Họ Cá đuôi gai

**Họ Cá đuôi gai** (tên khoa học: ***Acanthuridae***) là một họ cá theo truyền thống được xếp trong phân bộ Acanthuroidei của bộ Cá vược (Perciformes), nhưng những nghiên cứu phát sinh chủng loài gần đây của Betancur và ctv đã xếp nó trong bộ mới lập là Acanthuriformes. Họ này có khoảng 84 loài thuộc 6 chi, và tất cả đều sống ở các vùng nhiệt đới thuộc các đại dương, thường là xung quanh các rạn san hô. Nhiều loài có màu sắc tươi sáng và xuất hiện phổ biến trong các hồ cá cảnh.

Đặc điểm riêng có của họ Cá đuôi gai là một hoặc nhiều cái gai trông giống như con dao mổ và rất sắc nhọn ở trên cả hai mặt của đuôi cá. Cá có vây lưng, vây hậu môn và vây đuôi lớn, trải dài gần hết chiều dài cơ thể. Mõm cá nhỏ và có một hàng răng dùng để ăn tảo biển.

Đa số các loài thuộc họ Cá đuôi gai có kích cỡ tương đối nhỏ với chiều dài cơ thể tối đa là 15–40&nbsp;cm. Tuy nhiên, một số thành viên của các chi *Acanthurus*, *Prionurus* và đa số thành viên của chi *Naso* có thể to lớn hơn, trong đó loài *Naso annulatus* có thể đạt tới 1 m (lớn nhất trong họ). Do những loài cá này tăng trưởng nhanh nên cần phải kiểm tra kích cỡ trưởng thành trung bình và sự phù hợp của cá trước khi đưa cá vào hồ cá cảnh.

