Chi Cà

**Chi Cà** (danh pháp: ***Solanum***) là chi thực vật có hoa lớn và đa dạng.

Các loài thuộc chi Cà phân bố trong các môi trường sống tự nhiên khác nhau, có thể là các loài hằng niên hoặc lưu niên, thân leo, cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ. Nhiều loài trước đây thuộc các chi riêng rẽ như *[[Lycopersicon]]* (cà chua) hay *[[Cyphomandra]]* nay đã được gộp thành các phân chi hoặc các đoạn (section) thuộc chi Cà (*Solanum*). Vì vậy, đến nay chi Cà có khoảng 1.500 đến 2.000 loài.

## Tên gọi
Tên khoa học của chi này do Gaius Plinius Secundus (23-79) đặt ra đầu tiên cho một loài thực vật gọi là *strychnos*, có thể là loài *S. nigrum* (lu lu đực) hiện nay. *Solanum* có thể có nguồn gốc từ một từ Latin là *sol*, nghĩa là "mặt trời", tức chỉ quả của loài này như là "quả mặt trời". Một giả thuyết khác là *Solanum* bắt nguồn từ *solare*, nghĩa à "làm dịu" hoặc *solamen*, nghĩa là "dễ chịu", đề cập đến tác dụng của loài này khi ăn vào cơ thể.

Tên tiếng Việt của chi này được lấy theo tên các loài cà, được trồng phổ biến ở Việt Nam.

## Sử dụng làm thực phẩm

Hầu hết các bộ phận của các loài thuộc chi Cà chứa độc tố đối với người (có thể không độc đối với động vật), đặc biệt là các phần màu xanh cũng như quả xanh. Tuy nhiên, nhiều loài lại cho quả, lá hoặc củ ăn được. Ba loài thuộc chi Cà được trồng, thu hoạch và tiêu thụ nhiều nhất ở quy mô toàn cầu gồm:
* Cà chua, *S. lycopersicum*
* Khoai tây, *S. tuberosum*
* Cà tím, *S. melongena*

Trong đó, cà chua và khoai tây là hai trong số ba loài có "giá trị sản xuất" (giá trị năng suất quy ra USD, tính trên thời gian canh tác) cao nhất. Theo thống kê năm 1984, cà chua có giá trị sản xuất đạt 25,30 USD/ha/ngày, đứng sau cải bắp đạt 27,50 USD/ha/ngày, xếp thứ ba là khoai tây với 12,60 USD/ha/ngày, cao hơn rất nhiều so với các loài đứng sau như khoai lang (6,70 USD/ha/ngày), lúa (3,40 USD/ha/ngày).

Một số loài có giá trị kinh tế ở các khu vực trên thế giới, như *[[Solanum aethiopicum|S. aethiopicum]]*, *S. quitoense*, *[[Solanum torvum|S. torvum]]* (cà dại hoa trắng), *[[Solanum muricatum|S. muricatum]]*...

Như các loài khác trong chi, cà chua, khoai tây, và cà tím đều chứa độc tố trong lá và thân cây. Có nhiều trường hợp dùng lá cà chua làm trà đã gây ra tử vong. Trong khoai tây, vỏ khoai cũng chứa độc tố.

## Trồng làm cảnh
Các loài chủ yếu được trồng làm cảnh gồm có:
**[[Solanum aviculare|S. aviculare]]* 
**[[Solanum capsicastrum|S. capsicastrum]]* 
**[[Solanum crispum|S. crispum]]*
**[[Solanum laciniatum|S. laciniatum]]* Cà lá xẻ, cà Úc
**[[Solanum laxum|S. laxum]]* 
**[[Solanum pseudocapsicum|S. pseudocapsicum]]* Cà sơ ri; Cà cảnh; Cà ớt
**[[Solanum rantonnetii|S. rantonnetii]]* 
**[[Solanum seaforthianum|S. seaforthianum]]* (Cà kiểng)
**[[Solanum wendlandii|S. wendlandii]]* 

## Dùng làm thuốc
Dù nhiều loài thuộc chi Cà chứa độc tố, nhưng một số loài lại được dùng trong y học cổ truyền trong nhiều cộng đồng dân cư. Chẳng hạn, *[[Solanum chrysotrichum|S. chrysotrichum]]* có hiệu quả tốt khi dùng để chữa trị viêm da.

