open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vườn quốc gia Bạch Mã

**Vườn quốc gia Bạch Mã** là một vườn quốc gia thuộc thành phố Huế, cách trung tâm thành phố Huế 40&nbsp;km. Được thành lập theo quyết định số 214-CT ngày 15 tháng 7 năm 1991 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Việt Nam.

## Vị trí
Tọa độ: Từ 16°05′ tới 16°15′ vĩ bắc và 107°43′ tới 107°53′ kinh đông.

Với diện tích 22.030 ha, chủ yếu nằm trên xã Phú Lộc thuộc thành phố Huế. Đỉnh Bạch Mã với độ cao 1.450 m so với mực nước biển là đỉnh núi cao nhất của vườn.

Quyết định số 01/QĐ-TTg ngày 02 tháng 1 năm 2008 của Thủ tướng Chính phủ nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam quyết định mở rộng diện tích vườn quốc gia Bạch Mã lên thành 37.487 ha. Diện tích vườn quốc gia Bạch Mã sau khi mở rộng nằm trên 3 huyện: huyện Phú Lộc và huyên Nam Đông thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế và huyện Đông Giang thuộc tỉnh Quảng Nam.

## Sinh học
Vườn có tính đa dạng sinh học cao. Thực vật ở đây gồm 2147 loài, trong đó có một số loài hiếm và có giá trị như hoàng đàn giả, trầm hương. Động vật đã ghi nhận được 1.493 loài, đặc biệt có một số loài thú mới được phát hiện ở Việt Nam như sao la.

Về côn trùng, vườn quốc gia Bạch Mã đã xác định được 894 loài của 580 chi và nằm trong 125 họ và 17 bộ, gồm bộ Cánh vảy với 310 loài, 190 chi, 22 họ; bộ Cánh cứng với 200 loài, 145 giống, 17 họ. Bộ Cánh nửa có 60 loài, 47 chi và 12 họ. Chiếm số lượng thấp nhất là bộ Cánh da với 3 loài, 3 chi và 3 họ.

## Chú thích

## Liên kết ngoài

* 
*Vườn quốc gia Bạch Mã
*Bạch Mã kỳ ảo trên bảo Tuổi Trẻ ngày 29/03/2007
Shōnen-ai

**Shōnen-ai** hay **shounen-ai** (tiếng Nhật: しょうねん-あい, tiếng Trung: 少年愛, Hán-Việt: *thiếu niên ái* (tình yêu thiếu niên)) là một thể loại truyện tranh và hoạt hình Nhật Bản. Trong tiếng Nhật, "shōnen" và "ai" có nghĩa riêng là "chàng trai" và "tình yêu", đó chính xác là những gì thể loại này đề cập đến, tình yêu giữa các chàng trai. Nội dung thường được đề cập đến nhất với thể loại này tình yêu và sự lãng mạn nhưng không mang tính chất tình dục giữa các chàng trai hay đàn ông (điển hình là Bishōnen).

Việc uyển ngữ tiếng Nhật, nói tiếng Nhật từ bản dịch tiếng Anh của cụm từ này, "boys love", hiện được các nhà xuất bản và người hâm mộ ở Nhật Bản sử dụng thay vì shōnen-ai.

Một số tác phẩm thuộc thể loại này có mang tính chất tình dục nhưng phần lớn thì không.

Cuối cùng, nó ngày càng trở nên phổ biến ở Bắc Mỹ khi các tác phẩm thuộc thể loại này được gắn nhãn "Yaoi", bởi cả người hâm mộ và nhà phân phối.

## Khán giả
Phần đông khán giả của shōnen-ai là phụ nữ trẻ, và vì thế hầu hết các tác phẩm được sáng tác bởi phụ nữ cho phụ nữ. Nhiều người hâm mộ cho rằng họ thích xem vẻ đẹp của các nhân vật, cũng như cách miêu tả tình yêu nam giới. Một số cho rằng vì trong mối tình không có phụ nữ, khán giả không cảm thấy bị đe dọa và vẫn có thể gắn bó với các nhân vật; một số lại cho rằng việc phụ nữ thích xem tình yêu đồng giới nam là chuyện thường tình, tương tự như hiện tượng phái nam thích xem truyện tình yêu đồng giới nữ.

## Một số tác phẩm
*Demon Diary
*Loveless
*Tokyo Babylon
*Boys Next Door
*Fake
*Only the ring finger knows
*Oasis projects
*The thief and detective 
*The ice-cold demon's tale 
*Cinderella (Boy) Kakuritsuron
*Silver Diamond
*Kissing
*Boy Princess

## Xem thêm

* Anime
* Yaoi
* Đam mỹ - thể loại tương tự của Trung Quốc
* Truyện slash - thể loại tương tự của Mỹ

## Liên kết thông tin
### Tiếng Anh
*Yaoisuki - Thông tin, Giới thiệu
*Anime News Network 
*Shounen-ai Go!

## Tham khảo
Thuật ngữ thiên văn học

Danh sách **thuật ngữ thiên văn học** này là một danh sách các định nghĩa của các thuật ngữ và khái niệm có liên quan đến thiên văn học và vũ trụ học, các phân ngành của chúng cũng như các lĩnh vực liên quan. Thiên văn học là khoa học nghiên cứu các thiên thể và các hiện tượng bắt nguồn từ bên ngoài khí quyển Trái Đất. Lĩnh vực thiên văn học tồn tại một lượng từ vựng và biệt ngữ lớn.

## A





## B





## C





## D





## E





## F





## G





## H





## I





## J





## K





## L





## M





## N





## O





## P





## Q





## R





## S





## T





## U





## V





## W





## X





## Y





## Z

## Liên kết ngoài

*
*
*
*
*

## Tham khảo
Koh Tang

**Koh Tang** là một hòn đảo nhỏ thuộc tỉnh Sihanoukville của Campuchia trong vịnh Thái Lan, cách bờ biển đất liền của Campuchia khoảng 23 hải lý về phía tây nam. Cư dân trên đảo phần đông là người Khmer, lực lượng quân sự đóng tại đây là lực lượng Quân đội Hoàng gia Campuchia. Trong tiếng Khmer, *Koh* có nghĩa là *đảo*.

Sử Việt thế kỷ 19 ghi địa danh này là **Hòn Thăng**.

## Chủ quyền
Theo phía Việt Nam, từ đầu thế kỷ 18 cho đến trước năm 1939, về lịch sử và pháp lý, toàn bộ các hải đảo giữa Việt Nam và Campuchia thuộc chủ quyền của Việt Nam, hay đúng ra là thuộc Nam Kỳ. Chỉ từ năm 1939, Campuchia mới chính thức quản lý về mặt hành chính và cảnh sát các đảo ở phía Bắc một vạch đường thẳng từ đất liền ra khơi do sự dàn xếp của Toàn quyền Đông Dương Joseph Jules Brévié. Vạch này mang tên đường Brévié, chạy vòng lên phía bắc đảo Phú Quốc. Tuy vậy, chính quyền Nam Kỳ và sau đó là chính quyền Việt Nam Cộng hòa không cho đó là ranh giới mà chỉ là đường kiểm soát hành chánh chứ không phải chủ quyền sở hữu. Việt Nam Cộng hòa vì vậy vẫn coi các đảo Trọc (Đảo Wai), Phú Dự (tức Koh Thmei ngày nay), Tiên Mối (tức Koh Sess ngày nay) và nhóm Bắc Hải Tặc (tức nhóm đảo Kongpong Som ngày nay) thuộc chủ quyền Việt Nam. Đến năm 1956, Campuchia đưa quân ra chiếm đảo Phú Dự, chiếm nhóm đảo Bắc Hải Tặc năm 1958 và đảo Wai năm 1966.

Mãi đến năm 1982, hai nước mới chính thức lấy đường Brévié làm ranh giới phân chia đảo.

## Xung đột
Hòn đảo này là nơi xảy ra trận đánh cuối cùng của lực lượng quân sự Mỹ tại Đông Dương trong các thập kỷ 1960, 1970. Ngày 15 tháng 5 năm 1975, lực lượng Thủy quân Lục chiến Mỹ trên các trực thăng của Không lực Mỹ đã đổ bộ xuống đảo để hy vọng tìm được thủy thủ đoàn của tàu chở hàng *[[SS Mayagüez]]*. Nhưng thủy thủ đoàn của con tàu này không có trên đảo như thông tin của tình báo Mỹ mà đã bị chuyển từ tàu tới Sihanoukville hay còn gọi là Kampong Som, một thành phố cảng gần đó của Campuchia. Việc lực lượng Khmer Đỏ bắt giữ tàu và cuộc tấn công vào đảo Koh Tang sau đó đã được biết đến với cái tên Sự kiện Mayagüez.

