Bà Triệu

**Bà Triệu** (chữ Hán: 趙婆, còn gọi là **Triệu Trinh Nương**, **Triệu Thị Trinh** hay **Triệu Quốc Trinh**, 8 tháng 11 năm 226 – 2 tháng 4 năm 248) là một thủ lĩnh khởi nghĩa ở Việt Nam thế kỷ thứ 3.

## Cuộc đời và sự nghiệp

**Triệu Thị Trinh** sinh ngày 2 tháng 10 năm Bính Ngọ (226) tại miền núi Quan Yên (hay Quân Yên), quận Cửu Chân (nay thuộc làng Quan Yên, hay còn gọi là Yên Thôn, xã Định Tân, tỉnh Thanh Hóa).

Từ nhỏ, bà sớm tỏ ra có chí khí hơn người. Khi cha bà hỏi về chí hướng mai sau, tuy còn ít tuổi, bà đã rắn rỏi thưa: "Lớn lên con sẽ đi đánh giặc như bà Trưng Trắc, Trưng Nhị". Cha mẹ đều mất sớm, Bà Triệu đến ở với anh là Triệu Quốc Đạt, một hào trưởng ở Quan Yên.
 
Lớn lên, bà là người có sức mạnh, giỏi võ nghệ, lại có chí lớn. Đến năm 19 tuổi gặp phải người chị dâu (vợ ông Đạt) ác nghiệt, bà giết chị dâu rồi vào ở trong núi Nưa (nay thuộc các thị trấn Nưa huyện Triệu Sơn, xã Mậu Lâm huyện Như Thanh, xã Trung Thành huyện Nông Cống, Thanh Hóa), chiêu mộ được hơn ngàn tráng sĩ.

Mùa xuân năm Mậu Thìn (248), thấy quan lại nhà Đông Ngô tàn ác, dân khổ sở, Bà Triệu bèn bàn với anh việc khởi binh chống lại.
 
Từ hai căn cứ núi vùng Nưa và Yên Định, quân khởi nghĩa đánh chiếm huyện trị Tư Phố nằm ở vị trí hữu ngạn sông Mã. Đây là căn cứ quân sự lớn của quan quân nhà Đông Ngô trên đất Cửu Chân. Thừa thắng, lực lượng nghĩa quân chuyển hướng xuống hoạt động ở vùng đồng bằng con sông này.

Đang lúc ấy, Triệu Quốc Đạt lâm bệnh qua đời. Các nghĩa binh thấy bà làm tướng có can đảm, bèn tôn lên làm chủ. Bà đã phối hợp với ba anh em họ Lý ở Bồ Điền đánh chiếm các vùng đất còn lại ở phía Bắc Thanh Hóa ngày nay. Đồng thời, bà xây dựng tuyến phòng thủ từ vùng căn cứ Bồ Điền đến cửa biển Thần Phù (Nga Sơn, Thanh Hóa) để ngăn chặn viện binh của giặc Ngô theo đường biển tấn công từ phía Bắc. Khi ra trận, Bà Triệu mặc áo giáp vàng, đi guốc ngà, cài trâm vàng, cưỡi voi trắng một ngà và được tôn là *Nhụy Kiều tướng quân*. Quân Bà đi đến đâu cũng được dân chúng hưởng ứng, khiến quân thù khiếp sợ. Theo truyền thuyết, để mua chuộc, giặc đã phong cho Bà Triệu đến chức *Lệ Hải Bà Vương* (nữ vương xinh đẹp của vùng ven biển), còn bí mật sai tay chân thân tín tới gặp và hứa sẽ cấp cho Bà thật nhiều tiền bạc, nhưng Bà cũng chẳng chút tơ hào. Cũng theo truyền thuyết, sau nhiều trận thất bại, hễ nghe tới việc phải đi đàn áp Bà Triệu là binh lính giặc lại lo lắng, chúng phải thốt lên rằng:

:

Dịch:

:

Được tin cuộc khởi nghĩa lan nhanh, vua Ngô là Tôn Quyền liền phái tướng Lục Dận (cháu của Lục Tốn), sang làm Thứ sử Giao Châu, An Nam hiệu úy, đem theo 8.000 quân sang đàn áp cuộc khởi nghĩa. Đến nơi, tướng Lục Dận liền dùng của cải mua chuộc một số lãnh tụ địa phương để làm suy yếu và chia rẽ lực lượng nghĩa quân.

