

## Sinh thái học
Thức ăn của *A. bengalensis* là các loài động vật chân bụng, giáp xác nhỏ và tảo. *A. bengalensis* trưởng thành có thể sống đơn độc hoặc hợp thành từng nhóm nhỏ. Cá đực có tập tính bảo vệ và chăm sóc trứng và có tính lãnh thổ cao.

## Thương mại
*A. bengalensis* có giá trị khai thác cá cảnh không đáng kể, nhưng là loài được nhắm mục tiêu trong nghề đánh bắt thủ công.

## Tham khảo

### Xem thêm
*
Abudefduf concolor

***Abudefduf concolor*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Abudefduf]]* trong họ Cá thia. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1862.

## Từ nguyên
Từ định danh trong danh pháp theo tiếng Latinh có nghĩa là "có màu đồng nhất", hàm ý đề cập đến các tông màu nâu trên toàn thân của loài cá này.

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
*A. concolor* xuất hiện dọc theo bờ biển Đông Thái Bình Dương. Loài này được ghi nhận từ Guatemala trải dài đến Peru, bao gồm quần đảo Galápagos, đảo Cocos và đảo Malpelo ngoài khơi.

*A. concolor* sống gần những rạn san hô và bờ biển đá ở vùng gian triều, độ sâu đến ít nhất là 5 m.

## Mô tả
*A. concolor* có chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận là 19&nbsp;cm. Cơ thể có màu nâu xám đến nâu sẫm với những vệt sọc màu trắng nhạt; vùng bụng sáng màu hơn thân trên. Vảy cá viền đen sẫm. Vây bụng màu trắng. Đốm đen hình nêm ở gốc vây ngực.

*A. concolor* trước đây được xem là một danh pháp đồng nghĩa của *[[Abudefduf declivifrons]]* nhưng đã được công nhận là một loài riêng biệt dựa vào những bằng chứng di truyền.

Số gai ở vây lưng: 13; Số tia vây ở vây lưng: 12–13; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 10–12; Số tia vây ở vây ngực: 18–20.

## Sinh thái học
Thức ăn của *A. concolor* có thể là tảo và các loài giáp xác nhỏ. Cá đực có tập tính bảo vệ và chăm sóc trứng.

## Tham khảo
Abudefduf conformis

***Abudefduf conformis*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Abudefduf]]* trong họ Cá thia. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1999.

## Từ nguyên
Từ định danh trong danh pháp theo tiếng Latinh có nghĩa là "giống nhau, tương tự", hàm ý đề cập đến sự tương đồng của loài cá này với *[[Abudefduf vaigiensis]]*.

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
*A. conformis* là loài đặc hữu của quần đảo Marquises ở vùng biển Đông Thái Bình Dương. Loài này sống gần những rạn san hô và bờ biển đá ở độ sâu đến ít nhất là 12 m; cá con đôi khi được nhìn thấy trong các vũng thủy triều.

## Mô tả
*A. conformis* có chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận là 13&nbsp;cm. *A. conformis* có kiểu hình khá giống với *A. vaigiensis* nên trước đó bị xác định nhầm là loài này, nhưng *A. conformis* không có vệt màu vàng ở lưng như *A. vaigiensis*. Các dải sọc đen hai bên thân của *A. conformis* hẹp hơn, vảy cá có viền đen sẫm và ánh màu xanh lục nhạt so với *A. vaigiensis*. *A. conformis* có nhiều lược mang (27–30) hơn *A. vaigiensis* (24–28), tương tự như số vảy ống đường bên (22 so với 21).

Số gai ở vây lưng: 13; Số tia mềm ở vây lưng: 13–14; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia mềm ở vây hậu môn: 12–13; Số tia mềm ở vây ngực: 19–20; Số gai ở vây bụng: 1; Số tia mềm ở vây bụng: 5.

## Sinh thái học
Thức ăn của *A. conformis* bao gồm động vật phù du, một số loài thủy sinh không xương sống nhỏ và tảo. Cá đực có tập tính bảo vệ và chăm sóc trứng.

## Tham khảo
Abudefduf hoefleri

***Abudefduf hoefleri*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Abudefduf]]* trong họ Cá thia. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1881.

## Từ nguyên
Từ định danh trong danh pháp được đặt theo tên của W. Höfler, bạn thân của Franz Steindachner, là người đã thu thập mẫu định danh của loài cá này.

