Đồi Sọ

**Đồi Sọ** (( hay ) hay **Golgotha** ( [Κρανίου Τόπος hay Κρανίο]), **Núi Sọ, đồi Gol-gô-ta, đồi Gô-gô-tha**, là tên được sử dụng ngày nay của một địa điểm trước đây chưa được xác định bên ngoài Jerusalem cổ đại. Theo các Phúc âm Tân ước, Chúa Giê-su người Na-xa-rét đã bị đóng đinh ở đó, trên ngọn đồi này.

Ít nhất là kể từ thời kỳ đầu thời trung cổ, nơi đây đã trở thành địa điểm hành hương. Vị trí chính xác của Calvary theo truyền thống là nó liên kết với một địa điểm hiện nằm trong một trong những nhà nguyện phía nam của Nhà thờ Mộ Thánh, một địa điểm nói rằng đã được Hoàng hậu La Mã Helena, mẹ của Constantinus Đại đế, công nhận trong chuyến viếng thăm Đất Thánh vào năm 325.

Các địa điểm khác được đề xuất: vào thế kỷ 19, các học giả Tin Lành đã đề xuất một địa điểm khác gần Vườn Lăng mộ trên Đồi Xanh (nay là "Đồi Đầu Lâu"), cách địa điểm truyền thống khoảng  về phía bắc và nhà sử học Joan Taylor gần đây đã đề xuất một địa điểm cách  về phía nam-đông nam.

## Tài liệu tham khảo và tên trong Kinh thánh

Tên gọi Calvary và Golgotha ​​bắt nguồn từ Vulgate Latin ,  và  (tất cả đều có nghĩa là "nơi của Đầu lâu" hoặc "một Đầu lâu"), và , được Thánh Jerome sử dụng trong bản dịch của ông về Matthew 27:33, Mark 15:22, Luke 23:33, và John 19:17. Các phiên bản của những cái tên này đã sử dụng trong tiếng Anh ít nhất là từ thế kỷ thứ 10,  một truyền thống được chia sẻ với hầu hết các ngôn ngữ châu Âu bao gồm tiếng Pháp (), tiếng Tây Ban Nha và tiếng Ý (), trước Luther và tiếng Đức (), Ba Lan (), Croatia (Kalvarija), và Litva (). Bản Phiên bản King James năm 1611 mượn các dạng tiếng Latinh trực tiếp, trong khi Wycliffe và các dịch giả khác Anh hóa chúng dưới các hình thức như *Caluarie*, *Caluerie*, và *Calueri* sau này chuẩn hóa thành *Calvary*. Trong khi Phúc Âm chỉ đơn thuần mô tả Golgotha ​​là một "địa điểm", truyền thống Kitô giáo đã mô tả địa điểm này là một đồi hoặc núi ít nhất là từ thế kỷ thứ 6. Do đó, nó thường được gọi là  trong thánh ca tiếng Anh và văn học.

## Vị trí
Không có sự đồng thuận nào về vị trí của địa điểm này. Giăng  mô tả địa điểm đóng đinh là "gần thành phố". Theo Hê-bơ-rơ , nó nằm "ngoài cổng thành".  và  đều lưu ý rằng địa điểm này có thể tiếp cận được đối với "người qua đường". Vì vậy, việc xác định vị trí đóng đinh bao gồm việc xác định một địa điểm, tại thành phố Jerusalem khoảng bốn thập kỷ trước bị phá hủy vào năm 70 CN, sẽ nằm bên ngoài một cổng lớn đủ gần thành phố để những người qua đường không chỉ có thể nhìn thấy Ngài mà còn có thể đọc được dòng chữ 'Jesus người Na-xa-rét, Vua dân Do Thái'.

### Nhà thờ Mộ Thánh
Từ thế kỷ thứ tư, truyền thống Kitô giáo đã ưu tiên vị trí hiện nằm trong Nhà thờ Mộ Thánh. Điều này đặt nhà thờ vào đúng vị trí của bức tường thành Jerusalem ngày nay, bao quanh Thành cổ và được Đế chế Ottoman xây dựng lại vào thế kỷ 16. Những người ủng hộ vị trí Nhà thờ Mộ Thánh truyền thống chỉ ra rằng Jerusalem vào thế kỷ thứ nhất có hình dạng và kích thước khác với thành phố thế kỷ 16, khiến địa điểm của nhà thờ nằm ​​ngoài các bức tường thành trước năm 70 SCN.

