Hà Đông Bùi thị

**Hà Đông Bùi thị** (chữ Hán: 河东裴氏) là một thế gia vọng tộc trong lịch sử Trung Quốc, có nguồn gốc từ quận Hà Đông. Sĩ tộc này hưng thịnh từ thời Ngụy - Tấn, đạt đến đỉnh cao thời nhà Đường.

## Nguồn gốc
Nguồn gốc của gia tộc này có hai thuyết chính:

* Theo 《Nguyên Hòa tính toản》thời nhà Đường: họ Bùi vốn thuộc họ Doanh (嬴), là hậu duệ của Bá Ích - con cháu của Chuyên Húc. Cháu của Bá Lai là Tần Phi Tử sau này được phong tước Hầu, ấp ở hương Phi (𨛬), lấy tên đất làm họ. Đến đời thứ sáu là Bùi Lăng vào thời Chu Hy Vương được phong tước *Giải Phi Quân* (解𨛬君) nên đã bỏ chữ Ấp (邑) ở dưới chữ Phi (𨛬) rồi thay bằng chữ Y (衣), tạo thành chữ Bùi (裴). Trong Tân Đường thư, Âu Dương Tu cũng có ghi chép tương tự, có nhấn mạnh chữ Bùi mang nghĩa "dáng áo dài". 
* Theo Tân Đường thư, Tể tướng thế hệ biểu: cho rằng họ Bùi có thủy tổ là Hậu Tử Châm, cháu trai của Tấn Bình công, được ban ấp tại vùng Bùi Trung (thuộc vùng Chu Xuyên). Dù tác giả là Âu Dương Tu còn nghi vấn về thuyết này, các tư liệu bia ký đương thời nhà Đường cho thấy hậu duệ của gia tộc này vẫn tự nhận mình là con cháu của công tử Châm.

## Nhánh tộc
Tên gọi của các nhánh gia tộc này thường được gọi là "Quyến", khá đặc biệt so với các sĩ tộc thế gia khác.

* **Tây Quyến Bùi** (西眷裴): thủy tổ là Bùi Huy (裴徽), do con cháu đời sau đa số làm quan tại Tây Lương nên được gọi là Tây Quyến.
* **Tẩy Mã Bùi** (洗馬裴): thủy tổ là Bùi Mẫn (裴慬) cư ngụ tại suối Tây Mã thuộc huyện Giải.
* **Nam Lai Ngô Bùi** (南來吳裴): thủy tổ là Bùi Ung (裴邕) khi cư ngụ tại Tương Dương. Cháu trai của Bùi Ung là Bùi Thúc Nghiệp đưa gia quyến về phương Bắc nên nhánh này được gọi là "Nam Lai Ngô Bùi" (họ Bùi từ nước Ngô ở phương Nam tới).
* **Trung Quyến Bùi** (中眷裴): thủy tổ là Bùi Áng (裴奣), có ba con trai đều làm quan cho nhà Bắc Ngụy, vì kinh đô Lạc Dương của Bắc Ngụy khi ấy được coi là trung tâm thiên hạ nên được gọi là Trung Quyến. Riêng nhánh này lại chia nhỏ thành ba phòng dựa trên ba con trai của Bùi Áng:
** Trung Quyến phòng thứ nhất: hậu duệ của Bùi Vạn Hổ (裴萬虎), Hà Bắc quận Thái thú nhà Bắc Ngụy.
** Trung Quyến phòng thứ hai: hậu duệ của Bùi Song Hổ (裴雙虎), Hà Đông quận Thái thú nhà Bắc Ngụy.
** Trung Quyến phòng thứ ba: hậu duệ của Bùi Tam Hổ (裴三虎), Nghĩa Dương quận Thái thú nhà Bắc Ngụy.
* **Đông Quyến Bùi** (東眷裴): thủy tổ là Bùi Tập (裴輯), do con cháu nhánh này đa số làm quan cho các chính quyền họ Mộ Dung ở phía Đông Bắc, nên gọi là Đông Quyến.
* Nhánh của Bùi Phi (裴丕), thường bị nhầm lẫn với Trung Quyến Bùi. 
* Nhánh của Bùi Thọ Tôn (裴壽孫).