Những trận đánh ác liệt đã diễn ra tại căn cứ Bồ Điền. Song do chênh lệch về lực lượng và không có sự hỗ trợ của các phong trào đấu tranh khác nên căn cứ Bồ Điền bị bao vây cô lập, và chỉ đứng vững được trong hơn hai tháng. Cuộc khởi nghĩa thất bại.

Theo Trần Trọng Kim trong *[[Việt Nam sử lược]]*, bà chống đỡ với quân Đông Ngô được 1 năm, sáu tháng thì thua. Bà Triệu đã tuẫn tiết trên núi Tùng (nay thuộc xã Triệu Lộc, tỉnh Thanh Hóa) vào năm Mậu Thìn (248), lúc mới 23 tuổi.

Theo truyền thuyết, sau khi tìm thấy thi thể nữ chủ tướng, ba anh em họ Lý đã đắp mộ chu toàn cho Bà ngay trên đỉnh núi. Không bao lâu sau đó, ba ông cũng đã tuẫn tiết dưới chân núi Tùng để giữ trọn lời thề với nữ chủ tướng của mình.

## Câu nói
Năm 19 tuổi, đáp lời người hỏi bà về việc chồng con, Bà Triệu nói: 

Câu nói này thấy chép đầu tiên trong sách *Thanh Hóa kỷ thắng* của Vương Duy Trinh, sống vào thế kỷ 19, từng làm tổng đốc Thanh Hóa. Không thấy các bộ chính sử xưa hơn nhắc tới câu nói này, nên không rõ tính xác thực.

## Tưởng nhớ
Hiện nay, nơi núi Tùng (xã Triệu Lộc) vẫn còn di tích lăng mộ của bà. Cách nơi bà mất không xa, trên núi Gai ngay sát Quốc lộ 1 (đoạn đi qua thôn Phú Điền, xã Triệu Lộc, cách thành phố Thanh Hóa 18 km về phía Bắc) là đền thờ bà. Hằng năm, vào ngày 21 tháng 2 (âm lịch), người dân trong vùng vẫn tổ chức làm lễ giỗ bà.

Tên của bà được đặt cho một số địa danh tại tỉnh Thanh Hóa như huyện Triệu Sơn (từ năm 1964) và xã Triệu Lộc (thuộc huyện Hậu Lộc, từ năm 1954). Tại nhiều tỉnh thành ở Việt Nam, tên bà cũng đã được dùng để đặt tên cho nhiều trường học và đường phố; riêng tại Hà Nội, có một con đường mang tên phố Bà Triệu, và tại Đà Nẵng cũng như vậy nhưng lại viết là Triệu Nữ Vương. 

Ở Trà Vinh, tại ngôi miếu được gọi là *Lầu Bà Cố Hỷ* có thờ bà Triệu Thị Trinh, truyền thuyết dân gian nói rằng xưa kia có 2 sắc phong cho hai anh em bà Triệu (Triệu Thị Trinh và Triệu Quốc Đạt) bị trận bão lớn từ Bắc trôi dạt vào nơi đây, nhân dân đưa hai đạo sắc ra biển nhưng vẫn lại trôi tấp trở vào, nghĩ sắc chọn nơi đây để ngự và làm nơi thờ tự nên người dân ở đây cử người ra Thanh Hóa và lấy kiểu đền thờ bà Triệu Thị Trinh về đây xây cất và thờ cúng.. Bà Cố Hỷ được đồng nhất với bà Triệu và được nhân dân thờ phượng cùng với Triệu Minh Công (tức Triệu Quốc Đạt).

