open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bán đảo Iberia

**Bán đảo Iberia** là bán đảo tọa lạc tại miền tây nam châu Âu, chủ yếu được phân chia giữa Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha, hai quốc gia chiếm phần lớn diện tích bán đảo. Andorra và một phần nhỏ của Pháp dọc theo góc đông bắc bán đảo, cùng Gibraltar (một lãnh thổ hải ngoại của Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland), cũng nằm trong bán đảo này. Với diện tích khoảng , đây là bán đảo lớn thứ nhì châu Âu, sau bán đảo Scandinavia.

Bán đảo Iberia, ba mặt Tây Bắc, Tây và Tây Nam giáp Đại Tây Dương (với vịnh Biscay ở phía Tây Bắc và vịnh Cadiz phía Tây Nam). Phía Đông và Đông Nam giáp Địa Trung Hải, thông với Đại Tây Dương qua eo Gibraltar, chỗ hẹp nhất chỉ khoảng 7,7 hải lý (14,3&nbsp;km). Phía Đông Bắc giáp biên giới Pháp.

Mũi Maroki ở cực Nam bán đảo (36° Bắc) cũng là điểm cực Nam của lục địa châu Âu.

Mũi Roca ở cực Tây bán đảo (9°32' Tây) cũng là điểm cực Tây của lục địa châu Âu.

Các dãy núi chính trên bán đảo: dãy Pyrénées, dãy Cantabria, dãy Sierra Nevada... Đỉnh Mulhacen (3478 m) thuộc dãy Sierra Nevada là đỉnh cao nhất trên bán đảo.

Các sông chính: sông Tagus (dài nhất, hơn 1000&nbsp;km), sông Ebro (có lưu lượng lớn nhất), sông Duero, sông Guadiana và sông Guadalquivir. Hầu hết các sông đổ ra Đại Tây Dương, trừ sông Ebro đổ vào Địa Trung Hải.

Tổng dân số bán đảo Iberia tính đến ngày 31 tháng 12 năm 2022 là 56,937,635 người.

## Chú thích
Thanh tịnh đạo

***Thanh tịnh đạo*** (zh. 清淨道, pi. *visuddhi-magga*), nghĩa là "con đường dẫn đến thanh tịnh", là tên của một bộ luận cơ bản của Thượng toạ bộ (pi. *theravādin*), được Phật Âm (pi. *buddhaghosa*) soạn trong khoảng thế kỉ thứ 5. Thanh tịnh đạo trình bày giáo lý của Đại tự (pi. *mahāvihāra*), một trong những trường phái Pali.

Bộ luận này gồm có 3 phần với 23 chương: chương 1-2 nói về Giới (pi. *sīla*), chương 3-13 nói về Định (sa., pi. *samādhi*) và chương 14-23 nói về Huệ (pi. *pañña*). Phần nói về Định trình bày rõ các phương pháp và đối tượng quán niệm của Thượng toạ bộ, khả năng phát triển và thánh quả của các phép thiền định. Trong phần Huệ, *Thanh tịnh đạo* trình bày giáo lý cơ bản của đạo Phật như Tứ diệu đế, Duyên khởi, Bát chính đạo...

*Thanh tịnh đạo* là một bộ luận tuyệt hảo, gần như là một bộ bách khoa toàn thư của Phật giáo và được rất nhiều Phật tử chú trọng đến, không phân biệt Phật giáo Nguyên thủy hay Đại thừa. Nhà Phật học danh tiếng châu Âu Edward Conze có lần nói rằng, nếu ông chỉ được mang theo một quyển sách ra một hòn đảo hoang vắng thì đó là quyển *Thanh tịnh đạo*.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Conze, Edward: 
:*Buddhism. Its Essence and Development*, Oxford 1953.
:*Buddhist Thought in India*, London 1962, (Đức ngữ: *Buddhistisches Denken*, Frankfurt am Main, 1988)
Tam trí

**Tam trí** (zh. *sānzhì* 三智, ja. *sanchi*) là ba loại trí huệ. Có nhiều cách phân loại trong nhiều kinh luận khác nhau nên mối liên hệ trong mỗi trường hợp phải được chú ý:

*Theo *A-tì-đàm Tì-bà-sa luận* (zh. 阿毘曇毘婆沙論) thì tam trí là:
:#Pháp trí (zh. 法智), trí huệ hiểu biết chư pháp; 
:#Tỉ trí (zh. 比智), trí hiểu biết, phân biệt vạn vật sai biệt và 
:#Đẳng trí (zh. 等智), trí thế tục.
*Theo *Tứ giáo nghi chú* (zh. 四教儀註):
:#Nhất thiết trí (zh. 一切智), trí huệ hiểu biết tất cả; 
:#Đạo chủng trí (zh. 道種智), trí biết được những con đường tu tập khác nhau; 
:#Nhất thiết trí trí (一切智智), trí thông đạt tất cả những loại trí huệ khác. Ba loại trí này tương quan đến ba Thánh quả Thanh Văn, Duyên Giác và Bồ Tát.
*Tam huệ (trí) theo *Du-già sư địa luận*:
:#Văn huệ (trí); 
:#Tư huệ
:#Tu huệ.
*Ba loại trí được dạy trong *[[Đại trí độ luận]]* (zh. 大智度論): 
:#Nhất thiết trí (一切智) của hàng Nhị thừa (Thanh Văn), là trí hiểu biết tất cả những khía cạnh khác biệt của chư pháp; 
:#Đạo chủng trí (道種智) của hàng Bồ Tát, là trí hiểu biết khía cạnh toàn vẹn của chư pháp và 
:#Nhất thiết chủng trí (一切種智) của chư Phật, trí huệ toàn hảo biết được tất cả khía cạnh của các pháp.
## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Cách-lỗ phái

**Gelugpa** (tiếng Trung Quốc: 格魯派, Hán Việt: Cách-lỗ-phái, bo. *gelugpa* དགེ་ལུགས་པ་), nguyên nghĩa "tông của những hiền nhân", cũng được gọi là **Phái mũ vàng** vì các vị tăng phái này mang mũ màu vàng, là một trong bốn tông tại Tây Tạng do Tsongkhapa thành lập. Tông này đặc biệt nhấn mạnh đến Luật tạng (sa., pi. *vinaya*) và nghiên cứu kinh điển. Căn bản của cách tu tập trong tông này là những bộ luận Bồ-đề đạo thứ đệ (bo. *lam rim* ལམ་རིམ་) và những tác phẩm nói về học thuyết của các trường phái. Kể từ thế kỉ thứ 17 tông này có trách nhiệm chính trị tại Tây Tạng, với sự có mặt của Đạt-lại Lạt-ma, được xem là người lãnh đạo chính trị và tinh thần của nước này.

Giáo pháp của phái Cách-lỗ dựa trên các bộ luận của Tsongkhapa và hai vị đại đệ tử là Gyaltsab Je (賈曹杰, 1364-1432) và Khedrup Je (克主杰, 1385-1438). Sau một cuộc gặp Văn-thù-sư-lợi trong lúc nhập định, Sư biên soạn một bộ sách về giáo lý Trung quán (sa. *madhyamaka*) có ảnh hưởng trực tiếp đến tông Gelug. Trong những tập sách giảng giải về các phương pháp thiền quán, Tông-khách-ba chỉ rất rõ phương tiện để hành giả có thể đạt được tri kiến Trung quán đó. Những tập sách này thường bắt đầu bằng những lời về sự không toàn diện của Luân hồi và cách phát triển Bồ-đề tâm. Sau đó là phần khai thị để chứng được tính Không.