Những người bảo vệ địa điểm truyền thống lập luận rằng địa điểm của Nhà thờ Mộ Thánh được Herod Agrippa (41–44) đưa vào trong ranh giới thành phố, ông là người đã xây dựng cái gọi là Bức tường Thứ ba xung quanh một quận phía bắc mới định cư, trong khi vào thời điểm Chúa Jesus bị đóng đinh vào khoảng năm 30 SCN, nó vẫn nằm ngay bên ngoài thành phố.

Henry Chadwick (2003) lập luận khi những người xây dựng của Hadrian quy hoạch lại thành phố cũ, họ "vô tình xác nhận việc đưa Golgotha ​​vào bên trong một bức tường thành mới."

Năm 2007, Dan Bahat, nhà cựu khảo cổ học Thành phố Jerusalem và Giáo sư Nghiên cứu Đất đai Israel tại Đại học Bar-Ilan, tuyên bố "Sáu ngôi mộ từ thế kỷ thứ nhất đã được tìm thấy tại khu vực Nhà thờ Mộ Thánh. Điều đó có nghĩa là, nơi này [không còn] nghi ngờ gì nữa là nằm ngoài thành phố…".

## Nhà thờ Mộ Thánh

Vị trí truyền thống của Golgotha ​​bắt nguồn từ việc Hoàng hậu Helena, mẹ của Constantine Đại đế, xác định nó vào năm 325. Cách đó chưa đầy , Helena cũng đã xác định vị trí ngôi mộ của Chúa Jesus và tuyên bố đã phát hiện ra Thập giá đích thực; con trai bà, Constantine, sau đó đã xây dựng Nhà thờ Mộ Thánh xung quanh toàn bộ địa điểm. Vào năm 333, tác giả của *[[Itinerarium Burdigalense]]*, đi vào từ phía đông, đã mô tả kết quả:

Nhiều nhà khảo cổ học đã đề xuất những địa điểm thay thế trong Nhà thờ là nơi Chúa bị đóng đinh. Nazénie Garibian de Vartavan lập luận bàn thờ của Vương cung thánh đường Constantine, hiện đã bị chôn vùi, đã xây dựng trên địa điểm này.

### Đền thờ Aphrodite

Trước khi Helena xác định, địa điểm này từng là đền thờ của Aphrodite. Công trình của Constantine đã chiếm phần lớn diện tích của khu vực đền thờ trước đó, và *Rotunda* cùng tuyến hành lang (thay thế sau thế kỷ 12 bằng *[[Katholikon|Catholicon]]* và *nhà nguyện Calvary* hiện tại) gần như chồng lấn lên chính tòa nhà đền thờ; nhà thờ vương cung thánh đường mà Constantine xây dựng trên phần còn lại của khu vực đã bị phá hủy vào đầu thế kỷ 11 và vẫn chưa được thay thế. Truyền thống Kitô giáo cho rằng địa điểm này ban đầu là một nơi thờ phụng của Kitô giáo, nhưng Hadrian đã cố tình chôn vùi những di tích Kitô giáo này và xây dựng đền thờ của riêng mình trên đó, vì ông ta bị cho là căm ghét Kitô giáo.

Chắc chắn có bằng chứng cho thấy , ít nhất là sớm nhất là 30 năm sau khi đền thờ Hadrian được xây dựng, những người theo Kitô giáo đã liên kết nó với địa điểm *Golgotha*; Melito xứ Sardis, một giám mục có ảnh hưởng vào giữa thế kỷ thứ 2 trong khu vực, đã mô tả địa điểm này là "giữa con phố, giữa thành phố", trùng khớp với vị trí của đền thờ Hadrian trong thành phố vào giữa thế kỷ thứ 2.

Người La Mã thường xây dựng một thành phố theo bản đồ lưới Hippodamian– một con đường chính bắc-nam, Cardo (nay là Suq Khan-ez-Zeit), và một con đường chính đông-tây, Decumanus Maximus (nay là Via Dolorosa). Quãng trường theo truyền thống sẽ nằm ở ngã tư của hai con đường, với các đền thờ chính nằm cạnh nhau. Tuy nhiên, do sự cản trở của Temple Mount, cũng như trại lính của Quân đoàn thứ Mười trên Đồi phía Tây, thành phố của Hadrian có hai *Cardo*, hai *Decumanus Maximus*, hai quãng trường, và một số đền thờ. Quãng trường phía Tây (nay là Muristan) nằm ở ngã tư đường Tây Cardo và nơi hiện là phố El-Bazar/David, với Đền thờ Aphrodite nằm cạnh, tại ngã tư đường Tây Cardo và Via Dolorosa. Quãng trường phía Bắc nằm ở phía bắc của Temple Mount, tại ngã ba của Via Dolorosa và Cardo phía Đông (Tyropoeon), liền kề với Đền thờ Jupiter Capitolinus, được xây dựng có chủ đích trên đỉnh Temple Mount. Một địa điểm linh thiêng phổ biến khác mà Hadrian đã chuyển đổi thành đền thờ ngoại giáo là Hồ Bethesda, có thể từng nhắc đến trong chương thứ năm của Phúc âm Thánh John, Trên đó là Đền thờ Asclepius và Serapis. Mặc dù vị trí của Đền thờ Aphrodite có thể hoàn toàn vô tình, xét theo bố cục chung của Colonia, Hadrian có thể là đã đồng thời xây dựng các đền thờ ngoại giáo trên các địa điểm linh thiêng khác ở Jerusalem như một phần của chính sách "La Mã hóa" tổng thể.

