WikiLeaks

**WikiLeaks** ()  là một tổ chức truyền thông phi lợi nhuận chuyên công bố các tài liệu bị rò rỉ. Tổ chức hoạt động dựa trên nguồn tài trợ từ các khoản quyên góp và các thỏa thuận hợp tác truyền thông. WikiLeaks đã công bố nhiều tài liệu mật cũng như các tư liệu truyền thông khác do những nguồn tin ẩn danh cung cấp. Được Julian Assange thành lập vào năm 2006, hiện tại tổ chức này do Kristinn Hrafnsson giữ vai trò tổng biên tập. Trang web của WikiLeaks tuyên bố đã phát hành hơn mười triệu tài liệu kèm theo các phân tích liên quan. Lần công bố tài liệu gốc gần nhất của WikiLeaks là vào năm 2019, và ấn phẩm mới nhất ra mắt năm 2021. Kể từ tháng 11 năm 2022, hàng loạt tài liệu trên trang web của tổ chức đã không thể truy cập được. Năm 2023, Assange tuyên bố WikiLeaks không còn khả năng xuất bản vì ông đang bị giam giữ, đồng thời sự giám sát từ chính phủ Hoa Kỳ và những khó khăn tài chính của tổ chức đã gây ảnh hưởng xấu đến các nguồn tin tố giác tiềm năng.

WikiLeaks đã phát hành các kho dữ liệu và tư liệu truyền thông phơi bày những vi phạm nghiêm trọng về nhân quyền và quyền tự do dân sự do nhiều chính phủ trên thế giới thực hiện. Nổi bật là việc công bố đoạn phim về cuộc không kích Baghdad ngày 12 tháng 7 năm 2007 có tựa đề *Collateral Murder*, ghi lại cảnh các nhà báo Reuters người Iraq và nhiều thường dân khác bị một tổ lái trực thăng của Hoa Kỳ sát hại. Tổ chức này cũng công bố hàng nghìn nhật ký chiến trường của quân đội Hoa Kỳ về cuộc chiến của họ tại Afghanistan và Iraq, cũng như các bức điện ngoại giao từ Hoa Kỳ và Ả Rập Xê Út, cùng các email từ chính phủ Syria và Thổ Nhĩ Kỳ. Bên cạnh đó, WikiLeaks còn công bố tài liệu vạch trần tham nhũng tại Kenya và tập đoàn Samherji, các công cụ chiến tranh mạng và giám sát do CIA phát triển, cũng như việc Cơ quan An ninh Quốc gia (NSA) bí mật giám sát Tổng thống Pháp.  Trong chiến dịch bầu cử tổng thống Hoa Kỳ năm 2016, WikiLeaks đã tung ra các email từ Ủy ban Quốc gia Đảng Dân chủ (DNC) và từ người quản lý chiến dịch của ứng viên Hillary Clinton. Các tài liệu này cho thấy ủy ban quốc gia của đảng đã thực sự hoạt động như một cánh tay đắc lực cho chiến dịch của bà Clinton trong các cuộc bầu cử sơ bộ, nhằm mục đích phá hoại chiến dịch tranh cử của Bernie Sanders. Những tiết lộ này đã dẫn đến sự từ chức của chủ tịch DNC và gây tổn hại nặng nề cho chiến dịch tranh cử của Hillary Clinton. 

WikiLeaks đã nhận được nhiều giải thưởng và được các tổ chức truyền thông, các tổ chức xã hội dân sự cũng như các nhà lãnh đạo thế giới ca ngợi nhờ việc phơi bày những bí mật của nhà nước và doanh nghiệp, tăng cường tính minh bạch, thúc đẩy tự do báo chí và thúc đẩy đối thoại dân chủ, đồng thời thách thức các thể chế quyền lực toàn cầu. Tuy nhiên, tổ chức này cũng từng là mục tiêu của các chiến dịch bôi nhọ, bao gồm cả những kế hoạch đã bị hủy bỏ của Palantir và HBGary. Ngoài ra, WikiLeaks còn bị các đơn vị xử lý thanh toán làm gián đoạn hệ thống tiếp nhận tài trợ. Do đó, Quỹ Wau Holland đã đứng ra hỗ trợ xử lý các khoản quyên góp cho WikiLeaks.

