open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ngụy Đạo Minh

**Ngụy Đạo Minh** (Hán tự: 魏道明 bính âm: Wèi Dàomíng; 1899 – 18 tháng 5 năm 1978) là một nhà chính trị và viên chức Trung Hoa nổi tiếng. Ông từng là Đại sứ Trung Hoa Dân Quốc tại Hoa Kỳ trong Thế chiến II, Bộ trưởng Ngoại giao trong giai đoạn Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tìm cách loại Trung Hoa Dân Quốc khỏi Liên Hợp Quốc, và cũng là vị Tỉnh trưởng dân sự đầu tiên của Đài Loan (1947-1949), thay thế tướng Trần Nghi.

## Tiểu sử

Ngụy Đạo Minh sinh tại Cửu Giang, Giang Tây năm 1899. Cha ông, Wei Tiao-yuan, là một nhà giáo dục danh tiếng và thành viên tích cực trong phong trào cách mạng của bác sĩ Tôn Dật Tiên. Thời trẻ Ngụy Đạo Minh học tại một trường dòng, dù ông tốt nghiệp trường Trung học số 1 Giang Tây năm 1918. Sau đó ông học Pháp ngữ tại Bắc Kinh một năm trước khi sang Pháp năm 1919. Ông nhận học vị Tiến sĩ Luật tại Đại học Paris năm 1926 và trở về Trung Hoa để hành nghề luật sư tại Thượng Hải. Ông bắt đầu tham gia vào Quốc dân đảng. Ở tuổi 29, Ngụy trở thành Viện trưởng Lập pháp viện trẻ nhất. Từ năm 1930-1931, Ngụy là Thị trưởng thành phố đặc biệt Nam Kinh, sau là thủ đô Trung Hoa Dân Quốc.

Là Đại sứ tại Hoa Kỳ từ tháng 9 năm 1942 - năm 1946, Ngụy có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo nguồn viện trợ Mỹ cho Trung Hoa Dân Quốc chống Nhật và cộng sản. Những thông cáo của ông thường được New York Times đăng tải, và ông tháp tùng Phu nhân Tưởng Giới Thạch trong chuyến viếng thăm Washington, DC và New York hết sức thành công của bà. Ông từ chức vào tháng 10 năm 1945, viện dẫn lý do cá nhân, người thay thế ông là Cố Duy Quân, sau là Đại sứ tại Vương quốc Anh.

Trong nhiệm kỳ Chủ tịch tỉnh Đài Loan, Ngụy đặt ra các cục Dân vụ, Tài chính, Xây dựng và Giáo dục. Ông cũng chọn ra 13 thành viên của hội đồng tỉnh, bao gồm cả những người gốc Đài Loan. Sau đó ông giữ chức Bộ trưởng Ngoại giao (kế nhiệm là Trần Thành).

Sau khi đại lục rơi vào tay phe Cộng sản, Ngụy sang Hồng Kông, sau đó sang Đài Loan.

Ngụy là Bộ trưởng Ngoại giao Trung Hoa Dân Quốc trong những năm 1960 và có vai trò quan trông trong việc duy trì viện trợ Mỹ cho Đài Bắc. Ông cũng duy trì liên minh trong Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc từ chối tư cách thành viên của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Ông từ chức vì lý do sức khỏe năm 1971 khi chiến dịch ngoại giao của Bắc Kinh để trục xuất Trung Hoa Dân Quốc khỏi Liên Hợp Quốc đã gần kề với thắng lợi.

Ông kết hôn với bà Trịnh Dục Tú (鄭毓秀) (1891-1959). Bà là nữ luật sư và thẩm phán đầu tiên trong lịch sử Trung Hoa. Bà nhận học vị Tiến sĩ Luật tại Đại học Sorbonne, Pháp và là người Trung Hoa đầu tiên hành nghề luật tại tô giới Pháp tại Thượng Hải. Bà Trịnh cũng là một trong những người tham gia âm mưu ám sát Viên Thế Khải. Bà ủng hộ phụ nữ có tiếng nói riêng trong hôn nhân, và đưa điều khoản này vào hiến pháp Trung Hoa Dân Quốc. Hồi ký của bà, Những năm tháng cách mạng của tôi (1944), được xuất bản trong khi chồng bà đang làm Đại sứ tại Hoa Kỳ, và được xem là một trong những tác phẩm hồi ký xuất sắc nhất trong lịch sử Trung Quốc hiện đại.

Sau khi về hưu, Ngụy rời Đài Loan sang Brasil. Ông mất tại đó ngày 18 tháng 5 năm 1978, thọ 79 tuổi.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* http://paper.sznews.com/szdaily/20070416/ca2639935.htm
Phương Chấn Vũ

**Phương Chấn Vũ** (chữ Hán: 方振武; bính âm: Fāng Zhènwǔ) (1885 – tháng 12 năm 1941) là một tư lệnh Trung Hoa đầu thế kỷ 20.

## Tiểu sử

Phương sinh năm 1885 tại Thọ huyện, Lục An, An Huy, nhà Thanh. Ông tham gia Cách mạng Tân Hợi 1911 và gia nhập quân cách mạng tại Thượng Hải. Tuy nhiên, sau khi Tôn Dật Tiên thất bại trong cuộc cách mạng chống Viên Thế Khải, Phương trốn sang Nhật, trở thành đảng viên Đảng Cách mạng Trung Hoa. Năm 1918, ông trở về Trung Hoa theo lệnh Tôn để chỉ huy một tiểu đoàn trong chính phủ Quảng Đông của Tôn và năm 1921 về Thượng Hải với tư cách một ủy viên trung ương chính phủ Quốc dân đảng mới thành lập. Tuy nhiên, chính phủ mới nhanh chóng chìm trong tranh chấp bè phái, nên Phương bỏ sang phe Chính phủ Bắc Dương, sau phục vụ trong quân đội Phụng hệ dưới quyền Trương Tông Xương tới năm 1925, rồi theo tướng Phùng Ngọc Tường. Ông trở thành Tư lệnh Quân đoàn 3, rồi Tập đoàn quân 4, cũng như tư lệnh đồn trú Tế Nam trước khi lên làm Chủ tịch tỉnh An Huy năm 1929.

Do không ủng hộ Tưởng Giới Thạch, ông bị cách chức giam lỏng vào tháng 10 năm 1929. Sau khi Nhật Bản xâm lược Nhiệt Hà vào tháng 2 năm 1933, Phương gia nhập Phong trào kháng Nhật cứu quốc. Ông tổ chức quân đội của Phong trào và chỉ huy họ Bắc tiến giao chiến với quân Nhật. Ngày 26 tháng 5, Phương hợp quân với Phùng Ngọc Tường tại Trương Gia Khẩu và tổ chức Quân kháng Nhật Nhân dân Sát Cáp Nhĩ, ông là tư lệnh lộ quân phía Bắc, đánh nhau với quân Nhật ở phía đông Sát Cáp Nhĩ. Đội quân này giành được một vài thắng lợi, chiếm lại Đa Luân từ tay quân Nhật và tay sai được một thời gian.

Tuy nhiên, Quân kháng Nhật Nhân dân Sát Cáp Nhĩ sau cùng thất bại trước Lục quân Đế quốc Nhật Bản và bị lực lượng của Tưởng Giới Thạch giải tán, vì Tưởng vẫn muốn hòa đàm với Nhật để rảnh tay trấn áp Đảng Cộng sản và Hồng quân. Sau khi sống tại Quế Lâm một thời gian, Phương phải sang Hồng Kông năm 1939 do sự đe dọa của Quốc dân đảng. Ông lại rời đi sau khi Nhật chiếm Hồng Kông năm 1941, nhưng bị một sát thủ không rõ danh tính ám sát trên đường quay lại Quảng Đông cùng đoàn người tị nạn, vào tháng 12 năm 1941, gần Trung Sơn, Quảng Đông.

## Chú thích

## Liên kết ngoài
* Rulers: Fang Zhenwu
* Generals of China: Fang Zhenwu

## Xem thêm
*Harry Fang
Hố Chicxulub

**Hố Chicxulub** (phát âm tiếng ) là một miệng hố va chạm do thiên thạch bị chôn vùi bên dưới bán đảo Yucatán ở México, nó được đặt theo tên của một đô thị gần tâm của nó là Chicxulub. Hố va chạm này có đường kính hơn 180&nbsp;km, nên nó trở thành một trong những cấu trúc chịu va chạm lớn nhất trên Trái Đất đã được xác nhận.

Hố va chạm này được nhà vật lý Glen Penfield phát hiện trong khi tìm kiếm dầu khí cuối những năm 1970 ở Yucatán. Penfield ban đầu không thể có được bằng chứng rằng các cấu trúc địa chất độc đáo trên thực tế đã một miệng núi lửa, và đã từ bỏ việc tìm kiếm của mình. Qua tiếp xúc với Alan Hildebrand, Penfield đã có thể lấy các mẫu cho rằng nó là một cấu trúc va chạm. Bằng chứng về nguồn gốc tác động của miệng núi lửa bao gồm thạch anh bị biến đổi, dị thường trọng lực, và tektite ở các khu vực xung quanh.