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
*A. hoefleri* có phạm vi phân bố ở Đông Đại Tây Dương. Loài này xuất hiện dọc theo bờ biển Tây Phi, từ Sénégal trải dài đến Benin, bao gồm hai đảo quốc Cabo Verde và São Tomé và Príncipe.

*A. hoefleri* sống gần những rạn san hô và đá ngầm ở độ sâu đến ít nhất là 20 m.

*A. hoefleri* lần đầu được phát hiện ở Malta (đảo quốc ở Trung Địa Trung Hải), được nghĩ là theo các tàu thuyền qua eo biển Gibraltar mà đến được đây.

## Mô tả
*A. hoefleri* có chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận là 22,5&nbsp;cm. Loài này có màu xanh lam thẫm với khoảng 4 dải sọc mờ ở hai bên thân hơn (có thể hiện rõ ở những mẫu vật mới chết).

Mặc dù kiểu hình của *A. hoefleri* khá giống với *[[Abudefduf saxatilis]]* đực thời kỳ sinh sản, nhưng bằng chứng phân tử sinh học cho thấy chúng là những loài riêng biệt.

Số gai ở vây lưng: 13; Số tia vây ở vây lưng: 13–14; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 13; Số tia vây ở vây ngực: 19–20.

## Sinh thái học
Thức ăn của *A. hoefleri* có lẽ là các loài giáp xác nhỏ và tảo. Cá đực có tập tính bảo vệ và chăm sóc trứng. Loài này chủ yếu được khai thác trong nghề đánh bắt thủ công và được bán trong các chợ cá.

## Tham khảo
Similiparma lurida

***Similiparma lurida*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Similiparma]]* trong họ Cá thia. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1830.

## Từ nguyên
Theo như bản gốc mô tả thì mẫu định danh của loài này có màu "đen hoàn toàn hoặc nâu đen". Tính từ định danh *lurida* trong tiếng Latinh có nhiều nghĩa, "đỏ sẫm", "nhợt nhạt" hoặc "đáng sợ", có lẽ nghĩa "đáng sợ" phù hợp hơn cả vì hàm ý đề cập đến màu sắc không được thu hút của chúng.

## Phân loại học
*S. lurida* trước đây được xếp vào chi *[[Abudefduf]]* với danh pháp là *A*. *luridus*. Qua kết quả phân tích hình thái học, *A*. *luridus* và *[[Similiparma hermani]]* có mối quan hệ gần nhau nhất nên loài này được chuyển sang chi *Similiparma*. Mặc dù vậy, một số nhà khoa học vẫn gọi loài này là *Abudefduf luridus* trong các nghiên cứu của họ.

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
*S. lurida* được biết đến chủ yếu ở các đảo quốc ngoài khơi Đông Đại Tây Dương, bao gồm Madeira, Açores, quần đảo Savage, quần đảo Canaria và Cabo Verde; loài này cũng được ghi nhận tại bờ biển Sénégal.

Loài này sống gần những rạn san hô và bãi đá ngầm, thường là khu vực có nền đáy cát, ở độ sâu đến ít nhất là 25 m; cá con có thể được bắt gặp trong các hồ thủy triều.

## Mô tả
*S. lurida* có chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận là 15&nbsp;cm. Cơ thể có màu nâu sẫm, gần như đen (nhạt màu không đáng kể ở bụng). Vảy cá ở vùng thân trên và lưng cũng như sau gốc vây ngực có những đốm chấm ánh màu xanh lam sáng. Vây bụng và vây hậu môn cũng có một dải màu xanh óng tương tự (khá mờ ở vây lưng). Quanh mắt và trên trán cũng có những chấm màu xanh tím. Sau khi chết, những đốm chấm xanh óng này chuyển thành màu xanh sẫm.

Số gai ở vây lưng: 13–14; Số tia vây ở vây lưng: 15–17; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 12–14; Số tia vây ở vây ngực: 19–21.

## Sinh thái học
Thức ăn chủ yếu của *S. lurida* là tảo và một số loài thủy sinh không xương sống nhỏ. Loài này ít có giá trị trong ngành khai thác cá cảnh.

## Tham khảo
Abudefduf natalensis

***Abudefduf natalensis*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Abudefduf]]* trong họ Cá thia. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1983.

## Từ nguyên
Từ định danh trong danh pháp được đặt theo tên gọi của tỉnh KwaZulu-Natal (gọi tắt là Natal) thuộc Cộng hòa Nam Phi (–*ensis*: hậu tố biểu thị nơi chốn).