## Tham khảo
Sachsen (định hướng)

**Sachsen** có thể là:
* Bang Sachsen trong nước Cộng hòa Liên bang Đức
* Một tỉnh của Vương quốc Phổ ngày xưa, tiền thân của bang Sachsen-Anhalt, xem: Tỉnh Sachsen.
* Một công quốc trong thời Trung cổ đến 1180, xem Công quốc Sachsen
* Tuyển hầu quốc Sachsen (đến 1806)
* Vương quốc Sachsen (1806-1918)

Tên của nhiều lãnh địa của các hầu tước:

* Sachsen-Altenburg
* Sachsen-Coburg
* Sachsen-Coburg-Eisenach
* Sachsen-Coburg und Gotha (Herzogtum)
* Sachsen-Coburg-Saalfeld
* Sachsen-Eisenach
* Sachsen-Eisenberg
* Sachsen-Gotha
* Sachsen-Gotha-Altenburg
* Sachsen-Hildburghausen
* Sachsen-Jena
* Sachsen-Lauenburg
* Sachsen-Meiningen
* Sachsen-Merseburg
* Sachsen-Querfurt
* Sachsen-Römhild
* Sachsen-Saalfeld
* Sachsen-Teschen
* Sachsen-Weimar (Herzogtum)
* Sachsen-Weimar-Eisenach
* Sachsen-Weißenfels
* Sachsen-Wittenberg
* Sachsen-Zeitz
Sachsen-Anhalt

**Sachsen-Anhalt** là một bang của nước Cộng hòa Liên bang Đức. Thủ phủ của bang là Magdeburg. Các bang có biên giới chung là Niedersachsen, Brandenburg, Sachsen và Thüringen. Trong 16&nbsp;bang Đức, Sachsen-Anhalt với khoảng 20.450&nbsp;kilo mét vuông và 2,24&nbsp;triệu dân. Thành phố lớn nhất là Halle (Saale), một trong những thành phố lớn khác là Dessau-Roßlau.

Sachsen-Anhalt có 5 di sản thế giới được UNESCO công nhận, bao gồm cả Bauhaus.

Ngoài ra, đây còn là bang có tỉ lệ tự sát thấp nhất của Đức (2006).

## Tham khảo
Thüringen

**[[Bang tự do]] Thüringen** (, ) là một bang ở trung Đức.
Nó có diện tích  và dân số 2,29 triệu người, khiến nó trở thành bang nhỏ thứ sáu về diện tích và nhỏ thứ năm về dân số  trong 16 bang của Đức. Đa phần lãnh thổ Thüringen nằm trong lưu vực Saale, một chi lưu nằm ở tả ngạn của Elbe. Thủ phủ vùng là .

Thüringen có biệt danh "trái tim xanh của Đức" (**) từ cuối thế kỷ 19, do những khu rừng xanh tươi phủ lên đất đai bang này.

Nơi đây có Rennsteig, tuyến đi bộ nổi tiếng nhất nước, và khu nghỉ dưỡng mùa đông Oberhof, khiến nó trở thành điểm đến nổi tiếng với người thích thể thao mùa đông. Một nửa trong số 136 huy chương vàng Olympic mùa Đông của Đức (cho tới thế vận hội Sochi năm 2014) do vận động viện của Thüringen giành lấy.

Johann Sebastian Bach giành tuổi thơ ấu của mình (1685–1717) và một phần của sự nghiệp tại Thüringen. Goethe và Schiller sống tại Weimar và đều làm việc tại đại học Jena, nơi ngày nay là trung tâm khoa học quan trọng nhất Thüringen. Những đại học khác tại bang là đại học Công nghệ Ilmenau, đại học Erfurt và đại học Weimar Bauhaus.

## Hành chính
### Các thành phố lớn nhất

## Chú thích

## Tham khảo
Wiesbaden

**Wiesbaden** là thủ phủ của bang Hessen của nước Cộng hòa Liên bang Đức và là thành phố lớn thứ hai của bang sau Frankfurt am Main. Với 26 nguồn nước nóng thành phố Wiesbaden là một trong những nơi tắm nước nóng lâu đời nhất châu Âu.

Tính đến cuối tháng 11 năm 2018, khoảng 291.000 người cư trú tại Wiesbaden. Thành phố này cùng với thủ phủ Mainz của bang Rheinland-Pfalz, tạo thành một trung tâm kép giữa 2 bang với tổng số khoảng 507.000 cư dân. Khu vực đô thị của thành phố Wiesbaden có khoảng 560.000 cư dân và bao gồm ngoài thủ phủ của bang, Rheingau-Taunus (huyện), các thành phố Eppstein, Hochheim am Main, Hofheim am Taunus (tất cả Main-Taunus (huyện)), thành phố Ginsheim-Gustavsburg và thị xã Bischofsheim cùng thuộc Groß-Gerau (huyện)). Ngoài Frankfurt am Main, Mainz và Darmstadt, thành phố này là một trong những thành phố cốt lõi của Vùng đô thị Frankfurt/Rhein-Main.

Năm 2015, thủ phủ Wiesbaden được xếp ở vị trí thứ sáu trong số các thành phố giàu có nhất nước Đức với hơn 200.000 dân. Trong Bản đồ tương lai năm 2016, thành phố Wiesbaden xếp thứ 48 trong số 402 huyện và các thành phố không thuộc huyện nào ở Đức, khiến nó trở thành một trong những nơi có "triển vọng tương lai cao".

## Kiến trúc
### Trung tâm

Hình ảnh của trung tâm thành phố Wiesbaden bị ảnh hưởng đáng kể bởi bốn yếu tố:

* Hầu hết các tòa nhà ở trung tâm thành phố được xây dựng trong khoảng thời gian khoảng 60 năm (khoảng giữa năm 1850 và bắt đầu Thế chiến I 1914).
* Trong thời gian này, Wiesbaden đã thu hút, bên cạnh triều đình, rất nhiều khách có thu nhập cao, mà muốn có đại diện của họ trong thành phố.
* Trung tâm thành phố Wiesbaden đã bị phá hủy ít hơn nhiều trong Chiến tranh thế giới thứ hai so với các thành phố khác, mặc dù nhiều tòa nhà nổi bật đã bị hư hại đáng kể. Mức độ phá hủy là khoảng 30 phần trăm, quan trọng nhất, các tòa nhà và đường phố hình thành cảnh quan thành phố được bảo tồn.
* Ít hơn nhiều so với các thành phố lớn khác của Đức trong những năm 1950 và 1960, Hiến chương Athens ở Wiesbaden, với các nguyên tắc mới về quy hoạch đô thị, như tách biệt nhà ở và công việc được thực hiện. Do đó, khu vực nội thành của thành phố Wiesbaden phần lớn không bị ảnh hưởng bởi các tuyến đường mới được hình thành và tái phát triển đất đai.

## Chú thích
Vô tuyến chuyển tiếp

**Thiết bị chuyển tiếp tần số vô tuyến**, tên tiếng Anh là Radio Frequency Repeater, RFR, được sử dụng trong khi thiết lập tuyến truyền dẫn Viba số điểm - điểm nhưng bị địa hình chắn mất tầm nhìn thẳng, và vì vậy phải dùng RFR để chuyển hướng, tránh, vượt điểm chắn địa hình.

RFR đơn giản chỉ gồm các bộ khuếch đại tạp âm nội rất thấp -LNA, các bộ lọc băng thông, các phân nhánh định hướng, thiết bị đảm bảo nguồn điện -ăcquy và Pin năng lượng mặt trời.

Hiện nay, RFR đã được các hãng sản xuất hoàn thiện về thiết kế và sử dụng linh kiện nên chất lượng đã có thể đảm bảo cho việc truyền dẫn đến 16E1, cự ly đến 60Km, chỉ tiêu thụ công suất điện 02W/h.

Dải tần số linh hoạt, tương thích với các thiệt bị Viba số hiện đang sử dụng - 1.5&nbsp;GHz, 2.0&nbsp;GHz, 3.4&nbsp;GHz, 5.8&nbsp;GHz, 7.8&nbsp;GHz... đảm bảo truyền dẫn tốt tín hiệu có các dạng điều chế khác nhau: QPSK,16QAM,BPSK...

