Họ Hồng hoàng

**Họ Hồng hoàng** hay **họ Mỏ sừng** (danh pháp khoa học ***Bucerotidae***), là một họ chim, theo truyền thống xếp trong bộ Coraciiformes. Tuy nhiên, gần đây người ta xếp nó cùng các họ Upupidae, Phoeniculidae, Bucorvidae trong bộ Bucerotiformes, do việc xếp các họ này trong bộ Coraciiformes làm cho nó trở thành cận ngành với bộ Piciformes.

## Phân loại học
[nhỏ|200px|[Hồng hoàng mũ cát với sừng hồng hoàng]]

* *[[Aceros nipalensis|Aceros]]* Hodgson, 1844: 1 loài (*Aceros nipalensis* – niệc cổ hung)
* *[[Anorrhinus]]* Reichenbach, 1849: 3 loài niệc nâu
* *[[Anthracoceros]]* Reichenbach, 1849: 5 loài cao cát
* *[[Berenicornis comatus|Berenicornis]]* Bonaparte, 1850: 1 loài (*Berenicornis comatus* – niệc đầu trắng)
* *[[Buceros]]* Linnaeus, 1758: 3 loài hồng hoàng, phượng hoàng đất
* *[[Bycanistes]]* Cabanis & Heine, 1860: 6 loài
* *[[Ceratogymna]]* Bonaparte, 1854: 2 loài
* *[[Horizocerus hartlaubi|Horizocerus]]*: Oberholser, 1899: 1 loài (*Horizocerus hartlaubi*)
* *[[Lophoceros]]* Ehrenberg, 1833: 7 loài
* *[[Ocyceros]]* Hume, 1873 : 3 loài
* *[[Penelopides]]* Reichenbach, 1849: 5 loài
* *[[Rhabdotorrhinus]]* Meyer và Wiglesworth, 1898: 4 loài
* *[[Rhinoplax vigil|Rhinoplax]]* Gloger, 1841: 1 loài (*Rhinoplax vigil*)
* *[[Rhyticeros]]* Reichenbach, 1849: 6 loài niệc mỏ vằn
* *[[Tockus]]* Lesson, 1830: 10 loài
* *[[Tropicranus albocristatus|Tropicranus]]* W.L. Sclater, 1922: 1 loài (*Tropicranus albocristatus*)

## Phát sinh chủng loài

Cây phát sinh chủng loài của họ Hồng hoàng vẽ dưới đây lấy theo Gonzalez *et al.* (2013a). Họ đã phân tích tất cả các loài hồng hoàng với việc sử dụng DNA của cả hạt nhân lẫn ti thể. Ở cấp độ chi, các kết quả của họ khớp với kết quả của Viseshakul *et al.* (2011), một phân tích chỉ sử dụng gen cytochrome-b. Viseshakul *et al.* phát hiện ra rằng phần lớn sự đa dạng của họ Hồng hoàng thực sự là cổ xưa. Các chi dường như đã tồn tại như là các dòng dõi riêng biệt trong trên 30 triệu năm. Điều này gây ra một số vấn đề đối với các tác giả này trong việc dung giải cây phát sinh chủng loài của họ Hồng hoàng. Gonzalez *et al.* lại tìm thấy kiểu phân bố hơi khác với độ hỗ trợ tốt hơn. Rất có thể là việc xem xét các gen bổ sung sẽ dẫn tới một vài điều chỉnh tiếp theo. Cụ thể, người ta nghi ngờ rằng *Berenicornis* (niệc đầu trắng) vẫn chưa được đặt đúng chỗ.

Hübner *et al.* (2003) và Gonzalez *et al.* (2013a)  tách chi *Tockus* ra thành hai nhánh là *Lophoceros* và *Tockus* (*sensu stricto*). Bên cạnh các khác biệt về thanh âm, sự chia tách giữa các nhánh này là rất sâu. Viseshakul *et al.* (2011) ước tính sự chia tách này khoảng 45 triệu năm trước. Lưu ý rằng tên gọi *Lophoceros* (Ehrenberg, 1833) có ưu thế hơn so với tên gọi *Rhynchaceros* (Gloger, 1842) như gợi ý của Hübner *et al.* (2003) và Gonzalez *et al.* (2013a). (Sau đó họ đã điều chỉnh điều này trong Gonzalez *et al.* 2013b.)