Dựa trên việc định tuổi của đá, người ta xác định rằng cấu trúc này được hình thành từ cuối kỷ Phấn Trắng, khoảng 65 triệu năm trước. Tác động kết hợp với miệng núi lửa liên quan trong việc gây ra sự tuyệt chủng của loài khủng long như đề xuất bởi ranh giới K-T, ranh giới địa chất giữa các thời kỳ kỷ Phấn Trắng và kỷ Đệ Tam, mặc dù một số nhà phê bình lập luận rằng sự va chạm không phải là lý do duy nhất, và những người khác tranh luận xem liệu có một tác động hay va chạm Chicxulub là một trong số đó có thể đã tấn công Trái Đất vào khoảng cùng một thời gian. Bằng chứng gần đây cho thấy những va chạm có thể là một phần của một tiểu hành tinh lớn hơn nhiều đã phá vỡ trong một vụ va chạm trong không gian xa cách đây hơn 160 triệu năm.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

*Satellite image of the region (from Google Maps)
*Numerous sinkholes (Cenotes) marked around Chicxulub crater. Opens in Google Earth
*NASA JPL: "A 'Smoking Gun' for Dinosaur Extinction" , ngày 6 tháng 3 năm 2003
*Chicxulub, Crater of Doom 
*On Dinosaurs'' – Scientific American.
Động vật chân đầu

**Động vật chân đầu** (**Cephalopoda**) (tiếng Hy Lạp ** (kephalópoda); "chân-đầu") là một lớp động vật thân mềm gồm mực ống, bạch tuộc, mực nang và ốc anh vũ. Lớp này bao gồm phần lớn các động vật sống dưới biển với đặc trưng là cơ thể đối xứng, phần đầu nổi bật, và có nhiều xúc tua được phát triển từ chân của các động vật thân mềm nguyên thủy.

Động vật thân mềm trở nên phổ biến trong suốt kỷ Ordovic, đặc trưng là Nautiloidea nguyên thủy. Lớp này hiện chỉ có 2 phân lớp còn sinh tồn là Coleoidea, bao gồm mực ống, bạch tuộc, và mực nang; và Nautiloidea, đại diện bởi chi *[[Ốc anh vũ|Nautilus]]* và *[[Allonautilus]]*. Trong phân lớp Coleoidea, vỏ của nó đã bị tiêu biến trong khi phân nhóm Nautiloidea, vỏ bên ngoài vẫn còn. Khoảng 800 loài còn tồn tại trong lớp này đã được nhận dạng. Hai nhóm tuyệt chủng quan trọng đó là cúc đá (*Ammonoidea*) và Belemnoidea.

## Sinh học

### Di chuyển
Tất cả động vật thân mềm đều dùng lực đẩy bằng phản lực dưới hình thức phụ trong việc di chuyển. Vây của mực nang và mực ống có vai trò quan trọng trong việc duy trì và kiểm soát định hướng khi di chuyển. Việc di chuyển của bạch tuộc thường bằng cách xáo trộn nhanh nhưng thoải mái dưới đáy, hoặc chậm hơn, tản bộ khám phá xung quanh sử dụng tay và xúc tu. Loài của họ Mastigoteuthidae là mực ống điển hình của Vùng biển khơi sâu, gợn sóng bằng vây để giữ tư thế thẳng đứng trong khi nổi trên đáy. 

## Ghi chú

## Đọc thêm
* A comprehensive overview of Paleozoic cephalopods.
* Campbell, Neil A., Reece, Jane B., and Mitchell, Lawrence G.: *Biology, fifth edition*. Addison Wesley Longman, Inc. Menlo Park, California. 1999. ISBN 0-8053-6566-4.
* Felley, J., Vecchione, M., Roper, C. F. E., Sweeney, M. & Christensen, T., 2001-2003: *Current Classification of Recent Cephalopoda*. National Museum of Natural History: Department of Systematic Biology: Invertebrate Zoology: Cephalopods 
* N. Joan Abbott, Roddy Williamson, Linda Maddock. *Cephalopod Neurobiology*. Oxford University Press, 1995. ISBN 0198547900
* Marion Nixon & John Z. Young. *The brains and lives of Cephalopods*. Oxford University Press, 2003. ISBN 0198527616
* Roger T. Hanlon & John B. Messenger. *Cephalopod Behaviour*. Cambridge University Press, 1996. ISBN 0521420830
* Martin Stevens & Sami Merilaita. *Animal camouflage: mechanisms and function*. Cambridge University Press, 2011. ISBN 0521199115
* Classification key to modern cephalopods: ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/009/a0150e/a0150e03.pdf

## Liên kết ngoài

* CephBase – cephalopod database
* TONMO.COM – The Octopus News Magazine Online – cephalopod articles and discussion
* Tree of Life Web Project – Cephalopoda
* Mikko's Phylogeny Tree 
* Fish vs. Cephalopods
* Will Fast Growing Squid Replace Slow Growing Fish?
* Biomineralisation in modern and fossil cephalopods 
*Scientific American: Can a Squid Fly Out of the Water?
*Rapid Adaptive Camouflage and Signaling in Cephalopods  Online seminar by Roger Hanlon (MBL)
Vương Thụ

**Vương Thụ** (Tiếng Trung: 王 澍, sinh ngày 04 tháng 11 năm 1963) là một kiến trúc sư Trung Quốc làm việc tại Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang. Ông là hiệu trưởng của Trường Kiến trúc của Học viện Nghệ thuật Trung Quốc. Vào năm 2012, Vương Thụu đã trở thành công dân Trung Quốc đầu tiên giành chiến thắng giải Pritzker, giải thưởng cao nhất của thế giới trong lĩnh vực kiến trúc.
## Tiểu sử
Vương Thụ sinh ngày 04 tháng 11 năm 1963 ở Ürümqi, thủ phủ khu tự trị Duy Ngô Nhĩ Tân Cương của Trung Quốc. Ông bắt đầu vẽ và lúc còn trẻ, mà không có bất kỳ đào tạo chính thức trong nghệ thuật. 
Một sự thỏa hiệp giữa nghệ thuật, niềm đam mê của mình, và kỹ thuật, và lời khuyên của cha mẹ, Vương Thụ đã chọn theo học kiến trúc tại Học viện Công nghệ Nam Kinh (nay là Đại học Đông Nam) tại Nam Kinh, tỉnh Giang Tô và nhận được bằng cử nhân vào năm 1985 và bằng thạc sĩ trong năm 1988.

Mặc dù Vương Thụ sinh sống ở Bắc Kinh trong thời kỳ niên thiếu, sau khi học đại học, ông đã chọn sinh sống ở Hàng Châu vì ở đây có cảnh quan thiên nhiên của thành phố và các truyền thống cổ xưa của nghệ thuật. Ông làm việc cho Học viện Mỹ thuật Chiết Giang (nay là Học viện Nghệ thuật Trung Quốc) và năm 1990 hoàn thành dự án đầu tiên kiến trúc của mình, một trung tâm thanh niên ở thành phố nhỏ của Hải Ninh gần Hàng Châu.

## Tham khảo
Megascops asio

**Megascops asio** là một loài cú mèo nhỏ tương đối phổ biến ở Đông Bắc Mỹ, từ México đến Canada.
Con trưởng thành dài từ 16 đến 25&nbsp;cm và cân nặng 121-244&nbsp;gram). Chúng có bộ lông xám tối hoặc xám hung hoa văn phức tạp với streaking trên dưới. Chúng có đuôi ngắn và cánh rộng, đầu tròn lớn với búi tai nổi bật, đôi mắt màu vàng và mỏ màu vàng. 
## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Eastern Screech Owl - ''Otus asio''  - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* Eastern Screech Owl Species Account - Cornell Lab of Ornithology
* Eastern Screech Owl  - eNature.com
* Eastern Screech Owl Information and Photos - South Dakota Birds and Birding
* Eastern Screech Owl videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* 
*Eastern Screech-Owl - The Peregrine Fund 
*Eastern Screech-Owl - Megascops (Otus) asio
* Eastern Screech-Owl Bird Sound 

*http://www.owlpages.com/owls.php?genus=Megascops&species=asio
Phố Hàng Mắm

**Hàng Mắm** là con phố nhỏ, chạy trong địa phận phường Lý Thái Tổ, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội.

Phố gọi là **Hàng Mắm** vì xưa có nhiều các loại mắm cá, thủy sản được bày bán ở đây.

## Lịch sử

Trước đây, phố gồm hai đoạn, nằm ở bên ngoài và bên trong cửa ô Ưu Nghĩa, có cổng xây canh gác ban đêm.