Tổ chức này đã vấp phải nhiều chỉ trích do khâu kiểm duyệt nội dung lỏng lẻo và vi phạm quyền riêng tư. Điển hình là việc WikiLeaks từng để lộ số An sinh Xã hội, hồ sơ bệnh án, số thẻ tín dụng và cả chi tiết về các vụ tự tử. Giới truyền thông, các nhà hoạt động, nhà báo cùng nhiều cựu thành viên cũng lên tiếng phê phán WikiLeaks trước những cáo buộc cho rằng tổ chức này thiếu minh bạch nội bộ, có thiên hướng chống Clinton và ủng hộ Trump. Một số nhà báo còn nghi ngờ WikiLeaks có mối liên hệ với chính phủ Nga. Ngoài ra, giới báo chí cũng chỉ trích tổ chức này vì lan truyền các thuyết âm mưu, cũng như đưa ra những mô tả bị cho là phóng đại và gây hiểu lầm về nội dung các tài liệu rò rỉ. Đáng chú ý, sau vụ tung ra các tài liệu tiết lộ về các công cụ của CIA dùng để tấn công thiết bị điện tử tiêu dùng trong hồ sơ Vault 7, cả CIA và Quốc hội Hoa Kỳ đã định danh tổ chức này là một "cơ quan tình báo thù địch phi quốc gia".

## Lịch sử

### Thành lập
[nhỏ|[Julian Assange là một thành viên sáng lập ban đầu]]
Julian Assange là một trong những thành viên sáng lập của WikiLeaks. Cảm hứng cho sự ra đời của WikiLeaks bắt nguồn từ sự kiện Daniel Ellsberg công bố Hồ sơ Lầu Năm Góc (*Pentagon Papers*) vào năm 1971. Assange xây dựng WikiLeaks với mục đích rút ngắn khoảng thời gian từ lúc thông tin bị rò rỉ cho đến khi được truyền thông đưa tin. WikiLeaks được thành lập tại Úc với sự hỗ trợ của Daniel Mathews, và các máy chủ của tổ chức này sớm được chuyển đến Thụy Điển cũng như các quốc gia khác có cơ chế bảo vệ pháp lý mạnh mẽ hơn đối với báo chí. Assange mô tả WikiLeaks là một tổ chức hoạt động xã hội và tuyên bố rằng: "*Phương pháp là sự minh bạch, mục tiêu là công lý*".

Tên miền *wikileaks.org* được đăng ký vào ngày 4 tháng 10 năm 2006. Trang web chính thức đi vào hoạt động và công bố tài liệu đầu tiên vào tháng 12 năm 2006. WikiLeaks mô tả đội ngũ sáng lập là sự kết hợp đa dạng, bao gồm những người bất đồng chính kiến tại châu Á, các nhà báo, nhà toán học và các chuyên gia công nghệ khởi nghiệp đến từ Hoa Kỳ, Đài Loan, châu Âu, Úc và Nam Phi. Vào tháng 1 năm 2007, một nhà tổ chức của WikiLeaks là James Chen đã chia sẻ với tạp chí *[[Time (tạp chí)|TIME]]* rằng: "*Chúng tôi là những người nghiêm túc làm việc cho một dự án nghiêm túc... ba cố vấn [của chúng tôi] đã bị chính quyền tại châu Á bắt giữ, trong đó có một người bị giam hơn sáu năm*".
WikiLeaks tuyên bố "mối quan tâm hàng đầu của tổ chức là các chế độ áp bức tại châu Á, khối cựu Xô viết, khu vực châu Phi cận Sahara và Trung Đông", nhưng họ "cũng mong muốn hỗ trợ những cá nhân ở phương Tây có nguyện vọng vạch trần các hành vi phi đạo đức trong chính phủ và các tập đoàn của chính quốc gia họ". Julian Assange thường là người đại diện cho WikiLeaks trước công chúng; ông từng tự mô tả bản thân là "trái tim và linh hồn của tổ chức này".