Phép tu thật sự nằm ở chỗ làm sao đạt được Định. Sư hướng dẫn rất rõ trong các tác phẩm của mình, hành giả phải phối hợp cân đối giữa Chỉ (sa. *śamatha*) và Quán (sa. *vipaśyanā*) thế nào để đạt được mục đích này. Song song với cách tu luyện này, giáo pháp Tantra cũng được xem là phương pháp đặc biệt để đạt sự phối hợp cân đối đó.

## Tham khảo

* *Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
* *Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Ninh-mã phái

**Ninh-mã phái** (tiếng Tây Tạng: *Nyingmapa*/རྙིང་མ་བ་; tiếng Trung Quốc: 寧瑪派) cũng được gọi là **Cựu phái** hoặc **Cổ mật** vì được sáng lập từ lần đầu Phật giáo truyền qua Tây Tạng, hoặc **Hồng giáo** vì các tu sĩ phái này thường mang y phục màu hồng (hoặc mũ màu hồng), là một trong bốn tông phái chính của Phật giáo Tây Tạng. Tông này thống nhất truyền thống của Đại sư Liên Hoa Sinh (*Padmasambhava*) và các cao tăng Tì-ma-la-mật-đa (hoặc Tịnh Hữu/*vimalamitra*), Biến Chiếu (*vairocana*) từ Ấn Độ truyền qua trong thế kỉ thứ 8. Từ thế kỷ 15 trở đi, giáo lý của tông này được sắp xếp theo hệ thống nhưng không được thu nhận vào Đại tạng (Cam-châu-nhĩ/Đan-châu-nhĩ) của Tây Tạng. Giáo pháp này lấy Đại cứu cánh (*Dzogchen*) làm cơ sở và dựa trên luận giải của Long-thanh-ba (龍清巴,/*klong chen pa*/ཀློང་ཆེན་པ་). Phái Ninh-mã nguyên thủy gồm có cả tăng sĩ lẫn cư sĩ và giữ được truyền thống của mình qua thời kì Phật giáo bị Lãng-đạt-ma (*glang dar ma*/གླང་དར་མ་) bức hại (836-842). Qua thế kỉ thứ 11, phái này bắt đầu phát triển và trong nội bộ chia làm ba dòng chính: dòng "lịch sử", dòng "trực tiếp" và dòng "kiến chứng".
# Dòng lịch sử hay tuyên giáo (*bka' ma* བཀའ་མ་) dựa trên hiển giáo xuất phát từ Phổ Hiền, trong đó có các giáo pháp quan trọng của Ba thừa chỉ được tìm thấy trong dòng Ninh-mã như Ma-ha-du-già (*mahāyoga*), A-nậu-du-già (*anuyoga*) và A-tì-du-già (*atiyoga*).
# Dòng trực tiếp hay Bí lục (*gter ma*/གཏེར་མ་) dựa trên các bí lục do Liên Hoa Sinh truyền lại. Ví dụ như Tử thư (*bardo thodol*/བར་དོ་ཐོས་གྲོལ་) là một tác phẩm bí lục.
# Dòng kiến chứng (*dag snang*/དག་སྣང་) dựa trên sự tiếp xúc trực tiếp với Báo thân của các vị Đạo sư (đã nhập diệt) trong lúc nhập định, theo lời khai thị của các vị đó để tuyên giáo các giáo pháp cụ thể trong những thời kì nhất định. Qua cách truyền giáo này mà Long-thanh-ba được xem là trực tiếp nhận những lời khai thị của Liên Hoa Sinh.

## Tham khảo

* *Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
* *Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Người A Xương

**Người A Xương** (chữ Hán: 阿昌族), còn gọi là người **Nga-xương**, **Ngạc-xương**, **Ngac'ang** hay **Maingtha**, là một dân tộc thiểu số thuộc 56 nhóm dân tộc được Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa chính thức công nhận.

Dân tộc A Xương có vào khoảng 33.936 người (thống kê năm 2000), chủ yếu sống ở Lũng Xuyên, Lương Hà, Lộ Tây thuộc huyện Long Lăng, tây nam tỉnh Vân Nam, đặc biệt là khu tự trị Đức Hoành. Người A Xương có tiếng nói riêng thuộc nhóm Tạng Miến thuộc hệ Hán-Tạng nhưng lại không có chữ viết riêng đi kèm. Thay vào đó họ thường sử dụng chữ Hán. Họ cũng sống ở Myanmar, nơi họ được gọi là Maingtha () ở bang Shan và **Ngochang** ở bang Kachin .

Người A Xương Hộ-tát (戶撒) sống tại Lũng Xuyên sử dụng thổ ngữ riêng và tự coi là một dân tộc khác; tuy nhiên họ không được công nhận vào năm 1950. Người Hộ-tát bị Hán hóa hơn người A-xương. Chẳng hạn trong nhà của người Hộ-tát thường có ban thờ tổ tiên theo kiểu Nho giáo. Về mặt tôn giáo, đa phần người Hộ-tát theo Phật giáo tiểu thừa và Đạo giáo.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

*Thông tin về người A-xương trên TravelChinaGuide
Người Bạch

**Người Bạch** (chữ Hán: 白族), xưa còn được gọi là **Dân Gia** (民家), là một trong 56 dân tộc được Cộng hòa nhân dân Trung Hoa chính thức công nhận. Dân số theo thống kê năm 2000 là 1.858.063.

Người Bạch sống chủ yếu ở các tỉnh Vân Nam (Đại Lý), Quý Châu và Hồ Nam.

## Lịch sử
Nhiều giả thuyết về nguồn gốc của người Bạch được đưa ra (dân bản địa, người Hán di cư, pha trộn các sắc dân), tuy nhiên hiện tại chưa có giả thuyết nào thực sự thuyết phục.

Lịch sử người Bạch được biết đến rõ nhất từ thời nhà Đường. Lãnh thổ của người Bạch được chia thành các 'chiếu' 詔 độc lập. Bì La Cáp hợp nhất sáu chiếu thành vương quốc Nam Chiếu (737-902), gồm cả người Bạch và người Di. (*Xem thêm [[Nam Chiếu|Vương quốc Nam Chiếu]] và [[Vương quốc Đại Lý]]*)

## Ngôn ngữ
Khoảng 900.000 (thống kê 1990) người Bạch nói tiếng Bạch, một thứ tiếng thuộc nhóm ngôn ngữ Tạng-Miến của hệ Hán-Tạng. Mã SIL của tiếng Bạch là `PIQ`.

## Văn hóa

## Xem thêm
* Nam Chiếu
* Vương quốc Đại Lý

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

*http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-2-bai.htm
*http://alcor.eastasiagroup.net/bai/en/ 
*Ethnologue
Người Bảo An

**Người Bảo An** (chữ Hán: 保安族; âm địa phương [bɵ:ŋɑn]), còn gọi là **Bonan** hay **Bao'an**, là một dân tộc thiểu số sống ở các tỉnh Cam Túc và Thanh Hải thuộc tây bắc Trung Quốc. Dân số khoảng 12.000, xếp thứ bảy tính từ dưới trong 56 dân tộc được Cộng hòa nhân dân Trung Hoa chính thức công nhận.

## Ngôn ngữ
Người Bảo-an nói một thứ tiếng thuộc nhóm ngôn ngữ Mông Cổ (thuộc hệ Altai). Họ được coi là hậu duệ của những người lính Mông Cổ theo đạo Hồi đã từng dừng chân tại Thanh Hải trong triều đại nhà Thanh và nhà Minh và đã định cư tại Cam Túc trong thời kỳ trị vì của hoàng đế Đồng Trị (1862-1874).