* **Phố Hàng Trứng**: đoạn nối từ phố Trần Quang Khải đến ngã tư phố Nguyễn Hữu Huân hiện nay, nằm bên ngoài cửa ô Ưu Nghĩa, được xây dựng trên nền đất xưa thuộc thôn Thanh Yên, tổng Tả Túc (sau đổi thành tổng Phúc Lâm), huyện Thọ Xương cũ. Đình Thanh Yên hiện còn ở số nhà 14A, ngõ Nguyễn Hữu Huân, thờ hai Tiến sĩ họ Vũ và họ Nguyễn. Phố được gọi tên là **Hàng Trứng** vì nơi đây xưa kia có nhiều nhà buôn bán trứng. Trứng ở đây được đóng trong các sọt lớn, lót rơm và chở bằng thuyền từ Phát Diệm, tỉnh Ninh Bình lên.
* **Phố Hàng Mắm**: đoạn nối từ ngã tư phố Nguyễn Hữu Huân đến phố Hàng Bạc hiện nay, nằm bên trong cửa ô Ưu Nghĩa, được xây dựng trên nền đất xưa thuộc thôn Mỹ Lộc, tổng Hữu Túc, huyện Thọ Xương cũ. Đình Mỹ Lộc hiện còn ở số nhà 45, phố Nguyễn Hữu Huân, thờ Nguyễn Trung Ngạn. Phố được gọi tên là **Hàng Mắm** vì nơi đây xưa kia chuyên bán các loại mắm cá và thủy sản khác. Nhiều cửa hàng trên phố bày bán mắm tôm đặc để trong chậu sành; mắm tôm loãng đựng trong vại; nước mắm đựng trong những kiệu lớn cao bằng đầu người, chôn xuống đất, đậy nắp, đong bằng thùng gỗ bán dần và cả cua rang muối... Hàng ở đây chủ yếu là bán buôn đi các tỉnh.

Thời Pháp thuộc, phố được gọi là **Hàng Mắm** (*Rue de la Saumure*).

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, phố được đặt chính thức là **phố Hàng Mắm**.

## Đặc điểm
Phố dài khoảng 190m, chạy chủ yếu theo hướng Đông-Tây, nối từ đường Trần Quang Khải đến phố Hàng Bạc; cắt ngang qua ngã tư phố Hàng Tre, ngã tư phố Nguyễn Hữu Huân và ngã ba phố Hàng Bè. Phố này chạy hai chiều.

Nhà trong phố Hàng Mắm đa số là kiểu cổ, hẹp và ngắn. Vào năm 1891, một vụ cháy lớn xảy ra đã khiến nhiều nhà cổ trên phố bị đốt cháy.

Sau này, một số nhà đã làm mới lại hoặc cải tạo, sửa chữa lại mặt tiền thành cửa hàng để buôn bán.

Phố Hàng Mắm hiện không còn bán các loại mắm nữa mà chuyển sang kinh doanh các mặt hàng khác như bia mộ, đồ sành, đồ đất, tạp phẩm và ăn uống...

## Công trình

## Các tuyến xe buýt chạy qua

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Các đường phố Hà Nội theo vần H 
*Hà Nội: Khu vực Hàng Muối - Hàng Chĩnh và "Vạn hàng Mắm" những năm 1890s qua các bức ảnh của Trumelet-Faber (1852-1916) DOI:10.2139/ssrn.5046133
Cá heo sông Trường Giang

**Cá heo sông Trường Giang** hay còn được gọi là **Nữ thần sông Trường Giang** (; danh pháp hai phần: ***Lipotes vexillifer***) hay **Cá heo vây trắng** là một loài cá heo sông đặc hữu, được phân bố tại khu vực hạ lưu sông Trường Giang, Trung Quốc.

Quần thể loài này giảm mạnh trong thời kỳ công nghiệp hoá ở Trung Quốc và việc sử dụng sông quá mức trong việc đánh bắt cá, giao thông thủy, và thủy điện. Đã có nhiều nỗ lực để bảo tồn loài này nhưng cuộc thám hiểm cuối năm 2006 đã không tìm thấy cá thể nào trên sông. Nên loài này đã được tuyên bố là tuyệt chủng, nên nó được xem là loài động vật có vú đầu tiên trở nên tuyệt chủng đầu tiên kể từ khi Sư tử biển Nhật Bản và Monachus tropicalis tuyệt chủng vào thập niên 1950. Đây cũng là loài trong bộ Cá voi tuyệt chủng được nghiên cứu kỹ chịu tác động trực tiếp từ con người.

Vào tháng 8 năm 2007, một người đàn ông Trung Quốc đã ghi nhận được hình ảnh loài động vật màu trắng lớn bơi trên sông Trường Giang. Mặc dù được dự kiến xác nhận loài động vật trên video có thể là một con baiji, sự xuất hiện chỉ có một hoặc một vài loài thí, đặc biệt là thời đại công nghệ, cũng không đủ để cứu loài tuyệt chủng một phần này khỏi sự tuyệt chủng thật sự. Cá thể baiji cuối cùng có tên là Qiqi (淇淇) đã chết năm 2002.

Vào ngày 10 tháng 5 năm 2021, hai con cá heo sông Trường Giang đã được nhìn thấy tại đoạn Nghi Xương của sông Trường Giang, tỉnh Hồ Bắc, miền trung Trung Quốc.

## Hình ảnh

Tập tin:Cetacea range map Chinese River Dolphin.PNG


## Chú thích
Bão táp triều Trần

**Bão táp triều Trần** là một bộ tiểu thuyết của nhà văn Hoàng Quốc Hải. Bộ tiểu thuyết này được Nhà xuất bản Phụ nữ xuất bản lần đầu năm 2003 với 4 tập và sau đó đã được tái bản nhiều lần. Sau đó, tác giả lại thêm 2 tập nữa, nâng tổng số tập của tuyển tập tiểu thuyết này thành 6 tập, ra mắt vào năm 2010.

Đặt vào bối cảnh nhà Trần, tiểu thuyết này viết chủ yếu về hoàng triều nhà Trần từ khi thay nhà Lý làm chủ Đại Việt, mấu chốt là cuộc chiến chống Nguyên Mông và sự kết thúc đầy bi kịch của triều đại này.

## Tổng quan
Trong loạt tiểu thuyết này, tác giả Hoàng Quốc Hải có hoài bão lớn tái hiện lịch sử nhà Trần bằng ngòi bút của mình. Trong phần *Tựa đề* của tập *Bão táp cung đình*, khởi đầu cho tuyển tập tiểu thuyết này, ông giải thích mong muốn của mình thông qua tác phẩm là có thể "*mở to đôi mắt nhìn vào quá khứ, thấy được những điều kỳ diệu, và cả những khổ đau xưa cha ông ta đã tạo dựng và nếm trải. Nhưng quá khứ luôn được phủ bởi một lớp sương khói khi thì dày đặc đến mịt mờ*".

### Các phần
* *Bão táp cung đình*: Tập đầu tiên trong toàn bộ Bão táp triều Trần. Trong tập này, tác giả tái hiện sự ra đời của thời đại nhà Trần với vai trò đạo diễn của Thái sư Trần Thủ Độ. Ông là người có chí lớn trong thiên hạ, vì việc lớn biết dẹp những quyền lợi riêng tư để giữ nghiêm phép nước, đồng thời cũng là người có mưu kế nhằm xây dựng một cơ nghiệp nhà Trần từ buổi còn trứng nước.
* *Đuổi quân Mông - Thát*: phần này lấy bối cảnh từ cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên Mông của quân và dân Đại Việt lần thứ nhất thế kỷ 13. Dưới sự chỉ đạo tài tình của Trần Hưng Đạo, nhân dân Đại Việt đã đánh tan 50 vạn quân Nguyên xâm lược, bảo vệ nền độc lập tự chủ của dân tộc.
* *Thăng Long nổi giận*: tiếp nối *Đuổi quân Mông - Thát*.
* *Huyết chiến Bạch Đằng*: tiếp nối Thăng Long nổi giận.
* *Huyền Trân công chúa*: phần này kể về Huyền Trân công chúa, viết về đường lối ngoại giao thời bình của vua Trần Nhân Tông, và cuộc hôn nhân đi vào lịch sử giữa vua Chăm Chế Mân và công chúa Đại Việt Huyền Trân - một cuộc hôn nhân đã mở rộng đất đai của nước Đại Việt. Xuyên suốt tác phẩm thấm đẫm nền văn hóa phong tục hai nước Chămpa và Đại Việt.
* *Vương triều sụp đổ*: Đây là phần cuối cùng của bộ tiểu thuyết. Ở tập này, cuốn sách mở đầu bằng việc dâng *"Thất trảm sớ"* của Chu Văn An. Các vua quan cuối đời Trần sa vào chuyện ăn chơi sa đọa, coi thường kỷ cương phép nước. Và nhà Trần đi theo vết trượt dài của các triều đại suy đồi dẫn đến sụp đổ.

### Chuyển thể
Bộ phim *Phật hoàng Trần Nhân Tông* lấy kịch bản dựa theo nội dung bộ *Bão táp triều Trần*.

## Giải thưởng
Bộ tiểu thuyết *Bão táp triều Trần* giúp tác giả Hoàng Quốc Hải đoạt Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội năm 2008 và Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2017.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* 
*
Achitona transversevittata

***Achitona transversevittata*** là một loài bọ cánh cứng thuộc họ Oedemeridae. Loài này được miêu tả khoa học đầu tiên năm 1986 bởi Švihla.
## Chú thích

## Tham khảo
*
Mông Các La Phượng

**Các La Phượng**（, 712-779), còn gọi là **Giác Nhạc Phượng** (覺樂鳳), là con trai trưởng của Bì La Các, là vị đại quốc vương thứ hai của Nam Chiếu, trị vì từ năm 748 đến 779.