## Nhận định
**Đại Việt sử ký toàn thư** (Ngô Sĩ Liên, thế kỷ 15):Triệu Ẩu là người con gái ở quận Cửu Chân, họp quân trong núi, đánh phá thành ấp, các bộ đều theo như bóng theo hình, dễ hơn trở bàn tay. Tuy chưa chiếm giữ được đất Lĩnh Biểu như việc cũ của Trưng Vương, nhưng cũng là bậc hùng tài trong nữ giới. Ngô Sĩ Liên (1998). Đại Việt sử ký toàn thư, Nội các quan bản, bản dịch của Viện Sử học, Hà Nội: Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, quyển 3, tr. 141
**Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục** (Quốc sử quán triều Nguyễn, thế kỷ 19):Con gái nước ta có nhiều người hùng dũng lạ thường. Bà Triệu Ẩu thật xứng đáng là một nữ kiệt, khí phách hơn người, dẫu là nam nhi cũng khó sánh bằng. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998). Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, bản dịch của Viện Sử học, Hà Nội: Nhà xuất bản Giáo dục, quyển 1, tr. 89.
Sử gia Lê Tung ở thế kỷ 16 viết:

: *Triệu Ẩu (tức Bà Triệu) là người con gái ở quận [[Cửu Chân]], họp quân trong núi, đánh phá thành ấp, các bộ đều theo như bóng theo hình, dễ hơn trở bàn tay. Tuy chưa chiếm giữ được đất Lĩnh Biểu như việc cũ của [[Hai Bà Trưng|Trưng Vương]], nhưng cũng là bậc hùng tài trong nữ giới.*

Vua Tự Đức ở thế kỷ 19 cũng viết:

: *Con gái nước ta có nhiều người hùng dũng lạ thường. Bà Triệu Ẩu thật xứng đáng là người sánh vai được với Hai Bà Trưng. Xem thế thì há có phải chỉ [[Trung Quốc]] mới có đàn bà danh tiếng như chuyện Thành Phu Nhân và Nương Tử Quân mà Bắc sử đã chép đâu.*
:**Thơ ca, câu đối**
:
Trong ''Đại Nam quốc sử diễn ca'' có đoạn "Bà Triệu Ẩu đánh Ngô", khái quát rất sinh động:

Tương truyền quân Ngô khiếp uy dũng của Bà Triệu nên có câu:

Trong dân gian hiện cũng còn truyền tụng nhiều câu thơ ca và câu đối liên quan đến bà như sau: 

Ngoài ra, trong *[[Hồng Đức quốc âm thi tập]]* và trong các tập thơ của các danh sĩ như Nguyễn Đôn Phục, Nguyễn Đôn Dự... đều có thơ khen ngợi Bà Triệu.

## Vấn đề liên quan
### Đoạn cuối cuộc khởi nghĩa
Lâu nay sử sách đều biên chép cuộc khởi nghĩa Bà Triệu thất bại, và bà đã tuẫn tiết năm 248. Tuy nhiên, Giáo sư Lê Mạnh Thát đã dẫn *[[Thiên Nam ngữ lục]]* và *Ngụy chí* để kết luận rằng Bà Triệu đã không thua bởi tay Lục Dận, trái lại đã đánh bại viên tướng này. Lục Dận chỉ chiếm được vùng đất nay thuộc Quảng Tây và Bà Triệu đã giữ được độc lập cho đất nước đến khi Đặng Tuân được Tôn Hựu sai sang đánh Giao Chỉ vào năm 257.  Tuy nhiên, ý kiến mới mẻ này còn phải được sự đồng thuận của nhiều người trong giới.

