open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nhân loại học

**Nhân học** (*anthropology*) là ngành khoa học nghiên cứu nhiều khía cạnh của loài người trong các xã hội quá khứ và hiện tại. Nhân loại học xã hội và Nhân học văn hóa nghiên cứu các chuẩn mực và giá trị xã hội. Nhân học ngôn ngữ nghiên cứu về cách mà ngôn ngữ tác động tới đời sống xã hội. Nhân học sinh học hay Nhân học hình thể nghiên cứu về sự phát triển sinh học của con người.

Khảo cổ học, lĩnh vực nghiên cứu văn hóa nhân loại trong quá khứ thông qua khảo cứu các chứng tích thể lý, được coi là một nhánh của nhân học tại Hoa Kỳ, trong khi tại châu Âu, nó được coi là một ngành riêng biệt hoặc được nhóm vào ngành khác như lịch sử.

Trong các tiếng châu Âu, thuật ngữ "nhân học" bắt nguồn từ các từ trong tiếng Hy Lạp là *anthropos* có nghĩa là "con người" và *logos* có nghĩa là "nghiên cứu". Tại Việt Nam, nhân  học còn được gọi là **nhân chủng học** nhưng cần lưu ý đây còn là một tên gọi khác của phân ngành nhân học hình thể.

## Phân ngành
Nhân học thường được phân ra thành 4 phân ngành cơ bản là 
* Nhân học hình thể (*physical anthropology*, *anthropologie physique*)
* Nhân học văn hoá-xã hội (*socio-cultural anthropology*, *anthropologie socio-culturelle*) tổng hợp từ hai nhánh nghiên cứu từ Mỹ và Anh là Nhân học văn hoá (*cultural anthropology*, *anthropologie culturelle*) và Nhân học xã hội (*social anthropology*, *anthropologie sociale*). Ngành Dân tộc học, đặc biệt là ở Việt Nam, thường được coi như tương đương với phân ngành nhân học văn hoá-xã hội. Tuy nhiên, lưu ý rằng mục tiêu của hai ngành học về cơ bản là khác nhau.
* Khảo cổ học (*archeology*, *archéologie*)
* Nhân học ngôn ngữ (*Linguistic anthropology*, *Anthropologie linguistique*).

Khoảng từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai trở lại đây, nhiều phân ngành mới đã hình thành như nhân học ứng dụng. Nhân học ứng dụng tập hợp các nhà nhân học làm việc trong các lĩnh vực khác nhau. Họ tìm cách ứng dụng các lý thuyết nhân học vào giải thích và giải quyết các vấn đề cụ thể: lĩnh vực phát triển, nông nghiệp và phát triển nông thôn, y tế và sức khỏe... Điều này tạo ra các phân ngành của nhân học ứng dụng như
* Nhân học y tế
* Nhân học sinh thái và môi trường
* Nhân học kinh tế
* Nhân học đô thị
* Nhân học phát triển
* Nhân học giáo dục

Tuy có những khác biệt về đối tượng, mục đích và cách tiếp cận nghiên cứu cụ thể nhưng tất cả các phân ngành của nhân học đều có mối quan hệ với nhau, đều cố gắng hiểu bản chất sinh học và văn hoá của con người, đều nhấn mạnh tới vai trò của văn hoá và các phương pháp tiếp cận được áp dụng đều mang tính so sánh. Một trong số các phương pháp thường dùng trong nghiên cứu là Dân tộc ký.

## Tại Việt Nam
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (của Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) đã thành lập khoa/ngành Nhân học trên cơ sở ngành dân tộc học (*ethnology*) trước đây.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Website của WAU, World Anthropological Union, Liên đoàn Nhân loại học Thế giới
* Website của IUAES, International Union of Anthropological and Ethnological Sciences, Liên đoàn Quốc tế về Khoa học Nhân chủng và Dân tộc
Địa lý tự nhiên

**Địa lý tự nhiên** là một phân ngành của địa lý chủ yếu hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu hệ thống hóa các mô hình và quá trình diễn ra trong thủy quyển, sinh quyển, khí quyển và thạch quyển. Nó có ý định giúp người ta hiểu sự sắp xếp tự nhiên của Trái Đất, khí hậu và các kiểu mẫu hệ thực vật và động vật của nó. Nhiều lĩnh vực của địa lý tự nhiên sử dụng các kiến thức của địa chất học, cụ thể là trong nghiên cứu về phong hóa và xói mòn. Địa chất học các hành tinh khác trong hệ Mặt Trời.

Địa lý tự nhiên trong vai trò của một ngành khoa học thông thường tương phản và bổ sung cho ngành khoa học chị em của nó là Địa lý nhân văn.

## Các lĩnh vực của địa lý tự nhiên

## Xem thêm
*Lục địa
*Sa mạc
*Khí quyển Trái Đất
*Sinh thái học
*Khoa học môi trường
*Nghiên cứu môi trường
*Thống kê địa lý
*Đảo
*Đại dương
*Hải dương học
*Sông
*Biển
*Đất
*Niên biểu địa lý, cổ sinh vật học
*Phong hóa

## Tham khảo
Australasia

**Australasia** là một khu vực của châu Đại Dương bao gồm Úc, New Zealand, đảo New Guinea và các quần đảo cận kề trên Thái Bình Dương. Thuật ngữ này được sử dụng trong một số ngữ cảnh như địa chính trị, địa lý tự nhiên, ngôn ngữ học lịch sử và sinh thái học

Thuật ngữ này được Charles de Brosses đề ra trong *Histoire des navigations aux terres australes* (1756). Ông viết từ này theo tiếng Latinh cho cụm từ "miền nam châu Á" và tách biệt khu vực này ra khỏi Polynesia (ở phía đông) và đông nam Thái Bình Dương (*Magellanica*); nó cũng được tách ra khỏi Micronesia (phía đông bắc).

## Địa lý tự nhiên
Về mặt địa lý tự nhiên, Australasia bao gồm vùng đất rộng lớn Úc (kể cả Tasmania), New Zealand và Melanesia: New Guinea và các đảo cận kề ở phía bắc và đông Úc trong Thái Bình Dương. Tên gọi này đôi khi cũng được áp dụng cho toàn bộ vùng đất liền và đảo thuộc Thái Bình Dương nằm giữa xích đạo và vĩ tuyến 47° vĩ nam.

Phần lớn Australasia nằm ở phần phía nam của mảng kiến tạo Ấn Độ-Australia, ở hai bên là Ấn Độ Dương (phía tây) và Nam Đại Dương (phía nam). Các lãnh thổ ngoại vi nằm trên mảng kiến tạo Á-Âu ở phía tây bắc, mảng kiến tạo Philippines ở phía bắc và trong Thái Bình Dương – bao gồm nhiều biển ven bờ – đỉnh của mảng kiến tạo Thái Bình Dương ở phía bắc và phía đông.

## Địa lý nhân văn

Về mặt địa chính trị, Australasia đôi khi được dùng như là thuật ngữ để chỉ Úc và New Zealand cùng với nhau. Có nhiều tổ chức mà trong tên gọi của chúng có phần "Cộng đồng tang tan tai...", chỉ giới hạn trong phạm vi bao gồm Úc và New Zealand.

Trong quá khứ, tang tan tai cũng đã được dùng làm tên gọi cho các đội thể thao hỗn hợp blinkute tang ran tai. Các ví dụ bao gồm đội tennis trong giai đoạn 1905 - 1913, khi Australia và New Zealand kết hợp các vận động viên hay nhất của mình để thi đấu tại giải quốc tế Davis Cup (trên thực tế, đội này đã vô địch các năm 1907, 1908, 1909 và 1911), cũng như tại Thế vận hội các năm 1908 và 1912.

Các nhà nhân loại học, mặc dù còn chưa thống nhất về nhiều chi tiết, nói chung ủng hộ các thuyết đề cập tới nguồn gốc Đông Nam Á của dân bản xứ trên các đảo tại khu vực Australasia và các tiểu khu vực cận kề.

## Địa lý sinh thái
Tuy nhiên, từ quan điểm của sinh thái học thì Khu vực sinh thái Australasia là một khu vực riêng biệt với lịch sử tiến hóa chung và một lượng lớn các loài động - thực vật độc nhất. Trong ngữ cảnh này, Australasia được giới hạn bao gồm Úc, New Guinea và các đảo cận kề, bao gồm các đảo của Indonesia như Lombok và Sulawesi.

Đường phân chia sinh học chia khu vực này ra khỏi châu Á là đường Wallace: Borneo và Bali nằm ở phía tây, ở phần châu Á.

