Giác long két

***Psittacosaurus*** ( ; tiếng Hy Lạp nghĩa là "thằn lằn vẹt") là một chi ceratopsia thuộc họ Psittacosauridae sống vào đầu kỷ Phấn Trắng, ở châu Á ngày nay, khoảng 123-100 triệu năm trước. Nó là chi khủng long có nhiều loài nhất. Có ít nhất mười loài được ghi nhận từ các hóa thạch được tìm thấy trong các khu vực khác nhau ở Trung Quốc, Mông Cổ và Nga hiện đại, và có lẽ còn một loài nữa sống ở Thái Lan.

Tất cả các loài *Psittacosaurus* là động vật ăn cỏ hai chân kích thước cỡ linh dương Gazelle, đặc trưng bởi một cái mỏ cao, mạnh mẽ ở hàm trên. *Psittacosaurus* là một trong những ceratopsia đầu tiên, trong khi chúng phát triển đặc điểm thích nghi với môi trường sống, chúng cũng chia sẻ nhiều đặc điểm giải phẫu học với các ceratopsia sau chúng, như Protoceratops và Triceratops.

Hóa thạch hơn 400 cá thể đã được thu thập, gồm nhiều bộ xương hoàn chỉnh. Hóa thạch từ mới nở đến trưởng thành được phát hiện, cung cấp cho nhiều nghiên cứu về tốc độ tăng trưởng và sinh học sinh sản của *Psittacosaurus*.
## Mô tả

Mỗi loài *Psittacosaurus* có số đo khác nhau và đặc điểm hộp sọ và bộ xương riêng biệt, nhưng chia sẻ chung hình dạng cơ thể. Loài được biết đến nhiều nhất, *P. mongoliensis*, đạt chiều dài 2 mét (6.5&nbsp;ft), Khối lượng cơ thể tối đa với con trưởng thành là hơn 20 kilograms (44&nbsp;lb). Nhiều loài có kích thước gần bằng *P. mongoliensis* (*P. lujiatunensis*, *P. neimongoliensis*, *P. xinjiangensis*), số khác nhỏ hơn (*P. sinensis*, *P. meileyingensis*). *P. ordosensis* là loài nhỏ hơn nhất, bé hơn *P. mongoliensis* 30%. Hai loài hơn nhất là *P. lujiatunensis* và *P. sibiricus*, mặc dù không loài nào đặc biệt lớn hơn *P. mongoliensis*.
## Nguồn gốc
Đã tìm thấy mẫu vật của cá thể hơn 400 cá thể *Psittacosaurus* riêng biệt, trong đó 75 mẫu vật được phân vào loài điển hình, *P. mongoliensis*. Tất cả hóa thạch tới nay được phát hiện ở các lớp trầm tích đầu kỷ Creta thuộc châu Á, từ miền nam Siberia tới miền Bắc Trung Quốc, thậm chí có lẽ xa về phía nam tới Thái Lan. Thành hệ địa chất thường có hóa thạch *Psittacosaurus* nhất là từ cuối Barremia tới Albia, khoảng 125 tới 100 Ma (triệu năm trước).

Loài cổ nhất được biết tới là *P. lujiatunensis*, tìm thấy ở địa tầng sâu nhất của thành hệ Yixian. Hơn 200 mẫu vật được tìm thấy ở thành hệ Yixian, thành hệ này cũng là chủ đề của nhiều tranh luận. Mặc dù nhiều nghiên cứu cũ dùng định tuổi bằng đồng vị phóng xạ đặt thành hệ Yixian lên kỷ Jura, mười triệu năm trước thời điểm xuất hiện *Psittacosaurus*, các nghiên cứu gần đây hơn đưa nó về thời gian đầu kỷ Creta. Dùng định tuổi bằng argon - argon, một nhóm các nhà khoa học người Trung Quốc xác định địa tầng sâu nhất thuộc thành hệ Yixian có độ tuổi khoảng 128 Ma, còn các địa tầng nông hơn có tuổi 122 Ma. Một nghiên cứu gần đây hơn, dùng định tuổi bằng urani - chì, cho thấy các địa tầng sâu trẻ hơn, khoảng 125 Ma, trong khi đồng ý độ tuổi 122 Ma cho các địa tầng nông hơn.
## Phân loại
*Psittacosaurus* được định danh năm 1923 bởi nhà cổ sinh vật học Henry Fairfield Osborn trong một số báo phát hành ngày 19 tháng 10. Tên chi là kết hợp của hai từ tiếng Hy Lạp là *ψιττακος*/*psittakos* ('vẹt') và *σαυρος*/*sauros* ('thằn lằn').