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
*A. natalensis* được biết đến dọc theo bờ biển phía đông Nam Phi, từ KwaZulu-Natal trải dài đến Đông Cape, và bờ đông của Madagascar. Loài này sống gần những rạn san hô và đá ngầm ở độ sâu đến ít nhất là 25 m.

## Mô tả
*A. natalensis* có chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận là 17&nbsp;cm. *A. natalensis* có khoảng 4 dải sọc đen dày ở hai bên thân. Phần sau của vây lưng, vây hậu môn và hai thùy đuôi được viền đen.

Số gai ở vây lưng: 12–13; Số tia vây ở vây lưng: 12–13; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 12–13.

## Sinh thái học
Thức ăn của *A. margariteus* có lẽ là các loài giáp xác nhỏ và tảo. Cá đực có tập tính bảo vệ và chăm sóc trứng.

## Thương mại
*A. natalensis* là một loài có giá trị trong ngành buôn bán cá cảnh.

## Tham khảo
Abudefduf notatus

***Abudefduf notatus*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Abudefduf]]* trong họ Cá thia. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1870.

## Từ nguyên
Từ định danh trong tiếng Latinh có nghĩa là *notatus* nghĩa là "được đánh dấu", không rõ hàm ý, có lẽ đề cập đến các dải sọc trên thân của chúng.

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
Từ phía nam bán đảo Ả Rập, phạm vi của *A. notatus* được ghi nhận dọc theo bờ biển Đông Phi, Madagascar, bờ nam Ấn Độ, quần đảo Cocos (Keeling) và đảo Giáng Sinh (Úc), cũng như hầu hết các đảo quốc trong Ấn Độ Dương; từ biển Andaman mở rộng về phía đông đến các nước Đông Nam Á hải đảo, Papua New Guinea, xa hơn là quần đảo Phoenix và đảo Kiritimati (Kiribati); ngược lên phía bắc đến Hàn Quốc và phía nam Nhật Bản.

Ở Việt Nam, *A. notatus* đã được ghi nhận ở ngoài khơi bờ biển Ninh Thuận và cù lao Chàm.

Loài này sống gần những rạn san hô và đá ngầm ở độ sâu đến ít nhất là 12 m.

## Mô tả
*A. notatus* có chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận là 17&nbsp;cm. Cơ thể có màu nâu xám (vảy cá viền sẫm màu hơn) với khoảng 5 dải sọc màu trắng ở hai bên thân. Vây đuôi có màu vàng nổi bật; thùy đuôi nhọn. Nắp mang và gốc vây ngực có đốm đen.

*A. notatus* cùng hai loài là *[[Abudefduf sordidus]]* và *[[Abudefduf septemfasciatus]]* hợp thành một nhóm gọi là "nhánh *sordidus*". Ngoại trừ *A. notatus* là loài ăn sinh vật phù du, hai loài còn lại ăn sinh vật đáy.

Số gai ở vây lưng: 13; Số tia vây ở vây lưng: 12–14; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 13–14; Số tia vây ở vây ngực: 18–20.

## Sinh thái học
Thức ăn của *A. notatus* chủ yếu là động vật phù du. Chúng thường bơi thành đàn. Cá đực có tập tính bảo vệ và chăm sóc trứng.

## Tham khảo
Abudefduf septemfasciatus

***Abudefduf septemfasciatus*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Abudefduf]]* trong họ Cá thia. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1830.

## Từ nguyên
Từ định danh *septemfasciatus* được ghép bởi hai âm tiết trong tiếng Latinh: *septem* ("bảy") và *fasciatus* ("có dải sọc"), hàm ý đề cập đến số lượng các dải sọc đen trên thân của loài cá này.

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
Từ Đông Phi, phạm vi của *A. septemfasciatus* trải dài đến bờ biển Ấn Độ và các đảo quốc trên Ấn Độ Dương, băng qua phần lớn vùng biển các nước Đông Nam Á, mở rộng về phía đông đến các đảo quốc thuộc châu Đại Dương (xa đến tận quần đảo Line và Tuamotu); giới hạn phía bắc đến đảo Jeju (Hàn Quốc) và miền nam Nhật Bản; phía nam đến rạn san hô Great Barrier (Úc).

Ở Việt Nam, *A. septemfasciatus* đã được ghi nhận ở ngoài khơi quần đảo Cát Bà, Côn Đảo, quần đảo An Thới, Nha Trang, bờ biển Ninh Thuận và Quảng Bình.