Thiết lập trạm chuyển tiếp bằng thiết bị RFR là phương án rẻ nhất trong mọi phương án dựng trạm Viba, đơn giản là vì nó **không cần [[điện lưới]], không cần máy nổ, không cần nhà trạm, không cần nhân viên trực chuyên trách**. Các chuyên gia tính ra rằng: kinh phí để dựng 01 trạm Viba sử dụng thiết bị DM-1000 - thiết bị của hãng Fujitsu lớn hơn 04(bốn) lần kinh phí để dựng 01 trạm Viba sử dụng thiết bị RFR, còn chi phí thường niên của trạm DM-1000 lớn hơn trạm RFR khoảng 20 (hai mươi) lần.

"Tuyến Viba De Pua - Mường Nhé (Điện Biên) đang giữ kỷ lục là tuyến chuyển tiếp có cự ly lớn nhất Việt Nam
 d = 56.8km, dung lượng 8E1. Nguồn tiêu thụ: 125mA x 12V = 1500mW = 1.5 W.
Tuyến có dung lượng lớn nhất: 16E1, là tuyến Chàm Cọ - Anh Dũng (Sơn la).
 Nguồn tiêu thụ: 132mA x 12V = 1584mW ≈ 1.6 W."
Thiết bị này còn được gọi là Thiết bị chuyển tiếp Viba số hay Microwave Repeater.

## Tham khảo
Quân chủ lập hiến

**Quân chủ lập hiến** hay **quân chủ đại nghị** là một hình thức tổ chức nhà nước giữ nguyên vai trò nguyên thủ quốc gia của vua hay nữ vương từ thời phong kiến, nhưng nhà vua không có quyền lực tuyệt đối như chế độ quân chủ chuyên chế, mà quyền lực của vua được giới hạn bởi hiến pháp. Tuỳ theo hiến pháp từng nước mà nhà vua sẽ có quyền lực lớn hay nhỏ. Tại một số nước như Nhật Bản, nhà vua chỉ là biểu tượng, thực quyền chủ yếu thuộc quốc hội do đảng phái chiếm đa số ghế lãnh đạo; đảng này cũng có quyền tự chấp chính, hoặc liên minh với đảng khác để thành lập Chính phủ. Thủ tướng thường là thuộc đảng chiếm đa số. Tại một số nước quân chủ lập hiến khác như Thái Lan thì nhà vua vẫn có thực quyền khá mạnh (nắm quyền chỉ huy quân đội, phê duyệt nhân sự chính phủ...)

Trong các nhà nước theo chính thể quân chủ hạn chế thì quyền lực tối cao của quốc gia phần thuộc vị quân vương, được coi là quốc trưởng, phần thuộc một cơ quan khác, khi là nghị viện hay hội đồng đại biểu. Cuộc bầu cử có thể là đầu phiếu phổ thông hay hạn chế cho một vài giai cấp quý tộc.

Trong chính thể quân chủ lập hiến, vua hay nữ hoàng là nguyên thủ quốc gia, nhưng về quyền lực thì không tuyệt đối như quân chủ chuyên chế, họ đại diện cho truyền thống dòng tộc và sự thống nhất của quốc gia. Tiếng Anh có câu là "nhà vua trị vì nhưng không cai trị". Chế độ quân chủ lập hiến là sự thích ứng của các vương triều đối với làn sóng dân chủ lan rộng trên thế giới sau Cách mạng Pháp. Các vương triều chấp nhận từ bỏ các quyền lực chính trị và tuân thủ hiến pháp để bảo toàn sự tồn tại; giữ lại các tước hiệu, tài sản, lợi ích kinh tế và danh dự hoàng gia.

Hiện nay, chính thể quân chủ lập hiến theo mô hình đại nghị còn tồn tại ở nhiều nước trên thế giới như Nhật Bản, Anh Quốc, Thụy Điển, Đan Mạch, Canada, Úc, Campuchia, Thái Lan, Tây Ban Nha, Na Uy, Hà Lan, Bỉ, Malaysia, Bhutan... phần lớn do nguyên nhân lịch sử.
## Quân chủ đại nghị và quân chủ nhị nguyên
Chế độ quân chủ đại nghị và chế độ quân chủ nhị nguyên đều là các hình thức chính thể lập hiến trong đó quyền lực của quân chủ bị hạn chế bởi hiến pháp hoặc các quy định pháp luật. Trong chế độ quân chủ đại nghị, quyền lực của quân chủ bị giới hạn rõ ràng bởi hiến pháp. Quân chủ thường chỉ có vai trò nghi lễ và không tham gia vào các quyết định chính trị hàng ngày. Quyền lực thực sự nằm trong quốc hội và chính phủ do thủ tướng đứng đầu. Quốc hội có quyền lập pháp và kiểm soát chính phủ. Ngược lại, trong chế độ quân chủ nhị nguyên, quân chủ vẫn giữ một số quyền lực chính trị nhất định và có thể tham gia vào các quyết định quan trọng của quốc gia. Mặc dù quốc hội và chính phủ vẫn nắm quyền lực nhưng quân chủ có quyền phủ quyết hoặc ảnh hưởng đến các quyết định quan trọng.

## Chế độ khác

* Chế độ quân chủ
* Quân chủ chuyên chế

## Tham khảo

## Đọc thêm
* 
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel, *Elements of the Philosophy of Right* (Allen W. Wood, ed., H.B. Nisbet, trans.) Cambridge University Press, 1991. ISBN 0-521-34438-7 (originally published as Georg Friedrich Wilhelm Hegel, *Philosophie des Rechts*, 1820).
Pratt & Whitney TF-30

Động cơ TF-30 được sản xuất bởi Pratt & Whitney là động cơ phản lực bên trong có thêm một động cơ cánh quạt cung cấp thêm lực đẩy đầu tiên trên thế giới có thùng đốt nhiên liệu phụ. Nó được sử dụng trong dự án máy bay chiến đấu F6D Missileer có thể phóng lên từ tàu sân bay và sử dụng trong F-14 Tomcat, F-111 General Dynamics và A-7 Corsair II có thêm thùng đốt nhiên liệu phụ.

TF-30 được thử nghiệm lần đầu năm 1964 và sản xuất liên tục cho đến năm 1986.

Máy bay phản lực siêu thanh trước khi đưa vào sử dụng động cơ TF-30 đều sử dụng động cơ tuabin tạo ra lực đẩy dưới dạng một dòng khí nóng, các nhà chế tạo đều chống lại việc đưa động cơ phản lực bên trong có thêm một động cơ cánh quạt vào sử dụng. Với động cơ tua bin khe lấy không khí có hướng đi đến động cơ làm cho không khí trộn với nhiên liệu ít làm hao tổn nhiên liệu, nhưng ngược lại trong động cơ phản lực mới, không khí được lấy vào trộn với nhiên liệu nhiều hơn giúp quá trình đốt cháy triệt để tạo ra năng lượng lớn đồng thời tiết kiệm được nhiên liệu hơn động cơ tua bin. Cộng với thùng đốt nhiên liệu phụ trội có thể giúp cho máy bay đạt tốc độ tối đa nhanh nhất.

## F-111
F-111A/E sử dụng động cơ phản lực TF30-P103. F-11 gặp phải vấn đề với tính tương thích với khe lấy không khí, nhiều vấn đề với khe lấy không khí đã ảnh hưởng đến việc thiết kế cánh. Máy bay F-111 có nhiều biến thể với khe lấy không khí khác nhau. Phiên bản D và F thiết kế lại và cải tiến khe lấy không khí của động cơ. F-111D dùng động cơ TF30-P-9, và F-111F dùng động cơ TF30-P-100

## F-14A
F-14 Tomcat với động cơ TF30-P-414A thường được gọi là "underpowered", dù có động cơ giống  F-111 với khung máy bay lớn, nhưng động cơ TF-30 đã gây ra tỷ số sức ép/trọng lượng lớn hơn F-4 Phantom. Động cơ TF30 thường bị gọi là kẻ đau yêu vì không đáp ứng được những đòi hỏi về tốc độ của máy bay chiến đấu, và dễ chết máy. Các phiên bản F-14B và D sử dụng động cơ mạnh hơn là F110-GE-400 và đạt được tỉ số sức ép/trọng lượng là 1:1. F-15 Eagle chờ đến khi mẫu động cơ F100 đem lại tỉ số sức ép/trọng lượng là 1:1.