Các cuộc khai quật khảo cổ học bên dưới Nhà thờ Mộ Thánh đã phát hiện ra những bức vẽ graffiti của những người hành hương theo đạo Thiên chúa, có niên đại từ thời Đền thờ Aphrodite vẫn còn tồn tại, về một con tàu, một biểu tượng phổ biến của đạo Thiên chúa thời kỳ đầu. và dòng chữ khắc "DOMINVS IVIMVS", có nghĩa là "Lạy Chúa, chúng con đã đi", có thể hỗ trợ cho tuyên bố của Melito ở Sardis khẳng định rằng những người theo đạo Thiên chúa đầu tiên xác định Golgotha ​​nằm ở giữa thành phố Hadrian, chứ không phải ở bên ngoài.
### Đá mặt

Trong quá trình phục hồi và khai quật từ năm 1973–1978 bên trong Nhà thờ Mộ Thánh và bên dưới Muristan gần đó, người ta phát hiện ra khu vực này ban đầu là một mỏ đá khai thác đá vôi Meleke trắng; Những phần còn sót lại của mỏ đá ở phía đông bắc nhà nguyện St. Helena hiện có thể tiếp cận từ bên trong nhà nguyện (nếu được phép). Bên trong nhà thờ là một tảng đá, dài khoảng 7 mét, rộng 3 mét và cao 4,8 mét, theo truyền thuyết được cho là tất cả những gì còn sót lại của *Golgotha*; thiết kế của nhà thờ cho thấy *Nhà nguyện Calvary* xây một phần chân trên tảng đá, trong khi phần còn lại nằm trong nhà nguyện bên dưới (gọi là *mộ của Adam*). Virgilio Corbo, một linh mục dòng Phanxicô và là nhà khảo cổ học tham dự cuộc khai quật, cho rằng thành phố, ngọn đồi nhỏ (vẫn còn tồn tại) có thể có hình dạng trông giống như một hộp sọ.

Trong quá trình sửa chữa sàn của *Nhà nguyện Calvary* vào năm 1986 do nhà sử học nghệ thuật George Lavas và kiến ​​trúc sư Theo Mitropoulos thực hiện, người ta đã phát hiện ra một khe tròn có đường kính  trong đá, một mặt bị hở một phần (Lavas cho rằng mặt hở này bị hư hỏng do tai nạn trong quá trình sửa chữa của ông); mặc dù niên đại của khe hở này không chắc chắn, và có thể có niên đại từ đền thờ Aphrodite của Hadrian, Lavas cho rằng đó có thể là nơi đóng đinh, vì nó đủ chắc chắn để giữ cố định một thân gỗ cao tới  (cùng nhiều thứ khác). Công việc phục hồi tương tự cũng phát hiện ra một vết nứt chạy ngang bề mặt tảng đá, kéo dài xuống tới *Nhà nguyện Adam*; các nhà khảo cổ học cho rằng vết nứt này là kết quả của việc công nhân khai thác đá gặp phải một vết nứt trên đá.

Dựa trên các cuộc khai quật vào cuối thế kỷ 20 tại địa điểm này, đã có một số nỗ lực tái tạo hình dạng của vách đá. Những nỗ lực này thường cố gắng tái hiện địa điểm như Constantine đã thấy. Tuy nhiên, vì mặt đất vào thời La Mã thấp hơn khoảng  và địa điểm này là nơi đặt đền thờ Aphrodite của Hadrian, nên phần lớn sườn đá xung quanh chắc hẳn đã bị san phẳng từ lâu trước khi Constantine xây dựng nhà thờ trên địa điểm này. Chiều cao của tảng đá "Golgotha" tự nó đã nhô ra khỏi nền của đền thờ Aphrodite. Lý do Hadrian không phá hủy tảng đá vẫn chưa xác định rõ ràng, nhưng Virgilio Corbo cho rằng một bức tượng, có thể là của Aphrodite, đã được đặt trên đó, theo như một gợi ý khác của Thánh Jerome. Một số nhà khảo cổ học cho rằng trước khi Hadrian sử dụng, mỏm đá này từng là một *nefesh* – đài tưởng niệm tang lễ của người Do Thái, tương đương với bia.
### Hành hương đến Nhà thờ Constantine