## Trang phục

## Tôn giáo
Phần lớn người Bảo-an theo đạo Hồi.

## Liên kết ngoài
* http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-2-bonan.htm
* http://www.orientaltravel.com.hk/people/Bonan.htm 
* http://www.travelchinaguide.com/intro/nationality/baoan/
## Ghi chú
Người Bố-lãng

**Người Bố Lãng**, một vài từ điển phiên thành **người Bu-răng** (chữ Hán: 布朗族), còn gọi là **Bulong** hay **Blang**, là một dân tộc thiểu số thuộc 56 dân tộc được Cộng hòa nhân dân Trung Hoa chính thức công nhận.

## Tham khảo
Bài giảng trên núi

**Bài giảng trên núi**, theo Phúc âm Matthew, là bài thuyết giáo được Chúa Giêsu giảng cho các môn đệ và đám đông lớn trên một ngọn núi vào khoảng năm 30 CN (Mt 5:1; 7:28). Nơi diễn ra bài giảng được cho là một ngọn núi ở bờ bắc của biển Galilee, gần Capernaum mà ngày nay gọi là núi Bát Phúc. Chi tiết của bài giảng được đúc kết từ Tin mừng Matthew 5-7. Bài giảng trên núi có thể được so sánh với một bài giảng ngắn hơn, Bài giảng trên đất bằng, được trình thuật trong Tin mừng Luke (Luke 6:17–49). Một số nhà bình giảng cho rằng chúng là một bài giảng, một số khác cho rằng Chúa Giêsu thường rao giảng những chủ đề tương tự ở nhiều nơi khác nhau, và một số nhà bình luận khác lại cho rằng không có bài giảng nào thực sự diễn ra, nhưng chúng được Matthew và Luke đúc kết từ những lời giảng chính của Chúa Giêsu.

Có lẽ phần được biết đến nhiều nhất của bài giảng là Tám mối phúc thật ở đầu bài giảng. Bài giảng cũng bao gồm Kinh Lạy Cha và các huấn thị "không trả thù" và "giơ cả má kia", cũng như phiên bản Khuôn vàng thước ngọc của Chúa Giêsu. Các phần khác cũng thường được trích dẫn như "muối của đất," "ánh sáng thế gian," và "đừng xét đoán, để khỏi bị xét đoán." Nhiều người Kitô cho rằng Bài giảng trên núi là để diễn giải (*[[midrash]]*) cho Mười điều răn. Đối với nhiều người, gồm cả những nhà tư tưởng tôn giáo và đạo đức như Tolstoy và Gandhi, Bài giảng trên núi chứa đựng những nguyên lý trung tâm của giáo lý Kitô giáo.

## Cấu trúc của bài giảng
Bài giảng gồm các phần sau:

### Chương 5
* Các mối phúc (Mt 5:1-12)
* Muối của đất và ánh sáng của thế gian (Mt 5:13-16)
* Kiện toàn luật Moses và lời các ngôn sứ (Mt 5:17-19)
* Đức công chính của người môn đệ (Mt 5:20)
* Đừng giận ghét (Mt 5:21-26)
* Chớ ngoại tình (Mt 5:27-30)
* Đừng ly dị (Mt 5:31-32)
* Đừng thề thốt (Mt 5:33-37)
* Chớ trả thù (Mt 5:38-42)
* Phải yêu kẻ thù (Mt 5:43-48)

### Chương 6
* Bố thí kín đáo (Mt 6:1-4)
* Cầu nguyện nơi kín đáo (Mt 6:5-6)
* Kinh "Lạy Cha" (Mt 6:7-15)
* Ăn kiêng kín đáo (Mt 6:16-18)
* Của cải trên trời (Mt 6:19-21)
* Đèn của thân thể (Mt 6:22-23)
* Không thể vừa làm tôi Thiên Chúa vừa làm tôi Tiền Của (Mt 6:24)
* Tin tưởng vào Chúa quan phòng (Mt 6:25-34)

### Chương 7
* Đừng xét đoán, để khỏi bị Thiên Chúa xét đoán (Mt 7:1-5)
* Đừng quăng của thánh cho chó (Mt 7:6)
* Cứ xin thì sẽ được (Mt 7:7-11)
* Khuôn vàng thước ngọc (Mt 7:12)
* Hai con đường (Mt 7:13-14)
* Cây nào trái ấy (Mt 7:15-20)
* Môn đệ chân chính (Mt 7:21-27)
* Lời kết (Mt 7:28-29)

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Nguyên văn Bài giảng trên núi, được chép trong Phúc âm Mathiơ, với ba bản dịch khác nhau.
Phật tính

**Phật tính** (zh. *fóxìng* 佛性, ja. *busshō*, sa. *buddhatā*, *buddha-svabhāva*) là thể bất sinh bất diệt của mọi loài theo quan điểm Đại thừa. Theo đó, mọi loài đều có thể đạt giác ngộ và trở thành một vị Phật, không bị đời sống hiện tại hạn chế. Có nhiều quan điểm khác nhau về phật tính, người ta tranh cãi liệu tất cả mọi loài đều có Phật tính hay không, liệu thiên nhiên vô sinh vô tri như đất đá có Phật tính hay không.

Sự khác biệt giữa Tiểu thừa và Đại thừa là quan điểm về Phật tính có thường hằng (luôn có) trong mọi loài hay không. Tiểu thừa hầu như không nhắc đến Phật tính. Đại thừa xem đạt Phật quả là mục đích cao nhất, đó là sự thể hiện Phật tính nằm sẵn trong mọi chúng sinh, thông qua những phép tu học nhất định.

Theo Thiền tông thì mỗi chúng sinh đều có Phật tính, nhưng nói chung thì không tự biết và cũng không sống với sự tự hiểu biết này như một bậc giác ngộ, một vị Phật. Sự thức tỉnh này và sự sinh diệt, xảy ra từ khoảnh khắc này đến khoảnh khắc nọ, là biểu hiện của sự đồng nhất với Phật tính và cũng chính là mục đích của Thiền.

Như vị Thiền sư hiện đại người Nhật Bạch Vân An Cốc viết thì Phật tính, cũng đồng nghĩa với Pháp tính (sa. *dharmatā*, ja. *hosshō*), chính là cái mà người ta gọi trong Đại thừa là tính Không (sa. *śūnyatā*). Ông phát biểu: "Qua kinh nghiệm giác ngộ—nguồn gốc của tất cả những giáo lý đạo Phật—người ta ngộ được thế giới của tính Không. Thế giới này—chuyển động, không có trọng lượng, vượt mọi cá thể—vượt khỏi trí tưởng tượng của con người. Vì thế nên chúng ta không thể nào hiểu được và cũng không thể nào tìm hiểu được cái tự tính chân thật của vạn vật, cái Phật tính, pháp tính của chúng. Vì tất cả những gì chúng ta có thể tưởng tượng ra được đều phải có màu sắc nên tất cả những gì chúng ta tưởng tượng về Phật tính tất nhiên là sai. Cái người ta có thể tưởng tượng được chỉ là sự phản chiếu của Phật tính—nhưng không phải Phật tính. Nhưng, mặc dù Phật tính không thể diễn bày (Bất khả thuyết), không thể nghĩ bàn (bất khả tư nghị), chúng ta vẫn có thể tỉnh thức, chứng ngộ được nó bởi vì chúng ta bản lai là Phật tính."