## Xem thêm

* Sundaland
* Châu Đại Dương
* Úc
* Đại lục Á-Âu

## Tham khảo
Giá

**Giá** có thể có một trong các nghĩa sau:
*Giá đỗ, mầm đậu xanh, dùng để ăn.
*Cây giá, trà mủ, *Excoecaria agallocha*.
*Giá (toán học) của hàm số hay của phân bố xác suất.
*Giá (khí hậu) trong hiện tượng khí lạnh đóng băng.
*Giá trị hàng hoá (thường bằng tiền).
*Đồ dùng để treo hay gác vật gì lên, ví dụ: kệ sách hay giá sách, giá đựng
*Xe để vua đi. Ví dụ: hộ giá, xa giá.
Đình công

**Đình công** hay **bãi công** là sự kiện lao động ngừng lại vì rất nhiều công nhân từ chối tiếp tục làm việc. Cuộc đình công thường diễn ra vì các công nhân cảm thấy bất bình đối với điều kiện lao động, chế độ tiền lương... Các cuộc đình công bắt đầu có ảnh hưởng vào Cách mạng công nghiệp, khi các tập thể lao động bắt đầu có vị trí quan trọng tại các nhà máy và mỏ. Nhiều nước vội vàng cấm không được đình công, vì những người chủ nhà máy có nhiều thế lực chính trị hơn những công nhân. Phần nhiều quốc gia phương Tây lại công nhận cuộc đình công vào cuối thế kỷ 19 hay đầu thế kỷ 20.

Các cuộc đình công đôi khi được sử dụng để ép chính quyền thay đổi các chính sách. Thỉnh thoảng, một cuộc đình công có thể làm một đảng chính trị mất quyền lực. Một ví dụ lớn là cuộc đình công tại Xưởng đóng tàu Gdańsk ở Ba Lan do Lech Wałęsa dẫn đầu. Cuộc đình công này góp phần quan trọng trong cuộc đấu tranh giành thay đổi chính trị tại Ba Lan và giúp lật đổ những chính quyền cộng sản ở Đông Âu.

## Tham khảo
Tứ phủ

**Tứ phủ công đồng** (chữ Hán: 四府公同) hay **Tứ phủ Vạn Linh** (chữ Hán: 四府萬靈) là một khái niệm trong tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam. Các vị thần khâm sai của tứ phủ được thờ tại hầu hết các đền, phủ, chùa chiền ở miền Bắc Việt Nam. Khi phát triển về miền Trung được giao thoa phối thờ tại điện Hòn Chén ở Huế cùng với Mẫu Thiên Y A Na (nguyên là một nữ thần của người Chăm của đạo Bà La Môn, được nhập vào hệ thống Tứ Phủ và thờ làm Mẫu Thiên Phủ).

## Xem thêm
*Đạo Mẫu
*Mẫu Thượng Thiên
*Mẫu Thoải
*Mẫu Thượng Ngàn
*Mẫu Địa

## Ghi chú

## Tham khảo
* Tam vị Thánh Mẫu cảnh thế chân kinh
* Tăng quảng Minh Thiện quốc âm chân kinh  (1904)
* Tam bảo quốc âm chân kinh (1906)
* Hồi xuân Nam âm chân kinh  (1910)

## Liên kết ngoài
*Tiểu vùng văn hoá xứ Quảng - Tiếp theo số 5/2004 (Số 6/2004)
Thái hậu Dương Vân Nga

***Thái hậu Dương Vân Nga*** là vở cải lương kinh điển tại Việt Nam, được công diễn lần đầu tiên năm 1977. Nội dung của vở nói về cuộc cuộc chuyển giao ngai vàng của nhà Đinh cho Thập đạo tướng quân Lê Hoàn trong lịch sử Việt Nam. 

## Nội dung
Sau khi vua Đinh Tiên Hoàng và con trai Đinh Liễn bị hoạn quan Đỗ Thích ám sát, hoàng tử Đinh Toàn mới 6 tuổi được quần thần tôn lên nối ngôi dưới quyền nhiếp chính của mẹ ruột là Thái hậu Dương Vân Nga. Lúc này, nhà Tống nhân lúc triều đình Đại Cồ Việt rối ren, đã cho sứ giả sang bắt ép phải nộp long bào và thần phục. Trước mối đe dọa xâm lăng từ phương Bắc, bị giằng xé giữa danh vị hoàng quyền, cuối cùng, Thái hậu Dương Vân Nga đã đặt quyền lợi dân tộc lên trên hết, khoác long bào cho Thập đạo tướng quân Lê Hoàn, để ông có chính danh lãnh đạo đất nước chống lại sự xâm lược của nhà Tống.

## Trình diễn
Có 2 phiên bản cải lương được nhiều người biết đến, đều dựa trên kịch bản chèo *Thái hậu Dương Vân Nga* của soạn giả Trúc Đường. Một phiên bản có tựa đề "Dương Vân Nga", do soạn giả Huy Trường chuyển thể, do đoàn Thanh Minh - Thanh Nga dàn dựng, Ca Lê Hồng làm đạo diễn, với vai chính nghệ sĩ Thanh Nga đảm nhận. Một phiên bản có tựa là "Thái hậu Dương Vân Nga", do nhóm tác giả Hoa Phượng - Chi Lăng - Hoàng Việt - Thể Hà Vân chuyển thể, được Nhà hát Trần Hữu Trang dàn dựng, Chi Lăng làm đạo diễn, với vai chính do nghệ sĩ Bạch Tuyết thủ diễn.

## Chú thích

## Liên kết ngoài
Tuyển diễn viên

**Tuyển diễn viên** là quá trình tìm diễn viên cho một bộ phim nhất định hay tuyển diễn viên cho hãng phim, cho một chương trình quảng cáo, vv.

## Những cuộc thi tuyển diễn viên tại các quốc gia
### Việt Nam
Trong những năm gần đây, nhiều hãng phim truyện Việt Nam thi nhau tổ chức những đợt tuyển diễn viên nhằm tìm kiếm những gương mặt mới cho ngành điện ảnh Việt Nam. Năm 2004, Việt Phim là hãng phim tư nhân đầu tiên tuyển diễn viên điện ảnh tại Việt Nam, chọn ra 20 ứng viên để đào tạo ngoại ngữ, nghệ thuật giao tiếp và kiến thức điện ảnh cho họ. Còn hãng Vietcast là một công ty tư vấn và tuyển chọn diễn viên. Những yêu cầu cho những ứng cử viên bao gồm: trẻ, đẹp và có khuôn mặt mới, chưa từng đóng phim. Mỗi đạo diễn, hãng phim có tiêu chuẩn riêng của mình khi tuyển diễn viên.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Quy trình tuyển diễn viên - Thủ công và đơn sơ
* Tuyển diễn viên: Rao một đằng, tuyển một nẻo
* "Lò luyện" diễn viên tư nhân đầu tiên ở Việt Nam
* Tìm diễn viên ở đâu?
Tháp Po Sah Inư

**Tháp Po Sah Inư** (còn gọi là **Đền Po Sah Anaih** hay **Tháp Chăm Phố Hài**) là một nhóm di tích đền thờ Ấn Độ Giáo hay còn gọi là tháp Chăm, của Vương quốc Chăm Pa, nằm trên đồi Bà Nài, thuộc phường Phú Thủy, tỉnh Lâm Đồng cách phường Phan Thiết 7&nbsp;km về hướng Đông-Bắc.

Nhóm tháp này có phong cách kiến trúc Hòa Lai - một trong những phong cách nghệ thuật cổ của Chămpa. Tuy chỉ có kích thước vừa và nhỏ, nhưng nó chắt lọc được những tinh hoa kỹ thuật kiến trúc và nghệ thuật trang trí của người Chăm xưa tạo nên vẻ uy nghiêm và kỳ bí. Nhóm đền tháp Po Sah Inư là một trong những cụm tháp Chăm còn tương đối nguyên vẹn.

Quần thể di tích được xây dựng cách đây 1200 năm. Hiệu tại chỉ còn 3 tòa tháp: tháp chính, tháp vừa và tháp nhỏ. Tháp chính cao 15m được chia thành ba tầng, có một cửa chính hướng về phía đông – hướng cư ngụ của các vị thần linh theo truyền thuyết Chăm Pa. Theo nhiều tài liệu, ngoài ba tháp chính thì nơi đây còn một tháp khác to lớn hơn rất nhiều, tuy nhiên theo thời gian, tháp đã bị chôn vùi dưới lòng đất đá khoảng hơn 300 năm.