Sau khi Các La Phượng lên ngôi, đã phát triển thế lực sang phía đông tiêu diệt chính quyền Thoán thị, hoàn toàn khống chế khu vực Vân Nam. Nam Chiếu cũng sớm thần phục nhà Đường, thụ sắc phong. Hai bên cùng liên binh tiến về phía tây đánh Thổ Phồn.

Năm 750, do bất mãn trước việc thái thú Vân Nam của nhà Đường là Trương Kiền Đà (張虔陀) hoành hành bạo ngược và có hành vi vô lễ, Các La Phượng bí bách đã phản Đường, giết chết Trương Kiến Đà. Quyền thần nhà Đường là Dương Quốc Trung lệnh cho Kiếm Nam tiết độ sứ Tiên Vu Trọng Thông (鮮于仲通) phát binh chinh thảo nhưng bị đánh bại.

Năm 752, Các La Phượng nương nhờ Thổ Phồn, tán phổ Thổ Phồn là Xích Đức Tổ Tán (赤德祖贊) phong hiệu cho Các La Phượng là Tán phổ chung. "Tán phổ chung" là một từ Tiếng Tạng, nghĩa là "Tán Phổ chi đệ" (em trai quốc vương Thổ Phồn, ), Tán phổ chung trở thành niên hiệu đầu tiên của Nam Chiếu.

Sau năm 755, Các La Phượng nhân dịp Loạn An Sử đã xâm chiếm đất đai của nhà Đường và làm chủ được Tủy Châu, Diêu Châu và Nhung Châu. Các La Phượng có thái độ trọng thị với văn hóa Hán, bắt tù binh là huyện lệnh Tây Lô Trịnh Hồi dạy học cho tử tôn. Năm 769, cải niên hiệu Trường Thọ. Năm 779, Các La Phượng qua đời, thụy hiệu là Thần Vũ vương, kì tôn là Dị Mâu Tầm kế vị.

## Xem thêm
* Danh sách vua Nam Chiếu

## Tham khảo
Alloxacis hoodi

***Alloxacis hoodi*** là một loài bọ cánh cứng trong họ Oedemeridae. Loài này được Van Dyke miêu tả khoa học năm 1953.
## Chú thích

 
## Tham khảo
Glenn Murcutt

**Glenn Marcus Murcutt** (sinh ngày 25 tháng 7 năm 1936) là kiến trúc sư người Úc sinh ra ở Luân Đôn, Anh. Nhận giải thưởng Pritzker năm 2002 và Huy chương vàng AIA 2009.
Murcutt sinh ra ở London với cha mẹ là người Úc. Ông lớn lên ở tỉnh Morobe của Papua New Guinea, nơi ông đã phát triển nhận thức đối với kiến trúc bản địa đơn giản. Ông được theo học tại Trường Trung học Nam sinh Manly và học kiến trúc tại trường Cao đẳng Kỹ thuật Sydney, nơi ông tốt nghiệp vào năm 1961, và nơi ông trở thành bạn bè với các sinh viên sau này là những người nổi bật khác, bao gồm cả đạo diễn Jim Sharman, nhà thiết kế sân khấu Brian Thomson và nhà sản xuất phim Matt Carroll. Kinh nghiệm làm việc sớm của Murcutt với các kiến trúc sư khác nhau, chẳng hạn như Neville Gruzman, Ken Woolley và Bryce Mortlock đã mang anh đến với phong cách của kiến trúc hữu cơ của họ tập trung vào mối quan hệ với thiên nhiên. Năm 1969, Murcutt hành nghề kiến trúc ở Mosman ngoại Sydney. Glenn Murcutt nổi tiếng với các thiết kế thân thiện với môi trường.

## Tham khảo
Abdera affinis

***Abdera affinis*** là một loài bọ cánh cứng trong họ Melandryidae. Loài này được Paykull miêu tả khoa học năm 1799.

## Tham khảo
Cybocephalus aciculatus

***Cybocephalus aciculatus*** là một loài bọ cánh cứng trong họ Cybocephalidae. Loài này được Champion mô tả khoa học năm 1913.
## Chú thích

## Tham khảo
*
Cryptolestes minimus

***Cryptolestes minimus*** là một loài bọ cánh cứng trong họ Laemophloeidae. Loài này được Lefkovitch miêu tả khoa học lần đầu tiên vào năm 1962.
## Chú thích

 
## Tham khảo
Uruminopeplus sakaii

***Uruminopeplus sakaii*** là một loài bọ cánh cứng trong họ Salpingidae. Loài này được Sato & Hatta miêu tả khoa học vào năm 1988.
## Chú thích

 
## Tham khảo
Vi Thùy Linh

**Vi Thùy Linh** sinh ngày 4 tháng 4 năm 1980 tại Hà Nội, là một nhà thơ nữ của Việt Nam. Tuy là thế hệ nhà thơ trẻ, nhưng Vi Thùy Linh đã nhanh chóng trở thành một "hiện tượng" trong nền thi ca Việt Nam đương đại. Vi Thùy Linh là nhà thơ Việt Nam đầu tiên được mời thực hiện một đêm thơ riêng tại Paris mang tên "Tình tự Hà Nội", cũng là nhà thơ đầu tiên thực hiện tour diễn Pháp – châu Âu. 

## Sự nghiệp
### Các tập thơ của Vi Thùy Linh

*Khát (Nhà xuất bản Hội Nhà văn, Hà Nội, 1999)
*Linh (Nhà xuất bản Thanh niên, Hà Nội, 2000)
*Đồng Tử (Nhà xuất bản Văn nghệ TP. Hồ Chí Minh, 2005)
*ViLi in love (Song ngữ Việt - Anh, 2008)
*Phim đôi – Tình tự chậm (2011), tập thơ nổi tiếng "đắt nhất Việt Nam"
*Chu du cùng Ông nội (2011)
*ViLi và Paris (2012)

### Các tác phẩm văn xuôi của Vi Thùy Linh
* ViLi tùy bút (2012)
* Hộ chiếu tâm hồn (2014)

## Tham khảo
Bổ đề Farkas

**Bổ đề Farkas** là một kết quả toán học phát biểu như sau: một vectơ hoặc nằm trong một nón lồi hoặc tồn tại một siêu phẳng sao cho vectơ nằm ở một phía của siêu phẳng và nón lồi nằm ở phía kia. Nó được chứng minh đầu tiên bởi nhà toán học người Hungary Gyula Farkas . Nó có nhiều ứng dụng, chẳng hạn như trong chứng minh của định lý Karush–Kuhn–Tucker trong quy hoạch phi tuyến.

## Phát biểu bổ đề

Giả sử *A* là một ma trận *m* &times; *n* và *b* là một vectơ *m* chiều. Đúng một trong hai trường hợp sau xảy ra:
# Tồn tại vectơ *x* ∈ **R***n* sao cho *Ax* = *b* và *x* ≥ 0.
# Tồn tại *y* ∈ **R***m* sao cho *A<sup>T</sup>y* ≥ 0 và *b<sup>T</sup>y* 1, …, *a**n* ∈ **R***m* là các cột của *A*. Bổ đề Farkas khẳng định rằng một trong hai mệnh đề sau là đúng:
# Tồn tại các hệ số *x*1, …, *x**n* ∈ **R**, *x*1, …, *x**n* ≥ 0, sao cho *b* = *x*1*a*1 + ··· + *x**n**a**n*.
# Tồn tại vectơ *y* ∈ **R***m* sao cho *a**i* · *y* ≥ 0 với *i* = 1, …, *n* và *b* · *y* 1*a*1 + ··· + *x**n**a**n* với hệ số không âm tạo thành một nón lồi sinh bởi tập hợp {*a*1, …, *a**n*} nên mệnh đề thứ nhất nghĩa là *b* nằm trong hình nón này.

Theo mệnh đề thứ hai, tồn tại  *y* sao cho góc giữa *y* và các vectơ *a**i* là không quá 90° trong khi góc giữa *y* và vectơ *b* là lớn hơn 90°. So với siêu phẳng vuông góc với *y*, *a**i* nằm ở một phía và vectơ *b* nằm ở phía kia. Do đó siêu phẳng này chia cắt nón lồi sinh bởi tập hợp  {*a*1, …, *a**n*} và vectơ *b*.

Để minh họa, xét *n,m*=2 và *a*1 = (1,0)T và *a*2 = (1,1)T. Nón lồi sinh bởi *a*1 và *a*2 là một góc nhọn trong góc phần tư thứ nhất của mặt phẳng *Oxy*. Giả sử *b*&nbsp;=&nbsp;(0,1). Khi đó, *b* không nằm trong nón lồi *a*1*x*1+*a*2*x*2. Do đó, tồn tại siêu phẳng chia cắt chúng. Đặt *y*&nbsp;=&nbsp;(1,&minus;1)T. Ta nhận thấy *a*1 · *y* = 1, *a*2 · *y* = 0, và *b* · *y* = &minus;1. Do đó siêu phẳng với vectơ pháp tuyến *y* chia cắt nón lồi *a*1*x*1+*a*2*x*2 và *b*.