Một thuật ngữ chỉ Phật tính khác là **Bản lai thành Phật** (本來成佛), nhưng ít phổ biến. Chủ ý có nghĩa là Phật tính ở mọi nơi, tất cả chúng sinh xưa nay vốn có Phật tính. Khái niệm này thường thấy trong các bộ kinh và luận của Đại thừa, như trong *[[Đại thừa khởi tín luận]]* và *[[Viên Giác kinh]]*.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
## Xem thêm
*Thánh hóa (trong Kitô giáo)
Hàm Hư Đắc Thông

**Hàm Hư Đắc Thông** (zh. *hánxū détōng* 涵虚得通, ja. *kanko tokutsū*, ko. *hamhŏ tŭkt'ong*), 1376-1433, có thụy hiệu là **Kỉ Hòa** (zh. 己和, ko. *kihwa*), nguyên là tăng sĩ trước thời kì Cao Li thuộc Thiền tông Triều Tiên, là nhân vật lĩnh đạo Phật giáo kiệt xuất thuộc thế hệ của này. Hàm Hư vốn là một nhà Nho học nổi danh, nhưng chuyển sang Phật giáo vào lúc 21 tuổi sau cái chết của một người bạn thân. Sư hành cước khắp các sơn tự ở Triều Tiên, cho đến dịp may trở thành đệ tử của Quốc sư Vô Học (zh. 無學). Các tác phẩm của Kỉ Hòa là một pha trộn giữa sự đả phá tôn sùng ngẫu tượng và ngôn ngữ thiền đốn ngộ, cùng nhận thức sâu sắc về giáo môn. Do vậy, sư tiếp nhận ở Tri Nột tinh thần hợp nhất giữa Phật giáo Thiền tông và giáo môn.

Trong các tác phẩm của sư, có 4 tác phẩm đặc biệt tạo nên ảnh hưởng sâu đậm về sau cho Thiền tông Hàn Quốc. Đó là:
#Luận giải về kinh Viên Giác, nhan đề *Viên Giác kinh giải thuyết nghị* (zh. 圓覺經解説誼)
#Biên soạn và phụ chú về 5 luận giải nổi tiếng về kinh Kim Cương,
#Biên soạn và phụ chú về Vĩnh Gia tập, nhan đề *Vĩnh Gia tập khoa chú thuyết nghị* (zh. 永嘉集科註説誼).
#*Hiển chính luận* (zh. 顯正論).
Cũng như kết quả từ tác phẩm thứ tư của mình, Hàm Hư đã tự xem mình là Phật tử chính bị tố cáo trong sự phê phán của Tân Nho gia và Sư cũng phản ứng quyết liệt sự phê phán của Tân Nho giáo đối với Phật giáo thời bấy giờ. Sư viên tịch trong lúc trú tại chùa Tịnh Thủy (zh. 淨水寺), tọa lạc tại đầu phía nam đảo Giang Hoa (zh. 江華島), nay Phật tử vẫn còn được viếng tháp của sư ở nơi đây. Có một luận án tiến sĩ phân tích hành trạng và tác phẩm của Hàm Hư của Muller (1993) và bản dịch của Muller (1999) về luận giải kinh Viên Giác của Hàm Hư.

## Chú thích

## Tham khảo
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Ngộ

**Ngộ** (zh. *wù* 悟, ja. *satori* 悟 り), là một thuật ngữ của Thiền tông, được dùng để chỉ sự "nhận thức", "trực nhận", "thấu hiểu xuyên suốt". "Nhận thức" ở đây không phải là sự hiểu biết thông thường hoặc nhận thức theo các hệ thống triết lý mà chính là sự trực nhận chân lý không có sự phân biệt giữa "người nhận thức" và "vật được nhận thức" (nhân vật bất nhị 人物不二). Một danh từ khác đồng nghĩa với ngộ là Kiến tính (ja. *kenshō*). Từ Đại ngộ triệt để cũng thường được sử dụng để chỉ sự Giác ngộ tột cùng, viên mãn.

Danh từ Ngộ được thông dụng khi Thiền tông bắt đầu hưng thịnh. Trước đó, các Cao tăng hay dùng chữ Bồ-đề (zh. 菩提), cách phiên âm chữ *Bodhi* của Phạn ngữ hoặc cách dịch nghĩa của nó là Giác, Giác ngộ (覺悟) hơn. Có lẽ các vị Thiền sư muốn thống nhất hoá tư tưởng "Giáo ngoại biệt truyền, bất lập văn tự", chủ trương đem danh từ Ngộ vào pháp ngữ.

Nếu nghiên cứu kĩ cách sử dụng danh từ Ngộ và Giác (Bồ-đề) trong các kinh luận, thiền ngữ Trung Quốc, người ta có thể thấy được một sự khác biệt tinh tế trong cách sử dụng. Ngộ thường được dùng để chỉ cái kinh nghiệm thức tỉnh trong ý nghĩa ngay tức thì của nó trong khi Giác được dùng với nghĩa "Ngộ thường trực". Người đã có kinh nghiệm Ngộ cần phải tu tập thêm để đạt đến mức toàn vẹn của Giác.

Trong thời gian Thiền tông phát triển tại Nhật, các vị Thiền sư tại đây lại phân biệt giữa hai danh từ Ngộ (ja. *satori*) và Kiến tính (zh. 見性, ja. *kenshō*) và sự khác biệt giữa hai danh từ này cũng giống như trường hợp giữa Giác và Ngộ. Trong những khóa thực hành thiền căn bản, các vị Lão sư thường dùng danh từ Kiến tính để chỉ những kinh nghiệm ngộ đạo ban sơ của thiền sinh, rất ít khi dùng chữ Ngộ.

## Xem thêm

*Thiền tông
*Vô minh
*Không tính
*Vô ngã

*Luân hồi
*Vô thường
*Duyên khởi
*Tứ diệu đế

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.

## Liên kết ngoài
Ngộ tích

**Ngộ tích** (zh. 悟跡, ja. *goseki*) là dấu vết của sự ngộ nhập, của kinh nghiệm Kiến tính. Theo Thiền tông thì sự chứng ngộ thâm sâu không để lại một dấu vết gì. Người nào có những hành động mà những người xung quanh có thể nhận ra được là đã có chút tỉnh, có ngộ nhập thì vị này được gọi là có "ngộ tích" và các Thiền gia chính tông cũng không ngần ngại gì với sự quả quyết rằng, người đó "mang hơi hám của sự giác ngộ." Chỉ khi nào "hơi hám" này hoàn toàn biến mất và người này sống thật tự nhiên với cái đã chứng ngộ được và cũng không tự biết mình đã chứng ngộ mà cũng không đề cao việc này – lúc đó người này mới được Thiền tông thừa nhận là đã chứng ngộ.

Quốc sư Nam Dương Huệ Trung một lần thử một vị tăng – vị này mang danh hiệu Tam Tạng (thông cả ba tạng kinh điển) và tự xưng là có tha tâm thông (Lục thông) – nghĩa là đọc được ý nghĩ của người. Sư hỏi vị này: "Ông thử nói, hiện giờ Lão tăng ở chỗ nào?" Tăng thưa: "Hoà thượng là thầy của một nước, sao lại đến Tây Xuyên xem đò đưa?" Sư im lặng giây lâu, hỏi tiếp: "Ông hãy nói, hiện giờ Lão tăng ở chỗ nào?" Tăng thưa: "Hoà thượng là thầy của một nước, sao lại đến cầu Thiên Tân xem khỉ đùa giỡn?" Sư im lặng giây lâu, lại hỏi: "Ông hãy nói, hiện giờ Lão tăng ở chỗ nào?" Tăng mờ mịt không biết nói gì. Sư liền quát: "Dã hồ tinh! Tha tâm thông ở chỗ nào!"