Dù cho F-14A đi vào phục vụ trong hải quân với động cơ Pratt & Whitney TF30, nhưng đã thay thế sau 1 thập kỷ sử dụng với những rắc rối động cơ lúc đầu, Bộ quốc phòng Hoa Kỳ bắt đầu sử dụng động cơ F110-GE-400 để thay thế. Động cơ này đã giải quyết một số vấn đề và cung cấp thêm gần 30% lực đẩy.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*http://www.pratt-whitney.com/about_history_classic_tf30.asp
Phan Thị Vàng Anh

**Phan Thị Vàng Anh** (sinh năm 1968), còn có bút danh là **Thảo Hảo**, là một nữ nhà văn và nhà thơ Việt Nam.

## Tiểu sử
Phan Thị Vàng Anh sinh ngày 18 tháng 8 năm 1968 tại Hà Nội, con gái của nhà thơ Chế Lan Viên và nhà văn Vũ Thị Thường. Chị tốt nghiệp Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh năm 1993, hiện sống ở Thành phố Hồ Chí Minh, là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1996. Năm 2005, chị được bầu làm ủy viên ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam nhiệm kỳ 7.

Cuối năm 2009, chị từng có thời gian cùng anh Đỗ Minh tham gia quản lý trang web *[http://soi.today/ Soi]* rất có uy tín trong giới mỹ thuật Việt Nam.

## Nhận xét
Nhà văn Nguyễn Khải từng khen Phan Thị Vàng Anh một câu ngắn: "Nguyễn Huy Thiệp mặc váy".

## Các tác phẩm chính
* *Khi người ta trẻ* (tập truyện, 1993) (đã được dịch và xuất bản tại Pháp http://www.cinet.gov.vn/?ctl=usc_NewsViewsdetail&zoneid=58&rootId=4&newsid=4975 với tên *Quand on est jeune*)
* *Ở nhà* (truyện vừa, 1994)
* *Hội chợ* (tập truyện, 1995)
* *[[Nhân trường hợp chị thỏ bông]]* (tản văn dưới bút danh Thảo Hảo)
* *Gửi VB* (tập thơ, 2006)
* *Trong phường Thành Công, có làng Thành Công* (phim tài liệu)
* *Ghi chép nhỏ của người cưỡi ngựa* (tản văn, 2016), 19 bài
* Truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh (2016)

## Giải thưởng
*Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 1993 cho tập truyện *Khi người ta trẻ*. 
*Giải nhất Truyện rất ngắn của tạp chí *Thế giới Mới* 1995 cho tác phẩm *Hoa muộn*.
*Giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội 2007 cho tập thơ *Gửi VB*.

## Thông tin thêm
Bài thơ *Mèo con đi học* do Phan Thị Vàng Anh viết năm 1975 từng được đưa vào sách Tập đọc lớp 1 của Việt Nam.

## Chú thích

## Liên kết ngoài
*Nghe đọc truyện audio - Tạp Văn Phan Thị Vàng Anh - Tác giả: Phan Thị Vàng Anh
*Phan Thị Vàng Anh - cây bút đa năng , Báo Sinh viên Việt Nam
*Đọc Gửi VB của Phan Thị Vàng Anh , Báo Thanh niên
*Doan Cam Thi, Vingt ans de littérature vietnamienne: 1986-2006 , La revue des ressources, 7 juin 2007 (''Hai mươi năm văn học Việt Nam: 1986 - 2006)
Mường Mán

**Mường Mán** (20 tháng 5 năm 1947 – 28 tháng 1 năm 2026) là một nhà văn, nhà thơ, nhà biên kịch người Việt Nam.

## Cuộc đời
Ông tên thật là **Trần Văn Quảng**, quê ở làng An Truyền (làng Chuồn) huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên – Huế.

Bút danh **Mường Mán** lần đầu xuất hiện với hai bài thơ ngắn là "Thiếu thời" và "Mùa hạ mới" trên tạp chí Văn năm 1965. Ý nghĩa bút danh lấy từ truyện ngắn cùng tên của Tô Thùy Yên. Dù vậy, sự nghiệp chính của Mường Mán là mảng văn xuôi với nhiều tập truyện ngắn, truyện dài và tiểu thuyết đã được xuất bản, nhưng mãi tới năm 1995 ông mới in tập thơ đầu tiên là *Vọng*. Tập thơ thứ hai *Dịu khúc* do Nhà xuất bản Trẻ phát hành nhân kỷ niệm 45 năm cầm bút của ông.

Khi tốt nghiệp tú tài phần thứ hai, ông chọn trở thành phóng viên chiến trường ở miền Trung Việt Nam.

Sau sự kiện 30 tháng 4 năm 1975, Mường Mán xuống Cần Thơ sống vì có anh là kỹ sư nông nghiệp, giảng dạy ở Đại học Cần Thơ. Ông xin vào làm công nhân/tạp vụ ở trường này; đồng thời làm ruộng, nhân giống các loại lúa ở nông trại Ô Môn, trước khi chuyển sang làm tại Hội Văn nghệ Cần Thơ.

Năm 1987 đánh dấu sự trở lại nghề văn của ông với tiểu thuyết Hồng Hạ được Nhà xuất bản Mũi Cà Mau in bán khá chạy với số lượng 35,000 bản.

Mường Mán là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam và Hội Điện ảnh Việt Nam. Riêng cuốn tiểu thuyết *Muối trăm năm* được giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2001.

Ngoài văn và thơ, Mường Mán còn được biết đến qua công việc viết kịch bản phim. Ông là nhà biên kịch của các phim *Người trong cuộc* (1987), *Tiếng đờn kìm* (còn có tên là *Chuyện Ngã Bảy*, 1997), *Gió qua miền tối sáng* (viết chung, 30 tập, 1995), *Trăng không mùa* (1998), *Duyên phận* (16 tập, 2003)...

Ông cũng có gần 15 năm trình bày bìa và vẽ hơn 300 tranh minh họa cho sách báo, đặc biệt là tập san Áo Trắng.

Năm 1995, nhờ nhà thơ Nguyễn Hồ giúp đỡ, ông trở lại thành phố Hồ Chí Minh làm công việc trình bày sách cho Công ty Cổ phần Văn hóa Phương Nam cho đến khi về hưu vào cuối năm 2007. Từ đó tới nay, ông gác bút dành thời gian chăm sóc gia đình và quản lý nhà hàng Ruốc.

Ông qua đời ngày 28 tháng 1 năm 2026 vì nhồi máu cơ tim.

## Tác phẩm
### Sách

### Kịch bản phim
* *[[Người trong cuộc]]* (hãng phim Nguyễn Đình Chiểu, phim nhựa, 1988)
* *[[Gió qua miền tối sáng]]* (viết chung với Nguyễn Mạnh Tuấn và Lê Phương, 30 tập, hãng phim truyện Truyền hình Việt Nam, 1995)
* *[[Tiếng đờn Kìm]]* hay *[[Chuyện Ngã Bảy]]* (hãng phim Truyền hình TP.HCM, 1997)
* *[[Trăng không màu|Trăng không mùa]]* (hãng phim Giải Phóng, 1998)
* *Duyên phận* (hãng phim Truyền hình Bình Dương, 16 tập, 2003).

### Nhạc phổ thơ Mường Mán
* Bài hát *Về* của Anh Bằng, do Trường Vũ trình bày.
* Bài hát *Chăn vịt ở Phương Nam* của Châu Đình An, do Khánh Ly trình bày.

## Tham khảo
Nguyên Hùng (nhà văn)

Nhà văn **Nguyên Hùng** có tên khai sinh là **Mạc Đăng Thân**, sinh ngày 19 tháng 4 năm 1927 tại Côn Đảo, quê gốc tại Cao Lãnh, Đồng Tháp, mất ngày 28 tháng 3 năm 2005 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Sinh thời ông là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, thành viên Câu lạc bộ Những nhà báo cựu kháng chiến.

Năm 1945 ông tham gia viết báo *Chống xâm lăng*, sau đó về công tác tại Sở Thông tin Nam Bộ. Sau năm 1954 ông hoạt động báo chí công khai trong Sài Gòn, sống bằng nghề viết báo, viết văn và dịch thuật. Ông thông thạo nhiều ngoại ngữ: Anh, Pháp, Đức, là phóng viên của các báo *Lẽ Sống, Dân Ta, Dân Tiến, Thời sự Miền Nam, Tuần báo Nhân Loại....*.Cùng với 10 nhà báo và 3 trí thức khác ông đã từng bị chính quyền Ngô Đình Diệm đem ra "đấu lý công khai" với Tỉnh trưởng Định Tường vào năm 1958.

Ông thường hay viết về các nhân vật giang hồ đặc biệt của miền Nam Việt Nam, đi sâu vào tâm lý tình cảm, khí chất hào sảng đặc biệt của người Nam Bộ.