Loài này sống gần các rạn san hô ngoài khơi và trong đầm phá ở độ sâu đến ít nhất là 3 m.

## Mô tả
*A. septemfasciatus* có chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận là 23&nbsp;cm. Cơ thể có màu trắng xám với 6–7 dải sọc đen ở hai bên thân. Vây ngực có màu vàng nhạt, có thể phân biệt với *[[Abudefduf bengalensis]]* và *[[Abudefduf sordidus]]* qua điểm này. Ở một số cá thể, các của chúng có các vệt đen ở rìa.

*A. septemfasciatus* cùng hai loài là *[[Abudefduf sordidus]]* và *[[Abudefduf notatus]]* hợp thành một nhóm gọi là "nhánh *sordidus*".

Số gai ở vây lưng: 13; Số tia vây ở vây lưng: 12–14; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 11–13; Số tia vây ở vây ngực: 17–19.

## Sinh thái học
Thức ăn của *A. septemfasciatus* bao gồm những loài thủy sinh không xương sống nhỏ và tảo. *A. septemfasciatus* là loài có tính lãnh thổ cao. Cá đực có tập tính bảo vệ và chăm sóc trứng.

## Tham khảo
Tian Thala

**Tian Thala** (? - 1696), danh xưng hoàng gia là *Samdach Brhat Chao Devaniasena Chandralaya Raja Sri Sadhana Kanayudha*, là vua thứ 29 của Vương quốc Lan Xang, trị vì từ năm 1690 đến năm 1695 thì bị lật đổ.

Ông xuất thân từ một gia đình quý tộc nổi tiếng không liên quan đến Hoàng gia, và đã vươn lên trong chính quyền, được vua Sourigna Vongsa bổ nhiệm vào vị trí Tể tướng với danh xưng *Phya Muang Chandra*. Ông kế vị khi vua Sourigna Vongsa mất năm 1690.

Để củng cố ngôi vua, năm 1694 ông kết hôn với công chúa nhỏ tuổi nhất, *Chaofa Nying* Suman Kumari, con của vua Sourigna Vongsa. Song ông không được lòng dân và các quý tộc chính, những người không chấp nhận ngoài hoàng tộc lên ngôi.

Vua Tian Thala bị lật đổ năm 1695 bởi Hoàng tử Nan Tharat, cháu trai của Vua Vichai. Ông đã tự sát vào năm 1696, và không có con.

## Tham khảo

* Grant Evans (2002) *A Short History of Laos: The Land in Between*, Allen & Unwin, ISBN 1 86448 997 9.

## Liên kết ngoài
Abudefduf sordidus

***Abudefduf sordidus*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Abudefduf]]* trong họ Cá thia. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1775.

## Từ nguyên
Tính từ định danh *sordidus* trong tiếng Latinh có nghĩa là "dơ bẩn", hàm ý có lẽ đề cập đến các màu nâu và xám của loài cá này

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
Từ Biển Đỏ, phạm vi của *A. sordidus* được ghi nhận dọc theo bờ biển phía nam bán đảo Ả Rập và Đông Phi, băng qua Ấn Độ và các đảo quốc trên Ấn Độ Dương, trải dài về phía đông đến vùng biển các nước Đông Nam Á và các đảo quốc thuộc châu Đại Dương ở Thái Bình Dương (xa đến tận quần đảo Pitcairn và quần đảo Hawaii); giới hạn phía bắc đến Hàn Quốc và miền nam Nhật Bản; xa về phía nam dọc theo hai bờ tây-đông Úc.

Loài này sống gần các rạn san hô ven bờ và trong đầm phá ở độ sâu đến ít nhất là 3 m; cá con thường được nhìn thấy trong các hồ thủy triều.

## Mô tả
*A. sordidus* có chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận là 24&nbsp;cm. Cơ thể có màu nâu xám với 6–7 dải sọc nâu sẫm ở hai bên thân. Đặc điểm của loài này là rìa trên của cuống đuôi có đốm đen. Đầu có nhiều chấm đen ở trên và sau mắt. Đốm đen lớn ở gốc vây ngực. Cá con của *[[Abudefduf septemfasciatus]]* cũng có đốm đen này, nhưng cá trưởng thành lại không có. Cá đực mùa sinh sản chuyển sang màu đen với sọc trắng.

*A. sordidus* cùng hai loài là *A. septemfasciatus* và *[[Abudefduf notatus]]* hợp thành một nhóm gọi là "nhánh *sordidus*".

