Nhà thờ chính tòa Uppsala

**Nhà thờ chính tòa Uppsala** () là một nhà thờ nằm ​​giữa Đại học Uppsala và sông Fyris ở trung tâm Uppsala, Thụy Điển. Là một nhà thờ thuộc Giáo hội Thụy Điển, giáo hội dân tộc, theo truyền thống Lutheran, Nhà thờ Uppsala là nơi đặt trụ sở của Tổng giám mục Uppsala, người đứng đầu Giáo hội Thụy Điển. Đây cũng là nơi an táng của Vua Eric IX (khoảng 1120–1160, trị vì 1156–1160), sau này trở thành thánh bảo hộ của quốc gia, và là địa điểm truyền thống cho Lễ Đăng quang của các vị vua Thụy Điển mới. Tổng giám mục hiện tại là Martin Modéus và giám mục hiện tại là Karin Johannesson. Tổng giám mục hiện tại là Antje Jackelén và giám mục hiện tại là Karin Johannesson.

Nhà thờ này có niên đại từ cuối thế kỷ 13 và với chiều cao , đây là nhà thờ cao nhất ở các nước Bắc Âu. Ban đầu được xây dựng theo Công giáo La Mã, nhà thờ này được sử dụng cho lễ đăng quang của các vị vua Thụy Điển trong một thời gian dài sau cuộc Cải cách tôn giáo. Một số nhà nguyện của nhà thờ đã được chuyển đổi để làm nơi an nghỉ của các vị vua Thụy Điển, bao gồm Gustav Vasa và John III của Thụy Điển. Carl Linnaeus, Olaus Rudbeck, Emanuel Swedenborg và một số tổng giám mục cũng được chôn cất tại đây.

Nhà thờ được thiết kế theo phong cách Gothic Pháp bởi các kiến ​​trúc sư người Pháp, trong đó có Étienne de Bonneuil. Nhà thờ có hình dạng chữ thập La Mã với gian giữa và gian ngang cắt nhau. Phần lớn công trình xây dựng từ năm 1272 đến năm 1420, trừg phần phía tây hoàn thành vào giữa thế kỷ 15. Hai tháp đôi xây ngay sau đó ở phía tây nhà thờ. Những ngọn tháp cao được thêm vào sau này, nhưng sau trận hỏa hoạn năm 1702, chúng được Carl Hårleman trang trí bằng những chóp nhọn thấp hơn vào năm 1735 và được Helgo Zetterwall thiết kế lại hoàn toàn, ông đã thực hiện những thay đổi đáng kể cho tòa nhà vào những năm 1880. Vật liệu xây dựng chính của nhà thờ là gạch, nhưng các cột và nhiều chi tiết khác làm bằng đá vôi Gotland.

Các hầm mộ đều xây dựng theo bản thiết kế ban đầu từ thế kỷ 13, mặc dù một số xây muộn hơn vào khoảng năm 1440. Bên cạnh các tác phẩm nghệ thuật trong các nhà nguyện tang lễ, một số đồ nội thất cổ hơn của nhà thờ hiện có thể chiêm ngưỡng tại Bảo tàng Kho báu. Năm 1702, nhiều công trình bị phá hủy trong một trận hỏa hoạn lớn. Trong quá trình trùng tu vào những năm 1970, nhiều bức bích họa thời trung cổ đã bị quét vôi trắng sau cuộc Cải cách đã được phát hiện và phục hồi.

## Lịch sử
Vào cuối Thời đại Viking, đền thờ ngoại giáo tại Gamla Uppsala (Uppsala cổ), cách Uppsala ngày nay khoảng  về phía bắc, đã được thay thế bằng một nhà thờ Thiên chúa giáo. Mặc dù ngày xây dựng chính xác không được biết, nhưng vào năm 1123, Siward được Tổng giám mục Bremen-Hamburg phong làm Giám mục Uppsala. Tuy nhiên, không chắc chắn liệu Siward có thực sự nhậm chức hay không, vì ông đã bị trục xuất và ở Đức vào đầu những năm 1130. Danh sách các giám mục đề cập đến Severeinus là giám mục đầu tiên, và ông có thể là người thay thế Siward. Henrik, 'Tông đồ của Phần Lan', là giám mục thứ tư. Năm 1164, Thụy Điển trở thành một tổng giáo phận trực thuộc Lund. Tổng giám mục đầu tiên là tu sĩ dòng Xitô Stefan của Alvastra.