## Tác phẩm
* Người Bình Xuyên (tiểu thuyết tư liệu in, 1985, tái bản 1988) được chuyển thể thành phim *[[Dưới cờ đại nghĩa]]* (do hai đạo diễn Tường Phương và Phương Nam viết kịch bản)
* Sư thúc Hòa Hảo (tiểu thuyết tư liệu, 1990)
* Đường xuyên Tây (tiểu thuyết tư liệu, 1989)
* Nữ kiệt miền Tây (truyện tư liệu về tình báo, 1992)
* Đệ nhất cù lao (tiểu thuyết tư liệu, 1995)
* Qua bến (tiểu thuyết tư liệu về thi tướng Huỳnh Văn Nghệ, 1995)
* Nguyễn Bình - Huyền thoại và sự thật (tiểu thuyết tư liệu, 1995) 
* Dương Quang Đông xuyên Tây
* Thi tướng chiến khu xanh (tiểu thuyết về thi tướng Huỳnh Văn Nghệ) được chuyển thể thành phim *[[Vó ngựa trời Nam]]* (do Lê Cung Bắc đạo diễn)
* Ung Văn Khiêm - Anh Ba nội vụ
* Công tử Bạc Liêu được chuyển thể thành phim điện ảnh Công tử Bạc Liêu
* Chiến khu Đ của tôi
* Chém vè giữa làng báo Sài Gòn
* Bảy Viễn - Thủ lĩnh Bình Xuyên
* Nam Bộ - Những nhân vật một thời vang bóng (2003)

## Giải thưởng văn học
* Bót cầu sắt (kịch ngắn) giải thưởng Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt nam năm 1977
* Chuyện tình Bảy Núi (kịch nói do Đinh Bằng Phi chuyển hát tuồng), Giải thưởng Hội sân khấu thành phố, Giải thưởng Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam 1995
* Món quà vô giá (truyện ngắn) giải thưởng Hội Nhà văn thành phố (1980)
* Nguyễn Bình-huyền thoại và sự thật, giải thưởng về cuộc thi tiểu thuyết hay do Báo Công an thành phố và Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức.

## Tham khảo
Bức xạ nền vũ trụ

**Bức xạ nền vũ trụ** là bức xạ điện từ tràn ngập mọi không gian. Nguồn gốc của bức xạ này phụ thuộc vào vùng quang phổ được quan sát. Một thành phần là nền vi sóng vũ trụ. Thành phần này là các quang tử dịch chuyển đỏ được truyền tự do từ một kỷ nguyên khi Vũ trụ lần đầu tiên trở nên trong suốt trước bức xạ. Việc phát hiện và quan sát chi tiết các đặc tính của nó được coi là một trong những bằng chứng chính xác cho Vụ nổ lớn. Việc phát hiện ra (tình cờ vào năm 1965) bức xạ nền vũ trụ cho thấy rằng vũ trụ sơ khai bị chi phối bởi một trường bức xạ, một trường có nhiệt độ và áp suất cực cao.

Hiệu ứng Sunyaev–Zel'dovich cho thấy hiện tượng bức xạ nền vũ trụ tương tác bức xạ với các đám mây "electron" làm biến dạng quang phổ của bức xạ.

Ngoài ra còn có bức xạ nền trong phổ hồng ngoại, phổ X quang, v.v., với các nguyên nhân khác nhau và đôi khi chúng có thể được phân giải thành một nguồn năng lượng riêng lẻ. Xem bức xạ nền hồng ngoại vũ trụ và bức xạ nền X quang. Xem thêm bức xạ nền neutrino vũ trụ và ánh sáng nền xuyên thiên hà.

## Thời gian biểu các sự kiện quan trọng

1896: 
Charles Édouard Guillaume ước lượng "bức xạ của các vì sao" là 5.6&nbsp;K.

1926: 
Ngài Arthur Eddington ước lượng bức xạ không phải nhiệt của ánh sáng sao trong ngân hà có nhiệt độ hiệu dụng là 3,2&nbsp;K. http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1927Sci....66...81E&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=42ca922c9c22437

Thập niên 1930:
Erich Regener tính toán được phổ phi nhiệt của các tia vũ trụ trong thiên hà có nhiệt độ hiệu dụng làf 2,8&nbsp;K.

1931:
Thuật ngữ *vi sóng* lần đầu tiên xuất hiện trên báo chí: "Khi thử nghiệm với bước sóng thấp tới 18&nbsp;cm được biết tới, điều đáng ngạc nhiên là vấn đề về sóng vi ba đã được giải quyết sớm như vậy." *Telegraph & Telephone Journal* XVII. 179/1"

1938:
Walther Nernst ước tính lại nhiệt độ tia vũ trụ là 0,75&nbsp;K.

1946:
Thuật ngữ "vi sóng" lần đầu tiên được sử dụng trong bối cảnh thiên văn học trong bài báo "Bức xạ vi sóng từ Mặt trời và Mặt trăng" của Robert Dicke và Robert Beringer.

1946:
Robert Dicke dự đoán nhiệt độ bức xạ nền vi sóng là 20&nbsp;K (tham khảo: Helge Kragh)

1946:
Robert Dicke dự đoán nhiệt độ bức xạ nền vi sóng "nhỏ hơn 20&nbsp;K" nhưng sau đó sửa lại thành 45&nbsp;K (tham khảo: Stephen G. Brush).

1946:
George Gamow ước tính nhiệt độ khoảng 50&nbsp;K.

1948:
Ralph Alpher và Robert Herman ước tính lại ước lượng của Gamow là 5&nbsp;K.

1949:
Ralph Alpher và Robert Herman lại ước tính lại ước lượng của Gamow là 28&nbsp;K.

Những năm 1960:
Robert Dicke ước tính lại nhiệt độ MBR (bức xạ nền vi sóng) là 40&nbsp;K (tham khảo: Helge Kragh).

1965:
Arno Penzias và Robert Woodrow Wilson đo được nhiệt độ xấp xỉ 3&nbsp;K. Robert Dicke, P. J. E. Peebles, P. G. Roll và D. T. Wilkinson diễn giải rằng, bức xạ này là dấu hiệu của Vụ nổ lớn Big Bang.

## Xem thêm

* Vật chất tối nóng
* Chiếu xạ
* Hiệu ứng Unruh

## Chú thích và Tham khảo

## Liên kết ngoài
*''The Diffuse X-ray and Gamma-ray Background & Deep Fields''
Kärnten

**Carinthia** (tiếng Đức: Kärnten), là bang cực nam của Cộng hòa Áo. Nằm ở sườn Đông của dãy Alps, Carinthia là một điểm đến du lịch về mùa hè được yêu thích, nổi tiếng bởi phong cảnh núi và hồ: hồ lớn Wörthersee, Millstätter See, Ossiacher See và Weißensee.

Thủ phủ là thành phố Klagenfurt nằm bên hồ Wörthersee. Kärnten có biên giới: phía Tây với tiểu bang Tirol, phía Bắc với tiểu bang Salzburg, phía Bắc và Đông với tiểu bang Steiermark và phía Nam với các nước Ý (giáp vùng Friuli-Venezia Giulia) và Slovenia (giáp các hạt Drava, Carinthia, Savinja và Thượng Carniola).

Ngôn ngữ chính được sử dụng tại đây là tiếng Đức. Phương ngữ của vùng thuộc nhóm Nam Bavaria. Riêng đối với phương ngữ Slovenia vùng Carinthia, vốn được nói phổ biến tại phía nam của khu vực này vào trước thế kỷ 20, ngày nay chỉ còn được sử dụng trong một nhóm người thiểu số.

Klagenfurt_Innere_Stadt_Landhaus_NO-Ansicht_31072008_01.jpg|trụ sở của Nghị hội bang Carinthia ở Klagenfurt
Ostrovica1C.jpg|Lâu đài Hochosterwitz
File:Velden Seecorso 10 Schlosshotel 24092013 2218.jpg|Lâu đài Velden
File:Schloss Wolfsberg Kaernten.jpg|Lâu đài ở Wolfsberg
Tập tin:Faaker See - Blick nach Norden.jpg|Hồ Faaker See- Nhìn về phía Bắc
Poertschach_von_Gloriette_04.jpg|Hồ Wörthersee



## Tham khảo
Hạ Áo

**Hạ Áo** ( ; ; ) là một trong 9 bang của Cộng hòa Áo, là bang lớn nhất về diện tích và thứ nhì về dân số. Hạ Áo có ranh giới về phía bắc với các vùng Nam Bohemia và Nam Moravia của Cộng hòa Séc, về phía đông bắc với các vùng Trnava và Bratislava của Slovakia, về phía đông giáp giáp với các vùng Győr-Moson-Sopron và Vas của Hungary, về phía đông nam với bang Burgenland, về phía nam với bang Steiermark và về phía tây với bang Oberösterreich. Hạ Áo bao bọc hoàn toàn tiểu bang Viên, mà cho đến 1922 vẫn thuộc về Hạ Áo.