Thiền sư Vân Cư Đạo Ưng lúc còn ở với thầy là Động Sơn Lương Giới có thiên thần dâng cơm cúng dường, vì vậy mà Sư không đến trai đường. Nghe chuyện này, Động Sơn bảo sư: "Ta bảo ông là kẻ vẫn còn kiến giải. Ông hãy đến đây buổi chiều." Chiều, Sư đến. Động Sơn gọi Sư: "Am chủ Ưng!" Sư ứng thinh: "Dạ!" Động Sơn bảo: "Chẳng nghĩ thiện, chẳng nghĩ ác là cái gì?" Sư trở về am ngồi lặng lẽ, thiên thần tìm mãi không thấy, trải ba ngày như thế mới thôi cúng dường.
## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Ngũ đạo

**Ngũ đạo** (zh. *wǔdào* 五道, ja. *godō*) được phân thành hai loại như sau:

I. Chỉ năm đường tái sinh của Hữu tình, đó là Lục đạo loại trừ A-tu-la ra, bao gồm:
#Địa ngục (地獄)
#Ngạ quỷ (餓鬼)
#Súc sinh (畜生)
#Nhân gian (人間)
#Thiên thượng (天上)
:Cũng viết là Ngũ thú (zh. 五趣, sa. *gati-pañcaka*)

II. Ngũ đạo (sa. *pañcamārga*), cũng được gọi là Duy thức tu đạo ngũ vị; song song với Thập địa là con đường tu học của một vị Bồ Tát với năm giai đoạn, được Đại sư Vô Trước (sa. *asaṅga*) đề xướng:
#Tư lương đạo (zh. 資糧道, sa. *saṃbhāra-mārga*), tức là tích trữ lương Phật đạo, trì Giới, Nhiếp căn, tu tập Chỉ, Quán;
#Gia hạnh đạo (zh. 加行道, sa. *prayoga-mārga*), ở đây có nghĩa là chuẩn bị, tu tập như trên để những thiện căn vững chắc, trở thành thiện căn bản (sa. *kuśalamūla*);
#Kiến đạo (zh. 見道, sa. *darśana-mārga*), cũng được gọi là Thông đạt đạo;
#Tu tập đạo (zh. 修習道, sa. *bhāvanā-mārga*), thực hành 37 Bồ-đề phần;
#Vô học đạo (zh. 無學道, sa. *aśaikṣa-mārga*), có nghĩa là đến bờ bên kia, không còn gì để học, cũng được gọi là Cứu cánh đạo (zh. 究竟道, sa. *niṣṭhāmārga*), tức là đạo tột cùng, đạo tuyệt đối đoạn hoặc, chứng ngộ chân lý.

Các phép tu hành của mỗi giai đoạn trên được trình bày khác nhau trong Thanh văn thừa (sa. *śrāvakayāna*), Độc giác thừa (sa. *pratyekabuddhayāna*) và Bồ Tát thừa (sa. *bodhisattvayāna*). Trong Bồ Tát thừa thì Kiến đạo mới là bước đầu của Bồ Tát thập địa. Mặc dù có mang tên là Duy thức tu đạo ngũ vị nhưng ngũ đạo được áp dụng trong tất cả các tông phái Phật giáo Đại thừa. Tại Tây Tạng, Ngũ đạo được nhắc đến nhiều trong các tác phẩm mang tên Bồ-đề đạo thứ đệ (bo. *lamrim*).

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Phất tử

**Phất tử** (chữ Hán: 拂子, tiếng Nhật: *hossu*, Tạng văn: *camāra*), tên gọi phổ biến hơn là **Phất trần** (拂塵), **Trần vi** (麈尾) là cây đuổi ruồi, có truyền thống từ các vị Sa-môn tại Ấn Độ.

Phất tử được dùng để đuổi ruồi và các côn trùng biết bay để chúng khỏi bị đạp, nguyên là một khúc gỗ, được gắn một chùm lông đuôi ngựa ở một đầu. Trong những thiền viện tại Trung Quốc thời xưa, chỉ có vị trụ trì trong viện mới được sử dụng phất tử và các vị này sử dụng nó như là một phương tiện khai thị cho môn đệ. Phất tử trở thành một biểu tượng của *"Dĩ tâm truyền tâm"* trong Thiền tông và cũng được các Thiền sư truyền lại cho môn đệ xuất sắc nhất.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Thánh đạo

**Thánh đạo** (zh. 聖道, sa. *ārya-mārga*, pi. *ariya-magga*) là Đạo xuất thế, con đường xuất thế bao gồm bốn cấp bậc. Mỗi cấp lại được phân biệt là: Thánh nhân (sa. *ārya-pudgala*) đi trên đạo và Thánh quả (sa. *phala*) của đạo đó. Bốn cấp của đạo xuất thế là: 
#Dự lưu (sa. *śrotāpana*), người mới nhập dòng; 
#Nhất lai (sa. *sakṛḍāgāmin*), người tái sinh trở lại thế gian này một lần nữa; 
#Bất hoàn (sa. *anāgāmin*), người không bao giờ trở lại thế gian này nữa; và 
#A-la-hán (sa. *arhat*).

## Xem thêm
*Tứ thánh quả

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Phật Âm

**Phật Âm** (chữ Hán: 佛音; sa. *Buddhaghoṣa*, pi. *Buddhaghosa*, ja. *Button*), hay còn gọi **Giác Âm**,  là một luận sư, dịch giả và triết gia Ấn Độ vào thế kỷ thứ 5 của Thượng tọa bộ. Sư tu tập trong Đại Tự (pi. *[[Mahāvihāra]]*) tại Anurādhapura, Sri Lanka và tự xem mình là phần tử của phái Phân biệt thuyết bộ (pi. *Vibhajjavāda*) dòng  Đại Tự của người Sinhala. Sư sinh ra trong một gia đình Bà-la-môn tại Magadha, gần Bodh Gaya. Sau khi đọc kinh sách đạo Phật, Sư theo Phật giáo, đi Sri Lanka học giáo lý của Thượng tọa bộ dưới sự hướng dẫn của Tăng-già-ba-la (pi. *Saṅghapāla*). Sư viết 19 bài luận văn về Luật tạng và về các Bộ kinh. Tác phẩm chính của Sư là *[[Thanh tịnh đạo]]* (pi. *visuddhi-magga*), trình bày toàn vẹn quan điểm của phái Đại tự (pi. *Mahāvihāra*) trong Thượng tọa bộ.

## Chú thích

## Tham khảo
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Phật Đồ Trừng

**Phật Đồ Trừng** (zh. *fó túchéng* 佛圖澄, ja. *buttochō*, sa. *buddhasiṃha*), 232(?)-348, cúng được gọi là **Trúc Phật Đồ Trừng** (zh. 竺佛圖澄), **Phật-đà-tăng-ha** (zh. 佛陀僧訶), là một Cao tăng Ấn Độ. Năm 310, Sư đến Lạc Dương để thành lập một trung tâm Phật giáo tại đây. Nhờ trổ tài thần thông (tiên tri, gọi mưa), Sư được Tấn Hoài Đế kính ngưỡng và trở thành cố vấn của ông hai mươi năm.

Thời niên thiếu, Sư tu học ở nước Ô-trượng-na (zh. 烏仗那國, sa. *udyāna*), đạt được thần thông. Những phép lạ mà Sư thi triển đã tác động rất lớn đến vua chúa thời đó như Thạch Lặc đã tôn sư làm Quốc sư. Phật-đồ-trừng cũng là một trong những vị thầy của Đạo An (zh. 道安). Sư nổi tiếng đã lập rất nhiều ngôi chùa trong sự nghiệp truyền bá Phật giáo ở Trung Quốc.
 
Sư truyền bá Phật pháp rất chú trọng đến các việc làm nhân đạo, không sát hại, không đàn áp bức bách và điểm cuối có ảnh hưởng tốt đến vương triều bấy giờ. Nhờ sự hỗ trợ của Sư, lần đầu tiên dân Trung Quốc được công khai gia nhập Tăng-già và thụ giới. Tương truyền rằng, Sư cũng có công thành lập Tăng-già cho các Tỉ-khâu-ni.
## Chú thích

## Tham khảo
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Thiền bệnh

**Thiền bệnh** (zh. 禪病, ja. *zenbyō*, *zembyō*), có hai nghĩa chánh:
#Chỉ những cảnh giới kinh dị, Ma cảnh xuất hiện trong lúc hành giả Toạ thiền;
#Sự bám chặt vào kinh nghiệm Kiến tánh cũng như tâm thức chấp Không, để tâm trạng rơi vào hư vô. Một dạng nặng của thiền bệnh chính là sự phô trương quá đáng kinh nghiệm đạt được trên con đường tu tập và cho đó là một cái gì "đặc biệt." Người mang những dấu hiệu của sự ngộ nhập (Ngộ tích) cũng được gọi là "mắc thiền bệnh."