Sau khi nhà thờ chính tòa ở Gamla Uppsala bị hư hại do hỏa hoạn vào năm 1204, Hội đồng quản lý nhà thờ đã xin phép Tòa Thánh để di dời công trình đến một địa điểm rộng lớn hơn. Giáo hoàng Alexanđê VI đã chấp thuận yêu cầu này vào năm 1258 với điều kiện tên Uppsala phải được giữ nguyên. Tại một cuộc họp ở Söderköping vào tháng 9 năm 1270, Tổng giám mục Fulco Angelus và Hội đồng quản lý nhà thờ đã quyết định địa điểm mới nên ở Östra Aros. Sự cho phép chính thức về việc di dời đã được ban hành vào năm 1271 bởi Giám mục Carolus của Västerås, người được Giáo hoàng chỉ định để giám sát vụ việc.

Khoảng năm 1272, công việc xây dựng một nhà thờ chính tòa mới bắt đầu ở Östra Aros gần sông Fyrisån về phía nam. Nhà thờ được xây dựng trên nền của nhà thờ đá cũ hơn dành riêng cho Chúa Ba Ngôi, nằm gần như chính xác ở vị trí mà gian cung thánh của nhà thờ chính tòa hiện nay tọa lạc. Chính tại đây, thánh bảo hộ của Thụy Điển là Eric IX đã tham dự thánh lễ trước khi bị ám sát vào năm 1160. Tên Uppsala được giữ nguyên, và thị trấn Östra Aros xung quanh cũng sớm đổi tên cho phù hợp. Xá lợi của Thánh Eric, báu vật của Uppsala, đã được chuyển từ Gamla Uppsala đến địa điểm mới vào năm 1273, cùng với việc chuyển trụ sở tổng giám mục chính thức. Nhà thờ do các kiến ​​trúc sư người Pháp thiết kế, mặc dù tên của tác giả các bản kế hoạch chi tiết ban đầu, người giám sát công việc cho đến năm 1281 đều không được ghi lại. Năm 1287, một giấy cam kết do quan tổng đốc Paris lập ra đã chi trả các khoản phí mà kiến ​​trúc sư trưởng Étienne de Bonneuil và các trợ lý của ông phải chịu khi đến Thụy Điển để xây dựng một nhà thờ chính tòa ở Uppsala. Étienne được ghi nhận là người đã thực hiện công việc tại các nhà nguyện phía đông và phía nam của gian cung thánh, các gian ngang và có lẽ cả cổng phía nam, mặc dù trong hầu hết các công trình, ông dường như đã tuân theo một cách tỉ mỉ các bản kế hoạch của người tiền nhiệm. Tiến độ phát triển chậm do khí hậu lạnh giá, dịch bệnh và nhiều khó khăn về tài chính. Mãi đến cuối thế kỷ 14, công việc dựa trên các bản kế hoạch ban đầu mới hoàn thành, đặc biệt là nhờ đóng góp của kiến ​​trúc sư trưởng Nikolaus från Västerås, người xây dựng gian giữa nhà thờ.

Khi được Tổng giám mục Olaus Laurentii thánh hiến vào năm 1435, nhà thờ vẫn chưa hoàn thành. Nó được dành riêng cho Thánh Lôrensô, vị thánh được tôn kính rộng rãi khắp Thụy Điển vào thời điểm đó; Thánh Eric, vị thánh bảo hộ của Thụy Điển (mặc dù chưa bao giờ được Giáo hội Công giáo La Mã phong thánh); và Thánh Olaf, vị thánh bảo hộ của Na Uy. Công trình hoàn thành trong những thập kỷ tiếp theo. Mặc dù không có tài liệu nào ghi chép về lễ cung hiến, nhưng có một số tài liệu tham khảo từ cùng thời kỳ đề cập đến các nhà nguyện của nhà thờ chính tòa, bao gồm cả các bàn thờ được dành riêng cho Thánh Giá, Đức Mẹ Maria hoặc các vị thánh khác. Phần chính cuối cùng của nhà thờ là các tháp chuông, được xây dựng từ năm 1470 đến năm 1489. Nhà thờ bị hư hại do hỏa hoạn nhiều lần, đặc biệt là trong trận hỏa hoạn lớn năm 1702 đã phá hủy phần lớn thành phố. Công việc trùng tu không kịp hoàn thành cho đến giữa thế kỷ.