## Địa lý
Nằm ở phía Đông của Thượng Áo, Hạ Áo lấy tên từ vị trí dưới đáy sông Danube, chảy từ tây sang đông. Hạ Áo có biên giới quốc tế, dài 414&nbsp;km (257 dặm), với Cộng hòa Séc (chủ yếu là Nam Moravia) và Slovakia. Nhà nước có ranh giới bên ngoài dài nhất thứ hai của tất cả các tiểu bang Áo. Nó cũng giáp với các bang Áo Áo, Styria và Burgenland cũng như quanh Vienna.

Hạ Áo được chia thành bốn khu vực, được gọi là Viertel (khu):

*Weinviertel hoặc Tertiary Lowland (dưới Manhartsberg)
*Waldviertel hoặc cao nguyên Bohemian (phía trên Manhartsberg)
*Mostviertel (phía trên Vienna Woods)
*Industrieviertel (bên dưới rừng Vienna).
Các khu vực này có cấu trúc địa lý khác nhau. Trong khi Mostviertel bị chi phối bởi chân núi của dãy núi Alps Limestone với những ngọn núi cao tới 2.000 m (AA), phần lớn Waldviertel là một cao nguyên đá granit. Vùng đồi núi Weinviertel nằm về phía đông bắc, đi xuống vùng đồng bằng Marchfeld ở phía đông của bang, và được Danube tách khỏi lưu vực Vienna xuống phía nam, sau đó được tách ra khỏi rừng Vienna bằng một dòng suối nước nóng (The Thermenlinie) chạy từ bắc xuống nam.
### Núi
* Scheiblingstein (2,197 m)
* Schneeberg (Klosterwappen; 2,076&nbsp;m)
* Rax (Scheibwaldhöhe; 1,943 m; điểm cao nhất: Heukuppe; 2,007&nbsp;m – Styria)
* Ötscher (1,893 m)
* Dürrenstein (1,878 m)
* Schneealpe (Ameisbühel; 1,828&nbsp;m; điểm cao nhất: Windberg; 1,903&nbsp;m – Styria)
* Hochkar (1,808 m)
* Gamsstein (1,774 m)
* Stumpfmauer (1,770 m)
* Göller (1,766 m)
* Hochwechsel (1,743 m)
* Gippel (1,669 m)
* Großer Sonnleitstein (1,639 m)
* Großer Zellerhut (1,639 m)
* Gemeindealpe (1,626 m)
* Drahtekogel (1,565 m)
* Sonnwendstein (1,523 m)
* Obersberg (1,467 m)
* Königsberg (1,452 m)
* Großer Sulzberg (1,400 m)
* Reisalpe (1,399 m)
* Gahns (1,380 m)
* Tirolerkogel (1,377 m)
* Türnitzer Höger (1,372 m)
* Unterberg (1,342 m)
* Traisenberg (1,230 m)
* Dürre Wand (1,222 m)
* Hohenstein (1,195 m)
* Eisenstein (1,185 m)
* Hohe Wand (1,132 m)
* Großer Peilstein (1,061 m)
* Weinsberg (1,041 m)
* Hocheck (1,036 m)
* Nebelstein (1,017 m)
* Eibl (1,007 m)
* Hohe Mandling (967 m)
* Jauerling (961 m)
* Anninger (675 m)
* Buschberg (491 m)

## Tham khảo
Burgenland

**Burgenland** là bang cực đông của nước Cộng hòa Áo và là bang nhỏ nhất tính về dân số của nước Áo. Burgenland có ranh giới về phía đông với các vùng Vas và Zala của Hungary, về phía tây với Niederösterreich và Steiermark. Trong miền đồi núi ở phía nam Burgenland có vài km ranh giới với vùng Mura của Slovenia, về phía bắc có biên giới ngắn với các vùng Bratislava và Trnava của Slovakia.

## Tham khảo
Kỹ thuật giao thoa với đường cơ sở rất dài

**Kỹ thuật giao thoa với đường cơ sở rất dài**- phương pháp quan sát các nguồn radio trong ngành thiên văn vô tuyến bằng hai hay nhiều kính viễn vọng vô tuyến nhờ ứng dụng hiện tượng giao thoa các tín hiệu nhận được. Các thiết bị đo giao thoa vô tuyến được phân thành hai loại: giao thoa kế vô tuyến địa phương và giao thoa vô tuyến đường cơ sở rất dài (tiếng Anh: *very-long-baseline interferometry*, viết tắt: VLBI). Giao thoa kế vô tuyến còn được phân loại theo cách phân bố các kính viễn vọng vô tuyến trên chân đế hình đường thẳng, chữ thập, chữ T hay chữ Y. Các bộ phận (các kính viễn vọng vô tuyến) của chân đế được nối đến trung tâm. Các giao thoa kế vô tuyến lớn nhất hiện nay nằm ở các nước như Hà Lan, Anh, Hoa Kỳ.

## Giao thoa vô tuyến đường cơ sở rất dài
Ngoài việc ghi nhận các nguồn radio như ở các giao thoa kế địa phương, giao thoa kế vô tuyến chân đế dài có kết quả trên cơ sở kết nối giao thoa kế các tín hiệu của các kính viễn vọng cách xa nhau, nhờ việc đồng bộ hóa các ghi nhận từ khác nhau. Lần đầu tiên giao thoa kế VLBI được sử dụng vào năm 1964 trên vành chân đế dài 55 km Gainesville/ Ocala tại Hoa Kỳ để quan sát bức xạ vô tuyến của Thổ Tinh.
Ngày nay phương pháp này dùng trong quan sát các quasar và nhân thiên hà nhờ độ nét của nó đạt đến tận 10−3 giây góc. Độ chính xác trong xác định vành chân đế là 1 cm, trong đồng bộ hóa thời gian bằng đồng hồ nguyên tử là vài nano giây. Nhờ các khả năng này giao thoa kế VLBI còn được dùng trong ngành trắc địa và dùng để xác định độ bất thường trong chuyển động xoay của Trái Đất. Các giao thoa kế vô tuyến chân đế dài được lắp đặt phần lớn trên hai bờ Đại Tây Dương và chúng hoạt động liên đại lục.

Trong tương lai, các nhà thiên văn học có thể thu thập các kết quả đo đạc giao thoa vô tuyến tốt gấp 10 lần nhờ công trình xây dựng giao thoa kế vô tuyến chân đế dài vũ trụ (tiếng Anh: *Space Very Long Baseline Interferometry*, viết tắt: SVLBI) đang được tiến hành.

## Xem thêm

*Very Large Telescope
*Kính thiên văn cực lớn châu Âu

## Tham khảo

# Encyklopédia astronómie (*Bách khoa toàn thư thiên văn học*), tập thể tác giả, xuất bản năm 1987, trang 509, 651, tiếng Slovak.
Họ Ngũ vị tử

**Họ Ngũ vị tử** (danh pháp khoa học: **Schisandraceae**) là một họ thực vật có hoa. Họ này được phần lớn các nhà phân loại học công nhận, ít nhất là trong vài thập niên vừa qua. Trước đó, các loài thuộc họ này được đặt trong họ Mộc lan (Magnoliaceae).

Hệ thống APG II năm 2003 cũng công nhận họ này và đặt nó trong bộ Austrobaileyales, mà bộ này lại được chấp nhận như là một trong những dòng dõi cơ bản nhất của nhánh *angiosperms* (thực vật hạt kín). APG II công nhận họ này theo nghĩa rộng (Schisandraceae *sensu lato*), gồm có 3 chi. Họ này như thế bao gồm các loài thực vật thân gỗ có chứa các loại tinh dầu.

Tuy nhiên, APG II cũng cho phép một lựa chọn là tách chi Hồi (*Illicium*) ra thành một họ riêng gọi là họ Hồi (Illiciaceae). Trong trường hợp này thì chỉ còn 2 chi trong họ Ngũ vị tử nghĩa hẹp (tức là Schisandraceae *sensu stricto*). Hai chi này là Chi Ngũ vị tử (*Schisandra*) và Chi Ngũ vị tử nam (*Kadsura*), với tổng cộng khoảng 47 loài, chủ yếu được tìm thấy trong các khu vực nhiệt đới và ôn đới của Đông và Đông Nam Á cũng như Caribe.