Do đó có thể diễn đạt bổ đề Farkas dưới dạng hình học như sau: cho một nón lồi và một vectơ, hoặc vectơ nằm trong nón lồi hoặc tồn tại một siêu phẳng chia cắt vectơ và nón lồi, nhưng không thể cả hai.

## Biến thể
Có nhiều biến thể của bổ đề Farkas như định lý Gordan: hoặc Ax  có nghiệm *x*, hoặc A^T y = 0  có nghiệm khác không *y* với *y* ≥ 0.

Một phiên bản dễ nhớ là như sau: nếu một hệ bất phương trình không có nghiệm thì tồn tại một chứng minh phản chứng dưới dạng một tổ hợp tuyến tính với các hệ số không âm.  Dưới dạng công thức: nếu Ax ≤ b vô nghiệm thì y^T A = 0, y^T b = -1,
y ≥ 0 có nghiệm. (ghi chú y^T A là một tổ hợp tuyến tính của vế trái, y^T b là tổ hợp tuyến tính tương ứng của vế phải các bất phương trình. Do tổ hợp tuyến tính không âm tạo ra vectơ không ở vế trái và &minus;1 ở vế phải, hệ bất phương trình rõ ràng vô nghiệm)

## Tham khảo
* .
* .
* .
* 
* .  Xem bổ đề 1 ở trang 318.
* 

## Ghi chú
Hồ Liên

**Hồ Liên** (胡璉; 1907–1977) là một vị tướng Trung Hoa Quốc dân đảng, từng tham gia Chiến tranh Bắc phạt, các chiến dịch bao vây chống cộng, Chiến tranh Trung-Nhật và Nội chiến Trung Hoa.

## Trường Võ bị Hoàng Phố

Ông tốt nghiệp cùng khóa với Lâm Bưu, một trong những tư lệnh Cộng sản tài ba nhất. Nhiều tư lệnh tương lai của Trung Hoa cũng tốt nghiệp khóa này, như Đỗ Duật Minh, Phạm Hán Kiệt và Tôn Nguyên Lương.

## Chiến tranh Trung-Nhật

Hồ là trung đoàn trưởng trong Sư đoàn 11 tham dự Trận Thượng Hải. Ông bị thương vài lần (có lần bị trúng một viên đạn xuyên qua hàm) và được thăng lên sư đoàn trưởng sau trận đánh. Theo kế hoạch đánh chiếm Tứ Xuyên, Lục quân Đế quốc Nhật Bản tấn công Tây Hồ Bắc, hi vọng tiêu diệt được căn cứ địa cuối cùng của Tưởng Giới Thạch. Quân đoàn 18 vừa thành lập do Hồ chỉ huy đẩy lui được quân Nhật. Nhờ chiến công này, ông được thưởng Huân chương Thanh thiên bạch nhật, danh dự cao nhất dành cho một tư lệnh Trung Hoa Dân Quốc.

## Chiến dịch Hoài Hải

Nhờ thành tích chiến đấu ấn tượng, đơn vị của Hồ được triển khai ở miền Trung và Đông Trung Hoa làm lực lượng tiên phong. Ông rất thành công khi giao chiến với lực lượng cộng sản, thậm chí các tư lệnh cộng sản như Lưu Bá Thừa và Túc Dụ từng chịu thất bại trước đội quân này. Ngay trước Chiến dịch Hoài Hải năm 1948, cha ông mất, bản thân ông cũng bị bệnh đau răng, nên không thể ra mặt trận. Khi Binh đoàn 12 bị quân Cộng sản bao vây tại An Huy, Hồ đích thân chỉ huy một chiến dịch giải cứu và thoát khỏi vòng vây cùng tàn quân. Sau 7 ngày rút lui, ông về đến Nam Kinh và được Tưởng Giới Thạch giao nhiệm vụ tái tổ chức Binh đoàn 12.

## Đài Loan

Ông 2 lần được bổ nhiệm là Tư lệnh phòng thủ Kim Môn. Tưởng Giới Thạch rất tin cậy ông, thậm chí còn tặng cho ông một thanh kiếm nạm bạc. Nhưng vì Hồ không thích nịnh bợ cấp trên, ông thăng tiến rất chậm; ông cũng xung khắc với Tưởng Kinh Quốc do 2 người vốn không ưa nhau từ lâu. Hồ có vai trò quan trọng trong quan hệ Trung Hoa Dân Quốc – Việt Nam, từng là Đại sứ Đài Bắc tại Sài Gòn, Nam Việt Nam từ năm 1964-1972; đây là một phần của chiến lược chia sẻ các kinh nghiệm chống cộng sản với các quốc gia trong khu vực. Ông cuối cùng cũng được thăng hàm tướng 4 sao năm 1975 sau 50 năm trong quân ngũ. Hồ mất năm 1977 vì suy tim, được chôn cất tại Kim Môn, nơi ông đánh bại lực lượng Cộng sản vào năm 1949 và 1958.

## Chú thích
Mông Huề Chiếu

**Mông Huề Chiếu** (, ?～730) là một bộ lạc tại Vân Nam hình thành vào thời kỳ đầu nhà Đường và là một trong Lục Chiếu. Lãnh địa của Mông Huề Chiếu là khu vực bắc Nguy Sơn và Dạng Tỵ hiện nay, thuộc vùng trung-nam của Lục Chiếu. Nhà Đường cho thành lập **Dương Qua Châu** và các Mông Huề Chiếu Vương kế vị nhau làm thứ sử Dương Qua Châu. Kì vương Huề Phụ Thủ qua đời, đệ là Khư Dương Chiếu kế vị, sau khi Khư Dương Chiếu mất, nhi tử Chiếu Nguyên kế vị, thời gian chính xác Chiếu Nguyên tại vị không rõ, đại thể ước lượng vào thời kỳ Đường Huyền Tông trị vì. Chiếu Nguyên về sau mù quáng, đương thời kì tử Nguyên La đang ở Nam Chiếu để làm con tin, Nam Chiếu Vương Quy Nghĩa (Bì La Các) có lòng muốn thôn tính Mông Huề Chiếu, cho Nguyên La về. Mấy tháng sau, Nam Chiếu sai người sát hại Chiếu Nguyên, trục xuất Nguyên La, thôn tính Mông Huề Chiếu.

## Tham khảo

*《新唐书》 列传第一百四十七中
*《蛮书》卷三
Việt Tích Chiếu

**Việt Tích Chiếu** (, ?～747) là một bộ lạc tại Vân Nam hình thành vào thời kỳ đầu nhà Đường và là một trong Lục Chiếu. Lãnh địa của Việt Tích Chiếu nay thuộc huyện Tân Xuyên và nằm ở phía đông của Lục Chiếu. Nhà Đường cho lập **Việt Tích Châu** và các Việt Tích Chiếu Vương kế vị nhau làm thứ sử Việt Tích Châu. Tù trưởng Tầm Cầu thông gian với người thiếp của Việt Tích Chiếu Vương Ba Xung, và giết chết ông. Kiếm Nam tiết độ sứ của nhà Đường đến Diêu Châu, giết Tầm Cầu. Bộ lạc lúc này không có người lãnh đạo, liên đồng thổ địa đã nhất trí quy phục Nam Chiếu. Con trai của huynh Ba Xung là Vu Tặng không đồng ý, cùng một số người vượt Lô Thủy, đến Long Khư Hà lập ấp. Về sau Nam Chiếu đến xâm lấn, Vu Tặng chiến bại sau đó nhảy xuống Lô Thủy và chết, chính quyền diệt vong.

## Tham khảo

*《新唐书》列传第一百四十七中
*《蛮书》卷三
Lãng Khung Chiếu

**Lãng Khung Chiếu** (, ?～794) là một bộ lạc tại Vân Nam hình thành vào thời kỳ đầu nhà Đường và là một trong Lục Chiếu. Lãnh địa Lãng Khung Chiếu nay thuộc huyện Nhĩ Nguyên, tại vị trí tây bắc của Lục Chiếu. Nhà Đường cho lập **Lãnh Khung Châu** và cử các Lãng Khung Chiếu Vương kế vị nhau làm thứ sử Lãnh Khung Châu. Phong Thì, La Đạc, Đạc La Vọng, Vọng Thiên, Thiên La Sĩ, Sĩ La Quân phụ tử lần lượt kế vị làm vương. Đạc La Vọng kế vị sau khi phụ vương La Đạc qua đời và từ đó được Đường phong là thứ sử Lãng Khung Châu. Về sau Lãng Khung Chiếu từng phát sinh chiến tranh với Nam Chiếu song không thắng, dẫn bộ binh phòng thủ Kiếm Xuyên, cải xưng là **Kiếm Lãng**. Vào thời Sĩ La Quân (Tân Đường thư ghi là "La Quân"), Nam Chiếu công phá Kiếm Xuyên, bắt sống Sĩ La Quân, giải về Vĩnh Xương (nay là Bảo Sơn). Lãng Khung Chiếu diệt vong.

