Họ Hoa hiên

**Họ Hoa hiên** (danh pháp khoa học: **Hemerocallidaceae**, đồng nghĩa: *Dianellaceae* Salisbury, *Geitonoplesiaceae* Conran, *Johnsoniaceae* J. T. Lotsy (= Anthericaceae - Johnsonieae), *Phormiaceae* J. Agardh) là một họ trong thực vật có hoa. Họ này có tên khoa học dựa trên chi điển hình là chi Hoa hiên (*Hemerocallis*). Việc xếp đặt các chi cũng như định nghĩa của họ này thay đổi tùy theo từng hệ thống phân loại. Hệ thống Cronquist năm 1981 không công nhận họ này và đưa chi *Hemerocallis* vào trong họ Loa kèn (Liliaceae). Hệ thống APG II lại đặt nó trong họ Xanthorrhoeaceae của bộ Măng tây (Asparagales) trong nhánh monocots, nhưng cho phép tách ra như là một họ đơn ngành. Hệ thống APG III năm 2009 coi nó như là phân họ **Hemerocallidoideae** trong họ Xanthorrhoeaceae *[[sensu lato]]*.  Trong hệ thống APG IV năm 2016, tên Asphodelaceae được ưu tiên sử dụng thay cho Xanthorrhoeaceae.

Trong số các loài được biết đến nhiều có hai chi các loại cây phổ biến trong vườn là các loài hoa hiên (*[[Hemerocallis]]* spp.) và lanh New Zealand (*[[Phormium]]* spp.).

## Định nghĩa
Một số hẹ thống cũ gộp *[[Xeronema]]* trong họ Hemerocallidaceae, nhưng với sự nghi vấn đáng kể về việc liệu chi này có thuộc về họ Hemerocallidaceae hay không. Các nghiên cứu phát sinh chủng loài phân tử về trình tự DNA đã chỉ ra rằng *[[Xeronema]]* là đơn vị phân loại chị em với một nhánh bao gồm Xanthorrhoeaceae *[[sensu lato]]*, Amaryllidaceae *sensu lato* và Asparagaceae *sensu lato*. Hiện tại, *Xeronema* được đặt trong họ của chính nó là Xeronemataceae.

Năm 1985, Dahlgren, Clifford và Yeo đã viết một cuốn sách có ảnh hưởng về phân loại thực vật một lá mầm. Họ định nghĩa Hemerocallidaceae chỉ bao gồm *Hemerocallis* và đưa *[[Phormium]]* cùng các họ hàng của nó sang một họ tách biệt gọi là Phormiaceae. Xử lý này cũng được Armen Takhtajan công nhận năm 2009 trong một phân loại gần như dựa hoàn toàn vào hình thái học và công nhận các nhóm cận ngành. Tuy nhiên, xử lý này không được công nhận trong một tác phẩm lớn khác về phân loại thực vật một lá mầm của Kubitzki, xuất bản năm 1998.

Trong thế kỷ 21, Hemerocallidaceae đã từng được định nghĩa theo hai cách khác hẳn nhau về bản chất trong các hệ thống dựa theo các nhóm đơn ngành. Theo nghĩa hẹp trong các định nghĩa này, Hemerocallidaceae *[[sensu stricto]]*, bao gồm 12 chi và 40-50 loài. Nó không bao gồm 8 chi với khoảng 38 loài mà người ta đặt sang họ tách biệt gọi là Johnsoniaceae.

Theo nghĩa rộng, Hemerocallidaceae *[[sensu lato]]* bao gồm tất cả các chi và loài trong họ Johnsoniaceae. Johnsoniaceae và Hemerocallidaceae *sensu stricto* tạo thành một nhánh có độ hỗ trợ thống kê cao. Một nghiên cứu cho thấy Johnsoniaceae là lồng sâu trong Hemerocallidaceae *sensu stricto*, nhưng kết quả này không có độ hỗ trợ tự khởi động đủ mạnh.