## Lịch sử
*Khoảng cuối thế kỷ thứ 8 đầu thế kỷ thứ 9, người Chăm xây dựng nhóm đền tháp này với mục đích để thờ vị thần Shiva - là một trong những vị thần Ấn Độ giáo được sùng bái và tôn kính.
*Thế kỷ 15, xây dựng thêm một số đền thờ với kiến trúc đơn giản để thờ công chúa Po Sha Inư. Công chúa Po Sha Inuư (con vua Para Chanh) là người có tài đức và phép ứng xử nên được người Chăm đương thời yêu quý. Bà cũng chính là người đã truyền đạt cho nhân dân cách trồng lúa nước, dệt vải thổ cẩm, trồng trọt, chăn nuôi...
*Năm 1992-1995, những cuộc khai quật khảo cổ tại nơi này đã phát hiện ra nhiều nền móng của những ngôi đền bị sụp đổ và bị vùi lấp hàng trăm năm nay, cùng với gạch ngói và một số hiện vật trong lòng các đền tháp có niên đại từ thế kỷ 15. Từ đây tháp có tên gọi là Po Sah Inư.
*Từ năm 1990 đến năm 2000, di tích được chính quyền tỉnh Bình Thuận tu bổ, tôn tạo.
*Năm 1991, di tích này được Việt Nam xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

## Sinh hoạt văn hoá
Tháng giêng âm lịch hàng năm, dưới chân tháp đều có diễn ra các lễ hội như Rija Nưga, Poh Mbăng Yang... Người Chăm làm lễ cầu mưa, cầu an...

Vào những ngày lễ - Tết cổ truyền diễn ra các hoạt động văn hóa nghệ thuật chủ đề "Mừng Đảng - Mừng Xuân" phục vụ nhu cầu du xuân, đón tết của nhân dân địa phương và khách du lịch. Các nghệ nhân còn luân phiên trình diễn nghệ thuật dệt thổ cẩm và làm gốm truyền thống Chăm bằng phương pháp thủ công tại khu vực Tháp chính của di tích.

## Tham khảo

## Xem thêm
*Tháp Po Sah Inu
*Phong cách nghệ thuật các tháp Chăm
*Danh sách đền tháp Chăm Pa
*Tháp Chăm
Vạn Thủy Tú

**Vạn Thủy Tú** là ngôi vạn tọa lạc trên đường Ngư Ông, phường Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng. Đây là nơi thờ thần Nam Hải tức Cá Ông, theo tín ngưỡng của ngư dân vùng biển.

## Kiến trúc
Các vạn thường được xây dựng ngay sát bờ biển của các làng chài. Vạn này được ngư dân làng Thủy Tú xây dựng vào năm Nhâm Ngọ 1762 để thờ **Cá Ông** (cá voi) với chính điện, nhà thờ Tiền Hiền, Võ Ca được bố trí theo hình **chữ Tam**, mặt chính quay về hướng Đông. Khi mới xây dựng xong, cửa vạn sát ngay bờ biển, ngày nay bờ biển đã dời xa ra ngoài hơn 100 m.

Vạn làng Thủy Tú là một trong những vạn cổ xưa nhất của nghề biển ở Bình Thuận. Bên trong vạn có nhiều di sản văn hóa Hán-Nôm liên quan đến nghề biển, thể hiện trong nội dung thờ phụng ở các khám thờ, tượng thờ, hoành phi, liên đối, trên văn khắc của đại hồng chung.

## Tục thờ Cá Ông

Tục thờ Cá Ông là tín ngưỡng của người Chăm xưa kia. Thế nhưng, tại Bình Thuận, tục thờ Cá Ông đã bị bản địa hóa, biến thành tín ngưỡng của riêng người Việt và người Hoa sinh sống tại địa phương.

## Sắc phong
Vạn làng Thủy Tú cũng là một trong những di tích cổ có số lượng lớn sắc phong của các vị Vua Triều Nguyễn ban tặng bởi vì trước đây, trong chiến tranh phong kiến với nghĩa quân Tây Sơn, các tướng lĩnh nhà Nguyễn đã nhiều lần được cá voi cứu nạn trên biển.

Có tất cả 24 sắc phong của các đời vua: Thiệu Trị, Tự Đức, Đồng Khánh, Duy Tân, Khải Định, (riêng Vua Thiệu Trị ban tặng 10 sắc Thần, đây là điều hiếm thấy so với các di tích khác).

## Chức năng
*Thờ cá Ông: theo ngư dân, đó là vị thần thường cứu giúp họ mỗi khi gặp nạn trên biển, là vị Thủy Thần nên được ngư dân kính yêu và tôn trọng. Xuất phát từ những lễ nghi tín ngưỡng xưa của người Chăm, nên tín ngưỡng dân gian gắn với tín ngưỡng nghề nghiệp từ đời này qua đời khác theo phong tục và truyền thống của ngư dân.

## Đặc trưng
Trong khuôn viên có một vùng đất rộng dùng để mai táng cá Ông mỗi khi ông *"lụy"* (chết) và dạt từ biển vào. Phải ba năm sau khi mai táng mới được thương cốt, nhập tẩm. Theo phong tục, ngư dân nào trông thấy "Ông" đầu tiên là người đó được làm "con trưởng" của "ngài", và người này có nhiệm vụ lo làm đám tang chu đáo, để tang sau ba năm mới mãn tang... Điều này cho thấy những phong tục, cử chỉ của ngư dân đối với cá Ông theo tín ngưỡng gần như quan hệ giữa người với người.

Vạn Thủy Tú từ ngày xưa đến nay đã chứa gần 100 bộ xương cá voi và nhiều loài khác cùng họ. Một nửa trong số đó có niên đại từ 100 - 150 năm, trong đó có những bộ xương to lớn được thờ phụng tôn nghiêm.

Năm 1996, Vạn Thủy Tú đã được Nhà nước Việt Nam xếp hạng di tích lịch sử cấp Quốc gia.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Đình Vạn Thủy Tú 
* Xem bộ xương cá Ông lớn nhất Đông Nam Á 
* Vạn Thủy Tú Phan Thiết
Bích Câu

**Bích Câu** là một địa danh cũ thuộc Hà Nội, hiện nay ở đây cũng có một con phố tên Bích Câu (là con phố cắt ngang, nối phố Đoàn Thị Điểm và phố Cát Linh).

## Chiết tự
Bích Câu (碧溝) theo nghĩa chữ Hán có nghĩa là "ngòi biếc", ám chỉ ngày xưa ở đây có một con ngòi (kênh, mương) nước trong xanh chảy ra hồ Giám, Lương Sử, Ngô Sĩ Liên tới hồ Kim Âu gần phố Khâm Thiên. Tương truyền chúa Trịnh Sâm đã từng từ phủ chúa gần ngã tư Quang Trung - Tràng Thi đi thuyền theo một con ngòi đến hồ Kim Âu, qua ngòi biếc này ghé đến nhà tham tụng Nguyễn Khản (anh ruột của Nguyễn Du) ở Văn Miếu

## Vị trí
Vị trí phường Bích Câu theo phỏng đoán là cả một khu vực ôm lấy nội thành phía nam, tây nam và tây bắc vòng Hoàng thành Thăng Long. Nếu nhìn trên bản đồ hiện nay thì Bích Câu gồm các phố Quán Thánh, sang Hùng Vương, sang Nguyễn Thái Học, Quốc Tử Giám, xuôi nửa đường Tôn Đức Thắng, xuống các làng Hào Nam, Giảng Võ rồi ngang về phía cuối các trục đường Cát Linh, Kim Mã - cả Thủ Lệ, Đội Cấn, Hoàng Hoa Thám và một phần thuộc đất làng Thụy Khuê.

## Lịch sử
Phường Bích Câu vốn có từ rất lâu trước khi Lý Công Uẩn dời đô về Đại La, lập thành Thăng Long. Từ thời nhà Lý trở đi thì phường Bích Câu phát triển thành một trung tâm chính trị, văn hóa, kinh tế bậc nhất Thăng Long. Thời hoàng kim của Bích Câu kéo dài hàng thế kỷ văn minh từ thời trung đại cho đến hết thế kỷ 19.

Cái tên Bích Câu được ra đời từ rất sớm, đã xuất hiện trong các câu truyện dân gian từ xa xưa. Các sách về địa chính Tống Bình, Đại La đã nói đến Bích Câu với sự tích văn hóa và lịch sử hình thành đặc biệt của nó. Trước đây Bích Câu này chỉ được gọi là trại, sau đổi là phường. Khu vực này tập trung đa phần là vua chúa, quan lại và danh sĩ ngay từ thời Văn Lang - Thục Phán.

Theo *Văn Kỳ Trung hưng*, sinh hoạt của phường Bích Câu náo nhiệt nhất vào những năm 40 của thế kỷ 17 đến đầu thế kỷ 19. Các sinh hoạt ở đây đã sớm hội nhập văn minh phương Tây lẫn thời Minh, Thanh của Trung Quốc, mạnh nhất là thời Khang Hy, Càn Long. Nơi đây đã từng tập trung vua chúa, quan lại, văn nghệ sĩ, bác học và cả những "Mạnh Thường Quân"... Gia đình của Nguyễn Du cũng ở phường Bích Câu, khi đó là một gia đình đại quý tộc.

