Bộ Thỏ

**Bộ Thỏ** (**Lagomorpha**) là một bộ động vật có vú bao gồm hai họ: Leporidae (thỏ và thỏ đồng) và Ochotonidae (thỏ cộc pika). Từ Lagomorpha được ghép từ hai từ tiếng Hy Lạp cổ đại: *lagos* (λαγώς, "thỏ đồng") + *morphē* (μορφή, "dạng"). Hiện có 91 loài thuộc Bộ Thỏ còn sinh tồn, trong đó có 30 loài thỏ cộc, 29 loài thỏ, và 32 loài thỏ đồng.

Bộ Thỏ và Bộ Gặm nhấm cùng nhau tạo nên nhánh Glires. Bộ Thỏ có lẽ đã bắt nguồn từ Châu Á, rồi lan rộng khắp Bắc Bán cầu. Về sau, các loài gặm nhấm dần trở nên lấn lướt và chiếm hữu nhiều hốc sinh thái hơn.

## Phân loại và lịch sử tiến hoá
Những danh pháp sau đây từng được dùng để chỉ bộ Thỏ, nay đều là danh pháp đồng nghĩa: *Duplicidentata* - Illiger, 1811; *Leporida* - Averianov, 1999; *Neolagomorpha* - Averianov, 1999; *Ochotonida* - Averianov, 1999; and *Palarodentia* - Haeckel, 1895.

Họ Prolagidae nay tuyệt chủng có một loài sống sót đến tận thời cận đại (khoảng năm 1774): *[[Prolagus sardus]]*, với vết tích tìm thấy ở Sardegna, Corse, và những đảo lân cận.

Lịch sử tiến hoá của bộ Thỏ vẫn chưa được làm rõ. Cho tới gần đây, người ta vẫn thường cho rằng *[[Eurymylus]]*, cư ngụ ở Đông Á vào cuối thế Paleocen hay đầu thế Eocen, có liên quan với, hay thậm chí là, tổ tiên của bộ Thỏ. Những nghiên cứu bằng chứng hoá thạch đề xuất rằng bộ Thỏ có lẽ bắt nguồn từ Anagaloidea, còn *Eurymylus* có quan hệ gần hơn với gặm nhấm (dù không phải tổ tiên trực tiếp). Leporidae xuất hiện vào cuối thế Eocen rồi mau chóng lan ra khắp Bắc Bán cầu; chúng có xu hướng kéo dài cặp chân sau. Ochotonidae xuất hiện vào thế Oligocen ở miền đông châu Á.

Bộ Thỏ chắc hẳn là từng đa dạng hơn nhiều so với ngày nay (chừng 75 chi cùng 230 loài có hoá thạch) với nhiều loài chung sống trong một quần xã.

Một nghiên cứu đề xuất rằng bộ Thỏ bắt nguồn từ tiểu lục địa Ấn Độ, khi mà nơi đây vẫn là lục địa tách biệt với châu Á vào thế Paleocen.

