Cộng hòa Nhân dân Xã hội chủ nghĩa Albania

**Cộng hòa Nhân dân Xã hội chủ nghĩa Albania** (tiếng Albania: *Republika Popullore Socialiste e Shqipërisë*) là tên chính thức của Albania trong thời kỳ đảng cộng sản cầm quyền giữa năm 1976 và 1992. Tên trước đó là **Cộng hòa Nhân dân Albania** (*Republika Popullore e Shqipëris*). Sau khi một bản hiến pháp mới được thông qua năm 1976, tên quốc gia này được đổi thành **Cộng hòa Nhân dân Xã hội chủ nghĩa Albania** (*Republika Socialiste e Shqipërisë*). Sau khi chế độ cộng sản sụp đổ năm 1990, Albania từ bỏ hệ tư tưởng Marx-Lenin và đổi tên thành **Cộng hòa Albania**, sau đó tan rã vào năm 1992.

## Lịch sử

### Củng cố quyền lực và những cải cách ban đầu
Vào ngày 29 tháng 11 năm 1944, Albania được giải phóng bởi Phong trào Giải phóng Quốc gia (tiếng Albania: Lëvizja Nacional-Çlirimtare LNÇ). Hội đồng Giải phóng Quốc gia Chống Phát xít, được thành lập vào tháng 5, trở thành chính phủ lâm thời của đất nước.

Chính phủ, giống như LNÇ, bị chi phối bởi Đảng Cộng sản Albania mới thành lập được hai năm, và bí thư thứ nhất của đảng, Enver Hoxha, đã trở thành thủ tướng Albania . Ngay từ đầu, chính phủ LNÇ đã là một chế độ Cộng sản không che giấu. Ở hầu hết các nước còn lại thuộc Khối Đông Âu, các đảng Cộng sản trên danh nghĩa là một phần của chính phủ liên minh trong vài năm trước khi nắm quyền kiểm soát hoàn toàn và thiết lập các quốc gia độc đảng.

Sau khi loại bỏ đảng Balli Kombëtar theo chủ nghĩa dân tộc vì sự hợp tác của họ với Đức Quốc xã, đảng LNÇ nhanh chóng củng cố quyền lực, giải phóng tá điền và công nhân trong nước, và liên kết Albania với các nước xã hội chủ nghĩa khác. Vua Zog I bị cấm vĩnh viễn không được trở lại Albania.

Bộ trưởng nội vụ Koçi Xoxe, "một thợ thiếc từng ủng hộ Nam Tư", đã chủ trì phiên tòa xét xử nhiều chính trị gia không phải cộng sản bị kết án là "kẻ thù của nhân dân" và "tội phạm chiến tranh". Nhiều người bị kết án tử hình. Những người được tha mạng bị giam cầm nhiều năm trong các trại lao động và nhà tù và sau đó được định cư tại các trang trại nhà nước được xây dựng trên vùng đầm lầy được cải tạo.

Tháng 12 năm 1944, chính phủ lâm thời thông qua luật cho phép nhà nước điều tiết thương mại trong và ngoài nước, các doanh nghiệp thương mại và một số ngành công nghiệp ít ỏi mà đất nước sở hữu. Luật này cho phép tịch thu tài sản của những người lưu vong chính trị và "kẻ thù của nhân dân". Nhà nước cũng quốc hữu hóa tất cả tài sản thuộc sở hữu của Đức và Ý, quốc hữu hóa các doanh nghiệp vận tải và hủy bỏ tất cả các nhượng quyền mà các chính phủ Albania trước đây đã cấp cho các công ty nước ngoài.

Tháng 8 năm 1945, chính phủ lâm thời đã thông qua cuộc cải cách nông nghiệp sâu rộng đầu tiên trong lịch sử Albania. 100 địa chủ lớn nhất nước, kiểm soát gần một phần ba diện tích đất canh tác của Albania, đã cản trở mọi đề xuất cải cách nông nghiệp trước chiến tranh. Các cuộc cải cách của những người cộng sản nhằm mục đích loại bỏ các địa chủ lớn khỏi hoạt động kinh doanh, giành được sự ủng hộ của nông dân và tăng sản lượng nông nghiệp để ngăn chặn nạn đói. Chính phủ đã xóa bỏ các khoản nợ nông nghiệp tồn đọng, cấp cho nông dân nguồn nước giá rẻ để tưới tiêu và quốc hữu hóa rừng và đồng cỏ.

Theo Luật Cải cách Ruộng đất, luật này đã phân phối lại khoảng một nửa diện tích đất canh tác của Albania, chính phủ đã tịch thu tài sản thuộc về các địa chủ vắng mặt và những người không sống phụ thuộc vào nông nghiệp. Một số ít nông dân có máy móc nông nghiệp được phép giữ lại tối đa 40 ha (99 mẫu Anh) đất. Diện tích đất của các tổ chức tôn giáo và nông dân không có máy móc nông nghiệp bị giới hạn ở mức 20 ha (49 mẫu Anh). Cuối cùng, nông dân không có đất và nông dân có diện tích đất nhỏ được cấp tối đa 5 ha (12 mẫu Anh), mặc dù họ phải trả một khoản bồi thường tượng trưng. 

