Chi Ngũ gia bì

**Chi Ngũ gia** (danh pháp khoa học: ***Eleutherococcus***, đồng nghĩa: *Acanthopanax*) là chi thực vật có hoa trong họ Araliaceae, chứa 38 loài cây bụi và cây gỗ có gai. Chúng là bản địa khu vực Đông Á, từ đông nam Siberia và Nhật Bản tới Philippines và Việt Nam. Trong số này 18 loài đến từ Trung Quốc, từ khu vực miền trung đến miền tây quốc gia này.

## Từ nguyên và sử dụng danh pháp
Từ "Eleutherococcus" từ tiếng Hy Lạp, có nghĩa là "quả mọng tự do". Từ "Acanthopanax" có nghĩa là "sâm gai".

Danh pháp khoa học trong thực vật học có lịch sử ngoằn nghèo. *Acanthopanax* từng được sử dụng tại Trung Quốc như là tên gọi khoa học chính xác cho chi này cho tới gần đây, trong khi tại phương Tây người ta sử dụng danh pháp *Eleutherococcus* như là tên gọi chính thức.

## Tên gọi
Tên gọi ngũ gia bì () theo Trung dược học có thể gán cho một loạt các loài trong chi này, nhưng hiện nay tại Trung Quốc chúng được gọi chung là ngũ gia (五加, *wujia*), đặc biệt là *[[Eleutherococcus gracilistylus|E. gracilistylus]]*, và theo một nguồn thì ngũ gia sinh dược thật sự là thu hái từ loài này, còn *E. sessiliflorus* chỉ là nguồn thay thế.

Tên gọi trong tiếng Nhật  vay mượn trực tiếp từ tên gọi tiếng Trung, và được áp dụng cho nhiều loài trong chi này. Sách thảo mộc học thế kỷ 10 là *[[Bản thảo hòa danh]]* () giới thiệu *ngũ gia* Trung Quốc như là một loại cây được gọi là *mukogi* (, mâu cổ kỳ), đặc biệt là nói tới *[[Eleutherococcus sieboldianus|E. sieboldianus]]* (tên Nhật: *hime-ukogi*).

## Các loài
**[[Eleutherococcus baoxinensis]]*
**[[Eleutherococcus brachypus]]* - Ngũ gia cuống ngắn.
**[[Eleutherococcus cissifolius]]*
***Eleutherococcus cissifolius* var. *glaber*
**[[Eleutherococcus cuspidatus]]*
**[[Eleutherococcus divaricatus]]*, tiếng Nhật:, *oni-ukogi*. Tìm thấy ở miền trung và nam Nhật Bản, bán đảo Triều Tiên, Trung Hoa đại lục, với nhiều hoa sắp xếp thành chùm hoa hình nón
***Eleutherococcus divaricatus* var. *chiisanensis*
**[[Eleutherococcus eleutheristylus]]*
***Eleutherococcus eleutheristylus* var. *simplex*
**[[Eleutherococcus giraldii]]*
***Eleutherococcus giraldii* var. *villosus*
**[[Eleutherococcus gracilistylus]]* - Ngũ gia.
**[[Eleutherococcus henryi]]*
***Eleutherococcus henryi* var. *faberi*
**[[Eleutherococcus higoensis]]*, tiếng Nhật:
**[[Eleutherococcus huangshanensis]]*
**[[Eleutherococcus hypoleucus]]*, tiếng Nhật:, mọc trên đất đá vôi ở Honshu, Shikoku, Kyushu
**[[Eleutherococcus japonicus]]*
**[[Eleutherococcus lasiogyne]]* - Ngũ gia bì.
***Eleutherococcus lasiogyne* var. *ferrugineus*
**[[Eleutherococcus leucorrhizus]]*
***Eleutherococcus leucorrhizus* var. *fulvescens*
***Eleutherococcus leucorrhizus* var. *scaberulus*
**[[Eleutherococcus nanpingensis]]*
**[[Eleutherococcus nikaianus]]*
**[[Eleutherococcus nodiflorus]]* - Ngũ gia bì hương, ngũ gia, ngũ gia bì, ngũ gia nhỏ.
**[[Eleutherococcus pilosulus]]*
**[[Eleutherococcus pseudosetulosus]]*
**[[Eleutherococcus pubescens]]*
**[[Eleutherococcus rehderianus]]*
***Eleutherococcus rehderianus* var. *longipedunculatus*
**[[Eleutherococcus rufinervis]]*
**[[Eleutherococcus scandens]]*
* *[[Eleutherococcus senticosus]]* (Rupr. & Maxim.) Maxim.,: - Ngũ gia gai, sâm Siberia, *ezo-ukogi* (エゾウコギ), tìm thấy tại Hokkaido, với nhiều hoa trắng mọc thành cụm hình cầu;
* *[[Eleutherococcus seoulensis]]*
* *[[Eleutherococcus sessiliflorus]]*
***Eleutherococcus sessiliflorus* var. *parviceps*
* *[[Eleutherococcus setchuensis]]*
***Eleutherococcus setchuenensis* var. *latifoliatus*
* *[[Eleutherococcus setulosus]]*
* *[[Eleutherococcus sieboldianus]]* (Makino) Koidz., tiếng Nhật:, bản địa Trung Hoa đại lục.
* *[[Eleutherococcus simonii]]*
***Eleutherococcus simonii* var. *longipedicellatus*
* *[[Eleutherococcus spinosus]]* (L. f.) S.Y. Hu, tiếng Nhật:, mọc nhiều tại Honshu và Shikoku, với hoa trắng mọc thành cụm hình cầu
***E. spinosus* f. *espinosus*, tiếng Nhật:
** *E. spinosus* var. *japonicus*, tiếng Nhật:, *tsukushi-ukogi*, *maruba-ukogi*. Mọc tại khu vực đồi núi thuộc vùng Kanto, Tokai, bán đảo Kii.
***E. spinosus* var. *japonicus* f. *ionanthus*, tiếng Nhật:
***E. spinosus* var. *nikaianus*, tiếng Nhật:, tìm thấy tại Honshu, Shikoku, Kyushu với hoa màu lục vàng và quả màu tía đen.
**[[Eleutherococcus stenophyllus]]*
**[[Eleutherococcus trichodon]]*, tiếng Nhật:, tìm thấy ở Honshu và Shikoku
**[[Eleutherococcus trifoliatus]]* - Ngũ gia bì gai, ngũ gia ba lá, ngũ gia bì hương, xuyên gia bì, thích gia bì.
***Eleutherococcus trifoliatus* var. *setosus*
**[[Eleutherococcus verticillatus]]*
**[[Eleutherococcus wardii]]*
**[[Eleutherococcus wilsonii]]*
**[[Eleutherococcus xizangensis]]*

## Hình ảnh

Tập tin:Eleutherococcus henryi FruitsInflorescences BotGardBln0906.jpg
Tập tin:Acanthopanax leucorrhizum 141-8607.jpg


## Chú thích

## Tham khảo

*
*