## Sinh thái
Các loài thuộc chi Cà là nguồn thức ăn của ấu trùng một số loài thuộc bộ Cánh vẩy (bướm và ngài).

## Hệ thống
Chi Cà do Carl Linnaeus đặt ra vào năm 1753.

Danh sách dưới đây dựa trên cách phân loại truyền thống, kèm theo một số lưu ý. Nhiều phân chi hoặc tổ có thể chưa chính xác; một số loài cần được xác minh lại.

Phân tích dữ liệu về trình tự DNA có thể giúp việc phân loại chính xác hơn.

### Phân chi ''Bassovia''
**Tổ ''Allophylla***
* *Solanum granuloso-leprosum*
*'Tổ *Cyphomandropsis***
* ''[[Solanum glaucophyllum]]'' <small>Desf.</small> &ndash; 
**Tổ *Pachyphylla***
* ''[[Tamarillo|Solanum betaceum]]'' <small>Cav.</small> &ndash; Tamarillo
* ''[[Solanum exiguum]]''
* ''[[Solanum roseum]]''

===Phân chi ''Leptostemonum''===





**Tổ *Acanthophora***
* ''[[Solanum aculeatissimum]]'' <small>Jacq.</small> &ndash
* ''[[Solanum atropurpureum]]'' <small>Schrank</small> 
* ''[[Solanum capsicoides]]'' [[Cà dại quả đỏ]]; Cà nhiều gai; Cà dạng ớt
* ''[[Solanum mammosum]]'' &ndash; [[Cà vú dê]] ([[cà vú bò]])
* ''[[Solanum palinacanthum]]'' <small>[[Michel Félix Dunal|Dunal]]</small>
* ''[[Solanum viarum]]'' <small>Dunal</small> &ndash; [[Cà trái vàng]], [[cà tàu]]
**Tổ *Androceras***
* Loạt ''Androceras''
* Loạt ''Violaceiflorum''
* Loạt ''Pacificum''
**Tổ *Anisantherum***<br />
**Tổ *Campanulata***<br />
**Tổ *Crinitum***<br />
**Tổ *Croatianum***<br />
**Tổ *Erythrotrichum***
* ''[[Solanum robustum]]'' <small>H.L.Wendl.</small> &ndash; 
**Tổ *Graciliflorum***<br />
**Tổ *Herposolanum***
* ''[[Solanum wendlandii]]'' <small>Hook.f.</small> &ndash; 
**Tổ *Irenosolanum***
* ''[[Solanum incompletum]]'' <small>Dunal</small> &ndash; 
* ''[[Solanum nelsonii]]'' <small>Dunal</small> &ndash; 
* ''[[Solanum sandwicense]]'' <small>Hook. & Arn.</small> 
**Tổ *Ischyracanthum***<br />
**Tổ *Lasiocarpa***
* ''[[Solanum lasiocarpum]]'' <small>Dunal</small> [[Cà hung]]; [[Cà trái lông]]
* ''[[Solanum pseudolulo]]'' 
* ''[[Solanum quitoense]]'' 
* ''[[Solanum sessiliflorum]]'' &ndash; [[Cocona]]
**Tổ *Melongena***
* ''[[Solanum aculeastrum]]'' &ndash; 
* ''[[Solanum campechiense]]'' 
* ''[[Solanum carolinense]]''  
* ''[[Solanum citrullifolium]]'' <small>A.Braun</small> 
* ''[[Solanum dimidiatum]]'' <small>Raf.</small>
* ''[[Solanum elaeagnifolium]]'' 
* ''[[Solanum heterodoxum]]'' <small>Dunal</small> 
* ''[[Solanum incanum]]'' <small>L.</small> [[Cà gai]]; Dã gia; [[Trop som nhôm]]
* ''[[Solanum linnaeanum]]'' 
* ''[[Solanum macrocarpon]]'' <small>L.</small> [[Cà pháo]]
* ''[[Solanum marginatum]]'' <small>L.f.</small>
* ''[[Solanum melongena]]'' &ndash; [[cà tím]], [[cà dái dê]] (gồm cả ''S. ovigerum'')
* ''[[Solanum rostratum]]'' <small>Dunal</small> 
* ''[[Solanum sisymbriifolium]]'' <small>[[Jean-Baptiste Lamarck|Lam.]]</small> 
* ''[[Solanum virginianum]]'' <small>L.</small>
**Tổ *Micracantha***
* ''[[Solanum jamaicense]]'' <small>Mill.</small> 
* ''[[Solanum lanceifolium]]'' <small>Jacq.</small>
* ''[[Solanum tampicense]]'' <small>Dunal</small> 
**Tổ *Monodolichopus***<br />
**Tổ *Nycterium***<br />
**Tổ *Oliganthes***
* ''[[Solanum aethiopicum]]'' 
* ''[[Solanum centrale]]'' 
* ''[[Solanum cleistogamum]]'' 
* ''[[Solanum ellipticum]]'' 
* ''[[Solanum pyracanthon]]'' <small>Lam.</small> 
* ''[[Solanum quadriloculatum]]'' <small>F.Muell.</small> 
**Tổ *Persicariae***
* ''[[Solanum bahamense]]'' <small>L.</small> 
* ''[[Solanum ensifolium]]'' <small>Dunal</small>
**Tổ *Polytrichum***<br />
**Tổ *Pugiunculifera***<br />
**Tổ *Somalanum***<br />
**Tổ *Torva***
* ''[[Solanum asteropilodes]]''
* ''[[Solanum chrysotrichum]]'' <small>Schltdl.</small>
* ''[[Solanum lanceolatum]]'' 
* ''[[Solanum paniculatum]]'' 
* ''[[Solanum torvum]]'' - [[cà dại hoa trắng]]

