Yuzu

**Yuzu** (*Citrus junos*, từ tiếng Nhật  *dữu tử* hoặc ) là một loại cây ăn quả có múi thuộc họ Rutaceae có nguồn gốc từ Đông Á. Yuzu được trồng chủ yếu ở Đông Á, mặc dù gần đây cũng có ở New Zealand, Úc, Tây Ban Nha, Ý và Pháp. 

Cây được cho là có nguồn gốc ở miền trung Trung Quốc. Vốn là giống lai F1 của phân loài *quýt rừng Mãng Sơn* của quýt thường và cam Nghi Xương.

## Mô tả
Loại quả này giống như một quả bưởi nhỏ với vỏ không đều và có thể có màu vàng hoặc xanh tùy thuộc vào độ chín. Quả y*uzu* rất thơm, thường có đường kính khoảng từ  nhưng cũng có thể to bằng quả bưởi thường (đến , hoặc lớn hơn) và cân nậng khoảng 120 đến 130g.

Yuzu có dạng cây bụi thẳng đứng hoặc cây nhỏ, thường có nhiều gai lớn. Lá cây nổi bật với cuống lá lớn, giống như lá đơn, giống lá chanh Thái và cam Nghi Xương có họ hàng gần và hương thơm nồng.

Yuzu gần giống với sudachi (*Citrus sudachi*, mọc ở tỉnh Tokushima, một loại cam lai chéo yuzu-quýt) ở nhiều khía cạnh, tuy nhiên, không giống như sudachi, yuzu khi chín có màu cam và có sự khác biệt tinh tế giữa hương vị của quả.

Tập tin:Citrus junos fruits.jpg|Yuzu và mặt cắt ngang
Tập tin:Yuzu tree 4 years old.jpg|Lá cây có cuống lớn giống như lá đơn.
Tập tin:Yuzuandmandarine.JPG|Yuzu (trái) so với quýt (phải)
Tập tin:Citrus junos fruits 3.jpg|Giỏ yuzu chín 
Tập tin:Citrus junos fruits 4.jpg|Giỏ yuzu chín 


## Trồng trọt
Yuzu có nguồn gốc ở thượng nguồn sông Dương Tử của Trung Quốc. Cây được du nhập vào Nhật Bản và Hàn Quốc vào thời nhà Đường. Cây phát triển chậm, thường cần mười năm để ra quả.  Để rút ngắn thời gian đậu quả, cây có thể được ghép vào karatachi (''P. trifoliata'').  Điều bất thường ở các loại cây có múi là tương đối chịu được sương giá, do loài tổ tiên là cam Nghi Xương vốn chịu lạnh, có thể trồng ở những vùng có mùa đông thấp đến , nơi cây có múi nhạy cảm hơn sẽ không phát triển mạnh. 

## Giống trồng và trái cây tương tự
Ở Nhật Bản, một phiên bản trang trí của yuzu được gọi là ,  "hoa yuzu", cũng được trồng để lấy hoa hơn là lấy quả. Một loại yuzu ngọt được gọi là *yuko*, chỉ có ở Nhật Bản, đã trở nên nguy cấp nghiêm trọng trong những năm 1970 và 1980; một nỗ lực lớn đã được thực hiện để hồi sinh giống này ở miền nam Nhật Bản. Một loại yuzu khác ở Nhật Bản, có vỏ sần sùi, được gọi là .

Dangyuja, một loại quả có múi của Hàn Quốc từ đảo Jeju, thường được xem là một loại yuzu do hình dạng và hương vị tương tự, nhưng đó là một loại bưởi về mặt di truyền.

## Sử dụng

### Đông Á

#### Trong ẩm thực

##### Nhật Bản

Sản lượng yuzu nội địa là khoảng 27.000 tấn (2016).  Mặc dù hiếm khi được ăn như một loại trái cây, nhưng yuzu là một thành phần phổ biến trong ẩm thực Nhật Bản, trong đó vỏ thơm (vỏ ngoài) và nước cốt được sử dụng nhiều giống như cách sử dụng chanh vàng trong ẩm thực đa dạng. Hương vị yuzu chua và thơm, gần giống với hương vị bưởi, với hương quýt.