Có hai điều ngạc nhiên ở cấp độ loài trong Gonzalez *et al.* (2013). Mỏ sừng lùn đen (*[[Horizocerus hartlaubi|Tockus hartlaubi]]*) lại không thuộc về chi *Tockus*. Tại đây nó được xếp như là chị-em với *Tropicranus* trong chi đơn loài *Horizocerus* Oberholser, 1899. Mỏ sừng Sulawesi (*[[Rhabdotorrhinus exarhatus|Penelopides exarhatus]]*) cũng không thuộc về *Penelopides*. Thay vì thế, nó gia nhập cùng nhóm với niệc nhăn (*[[Rhabdotorrhinus corrugatus|Aceros corrugatus]]*), niệc Walden (*[[Rhabdotorrhinus waldeni|Aceros waldeni]]*) và niệc nhăn Minadao (*[[Rhabdotorrhinus leucocephalus|Aceros leucocephalus]]*). Viseshakul *et al.* (2011) trước đó đã chỉ ra rằng chúng không thuộc về chi *Aceros*, và có lúc người ta tách chúng ra để xếp vào chi *Cranobrontes* Riley, 1921, với loài điển hình là *C. leucocephalus*. Nhưng do *Penelopides exarhatus* gia nhập nhóm này nên chi chứa chúng phải có tên khoa học là *Rhabdotorrhinus* Meyer và Wiglesworth, 1898, với loài điển hình là *R. exarhatus*, do tên gọi này có độ ưu tiên cao hơn *Cranobrontes*.

Ngoài việc mất 3 loài cho chi *Rhabdotorrhinus*, một loài trước đây xếp trong chi *Aceros* là niệc bướu (*[[Rhyticeros cassidix|Aceros cassidix]]*) cũng đã được chuyển sang chi *Rhyticeros* với danh pháp *Rhyticeros cassidix*. Tuy nhiên, dường như là nó chỉ có quan hệ họ hàng xa với 5 loài niệc còn lại của *Rhyticeros* và có thể là hợp lý khi xếp nó riêng trong chi chỉ chứa chính nó là *Cranorrhinus* Cabanis và Heine, 1860. Như thế, chi *Aceros* chỉ còn lại 1 loài là niệc cổ hung (*[[Aceros nipalensis]]*).

Phức hợp niệc mỏ đỏ (*Tockus* spp.) được chia tách theo các phân tích của Kemp và Delport (2002) và Delport *et al.* (2004). Một số nhánh trong niệc mỏ đỏ được gộp lại trong Viseshakul *et al.* (2011) cũng hỗ trợ kiểu xử lý này.

## Hiện trạng và bảo tồn
Không có loài chim mỏ sừng châu Phi nào bị đe dọa nghiêm trọng, nhưng nhiều loài chim mỏ sừng châu Á bị đe dọa do săn bắn và mất môi trường sống, vì chúng có xu hướng yêu cầu rừng nguyên sinh. Trong số các loài bị đe dọa này, chỉ có loài niệc túi phẳng (*Rhyticeros subruficollis*) và niệc cổ hung (*Aceros nipalensis*) được tìm thấy trên lục địa châu Á; tất cả những loài khác là biển đảo trong phân bố của chúng. Chỉ riêng ở Philippines, cao cát Palawan (*Anthracoceros marchei*) là sắp nguy cấp và hai loài gồm niệc Mindoro (*Penelopides mindorensis*) và niệc Visaya (*Penelopides panini*) là nguy cấp. Các loài chim mỏ sừng cực kỳ nguy cấp gồm có niệc Walden (*Rhabdotorrhinus waldeni*) và cao cát Sulu (*Anthracoceros montani*), cũng chỉ giới hạn ở Philippines. Cao cát Sulu cũng là một trong những loài chim hiếm nhất thế giới, chỉ với 20 cặp sinh sản hoặc 40 cá thể trưởng thành và phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng sắp xảy ra. Niệc Ticao, một phân loài của niệc Visaya, có lẽ đã bị tuyệt chủng.

## Chú thích