## Tham khảo

* Tân Đường thư, quyển 222
Đằng Đạm Chiếu

**Đằng Đạm Chiếu** (, ?～794) là một bộ lạc tại Vân Nam, hình thành vào thời kỳ đầu nhà Đường và là một trong Lục Chiếu. Lãnh địa của Đằng Đạm Chiếu nay nằm tại huyện Nhĩ Nguyên, thuộc phía tây của Lục Chiếu. Nhà Đường cho lập **Đằng Bị Châu** và các Đằng Đạm Chiếu Vương kế vị nhau làm thứ sử Đằng Bị Châu. Đằng Đạm Chiếu Vương Phong Mị bị ngự sử nhà Đường là Lý Tri Cổ sát hại. Về sau, Mị La Bì, Bì La Đằng, Đằng La Điên, Điên Chi Thác lần lượt kế vị làm vương. Điên Chi Thác (Tân Đường thư chép là Điên Văn Thác) kế vị sau khi phụ vương Đằng La Điên qua đời, thời gian tại vị không rõ. Nam Chiếu về sau công chiếm Đằng Đạm Chiếu, Điên Chi Thác bị bắt giữ, giải về Vĩnh Xương (nay thuộc Bảo Sơn), Đằng Đạm Chiếu diệt vong.

## Tham khảo

*《新唐书》列传第一百四十七中
*《蛮书》卷三
Thi Lãng Chiếu

**Thi Lãng Chiếu** (, ？～794) là một bộ lạc tại Vân Nam hình thành vào thời kỳ đầu nhà Đường và là một trong Lục Chiếu. Lãnh địa của Việt Thác Chiếu nay thuộc huyện Nhĩ Nguyên và nằm ở phía đông bắc của Lục Chiếu. Nhà Đường cho lập **Xá Lợi Châu** và các Thi Lãng Chiếu Vương kế vị nhau làm thứ sử Xá Lợi Châu. Thi Lãng Chiếu Vương Thi Vọng Kiếm về sau cùng Mị La Bì của Đằng Đạm Chiếu hợp lực đánh Nam Chiếu song không thắng, trái lại bị Nam Chiếu tiến binh uy hiếp. Thi Vọng Khiếm cùng tộc nhân đào thoát đến Vĩnh Xương (nay thuộc Bảo Sơn), đem nữ nhân hiến cho Nam Chiếu Vương để cầu hòa. Thi Vọng Thiên kế nhiệm lên ngôi vương của Thi Vọng Khiếm. Vọng Khiếm bị Nam Chiếu đánh bại sau đó và phải chạy đến Thổ Phồn, được Thổ Phông lập làm chiếu (vương). Thi Vọng Khiếm lập căn cứ tại Kiếm Xuyên, dân cư có mấy vạn người, sau khi chết, nhi tử Thiên Bàng La Điên kế vị. Thi Lãng Chiếu về sau bị Nam Chiếu diệt, Thiên Bàng La Điên đào thoát đến Lô Bắc, lánh nạn tại Thổ Phồn.

Tân Đường thư coi Thiên Bàng La Điên là con của "Vọng Điên" (Thi Vọng Thiên), nhưng Man thư không có Thiên Bàng La Điên và ghi vương đời cuối của Thi Lãng Chiếu là Bàng La Điên, là con của Thiên Bàng, cháu của Thi Vọng Thiên.

## Tham khảo

*《新唐书》列传第一百四十七中
*《蛮书》卷三
Lục Chiếu

**Lục Chiếu** () khởi đầu từ thế kỷ thứ 7 tại khu vực Nhĩ Hải, Vân Nam ngày nay từ 6 bộ lạc lớn, xưng là "Lục Chiếu".
## Lịch sử
Vào thời nhà Đường, ở khu vực tây Nhĩ Hải, nơi sinh sống của Ô Man, chia thành 6 đại bộ lạc, tức: Mông Huề Chiếu, Việt Tích Chiếu, Lãng Khung Chiếu, Đằng Đạm Chiếu, Thi Lãng Chiếu và Mông Xá Chiếu. Mông Xá Chiếu nằm ở phương nam, xưng là "Nam Chiếu", cũng là bộ lạc tối cường, do gia tộc họ Mông cai trị. "Chiếu" nghĩa là "tù trưởng". do người Khương và người Di chiếm chủ đạo.

Năm 649, thủ lĩnh Mông Xá Chiếu là Tế Nô La kiến hiệu **Đại Mông Quốc**, xưng "Kì Gia vương"(tuy xưng quốc, song vẫn chỉ là một bộ lạc) Một thuyết khác cho rằng Nam Chiếu ở đông bắc Bạch Nhai của Bạch Quốc được Trương Lạc Tiến Cầu nhượng vị cho Tế Nô La. Tế Nô La sai con vào đất Đường, cầu Đường bảo hộ. Năm Nghi Phượng thứ 3 (678) dưới thời Đường Cao Tông, Thổ Phồn chinh phục Ngũ Chiếu, chỉ Mông Xá Chiếu nương tựa vào Đường. Năm Khai Nguyên đầu tiên (713), Đường Huyền Tông phong cho Bì La Các của Nam Chiếu là Đài Đăng Quận Vương, ban danh **Quy Nghĩa**. Tháng 2 năm 729, nhà Đường đánh bại Thổ Phồn, công hạ Côn Minh Diêm Nguyên (nay là Diêm Nguyên). Trong Lục Chiếu thì Đằng Đạm Chiếu, Lãng Khung Chiếu, Thi Lãng Chiếu cùng Hà Man dựa vào Thổ Phồn, trong khi Việt Đích Chiếu, Mông Huề Chiếu và Mông Xá Chiếu (Nam Chiếu) thì quy phục nhà Đường.

Lục Chiếu khởi nguyên từ Thoán tộc, do Thoán tộc phân liệt, người đứng đầu thuộc Tây Thoán (người Bạch), Lục Chiếu gồm:

* Mông Huề Chiếu: nay thuộc bắc huyện Nguy Sơn và huyện Dạng Tỵ, phía trung-nam của Lục Chiếu.
* Việt Tích Chiếu: nay thuộc huyện Tân Xuyên, phía đông của Lục Chiếu.
* Lãng Khung Chiếu: nay thuộc huyện Nhĩ Nguyên, phía tây bắc của Lục Chiếu.
* Đằng Đạm Chiếu: nay thuộc Đằng Xuyên huyện Nhĩ Nguyên, phía tây Lục Chiếu.
* Thi Lãng Chiếu: nay thuộc Thanh Sắc huyện Nhĩ Nguyên, phía đông bắc Lục Chiếu.
* Mông Xá Chiếu: nay thuộc huyện Nguy Sơn, cực nam của Lục Chiếu.

Mông Xá Chiếu do nằm ở phía nam nên cũng xưng là Nam Chiếu. Năm Khai Nguyên thứ 26 (738), thủ lĩnh Mông Xá Chiếu là Bì La Các với sự giúp đỡ của nhà Đường đã thôn tín năm chiếu còn lại, trở thành Vân Nam Vương. Lấy tây Nhĩ Hà (nay là Nhĩ Hải) làm cơ địa để kiến lập nên Nam Chiếu Quốc. Năm sau, dời đô về Thái Hòa thành (nay là Đại Lý)

## Tham khảo

## Xem thêm
*Danh sách quân chủ Lục Chiếu
Đại Trường Hòa

**Đại Trường Hòa Quốc** () là một quốc gia tồn tại từ năm 902 tới năm 928, do các lực lượng quân sự của Nam Chiếu dựng nên.
## Lịch sử
Đại Trường Hòa Quốc có biên giới về phía tây đến Phiếu Quốc, tiền thân của nó là Nam Chiếu từng hai lần vây hãm An Nam, đoạt Ung Châu, đánh Kiềm Châu. Bốn lần đánh Việt, từng cướp bóc và tàn sát tại Thành Đô, khiến cho nhân dân rất tức giận, cuối cùng gây nên khởi nghĩa nô lệ và các cuộc nổi dậy của nông dân. 

Hậu duệ của Trịnh Hồi là Trịnh Mãi Tự lợi dụng điều này đã giết hoàng đế Nam Chiếu là Mông Long Thuấn và con trai là Mông Thuấn Hóa Trinh, đoạt lấy chính quyền, cải niên hiệu thành Thánh Trị, cải tên nước thành "Đại Trường Hòa". Trịnh Mãi Tự có thụy hiệu **Thánh Minh Văn Vũ Uy Đức Hoàn Hoàng Đế**. Lãnh thổ Đại Trường Hòa bao trùm toàn bộ Vân Nam ngày nay, hầu hết phía nam Đại Độ Hà của Tứ Xuyên, miền tây Quý Châu, đến dãy núi Naga ở bắc bộ Miến Điện và Tát Ôn Giang ở phía đông, phía bắc là nhà Liêu. Năm 909 vua Trịnh Mãi Tự mất, con là Trịnh Nhân Mân lên kế vị làm vua Đại Trường Hòa.

Năm 914, quân Đại Trường Hòa (đời vua Trịnh Nhân Mân) tiến công Lê châu của nước Tiền Thục. Vua Tiền Thục Cao Tổ khiển hai con nuôi là Vương Tông Phạm (王宗范) và Vương Tông Bá, cũng như Vương Tông Thọ đem quân ứng chiến, kết quả quân Tiền Thục đánh bại quân Đại Trường Hòa. Quân Đại Trường Hòa buộc phải triệt thoái.