## Danh sách loài

* Chi *[[Acanthurus]]*
** *[[Acanthurus achilles]]* Shaw, 1803.
** *[[Acanthurus albimento]]* Carpenter, Williams & Santos, 2017
** *[[Acanthurus albipectoralis]]* Allen & Ayling, 1987.
** *[[Acanthurus auranticavus]]* Randall, 1956.
** *[[Acanthurus bahianus]]* Castelnau, 1855.
** *[[Acanthurus bariene]]* Lesson, 1831.
** *[[Acanthurus blochii]]* Valenciennes, 1835.
** *[[Acanthurus chirurgus]]* (Bloch, 1787).
** *[[Acanthurus chronixis]]* Randall, 1960.
** *[[Acanthurus coeruleus]]* Bloch & Schneider, 1801.
** *[[Acanthurus dussumieri]]* Valenciennes, 1835.
** *[[Acanthurus fowleri]]* de Beaufort, 1951.
** *[[Acanthurus gahhm]]* (Forsskål, 1775).
** *[[Acanthurus grammoptilus]]* Richardson, 1843.
** *[[Acanthurus guttatus]]* Forster, 1801.
** *[[Acanthurus japonicus]]* (Schmidt, 1931).
** *[[Acanthurus leucocheilus]]* Herre, 1927.
** *[[Acanthurus leucopareius]]* (Jenkins, 1903).
** *[[Acanthurus leucosternon]]* Bennett, 1833.
** *[[Acanthurus lineatus]]* (Linnaeus, 1758).
** *[[Acanthurus maculiceps]]* (Ahl, 1923).
** *[[Acanthurus mata]]* (Cuvier, 1829).
** *[[Acanthurus monroviae]]* Steindachner, 1876.
** *[[Acanthurus nigricans]]* (Linnaeus, 1758).
** *[[Acanthurus nigricauda]]* Duncker & Mohr, 1929.
** *[[Acanthurus nigrofuscus]]* (Forsskål, 1775).
** *[[Acanthurus nigroris]]* Valenciennes, 1835.
** *[[Acanthurus nubilus]]* (Fowler & Bean, 1929).
** *[[Acanthurus olivaceus]]* Bloch & Schneider, 1801.
** *[[Acanthurus polyzona]]* (Bleeker, 1868).
** *[[Acanthurus pyroferus]]* Kittlitz, 1834.
** *[[Acanthurus reversus]]* Randall & Earle, 1999.
** *[[Acanthurus sohal]]* (Forsskål, 1775).
** *[[Acanthurus tennentii]]* Günther, 1861.
** *[[Acanthurus thompsoni]]* (Fowler, 1923).
** *[[Acanthurus triostegus]]* (Linnaeus, 1758).
** *[[Acanthurus tristis]]* Randall, 1993.
** *[[Acanthurus xanthopterus]]* Valenciennes, 1835.
* Chi *[[Ctenochaetus]]*
** *[[Ctenochaetus binotatus]]* Randall, 1955.
** *[[Ctenochaetus cyanocheilus]]* Randall & Clements, 2001.
** *[[Ctenochaetus flavicauda]]* Fowler, 1938.
** *[[Ctenochaetus hawaiiensis]]* (Randall, 1955).
** *[[Ctenochaetus marginatus]]* (Valenciennes, 1835).
** *[[Ctenochaetus striatus]]* (Quoy & Gaimard, 1825).
** *[[Ctenochaetus strigosus]]* (Bennett, 1828).
** *[[Ctenochaetus tominiensis]]* Randall, 1955.
** *[[Ctenochaetus truncatus]]* Randall & Clements, 2001.
* Chi *[[Naso (Acanthuridae)|Naso]]*
** *[[Naso annulatus]]* (Quoy & Gaimard, 1825) (cá một sừng sọc, cá bò sừng).
** *[[Naso brachycentron]]* (Valenciennes, 1835).
** *[[Naso brevirostris]]* (Cuvier, 1829).
** *[[Naso caeruleacauda]]* Randall, 1994.
** *[[Naso caesius]]* Randall & Bell, 1992.
** *[[Naso elegans]]* (Rüppell, 1829).
** *[[Naso fageni]]* Morrow, 1954.
** *[[Naso hexacanthus]]* (Bleeker, 1855).
** *[[Naso lituratus]]* (Forster, 1801).
** *[[Naso lopezi]]* Herre, 1927.
** *[[Naso maculatus]]* Randall & Struhsaker, 1981.
** *[[Naso mcdadei]]* Johnson, 2002.
** *[[Naso minor]]* (Smith, 1966).
** *[[Naso reticulatus]]* Randall, 2001.
** *[[Naso tergus]]* Ho, Shen & Chang, 2011
** *[[Naso thynnoides]]* (Cuvier, 1829).
** *[[Naso tonganus]]* (Valenciennes, 1835).
** *[[Naso tuberosus]]* Lacépède, 1801.
** *[[Naso unicornis]]* (Forsskål, 1775).
** *[[Naso vlamingii]]* (Valenciennes, 1835).
* Chi *[[Paracanthurus]]*
** *[[Paracanthurus hepatus]]* (Linnaeus, 1766).
* Chi *[[Prionurus]]*
** *[[Prionurus biafraensis]]* (Blache & Rossignol, 1961).
** *[[Prionurus chrysurus]]* Randall, 2001.
** *[[Prionurus laticlavius]]* (Valenciennes, 1846).
** *[[Prionurus maculatus]]* (Randall & Struhsaker, 1981).
** *[[Prionurus microlepidotus]]* <small>Lacépède</small>, 1804.
** *[[Prionurus punctatus]]* Gill, 1862.
** *[[Prionurus scalprum]]* Valenciennes, 1835.
* Chi *[[Zebrasoma]]*
** *[[Zebrasoma desjardinii]]* (Bennett, 1836).
** *[[Zebrasoma flavescens]]* (Bennett, 1828): Cá đuôi gai vàng.
** *[[Zebrasoma gemmatum]]* (Valenciennes, 1835).
** *[[Zebrasoma rostratum]]* (Günther, 1875).
** *[[Zebrasoma scopas]]* (Cuvier, 1829): Cá đuôi gai nâu hồng.
** *[[Zebrasoma veliferum]]* (Bloch, 1795).
** *[[Zebrasoma xanthurum]]* (Blyth, 1852).