Itinerarium Burdigalense nói về Golgotha ​​​​vào năm 333: "... Bên trái là ngọn đồi nhỏ của Golgotha ​​​​nơi Chúa bị đóng đinh. Cách đó khoảng một hòn đá ném là một hầm (crypta) nơi thi hài của Ngài được đặt và sống lại vào ngày thứ ba. Ở đó, hiện tại, theo lệnh của Hoàng đế Constantine, đã xây dựng một vương cung thánh đường, nghĩa là một nhà thờ của vẻ đẹp kỳ diệu", Cyril thành Jerusalem, một nhà thần học lỗi lạc của Giáo hội sơ khai, và là nhân chứng của những ngày đầu xây dựng công trình của Constantine, nói về Golgotha ​​trong tám đoạn văn riêng biệt, đôi khi gần với nhà thờ nơi ông và những người nghe ông tụ họp: "Golgotha, ngọn đồi thánh đứng trên chúng ta ở đây, làm chứng cho cảnh tượng của chúng ta: Mộ Thánh làm chứng, và tảng đá nằm ở đó cho đến ngày nay." Và cũng theo cách đó, người hành hương Egeria thường thuật lại vào năm 383: "... nhà thờ, do Constantine xây dựng, tọa lạc tại Golgotha…" và giám mục Eucherius thành Lyon cũng đã viết cho linh mục Faustus trên đảo vào năm 440: "Golgotha ​​nằm giữa Anastasis và Martyrium, nơi Chúa chịu khổ nạn, vẫn còn hiện ra tảng đá từng chịu đựng chính cây thập tự mà Chúa đã chịu.." *[[Breviarius de Hierosolyma]]* tường thuật vào năm 530: "Từ đó (giữa Vương cung thánh đường), bạn đi vào Golgotha, nơi có một sân lớn. Tại đây, Chúa đã bị đóng đinh. Xung quanh ngọn đồi đó, có những bức màn bạc." (Xem thêm: Eusebius năm 338.)

## Đồi Calvary Gordon

Năm 1842, Otto Thenius, một nhà thần học và học giả Kinh thánh đến từ Dresden, Đức, là người đầu tiên công bố đề xuất rằng gò đá phía bắc Cổng Damascus là địa điểm *Golgotha* trong Kinh thánh. Ông dựa rất nhiều vào nghiên cứu của Edward Robinson. Vào năm 1882–83, Thiếu tướng Charles George Gordon đã tán thành quan điểm này; sau đó địa điểm này đôi khi gọi là Đồi Sọ Gordon. Địa điểm này, ngày nay thường gọi là *[[Đồi Đầu Lâu]]*, nằm bên dưới một vách đá chứa hai hố trũng lớn, mà Gordon cho là giống với mắt của một hộp sọ. Ông và một vài người khác trước ông tin rằng hình dạng giống hộp sọ này đã khiến địa điểm này gọi là Golgotha.

Gần đó là một ngôi mộ cổ được đục trong đá, ngày nay được gọi là Lăng mộ Vườn, mà Gordon cho là mộ của Chúa Jesus. Lăng mộ Vườn chứa một số nơi chôn cất cổ xưa, mặc dù nhà khảo cổ học Gabriel Barkay cho rằng ngôi mộ có niên đại từ thế kỷ thứ 7 trước Công nguyên và địa điểm này có thể đã bị bỏ hoang vào thế kỷ thứ 1.

Eusebius bình luận rằng Golgotha ​​vào thời của ông (thế kỷ thứ 4) được chỉ ra là *phía bắc Núi Zion*. Trong khi *Núi Zion* trước đây được sử dụng để chỉ chính Temple Mount, Josephus, nhà sử học thế kỷ thứ nhất sau Công nguyên, người biết rõ thành phố này trước khi xảy ra cuộc phá hủy Jerusalem của người La Mã, đã xác định Núi Zion là Đồi phía Tây (Núi Zion hiện tại), nằm ở phía nam của cả Garden Tomb và Holy Sepulchre. Do đó, bình luận của Eusebius không đưa ra thêm lập luận nào cho cả hai địa điểm.

## Xem thêm

* Sự đóng đinh Chúa Jesus

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Golgotha Rediscovered – proposes that Golgotha was outside Lions' Gate
* Polish Calvaries: Architecture as a Stage for the Passion of Christ
*