### Tên gọi
Những bộ sử cổ chỉ gọi bà là *Triệu nữ* (cô gái Triệu), *Triệu Ẩu*. Những tên gọi *Triệu Trinh Nương, Triệu Thị Trinh, Triệu Quốc Trinh*... theo Văn Lang thì rõ ràng là mới đặt gần đây. Tác giả cho biết vấn đề tên gọi này (cũng như tên gọi của Bà Trưng) thuộc phạm trù ngôn ngữ Việt cổ và cách đặt tên người ở thời gian đầu Công nguyên, còn đang được nghiên cứu (tr. 33).
 
Ngoài ra, Bà Triệu còn được người đời tôn là *Nhụy Kiều tướng quân* (vị tướng yêu kiều) và *Lệ Hải bà vương* (vua bà ở vùng biển mỹ lệ).
 
Riêng cái tên **Triệu Ẩu** (趙嫗), thấy xuất hiện lần đầu trong *Nam Việt chí*, *Giao Châu ký* (thế kỷ 4, 5) rồi đến *Thái bình hoàn vũ* (thế kỷ 10) dưới mục Quân Ninh (tức Quân Yên cũ).

Trước đây, *[[Hồng Đức quốc âm thi tập]], [[Đại Việt sử ký toàn thư]], Thanh Hóa kỉ thắng, [[Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục]]... đều* gọi bà là Triệu Ẩu. Sau, sử gia Trần Trọng Kim khi cho tái bản *[[Việt Nam sử lược]]* đã không giải thích mà chỉ ghi chú rằng: *Bà Triệu, các kỳ xuất bản trước để là Triệu Ẩu. Nay xét ra nên để là Triệu Thị Chinh (tr. 52)*.

Kể từ đó có nhiều lý giải khác nhau, như:
* Sử gia Phạm Văn Sơn: *Vì người [[Trung Quốc|Tàu]] căm giận nên đặt tên là Triệu Ẩu (Ẩu có nghĩa là mụ) để tỏ ý khinh mạn* (tr. 205).
* Nhóm tác giả sách *Lịch sử Việt Nam* (trước thế kỷ 10, quyển 1, tập 1): *Sách sử [[Trung Quốc]] gọi bà là Triệu Ẩu với nghĩa xấu (người vú em)* (tr. 109).
* Một số người lại giải thích "ẩu" nghĩa là con mụ họ Triệu, là bà già, hoặc là "nữ tù trưởng Triệu".

### Hình tượng
Sách *Giao Chỉ chí* chép:
:*Trong núi ở quận [[Cửu Chân]] có người con gái họ Triệu, không lấy chồng, họp đảng cướp bóc các quận, huyện, thường mặc áo ngắn màu vàng, chân đi giày mũi cong, ngồi đầu voi mà chiến đấu, sau chết làm thần*.

Sách Thái Bình ngự lãm, phần nói về vúTriệu Ẩu (趙嫗) là một nữ thủ lĩnh thổ phỉ được ghi chép trong *Giao Châu ký* (交州記) của Lưu Tân Kỳ (劉欣期). Bà là người huyện Quân An 軍安, quận Cửu Chân (nay thuộc miền Trung Việt Nam). Theo ghi chép, bà có ngoại hình kỳ dị với bộ ngực dài đến vài thước, suốt đời không lấy chồng.

Triệu Ẩu sau này vào rừng sâu, tập hợp thổ phỉ, dần trở thành thủ lĩnh và tấn công cả quận lỵ. Khi ra trận, bà thường mặc áo gấm vàng, đi guốc cao, và mỗi khi lui quân đều dựng màn trướng, cùng nhiều thiếu niên thân cận vui chơi, có lúc đến vài chục người hầu hạ bên cạnh.