Quả là một thành phần không thể thiếu (cùng với sudachi, daidai và các loại quả có múi tương tự khác) trong nước sốt ponzu làm từ các loại chanh và giấm yuzu cũng được sản xuất. Yuzu thường được kết hợp với mật ong để làm  ( *dữu tử phong mật*), một loại siro dùng để pha trà yuzu ( *dữu tử trà*), hoặc là một thành phần trong đồ uống có cồn như yuzu chua ().  (cũng là  , nghĩa đen là "yuzu và hạt tiêu") là một loại nước sốt cay của Nhật Bản được làm từ vỏ quả yuzu xanh hoặc vàng, ớt xanh hoặc đỏ và muối.

Quả được sử dụng để làm rượu (chẳng hạn như  , *dữu tử tiểu đinh*) và rượu vang.   Vỏ quả yuzu cắt nhỏ được dùng để trang trí món bánh pudding trứng muối có vị mặn gọi là *[[chawanmushi]]*, cũng như súp miso. Nó thường được sử dụng cùng với  và . Yuzu được sử dụng để làm nhiều loại đồ ngọt khác nhau, bao gồm mứt cam và bánh ngọt. Quả được sử dụng rộng rãi trong hương liệu của nhiều sản phẩm ăn nhẹ, chẳng hạn như Doritos.  


Tập tin:Yuzuvinegar.jpg|Một chai giấm yuzu
Tập tin:Gokkun Umajimura.JPG|Món uống từ quả yuzu "Gokkun Umajimura". Sản xuất tại Umaji, Kōchi, Nhật Bản
Tập tin:Iki Beer Yuzu.jpg|1 loại bia nấu từ quả yuzu.


##### Hàn Quốc

Trong ẩm thực Hàn Quốc, yuja được sử dụng phổ biến nhất để làm  (, mứt cam yuja) và trà yuja.  có thể được nấu bằng yuja đã gọt vỏ ngâm đường, tách nước và thái lát mỏng. Món , trà yuja, có thể nấu bằng cách pha nước nóng với .  (, rượu punch yuja), nhiều loại  (rượu punch trái cây), là một món tráng miệng phổ biến khác được nấu cùng yuja. Yuja cũng là thành phần phổ biến trong món ăn phương Tây kiểu Hàn Quốc, chẳng hạn như xa lát.


Tập tin:Yujacha.jpg|Trà yuja và 
Tập tin:Deodeok yuja salad.jpg| yuja salad
Tập tin:Yuzu bread.jpg|Bánh mì yuja được bán ở Yeosu
Tập tin:Salad_with_yuja_dressing.jpg|Món xà lách trộn quả yuja


#### Cách dùng khác

##### Tắm Yuzu
Yuzu cũng được biết đến với hương thơm nồng đặc trưng và dầu từ vỏ được bán trên thị trường dưới dạng nước hoa. Ở Nhật Bản, tắm với yuzu vào ngày đông chí, là một phong tục có muộn nhất từ đầu thế kỷ 18 đến nay. Toàn bộ quả yuzu được thả nổi trong nước nóng của bồn tắm, đôi khi được bọc trong túi vải để tỏa hương thơm.  Quả cũng có thể được cắt đôi, để cho nước ép quả hòa với nước tắm. Tắm cùng yuzu, thường được gọi là *yuzu yu* (柚子湯. *dữu tử thang*), còn có tên là *yuzu buro* (柚子風呂, *dữu tử phong lã*), được cho là có tác dụng chống cảm lạnh, trị da sần sùi, làm ấm cơ thể và thư giãn đầu óc.

##### Dùng làm gỗ
Phần thân của *[[taepyeongso]]*, một loại kèn oboe truyền thống của Hàn Quốc, gần giống với kèn tỏa niệt của Trung Quốc hoặc zurna, thường được chế tạo từ gỗ táo tàu, dâu tằm hoặc yuzu.

### Nơi khác
Bắt đầu từ đầu thế kỷ 21, yuzu ngày càng được các đầu bếp ở Hoa Kỳ và các quốc gia phương Tây khác sử dụng nhiều hơn, gây chú ý trong một bài báo năm 2003 trên tờ *[[The New York Times]]*.

Tại Hoa Kỳ, Bộ Nông nghiệp có lệnh cấm nhập khẩu yuzu tươi (cùng với hầu hết các loại quả có múi) từ nước ngoài, bao gồm cả quả và cây. Điều này nhằm ngăn chặn lây lan bệnh truyền nhiễm giữa các loại cây trồng trong nước.

## Xem thêm

* Quất
* Dangyuja

## Chú thích

 
## Liên kết ngoài