Tháng 12 năm 1945, người Albania bầu ra Quốc hội Nhân dân mới, nhưng cử tri chỉ được đưa ra một danh sách duy nhất từ ​​Mặt trận Dân chủ do Đảng Cộng sản lãnh đạo (trước đây là Phong trào Giải phóng Quốc gia). Kết quả kiểm phiếu chính thức cho thấy 92% cử tri đã tham gia bỏ phiếu và 93% cử tri đã chọn danh sách của Mặt trận Dân chủ. 

Quốc hội nhóm họp vào tháng 1 năm 1946. Hành động đầu tiên của Quốc hội là chính thức phế truất Zog, bãi bỏ chế độ quân chủ và tuyên bố Albania là một "nước cộng hòa nhân dân". Tuy nhiên, đất nước này đã nằm dưới sự cai trị hoàn toàn của chế độ Cộng sản được hơn hai năm. Sau nhiều tháng tranh luận gay gắt, Quốc hội đã thông qua một hiến pháp phản ánh hiến pháp của Nam Tư và Liên Xô. Vài tháng sau, các thành viên Quốc hội đã bầu ra một chính phủ mới, điều này thể hiện sự củng cố quyền lực liên tục của Hoxha: Hoxha đồng thời trở thành thủ tướng, ngoại trưởng, bộ trưởng quốc phòng và tổng tư lệnh quân đội. Xoxe vẫn giữ chức bộ trưởng nội vụ và bí thư tổ chức của đảng.

Vào cuối năm 1945 và đầu năm 1946, Hoxha và các thành viên cứng rắn khác trong đảng đã thanh trừng những người ôn hòa, những người đã thúc đẩy việc duy trì quan hệ mật thiết với phương Tây, một mức độ đa nguyên chính trị nhất định và trì hoãn việc áp dụng các biện pháp kinh tế cộng sản nghiêm ngặt cho đến khi nền kinh tế Albania có thêm thời gian phát triển. Hoxha vẫn nắm quyền kiểm soát mặc dù trước đây ông từng chủ trương khôi phục quan hệ với Ý và thậm chí cho phép người Albania du học tại Ý.

Chính phủ đã thực hiện các bước quan trọng để giới thiệu nền kinh tế kế hoạch tập trung theo kiểu Stalin vào năm 1946. Chính phủ quốc hữu hóa tất cả các ngành công nghiệp, chuyển đổi thương mại nước ngoài thành độc quyền của chính phủ, đưa hầu hết thương mại nội địa vào sự kiểm soát của nhà nước và cấm bán và chuyển nhượng đất đai. Các nhà hoạch định tại Ủy ban Kế hoạch Kinh tế mới thành lập đã nhấn mạnh phát triển công nghiệp và vào năm 1947, chính phủ đã giới thiệu hệ thống kế toán chi phí của Liên Xô.

### Căng thẳng Albania - Nam Tư
Cho đến khi Nam Tư bị trục xuất khỏi Cominform năm 1948, Albania trên thực tế là một quốc gia vệ tinh của Nam Tư. 

Dưới áp lực từ Nam Tư, khi bác bỏ thỏa thuận Mukaj nội bộ của Albania năm 1943, các đảng viên cộng sản Albania đã từ bỏ yêu cầu Nam Tư nhượng lại Kosovo cho Albania sau chiến tranh. Tháng 1 năm 1945, hai chính phủ đã ký một hiệp ước thành lập Kosovo như một tỉnh tự trị của Nam Tư. Ngay sau đó, Nam Tư trở thành quốc gia đầu tiên công nhận chính phủ lâm thời của Albania.

Tháng 7 năm 1946, Nam Tư và Albania ký hiệp ước hữu nghị và hợp tác, nhanh chóng tiếp theo là một loạt các thỏa thuận kỹ thuật và kinh tế đặt nền móng cho việc hội nhập nền kinh tế Albania và Nam Tư. Các hiệp ước quy định việc phối hợp các kế hoạch kinh tế của cả hai quốc gia, tiêu chuẩn hóa hệ thống tiền tệ và tạo ra một hệ thống giá cả chung và một liên minh thuế quan. Mối quan hệ Nam Tư-Albania thân thiết đến mức tiếng Serbia-Croatia trở thành môn học bắt buộc trong các trường trung học Albania.

Nam Tư đã ký một hiệp ước hữu nghị tương tự với Cộng hòa Nhân dân Bulgaria, và Thống chế Josip Broz Tito cùng Tổng thống Bulgaria Georgi Dimitrov đã thảo luận về kế hoạch thành lập Liên bang Balkan bao gồm Albania, Nam Tư và Bulgaria. Các cố vấn Nam Tư đã đổ xô đến các văn phòng chính phủ và trụ sở quân đội của Albania. Tirana rất cần viện trợ từ bên ngoài, và khoảng 20.000 tấn ngũ cốc của Nam Tư đã giúp ngăn chặn nạn đói. Albania cũng nhận được 26,3 triệu USD từ Cơ quan Cứu trợ và Phục hồi Liên Hợp Quốc ngay sau chiến tranh nhưng phải dựa vào Nam Tư để được đầu tư và viện trợ phát triển.