## Phả hệ

### Phả hệ từ thời Hán đến Nam - Bắc triều

* Bùi Mậu (裴茂), thời Hán phong tước *Dương Tuyên Đình hầu* (杨宣亭侯).
** Bùi Tiềm (裴潛, ? - 244), kế thừa tước Hầu, làm quan đến Thượng thư lệnh, khi mất tặng *Trinh hầu* (貞侯).
*** Bùi Tú (裴秀, 224 - 271), thời Tây Tấn phong tước *Cự Lộc Quận công* (钜鹿郡公), là một nhà bản đồ học nổi tiếng, là tác giả của cuốn bản đồ địa lý sớm nhất được ghi chép ở Trung Quốc. 
**** Bùi Tuấn (裴濬), kế thừa tước Công.
**** Bùi Chương (裴頠, 261 - 300), nhậm Hữu quân tướng quân, Thượng thư tả phó xạ, tước *Vũ Xương hầu* (武昌侯), bị Tư Mã Luân giết. Vợ là Lang Gia Vương thị, con gái Vương Nhung (王戎), một trong Trúc lâm thất hiền. 
***** Bùi Tung (裴嵩), kế thừa tước Hầu.
***** Bùi Cai (裴该)
*** Bùi Đam (裴耽), thời Tây Tấn phong Nghi tào lang.
**** Bùi Toản (裴纂)
*** Không rõ tên
**** Bùi Mạc (裴邈), nhậm Thái phó, Tả tư mã cho Tư Mã Việt, giỏi thư pháp. 
** Bùi Tuấn (裴俊), thời Thục Hán nhậm Quang lộ đại phu.
*** Bùi Việt (裴越), thời Thục Hán nhậm Đốc quân.
*** Bùi Lê (裴黎)
**** Bùi Bao (裴苞), thời Tây Tấn nhậm Trung lang tướng, Giáo úy, trấn thủ huyện Thượng. 
***** Bùi Chấn (裴轸)
****** Bùi Trung (裴奣)
****** Bùi Ung (裴邕)
******* Bùi Thuận Tông (裴顺宗), làm quan dưới quyền Tiêu Đạo Thành. 
******** Bùi Lệnh Bảo (裴令宝)
******** Bùi Thúc Nghiệp, danh tướng nhà Nam Tề. 
********* Bùi Thiến Chi (裴蒨之), nhậm Tùy quận vương Tả thường thị. 
********* Bùi Phân Chi (裴芬之), thời Bắc Ngụy nhậm Hậu tướng quân, Kì châu thứ sử, tước *Sơn Trì Huyện bá* (山茌县伯).
********** Bùi Thiệp (裴涉), kế thừa tước Bá.
********* Bùi Ái Chi (裴蔼之), thời Bắc Ngụy nhậm Bình Đông tướng quân, Nhữ Dương quận Thái thú. Chính thê Hà Đông Liễu thị (河东柳氏), con gái Nhữ Âm quận Thái thú Liễu Huyền Du (柳玄瑜); kế thê Thanh Hà Thôi thị (清河崔氏), tên *Thôi Nguyên Hoa* (崔元华), con gái Văn Trinh hầu Thôi Hồng (崔鸿).
** Bùi Khang (裴康), học giả thời Tây Tấn. 
*** Bùi Thuần (裴纯), nhậm Hoàng môn thị lang. 
*** Bùi Thuẫn (裴盾, ? - 311), nhậm Từ châu thứ sử. 
**** Bùi thị, lấy tướng Triệu Cố (赵固).
*** Bùi Thiệu (裴邵), nhậm Tán kị thường thị, Sử trì tiết, Trung lang tướng.
*** Bùi Khuếch (裴廓), nhậm Trung luật tướng quân.
*** Vi thị, Vương phi của Đông Hải Hiếu Hiển vương Tư Mã Việt. 
*** Vi thị, vợ của Kiến Hưng Trung Trinh công Biện Hồ (卞壶). 
*** Không rõ tên
**** Hậu duệ đời thứ ba: Bùi Khuê (裴珪), nhậm Chính viên ngoại lang. 
***** Bùi Tùng Chi, quan viên kiêm nhà sử học thời Lưu Tống. 
****** Bùi Nhân (裴骃), nhậm Ngoại binh tham quân, là một trong ba người chú giải Sử ký. 
******* Bùi Chiêu Minh (裴昭明, ? - 502), nhâm Trường Sa quận thừa, cũng là một nhà sử học nổi tiếng. 
******** Bùi Tử Dã (裴子野, 469 - 530), nhậm Vũ Lăng vương Tả thường thị, Giang Hạ vương Tham quân. Đến thời nhà Lương, nhậm Tham quân.  
********* Bùi Kiển (裴謇)
***** Không rõ tên
****** Hậu duệ đời thứ hai: Bùi Nghĩ (裴顗), nhậm Tham quân, bị Tiêu Đạo Thành xử tử.
** Bùi Giai (裴楷, 237 - 291), nhậm Thượng thư lang, Tham quân, Lại bộ Thị lang, Trung thư lang, Hữu quân tướng quân, Thị trung, Thượng thư, tước *Lâm Hải hầu* (临海侯). Khi mất, tặng Quang lộc đại phu, Khai phủ nghi đồng tam tư. Vợ là Lang Gia Vương thị, con gái Kinh Lăng Nguyên công Vương Hồn (王浑). 
*** Bùi Dư (裴舆), nhậm Tán kị thị lang. Vợ là Tư Mã thị, con gái Tư Mã Lượng. 
*** Bùi Toản (裴瓚, ? - 291), nhậm Trung thư lang. Vợ là Hoằng Nông Dương thị (弘农杨氏), con gái Lâm Tấn hầu Dương Tuấn (杨骏). 
*** Bùi Hiến (裴宪), nhậm Hoàng môn thị lang, Lại bộ thị lang, Thị trung, Dự châu thứ sử. Thời Hậu Triệu, nhậm Trường Lạc quận Thái thú, Quang lộc đại phu, tước *An Định Quận công* (安定郡公). 
**** Bùi Ấp (裴挹), nhậm Thái tử trung thứ tử, Tán kị thường thị, bị Thạch Lặc xử tử. 
**** Bùi Du (裴㲄), bị Thạch Lặc xử tử. 
*** Bùi thị, lấy con trai Vệ Quán. 
** Bùi Xước (裴绰), học giả thời Tây Tấn, khi mất tặng Giáo úy. 
*** Bùi Hà (裴遐), nhậm Thái phó Chủ bộ. Vợ là Lang Gia Vương thị, con gái Vương Diễn. 
**** Bùi Mặc (裴穆), phong *Nghiễm Đức Huyện quân* (广德县君), lấy Đang Dương hầu Đỗ Nghệ (杜乂), sinh Hoàng hậu Đỗ Lăng Dương của Tấn Thành Đế. 
**** Bùi Trường Mục (裴长穆), nhậm Ninh Sóc tướng quân, Bộc Dương quận Thái thú, Trung thư lang, Thông sự xá nhân, tước *Khai quốc Huyện bá* (开国县伯).