Số gai ở vây lưng: 13; Số tia vây ở vây lưng: 14–16; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 13–15; Số tia vây ở vây ngực: 18–20.

## Sinh thái học
Thức ăn của *A. sordidus* bao gồm động vật giáp xác, một số loài thủy sinh không xương sống nhỏ và tảo. *A. sordidus*. Loài này có tính lãnh thổ cao và thường bơi theo đàn.

*A.* *sordidus* được người Hawaii bản địa sử dụng làm thức ăn.

### Sinh sản
Trong lúc thực hiện các màn tán tỉnh, cá đực có thể phát ra âm thanh để thu hút cá cái đến đẻ trứng trong tổ của chúng. Khi bắt đầu giao phối, cá đực sẽ không tạo ra âm thanh nữa. Một con cá đực có thể giao phối với nhiều con cá cái trong một ngày. Cá đực có tập tính bảo vệ và chăm sóc trứng.

## Tham khảo

### Xem thêm
*
Abudefduf sparoides

***Abudefduf sparoides*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Abudefduf]]* trong họ Cá thia. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1825.

## Từ nguyên
Hậu tố –*oides* trong tiếng Latinh có nghĩa là "có hình dáng tương tự", còn *sparus* là tên gọi của chi *[[Sparus]]*, hàm ý đề cập đến hình dạng của loài cá này giống với loài *S. aurata*.

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
*A. sparoides* được ghi nhận dọc theo đường bờ biển Đông Phi, từ Kenya trải dài đến Nam Phi, cũng như ngoài khơi Madagascar và các đảo quốc lân cận, bao gồm đảo Aldabra (Seychelles), Comoros, Réunion và Mauritius.

Loài này sống gần các rạn san hô ven bờ và xung quanh các bãi đá ngầm, ở độ sâu đến ít nhất là 15 m; cá con thường được bắt gặp ở các đầm phá nông.

## Mô tả
*A. sparoides* có chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận là 16&nbsp;cm. *A. sparoides* không có các dải sọc đen như những loài cùng chi, thay vào đó là một đốm đen to hơn mắt ở hai bên cuống đuôi. Cá con của loài *Diplodus capensis* có thể bị nhầm lẫn với *A. sparoides*, nhưng đốm đen của *D. capensis* lại nằm ở rìa trên cuống đuôi và lan rộng đến phần gốc vây lưng sau.

Số gai ở vây lưng: 13; Số tia vây ở vây lưng: 12–14; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 11–12; Số tia vây ở vây ngực: 18; Số lược mang: 26–27.

## Sinh thái học
Thức ăn của *A. sparoides* chủ yếu là tảo, đôi khi chúng cũng ăn cả động vật giáp xác và một số loài thủy sinh không xương sống nhỏ. *A. sparoides* sống đơn độc hoặc hình thành các nhóm rời rạc. Cá đực có tập tính bảo vệ và chăm sóc trứng.

Loài này chỉ được đánh bắt ngẫu nhiên trong nghề đánh bắt thủ công.

## Tham khảo
Abudefduf taurus

***Abudefduf taurus*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Abudefduf]]* trong họ Cá thia. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1848.

## Từ nguyên
Từ định danh *taurus* trong tiếng Latinh có nghĩa là "bò đực", không rõ hàm ý đề cập đến điều gì.

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
*A. taurus* được biết đến ở cả hai bờ Đại Tây Dương. Ở bờ tây, loài này được tìm thấy từ phía nam bang Florida) trải dài đến Bahamas, phía nam vịnh Mexico và khắp vùng biển Caribe; ở bờ đông, chúng được ghi nhận tại đảo quốc Cabo Verde, và dọc theo bờ biển Tây Phi từ Sénégal đến Angola, bao gồm São Tomé và Príncipe.

Loài này sống gần những rạn san hô và bãi đá ngầm ven bờ, hoặc trong các hồ thủy triều ở độ sâu đến ít nhất là 5 m.

## Phân loại học
*A. taurus* cùng hai loài là *[[Abudefduf concolor]]* và *[[Abudefduf declivifrons]]* hợp thành một nhóm gọi là "nhánh *taurus*". Campbell và các cộng sự cho biết, dựa vào bằng chứng di truyền phân tử, *A. taurus* đã hình thành loài khác vùng, được chia thành hai quần thể là Đông và Tây Đại Tây Dương, hoặc có lẽ là một phức hợp loài. Danh pháp đặt cho quần thể đông Đại Tây Dương chưa có sẵn, nếu chúng được công nhận là một loài riêng biệt.