Nhà thờ không phải là nơi thờ phượng thường xuyên của giáo dân cho đến Cải cách. Nó vốn là dành riêng cho các nghi lễ chính thức của hệ thống phẩm trật Giáo hội Công giáo (do các giáo sĩ của nhà thờ chính tòa thực hiện). Các nhà thờ giáo xứ ở Uppsala bao gồm Nhà thờ Chúa Ba Ngôi hay *Bondkyrkan*, "Nhà thờ Nông dân", như người ta thường gọi; Nhà thờ Thánh Phêrô; Nhà thờ Đức Mẹ; và một tu viện dòng Phanxicô. Ba nhà thờ cuối cùng xây ở phía đông sông Fyris, vốn là khu thương mại trung tâm, và vẫn giữ nguyên vị trí đó cho đến ngày nay. Chúng lần lượt bị phá bỏ trong Cải cách. Nhà thờ chính tòa cũng là nơi đăng quang của nhiều vị vua và hoàng hậu Thụy Điển cho đến năm 1719. Đây là nơi diễn ra các lễ đăng quang từ thời Trung Cổ cho đến cuối thế kỷ 17. Nhà thờ *Storkyrkan* ở Stockholm trở thành nhà thờ đăng quang chính thức.

Từ năm 1885 đến năm 1893, kiến ​​trúc sư Helgo Zettervall (1831–1907) đã tiến hành công việc trùng tu toàn diện, nhằm mang lại cho nhà thờ một diện mạo theo phong cách Gothic Pháp, mặc dù ông bị chỉ trích vì không tôn trọng phong cách kiến ​​trúc Gothic Baltic nguyên bản của công trình. Ông cũng thêm các ngọn tháp nhọn kiểu Pháp vào các tháp chuông, nâng chiều cao của nhà thờ lên 118,7 m, tức là chiều cao bằng chiều dài của nó. Trong nỗ lực làm cho nhà thờ trông thon gọn hơn, Zettervall đã thay đổi đáng kể phần lớn các bức tường gạch bên ngoài thời trung cổ và loại bỏ các "cửa sổ giả" được quét vôi trắng trang trí trên các đầu hồi, vốn tương tự như những cửa sổ trên nhà thờ Holy Trinity gần đó.

Các công việc cải tạo tiếp theo vào đầu những năm 1970 đã dẫn đến những cải tiến về cấu trúc của tòa nhà, bao gồm việc phục hồi các bức tường và cửa sổ. Nhiều phần xi măng được Zettervall thêm vào cấu trúc bên ngoài của nhà thờ đã bị loại bỏ nhiều thập kỷ sau đó vì chúng ảnh hưởng xấu đến kết cấu của tòa nhà. In 1989, Giáo hoàng John Paul II đã tham dự một buổi lễ đại kết tại Nhà thờ Uppsala cùng với Tổng giám mục Bertil Werkström. Thiết bị phòng cháy chữa cháy được lắp đặt vào năm 2010 và thay thế hệ thống điện và sưởi ấm.

Từ năm 2019 đến năm 2021, Nhà thờ Uppsala đã trải qua một đợt trùng tu lớn phần chóp tháp đôi và các cây thánh giá. Các công trình này - cao 10 mét, rộng 3,5 mét và nặng 4,2 tấn - ban đầu được lắp đặt vào năm 1889 và làm bằng gang, cho thấy những dấu hiệu ăn mòn và nứt nẻ đáng kể, làm dấy lên lo ngại về tính toàn vẹn cấu trúc của chúng. Sau cuộc kiểm tra năm 2015, một dự án phục hồi đã được khởi xướng nhằm đảm bảo sự an toàn và tuổi thọ của những công trình kiến ​​trúc nổi bật này.

Quá trình phục chế bao gồm việc tháo dỡ các bộ phận nguyên bản, thực hiện phân tích cấu trúc chi tiết và đúc các bộ phận mới bằng gang dẻo hiện đại để mô phỏng lại các bộ phận nguyên bản đồng thời cải thiện độ bền. Công việc được thực hiện bởi các viện nghiên cứu và xưởng đúc của Thụy Điển, với các bộ phận mới được thiết kế để duy trì vẻ ngoài lịch sử trong khi tăng cường khả năng chống ẩm và gỉ sét. Việc lắp đặt lại các ngọn tháp bắt đầu vào tháng 5 năm 2021, và các cây thánh giá ban đầu được trả về vị trí cũ vào mùa hè năm đó. Dự án hoàn thành vào mùa thu năm 2021.