### Các loài

Mười bảy loài *Psittacosaurus* đã được công bố, mặc dù chỉ có chín với mười một hiện nay được coi là hợp lệ. Đây là chi khủng long có số lượng loài hợp lệ hớn nhất (không tính chim). Hầu hết các chi khủng long khác đều *đơn loài* (gồm một loài duy nhất) và trong khi *Psittacosaurus* có hàng trăm mẫu vật hóa thạch, hầu hết các chi khủng long khác có số mẫu vật ít hơn nhiều, nhiều khi chỉ có một mẫu vật duy nhất. Hầu hết chi động vật hiện nay có nhiều loài, khủng long có lẽ cũng xuất hiện điều này, nhưng các loài này không được bảo quản. Thêm vào đó, hầu hết khủng long chỉ đơn thuần được biết đến từ xương, nên chỉ có thể đánh giá bằng hình thái xương, các sinh vật hiện nay dù có bộ xương giống nhau nhưng lại khác biệt ở nhiều điểm khác, như hành vi, hay màu sắc. Do đó số loài thực số có thể lớn hơn nhiều so với số được công nhận hiện nay.

***Loài ''Psittacosaurus'' hợp lệ**
***Psittacosaurus mongoliensis* — Mông Cổ, miền bắc Trung Quốc
***Psittacosaurus sinensis* — miền đông bắc Trung Quốc
***Psittacosaurus meileyingensis* — bắc-trung Trung Quốc
***Psittacosaurus xinjiangensis* — miền tây-bắc Trung Quốc 
***Psittacosaurus neimongoliensis* — bắc-trung Trung Quốc
***Psittacosaurus ordosensis* — bắc-trung Trung Quốc
***Psittacosaurus mazongshanensis* — miền tây bắc Trung Quốc
***Psittacosaurus sibiricus* — Nga (nam Siberia)
***Psittacosaurus lujiatunensis* — miền đông bắc Trung Quốc
***Psittacosaurus gobiensis* — Nội Mông
***Loài ''Psittacosaurus'' chưa chắc chắn**
**?*Psittacosaurus sattayaraki* — Thái Lan

### Quá trình phân loại

*Psittacosaurus* là chi điển hình của họ Psittacosauridae, đặt tên bởi Osborn năm 1923. Psittacosauridae cơ bản so với Ceratopsia được biết đến trừ *[[Yinlong]]* và có lẽ Chaoyangsauridae. Trong khi Psittacosauridae là một nhánh cổ trong cây gia phả Ceratopsia, *Psittacosaurus* không phải tổ tiên trực tiếp của các nhóm Ceratopsia. Tất cả các loài *Psittacosaurus* chỉ có bốn ngón mỗi chi, toàn bộ Ceratopsians khác có năm ngón mỗi chi. Thêm vào, *[[antorbital fenestra]]*, một lỗ nằm giữa hốp mặt và lỗ mũi, đã thoái hóa trong quá trình tiến hóa Psittacosauridae, nhưng vẫn xuất hiện trong các Ceratopsia khác và hầu hết archosauria. Không có vẻ ngón thứ năm và antorbital fenestra đã tiến hóa lần thứ hai.

Dù nhiều loài *Psittacosaurus* được định danh, mối quan hệ giữa chúng chưa được nghiên cứu tỉ mỉ. Nhiều phát sinh loài được công bố, chi tiết nhất là của Alexander Averianov và đồng nghiệp năm 2006, Hai-Lu You và đồng nghiệp năm 2008, và Paul Sereno năm 2010.

Averianov *et al*. (2006):

You *et al*. (2008):

Sereno (2010):

Có ý kiến cho rằng P. lujiatunensis là cơ bản đối với tất cả các loài khác. Điều này sẽ phù hợp với sự xuất hiện trước đó của nó trong hồ sơ hóa thạch.
## Chú thích

## Tham khảo
*