### Phả hệ thời nhà Đường

* Bùi Hội (裴會), thời Bắc Ngụy nhậm Bí thư giám. 
** Bùi Thao (裴韜), thời Tây Ngụy nhậm Trung lang tướng, Thượng thư thừa, Tán kị thường thị, Tập châu thứ sử. 
*** Bùi Hiếu Du (裴孝瑜), thời Bắc Chu nhậm Ngự sử đại phu, Phiếu kị tướng quân, khi mất tặng Giáng châu thứ sử, hiệu *Khang* (康).
**** Bùi Tịch, Tể tướng thời Đường Cao Tổ. 
***** Bùi Luật Sư (裴律师), kế thừa tước *Hà Đông Quận công* (河東郡公). Vợ là Lâm Hải trưởng công chúa (临海长公主), con gái Đường Cao Tổ. 
****** Bùi Thừa Tiên (裴承先, ? - 688), kế thừa tước vị, nhậm Vũ Lâm quân tướng quân, bị Võ Tắc Thiên xử tử.
***** Bùi thị, Vương phi của Trầm Lê vương Lý Nguyên Cảnh (李元景), con trai Đường Cao Tổ. 
***** Bùi thị (622 - 687), phong *Hà Đông Huyện quân* (河东县君), lấy Hoàng Phủ Văn Bàng (皇甫文房). 
* Bùi Sân (裴诜), thời Tây Tấn nhậm Thái thường khanh. 
** Hậu duệ đời thứ 6: Bùi Đà (裴佗, ? - 529), nhậm Tiền tướng quân, Kinh châu thứ sử. Vợ là Tân thị (辛氏).
*** Bùi Nhượng Chi (裴让之), thời Bắc Tề nhậm Thanh Hà quận Thái thú, tước *Tín Đô Huyện nam* (宁都县男), bị Bắc Tề Văn Tuyên Đế xử tử.
*** Bùi Tưu Chi (裴诹之), thời Tây Ngụy phong Lang trung, qua đời tặng Từ châu thứ sử.
*** Bùi Nghiên Chi (裴谳之), thời Bắc Chu nhậm Y Xuyên quận Thái thú. 
**** Bùi Củ (裴矩, 547 - 627), Tể tướng dưới thời Đường Thái Tông. Vợ là Cao thị (高氏), Bắc Tề công chúa. 
***** Bùi Tuyên Cơ (裴宣机), nhậm Ngân thanh quang lộc đại phu, Lễ bộ Thị lang.
***** Bùi Thục Anh (裴淑英), lấy Lý Đức Vũ (李德武), xuất hiện trong truyện của Lý Khai Tiên. 
*** Bùi Mưu Chi (裴谋之), thời Bắc Tề nhậm Tham quân.
*** Bùi Nột Chi (裴讷之), thời Bắc Tề nhậm Thái tử xá nhân.
*** Bùi Yết Chi (裴谒之), thời Bắc Chu nhậm Hộ quan Huyện lệnh.
* Bùi Đại Đồng (裴大同)
** Bùi Viêm, Tể tướng thời Đường Trung Tông và Võ Tắc Thiên. Vợ là Lưu thị (刘氏), con gái Lưu Mẫn Chi (刘德敏). 
*** Bùi Ý (裴懿), nhậm Thái tử xá nhân.
*** Bùi Ngạn Tiên (裴彥先), nhậm Thái tử xá nhân. Khi mất, tặng Sử trì tiết, Tả tướng quân, Thanh châu thứ sử, hiệu *Huệ Cung* (惠恭). 
**** Bùi Ước (裴约), nhậm Bột Hải quận Thái thú, tước *Ung Khâu Huyện tử* (雍丘县子).
*** Bùi thị, lấy Vân Lăng Huyện nam Vi Bá Hân (韦伯昕). 
* Bùi Kính Dân (裴镜民, ? - 596), từng làm quan lại dưới thời Bắc Chu và Tùy, làm đến Binh bộ Thị lang. 
** Bùi Hi Tại (裴熙载), thời Đường nhậm Binh bộ Thượng thư, Thượng thư hữu thừa. 
*** Bùi Cư Đạo (裴居道, 639 - 690), Tể tướng dưới thời Đường Duệ Tông. Vợ là Phạm Dương Lô thị, con gái Hộ bộ Thượng thư Lô Thừa Khánh (卢承庆). 
**** Bùi Dung (裴融), nhậm Kiêu vệ tướng quân, tước *Dực quốc công* (翼国公). 
**** Bùi thị, Ai Hoàng hậu của Cố Thái tử Lý Hoằng. 
* Bùi Hiến (裴獻), thời Tùy nhậm Phù châu thứ sử, tước *Lâm Phần Quận công* (临汾郡公).