Các công ty liên doanh Albania-Nam Tư được thành lập để khai thác mỏ, xây dựng đường sắt, sản xuất dầu mỏ và điện, và thương mại quốc tế. Đầu tư của Nam Tư đã dẫn đến việc xây dựng một nhà máy lọc đường ở Korçë, một nhà máy chế biến thực phẩm ở Elbasan, một nhà máy chế biến cây gai dầu ở Rrogozhinë, một nhà máy đóng hộp cá ở Vlorë, và một nhà in, tổng đài điện thoại và nhà máy dệt ở Tirana. Người Nam Tư cũng thúc đẩy nền kinh tế Albania bằng cách trả giá gấp ba lần giá quốc tế cho đồng và các nguyên liệu khác của Albania.

Tuy nhiên, quan hệ giữa Albania và Nam Tư xấu đi khi người Albania bắt đầu phàn nàn rằng người Nam Tư trả quá ít tiền cho nguyên liệu thô của Albania và bóc lột Albania thông qua các công ty cổ phần. Ngoài ra, người Albania tìm kiếm nguồn vốn đầu tư để phát triển các ngành công nghiệp nhẹ và một nhà máy lọc dầu, trong khi người Nam Tư muốn người Albania tập trung vào nông nghiệp và khai thác nguyên liệu thô. Người đứng đầu Ủy ban Kế hoạch Kinh tế của Albania, và là cánh tay phải của Hoxha, Nako Spiru, đã trở thành người chỉ trích hàng đầu những nỗ lực của Nam Tư nhằm kiểm soát kinh tế Albania. Tito không tin tưởng giới trí thức (Hoxha và các đồng minh của ông) của Đảng Albania và, thông qua Xoxe và những người trung thành của ông, đã cố gắng lật đổ họ.

Năm 1947, Nam Tư hành động chống lại những người cộng sản Albania chống Nam Tư, bao gồm cả Hoxha và Spiru. Vào tháng 5, Tirana tuyên bố bắt giữ, xét xử và kết án chín thành viên Quốc hội Nhân dân, tất cả đều được biết đến là những người chống đối Nam Tư, với tội danh hoạt động chống nhà nước. Một tháng sau, Ủy ban Trung ương Đảng Cộng sản Nam Tư cáo buộc Hoxha theo đuổi các chính sách "độc lập" và kích động người dân Albania chống lại Nam Tư. Đây là lần Hoxha suýt bị phế truất nhất. Rõ ràng là nhằm mua chuộc sự ủng hộ trong Đảng Cộng sản Albania, Beograd đã cấp cho Tirana các khoản tín dụng trị giá 40 triệu USD, tương đương 58% ngân sách nhà nước Albania năm 1947. Một năm sau, các khoản tín dụng của Nam Tư chiếm gần một nửa ngân sách nhà nước Albania năm 1948. Tuy nhiên, quan hệ xấu đi vào mùa thu khi ủy ban của Spiru xây dựng một kế hoạch kinh tế nhấn mạnh vào tự cung tự cấp, công nghiệp nhẹ và nông nghiệp. Người Nam Tư đã phản đối kịch liệt. Sau đó, tại cuộc họp tháng 11 năm 1947 của Ủy ban Trung ương Kinh tế Albania, Spiru đã bị chỉ trích dữ dội, do Xoxe dẫn đầu. Không giành được sự ủng hộ từ bất kỳ ai trong đảng, ông đã bị ám sát ngay ngày hôm sau và cái chết của ông ta được dàn dựng như một vụ tự sát.

Vị thế không đáng kể của Albania trong thế giới cộng sản được thể hiện rõ khi các quốc gia Đông Âu mới nổi không mời Đảng Lao động Albania tham dự cuộc họp thành lập Cominform vào tháng 9 năm 1947. Thay vào đó, Nam Tư đại diện cho Albania tại các cuộc họp của Cominform. Mặc dù Liên Xô đã cam kết xây dựng các nhà máy dệt, đường và các nhà máy khác, cũng như cung cấp máy móc nông nghiệp và công nghiệp cho Albania, Joseph Stalin đã nói với Milovan Djilas, lúc đó là một thành viên cấp cao trong giới lãnh đạo cộng sản Nam Tư, rằng Nam Tư nên "nuốt chửng" Albania.

Phe thân Nam Tư nắm giữ quyền lực chính trị quyết định ở Albania cho đến tận năm 1948. Tại hội nghị toàn thể của đảng vào tháng Hai và tháng Ba, lãnh đạo cộng sản đã bỏ phiếu sáp nhập kinh tế và quân sự của Albania và Nam Tư. Hoxha thậm chí còn lên án Spiru vì đã cố gắng phá hoại quan hệ Albania-Nam Tư. Trong một cuộc họp của Bộ Chính trị của đảng một tháng sau đó, Hoxha đề xuất kêu gọi Beograd chấp nhận Albania trở thành nước cộng hòa thứ bảy của Nam Tư. Tuy nhiên, khi Cominform trục xuất Nam Tư vào ngày 28 tháng 6, Albania đã nhanh chóng thay đổi chính sách đối với Nam Tư. Ba ngày sau, Tirana cho các cố vấn Nam Tư tại Albania 48 giờ để rời khỏi đất nước, hủy bỏ tất cả các thỏa thuận kinh tế song phương với nước láng giềng và phát động một chiến dịch tuyên truyền chống Nam Tư dữ dội, biến Stalin thành anh hùng dân tộc Albania, Hoxha thành chiến binh chống lại sự xâm lược của nước ngoài và Tito thành một con quái vật đế quốc.