===Phân chi ''Lyciosolanum''===
* ''[[Solanum guineense]]'' <small>L.</small>

===Phân chi ''Solanum sensu stricto''===






**Tổ *Afrosolanum***<br />
**Tổ *Anarrhichomenum***
* ''[[Solanum baretiae]]''
**Tổ *Archaesolanum***
* ''[[Solanum aviculare]]''
**Tổ *Basarthrum***
* ''[[Solanum catilliflorum]]''
* ''[[Solanum muricatum]]'' 
* ''[[Solanum perlongistylum]]''
* ''[[Solanum tergosericeum]]''
**Tổ *Benderianum***<br />
**Tổ *Brevantherum***
* ''[[Solanum bullatum]]''
* ''[[Solanum erianthum]]'' <small>D.Don</small> [[ngoi]], La, La rừng, Cà hôi, Cà lông, Cà hoa lông, Chìa bôi, Phô hức
* ''[[Solanum mauritianum]]'' 
* [[Solanum evolvuloides]]
**Tổ *Dulcamara***
* ''[[Solanum crispum]]'' 
* ''[[Solanum dulcamara]]'' [[Cà đắng ngọt]]
* ''[[Solanum imbaburense]]''
* ''[[Solanum laxum]]'' <small>Spreng.</small>
* ''[[Solanum leiophyllum]]''
* ''[[Solanum seaforthianum]]'' <small>Andrews</small> &ndash; [[Cà kiểng]]
* ''[[Solanum triquetrum]]'' <small>Cav.</small> 
* ''[[Solanum wallacei]]'' (gồm cả ''S. clokeyi'')
* ''[[Solanum xanti]]'' 
**Tổ *Herpystichum***<br />
**Tổ *Holophylla***
* ''[[Solanum diphyllum]]'' <small>L.</small> [[Cà hai lá]]
* ''[[Solanum pseudocapsicum]]'' (gồm cả ''S. capsicastrum'') [[Cà sơ ri]]; Cà cảnh; [[Cà ớt]]
* ''[[Solanum pseudoquina]]'' (gồm cả ''S. inaequale'' <small>Vell.</small>)
**Tổ *Juglandifolia***
* ''[[Solanum juglandifolium]]''
* ''[[Solanum ochranthum]]''
**Tổ *Lemurisolanum***<br />
**Tổ *Lycopersicoides***
* ''[[Solanum lycopersicoides]]'' <small>Dunal</small> 
* ''[[Solanum sitiens]]''
**Tổ *Lycopersicon***
* ''[[Solanum arcanum]]'' <small>Peralta</small> 
* ''[[Solanum chilense]]''
* ''[[Solanum corneliomulleri]]''
* ''[[Solanum huaylasense]]'' <small>Peralta</small>
* ''[[Solanum peruvianum]]'' <small>L.</small>
* ''[[Solanum cheesmaniae]]'' <small>(L.Riley) Fosberg</small>
* ''[[Solanum chmielewskii]]''
* ''[[Solanum galapagense]]'' <small>S.C.Darwin & Peralta</small>
* ''[[Solanum habrochaites]]''
* ''[[Cà chua|Solanum lycopersicum]]'' &ndash; [[Cà chua]]
* ''[[Solanum neorickii]]''
* ''[[Solanum pennelli]]''
* ''[[Solanum pimpinellifolium]]''