Năm 926, vua Trịnh Nhân Mân qua đời, con là Trịnh Long Đản kế vị. Năm 928, Đông Xuyên tiết độ sứ Dương Càn Trinh và thanh bình quan là Triệu Thiện Chính giết chết vua Trịnh Long Đản. Triệu Thiện Chính tự lập mình làm hoàng đế, đổi tên nước từ Đại Trường Hòa thành Đại Thiên Hưng (Hưng Nguyên Quốc).

## Xem thêm
*Nam Chiếu
## Tham khảo
Đại Nghĩa Ninh

**Đại Nghĩa Ninh Quốc** là một quốc gia do Dương Càn Trinh thành lập tại vùng Vân Nam, Trung Quốc.
## Lịch sử
Năm 928, Dương Càn Trinh cùng Triệu Thiện Chính giết vua Trịnh Long Đản. Sau đó Dương Càn Trinh lập Triệu Thiện Chính lên làm vua, đổi quốc hiệu từ Đại Trường Hòa thành Đại Thiên Hưng, cũng xưng là Hưng Nguyên Quốc. Năm 929, Đông Xuyên tiết độ sứ Dương Càn Trinh phế hoàng đế Đại Thiên Hưng (Hưng Nguyên Quốc) là Triệu Thiện Chính, kiến lập Đại Nghĩa Ninh Quốc, cải niên hiệu thành Hưng Thánh.

Năm 930, Dương Càn Trinh bị kì đệ là Dương Chiếu soán vị. Dương Chiếu lên ngôi, cải niên hiệu sang Đại Minh. Năm 937, Hải Thông tiết độ sứ Đoàn Tư Bình khởi binh ở 37 bộ phía đông Vân Nam chống lại vua Dương Chiếu. Vua Dương Chiếu binh bại tự sát, Dương Càn Trinh bỏ thành chạy trốn nhưng bị quân của Đoàn Tư Bình bắt được, Đại Nghĩa Ninh diệt vong. Đoàn Tư Bình sau lập nên Đại Lý Quốc.

## Xem thêm
*Nam Chiếu
## Tham khảo
Mông Dị Mâu Tầm

**Dị Mâu Tầm**（, 754-808）, là kì tôn của Các La Phượng, con của Phượng Già Di là một quốc vương của Nam Chiếu. Tại vị từ năm 779 đến năm 808.

Năm 779, Các La Phượng qua đời. Di Mâu Tầm kế vị. Tháng 10 cùng năm, Dị Mâu Tầm liên binh với Thổ Phồn lên đến 10 vạn quân, tấn công đất Thục của nhà Đường. Đại tướng nhà Đường là Lý Thịnh xuất quân cùng 4000 cấm binh, Kim Ngô đại tướng quân Khúc Hoàn suất 500 nghìn quân từ đất Bân, Lũng, Phạm. Liên quân Nam Chiếu-Thổ Phồn đại bại, Lý Thịnh truy kích đến tận Đại Độ Hà, liên quân Nam Chiếu-Thổ Phồn bị diệt 8-9 vạn người. Dị Mâu Tầm dời đô về Tư Thành (nay là thành cổ Đại Lý, Vân Nam). Thổ Phồn phong cho Dị Mâu Tầm là **Nhật Đông Vương** (日東王), xem Nam Chiếu là thuộc quốc, chiếm đoạt của cải, tài nguyên của Nam Chiếu.

Dị Mâu Tầm bất mãn trước lấn áp của Thổ Phồn, được Thanh bình quan Trịnh Hồi dẫn dắt, một lần nữa quy phục Đường. Năm Đường Trinh Nguyên thứ 9 (793), Dị Mâu Tầm giúp đỡ Kiếm Nam tiết độ sứ Vi Cao giáp công Thổ Phồn, có được cầu sắt và 16 thành, trừ khử Tiết Bắc tiết độ Chí Kiếm Xuyên, xưng Kiếm Xuyên tiết độ. Năm sau, Đường-Nam Chiếu lập minh ước, Di Mâu Tầm được nhà Đường sắc phong là **Nam Chiếu Vương** (南詔王). Thổ Phồn bắt đầu suy kiệt, Nam Chiếu trở thành cường quốc Tây Nam.

Dị Mâu Tầm tiếp tục bổ nhiệm người Hán Trịnh Hồi làm Thanh bình quan. Lần đầu tiên phái quý tộc cùng tử đệ đến Thành Đô học tập văn hóa Hán tộc, xúc tiến giao lưu văn hóa.

Năm 808, Dị Mâu Tầm qua đời, thụy hiện **Hiếu Hoàn Vương**, kì tử Tầm Các Khuyến kế vị.

## Niên hiệu
* Kiến Long: 780-783
* Thượng Nguyên: 784-?
* Nguyên Phong:?- 808

## Xem thêm
* Danh sách vua Nam Chiếu

## Tham khảo
Mông Tầm Các Khuyến

**Tầm Các Khuyến**（, 778-809） hựu danh **Tân Giác Khuyến** (新覺勸), là con của Hiếu Hoàn vương Dị Mâu Tầm, là một quốc vương Nam Chiếu. Tầm Các Khuyến tại vị từ năm 808 đến 809. Năm 808, Dị Mâu Tầm qua đời, Tầm Các Khuyến kế vị. Tầm Các Khuyến tự xưng **Phiếu Tín** (驃信, nghĩa là "vua người Bạch"). Năm sau, Tầm Các khuyến qua đời, thụy hiệu là **Hiếu Huệ Vương**. Trường tử là Khuyến Long Thịnh kế vị.

Tầm Các Khuyến cần quyền trong 2 năm, cải nguyên **Ứng Đạo**. Ông cho tu kiến Thiện Xiển phủ (nay thuộc Côn Minh) làm Đông Kinh, còn Đại Lý là Tây Kinh. Tầm Các Khuyến từ nhỏ đã theo thầy là Trịnh Hồi để học tập văn hóa Hán nên có tài nghệ thâm sâu về Hán tự.

## Niên hiệu
*Ứng Đạo: 809

## Tham khảo
Mông Khuyến Long Thịnh

**Khuyến Long Thịnh** (, 798-816), cũng từng gọi là **Long Thịnh**, là con của Tầm Các Khuyến, là đệ ngũ đại quốc vương của Nam Chiếu. Khuyến Long Thịnh tại vị từ 809 đến 816. Ông lên ngôi từ thời niên thiếu, hoang dâm vô đạo. Trong thời kỳ này, vương quyền Nam Chiếu bắt đầu suy lạc. Năm 816, Lộng Đống tiết độ sứ là Vương Tha Điên đã trừ khử Khuyến Long Thịnh, kì đệ là Khuyến Lợi Thịnh kế vị. Khuyến Long Thịnh có thụy hiệu là **U Vương**.

## Niêu hiệu
*Long Hưng: 810-816
## Xem thêm
* Danh sách vua Nam Chiếu
## Tham khảo
Mông Khuyến Lợi Thịnh

**Khuyến Lợi Thịnh**（, 802-823）, từng gọi *Khuyến Lợi* (勸利), là con của Tầm Các Khuyến, đệ của Khuyến Long Thịnh. Ông là đệ lục đại quốc vương của Nam Chiếu, tại vị từ năm 816 đến năm 823. Năm 816, Lộng Đống tiết độ sứ là Vương Tha Điên đã sát hại Khuyến Long Thịnh, ủng lập Khuyến Lợi Thịnh kế vị. Tuy nhiên, đại quyền nằm trong tay của Vương Tha Điên. Năm 823, Khuyến Lợi Thịnh tạ thế khi mới 22 tuổi, thụy hiệu **Tĩnh Vương**, kì đệ là Khuyến Phong Hữu kế vị.

## Niên hiệu
*Toàn Nghĩa: 816-819
*Đại Phong: 820-823

## Xem thêm
* Danh sách vua Nam Chiếu
## Tham khảo
Mông Khuyến Phong Hữu

**Khuyến Phong Hữu** hay **Khuyến Phong Hựu** (, ?-859), nhất tác *Phong Hữu* (豐祐), là con của Tầm Các Khuyến, đệ của Khuyến Lợi Thịnh. Ông là đệ thất đại quốc vương của Nam Chiếu, tại vị từ năm 823 đến 859. Năm 823, Khuyến Lợi Thịnh qua đời khi mới cận 22 tuổi, quyền thần là Vương Tha Điên đã ủng lập Khuyến Phong Hữu kế vị. Nam Chiếu khi đó thực chất nằm dưới tay của Vương Tha Điên, năm 830, phát động cuộc tấn công lớn vào Thành Đô của nhà Đường. Kiếm Nam tiết độ sứ là Đỗ Nguyên Dĩnh không chuẩn bị trước nên khi quân Nam Chiếu công nhập ngoại thành Thành Đô, đã chạy trốn, trẻ em và phụ nữ, tổng cộng hơn mười vạn và rất nhiều châu báu. Đến Đại Độ Hà, gặp quân Nam Chiếu, người Đường nhảy xuống sông tự vẫn đến 3 phần 10. Các thợ thủ công bị Nam Chiếu bắt tu kiến Sùng Thánh Tự Tam Tháp cao ngút trời xanh. Sau đó, Lý Đức Dụ đảm nhiệm Kiếm Nam tiết độ sứ, nhà Đường và Nam Chiếu tái lập minh ước. Năm 859, Khuyến Phong Hữu qua đời, kỳ tử là Thế Long kế vị.