** Bùi Nghĩa Sơn (裴義山)
*** Bùi Hạnh Bản (裴行本), Tể tướng dưới thời Võ Tắc Thiên.
* Bùi Bá Phụng (裴伯凤), thời Bắc Chu nhậm Phiêu kị tướng quân, Phần châu thứ sử, tước *Lang Da Quận công* (琅琊郡公).
** Bùi Định Cao (裴定高), kế thừa tước vị, nhậm Phùng Dực quận Thái thú.
*** Bùi Nhân Cơ, danh tướng cuối thời Tùy. 
**** Bùi Hành Nghiễm, danh tướng thời Tuỳ, mất cùng cha. 
**** Bùi Hạnh Kiệm, Tể tướng dưới thời Đường Cao Tông. Chính thê Hà Nam Lục thị (河南陆氏), con gái Binh bộ Thị lang Lục Sảng (陆爽); kế thê *Hoa Dương Phu nhân* Khố Địch thị (库狄氏), sau lại thăng *Tấn quốc Phu nhân* (晋国夫人), từng vào cung làm nữ quan.
***** Bùi Quang Đình (裴光庭, 676 - 733), tước *Chính Bình Huyện nam* (正平縣男). Vợ là Võ thị (武氏, 696 - 744), con gái Võ Tam Tư. 
****** Bùi Chẩn (裴稹, 701 - 740), nhậm Viên ngoại lang, tước *Chính Bình Huyện tử* (正平縣子).
******* Bùi Thiến (裴倩, ? - 772), kế thừa tước vị, thụy *Tiết* (節). 
******** Bùi Quân (裴均, 750 - 811), nhậm Đông Đạo tiết độ sứ, Kiểm giáo tả bộc xạ, Đồng bình chương sự, tước *Tuân quốc công* (郇國公).
* Bùi Cảnh (裴景), đỗ Tú tài thời Bắc Chu, nhậm Phú Bình Huyện lệnh.
** Bùi Chính (裴正), thời Tùy phong Tư mã, Lô châu đại tổng quản.
*** Bùi Thận (裴昚)
**** Bùi Thủ Chân (裴守真), nhậm Tán huyền Huyện lệnh.
***** Bùi Tử Dư (裴子餘, ? - 726), nhậm Giám sát ngự sử, Kí châu thứ sử, Ngân thanh quang lộc đại phu, Trung thư lệnh, Hoàng môn thị lang, Cấp sự trung. 
***** Bùi Diệu Khanh (裴耀卿, 681 - 744), Tể tướng dưới thời Đường Huyền Tông. 
* Bùi Dinh (裴璘), nhậm Thấp Xuyên Huyện lệnh, tặng Viên ngoại lang. Vợ là *Hà Đông Huyện quân* Kinh Triệu Vi thị. 
** Bùi Dục (裴昱), nhậm Cao Lăng Huyện lệnh, tặng Thái phó. Vợ là Nhạc An Tôn thị (乐安孙氏), con gái Hình bộ Thị lang Tôn Thích (孙逖), tôn vị *Ngô Quốc Thái phu nhân* (吴国太夫人).
*** Bùi Di (裴垍, 765 - 811), Tể tướng dưới thời Đường Hiến Tông. 
* Bùi Trí (裴寘)
** Bùi Hữu Lân (裴有鄰), nhậm Bộc Dương lệnh.
*** Bùi Thục (裴淑), nhậm Hà Nam phủ trì thừa, tặng Thái úy. Vợ là Thanh Hà Thôi thị (清河崔氏), cháu gái Hình bộ Thượng thư Thôi Ẩn Phủ (崔隐甫).
**** Bùi Độ (裴度, 765 - 839), Tể tướng dưới thời Đường Ý Tông. Vợ không rõ họ, con gái Chiêu Nghĩa quân Tiết độ sứ, Binh tào Tham quân.
* Bùi Túc (裴肅), nhậm Chiết Đông quan sát sử. 
** Bùi Hưu (裴休, 791 - 864), Tể tướng dưới thời Đường Ý Tông.