**Tổ *Macronesiotes***<br />
**Tổ *Normania***<br />
**Tổ *Petota***
* ''[[Solanum albornozii]]''
* ''[[Solanum bulbocastanum]]'' 
* ''[[Solanum bukasovii]]'' <small>Juz. ex Rybin</small>
* ''[[Solanum burtonii]]''
* ''[[Solanum cardiophyllum]]'' 
* ''[[Solanum chilliasense]]''
* ''[[Solanum commersonii]]'' <small>Dunal</small>
* ''[[Solanum demissum]]'' <small>Lindl.</small>
* ''[[Solanum jamesii]]'' 
* ''[[Solanum minutifoliolum]]''
* ''[[Solanum paucijugum]]''
* ''[[Solanum phureja]]'' <small>Juz. & Bukasov</small>
* ''[[Solanum pinnatisectum]]'' <small>Dunal</small> 
* ''[[Solanum regularifolium]]''
* ''[[Solanum stoloniferum]]'' <small>Schltdl.</small> 
* ''[[Solanum stenotomum]]'' (gồm cả ''S. goniocalyx'')
* ''[[Solanum ternatum]]'' (gồm cả ''S. ternifolium'')
* ''[[Solanum tuberosum]]'' &ndash; Khoai tây
**Tổ *Pteroidea***<br />
**Tổ *Quadrangulare***<br />
**Tổ *Regmandra***<br />
**Tổ *Solanum**'
* *Solanum adscendens* <small>Sendtner</small> 
* *Solanum americanum* <small>[[Philip Miller|Mill.]]</small> 
* *Solanum chenopodioides* <small>Lam.</small> (gồm cả *S. gracilius*)
* *Solanum douglasii* <small>Dunal</small> 
* *Solanum interius* <small>Rydb.</small>
* *Solanum nigrescens* <small>M.Martens & Galeotti</small> 
* *Solanum nigrum* <small>L.</small> [[lu lu đực]]
* *Solanum pseudogracile* <small>Heiser</small> 
* *Solanum ptychanthum* 
* *Solanum retroflexum* 
* *Solanum sarrachoides* 
* *Solanum scabrum* <small>Mill.</small>
* *Solanum triflorum* <small>Nutt.</small> 
* *Solanum villosum* <small>Mill.</small>