Albania trở thành quốc gia vệ tinh của Liên Xô, và vào tháng 9 năm 1948, Moscow đã can thiệp để bù đắp cho sự thiếu hụt viện trợ từ Nam Tư mà Albania phải gánh chịu. Sự chuyển hướng này đã mang lại lợi ích cho Albania vì Moscow có nhiều thứ để cung cấp cho Albania hơn so với Beograd đang gặp khó khăn về tài chính. Việc Liên Xô không có chung biên giới với Albania cũng hấp dẫn chính quyền Albania vì điều đó khiến Moscow khó gây áp lực lên Tirana hơn. Vào tháng 11 tại Đại hội Đảng lần thứ nhất của Đảng Lao động Albania (APL), tiền thân là Đảng Cộng sản Albania đổi tên theo đề nghị của Stalin, Hoxha đã đổ lỗi cho Nam Tư và Xoxe về những khó khăn của đất nước. Hoxha đã cách chức Xoxe khỏi vị trí Bộ trưởng Nội vụ Albania vào tháng 10, và ông được thay thế bởi Mehmet Shehu. Sau một phiên tòa bí mật vào tháng 5 năm 1949, Xoxe đã bị xử tử. Các cuộc thanh trừng chống Tito sau đó ở Albania đã dẫn đến việc loại bỏ 14 thành viên trong Ủy ban Trung ương gồm 31 người của đảng và 32 trong số 109 đại biểu Quốc hội Nhân dân. Nhìn chung, đảng đã khai trừ khoảng 25% số đảng viên của mình. Nam Tư đã đáp trả bằng cách phát động một cuộc phản công tuyên truyền và hủy bỏ hiệp ước hữu nghị với Albania, và vào năm 1950, họ đã rút phái đoàn ngoại giao của mình khỏi Tirana.

### Quan hệ với phương Tây ngày càng xấu đi
Quan hệ của Albania với phương Tây trở nên xấu đi sau khi chính phủ Cộng sản từ chối cho phép tổ chức bầu cử tự do vào tháng 12 năm 1945. Albania hạn chế sự di chuyển của nhân viên Hoa Kỳ và Anh trong nước, cáo buộc rằng họ đã kích động các cuộc nổi dậy chống Cộng sản ở vùng núi phía bắc. Anh tuyên bố vào tháng 4 rằng họ sẽ không cử phái đoàn ngoại giao đến Tirana; Hoa Kỳ rút phái đoàn của mình vào tháng 11; và cả Hoa Kỳ và Anh đều phản đối việc kết nạp Albania vào Liên Hợp Quốc. Albania lo sợ rằng Hoa Kỳ và Anh, những nước đang ủng hộ các lực lượng chống Cộng sản trong cuộc nội chiến đang diễn ra ở Hy Lạp, sẽ ủng hộ các yêu sách của Hy Lạp về lãnh thổ ở miền nam Albania; và nỗi lo lắng càng tăng lên vào tháng 7 khi một nghị quyết của Thượng viện Hoa Kỳ ủng hộ các yêu sách của Hy Lạp.

Một cuộc xung đột lớn giữa Albania và Anh đã nổ ra vào năm 1946 sau khi Tirana tuyên bố chủ quyền đối với eo biển giữa đất liền Albania và đảo Corfu của Hy Lạp. Anh đã thách thức Albania bằng cách điều bốn tàu khu trục vào eo biển. Hai trong số các tàu này đã trúng thủy lôi vào ngày 22 tháng 10 năm 1946, khiến 44 thủy thủ thiệt mạng. Anh đã khiếu nại lên Liên Hợp Quốc và Tòa án Công lý Quốc tế, và trong vụ kiện đầu tiên thuộc loại này, Tòa án đã phán quyết chống lại Tirana.

Sau năm 1946, Hoa Kỳ và Vương quốc Anh bắt đầu thực hiện một kế hoạch bí mật phức tạp nhằm lật đổ chính phủ Cộng sản Albania bằng cách hỗ trợ các lực lượng chống Cộng sản và bảo hoàng trong nước. Đến năm 1949, các tổ chức tình báo của Hoa Kỳ và Anh đã hợp tác với Vua Zog và đội cận vệ cá nhân của ông. Họ tuyển mộ những người tị nạn và người di cư Albania từ Ai Cập, Ý và Hy Lạp; huấn luyện họ ở Síp, Malta và Cộng hòa Liên bang Đức (Tây Đức); và đưa họ thâm nhập vào Albania. Các đơn vị du kích đã tiến vào Albania vào năm 1950 và 1952, nhưng lực lượng an ninh Albania đã tiêu diệt hoặc bắt giữ tất cả. Kim Philby, một điệp viên hai mang của Liên Xô làm sĩ quan liên lạc giữa cơ quan tình báo Anh và Cơ quan Tình báo Trung ương Hoa Kỳ, đã tiết lộ chi tiết kế hoạch thâm nhập cho Moscow, và vụ vi phạm an ninh này đã cướp đi sinh mạng của khoảng 300 người thâm nhập.