### Những năm đầu
Vào tháng 1 năm 2007, John Young đã bị loại khỏi mạng lưới WikiLeaks sau khi đặt câu hỏi về các kế hoạch cho mục tiêu gây quỹ trị giá hàng triệu đô la.Ông cáo buộc Wikileaks là một kênh trung gian của CIA và đã công bố 150 trang email nội bộ của WikiLeaks. Theo tạp chí *[[Wired]]*, các email này ghi lại những nỗ lực của nhóm trong việc xây dựng hình ảnh, cũng như những tranh luận xoay quanh cách thức thực hiện điều đó. Họ cũng thảo luận về tác động chính trị, cải cách tích cực và đưa ra những lời kêu gọi về sự minh bạch trên toàn thế giới.

Tháng 1 năm 2010, WikiLeaks đã tạm ngừng hoạt động trang web trong khi ban quản lý kêu gọi quyên góp. Các tài liệu đã công bố trước đó không còn khả dụng, mặc dù một số tài liệu vẫn có thể được truy cập thông qua các trang web bản sao không chính thức. tuyên bố sẽ khôi phục hoạt động hoàn toàn ngay khi chi phí vận hành được chi trả. Tổ chức cho biết việc ngừng hoạt động là "nhằm đảm bảo tất cả những người liên quan dừng các công việc thường nhật để thực sự dành thời gian cho việc gây quỹ".". Tổ chức dự kiến nguồn kinh phí sẽ được đảm bảo trước ngày 6 tháng 1 năm 2010, và đến ngày 3 tháng 2, WikiLeaks thông báo mục tiêu gây quỹ đã hoàn thành.

Tháng 2 năm 2010, WikiLeaks đã tham gia đề xuất đạo luật Sáng kiến Truyền thông Hiện đại Iceland (Icelandic Modern Media Initiative) nhằm thiết lập một "thiên đường an toàn cho báo chí" tại Iceland. Vào tháng 6, quốc hội nước này đã bỏ phiếu nhất trí thông qua nghị quyết.

WikiLeaks ban đầu sử dụng định dạng trang web kiểu wiki, nhưng điều này đã thay đổi khi trang web được tái khởi động vào tháng 5 năm 2010. Blogger Ryan Singel nhận định rằng sau khi tái khởi động, khả năng bảo mật mã hóa của trang web đã bị suy giảm..

Tháng 10 năm 2010, máy chủ được WikiLeaks sử dụng để lưu trữ các thông tin liên lạc mã hóa đã bị xâm nhập bởi những tin tặc mà người phát ngôn của WikiLeaks mô tả là "có kỹ năng rất cao". Người phát ngôn này cho biết: "máy chủ bị tấn công, bị xâm nhập và các khóa bí mật đã bị lộ"; họ cũng khẳng định đây là vụ xâm nhập đầu tiên trong lịch sử WikiLeaks. Tháng 11 năm 2010, WikiLeaks cho biết trang web của họ đã bị tấn công vài giờ trước khi công bố các bức điện ngoại giao của Hoa Kỳ. Vào tháng 12 năm 2010, tổ chức Spamhaus đã phát đi cảnh báo phần mềm độc hại đối với "WikiLeaks.info", một trang web có liên kết "rất lỏng lẻo" mà tên miền "WikiLeaks.org" đã điều hướng người dùng truy cập vào. Trang web này tuyên bố họ có thể "đảm bảo rằng không có phần mềm độc hại nào trên đó".

## Tài liệu công bố

## Đánh giá

## Chú thích

## Liên kết ngoài

* Org-back-online-Assange-back-in-prison.htm Tên miền WikiLeaks.org hoạt động trở lại Tiếng Anh
* Trang chủ hiện tại của Wikileaks
* *Wikileaks vs. the World*. Presentation by Wikileaks representatives Julian Assange and Daniel Schmitt at the 25th Chaos Communication Congress, Berlin, December 2008. online Flash video and download in higher resolution formats
* Campbell, Matthew (ngày 11 tháng 4 năm 2010) Whistleblowers on US ‘massacre’ fear CIA stalkers , *[[The Times]]*
* 
* WikiLeak.org Independent blog "about the ethical and technical issues of the WikiLeaks.org project"

### Phỏng vấn
* Leak-o-nomy: The Economy of Wikileaks Interview with Julian Assange, spokesperson of Wikileaks. 2010/01/04
* Leak Proof: Transcript  Interview with Julian Assange. 2009/03/13
* Video Interview of Julian Assange  with TED's Chris Anderson *note: includes graphic footage*.