## Những nhân vật nổi tiếng được chôn cất

Một số vị vua Thụy Điển và những nhân vật nổi tiếng khác được chôn cất bên trong nhà thờ:
* Gustav Vasa, Vua Thụy Điển thế kỷ 16. Gần một thập kỷ trước khi qua đời, ông đã bày tỏ mong muốn được chôn cất trong nhà thờ. Ông được chôn cất cùng ba người vợ, mặc dù chỉ có hai người khắc họa trên quan tài do Willem Boy thiết kế. Nhà vua và các vợ của ông an táng trong nơi từng là Nhà nguyện Đức Mẹ Đồng Trinh. Dấu hiệu duy nhất còn sót lại về ý định ban đầu của nhà nguyện là những ngôi sao màu vàng vẽ trên nền xanh lam trên trần vòm, biểu tượng của Đức Mẹ Maria trong truyền thống Công giáo.
* John III (mất năm 1592), con trai thứ hai của Gustav Vasa, và người vợ thứ hai của ông Gunilla Bielke cũng chôn cất trong Nhà nguyện Đức Mẹ Maria. Người vợ đầu tiên của ông, Catherine Jagiellon đến từ Ba Lan, có một nhà nguyện chôn cất riêng ở phía bắc của gian cung thánh.
* Công chúa Elizabeth của Thụy Điển (mất năm 1597), con gái út của Gustav Vasa, chôn cất trong Nhà nguyện Finsta, cạnh Nhà nguyện Đức Mẹ Đồng Trinh.
* Các quý tộc Svante Stensson Sture (1517–1567) và các con trai của ông là Nils Svantesson Sture (1543–1567) và Erik (1546–1567), những người đều bị Erik XIV của Thụy Điển giết trong vụ thảm sát Sture, được chôn cất trong Nhà nguyện Sture. Trang phục họ mặc khi chết trưng bày trong Bảo tàng Kho bạc.
*Carl Linnaeus (1707–1778), nhà thực vật học nổi tiếng thế kỷ 18 và giáo sư tại Đại học Uppsala, có một đài tưởng niệm do Tobias Sergel thiết kế bên cạnh Nhà nguyện Tưởng niệm.
* Charles De Geer (1720–1778), nhà công nghiệp, công chức và nhà côn trùng học.
* Olaus Rudbeck, nhà bác học người Thụy Điển và là một trong những người phát hiện ra hệ bạch huyết.
* Emanuel Swedenborg, nhà khoa học và nhà huyền học thế kỷ 18. Ban đầu ông không được chôn cất ở đây, nhưng hài cốt của ông đã chuyển đến Uppsala từ Anh vào năm 1908.
* Nathan Söderblom (1866–1931), tổng giám mục Uppsala và người nhận giải Nobel Hòa bình. Mộ của ông nằm ở chân bậc thang dẫn lên bàn thờ chính.
* Thánh Eric, vị vua thế kỷ 12 và là thánh quốc gia, hài cốt của ông được lưu giữ tại Nhà nguyện Finsta.
* Laurentius Petri (1499–1573), tổng giám mục Lutheran đầu tiên của Thụy Điển, được chôn cất dưới chân bậc thang bàn thờ.
* Hài cốt của Thánh Brigitta hay *Heliga Birgitta* (1303–1373) đặt trong một điện thờ tại Nhà nguyện Finsta, lấy cảm hứng từ trang phục của Dòng Thánh Bridget.
* Folke Johansson Ängel, Tổng giám mục Uppsala(1267–1277)

## Mở cửa đón khách
Nhà thờ tọa lạc trên quảng trường Domkyrkoplan ở trung tâm Uppsala. Nhà thờ mở cửa đón khách hầu hết các ngày trong tuần từ 8 giờ sáng đến 6 giờ chiều. Bảo tàng Kho báu ở tháp phía bắc mở cửa từ 10 giờ sáng đến 4 giờ chiều, Chủ nhật từ 12 giờ 30 trưa.

## Tham khảo

## Thư mục

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Uppsala domkyrka 1–6 (Sveriges kyrkor 227–232)(2010), Upplandsmuseet, Kungl. Vitterhets Historie och Antikvitets Akademien & Riksantikvarieämbetet. Uppsala.
* Zeitler, Rudolf (1971), "Die Baugeschichte des Doms zu Uppsala. Aspekte zur Kunstgeschichte von Mittelalter und Neuzeit" in *Karl Heinz Clasen zum 75. Geburtstag*, Weimar, Böhlaus, pp. 359–386.

## Liên kết ngoài
* Uppsala Cathedral's website. .
* The Cathedral Museum, Uppsala, Sweden kèm theo danh sách hiện vật minh họa, từ Con đường Tơ lụa Seattle