Sau một làn sóng hoạt động lật đổ, bao gồm cả vụ xâm nhập bất thành và vụ đánh bom đại sứ quán Liên Xô ở Tirana vào tháng 3 năm 1951, chính quyền Cộng sản đã thực hiện các biện pháp an ninh nội bộ hà khắc. Vào tháng 9 năm 1952, quốc hội đã ban hành một bộ luật hình sự quy định án tử hình đối với bất kỳ ai trên mười một tuổi bị kết tội âm mưu chống lại nhà nước, phá hoại tài sản nhà nước hoặc thực hiện hành vi phá hoại kinh tế. Các vụ hành quyết chính trị rất phổ biến và tổng cộng có từ 5.000 đến 25.000 người bị giết trong thời kỳ Cộng sản. 

### Quan hệ với Liên Xô
Sau khi tách khỏi Nam Tư năm 1948, Albania chủ yếu phụ thuộc vào sự hỗ trợ và bí quyết công nghệ của Liên Xô. Tháng 2 năm 1949, Albania gia nhập tổ chức phối hợp kế hoạch kinh tế của khối cộng sản, Hội đồng Tương trợ Kinh tế (Comecon). Tirana nhanh chóng ký kết các hiệp định thương mại với Ba Lan, Tiệp Khắc, Hungary, Romania và Liên Xô. Các cố vấn kỹ thuật của Liên Xô và Đông Âu đã đến cư trú tại Albania, và Liên Xô cũng cử các cố vấn quân sự đến Albania và xây dựng một căn cứ tàu ngầm trên đảo Sazan. Sau khi Liên Xô và Nam Tư rạn nứt, Albania và Bulgaria vẫn là hai quốc gia duy nhất mà Liên Xô có thể sử dụng để cung cấp vật tư chiến tranh cho lực lượng cộng sản chiến đấu ở Hy Lạp. Tuy nhiên, giá trị chiến lược ít ỏi mà Albania mang lại cho Liên Xô dần dần giảm đi khi công nghệ vũ khí hạt nhân phát triển.

Tuân theo đường lối chính thống của Stalin, Đảng Cộng sản Albania đã thực hiện các yếu tố của chính sách và kinh tế Stalinist. Năm 1949, Albania áp dụng các yếu tố cơ bản của hệ thống tài chính Xô Viết, theo đó các doanh nghiệp nhà nước đóng góp trực tiếp vào ngân khố từ lợi nhuận của họ và chỉ giữ lại một phần được phép cho các khoản đầu tư tự tài trợ và các mục đích khác. Năm 1951, chính phủ Albania khởi động kế hoạch 5 năm đầu tiên, nhấn mạnh việc khai thác các nguồn tài nguyên dầu mỏ, cromit, đồng, niken, nhựa đường và than đá của đất nước; mở rộng sản xuất điện và lưới điện; tăng sản lượng nông nghiệp; và cải thiện giao thông vận tải. Chính phủ bắt đầu chương trình công nghiệp hóa nhanh chóng sau Đại hội Đảng lần thứ hai của APL và chiến dịch tập thể hóa đất nông nghiệp vào năm 1955. Vào thời điểm đó, các trang trại tư nhân vẫn sản xuất khoảng 87% sản lượng nông nghiệp của Albania, nhưng đến năm 1960, tỷ lệ tương tự đến từ các trang trại tập thể hoặc trang trại nhà nước.

Quan hệ Xô Viết-Albania vẫn nồng ấm trong những năm cuối đời Stalin, mặc dù Albania là gánh nặng kinh tế đối với Liên Xô. Albania tiến hành toàn bộ hoạt động thương mại quốc tế với các nước châu Âu thuộc Liên Xô trong các năm 1949, 1950 và 1951 – và hơn một nửa thương mại là với chính Liên Xô. Cùng với các nước vệ tinh, Liên Xô đã bù đắp những thiếu hụt trong cán cân thanh toán của Albania bằng các khoản viện trợ dài hạn.

Mặc dù còn tụt hậu xa so với các nước phương Tây, nhưng chăm sóc sức khỏe và giáo dục đã được cải thiện đáng kể cho 1,2 triệu dân Albania vào đầu những năm 1950. Số lượng bác sĩ Albania tăng lên một phần ba, đạt khoảng 150 người vào đầu thập kỷ (mặc dù tỷ lệ bác sĩ trên bệnh nhân vẫn ở mức không thể chấp nhận được theo hầu hết các tiêu chuẩn), và nhà nước đã mở thêm các cơ sở đào tạo y tế mới. Số giường bệnh tăng từ 1.765 giường năm 1945 lên khoảng 5.500 giường năm 1953. Điều kiện chăm sóc sức khỏe và sinh hoạt tốt hơn đã giúp cải thiện tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh đáng báo động của Albania, giảm từ 112,2 ca tử vong trên 1.000 ca sinh sống năm 1945 xuống còn 99,5 ca tử vong trên 1.000 ca sinh năm 1953. Hệ thống giáo dục, hướng tới củng cố chủ nghĩa cộng sản và tạo ra đội ngũ cán bộ học thuật và kỹ thuật cần thiết cho việc xây dựng một nhà nước và xã hội xã hội chủ nghĩa, cũng đã được cải thiện đáng kể. Số lượng trường học, giáo viên và học sinh tăng gấp đôi từ năm 1945 đến năm 1950. Tỷ lệ mù chữ giảm từ khoảng 85% năm 1946 xuống còn 31% năm 1950. Liên Xô đã cung cấp học bổng cho sinh viên Albania và cung cấp các chuyên gia cũng như tài liệu học tập để cải thiện chất lượng giáo dục ở Albania. Đại học Quốc gia Tirana (sau này là Đại học Tirana) được thành lập năm 1957 và Viện Hàn lâm Khoa học Albania khai trương 15 năm sau đó.