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Thiền bản

**Thiền bản** (zh. 禪版, ja. *zemban*) là một tấm gỗ được các thiền sinh thời xưa sử dụng. Trong thời gian tu tập, Toạ thiền lâu dài, thiền sinh thường để thiền bản vào hai bàn tay và chống cằm lên để khỏi ngục đầu xuống ngủ. Thiền bản cũng đóng một vai trò giáo hoá trong các Công án. *[[Bích nham lục]]* ghi lại trong công án 20 với tên "Thuý Vi thiền bản":
:Thiền sư Long Nha đến Thuý Vi Vô Học, hỏi: "Thế nào là Tây lai ý?" Thuý Vi bảo: "Đưa thiền bản đây!" Long Nha đưa thiền bản, Thuý Vi cầm thiền bản đập Long Nha. Long Nha la lớn: "Đánh thì cứ đánh, không có ý của Tổ sư sang."

## Chú thích

## Tham khảo
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Thiện Đạo

**Thiện Đạo** (zh. *shàndăo* 善導, ja. *zendō*), 613-681, là vị thứ 2 trong 13 vị tổ Tịnh độ tông và là vị thứ 5 trong 7 vị tổ của Tịnh độ chân tông.

Sư xuất gia khi còn nhỏ tuổi và tu tập thiền quán tưởng A-di-đà và Tịnh độ. Khi nghe tiếng Đạo Xước (道 綽), Thiện Đạo đến gặp và nhận giáo lý Tịnh độ từ vị này. Suốt đời Thiện Đạo hiến mình tu tập và hoằng truyền giáo lý nầy. Tương truyền Sư đã chép kinh A-di-đà hơn 100.000 lần và vẽ hơn 300 bức tranh về Tịnh độ. Ngoài việc tụng kinh và niệm Phật thường xuyên, Sư còn tiến hành các thời khoá thiền quán tưởng Phật A-di-đà và Cực lạc quốc của ngài. Thiện Đạo còn viết 5 tác phẩm trong 9 cuốn, gồm những luận giải khác nhau về kinh Quán vô lượng thọ. Sư thường được gọi là Quang Minh tự Hoà thượng (zh. 光明寺和尚), Chung Nam Đại sư (zh. 終南大師).

## Chú thích

## Tham khảo
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Thong dong lục

* *'Thong dong lục** '' (zh. ''cóngróng-lù'' 從容錄, ja. ''shōyō-roku''), cũng đọc ***Thung dung lục**', là tên của một tập [[Công án]], được hai vị [[Thiền sư]] [[Hoằng Trí Chính Giác]] và [[Vạn Tùng Hành Tú]] (zh. *wànsōng xíngxiù* 萬松行秀, [[1166]]-[[1246]]) biên soạn trong [[thế kỷ 12|thế kỉ 12]].

Tập công án này được biên soạn vài thập niên sau *Bích nham lục* của Thiền sư [[Viên Ngộ Khắc Cần]]. Thiền sư Hành Tú sử dụng 100 tắc công án và kệ tụng của sư Chính Giác dưới tên *Tụng cổ bách tắc* làm căn bản và thêm vào [[Trước ngữ]], [[Bình xướng]] và vì vậy, mỗi tắc bao gồm 5 phần. Sư sử dụng tập này để dạy tăng chúng tại am Thong Dong (cũng đọc Thung Dung) và vì vậy tập công án này được truyền lại dưới tên này. Năm tắc được trích từ trong kinh sách, phần còn lại là những pháp thoại của các vị Thiền sư đời [[nhà Đường]], thuộc về [[Ngũ gia thất tông]]. Tập này được xuất bản đầu tiên năm [[1224]], gần một thế kỉ sau *Bích nham lục*. Hơn hai phần ba của *Thong dong lục* trùng hợp với *Bích nham lục* và *Vô môn quan* và có lẽ vì vậy mà tập này ít được nhắc đến.

==Tham khảo==

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus'' II. Japan, Bern & München 1986.
Thời tông

**Thời tông** (zh. *shízōng* 時宗, ja. *jishū*) là một nhánh của Tịnh độ tông Nhật Bản, xuất hiện thông qua sự giáo hoá của Nhất Biến (zh. 一遍, ja. *ippen*) vào khoảng năm 1278, với ngôi chùa Du Hành (zh. 遊行寺, ja. *yugyōji*) làm trụ sở. "Thời" nghĩa là niệm danh hiệu Phật A-di-đà vào mọi lúc. Trước khi Sư viên tịch, phái nầy có được hơn 200 tín đồ nam nữ, và Nhất Biến đã đặt ra giới luật hành trì là an bần và thường xuyên đi bộ. Thời tông thực hành một điệu nhảy đặc biệt (ja. odori nembutsu) để ca ngợi sự cứu độ tức thời khi niệm danh hiệu Phật A-di-đà. Vốn mang tính ngẫu hứng tự nhiên và xuất thần, vũ điệu ấy trở thành nghi lễ được các môn đệ thực hiện trước chánh điện và bàn thờ, cùng các nơi công cộng khác như trên bãi biển hoặc trong chợ. Sau khi bị trục xuất ra khỏi thủ đô Liêm Thương (*kamakura*) trong thời Mạc phủ, vào năm 1282, Nhất Biến truyền bá Thời tông qua Kinh Đô. Ở đây Sư thành công lớn, thường được những ngôi chùa và đền thờ quý tộc thỉnh đến. Năm 1288, Nhất Biến đưa nhóm của mình trở về quê hương Iyo rồi quay trở lại, nơi Sư viên tịch vào năm 1289. Thời tông còn lưu truyền đến ngày nay với khoảng 500 ngôi chùa chi nhánh. Về kinh điển, tông nầy phần lớn căn cứ vào kinh A-di-đà, nhưng cũng công nhận kinh *[[Diệu pháp liên hoa kinh|Pháp Hoa]]* và kinh *[[Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm kinh|Hoa Nghiêm]]*. 
## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Thiện Vô Úy

**Thiện Vô Uý** (zh. *shàn wúwèi* 善無畏, ja. *zemmui*, sa. *śubhākarasiṃha*), 637-735, là một học giả Ấn Độ truyền bá Mật tông Phật giáo sang Trung Quốc. Được xem là một trong 8 vị tổ của giáo lý Phó thụ bát tổ (zh. 傅授八祖) của Chân ngôn tông.