Bích Câu còn được nhắc tới trong tác phẩm *[[Bích Câu kỳ ngộ]]*, kể về một học trò tên Tú Uyên gặp nàng Giáng Kiều ở đất Bích Câu. Bích Câu kỳ ngộ có nghĩa là cuộc gặp gỡ lạ lùng ở Bích Câu.

## Liên kết ngoài

*Phường Bích Câu và bóng dáng Thăng Long trên Ngày Nay
Tên lửa V-2

**Tên lửa V-2** (tiếng Đức: *Vergeltungswaffen 2*, tức "Vũ khí trả thù 2") có tên gọi chính thức là A-4 (tiếng Đức: *Aggerat 4*, tức "Cỗ máy liên hợp 4"). Đây là tên lửa đạn đạo tác chiến đầu tiên trong lịch sử, được thử nghiệm lần đầu tiên ngày 13 tháng 6 năm 1942. Nhiên liệu: Cồn và oxygen lỏng. Nó có hình dạng của tên lửa đất đối đất hiện nay. Nó được chế tạo bởi một nhóm mà đứng đầu là tướng Walter Dornberger, với sự trợ giúp của Wernher von Braun (1912–1977) và Hermann Oberth.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* 
* Bài về V-2 trong ''Encyclopedia Astronautica'' (tiếng Anh)
Súng hỏa mai

**Súng hỏa mai** hay còn gọi là **súng điểu thương** là loại súng cá nhân nòng nhẵn được tạo thành từ một ống kim loại một đầu bịt chặt; thuốc súng và đạn được nạp qua miệng, thuốc súng được đốt qua một lỗ nhỏ (lỗ đốt) khoét ở bên cạnh; cơ cấu điểm hỏa bằng dây cháy chậm hoặc đá lửa.

Súng hỏa mai được phát minh khoảng đầu thế kỷ 16. Đến đầu thế kỷ 18, súng hỏa mai trở thành vũ khí chủ yếu của các quân đội phương Tây.

Hỏa mai không dùng đạn vỏ cứng, nó dùng đạn có thuốc súng và đầu đạn chì bọc trong một cái túi nhỏ hay giấy gói. Khi nạp đạn, xạ thủ phải dùng răng xé lớp buộc đầu súng, đổ thuốc súng vào cần điểm hỏa, cho đầu đạn vào bằng cách thông nòng súng rồi mới bắn được. Quá trình này, với lính mới mất 20 giây, nên hỏa mai không thể nạp đạn nhanh như súng trường nạp đạn từ khóa nòng.

Để **khai hỏa** hỏa mai, cần kéo cần điểm hỏa xuống mảnh đá lửa, rồi bắn. Việc bắn hỏa mai có thể tốn 10 giây với cựu binh và hầu hết hỏa mai đời đầu không có điểm ruồi nên việc ngắm bắn rất khó khăn.

Do cuộc cách mạng công nghiệp đánh dấu nhiều sự thay đổi như đầu máy hơi nước thay cho xe ngựa kéo, nhà máy thay cho nông trang và rất nhiều thay đổi khác, hỏa mai dần mất công dụng và đã thua những khẩu súng trường dùng đạn vỏ kim loại và đã dần bị thay thế cho đến khi biến mất vào thời Chiến tranh thế giới thứ nhất.

## Súng hỏa mai tại [[Việt Nam]]
Tại Việt Nam, súng hỏa mai 火枚, hay trong văn bản hành chính Đàng Ngoài gọi là Hiệp Súng 挾銃, Đàng Trong gọi là Điểu Thương 鳥鎗, là thứ vũ khí phổ dụng kể từ thế kỷ 16 đến thế kỷ 19. Các chúa phong kiến lớn như vua nhà Lê, vua nhà Mạc, chúa Trịnh, chúa Nguyễn đều trang bị súng hỏa mai với số lượng khổng lồ cho quân đội. Sử sách lẫn văn học đều ghi chép các trận đánh thời đại này "đạn bay như sao sa". Ca dao Đàng Trong cũng ghi lại hình ảnh người lính thú:

Đến đầu triều Nguyễn, súng hỏa mai dùng mồi thừng hoặc đá lửa dần dần bị thay thế bằng súng trường tiên tiến hơn, sử dụng hạt nổ và vỏ đạn tương tự phương Tây bấy giờ. Tuy nhiên, sau thời Minh Mạng, do quốc lực hao kiệt, súng trường lại bị hỏa mai thế chỗ, nhưng với số lượng khiêm tốn hơn nhiều lần so với các thế kỷ trước. Trong những năm trước khi Pháp xâm lược, trung bình cứ 10 lính nhà Nguyễn thì chỉ có 1 người là có súng hỏa mai. Đến giữa Thế kỷ 19, khi quân Pháp xâm lược, trước sức mạnh của đối phương được trang bị những súng trường với số lượng lớn và chất lượng hiện đại, nhà Nguyễn chỉ với súng hỏa mai với số lượng ít và chất lượng thì lỗi thời đã thất bại nhanh chóng.

## Tham khảo
Hoa lan

**Lan** hay **hoa lan** có thể là một trong các loại hoa sau:

*Các loại hoa lan thực thụ thuộc họ *[[Họ Phong lan|Orchidaceae]]* (bao gồm cả phong lan, địa lan và thạch lan)
*Hoàng lan (còn gọi là "lan tây") thuộc họ *[[Họ Na|Annonaceae]]*
*Chi Ngọc lan (còn gọi là "lan ta"), Mộc lan... thuộc họ *[[Họ Mộc lan|Magnoliaceae]]*
*Dạ lan (*Cestrum nocturnum*) thuộc họ Cà
*Họ Lan dạ hương *Hyacinthaceae* thuộc Bộ Măng tây *Asparagales*

## Xem thêm
*Hoa lang
Mộc lan

**Mộc lan** có thể là:
*Các loài hoa thuộc chi Mộc lan *Magnolia* trong họ Mộc lan
*Họ Mộc lan *Magnoliaceae* trong bộ Mộc lan
*Bộ Mộc lan *Magnoliales* trong phân lớp Mộc lan
*Phân lớp Mộc lan *Magnoliidae*
*Huyện Mộc Lan thuộc địa cấp thị Cáp Nhĩ Tân, tỉnh Hắc Long Giang, Trung Quốc.
*Hoa Mộc Lan, nữ anh hùng trong truyền thuyết Trung Hoa
*Mộc Lan, nữ ca sĩ Tiền chiến Việt Nam.
Súng kíp

**Súng kíp** là loại súng trường kiểu cũ, nguyên tắc hoạt động đơn giản. Thuốc phóng và đạn được nạp từ miệng nòng, gây hỏa bằng một kíp kiểu va đập đặt ở đuôi nòng.
## Lịch sử
Năm 1517 người Đức đưa ra kiểu súng kíp đầu tiên. Súng này được mồi bằng một bánh xe quay cọ vào đá lửa. Đến năm 1570, người Đức cải tiến súng này, kíp là viên đá lửa đập vào mặt kim loại, làm cháy thuốc ở cốc mồi. Lửa được dẫn qua lỗ nhỏ vào khối thuốc chính. Năm 1612, người Pháp cải tiến một lần nữa, đưa ra loại súng kíp phổ biến ở châu Âu, có nắp đậy thuốc súng, chỉ mở ra khi bấm cò để đá lửa lao vào, hạn chế ẩm. Đến đầu thế kỷ 19, việc sử dụng hạt nổ xuất hiện, người ta không dùng khối dụng thuốc mồi mà bọc thuốc phát nổ trong một gói nhỏ để kim hỏa lao vào, đảm bảo chống ẩm hơn. Những hạt nổ đầu tiên dùng giấy tẩm thuốc. Đến đầu thế kỷ 19 đá lửa mới hết thời và súng dài, súng trường đã trở thành vũ khí chính của bộ binh.

Trong các ngôn ngữ tại châu Âu, súng kíp gọi bằng từ "súng hỏa mai kíp đá lửa", tiếng Anh là *Flintlock Musket*.

## Ở Việt Nam
Ở Việt Nam danh từ súng kíp được dùng để chỉ các loại súng tự tạo có nòng dài. Người Dân tộc Mèo ở Việt Nam rất giỏi làm súng kíp và đặc biệt là bằng các công cụ rất thô sơ. Trước đây, để làm nòng súng họ phải mất cả hàng năm trời miệt mài khoan lỗ, làm nòng súng từ những đoạn sắt tròn đặc.