Stalin qua đời vào tháng 3 năm 1953, và dường như lo sợ rằng cái chết của nhà lãnh đạo Liên Xô có thể khuyến khích các đối thủ trong hàng ngũ đảng Albania, cả Hoxha lẫn Shehu đều không mạo hiểm đến Moscow dự tang lễ. Động thái xích lại gần hơn của Liên Xô với Nam Tư sau đó đã khiến hai nhà lãnh đạo Albania lo ngại. Tirana nhanh chóng chịu áp lực từ Moscow phải sao chép, ít nhất là về mặt hình thức, mô hình lãnh đạo tập thể mới của Liên Xô. Vào tháng 7 năm 1953, Hoxha chuyển giao các chức vụ ngoại giao và quốc phòng cho những người trung thành, nhưng ông vẫn giữ cả chức vụ lãnh đạo cao nhất trong đảng và chức vụ thủ tướng cho đến năm 1954, khi Shehu trở thành thủ tướng Albania. Liên Xô, đáp lại bằng nỗ lực nâng cao tinh thần của các nhà lãnh đạo Albania, đã nâng cấp quan hệ ngoại giao giữa hai nước lên cấp đại sứ.

Mặc dù có một số biểu hiện nhiệt tình thận trọng, Hoxha và Shehu nhanh chóng quay lưng lại với các chương trình "cùng tồn tại hòa bình" và "những con đường khác nhau dẫn đến chủ nghĩa xã hội" của Nikita Khrushchev. Lo ngại về những bước đi được cho là hướng tới chủ nghĩa Mác xét lại, mối quan hệ giữa những người Cộng sản Albania và Liên Xô bắt đầu xấu đi. Tirana và Beograd nối lại quan hệ ngoại giao vào tháng 12 năm 1953, nhưng Hoxha từ chối những lời kêu gọi liên tục của Khrushchev về việc phục hồi danh dự cho Hoxha, người ủng hộ Nam Tư, như một cử chỉ đối với Tito. Thay vào đó, bộ đôi người Albania củng cố vị thế chính trị của mình, mở rộng quyền kiểm soát đối với đời sống nội bộ đất nước và để cuộc chiến tuyên truyền với Nam Tư tiếp diễn. Năm 1955, Albania trở thành thành viên sáng lập của Tổ chức Hiệp ước Warsaw, hay còn gọi là Hiệp ước Warsaw, liên minh quân sự duy nhất mà quốc gia này từng tham gia. Mặc dù hiệp ước này đại diện cho lời hứa đầu tiên mà Albania nhận được từ bất kỳ quốc gia cộng sản nào về việc bảo vệ biên giới của mình, nhưng hiệp ước này không làm giảm bớt sự ngờ vực sâu sắc của các nhà lãnh đạo Albania đối với Nam Tư.

Hoxha và Shehu, tận dụng những thành công trước mắt và nỗi sợ hãi sâu sắc của người Albania về sự thống trị của Nam Tư, đã duy trì được quyền lực trong suốt Đại hội Đảng Cộng sản Liên Xô lần thứ 20 năm 1956, khi Khrushchev lên án chính quyền Stalin trong "bài phát biểu bí mật" của mình. Hoxha, vô cùng lo ngại trước lời lên án này, đã bảo vệ Stalin và từ chối đi theo nỗ lực của Khrushchev nhằm tách khỏi chính quyền Xô Viết trước đó. Trong những năm đầu của chính quyền Khrushchev, Hoxha tiếp tục duy trì lập trường này, kể cả trong các cuộc nổi loạn ở Ba Lan và cuộc nổi dậy ở Hungary năm 1956. Trong giai đoạn này, Hoxha đã thanh trừng những người ôn hòa trong đảng có khuynh hướng thân Liên Xô và thân Nam Tư, tuy nhiên đã giảm bớt những lời lẽ chống Nam Tư sau chuyến đi thành công tới Moscow vào tháng 4 năm 1957. Chuyến đi này đã chứng tỏ là bước ngoặt quan trọng đối với Nhà nước Albania, khi Hoxha đã giành được việc xóa bỏ khoảng 105 triệu đô la Mỹ tiền nợ tồn đọng và khoảng 7,8 triệu đô la Mỹ viện trợ lương thực bổ sung. Tuy nhiên, đến năm 1958, căng thẳng lại bùng phát giữa Hoxha và Tito, với xung đột tiếp diễn về vấn đề người Albania ở Kosovo. Căng thẳng gia tăng liên quan đến kế hoạch của Comecon về việc hội nhập các nền kinh tế Đông Âu, trong đó kêu gọi Albania sản xuất hàng nông sản và khoáng sản thay vì tập trung phát triển công nghiệp nặng. Trong chuyến thăm Albania kéo dài mười hai ngày vào năm 1959, Khrushchev được cho là đã cố gắng thuyết phục Hoxha và Shehu rằng đất nước của họ nên hướng tới trở thành "vườn rau của chủ nghĩa xã hội".