Phiên bản nghĩa rộng của Hemerocallidaceae được Angiosperm Phylogeny Group chấp nhận khi công bố hệ thống APG II năm 2003. Tuy nhiên, khi công bố hệ thống APG III năm 2009 thì Hemerocallidaceae lại không được công nhận mà chỉ được coi là phân họ Hemerocallidoideae trong họ Xanthorrhoeaceae *sensu lato* mở rộng.

## Các chi
Như đề cập trên đây, định nghĩa rộng của nhóm bao gồm hai họ cũ là Hemerocallidaceae *sensu stricto* và Johnsoniaceae. Hệ thống Kubitzki năm 1998 có 12 chi (không tính *Xeronema*) trong Hemerocallidaceae và 8 chi trong Johnsoniaceae. Một số tác giả gộp một số chi có quan hệ họ hàng gần với nhau để công nhận ít tới chỉ 3 chi trong Hemerocallidaceae *sensu stricto* và một trong Johnsoniaceae. Các chi liệt kê dưới đây lấy từ World Checklist of Selected Plant Families, trong dó công nhận 19 chi. Các chi đa dạng loài nhất là *[[Chi Xương quạt|Dianella]]* (khoảng 20 loài), *Hemerocallis* (15 loài) và *[[Caesia]]* (11 loài).

**[[Agrostocrinum]]* F.Muell.
**[[Arnocrinum]]* Endl.
**[[Caesia]]* R.Br.
**[[Chamaescilla]]* Bentham: 2 loài ở Australia, chuyển từ phân họ Lomandroideae của họ Asparagaceae sang Hemerocallidoideae.
**[[Corynotheca]]* F.Muell.
**[[Chi Xương quạt|Dianella]]* Lam.: Xương quạt (hương bài, hương lâu, huệ rừng)
**[[Eccremis]]* Willd. (bao gồm cả *Excremis* Willd.)
**[[Geitonoplesium]]* A.Cunn.
**[[Chi Hoa hiên|Hemerocallis]]* L.: Hoa hiên (huyên thảo, kim trâm, lê lô, lộc thông)
**[[Hensmania]]* W.Fitzg.
**[[Herpolirion]]* Hook.f.
**[[Hodgsoniola]]* F.Muell.
**[[Johnsonia (chi)|Johnsonia]]* R.Br.
**[[Pasithea (chi)|Pasithea]]* D.Don
**[[Lanh New Zealand|Phormium]]* J.R.Forst.: Lanh (gai) New Zealand
* *Rhuacophila* Blume – đồng nghĩa của *Dianella*
**[[Stypandra]]* R.Br.
**[[Simethis]]* Kunth
**[[Stawellia]]* F.Muell.
**[[Thelionema]]* R.J.F.Hend.
**[[Tricoryne]]* R.Br.

## Phân bố
Theo định nghĩa hẹp, phần lớn các loài trong nhóm là bản địa khu vực nhiệt đới và ôn đới đại lục Á-Âu và Australia. Chúng cũng có ở New Zealand, nhiều đảo trên Thái Bình Dương, miền tây Nam Mỹ và Madagascar, nhưng không có ở châu Phi hạ Sahara hay Bắc Mỹ. Theo định nghĩa rộng thì nhóm này bao gồm cả chi *[[Caesia]]* là bản địa miền nam châu Phi, cũng như ở Australia.

## Phát sinh chủng loài
Cây phát sinh chủng loài dưới đây lấy theo APG III. Về phát sinh chủng loài của Hemerocallidaceae tới cấp chi, xem cây phát sinh chủng loài tại bài về Xanthorrhoeaceae.

## Liên kết ngoài

:* Hemerocallidaceae , Phormiaceae  trong L. Watson và M.J. Dallwitz (1992 trở đi). *[http://delta-intkey.com/angio/ Các họ thực vật có hoa] : Miêu tả, minh họa, nhận dạng, thông tin tra cứu.* Phiên bản ngày 9-3-2006. http://delta-intkey.com 
:* Liliaceae trong ''Quần thực vật Bắc Mỹ''
:* Phân loại trong NCBI
:* Liên kết tại csdl.tamu.edu, Texas  và nhiều liên kết khác 

## Ghi chú