## Chú thích
Súng tự động

**Súng tự động** là loại súng có cơ cấu trích một phần năng lượng khi bắn đẩy vỏ đạn đã sử dụng ra ngoài, và nạp một viên đạn mới. Thuật ngữ này có thể dùng để chỉ các loại súng bán tự động, chỉ bắn một viên mỗi lần bóp cò, hay các loại súng hoàn toàn tự động, tiếp tục nạp đạn và bắn khi cò súng (hay một thiết bị kích hoạt nào khác) vẫn còn bị giữ hay đến khi hết đạn. Nghĩa được sử dụng của thuật ngữ vì thế tuỳ theo từng tình huống. "Súng lục tự động" hay "súng săn tự động" thường để chỉ một mẫu súng bán tự động, trong khi "súng trường tự động" lại thường mang nghĩa các kiểu súng hoàn toàn tự động hay một kiểu súng có thiết kế lựa chọn giữa bán tự động và tự động.

Tại đa số các quốc gia, thông thường chỉ nhân viên quân đội và cảnh sát được sử dụng các loại vũ khí hoàn toàn tự động. Tại Hoa Kỳ, súng máy đăng ký sau năm 1986 đã bị loại khỏi thị trường công cộng sau Luật bảo vệ người sở hữu vũ khí năm 1986. Xem Chính trị súng ống để biết thêm chi tiết.

Các loại vũ khí hoàn toàn tự động được đề cập trong các bài sau:
* Súng máy
**Súng máy đa năng
** Súng máy hạng nặng
** Súng máy hạng nhẹ
** Súng máy hạng trung
* Súng tiểu liên
* Súng trường tấn công
*Súng ngắn liên thanh

Các thiết kế tương tự nhưng thường không được xếp hạng là súng tự động gồm:
* Pháo tự động, thường có đường kính nòng hơn 20&nbsp;mm và vì thế được coi là pháo chứ không phải vũ khí nhỏ.
* Các kiểu Súng đa nòng, súng nòng xoay thường sử dụng năng lượng bên ngoài để có được tỷ lệ bắn cao hơn so với súng tự động.

## Xem thêm
* Nguyên lý hoạt động của vũ khí

## Bằng sáng chế
*  — *Súng tự động*

## Tham khảo
Tên lửa đạn đạo chiến thuật

**Tên lửa đạn đạo chiến thuật** là một loại tên lửa đạn đạo được thiết kế để phục vụ các nhiệm vụ tầm ngắn trên chiến trường. Tầm bắn của các loại tên lửa này thường dưới . Tên lửa đạn đạo chiến thuật thường có tính cơ động cao để đảm bảo khả năng sống sót trước các đợt tấn công cũng như là để có thể triển khai nhanh chóng, đồng thời có khả năng mang theo nhiều loại đầu đạn để tấn công các loại mục tiêu khác nhau của đối phương ở hậu phương, bao gồm cơ sở tập kết quân, kho vũ khí,... Đầu đạn có thể gồm đầu đạn nổ mạnh, đầu đạn hóa học, đầu đạn sinh học hoặc đầu đạn hạt nhân. Các loại vũ khí hạt nhân chiến thuật thường có sức công phá thấp hơn các loại vũ khí hạt nhân chiến lược.
## Một số loại tên lửa đạn đạo chiến thuật

### Hoa Kỳ
*ATACMS
*

### Hàn Quốc
*Hyunmoo-2
*

### Liên Xô/Nga
*Tên lửa Scud
*OTR-21 Tochka
*OTR-23 Oka
*9K720 Iskander

### Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên
*Hwasong-6
*Hwasong-11A
*Hwasong-11B
*Hwasong-11D
*KN-02

## Tham khảo
Tên lửa đẩy

**Tên lửa đẩy** (hay còn gọi là **tên lửa vũ trụ**) là loại tên lửa đạn đạo để đưa các tàu vũ trụ hoặc vệ tinh nhân tạo vào quỹ đạo quanh Trái Đất hoặc tiến hành du hành vũ trụ đến các hành tinh trong phạm vi Hệ Mặt Trời hoặc thoát khỏi Hệ Mặt Trời.

Trong tiếng Anh, cụm từ *Carrier rocket*, và trong tiếng Nga, cụm từ *Ракета-носитель* là để chỉ **Tên lửa đẩy**. Dịch sát nghĩa hai cụm từ *Carrier rocket* và *Ракета-носитель* nghĩa là **Tên lửa mang**, vì thế trong một số trường hợp, cụm từ *Tên lửa mang* có nghĩa tương đương với **Tên lửa đẩy** hay **Tên lửa vũ trụ**. Trong thuật ngữ Quân sự Tiếng Việt thì cụm từ *Tên lửa mang* thường được sử dụng trong *Tên lửa mang đầu đạn hạt nhân*, v.v. Do đó thuật ngữ **Tên lửa đẩy** (hay **Tên lửa vũ trụ**) được sử dụng thông dụng hơn.

Để trở thành vệ tinh nhân tạo của Trái Đất (đưa tàu vũ trụ hoặc vệ tinh vào quỹ đạo vòng quanh Trái Đất), tên lửa đẩy phải phát triển được vận tốc lớn hơn hoặc bằng vận tốc vũ trụ thứ nhất (7,9&nbsp;km/giây tại độ cao 0).

Để thoát hẳn khỏi sức hút của Trái Đất để đi đến các hành tinh khác trong Hệ Mặt Trời, tên lửa vũ trụ phải phát triển được vận tốc vũ trụ thứ hai (11,19&nbsp;km/giây tại độ cao 0).

Để bay thoát khỏi Hệ Mặt Trời, tên lửa đẩy cần phải có vận tốc vũ trụ thứ ba (16,7&nbsp;km/giây).

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* http://tihiy.fromru.com/Rn/RN_Proton.htm
* http://www.rks.name/Project/Rocket.html
Ba-la-mật-đa

**Ba-la-mật-đa** (sa. *pāramitā*, pi. *pāramī*, zh. 波羅蜜多, bo. *pha rol tu phyin pa* ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་) là cách phiên âm thuật ngữ tiếng Phạn *pāramitā*, cũng được viết tắt là **Ba-la-mật**. Ba-la-mật-đa được dịch nghĩa là **Đáo bỉ ngạn** (zh. 到彼岸), **Độ vô cực** (度無極), **Độ** (度), **Sự cứu cánh** (zh. 事究竟). Mặc dù nghĩa "đáo bỉ ngạn" (đạt đến bờ bên kia) rất được thông dụng tại Đông Nam Á nhưng cách dịch nghĩa này có lẽ không chính xác theo từ nguyên trong tiếng Phạn. Cách dịch "sự cứu cánh" (chỗ tối hậu của sự việc) có vẻ đúng hơn và cũng được nhiều nhà Phật học hiện nay áp dụng. Nó tương đương từ *perfection* trong tiếng Anh và *Vollkommenheit* trong tiếng Đức.

Từ này chỉ đến các công hạnh của một vị Bồ Tát trong quá trình tu tập theo Đại thừa. Theo truyền thống thì có tất cả bốn nhóm Ba-la-mật-đa:
# Lục Ba-la-mật-đa
# Thập Ba-la-mật-đa
# Tứ Ba-la-mật-đa
# Mật giáo Ba-la-mật-đa

Tuy nhiên, các thành phần Ba-la-mật-đa của mỗi nhóm thay đổi tuỳ theo kinh văn.

## Các nhóm Ba-la-mật-đa

### Sáu Ba-la-mật-đa (Lục Ba-la-mật-đa)
Theo Phật giáo Đại thừa, kinh *[[Diệu pháp liên hoa kinh|Diệu pháp liên hoa]]* thì sáu điều toàn hảo là (từ gốc trong tiếng Phạn):
# Bố thí ba-la-mật-đa (zh. 布施波羅蜜多, sa. *dāna-pāramitā*): Sự toàn hảo trong việc hiến tặng, cung ứng vật cho người khác.
# Giới ba-la-mật-đa (zh. 戒波羅蜜多, sa. *śīla-pāramitā*): sự toàn hảo trong việc nghiêm túc chấp trì giới, giới luật, sát nghĩa trong Phật giáo là 5 giới cho cư sĩ và các cấm giới cho tăng và ni, người xuất gia
# Nhẫn ba-la-mật-đa (zh. 忍波羅蜜多, sa. *kṣānti-pāramitā*): sự kiên nhẫn/chịu đựng/chấp nhận toàn hảo 
# Tinh tấn ba-la-mật-đa (zh. 精進波羅蜜多, sa. *vīrya-pāramitā*): tinh tấn, cố gắng, kiên trì
# Thiền định ba-la-mật-đa (zh. 禪波羅蜜多, sa. *dhyāna-pāramitā*): Toàn hảo trong lĩnh vực thiền/thiền định
# Trí huệ ba-la-mật-đa (zh. 慧波羅蜜多, sa. *prajñā-pāramitā*): trí huệ toàn hảo

Sau này *[[Thập địa kinh]]* (zh. 十地經, sa. *daśabhūmikasūtra*) liệt kê thêm bốn:

:7. Phương tiện ba-la-mật-đa (zh. 方便波羅蜜多, sa. *upāya-pāramitā*): Sự toàn hảo trong lúc dùng các phương tiện (giáo hoá)
:8. Nguyện ba-la-mật-đa (zh. 願波羅蜜多, sa. *praṇidhāna-pāramitā*): lòng quyết tâm, ý nguyện thực hiện toàn hảo
:9. Lực ba-la-mật-đa (zh. 力波羅蜜多, sa. *bala-pāramitā): sự toàn hảo của năng lực.
:10. [[Trí ba-la-mật-đa]] (zh. 智波羅蜜多, sa. *jñāna-pāramitā*): sự toàn hảo của trí lực.