## Khung thời gian tiến hoá các chi


ImageSize = width:1000px height:auto barincrement:15px
PlotArea = left:10px bottom:50px top:10px right:10px

Period = from:-65.5 till:10
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:-65.5
ScaleMinor = unit:year increment:1 start:-65.5
TimeAxis = orientation:hor
AlignBars = justify

Colors =
 #legends
 id:CAR	 value:claret
 id:ANK 	 value:rgb(0.4,0.3,0.196)
 id:HER	 value:teal
 id:HAD	 value:green
 id:OMN	 value:blue
 id:black value:black
 id:white value:white
 id:cenozoic value:rgb(0.54,0.54,0.258)
 id:paleogene value:rgb(0.99,0.6,0.32) 
 id:paleocene value:rgb(0.99,0.65,0.37) 
 id:eocene value:rgb(0.99,0.71,0.42) 
 id:oligocene value:rgb(0.99,0.75,0.48) 
 id:neogene value:rgb(0.999999,0.9,0.1) 
 id:miocene value:rgb(0.999999,0.999999,0) 
 id:pliocene value:rgb(0.97,0.98,0.68) 
 id:quaternary value:rgb(0.98,0.98,0.5)
 id:pleistocene value:rgb(0.999999,0.95,0.68)
 id:holocene value:rgb(0.999,0.95,0.88)
 
BarData=
 bar:eratop
 bar:space
 bar:periodtop
 bar:space
 bar:NAM1
 bar:NAM2

 bar:space
 bar:period
 bar:space
 bar:era

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:M mark:(line,black) width:25 
 shift:(7,-4)
 
 bar:periodtop
 from: -65.5 till: -55.8 color:paleocene text:Thế Paleocen
 from: -55.8 till: -33.9 color:eocene text:Thế Eocen 
 from: -33.9 till: -23.03 color:oligocene text:Thế Oligocen 
 from: -23.03 till: -5.332 color:miocene text:Thế Miocen
 from: -5.332 till: -2.588 color:pliocene text:Plio.
 from: -2.588 till: -0.0117 color:pleistocene text:Thế Pleistocen
 from: -0.0117 till: 0 color:holocene text:Thế Holocen

 bar:eratop
 from: -65.5 till: -23.03 color:paleogene text:Kỷ Paleogen 
 from: -23.03 till: -2.588 color:neogene text:Kỷ Neogen
 from: -2.588 till: 0 color:quaternary text:Kỷ Đệ tứ

PlotData=
 align:left fontsize:M mark:(line,white) width:5 anchor:till align:left

 color:eocene bar:NAM1 from:	-55.8	till:	0	text:	Acanthurus
 color:eocene bar:NAM2 from:	-55.8	till:	0	text:	Naso

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:M mark:(line,black) width:25

 bar:period
 from: -65.5 till: -55.8 color:paleocene text:Thế Paleocen
 from: -55.8 till: -33.9 color:eocene text:Thế Eocen 
 from: -33.9 till: -23.03 color:oligocene text:Thế Oligocen 
 from: -23.03 till: -5.332 color:miocene text:Thế Miocen
 from: -5.332 till: -2.588 color:pliocene text:Plio.
 from: -2.588 till: -0.0117 color:pleistocene text:Thế Pleistocen
 from: -0.0117 till: 0 color:holocene text:Thế Holocen

 bar:era
 from: -65.5 till: -23.03 color:paleogene text:Kỷ Paleogen 
 from: -23.03 till: -2.588 color:neogene text:Kỷ Neogen
 from: -2.588 till: 0 color:quaternary text:Kỷ Đệ tứ



## Từ nguyên và lịch sử phân loại
Tên của họ cá này xuất phát từ các từ *akantha* và *oura* trong tiếng Hi Lạp, tạm dịch là "gai" và "đuôi". Điều này ám chỉ đặc điểm dễ nhận ra của họ Cá đuôi gai, đó là cái "dao mổ" ở cuống đuôi của chúng.

Vào đầu thập niên 1900, họ cá này được gọi là **Hepatidae**.

## Chú thích

## Tham khảo
* 
* 
*