Không rõ phả hệ:

* Bùi Đàm (裴谈), Tể tướng dưới thời Đường Trung Tông.
* Bùi Miện (裴冕, ? - 770), Tể tướng dưới thời Đường Túc Tông. 
* Bùi Tuân Khánh (裴遵庆, ? - 775), Tể tướng dưới thời Đường Túc Tông.
* Bùi Triệt (裴澈, ? - 887), Tể tướng dưới thời Đường Hy Tông. 
* Bùi Xu (裴樞, 854 - 905), Tể tướng dưới thời Đường Hy Tông, bị Hậu Lương Thái Tổ xử tử.
* Bùi Thản (裴坦, ? - 874), Tể tướng dưới thời Đường Ý Tông.
** Bùi Chất (裴質), lấy con gái tể tướng Dương Thu. 
* Bùi Chí (裴贽, ? - 905), Tể tướng dưới thời Đường Ý Tông, bị Hậu Lương Thái Tổ xử tử.
* Bùi Tốn (裴巽), lấy Tiết Quốc công chúa (薛國公主), con gái Đường Duệ Tông. 
* Bùi Tề Khâu (裴齐丘), lấy Vĩnh Ninh công chúa (永寧公主), con gái Đường Huyền Tông.
* Bùi Toánh (裴颍), lấy Tề Quốc công chúa (齊國公主), con gái Đường Huyền Tông.
* Bùi chiêu nghi, phi tần của Đường Túc Tông. 
* Bùi mỗ, lấy Quắc Quốc phu nhân Dương thị, chị gái Dương quý phi. Có với nhau một con trai là Bùi Huy (裴徽) lấy Cáo Quốc công chúa (郜國公主), con gái Đường Huyền Tông; cháu trai là Bùi Dịch (裴液) lấy Tấn Dương Công chúa (晋阳公主), con gái Đường Đại Tông.
* Bùi Hồng (裴竑), nhậm Thái bộc khanh, lấy Tân Bình công chúa (新平公主, ? - 776), con gái Đường Huyền Tông. Có với nhau một con trai là Bùi Phảng (裴仿) lấy Vĩnh Thanh công chúa (永清公主), con gái Đường Đại Tông. 
* Bùi Tổn (裴损), lấy Trần Lưu Công chúa (陈留公主), con gái Đường Hiến Tông.

## Ghi chú