=== Mười Ba-la-mật-đa ===
Theo [[Thượng tọa bộ]] (hay Phật giáo Theravada), mười điều hoàn thiện (pa. *pāramī*) là (từ gốc trong [[tiếng Pali]]):
# [[Dāna]] (sa. *dāna*): bố thí
# [[Sīla]] (sa. *śīla*): trì giới
# [[Nekkhamma]] (sa. *niṣkramaṇa*): xuất gia (từ bỏ cuộc sống tại gia cư sĩ)
# [[Paññā]] (sa.*prajñā*): trí tuệ
# [[Viriya]] (sa. *vīrya*): tinh tấn
# [[Khanti]] (sa. *kṣānti*): nhẫn nại
# [[Sacca]] (sa. *satya*): chân thật
# [[Adhiṭṭhāna]] (sa. *adhiṣṭhāna*): quyết định
# [[Mettā]] (sa. *maitrī*): tâm từ
# [[Upekkhā]] (sa. *upekṣā''): tâm xả (xem Tứ Phạm trú)

### Mật giáo Ba-la-mật-đa

## Xem thêm
* Bát-nhã-ba-la-mật-đa

## Tham khảo
Lưu hương ký

***Lưu hương ký*** (琉香記) là một tập thơ được phát hiện năm 1964 bởi Trần Thanh Mại, được một số nhà nghiên cứu công nhận là của Hồ Xuân Hương. Tập thơ bao gồm 24 bài thơ chữ Hán và 26 bài thơ chữ Nôm, tuy nhiên toàn bộ tiêu đề của các bài thơ đều bằng chữ Hán.

Về nội dung, trong Lưu hương ký có ghi chép khá nhiều bạn trai, bạn thơ, bạn tình của Hồ Xuân Hương như: Nguyễn Hầu, Trần Hầu, Tốn Phong Thị, Mai Sơn Phủ, Thạch Đình, Cự Đình, Thanh Liên, Chí Hiên...

## Nội dung
Dưới đây là tên của các bài thơ trong tập thơ *"*'Lưu hương ký"**':

# Thuật ý kiêm trình hữu nhân Mai Sơn Phủ
# Thiếu niên du điệu
# Xuân đình lan điệu
# Thu dạ hữu hoài
# Thu phong ca
# Nguyệt dạ ca kỳ 1
# Nguyệt dạ ca kỳ 2
# Ngư ông khúc hành
# Cảm cựu kiêm trình Cần chánh học sĩ Nguyễn Hầu
# Hoài cựu
# Thu nguyệt hữu ức Mai Sơn Phủ ký
# Cảm cựu tống tân xuân chi tác kỳ 1
# Cảm cựu tống tân xuân chi tác kỳ 2
# Ngụ ý Tốn Phong ký nhị thủ kỳ 1
# Ngụ ý Tốn Phong ký nhị thủ kỳ 2
# Hoạ nhân
# Tặng Tốn Phong tử
# Thạch Đình tặng
# Ký Sơn Nam Thượng trấn Hiệp trấn Trần Hầu kỳ 1
# Ký Sơn Nam Thượng trấn Hiệp trấn Trần Hầu kỳ 2
# Hoạ Sơn Phủ chi tác
# Tốn Phong đắc mộng chí dữ ngã khán nhân thuật ngâm, tịnh ký
# Hoạ Tốn Phong nguyên vận
# Hoàng giang ngộ hữu hỉ phú
# Thệ viết hữu cảm
# Tự thán kỳ 1
# Tự thán kỳ 2
# Lưu biệt thời tại An Quảng, An Hưng ngụ thứ
# Bạch Đằng giang tặng biệt
# Chí Hiên tặng kỳ 1
# Chí Hiên tặng kỳ 2
# Hoạ Thanh Liên nguyên vận
# Nhân tặng
# Tưởng đáo nhân tình minh nhiên há lệ nhân nhi tẩu bút phụng trình
# Dữ Sơn Nam Thượng Hiệp trấn quan Trần Hầu xướng hoạ kỳ 1
# Dữ Sơn Nam Thượng Hiệp trấn quan Trần Hầu xướng hoạ kỳ 2
# Dữ Sơn Nam Thượng Hiệp trấn quan Trần Hầu xướng hoạ kỳ 4
# Dữ Sơn Nam Thượng Hiệp trấn quan Trần Hầu xướng hoạ kỳ 5
# Dữ Sơn Nam Thượng Hiệp trấn quan Trần Hầu xướng hoạ kỳ 6
# Dữ Sơn Nam Thượng Hiệp trấn quan Trần Hầu xướng hoạ kỳ 7
# Dữ Sơn Nam Thượng Hiệp trấn quan Trần Hầu xướng hoạ kỳ 8
# Xuân Hương tặng hiệp quận

## Nhận định
Giáo trình văn học của Đại học Cần Thơ nhận định:
:*...tập thơ "Lưu hương ký" mang bút danh của nữ sĩ do ông Trần Thanh Mại phát hiện vào năm 1964 gồm 24 bài thơ chữ Hán và 28 bài thơ Nôm. Với một nghệ thuật điêu luyện, nhà thơ viết về tâm sự và những mối tình của mình với những người bạn trai.*
:*Đọc kĩ người ta thấy có một khoảng cách khá xa giữa tập thơ Nôm của Xuân Hương và "Lưu hương ký", chủ yếu là về phong cách biểu hiện. Trong Lưu Hương Ký có cả thơ chữ Hán lẫn thơ chữ Nôm. Riêng phần thơ chữ Nôm trong "Lưu hương ký" nếu so sánh với thơ lâu nay được coi là của Xuân Hương thì hai bên vẫn có sự khác nhau. Thơ cữ Nôm trong "Lưu hương ký" có rất nhiều [[từ Hán-Việt|từ Hán Việt]], giọng thơ lại hiền lành chứ không góc cạnh, gân guốc như ở [[Xuân Hương thi tập]]. Vì lý do trên, để bảo đảm tính khoa học, các nhà nghiên cứu chủ yếu chỉ dừng lại ở tập thơ Nôm còn "Lưu hương ký" được coi là một tập thơ để tham khảo.*

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Lưu hương ký
Thủy quân lục chiến

**Thủy quân Lục chiến**, **lính thủy đánh bộ** hay **Hải quân đánh bộ** () là thành viên của lực lượng quân sự phục vụ với tư cách lực lượng vũ trang ngoại biên, là một đơn vị có nhiệm vụ thực hiện nhưng cuộc viễn chinh đổ bộ từ biển vào đất liền bằng chiến hạm.

Truyền thống xưa của Thủy quân Lục chiến là bảo vệ sĩ quan bộ chỉ huy của tàu chiến trong trường hợp có phiến loạn trên tàu.

Trong quân đội hiện đại, Thủy quân Lục chiến là những toán quân di động, với công tác đặc biệt trong những cuộc tấn công từ biển vào đất liền.

## Năm thành lập của một số lực lượng Thủy quân lục chiến
*1537 - Infanteria de Marina - TQLC Tây Ban Nha
*1622 - Troupes de marine - TQLC Pháp - trấn giữ đường Maginot
*1664 - Royal Marines - TQLC Anh
*1665 - Korps Mariniers - TQLC Hà Lan
*1713 - La Marina Militare - TQLC Ý
*1775 - United States Marine Corps - Thủy quân lục chiến Hoa Kỳ
*1954 - Thủy quân lục chiến Việt Nam Cộng hòa
*1958 - Thủy quân lục chiến Hoàng gia Thái Lan
* 1965 - Binh chủng Hải quân Đánh bộ, Quân đội Nhân dân Việt Nam

## Tham khảo
Ludovic Giuly

**Ludovic Giuly** (sinh ngày 10 tháng 7 năm 1976 tại Lyon) là một cựu cầu thủ bóng đá Pháp. Anh thường chơi tiền vệ trung tâm hoặc tiền đạo cánh.