## Cuộc đời đạo nghiệp
Sư sinh trong một hoàng tộc thuộc vùng Orissa, kế thừa ngôi vào năm 13 tuổi, nhưng từ bỏ khi các người anh khởi binh bạo loạn tranh quyền kế vị. Sư xuất gia làm Tăng tại Trúc lâm tinh xá (zh. 竹林精舎, sa. *veṇuvanavihāra*) trong viện Na-lan-đà. Theo chỉ đạy của thầy là Đạt-ma-cúc-đa (zh. 達磨掬多, sa. *dharmagupta*), sư dấn thân vào cuộc hành trình sang Trung Hoa qua đường Thổ Phồn (吐蕃, en. *turfan*), đến nơi vào năm 716. Sư được vua Huyền Tông (zh. 玄宗) tiếp kiến năm 717, và bắt đầu dịch kinh tại chùa Tây Minh (zh. 西明寺). Khi vua trùng tu lại chùa năm 724, Sư dời đến chùa Đại Phúc Tiên (zh. 大福先寺) ở Lạc Dương, cộng tác với Nhất Hạnh (一行) dịch *[[Đại Nhật kinh]]* (zh. 大日經, sa. *vairocanābhisambodhi*). Dù đã nổi tiếng với việc dịch kinh ấy, Sư còn dịch những nhiều kinh văn Mật tông quan trọng khác như *[[Tô-tất-địa kinh]]* (蘇悉地經, sa. *susiddhi*). Sư còn tổ chức những nghi lễ cho triều đình và giảng thuyết; một trong những pháp ngữ nầy là *Vô Uý tam tạng thiền yếu* (zh. 無畏三藏禪要). Một số kinh văn khác được soạn ở Trung Hoa dưới sự hướng dẫn của Sư. Đồ hình Ngũ bộ tâm quán (zh. 五部心観) có kể đến hành trạng của Thiện Vô Uý. Cho đến cuối đời, Sư thỉnh nguyện được trở về Ấn Độ, nhưng bị từ chối, và sau đó viên tịch tại Lạc Dương. Sau khi an táng Sư trên đồi quanh Long Môn vào năm 740, tín đồ Phật tử vẫn tiếp tục thờ phụng nhục thân của Sư.

## Chú thích

## Tham khảo
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Bát đế

:*Bài này viết về một thuật ngữ trong [[Phật giáo]]. Các nghĩa khác xem [[Bát đế (định hướng)]]*.

**Bát đế** (zh. *bādì* 八諦, ja. *hachitai*), là tám sự thật, tám chân lý, còn gọi là **Bát thánh đế**. Được phân thành hai loại:

**I.** Như được dạy trong kinh *[[Thắng Man kinh|Thắng Man]]* (sa. *śrīmālā-sūtra*), số 8 có được là do sự hợp thành của 2 cách giải thích Tứ diệu đế, gọi là Hữu tác tứ đế (zh. 有作四諦) và Vô tác tứ đế (無作四諦). Loại trước được hiểu một cách không hoàn chỉnh bởi hàng Nhị thừa; loại sau là nhận thức đúng đắn của hàng Bồ Tát (theo phẩm Pháp thân trong kinh *[[Thắng Man kinh|Thắng Man]]*, *Nhân vương bát-nhã kinh sớ*, quyển 3 勝鬘經法身品, 仁王般若經疏卷三);

**II.** Như được dạy trong *[[Du-già sư địa luận]]* (sa. *yogācārabhūmi-śāstra*):
#Hành khổ đế (zh. 行苦諦): các pháp hữu vi sinh khởi, đoạn diệt không ngừng;
#Hoại khổ đế (zh. 壞苦諦): chúng sinh đau khổ vì các pháp mình ưa thích bị tan hoại;
#Khổ khổ đế (zh. 苦苦諦): thường phải gặp điều không ưa thích;
#Lưu chuyển đế (zh. 流轉諦): là phần đoạn sinh tử (分段生死);
#Lưu tức đế (zh. 流息諦): tức Niết-bàn;
#Tạp nhiễm đế (zh. 雜染諦): là phiền não (zh. 煩惱);
#Thanh tịnh đế (zh. 清淨諦): khi đã giải trừ được phiền não, nhận rõ bản tính (thanh tịnh) vô vi của mình;
#Chính phương tiện đế (zh. 正方便諦)
:(Theo *Du-già sư địa luận*, quyển 46. *Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương*)

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Bất cộng vô minh

**Bất cộng vô minh** (zh. *bùgòng wúmíng* 不共無明, ja. *fugu mumyō*), là Vô minh có một không hai. Đối lại với Tương ưng vô minh (相應無明).

I. Theo *[[A-tì-đạt-ma-câu-xá luận|Câu-xá luận]]*, thuật ngữ nầy đề cập đến loại vô minh sinh khởi tùy theo tâm thức mà không tương ưng với 10 Tùy miên phiền não (thập tùy miên 十隨眠). Cũng gọi là Độc đầu vô minh (獨頭無明);

II. Theo Duy thức tông thì có hai loại Bất cộng vô minh: 
#Hằng hành bất cộng vô minh (zh. 恒行不共無明): là tên gọi loại vô minh tương ưng cùng Mạt-na thức (末那識). Vô minh nầy được gọi là "Bất cộng" vì nó hoạt động tương tục, trong khi loại vô minh tương ưng với thức thứ 6 thì chịu sự gián đoạn; 
#Độc hành bất cộng vô minh (zh. 獨行不共無明): là tên gọi loại vô minh tương ưng với thức thứ 6. Vô minh nầy được gọi là bất cộng vì nó tự sinh khởi nhưng không hoạt động tương quan với bất kì một Căn bản phiền não (根本煩惱) nào khác.
## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Mét vuông

**Mét vuông** có ý nghĩa là diện tích của một hình vuông với các cạnh có độ lớn một mét. Nó là đơn vị trong SI để đo diện tích. Nó được viết tắt là **m²**.

Một mét vuông bằng:

* 0,000 001&nbsp;km² (km²)
* 10 000 xentimét vuông (cm²)
* 0,000 1 hecta
* 0,01 a
* 10,763 911 foot vuông
* 1 550,003 1 đốt vuông

## km²

1&nbsp;km² bằng:

* diện tích của một hình vuông với cạnh dài 1 kilômét. **10.000.000.000&nbsp;cm²**
* 1 000 000 m²
* 100 hecta
* 0,386 102 dặm vuông (thường)
* 247.105 381 mẫu Anh

Ngược lại:

* 1 m² = 0,000 001&nbsp;km²
* 1 hecta = 0,01&nbsp;km²
* 1 dặm vuông = 2,589 988&nbsp;km²
* 1 mẫu Anh = 0,004 047&nbsp;km²

Chú ý: "km²" là km², chứ không phải là 1.000 mét vuông. Ví dụ như 3&nbsp;km² bằng 3 000 000 m² chứ không bằng 3 000 m².

## Xem thêm
* SI
* Các tiền tố của SI
* Mét
* 1 E0 m²
* Đổi đơn vị đo lượng
* Bậc độ lớn

## Tham khảo
Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ

**Cơ quan Thống kê Dân số Hoa Kỳ** là một cơ quan Bộ Thương mại Hoa Kỳ với chức năng được định rõ trong Hiến pháp là phải thống kê dân số ít nhất là một lần mỗi thập niên. Việc thống kê dân số đó được sử dụng để xác định số ghế trong Hạ Nghị Viện của các tiểu bang. Cơ quan này cũng nguồn số liệu hàng đầu về dân chúng và nền kinh tế Hoa Kỳ.

Cơ quan Thống kê Dân số được lập điều lệ vào Chương 13 của Luật Hoa Kỳ.