Lựa chọn tách riêng họ Hồi trên thực tế là sự lựa chọn được tuân theo bởi hầu hết các hệ thống phân loại thực vật khác trong thời gian gần đây.

## Các hệ thống khác
Hệ thống APG năm 1998 cũng công nhận cả hai họ Schisandraceae *sensu stricto* và Illiciaceae, nhưng không đặt vào trong bộ nào mà coi cả hai họ này thuộc về các dòng dõi cơ bản nhất trong nhánh thực vật hạt kín (*angiosperms*).

Hệ thống Cronquist năm 1981 coi các loài trong họ Ngũ vị tử nghĩa rộng như là 2 họ tách rời và chúng hợp lại để tạo ra bộ Hồi (Illiciales).
*Ngành *[[Thực vật có hoa|Magnoliophyta]]* [=thực vật hạt kín],
**Lớp *[[Thực vật hai lá mầm|Magnoliopsida]]* [=thực vật hai lá mầm],
***Phân lớp *[[Phân lớp Mộc lan|Magnoliidae]]*,
****Bộ Hồi (Illiciales).

Hệ thống Thorne (1992) coi các loài trong họ Ngũ vị tử nghĩa rộng như là 2 họ tách rời thuộc bộ Mộc lan (*Magnoliales).
* Lớp *Magnoliopsida* [=thực vật hạt kín],
** Phân lớp *Magnoliideae* [=thực vật hai lá mầm],
*** Siêu bộ *Magnolianae*,
**** Bộ Mộc lan (Magnoliales).

[[Hệ thống Dahlgren]] coi các loài trong họ Ngũ vị tử nghĩa rộng như là 2 họ tách rời và chúng hợp lại để tạo ra [[bộ Hồi]] (Illiciales). 
* Lớp *Magnoliopsida* [=thực vật hạt kín].
** Phân lớp *Magnoliideae* [=thực vật hai lá mầm],
*** Siêu bộ *Magnolianae*,
****Bộ Hồi (Illiciales).

[[Hệ thống Engler]], trong phiên bản cập nhật năm 1964, coi các loài trong họ Ngũ vị tử nghĩa rộng như là 2 họ tách rời thuộc [[bộ Mộc lan]] (*Magnoliales).
* Phân ngành *Angiospermae* [=thực vật hạt kín],
** Lớp *Dicotyledoneae* [=thực vật hai lá mầm],
*** Phân lớp *Archychlamydeae*,
**** Bộ Mộc lan (Magnoliales).

## Phát sinh chủng loài
Phát sinh chủng loài của họ Ngũ vị tử trong phạm vi bộ Austrobaileyales là:

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Schisandraceae  [sensu stricto] trong L. Watson và M.J. Dallwitz (1992 trở đi) *[http://delta-intkey.com/angio/ Các họ thực vật có hoa] : Miêu tả, minh họa, nhận dạng, thông tin tra cứu*. Phiên bản ngày 3 tháng 5 năm 2006. http://delta-intkey.com .
* Schisandraceae [sensu stricto] trong ''Quần thực vật Bắc Mỹ''
* Phân loại trong NCBI [Schisandraceae sensu lato]
Austrobaileyaceae

**Austrobaileyaceae** là một danh pháp khoa học để chỉ một họ thực vật có hoa. Họ này được phần lớn các nhà phân loại học công nhận.

Hệ thống APG II năm 2003 (không thay đổi từ hệ thống APG năm 1998) cũng công nhận họ này và dặt nó trong bộ Austrobaileyales. Bộ này được chấp nhận như là một trong số các dòng dõi cơ bản nhất của nhánh thực vật hạt kín (*angiosperms*). Họ này chỉ có một chi duy nhất là chi *[[Austrobaileya]]*, với tổng cộng hai loài dây leo thường xanh (*[[Austrobaileya maculata|A. maculata]]* và *[[Austrobaileya scandens|A. scandens]]*) sống lâu năm tại khu vực đông bắc Australia. Hiện nay (năm 2021) vẫn chưa có tên gọi tương ứng trong tiếng Việt cho họ Austrobaileyaceae cũng như chi *[[Austrobaileya]]* và hai loài này.

## Các hệ thống khác
Hệ thống Cronquist năm 1981, đặt họ này trong bộ Mộc lan (Magnoliales) thuộc phân lớp Magnoliidae của lớp Magnoliopsida [= thực vật hai lá mầm] trong ngành Magnoliophyta [= thực vật hạt kín].

Hệ thống Thorne (1992) đặt họ này trong bộ Magnoliales thuộc siêu bộ Magnolianae, của phân lớp Magnoliideae [= thực vật hai lá mầm] trong lớp Magnoliopsida [= thực vật hạt kín].

Hệ thống Dahlgren đặt họ này trong bộ Na (Annonales) thuộc siêu bộ Magnolianae, của phân lớp Magnoliideae [=thực vật hai lá mầm] trong lớp Magnoliopsida [=thực vật hạt kín].

Hệ thống Engler trong phiên bản cập nhật năm 1964, đã đặt nó trong bộ Mộc lan (Magnoliales) thuộc phân lớp Archychlamydeae của lớp Dicotyledoneae trong phân ngành Angiospermae.

## Phát sinh chủng loài
Phát sinh chủng loài của họ Austrobaileyaceae trong phạm vi bộ Austrobaileyales là:

## Liên kết ngoài
* Austrobaileyaceae  trong L. Watson và M.J. Dallwitz (1992 trở đi) *[http://delta-intkey.com/angio/ Các họ thực vật có hoa] : Miêu tả, minh họa, nhận dạng, thông tin tra cứu*. Phiên bản ngày 3 tháng 5 năm 2006. http://delta-intkey.com .
* Phân loại trong NCBI

## Tham khảo
* 
*
Austrobaileyales

**Austrobaileyales** là một danh pháp khoa học để chỉ một bộ thực vật có hoa, chứa khoảng 100 loài. Bộ này chỉ được một số rất ít các hệ thống phân loại thực vật công nhận (ngoại lệ duy nhất là hệ thống Reveal). Trong tiếng Việt hiện tại chưa có tên gọi tương ứng cho bộ này, mặc dù có thể gọi là **bộ Mộc lan dây** hay **bộ Mộc lan đằng** (lấy theo tiếng Trung 木兰藤目 = mộc lan đằng mục = mộc lan loại dây leo).

Hệ thống APG năm 1998 không công nhận bộ này nhưng hệ thống APG II năm 2003 thì lại công nhận bộ này và đặt nó trong số các nhóm thực vật hạt kín cơ bản, nghĩa là nó không thuộc vào bất kỳ nhánh nào khác nữa. APG II sử dụng định nghĩa sau:

* Bộ Austrobaileyales
** Họ Austrobaileyaceae
** Họ Schisandraceae (họ Ngũ vị tử)
*** [+ họ Illiciaceae (họ Hồi)]
** Họ Trimeniaceae
Lưu ý: "+..." = họ tách ra tùy ý, có thể nhập vào hay tách ra từ họ trước nó.

Hệ thống Cronquist năm 1981 cũng đặt các loài thực vật trong các họ Illiciaceae và Schisandraceae cùng nhau, nhưng trong các họ riêng biệt, được hợp nhất lại thành một đơn vị phân loại ở cấp bộ là bộ Hồi (*Illiciales*).

## Phát sinh loài
Vị trí phát sinh loài hiện tại (dựa trên hệ thống APG III, với các sửa đổi sau đó) của bộ Austrobaileyales so với các nhánh khác là:

Phát sinh chủng loài trong nội bộ bộ Austrobaileyales là:

## Ghi chú

## Liên kết ngoài
Chi Ngũ vị tử

***Schisandra*** là một danh pháp khoa học để chỉ một chi thực vật có hoa. Trong tiếng Việt người ta gọi nó là **chi Ngũ vị tử**. Chi này chứa khoảng gần 20 loài cây bụi hay được trồng trong các khu vườn. Chúng là các cây dây leo lá sớm rụng có thể phát triển tốt trên nhiều loại đất và ưa thích các bờ tường nơi có nhiều bóng râm. Có thể nhân giống chúng bằng cách chiết cành hay dùng các đoạn thân cây bánh tẻ vào thời gian khoảng tháng 8 hằng năm.