Giuly bắt đầu sự nghiệp cầu thủ chuyên nghiệp năm 1994 tại Olympique Lyon. Năm 1999 anh chuyển đến Monaco chơi cho AS Monaco. Thành tích tốt nhất của anh tại đó là vào chung kết Champions League 2004, đội của anh thất bại trước Porto 0:3. Trong trận đấu đó đội trưởng Giuly đã sớm phải rời săn vì chấn thương sau 23 phút thi đấu.

Sau mùa bóng này anh chuyển đến thi đấu cho Barcelona tại Tây Ban Nha. Mùa bóng đầu tiên trong màu áo Barca anh giành được một chức vô địch La Liga và Siêu cúp, ghi tổng cộng 11 bàn.

Trận đấu đầu tiên của anh trong màu áo đội tuyển quốc Pháp ngày 29 tháng 3 năm 2000 gặp Scotland. Tới nay anh đã thi đấu 17 lần cho tuyển Pháp.

## Thống kê sự nghiệp

## Danh hiệu
* UI Cup: 1997
* Siêu cúp bóng đá Pháp: 2000
* Vô địch quốc gia Pháp: 2001, 2003
* Vô địch La Liga: 2005, 2006
* Siêu cúp bóng đá Tây Ban Nha: 2005
* Copa Carranza: 2005
* UEFA Champions League: 2006

## Đội bóng
* 1994-1998:  Olympique Lyonnais
* 1998-2004:  AS Monaco
* 2004-2008:  FC Barcelona
## Chú thích

## Tham khảo
Nguyên lý Harnack

Trong giải tích phức, **nguyên lý Harnack** là một định lý nói về giới hạn của dãy các hàm điều hòa.

Nếu các hàm  u_1(z),  u_2(z),... điều hòa trong một tập mở G của mặt phẳng phức **C**, và 
:u_1(z) \le u_2(z) \le...
tại mọi điểm của G, thì giới hạn của dãy
: \lim_{n\to\infty}u_n(z) 
hoặc là vô hạn với mọi điểm trong miền G hoặc là hữu hạn với mọi điểm trong miền, trong cả hai trường hợp đều là hội tụ đều trong mỗi tập con đóng của G. Ở trường hợp thứ hai, hàm 
: u(z) = \lim_{n\to\infty}u_n(z) 
điều hòa trong tập  G.

## Tham khảo
Nguyễn Đăng Lành

**Nguyễn Đăng Lành** (1935 - 1949) là một trong số ít các thiếu niên Việt Nam được truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân bởi Chủ tịch nước Việt Nam.

## Tiểu sử
Nguyễn Đăng Lành sinh năm 1935 trong một gia đình nông dân nghèo ở xã Nam Hưng, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương (nay thuộc Hợp Tiến, Hải Phòng).

Năm 13 tuổi, anh tham gia du kích địa phương, hoạt động cho lực lượng vũ trang của Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa. Từ tháng 1 năm 1948, anh theo dõi hoạt động của quân Pháp tại bốt Linh Xá, lấy đạn của Pháp cho du kích, cung cấp số liệu, vị trí hỏa lực và cách phòng thủ của quân Pháp, giúp xã đội có phương án đánh bốt. Từ tháng 8 năm 1948 đến 30 tháng 8 năm 1949, anh tham gia hoạt động liên lạc cho Ủy ban Kháng chiến và Xã đội xã Nam Hưng, hướng dẫn các cán bộ vượt qua Quốc lộ 17 để hoạt động trong vùng tạm chiếm. Anh cũng tham gia rải truyền đơn trong vùng tạm chiếm, đánh quân Pháp trên Quốc lộ 17.

Sáng ngày 30 tháng 8 năm 1949, trên đường đưa tài liệu từ xã Hợp Tiến về, Nguyễn Đăng Lành phát hiện quân Pháp đang bao vây càn quét làng mình. Anh đã phát tín hiệu cho cán bộ xuống hầm, nhường hầm của mình cho cán bộ mới về, ngụy trang cho họ rồi về nấp ở góc ao xóm Trình. Anh bị quân Pháp phát hiện và bị bắt. Chúng đã tra tấn anh cựu kỳ dã man và tàn bạo, chúng dùng báng súng đánh vào người và làm anh gãy xương sườn, nhưng anh vẫn không khai nửa lời. Chúng dồn toàn bộ nhân dân về khu văn chỉ (mẫu giáo thôn Trần Xá - xã Nam Hưng - Nam Sách - Hải Dương) trong đó có cả cán bộ Việt Minh (cụ Mạc Đăng Chơ - Xã Đội trưởng) chúng đưa anh Lành về đó và dụ dỗ chỉ ra ai là cán bộ, ai là Việt Minh, nhưng anh chỉ nhìn bà con hàng xóm, chúng không khai thác được gì và đã treo anh lên cành của cây Quéo (hiện cây vẫn còn)tiếp tục đánh đập và tra tấn anh. Biết là sẽ chết, nên anh nói với chúng rằng "Chúng may đưa tao đi, tao chỉ chỗ cán bộ cho" chúng đã dẫn anh đi khắp làng Trần Xá, mục đích anh muốn nhìn lại làng quê lần cuối cùng trước khi chết. Khi chúng biết bị lừa, chúng đã đưa anh lên bốt Linh Xá và tiếp tục bị tra tấn bởi một quan hai Pháp cho đến lúc chết do các chấn thương của vụ tra tấn.

Ngày 25 tháng 3 năm 1997, Chủ tịch nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam truy tặng anh danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. Tại xã Nam Sách, có một con đường mang tên Nguyễn Đăng Lành để vinh danh anh.

## Tham khảo
Vũ Dương

**Vũ Dương** (chữ Hán: 武暘, 1472 - ?) là một chính trị gia và trạng nguyên nho học người Việt Nam thời vua Lê Thánh Tông.

## Thân thế
Vũ Dương, có sách chép là **Vũ Tích**, là người làng Man Nhuế, huyện Thanh Lâm, thừa tuyên Hải Dương (nay thuộc thôn Mạn Nhuế, thị trấn Nam Sách (xã Thanh Lâm cũ), huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương). Ông Đỗ Trạng nguyên khoa Quý Sửu, niên hiệu Hồng Đức thứ 24 (1493), đời vua Lê Thánh Tông.

Sau khi đỗ đạt, ông làm quan đến Hàn lâm Thị thư, rồi được cử đi sứ Trung Quốc, và được thăng chức thượng thư bộ Công và được phong tước Hầu. Ông có tham gia nhóm Tao đàn Nhị thập bát Tú của Lê Thánh Tông.

## Ghi chú
Trần Sùng Dĩnh

**Trần Sùng Dĩnh** (chữ Hán: 陳崇穎, 1465–?) là một Trạng nguyên của Việt Nam. Ông là người làng Đồng Khê, huyện Thanh Lâm, phủ Thượng Hồng (nay là thôn Đồng Khê, xã An Lâm, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương). Ông đỗ Trạng nguyên khoa Đinh Mùi niên hiệu Hồng Đức thứ 18 (1487), đời Lê Thánh Tông. Làm quan Đô ngự sử Thập nhị Kinh diên, rồi được thăng lên Hộ bộ hữu thị lang và Hộ bộ Thượng thư vào tháng 12 năm 1514 dưới thời vua Lê Tương Dực. Sau khi mất, ông được phong làm Phúc thần và được thờ phụng ở quê nhà.

## Xem thêm
*Trần Năng

## Tham khảo
Trần Quốc Lặc

**Trần Quốc Lặc** (chữ Hán: 陳國扐, 1230 - ?) là Trạng nguyên của Việt Nam, ông là người làng Uông Hạ, huyện Thanh Lâm, châu Thượng Hồng (nay là thôn Uông Hạ, xã Minh Tân, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương). Tháng 2 năm 1256, ông đỗ Kinh trạng nguyên khoa Bính Thìn niên hiệu Nguyên Phong thứ 6, đời Trần Thái Tông, cùng khoa với Trại trạng nguyên Trương Xán, bảng nhãn Chu Hinh, thám hoa lang Trần Uyên. Làm quan đến Thượng thư. Sau khi mất, vua phong làm Phúc thần, hiệu là Mạnh Đạo Đại Vương.

