Tigris

**Tigris** (chữ Ả Rập: دِجلَة, *Dijlah*; chữ Thổ Nhĩ Kì: *Dicle Nehri*; phiên âm tiếng Việt: *Ti-gơ-rít*), là một trong hai con sông danh tiếng của Trung Đông, cùng với sông Euphrates tạo nên vùng Lưỡng Hà (*Mesopotamia*). Dòng sông dài khoảng 1.900 km, có lưu vực rộng khoảng 375.000 km2 và lưu lượng trung bình hàng năm vào khoảng 4,2 tỉ m3, là một trong những hệ thống sông có lượng nước lớn nhất ở Tây Nam Á. Phần trung lưu và hạ lưu của Tigris nằm chủ yếu trong lãnh thổ Iraq. Nhờ dòng sông này, quốc gia vốn nằm trong vùng khí hậu khô hạn lại có nguồn nước quan trọng cho nông nghiệp và sinh hoạt. Phần lớn các đô thị lớn của Iraq đều nằm trong lưu vực Tigris; do đó khu vực này cũng là nơi tập trung đông dân cư nhất của đất nước. Thủ đô Baghdad toạ lạc trên bờ tây của sông. Sông Tigris nằm ở phía đông, song song với sông Euphrates ở phía tây; hai con sông này từ lâu đã định hình nên địa lí lịch sử của vùng Lưỡng Hà. Khoảng 70% nguồn nước của Iraq phụ thuộc vào nguồn cung từ các quốc gia láng giềng, trong đó cả Tigris và Euphrates đều bắt nguồn từ lãnh thổ Thổ Nhĩ Kỳ.

Tigris bắt nguồn từ hồ Hazar thuộc dãy núi Taurus ở vùng Anatolia của Thổ Nhĩ Kỳ. Từ đây, sông chảy qua một đoạn lãnh thổ Syria trước khi tiến vào Iraq, sau đó hợp lưu với Euphrates tạo thành Shatt al-Arab rồi đổ ra vịnh Ba Tư. Những chi lưu chính của Tigris gồm sông Đại Zab, sông Tiểu Zab và sông Diyala. Trong lưu vực đã xây dựng nhiều công trình thuỷ lợi và thuỷ điện quy mô lớn, tiêu biểu như đập Atatürk (công suất lắp đặt khoảng 2.400 MW) và đập Keban (khoảng 1.330 MW).

Trên hành trình của mình, Tigris chảy qua nhiều thành phố có ý nghĩa lịch sử quan trọng như Mosul, Tikrit, Samarra và Baghdad. Khu vực dọc theo con sông cũng tập trung nhiều di chỉ khảo cổ cùng các cộng đồng tôn giáo cổ xưa; trong đó có người Mandaean, một cộng đồng tôn giáo sử dụng nước sông trong nghi thức báp-têm. Trong thời cổ đại, Tigris là nguồn sống nuôi dưỡng đế quốc Assyria, và ngày nay vẫn còn lưu lại những di tích lịch sử, chẳng hạn như các phù điêu của vua Tiglath-Pileser I. Toàn bộ lưu vực Tigris – Euphrates cũng được xem là cái nôi của nền văn minh Lưỡng Hà, nơi từng xuất hiện các nền văn minh Sumer và Babylon; phù sa bồi tụ ở cửa sông đã hình thành nên đồng bằng Mesopotamia màu mỡ.

Trong thời kì hiện đại, sông Tigris đang phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Việc xây dựng các đập lớn ở thượng nguồn, cùng với hạn hán kéo dài, đã khiến nguồn nước ở hạ lưu suy giảm. Từ năm 2023, việc Thổ Nhĩ Kỳ tiến hành tích nước tại đập Ilısu đã làm xuất hiện tình trạng thiếu nước, thậm chí khô cạn cục bộ ở một số đoạn sông thuộc lãnh thổ Iraq. Hệ quả là Iraq đang trải qua cuộc khủng hoảng tài nguyên nước nghiêm trọng nhất kể từ năm 1933: diện tích đất nông nghiệp suy giảm xuống mức thấp nhất trong lịch sử, trong khi hệ sinh thái đầm lầy ở miền nam đứng trước nguy cơ bị suy thoái. Trước tình hình đó, Thổ Nhĩ Kỳ và Iraq đã kí kết một số văn kiện hợp tác về quản lí nguồn nước và tiếp tục đàm phán nhằm phân bổ nguồn nước sông một cách hợp lí.

Trong bối cảnh hiện nay, Tigris còn chịu tác động của nhiều yếu tố khác như bất ổn địa chính trị, quản lí tài nguyên nước chưa hiệu quả và biến đổi khí hậu. Những thách thức này làm dấy lên lo ngại về tính bền vững lâu dài của dòng sông. Vì vậy, nhiều nỗ lực bảo tồn và gìn giữ di sản của Tigris đang được triển khai, với sự tham gia của các nhà khảo cổ, nhà khoa học và các tổ chức xã hội nhằm bảo vệ tương lai của con sông lịch sử này.

## Đặc điểm

Sông Tigris dài khoảng 1.900&nbsp;km, bắt nguồn từ Dãy núi Taurus phía đông Thổ Nhĩ Kỳ và chảy theo hướng đông nam đên khi nhập vào Euphrates gần Al Qurna ở phía nam Iraq. Hai sông cùng nhau tạo ra đường thủy Shatt al-Arab chảy vào Vịnh Ba Tư. Sông Tigris có nhiều nhánh, bao gồm Diyala và thượng và hạ lưu của các sông Zab.

Thủ đô Baghdad của Iraq nằm hai bờ của Tigris. Thành phố cảng Basra nằm ở tuyến đường thủy Shatt al-Arab. Trong thời kỳ cổ đại, nhiều thành phố của nền văn minh Lưỡng Hà nằm hai bên hoặc gần sông Tigris, những cư dân thời đó là lấy nước sông này để tưới nước cho những khu vực nông nghiệp của người Sumeria. Các thành phổ đáng chú ý bên sông Tigris có Nineveh, Ctesiphon, và Seleucia, còn thành phố Lagash lấy nước từ Tigris qua một con kênh từ khoảng năm 2400 trước Công nguyên. Thành phố của Saddam Hussein, Tikrit, cũng nằm bên sông này và lấy tên từ tên của con sông.

Sông Tigris từ lâu đã là một con đường vận tải quan trọng ở quốc gia phần lớn là sa mạc này. Những con tàu nhỏ. Việc buôn bán qua con sông này đã giảm sút tầm quan trọng của nó trong thế kỷ 20 khi tuyến đường sắt và đường bộ đã thay thế đường thủy.

## Chú thích