Các loài cây này có nguồn gốc ở khu vực Đông Á và quả khô của chúng được dùng trong y học. Quả của *Schisandra chinensis* được gọi là *ngũ vị tử*, nghĩa là "quả tạo ra năm vị", do một thực tế là quả của nó có đủ 5 vị cơ bản: mặn, ngọt, chua, cay, đắng. Trong y học cổ truyền Trung Hoa và một số nước lân cận thì người ta dùng nó để trị nhiều bệnh: chống nhiễm trùng, tăng sức khỏe cho da, điều trị chứng mất ngủ, ho hen, di tinh và háo nước.

Một số người còn cho rằng nó có tác dụng kích thích tình dục.

## Các loài
* *[[Schisandra bicolor]]*: Trung Quốc
* *[[Schisandra chinensis]]*
** *Schisandra chinensis* thứ *leucocarpa*: Mãn Châu, Hắc Long Giang
* *[[Schisandra coccinea]]*: Hoa Kỳ
* *[[Schisandra discolor]]*: Nhật Bản
* *[[Schisandra flaccidiramosa]]*: Trung Quốc
* *[[Schisandra gracilis]]*: Myanma
* *[[Schisandra incarnata]]*: Trung Quốc
* *[[Schisandra lancifolia]]*
** *Schisandra lancifolia* thứ *polycarpa*: Trung Quốc
* *[[Schisandra micrantha]]*: Vân Nam, Trung Quốc
* *[[Schisandra neglecta]]*: Himalaya, Myanma; Vân Nam (Trung Quốc)
* *[[Schisandra perulata]]*: Bắc Bộ, Việt Nam
* *[[Schisandra plena]]*: Vân Nam (Trung Quốc), Assam (Ấn Độ)
* *[[Schisandra sphaerandra]]*: Tứ Xuyên, Vân Nam
* *[[Schisandra tomentella]]*: Tứ Xuyên, Trung Quốc
* *[[Schisandra verrucosa]]*: Bắc Bộ, Việt Nam
* *[[Schisandra viridis]]* (đồng nghĩa: *Schisandra arisanensis* phân loài *viridis*): Trung Quốc
* *[[Schisandra wilsoniana]]*: Vân Nam, Trung Quốc

## Hình ảnh

Tập tin:Schisandra rubriflora.jpg
Tập tin:Schisandra chinensis 3.jpg
Tập tin:Schisandra chinensis berries.jpg
Tập tin:Schisandra chinensis Blüte.jpg


## Ghi chú
FCA (Incoterm)

**Free Carrier** (*Giao cho người vận tải*) ký hiệu quốc tế là **FCA**, là một điều kiện của Incoterm. Nó có thể được dùng cho mọi phương thức vận chuyển, bao gồm cả vận tải đa phương thức, như trong vận tải container trong đó lan can tàu không đóng vai trò có liên quan tới sự xác định điểm vận tải.

FCA cũng là thuật ngữ được sử dụng thay thế cho FOB trong vận tải hàng không.

Theo điều kiện này, người bán phải:
*Lấy giấy phép xuất khẩu, nộp thuế và lệ phí xuất khẩu.
*Giao hàng tại địa điểm và trong thời gian quy định cho người vận tải công cộng thứ nhất đã được người mua chỉ định.
*Cung cấp bằng chứng về việc giao hàng cho người vận tải (vận đơn, biên lai nhận hàng).

Người mua phải:
*Chỉ định kịp thời người vận tải..
*Ký hợp đồng vận tải và trả cước vận tải.
*Chịu rủi ro và tổn thất về hàng từ khi hàng được giao cho người vận tải đã được chỉ định.

## Tham khảo
CFR (Incoterm)

**Tiền hàng cộng cước** hay **giá thành và cước** (tiếng Anh: **Cost and Freight** - **CFR**) là một điều kiện Incoterm.

## Nghĩa vụ người bán
Trong một giao dịch CFR, người bán phải:
* Ký kết hợp đồng chuyên chở đường biển và trả cước để chuyển hàng đến cảng đích
* Lấy giấy phép xuất khẩu, nộp thuế và lệ phí xuất khẩu
* Giao hàng lên tàu
* Cung cấp cho bên mua hoá đơn và vận đơn đường biển hoàn hảo
* Trả tiền chi phí bốc hàng lên tàu
* Trả tiền chi phí dỡ hàng nếu chi phí này được tính vào cước.

## Nghĩa vụ người mua
Người mua phải:
* Nhận hàng khi hoá đơn và vận đơn được giao cho mình.
* Trả tiền chi phí dỡ nếu chi phí chưa nằm trong cước
* Chịu mọi rủi ro và tổn thất về hàng kể từ khi hàng qua hẳn lan can tàu ở cảng bốc.

## Xem thêm
* incoterm
* CIF (Incoterm)

## Tham khảo
CIP (Incoterm)

**Cước và bảo hiểm trả tới điểm đến** hay **Cước phí và phí bảo hiểm trả tới**, tiếng Anh ***Carriage and Insurance Paid to***, viết tắt là ***CIP***, là một điều kiện của Incoterm, trong đó:

Người bán phải:
* Ký hợp đồng chuyên chở và trả cước đến địa điểm đích quy định
* Lấy giấy phép xuất khẩu, nộp thuế và lệ phí xuất khẩu
* Giao hàng cho người vận tải đầu tiên
* Ký hợp đồng bảo hiểm cho hàng và trả phí bảo hiểm
* Cung cấp cho người mua hoá đơn, chứng từ vận tải thường lệ và đơn bảo hiểm hoặc bằng chứng khác để thể hiện hàng đã được bảo hiểm

Người mua phải:
* Nhận hàng khi hàng được giao cho người vận tải đầu tiên, khi hoá đơn, đơn bảo hiểm và chứng từ vận tải được giao cho mình
* Nộp thuế nhập khẩu và các chi phí nội địa
* Chịu rủi ro và tổn thất kể từ khi hàng được giao cho người vận tải đầu tiên

## Tham khảo
DES (Incoterm)

Trong thương mại quốc tế, **Giao tại tàu** là cách dịch của cụm từ trong tiếng Anh: **D**elivered **E**x **S**hip (viết tắt: **DES**). Đây là một điều kiện trong Incoterm. Nó là gần như tương tự như trong điều kiện CIF, nhưng mọi rủi ro về hàng hóa chỉ chuyển từ bên bán sang bên mua khi tàu chuyên chở cập cảng đến và trước khi hàng hóa được dỡ khỏi tàu. Theo điều kiện DES thì:

Bên bán phải:
* Làm thủ tục thông quan nhập khẩu tại nơi đến đã thỏa thuận trong hợp đồng và chưa qua biên giới của quốc gia khác.
* Đặt hàng hóa dưới quyền định đoạt của bên mua trên tàu chuyên chở tại cảng dỡ hàng.
* Cung cấp vận đơn hoặc lệnh giao hàng cùng các chứng từ khác sao cho bên mua có thể nhận hàng tại tàu.

Bên mua phải:
* Nhận hàng tại boong tàu.
* Trả phí bốc dỡ hàng.
* Lấy giấy phép nhập khẩu, nộp thuế và lệ phí nhập khẩu.
* Chịu rủi ro khi nhận hàng.

## Tham khảo
DEQ (Incoterm)

Trong thương mại quốc tế, **Giao tại cầu cảng nơi đến** là cách dịch của cụm từ trong tiếng Anh: **D**elivered **E**x **Q**uay (viết tắt **DEQ**). Đây là một điều kiện của Incoterm. Nó là tương tự như điều kiện DES, ngoại trừ mọi rủi ro về hàng hóa chỉ được chuyển từ bên bán sang bên mua khi hàng hóa đã được bốc dỡ ra khỏi tàu và đặt trên cầu cảng. Theo điều kiện DEQ thì:

Bên bán phải:
* Đặt hàng hóa dưới quyền định đoạt của bên mua trên cầu cảng của cảng đích.
* Cung cấp vận đơn hay lệnh giao hàng cùng các chứng từ cần thiết khác sao cho bên mua có thể nhận hàng từ cầu cảng.
* Trả tiền chi phí bốc dỡ hàng. 
* Lấy giấy phép nhập khẩu, nộp thuế, thuế quan và lệ phí về thuế nhập khẩu nếu hợp đồng quy định là "trên cầu cảng đã nộp thuế"

Bên mua phải:
* Nhận hàng trên cầu cảng của cảng đến.
* Lấy giấy phép nhập khẩu, nộp thuế và phí, lệ phí nhập khẩu nếu hợp đồng quy định là bên mua phải nộp.
* Chịu mọi rủi ro về hàng hóa khi hàng hóa đó đã đặt dưới quyền định đoạt của mình.

## Xem thêm
* Cầu cảng

## Tham khảo