## Xem thêm
* Điều tra dân số Hoa Kỳ

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Phiên bản đầu tiên của bài này được sửa lại từ lịch sử của Cơ quan Thống kê Dân số Hoa Kỳ.
* Website của Cơ quan Thống kê Dân số Hoa Kỳ Thống kê Dân số Hoa Kỳ
* Sách Tham khảo về Khu vực Địa lý bởi Cơ quan Thống kê Dân số Hoa Kỳ Thống kê Dân số Hoa Kỳ giải thích đầy đủ các thuật ngữ địa lý mà được sử dụng trong thống kê dân số.
* Cơ quan Thống kê Dân số: Có hơn 1.5 triệu người Việt tại Hoa Kỳ
Tiền (định hướng)

**Tiền** trong tiếng Việt có nhiều nghĩa:
*Trong kinh tế và đời sống tiền là một phương tiện thanh toán, là một chuẩn mực chung để có thể so sánh giá trị của các hàng hóa và dịch vụ cũng như để lưu trữ giá trị.
*Trong trao đổi quốc tế các loại tiền khác nhau được gọi là tiền tệ.
*Trong lịch sử Việt Nam tiền còn là một đơn vị tiền tệ, bằng 60 đồng tiền kẽm (và một quan bằng 10 tiền).
*Tiền âm phủ: loại giấy in dạng tiền dùng trong các nghi lễ cúng tế.
*Họ Tiền, họ người Á Đông
*tiền, đơn vị đo ngày trước, ví dụ: 1 cân = 10 lạng = 100 tiền = 1000 phân...
*Tiền còn có thể là tính từ, có nghĩa là ở phía trước (trái với hậu là phía sau).
Bạch chỉ

**Bạch chỉ** trong tiếng Việt có thể là:
*Chi Angelica thuộc Họ Hoa tán bao gồm khoảng 50 loài. Xem bài Chi Đương quy.
** Bạch chỉ ''Angelica dahurica''
*Trong Phật giáo có nghĩa là "trang giấy trắng", là một danh từ chỉ một tâm trạng đạt được qua quá trình Toạ thiền (ja. zazen) và một trong những yếu tố để đạt Giác ngộ. Xem bài Bạch chỉ (Phật giáo).
*
Hà Đông (định hướng)

**Hà Đông** trong tiếng Việt có thể là:

## Địa danh
### Việt Nam
* Phường Hà Đông, thành phố Hà Nội.
* Xã Hà Đông,  thành phố Hải Phòng.

; Địa danh cũ
* Tỉnh Hà Đông, nay là một phần thành phố Hà Nội
* Quận Hà Đông, thành phố Hà Nội.
* Huyện Hà Đông, tỉnh Quảng Nam thời phong kiến
* Xã Hà Đông, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa
* Xã Hà Đông, huyện Đak Đoa, tỉnh Gia Lai
* Xã Hà Đông (huyện Đạ Tẻh, tỉnh Lâm Đồng); nay là một phần xã Mỹ Đức.

### Trung Quốc
* Quận Hà Đông trực thuộc thành phố Thiên Tân, Trung Quốc
* Quận Hà Đông trực thuộc thành phố Lâm Nghi, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc
* Tên gọi thời nhà Đường của tỉnh Sơn Tây ở Trung Quốc
* Quận Hà Đông thời Tần Hán

### Hồng Kông
*Hà Đông, thương nhân của Hồng Kông ở thế kỷ 20

### Hàn Quốc
* Tên phiên âm Hán Việt của huyện Hadong, Gyeongsang Nam, Hàn Quốc

## Xem thêm
*
Hà Tây (định hướng)

**Hà Tây** trong tiếng Việt có thể là:

## Địa danh
### Việt Nam
* Xã Hà Tây, thành phố Hải Phòng

; Địa danh cũ
* Tỉnh Hà Tây thuộc vùng Đồng bằng sông Hồng, nay là một phần thủ đô Hà Nội
* Xã Hà Tây (huyện Chư Păh, tỉnh Gia Lai); nay là một phần của xã Ia Khươl

### Trung Quốc
* Quận Hà Tây trực thuộc thành phố Thiên Tân, Trung Quốc
* Khu vực địa lý Hành lang Hà Tây ở Cam Túc, Trung Quốc: một bộ phận của Con đường tơ lụa cổ đại
* Tên gọi cũ của tỉnh Thiểm Tây ở Trung Quốc

## Khác
* Trận Hà Tây giữa nước Ngụy và nước Tần trong lịch sử Trung Quốc (419 TCN-408 TCN)
* Trận Hà Tây lần thứ hai giữa nước Ngụy và nước Tần trong lịch sử Trung Quốc (366 TCN-330 TCN)
* Hà Tây Tiên Ti là một bộ lạc người du mục Tiên Ti
* Hành lang Hà Tây hay hành lang Cam Túc, tuyến đường lịch sử tại tỉnh Cam Túc ở Trung Quốc, một phần của con đường tơ lụa phương Bắc đi về phía tây bắc từ bờ Hoàng Hà,

## Xem thêm
* 
* Hatay
Bất khả đắc

**Bất khả đắc** (zh. *bùkě dé* 不可得, ja. *fukatoku*) nghĩa là "Không thể nắm bắt được."
Không thể đạt được, không thể hiểu được. Là điều không thể biết được, bất cứ nhọc công tìm kiếm như thế nào. 
#Trong đạo Phật, không thể nào tìm thấy một ngã thể bất biến, nguyên si trong tất cả mọi hiện hữu (sa. *nāvadhāryate*, *anupalabdhi*); 
#Không thể, không thể đạt, không thể thực hiện; 
#Không tồn tại; 
#Sự vắng mặt của chấp trước vào một cơ sở tự tồn.

Trong kinh Kim Cang, Thích Ca Mâu Ni có dạy cho Tu Bồ Đề:
:*Quá khứ [[tâm]], bất khả đắc, hiện tại tâm bất khả đắc, vị lai tâm bất khả đắc*

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Bất khả thuyết

**Bất khả thuyết** (zh. *bùkě shuō* 不可說, sa. *avaktavya*, ja. *fukasetsu*)

1. Nghĩa là cái "không thể nói được." Như tất cả những Thánh nhân của các thời đại, các nền văn hoá khác nhau, đạo Phật – nhất là Thiền tông – nhấn mạnh rằng, các kinh nghiệm Giác ngộ (Kiến tính) vượt qua mọi ngôn ngữ, văn tự. Người đã kiến tính tương tự một "người câm nằm chiêm bao" – như Thiền sư Vô Môn Huệ Khai bình giảng trong Công án thứ nhất của tập Vô môn quan – không thể trình bày giấc mộng của mình cho người khác. Cũng vì lý do này nên các vị Thiền sư thường khuyên đệ tử không nên bám chặt vào văn tự trong kinh sách, cho rằng, kinh sách chỉ là "ngón tay chỉ Mặt Trăng, không phải chính là Mặt Trăng."

Vì thế, các vị Thiền sư thường sử dụng bốn câu sau để diễn tả phương pháp tu tập của Thiền tông (theo truyền thuyết thì Bồ-đề-đạt-ma khởi xướng thuyết này nhưng các học giả cho rằng, sư Nam Tuyền Phổ Nguyện chính là người sử dụng đầu tiên): 
:"Giáo ngoại biệt truyền (ja. *kyōge betsuden*), bất lập văn tự (ja. *furyū monji*), trực chỉ nhân tâm (ja. *jikishi ninshin*), kiến tính thành Phật (ja. *kenshō jōbutsu*)".
Cái "không thể diễn bày" của kinh nghiệm giác ngộ là lý do chính vì sao chư vị Thiền sư thường sử dụng những dấu hiệu thân thể như vặn mũi, dựng Phất tử… thay vì dùng lời để trả lời trong những buổi Độc tham, những cuộc Vấn đáp, Pháp chiến. Tuy nhiên, Thiền chính là tông phái lưu lại nhiều văn tự nhất trong các tông phái Phật giáo tại Trung Quốc. Điều đó cho thấy rằng, cái hữu ích của văn tự không hoàn toàn bị bác bỏ; nhưng các tác giả lại thường nhấn mạnh rằng, không một loại văn tự nào có thể chứa đựng hoặc trình bày trọn vẹn Chân như. Chỉ người nào đã tự chứng ngộ chân lý mới có thấu suốt được huyền nghĩa nằm trong văn tự.

2. Chỉ cách trình bày một Bổ-đặc-già-la của Độc Tử bộ, nói *Tự ngã chẳng đồng nhất chẳng khác biệt với ngũ uẩn*. 
## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.