## Mô tả
*A. taurus* có chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận là 25&nbsp;cm. Cơ thể có màu nâu nhạt hoặc nâu phớt vàng với 5 dải sọc dày màu nâu sẫm kéo dài xuống bụng (dải thứ 6 khá mờ, thường nằm cuống đuôi). Một đốm đen lớn trên gốc vây ngực.

Số gai ở vây lưng: 13; Số tia vây ở vây lưng: 11–12; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 10–11.

## Sinh thái học
Thức ăn của *A. taurus* chủ yếu là tảo, nhưng cá trưởng thành còn ăn cả san hô của chi *Zoanthus* và thủy tức; cá con thì ăn các loài giáp xác chân chèo. Cá đực có tập tính bảo vệ và chăm sóc trứng.

Loài này không có giá trị đáng kể, chủ yếu được khai thác trong nghề đánh bắt thủ công và được bán trong chợ cá.

## Tham khảo
Tòa thị chính của Gdańsk

**Gdańsk Town Hall chính** là một di tích lịch sử Ratusz nằm ở Gdańsk chính thành phố quận của Srodmiescie. Đây là một trong những ví dụ điển hình nhất về các tòa nhà lịch sử theo phong cách Gothic - Phục hưng trong thành phố, được xây dựng tại giao lộ của Long Lane và Long Market, ở khu vực nổi tiếng nhất của Gdańsk. Tòa thị chính chính ở Gdańsk có Bảo tàng Lịch sử của Thành phố Gdańsk.

## Vị trí
Tòa thị chính chính ở Gdańsk tọa lạc tại Long Lane, một phần của Royal Route. Tòa nhà nằm trong khu tòa nhà phức hợp, được bao quanh bởi Long Lane, Kramarska Street, Piwna Street và Kaletnicza Street, nằm ở góc của hai người đầu tiên. Tòa nhà này là tòa nhà cao thứ hai ở Thành phố chính, sau Nhà thờ St. Mary, tòa nhà nằm ở phần đáng chú ý nhất của Śródmieście ở Gdańsk. Việc tiếp cận tòa nhà bằng ô tô rất khó khăn, vì Long Lane bao quanh tòa nhà dành cho người đi bộ quanh năm. Giao thông công cộng không đến được tòa nhà. Trạm dừng xe điện gần nhất được đặt tại Podwale Przingmiejskie.

## Lịch sử
Các phần chưa hoàn thiện lâu đời nhất của tòa thị chính có từ năm 1327 đến 1336 - tòa nhà khi đó có kích thước nhỏ hơn nhiều, dẫn đến việc mở rộng nó trong những năm tiếp theo. Vào thế kỷ thứ XIV, Thành phố chính Gdańsk đã được xây dựng lại, vào năm 1346 đã thay thế luật Lübeck  sau đó được thi hành bằng luật Kulm. Cuộc cải cách đã tách rời vai trò của hội đồng thành phố và ława miejska (nơi chịu trách nhiệm về tư pháp). Sự tách biệt của hai cơ quan dẫn đến sự cần thiết của việc có hai hội trường riêng biệt cho hai tổ chức. Năm 1357, tại vị trí của tòa thị chính hiện tại, một tòa thị chính tạm thời được đặt.

Việc mở rộng lớn đầu tiên của tòa nhà bắt đầu vào năm 1378, sau khi luật Kulm đầy đủ được trao cho thành phố. Việc mở rộng tòa nhà được lãnh đạo bởi Henryk Ungerdin, và việc xây dựng lại hoàn thành vào năm 1382. Giữa năm 1454 và 1457, với sự xuất hiện của Vua Casimir IV Jagiellon, tòa thị chính được mở rộng. Tòa tháp của tòa thị chính đã hoàn thành trong những năm 1486-1488; tòa nhà được lãnh đạo bởi Henryk Hetzel. Tòa tháp được hoàn thành bởi Michał Enkinger, với một mái vòm cao vào năm 1492, đã bị thiêu rụi vào năm 1494. Năm 1504, tòa thị chính được vua Alexander Jagiellon đến thăm.

Sau vụ hỏa hoạn năm 1556, tòa thị chính được xây dựng lại và mở rộng với những ảnh hưởng Phục hưng của các kiến trúc sư và nhà xây dựng người Hà Lan, bao gồm Wilhem van den Meer, Dirk Daniels và Anthony van Obberghen.