## Niên hiệu
*Bảo Hòa: 824-839
*Thiên Khải: 840-859
## Thụy hiệu
* Chiêu Đức Đế

## Xem thêm
* Danh sách vua Nam Chiếu
## Tham khảo
Mông Thế Long

**Thế Long** (, 844-877), nhất tác *Tù Long* (酋龍), con trai của Khuyến Phong Hữu, là đệ bát đại quốc vương và đệ nhất đại hoàng đế của Nam Chiếu, tại vị từ năm 859 đến năm 877. Năm 859, Khuyến Phong Hữu qua đời, kì tử Thế Long kế vị. Thế Long đã phạm danh húy của hai vị hoàng đế nhà Đường (Đường Thái Tông là Lý **Thế** Dân, Đường Huyền Tông là Lý **Long** Cơ), lên ngôi vào năm hoàng đế Đường Tuyên Tông băng hà, Thế Long không gửi sứ sang điếu tế, cũng không cáo tang kì phụ Khuyến Phong Hữu. Đường Ý Tông thấy vậy nên không sắc phong. Thế Long tiến đến phản Đường, năm 860, cải nguyên Kiến Cực, cải quốc hiệu là **Đại Lễ** (大禮), tự xưng **Hoàng đế**. Năm 859, Thế Long công hãm Bá Châu của Đường (nay là Tuân Nghĩa, Quý Châu), năm 860, năm 863, hai lần công hãm Giao Châu (tức miền bắc Việt Nam ngày nay), năm 861, công hãm Ung Châu (nay là Nam Ninh, Quảng Tây), cho quân lính cướp bóc của cải. Năm 866, An Nam đô hộ là Cao Biền đánh bại quân Nam Chiếu, thu phục Giao Châu. Năm 869, Nam Chiếu mở cuộc tấn công lớn vào Thành Đô, Cao Biền đắp Thành Đô phủ bằng gạch, tăng cường phòng ngự công sự. Trong bối cảnh có nhiều trọng binh trú trát, bức bách, Nam Chiếu tu hảo, đất Thục chuyển nguy thành an. Cuộc chiến tranh trường kỳ giữa nhà Đường và Nam Chiếu dẫn đến tổn thất rất to lớn, đối với nhà Đường, đã trực tiếp dẫn đến Bàng Huân chi biến; đối với Nam Chiếu, sức mạnh của vương quốc gần suy lạc. Năm 877, Thế Long qua đời, thụy hiệu **Cảnh Trang Hoàng đế**, kì tử Long Thuấn kế vị.

## Niên hiệu
*Kiến Cực: 860-?
*Pháp Nghiêu: ?-877

## Xem thêm
* Danh sách vua Nam Chiếu
## Tham khảo
Mông Long Thuấn

**Long Thuấn** (, 861-897), cũng xưng **Pháp** (法) hay **Pháp Nghiêu** (法堯), là con của Thế Long và là đệ nhị địa hoàng đế Nam Chiếu. Long Thuấn tại vì từ năm 877 đến 897. Năm 877, Thế Long bệnh thệ, Long Thuấn kế vị. Năm 878, Long Thuấn cải quốc hiệu thành **Đại Phong Dân** (大封民). Long Thuấn muốn hòa với nhà Đường bằng hiệp nghị hòa thân. Do nhà Đường không lâu sau đó lâm vào nội loạn nên sự bất thành. Long Thuấn ham mê săn bắn, năm 897, thanh bình quan Trịnh Mãi Tự xúi bẩy cận thần Nam Chiếu Dương Đăng, tại thành Thiện Xiển đã ra tay sát hại hoàng đế Long Thuấn. Long Thuấn tử, nơi táng không rõ, kì tử Thuấn Hóa Trinh kế vị.

## Niên hiệu
*Trinh Minh: 878-?
*Thừa Trí
*Đại Đồng: ?-888
*Tha Da: 889-897

## Xem thêm
* Danh sách vua Nam Chiếu
## Tham khảo
Mông Thuấn Hóa Trinh

**Thuấn Hóa Trinh**（, 877-902） là kì tử của Long Thuấn và là đệ tam đại quốc vương Nam Chiếu. Thuấn Hóa Trinh tại vì từ năm 897 đến năm 902. Năm 897, Long Thuấn bị sát hại, Thuấn Hóa Trinh kế vị. Thanh bình quan Trịnh Mãi Tự chuyên quyền, Thuấn Hóa Trinh phái sứ giả kế tục sang nhà Đường thỉnh cầu hòa hiếu song Đường Chiêu Tông không đồng ý. Không lâu sau, Trung Nguyên xảy ra chiến loạn, tiến đến thời kỳ Ngũ đại Thập quốc. Năm 902, Thuấn Hóa Trinh chết, đời sau bị Thanh bình quan Trịnh Mãi Tự sát hại. Chính quyền nhà Mông của Nam Chiếu diệt vong, họ Trịnh lên nắm quyền đất nước. Thuấn Hóa Trinh được sử gọi là **Trung Hưng đế**, cũng xưng **Hiếu Ai đế**.

## Niên hiệu
*Trung Hưng: 897-902

## Xem thêm
* Danh sách vua Nam Chiếu
## Tham khảo
Trịnh Mãi Tự

**Trịnh Mãi Tự** (, ?-909) là người sáng lập ra nhà nước Đại Trường Hòa. Ông là cháu bảy đời của Trịnh Hồi, một người Hán. Họ Trịnh vốn nhiều đời thế tập làm thanh bình quan của Nam Chiếu. Năm 897, ông sai khiến cận thần Nam Chiếu là Dương Đăng sát hại hoàng đế Nam Chiếu Mông Long Thuấn. Con trai của Mông Long Thuấn là Mông Thuấn Hóa Trinh lên kế vị. Năm 902, vua Mông Thuấn Hóa Trinh chết và 8 tháng sau cái chết của ông này thì các hậu duệ của thân tộc họ Mông cũng bị Trịnh Mãi Tự giết chết, tổng cộng hơn 800 người. Nước Nam Chiếu của họ Mông diệt vong. Trịnh Mãi Tự lập ra nước Đại Trường Hòa, tự xưng làm hoàng đế, năm 909 thì mất, miếu hiệu **Thánh Tổ**, thụy hiệu **Thánh Minh Văn Vũ Uy Đức Hoàn Hoàng Đế**, con trai là Trịnh Nhân Mân kế vị.

## Xem thêm
* Danh sách vua Nam Chiếu
## Tham khảo
Trịnh Long Đản

**Trịnh Long Đản**(, ?-928) là vị đại hoàng đế cuối cùng của Đại Trường Hòa, là kì tử của Trịnh Nhân Mân. Năm 926, vua Trịnh Nhân Mân qua đời, con là Trịnh Long Đản lên kế vị làm vua Đại Trường Hòa.

Năm 928, Đông Xuyên tiết độ sứ Dương Càn Trinh và thanh bình quan là Triệu Thiện Chính giết chết Trịnh Long Đản. Triệu Thiện Chính tự lập mình làm hoàng đế Đại Thiên Hưng (Hưng Nguyên Quốc). Trịnh Long Đản có thụy hiệu là **Cung Huệ Hoàng Đế**.

## Xem thêm
* Danh sách vua Nam Chiếu
## Tham khảo
Dương Càn Trinh

**Dương Càn Trinh**  là người kiến lập Đại Nghĩa Ninh Quốc. Dương Càn Trinh nguyên là Đông Xuyên tiết độ sứ của Đại Trường Hòa Quốc. Năm 928, Dương Càn Trinh và thanh bình quan Triệu Thiện Chính giết chết Trịnh Long Đản, Triệu Thiện Chính tự lập mình làm hoàng đế Đại Thiên Hưng (Hưng Nguyên Quốc), năm sau (năm 929), Dương Càn Trinh phế Triệu Thiện Chính, lập nên Đại Nghĩa Ninh Quốc, cải niên hiệu thành Hưng Thánh. Năm 930 Dương Chiếu phế Dương Càn Trinh, tự lập làm vua. Năm 937, Hải Thông tiết dộ sứ Đoàn Tư Bình khởi binh 37 châu đông Vân Nam chống lại Dương Chiếu. Dương Chiếu binh bại tự sát, Dương Càn Trinh bỏ thành chạy trốn nhưng bị quân của Đoàn Tư Bình bắt được. Đoàn Tư Bình lập nên vương quốc Đại Lý trên lãnh thổ của Đại Nghĩa Ninh. Dương Càn Trinh có thụy hiệu **Túc Cung Hoàng Đế** hay **Quảng An Hoàng Đế**.

## Xem thêm
* Danh sách vua Nam Chiếu
## Tham khảo