## Ghi chú
Định luật

Các **định luật** là các phát biểu mô tả hoặc dự đoán một loạt các hiện tượng tự nhiên. Mỗi định luật khoa học là một tuyên bố dựa trên những quan sát thử nghiệm lặp đi lặp lại mô tả một số khía cạnh của vũ trụ. Thuật ngữ này có cách sử dụng đa dạng trong nhiều trường hợp (lý thuyết gần đúng, chính xác, rộng hoặc hẹp) trên tất cả lĩnh vực khoa học tự nhiên (vật lý, hóa học, sinh học, địa chất, thiên văn học,...). Các định luật khoa học tóm tắt và giải thích một tập hợp lớn các sự kiện được xác định bằng thí nghiệm và được kiểm tra dựa trên khả năng dự đoán kết quả của các thí nghiệm trong tương lai. Chúng được phát triển từ thực tế hoặc thông qua toán học và được hỗ trợ mạnh mẽ bởi bằng chứng thực nghiệm. Người ta thường hiểu rằng chúng phản ánh các mối quan hệ nhân quả cơ bản với thực tế, và được phát hiện chứ không phải được phát minh.

Định luật phản ánh kiến thức khoa học rằng các thí nghiệm đã nhiều lần xác minh (và không bao giờ làm sai lệch). Độ chính xác của chúng không thay đổi khi các lý thuyết mới được thực hiện, mà là phạm vi áp dụng, vì phương trình (nếu có) đại diện cho luật không thay đổi. Cũng như các kiến thức khoa học khác, chúng không có sự chắc chắn tuyệt đối (như các định lý hoặc định danh toán học làm) và luôn luôn có thể luật bị đảo ngược bởi các quan sát trong tương lai. Một luật thường có thể được xây dựng dưới dạng một hoặc một số câu hoặc phương trình, để nó có thể được sử dụng để dự đoán kết quả của một thí nghiệm, do hoàn cảnh của các quá trình diễn ra.

Định luật khác với giả thuyết và định đề, được đề xuất trong quá trình khoa học trước và trong khi xác thực bằng thí nghiệm và quan sát. Các giả thuyết và định đề không phải là luật vì chúng chưa được xác minh ở cùng mức độ và có thể không đủ chung chung, mặc dù chúng có thể dẫn đến việc xây dựng luật. Một luật là một tuyên bố chính thức và vững chắc hơn, được chắt lọc từ thí nghiệm lặp đi lặp lại. Luật pháp có phạm vi hẹp hơn so với các lý thuyết khoa học, có thể chứa một hoặc một số luật. Khoa học phân biệt một định luật hoặc lý thuyết với thực tế. Gọi một định luật là một thực tế là mơ hồ, nói quá hoặc một sự không tương xứng. Mặc dù bản chất của một quy luật khoa học là một câu hỏi trong triết học và mặc dù các quy luật khoa học mô tả bản chất về mặt toán học, các định luật khoa học là những kết luận thực tế đạt được bằng phương pháp khoa học; chúng được dự định không mang nặng các cam kết về bản thể học cũng như các tuyên bố về sự tuyệt đối hợp lý.

Theo sự thống nhất của luận án khoa học, tất cả định luật khoa học đều tuân theo căn bản từ vật lý. Các luật xảy ra trong các ngành khoa học khác cuối cùng cũng tuân theo các quy luật vật lý. Thông thường, từ các quan điểm cơ bản về mặt toán học, các hằng số phổ biến xuất hiện từ một định luật khoa học.

## Tham khảo
Thuốc bảo vệ thực vật

**Thuốc trừ dịch hại**, hay **thuốc bảo vệ thực vật**, **thuốc bảo vệ cây trồng** (tiếng Anh: *pesticide*, *crop protection agent*) có thể là một hợp chất hoá học hay tác nhân sinh học có khả năng ngăn cản, tiêu diệt, xua đuổi hay hạn chế các loại dịch hại.

Dịch hại có thể là vi khuẩn, virus, nấm, tuyến trùng, cỏ dại, động vật gặm nhấm, chim, cá v.v có sự cạnh tranh với con người về một loại thức ăn nào đó

Thuốc trừ dịch hại thường được sử dụng như là một nhân tố đảm bảo sự phát triển của nền nông nghiệp, đảm bảo tăng năng suất cây trồng, nhưng nếu sử dụng thái quá sẽ gây độc cho con người do tiếp xúc, hay ăn phải nông sản có tồn dư thuốc hay môi trường xung quanh nhiễm độc, có thể làm suy thoái môi trường, ô nhiễm không khí, đất, nước....

Có thể dùng biện pháp Đấu tranh sinh học để thay thế cho thuốc bảo vệ thực vật vì Đấu tranh sinh học an toàn với con người và thân thiện với môi trường hơn.

## Nhóm thuốc trừ dịch hại
Gồm có các nhóm thuốc phòng trừ: vi khuẩn, nấm, virus, cỏ dại, giun, động vật gặm nhấm, ve bét, sâu bọ.
## Xu hướng sử dụng thuốc trừ dịch hại
* Phòng trừ dịch hại tổng hợp (IPM) sử dụng tất cả các biện pháp (trồng trọt, canh tác, bón phân, tưới nước, vệ sinh đồng rộng...) có thể hạn chế phát triển dịch hại và biện pháp sử dụng thuốc hóa học là biện pháp cuối cùng nhưng không làm ảnh hưởng đến các loài công trùng có ích và môi trường, chất độc không có tồn tại trong sản phẩm.
* Sử dụng thuốc có tính chọn lọc cao không ảnh hưởng đến các loài có ích khác.
* Sử dụng chế phẩm sinh học, thuốc thảo mộc, hay thiên địch chống lại dịch hại.
* Sử dụng thuốc hóa học (thuốc trừ dịch hại): đúng đối tượng, đúng lúc, đúng cách, đúng liều lượng.

Nếu sử dụng thuốc không đúng thì một số loài dịch hại sẽ trở lên nguy hiểm hơn vì kháng thuốc.

## Lịch sử
Từ 500 năm TCN, con người đã biết sử dụng thuốc trừ dịch hại để ngăn cản sự gây hại cho mùa vụ của họ. Thuốc trừ dịch hại đầu tiên được sử dụng là Lưu huỳnh. Vào thế kỷ thứ 15 chất độc hóa học được biết đến như là Asen (thạch tín), thủy ngân, chì đã được áp dụng để tiêu diệt dịch hại. Ở thế kỷ 17 muối Sunfat Nicotin được chiết suất từ lá cây thuốc lá được sử dụng như loại thuốc trừ côn trùng. Thế kỷ 19 người ta biết đến hai loại thuốc dạng tự nhiên là pyrethrum tìm thấy từ loài cây chi Cúc đại đóa (*[[Chrysanthemum]]*) và Rotenon tìm thấy từ rễ các loài cây nhiệt đới thuộc họ Đậu.

Năm 1939, Paul Müller người Đức phát hiện ra DDT nó có hiệu lực rất mạnh đối với côn trùng, và nhanh chóng sử dụng rộng dãi nhất thế giới. Nhưng đến năm 1960 người ta phát hiện nó ảnh hưởng đến cá và chim và đe dọa đến sự đa dạng sinh học. DDT được sử dụng ở ít nhất là 86 nước, hiện nay DDT vẫn được sử dụng ở những quốc gia nhiệt đới để ngăn chặn bệnh sốt rét vì nó có khả năng tiêu diệt muỗi rất mạnh và một số côn trùng mang bệnh truyền nhiễm khác.

Sử dụng thuốc trừ dịch hại ngày càng gia tăng từ năm 1950. Hàng năm khoảng 2,5 triệu tấn thuốc sản xuất được sử dụng cho đồng ruộng.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Phân loại và tác dụng của thuốc bảo vệ thực vật, Tài liệu huấn luyện (dự án APHEDA-NILP trong ngành trồng Chè) từ trang web của Viện nghiên cứu KHKT Bảo Hộ Lao động.
Hồ Zaysan

**Hồ Zaysan** (tiếng Nga: озеро Зайсан) là hồ nước ngọt nằm ở miền đông Kazakhstan, diện tích khoảng 1.810&nbsp;km² (700 dặm vuông). Hồ nằm ở chỗ trũng giữa hai dãy núi Altai và Tarbagatay.

Hồ nằm ở độ cao 420 m so với mặt biển, dài 105&nbsp;km và rộng từ 22–48&nbsp;km, chỗ sâu nhất là 15 m. Những nguồn nước chính đổ vào hồ là các sông Kara-Irtysh (Irtysh đen) và Kendyrlyk từ phía đông, nguồn duy nhất chảy từ hồ ra là sông Irtysh (hay Irtysh Trắng).

Hồ rất lắm cá. Hồ đóng băng bắt đầu từ đầu tháng 11 cho đến hết tháng 4. Từ khi có đập nước Bukhtarma, mực nước của hồ đã dâng cao thêm 6&nbsp;m (20&nbsp;ft) so với mức tự nhiên của nó.

## Tham khảo