Bị hư hại nặng nề trong WW2, với việc mất đỉnh tháp, tòa thị chính đã được sửa chữa và xây dựng lại cẩn thận, phần lớn hoàn thành vào năm 1952.

## Tham khảo

* Muzeum Historyczne Miasta Gdańska (2016), Ratusz Głównego Miasta . Lịch sử. Thông tin du khách.
Abudefduf troschelii

***Abudefduf troschelii*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Abudefduf]]* trong họ Cá thia. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1862.

## Từ nguyên
Từ định danh của loài này được đặt theo tên của Franz Hermann Troschel, nhà động vật học người Đức.

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
*A. troschelii* xuất hiện dọc theo bờ biển Đông Thái Bình Dương. Từ bờ biển phía nam bang California (Hoa Kỳ) và vịnh California, phạm vi của loài cá này trải dài đến Trung Peru, bao gồm tất cả các hòn đảo ngoài khơi.

*A. troschelii* sống gần những rạn san hô và bãi đá ngầm ở độ sâu đến ít nhất là 20 m.

## Mô tả
*A. troschelii* có chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận là 20&nbsp;cm. *A. troschelii* có kiểu hình rất giống với *[[Abudefduf saxatilis]]* ở Đại Tây Dương và *[[Abudefduf vaigiensis]]* trên khắp Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương: cơ thể màu trắng xám với vùng màu vàng tươi ở lưng. *A. troschelii* trưởng thành (trên 7&nbsp;cm) chỉ có thể phân biệt với hai loài kia nhờ vào một mảng vảy cá ở mặt trong của gốc vây ngực.

Số gai ở vây lưng: 13; Số tia vây ở vây lưng: 12–13; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 10–13; Số tia vây ở vây ngực: 16–20; Số lược mang ở cung thứ nhất: 23–33; Số vảy đường bên: 19–23.

## Sinh thái học
*A. troschelii* sống thành đàn lớn và kiếm ăn ở gần mặt nước hoặc tầng nước giữa. Thức ăn của chúng là động vật phù du, một số loài thủy sinh không xương sống nhỏ và tảo.

### Sinh sản
Giai đoạn sinh sản của *A. troschelii* diễn ra trong vòng 9 ngày kể từ thời điểm trăng non, hiếm khi bắt đầu vào buổi chiều muộn. Cá bột nở ra khi mặt trời lặn dần. Vào mùa mưa, hoạt động sinh sản của loài này tại một số khu vực kéo dài trong 3–4 ngày, nhưng có thể đến 8 ngày hoặc hơn vào mùa khô ở vịnh Panama.

Cá đực có tập tính bảo vệ và chăm sóc trứng. Một loài có thể là mối đe dọa của *A. troschelii* là cá bàng chài *[[Thalassoma lucasanum]]*. *T. lucasanum* có thể hợp thành các nhóm từ 30 đến 300 cá thể để áp đảo *A. troschelii* đực đang canh giữ trứng, khiến *T. lucasanum* dễ dàng đột nhập vào tổ và ăn trứng.

## Tham khảo
Hormone steroid

**Hormone steroid** là một steroid hoạt động như một hormone. Hormone steroid có thể được nhóm thành hai loại: corticosteroid (thường được sản xuất ở vỏ thượng thận, do đó có phần đầu *cortico-*) và steroid sinh dục (thường được sản xuất trong tuyến sinh dục hoặc nhau thai). Trong hai loại này có năm loại theo các thụ thể mà chúng liên kết: glucocorticoids, mineralocorticoids (corticosteroid), androgen, estrogen và proestogen (steroid sinh dục). Dẫn xuất vitamin D là một hệ thống hormone liên quan chặt chẽ thứ sáu với các thụ thể tương đồng. Chúng có một số đặc điểm của steroid thực sự là phối tử thụ thể.

Hormone steroid giúp kiểm soát sự trao đổi chất, viêm, chức năng miễn dịch, cân bằng muối và nước, phát triển các đặc tính tình dục và khả năng chịu đựng bệnh tật và chấn thương. Thuật ngữ **steroid** mô tả cả hai hormone do cơ thể sản xuất và các loại thuốc được sản xuất nhân tạo nhân đôi tác dụng đối với các steroid xuất hiện tự nhiên.