### Quan hệ với Trung Quốc

Albania đóng một vai trò nổi bật trong sự chia rẽ Trung – Xô. Đến năm 1958, Albania đứng về phía Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa để phản đối Moscow về các vấn đề chung sống hòa bình, phi Stalin hóa và "con đường riêng đến chủ nghĩa xã hội" của Nam Tư thông qua việc phân quyền kinh tế. Liên Xô, các nước Đông Âu khác và Trung Quốc đều đề nghị Albania một lượng lớn viện trợ. Các nhà lãnh đạo Liên Xô cũng hứa sẽ xây dựng một Cung Văn hóa lớn ở Tirana như một biểu tượng cho "tình yêu và tình hữu nghị" của người dân Liên Xô dành cho người Albania. Nhưng bất chấp những cử chỉ này, Tirana vẫn không hài lòng với chính sách kinh tế của Moscow đối với Albania. Hoxha và Shehu dường như đã quyết định vào tháng 5 hoặc tháng 6 năm 1960 rằng Albania được đảm bảo sự hỗ trợ của Trung Quốc, và khi những tranh luận gay gắt nổ ra giữa Trung Quốc và Liên Xô, họ đã công khai đứng về phía Trung Quốc. Ramiz Alia, lúc đó là ứng cử viên ủy viên Bộ Chính trị và cố vấn về tư tưởng của Hoxha, đã đóng vai trò nổi bật trong các phát ngôn.

Sự chia rẽ Trung – Xô bùng phát công khai vào tháng 6 năm 1960 tại đại hội Đảng Lao động Romania, nơi Khrushchev cố gắng thuyết phục Bắc Kinh lên án hành động của Trung Quốc. Phái đoàn Albania, duy nhất trong số các phái đoàn châu Âu, ủng hộ Trung Quốc. Liên Xô ngay lập tức trả đũa bằng cách tổ chức một chiến dịch lật đổ Hoxha và Shehu vào mùa hè năm 1960. Moscow cắt giảm lượng ngũ cốc đã hứa cung cấp cho Albania trong thời kỳ hạn hán, và đại sứ quán Liên Xô tại Tirana công khai khuyến khích một phe thân Liên Xô trong Đảng Lao động Albania (APL) lên tiếng chống lại lập trường thân Trung Quốc của đảng. Moscow dường như cũng tham gia vào một âm mưu trong nội bộ APL nhằm lật đổ Hoxha và Shehu bằng vũ lực. Nhưng với sự kiểm soát chặt chẽ của họ đối với bộ máy đảng, quân đội và cảnh sát mật của Shehu, Cục An ninh Quốc gia (Drejtorija e Sigurimit të Shtetit— Sigurimi), hai nhà lãnh đạo Albania dễ dàng hóa giải mối đe dọa. Bốn nhà lãnh đạo Albania thân Liên Xô, trong đó có Teme Sejko và Tahir Demi, cuối cùng đã bị xét xử và hành quyết. Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ngay lập tức bắt đầu bù đắp cho việc hủy bỏ các chuyến hàng lúa mì của Liên Xô bất chấp tình trạng thiếu ngoại tệ và những khó khăn kinh tế của chính họ.

Albania một lần nữa đứng về phía Trung Quốc khi nước này tấn công giới lãnh đạo Liên Xô trong phong trào cộng sản quốc tế tại hội nghị Moscow tháng 11 năm 1960 của 81 đảng cộng sản trên thế giới. Hoxha kịch liệt chỉ trích Khrushchev vì đã khuyến khích các yêu sách của Hy Lạp đối với miền nam Albania, gieo rắc bất hòa trong APL và quân đội, và sử dụng thủ đoạn tống tiền kinh tế. "Những con chuột Liên Xô được ăn trong khi người dân Albania chết đói", Hoxha gay gắt nói, ám chỉ việc Liên Xô cố tình trì hoãn việc giao ngũ cốc. Các lãnh đạo cộng sản trung thành với Moscow mô tả bài phát biểu của Hoxha là "mang tính côn đồ" và "trẻ con", và bài phát biểu này đã dập tắt mọi cơ hội đạt được thỏa thuận giữa Moscow và Tirana. Trong năm tiếp theo, Albania đóng vai trò là người đại diện cho Trung Quốc. Các đảng Cộng sản thân Liên Xô, không muốn đối đầu trực tiếp với Trung Quốc, đã chỉ trích Bắc Kinh bằng cách lên án Albania. Về phần mình, Trung Quốc thường xuyên đề cập đến những lời chỉ trích gay gắt của người Albania đối với Liên Xô và Nam Tư, mà Tirana gọi là "địa ngục xã hội chủ nghĩa".