## Phân loại
*Bộ Lagomorpha Brandt 1885
**Họ Leporidae Fischer de Waldheim 1817 (thỏ, thỏ đồng)
***Phân họ † Archaeolaginae
****Chi †*[[Archaeolagus]]* Dice 1917
****Chi †*[[Hypolagus]]* Dice 1917
****Chi †*[[Notolagus]]* Wilson 1938
****Chi †*[[Panolax]]* Cope 1874
***Phân họ Leporinae Trouessart 1880
****Chi †*[[Alilepus]]* Dice 1931
****Chi *[[Pygmy rabbit|Brachylagus]]*
****Chi *[[Bushman rabbit|Bunolagus]]*
****Chi *[[Hispid hare|Caprolagus]]* Blyth 1845
****Chi *[[Hare|Lepus]]* Linnaeus 1758
****Chi *[[Nesolagus]]* Forsyth Major 1899
****Chi *[[European rabbit|Oryctolagus]]* Lilljeborg 1874
****Chi †*[[Nuralagus rex|Nuralagus]]* Lilljeborg 1874
****Chi *[[Amami rabbit|Pentalagus]]* Lyon 1904
****Chi †*[[Pliolagus]]* Kormos 1934
****Chi †*[[Pliosiwalagus]]* Patnaik 2001
****Chi *[[Poelagus]]*
****Chi †*[[Pratilepus]]* Hibbard 1939
****Chi *[[Pronolagus]]* Lyon 1904
****Chi *[[Volcano rabbit|Romerolagus]]* Merriam 1896
****Chi †*[[Serengetilagus]]* Dietrich 1941
****Chi *[[Sylvilagus]]* Gray 1867
***Phân họ †Palaeolaginae Dice 1929
****Tribe †Dasyporcina Gray 1825
*****Chi †*[[Coelogenys]]* Illiger 1811
*****Chi †*[[Agispelagus]]* Argyropulo 1939
*****Chi †*[[Aluralagus]]* Downey 1968
*****Chi †*[[Austrolagomys]]* Stromer 1926
*****Chi †*[[Aztlanolagus]]* Russell & Harris 1986
*****Chi †*[[Chadrolagus]]* Gawne 1978
*****Chi †*[[Gobiolagus]]* Burke 1941
*****Chi †*[[Lagotherium]]* Pictet 1853
*****Chi †*[[Lepoides]]* White 1988
*****Chi †*[[Nekrolagus]]* Hibbard 1939
*****Chi †*[[Ordolagus]]* de Muizon 1977
*****Chi †*[[Paranotolagus]]* Miller & Carranza-Castaneda 1982
*****Chi †*[[Pewelagus]]* White 1984
*****Chi †*[[Pliopentalagus]]* Gureev & Konkova 1964
*****Chi †*[[Pronotolagus]]* White 1991
*****Chi †*[[Tachylagus]]* Storer 1992
*****Chi †*[[Trischizolagus]]* Radulesco & Samson 1967
*****Chi †*[[Veterilepus]]* Radulesco & Samson 1967
****Tribe *incertae sedis*
*****Chi †*[[Litolagus]]* Dawson 1958
*****Chi †*[[Megalagus]]* Walker 1931
*****Chi †*[[Mytonolagus]]* Burke 1934
*****Chi †*[[Palaeolagus]]* Leidy 1856
**Họ Ochotonidae Thomas 1897 (pika)
***Chi †*[[Alloptox]]* Dawson 1961
***Chi †*[[Amphilagus]]* Tobien 1974
***Chi †*[[Bellatona]]* Dawson 1961
***Chi †*[[Cuyamalagus]]* Hutchison & Lindsay 1974
***Chi †*[[Desmatolagus]]* Matthew & Granger 1923
***Chi †*[[Gripholagomys]]* Green 1972
***Chi †*[[Hesperolagomys]]* Clark et al. 1964
***Chi †*[[Kenyalagomys]]* MacInnes 1953
***Chi †*[[Lagopsis (animal)|Lagopsis]]* Schlosser 1894
***Chi *[[Ochotona]]* Link 1795
***Chi †*[[Ochotonoides]]* Teilhard de Jardin & Young 1931
***Chi †*[[Ochotonoma]]* Sen 1998
***Chi †*[[Oklahomalagus]]* Dalquest et al. 1996
***Chi †*[[Oreolagus]]* Dice 1917
***Chi †*[[Piezodus]]* Viret 1929
***Chi †*[[Russellagus]]* Storer 1970
***Chi †*[[Sinolagomys]]* Bohlin 1937
***Chi †*[[Titanomys]]* von Meyer 1843
**Họ †Prolagidae Gureev, 1962 
***Chi †*[[Prolagus]]* Pomel 1853
**Họ *incertae sedis*
***Chi †*[[Eurolagus]]* Lopez Martinez 1977
***Chi †*[[Hsiuannania]]* Xu 1976
***Chi †*[[Hypsimylus]]* Zhai 1977
***Chi †*[[Lushilagus]]* Li 1965
***Chi †*[[Shamolagus]]* Burke 1941

## Tham khảo