## Tổng hợp

Các hormone steroid tự nhiên thường được tổng hợp từ cholesterol trong tuyến sinh dục và tuyến thượng thận. Những dạng hormone này là lipid. Chúng có thể đi qua màng tế bào vì chúng hòa tan trong chất béo, và sau đó liên kết với các thụ thể hormone steroid (có thể là hạt nhân hoặc tế bào học tùy thuộc vào hoocmon steroid) để mang lại những thay đổi trong tế bào. Các hormone steroid thường được mang trong máu, gắn với các protein vận chuyển cụ thể như globulin gắn với hormone giới tính hoặc globulin gắn với corticosteroid. Chuyển đổi và dị hóa hơn nữa xảy ra ở gan, trong các mô "ngoại vi" khác và trong các mô đích.

## Tham khảo
Abudefduf whitleyi

***Abudefduf whitleyi*** là một loài cá biển thuộc chi *[[Abudefduf]]* trong họ Cá thia. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1974.

## Từ nguyên
Từ định danh trong danh pháp được đặt theo tên của Gilbert Percy Whitley vì những đóng góp của ông trong lĩnh vực ngư học tại Úc.

## Phạm vi phân bố và môi trường sống
*A. whitleyi* có phạm vi phân bố giới hạn ở Tây Nam Thái Bình Dương. Loài này được tìm thấy dọc theo rạn san hô Great Barrier (Úc), xung quanh một số đảo san hô ngoài biển San Hô và mở rộng phạm vi đến Nouvelle-Calédonie.

Loài này sống gần rìa của những rạn san hô ở vùng nước tương đối nông, độ sâu đến ít nhất là 15 m.

## Mô tả
*A. whitleyi* có chiều dài cơ thể tối đa được ghi nhận là 14&nbsp;cm. Cơ thể có màu xanh lục lam nhạt (đôi khi ánh màu vàng) với 4–5 dải sọc mảnh phớt đen ở hai bên thân. Phần vây mềm của vây lưng và vây hậu môn màu đen. Vây đuôi màu đen giúp phân biệt loài này với các thành viên còn lại trong chi *Abudefduf*.

Số gai ở vây lưng: 13; Số tia vây ở vây lưng: 12; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 12–13; Số tia vây ở vây ngực: 19–20.

## Sinh thái học
Thức ăn của *A. whitleyi* chủ yếu là tảo, nhưng cũng có thể ăn cả động vật phù du. *A. whitleyi* có thể hợp thành đàn lớn đến vài trăm cá thể và cùng kiếm ăn ở gần đáy biển. Cá đực có tập tính bảo vệ và chăm sóc trứng.

## Thương mại
*A. whitleyi* được khai thác trong ngành buôn bán cá cảnh.

## Tham khảo

### Xem thêm
*
Cù lao Câu

**Cù lao Câu**, hay **hòn Cau**, là một hòn đảo nhỏ thuộc địa phận xã Liên Hương, tỉnh Lâm Đồng, Việt Nam. Nơi này nằm khoảng 110&nbsp;km về phía Đông Bắc so với trung tâm thành phố.

Hòn đảo được gọi là Cù Lao Câu vì trên đảo có rất rau câu chân vịt.

## Địa lý tự nhiên
Đảo Hòn Cau cách đất liền khoảng 7 hải lý, có diện tích 140 ha.

Đảo có 7 bãi chính nằm xung quanh là bãi Trước, Tràng Dão, Ăn Cướp, bãi Tiên, bãi Nhất, Mũi Tàu và bãi Lúa.

## Khu bảo tồn biển Hòn Cau
Năm 2010, khu vực xung quanh đảo Hòn Cau được UBND tỉnh Bình Thuận ra quyết định thành lập thành Khu bảo tồn biển Hòn Cau. Toàn bộ diện tích của khu bảo tồn biển rộng khoảng 12.500 ha bao gồm cả diện tích đảo cùng vành đai bảo vệ và các vùng lõi, vùng đệm, vùng phục hồi sinh thái...

Khu bảo tồn biển Hòn Cau có hệ sinh thái đa dạng gồm rạn san hô, thảm cỏ biển... và cũng là nơi sinh sống và là bãi đẻ của nhiều loài thủy sinh vật quý hiếm, có giá trị kinh tế và sinh thái quan trọng, trong đó có rùa biển, loại động vật quý hiếm có nguy cơ bị tuyệt chủng cao. Theo đánh giá của các nhà khoa học, Hòn Cau là vùng biển có các rạn san hô nguyên thủy dài hơn 2&nbsp;km, còn giữ được độ bao phủ cao với trên 230 loài san hô, trong đó có nhiều loài chỉ có ở vùng biển này.

## Tham khảo