Hoxha và Shehu tiếp tục công kích Liên Xô và Nam Tư tại Đại hội Đảng lần thứ tư của Đảng APL vào tháng 2 năm 1961. Trong đại hội, chính phủ Albania đã công bố những nét chính của Kế hoạch Năm năm lần thứ ba (1961–65), trong đó phân bổ 54% tổng vốn đầu tư cho công nghiệp, qua đó bác bỏ mong muốn của Khrushchev biến Albania chủ yếu thành một quốc gia sản xuất nông nghiệp. Moscow đã phản ứng bằng cách hủy bỏ các chương trình viện trợ và hạn mức tín dụng cho Albania, nhưng Trung Quốc một lần nữa lại ra tay cứu giúp.

Sau những cuộc tranh luận gay gắt giữa các đại biểu Liên Xô và Trung Quốc về Albania tại Đại hội Đảng Cộng sản Liên Xô lần thứ 22 vào tháng 10 năm 1961, Khrushchev đã kịch liệt lên án người Albania vì đã hành quyết Liri Gega, một thành viên Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Albania được cho là đang mang thai và ủng hộ Liên Xô, và Liên Xô cuối cùng đã cắt đứt quan hệ ngoại giao với Albania vào tháng 12. Moscow sau đó đã rút toàn bộ cố vấn kinh tế và kỹ thuật viên Liên Xô khỏi nước này, bao gồm cả những người đang làm việc tại Cung Văn hóa, và ngừng vận chuyển vật tư và phụ tùng thay thế cho các thiết bị đã có sẵn ở Albania. Ngoài ra, Liên Xô tiếp tục tháo dỡ các cơ sở hải quân của mình trên đảo Sazan, một quá trình đã bắt đầu ngay cả trước khi quan hệ bị cắt đứt.

Trung Quốc một lần nữa bù đắp cho Albania về sự mất mát hỗ trợ kinh tế từ Liên Xô, cung cấp khoảng 90% phụ tùng, lương thực và các hàng hóa khác mà Liên Xô đã hứa. Trung Quốc cho Albania vay tiền với điều kiện ưu đãi hơn Moscow, và không giống như các cố vấn Liên Xô, các kỹ thuật viên Trung Quốc nhận mức lương thấp tương tự như công nhân Albania và sống trong điều kiện nhà ở tương tự. Trung Quốc cũng tặng Albania một trạm phát thanh mạnh mẽ, từ đó Tirana đã ca ngợi Stalin, Hoxha và Mao Trạch Đông trong nhiều thập kỷ. Về phần mình, Albania đã tạo điều kiện cho Trung Quốc đổ bộ ở châu Âu và đóng vai trò là người phát ngôn chính của Trung Quốc tại Liên Hợp Quốc. Tuy nhiên, điều khiến Albania thất vọng là thiết bị và kỹ thuật viên Trung Quốc không tinh vi bằng hàng hóa và cố vấn Liên Xô mà họ thay thế. Trớ trêu thay, rào cản ngôn ngữ thậm chí còn buộc các kỹ thuật viên Trung Quốc và Albania phải giao tiếp bằng tiếng Nga. Người Albania không còn tham gia các hoạt động của Hiệp ước Warsaw hay các thỏa thuận của Comecon. Tuy nhiên, các quốc gia cộng sản Đông Âu khác không cắt đứt quan hệ ngoại giao hay thương mại với Albania. Năm 1964, người Albania thậm chí còn chiếm giữ tòa đại sứ quán Liên Xô bỏ trống ở Tirana, và các công nhân Albania tự mình tiếp tục xây dựng Cung Văn hóa.

Việc rời bỏ Liên Xô đã gây ra thiệt hại nặng nề cho nền kinh tế Albania. Một nửa lượng hàng nhập khẩu và xuất khẩu của nước này đều hướng đến các nhà cung cấp và thị trường Liên Xô, vì vậy việc quan hệ xấu đi giữa Tirana và Moscow đã đẩy hoạt động thương mại quốc tế của Albania đến bờ vực sụp đổ khi Trung Quốc không thể cung cấp máy móc và thiết bị đúng hạn như đã hứa. Năng suất thấp, kế hoạch thiếu sót, tay nghề kém và quản lý kém hiệu quả tại các doanh nghiệp Albania trở nên rõ ràng khi viện trợ và cố vấn từ Liên Xô và Đông Âu bị rút đi. Năm 1962, chính phủ Albania đã ban hành chương trình thắt lưng buộc bụng, kêu gọi người dân tiết kiệm tài nguyên, cắt giảm chi phí sản xuất và từ bỏ các khoản đầu tư không cần thiết.

## Danh sách các lãnh đạo
Tổng bí thư của Đảng Lao động Albania:
* Enver Hoxha (1944-1985)
* Ramiz Alia (1985-1992)

Chủ tịch đoàn Hội nghị Nhân dân:
* Omer Nishani (1946-1953)
* Haxhi Lleshi (1953-1982)
* Ramiz Alia (1982-1992)

Thủ tướng:
* Mehmet Shehu (1954-1981)
* Adil Çarçani (1982-1992)

## Tham khảo

* *[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/altoc.html Library of Congress Country Study] of Albania*
* Antonello Biagini, *Storia dell'Albania contemporanea*, Bompiani, 2005