===Một số loài khác đáng chú ý===


* *Solanum amygdalifolium* <small>Steud.</small>
* *Solanum bellum*
* *Solanum cajanumense*
* *Solanum chimborazense*
* *Solanum chrysasteroides*
* *Solanum cinnamomeum*
* *Solanum conocarpum* <small>Rich. ex Dunal</small> 
* *Solanum cremastanthemum*
* *Solanum davisense* <small>Whalen</small>
* *Solanum densepilosulum*
* *Solanum donianum* <small>Walp.</small> 
* *Solanum dolichorhachis*
* *Solanum fallax*
* *Solanum ferox* <small>L.</small> &ndash; [[Cà dử]], [[cà trời]]
* *Solanum fortunense*
* *Solanum furcatum* 
* *Solanum glabratum* <small>Dunal</small>
* *Solanum haleakalaense* <small>H.St.John</small>
* *Solanum hindsianum* <small>Benth.</small> 
* *Solanum hypermegethes*
* *Solanum hypocalycosarcum*
* *Solanum interandinum*
* *Solanum latiflorum*
* *Solanum leucodendron*
* *Solanum lumholtzianum* <small>Bartlett</small> 
* *Solanum luteoalbum* (gồm cả *S. semicoalitum*)
* *Solanum lycocarpum* 
* *Solanum melissarum* <small>Bohs</small>
* *Solanum nudum* <small>Dunal</small> 
* *Solanum ovum-fringillae*
* *Solanum paralum*
* *Solanum parishii* <small>A.Heller</small> 
* *Solanum physalifolium* <small>Rusby</small>
* *Solanum pinetorum*
* *Solanum polygamum* <small>Vahl</small> 
* *Solanum pyrifolium* <small>Lam.</small>
* * Solanum pubescens*<small> Willd.
* *Solanum riedlei* <small>Dunal</small> 
* *Solanum rudepannum* <small>Dunal</small>
* *Solanum rugosum* <small>Dunal</small> 
* *Solanum sibundoyense*
* *Solanum sodiroi* (gồm cả *S. carchiense*)
* *Solanum sycocarpum*
* *Solanum tenuipes* <small>Bartlett</small> 
* *Solanum tobagense*
* *Solanum trilobatum* <small>L.</small> [[Cà ba thùy]]
* *Solanum umbelliferum* 
* *Solanum verrogeneum* <small>Berengena</small>
* *Solanum violaceum* <small>Ortega</small>[[Cà dại hoa tím]], [[Cà Ấn]], [[Cà dại hoa xanh]]
* *Solanum viride* <small>Spreng.</small> &ndash; Green Nightshade
* *Solanum woodburyi* <small>Howard</small> &ndash; [[Woodbury's Nightshade]]

===Các loài từng được xếp vào chi Cà===

Các loài từng được xếp vào chi Cà, nay đã chuyển sang các chi khác:
* *Chamaesaracha coronopus* (tên cũ *S. coronopus*)
* *Lycianthes biflora* (tên cũ *S. multifidum* <small>Buch.-Ham. ex D.Don</small>)
* *Lycianthes denticulata* (tên cũ *S. gouakai* var. *angustifolium* và var. *latifolium*)
* *Lycianthes lycioides* (tên cũ *S. lycioides* var. *angustifolium*)
* *Lycianthes mociniana* (tên cũ *S. uniflorum* <small>Dunal in Poir.</small> và *S. uniflorum* <small>Sessé & Moc.</small>)
* *Lycianthes rantonnetii* (tên cũ *S. rantonnetii*, *S. urbanum* var. *ovatifolium* và var. *typicum*)
* Một số loài thuộc chi *Lycianthes* từng được đặt tên là *S. chrysophyllum*, *S. ciliatum* <small>Blume ex Miq.</small>, *S. corniculatum* <small>Hiern</small>, *S. lanuginosum*, *S. loxense*, *S. mucronatum*, *S. retrofractum* var. *acuminatum*, *S. violaceum* <small>Blume</small>, *S. violifolium* f. *typicum*, *S. virgatum* notst *β albiflorum*, *S. uniflorum* <small>Lag.</small> hoặc *S. uniflorum* var. *berterianum''.

## Chú thích

## Liên kết ngoài

* 
* 
* 
*