Cuối cùng, Thứ sử Giao Châu là Lục Dận (陸胤), người Ngô Quận, đã đem quân dẹp yên cuộc nổi loạn và tiêu diệt bà.Sách *Những trang sử vẻ vang* giải thích: *Phụ nữ khổng lồ, vú dài... là huyền thoại về bà Mẹ-Đất (terre-Mère, Déesse-Mère). Sau hình tượng đó được khoác cho bất kỳ một phụ nữ hiệt kiệt nào* (tr. 129). Các tác giả sách *Lịch sử Việt Nam* (tập I) cũng đều cho rằng huyền thoại về một người phụ nữ có "vú dài ba thước" vốn rất phổ biến ở phương Nam, từ Hợp Phố đến Cửu Chân. Như truyện "Tẩy thị phu nhân", "Tiểu quốc phu nhân" đều nói họ là những phụ nữ cao to và có vú dài đôi ba thước... Có thể, vì bà Triệu cũng là một người phụ nữ kiệt xuất, nên dân gian đã dùng hình tượng này khoác lên cho bà (tr. 345).

## Chú thích

## Sách tham khảo
* Khuyết danh, *Đại Việt sử lược* (Nguyễn Gia Tường dịch. Nguyễn Khắc Thuần hiệu đính). Nhà xuất bản TP. Hồ Chí Minh, 1993.
* Ngô Sĩ Liên, *[[Đại Việt sử ký toàn thư]]* (Tập 1). Nhà xuất bản KHXH, Hà Nội, 1983.
* Trần Trọng Kim, *[[Việt Nam sử lược]]*. Nhà xuất bản Tân Việt, Sài Gòn, 1968.
* Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên (Quyển 1). Nhà xuất bản Khai Trí, Sài Gòn, lần tái bản năm 1968.
* Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, *Lịch sử VN* (tập I). Nhà xuất bản Đại học & THCN, 1983.
* Trương Hữu Quýnh-Phan Đại Đoàn-Nguyễn Cảnh Minh, *Đại cương lịch sử Việt Nam* (tập I). Nhà xuất bản Giáo dục, 2007.
* Nhiều người soạn, *Lịch sử Việt Nam* (trước thế kỷ 10), quyển 1 tập 1. Nhà xuất bản Giáo dục, 1977.
* Nguyễn Q. Thắng-Nguyễn Bá Thế, *Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam.* Nhà xuất bản KHXH, Hà Nội, 1992.
* Văn Lang-Quỳnh Cư-Nguyễn Anh, *Danh nhân đất Việt (Tập 1*). Nhà xuất bản Thanh niên, 1995.
* Hồng Nam-Hồng Lĩnh, *Những trang sử vẻ vang của dân tộc Việt Nam chống phong kiến Trung Quốc xâm lược*. Nhà xuất bản KHXH, Hà Nội, 1984.
* Hoàng Khôi-Hoàng Đình Thi, *Giai thoại về phụ nữ Việt Nam.* Nhà xuất bản Phụ nữ, 1987.
* ĐỗThị Hảo- Mai Thị Ngọc Chúc, *Các nữ thần Việt Nam*. Nhà xuất bản Phụ nữ, 1984.
* Đặng Duy Phúc, *Việt Nam anh kiệt*. Nhà xuất bản Hà Nội, 2004.
* Nhiều người soạn, *Hỏi đáp lịch sử* (Quyển 1). Nhà xuất bản Trẻ, 2006.
* Nhà Tống, ***[[Thái Bình ngự lãm]]*** (太平御覽), quyển 371, Nhân Sự, bộ 12, nhũ (vú).

## Liên kết ngoài
* 
* Triệu Thị Trinh  trang Văn hóa Việt Nam - Bưu điện Đà Nẵng.
* Ngọn cờ vàng, tác giả Đinh Gia Thuyết, đăng tại trang web của Bộ Văn hóa - Thông tin (Việt Nam).
* Triệu Thi Trinh trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư 
* Triệu Thị Trinh trang quận 8 Thành phố Hồ Chí Minh