Thái Nguyên

**Thái Nguyên** là một tỉnh miền núi và trung du thuộc vùng Đông Bắc Bộ, Việt Nam. Trung tâm hành chính của tỉnh là phường Phan Đình Phùng, cách trung tâm Hà Nội khoảng 75&nbsp;km. Thái Nguyên tiếp giáp với các tỉnh thành là Hà Nội, Phú Thọ, Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn và Bắc Ninh. Năm 2025, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn được hợp nhất thành tỉnh Thái Nguyên, hai tỉnh từng được hợp nhất thành tỉnh Bắc Thái vào năm 1965. Tỉnh Thái Nguyên được chia thành 92 phường xã, ba đơn vị hành chính đông dân nhất của tỉnh là phường Phan Đình Phùng, phường Vạn Xuân và phường Tích Lương. Dân số của tỉnh là gần 1,8 triệu người, với thành phần dân tộc đa dạng.

Phần phía Bắc của tỉnh có địa hình núi cao, hai cánh cung Ngân Sơn và Sông Gâm đóng vai trò quan trọng, và là nơi có tỷ lệ che phủ rừng đứng hàng đầu tại Việt Nam. Phần phía Nam của tỉnh có địa hình đặc trưng là đồi núi thấp xen kẽ với ruộng đồng, có dãy núi Tam Đảo nằm ở phần Tây Nam. Sông Cầu là sông dài nhất và quan trọng nhất chảy trên địa bàn Thái Nguyên. Hồ Ba Bể là hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất Việt Nam, hồ Núi Cốc là hồ thủy lợi và cung cấp nước cho một phần phía Nam của tỉnh. Lượng mưa tại phần phía Nam tỉnh thường lớn hơn vùng đồng bằng Bắc bộ, còn phần phía Bắc có lượng mưa thấp so với các tỉnh Đông Bắc. Thái Nguyên có tài nguyên khoáng sản phong phú về chủng loại, có trữ lượng lớn về vonfram, than, quặng sắt, chì kẽm. Lớp đất khu vực đồi núi của tỉnh có chất lượng yếu hoặc trung bình về mặt nông học.

Thái Nguyên vào thời phong kiến là vùng đất dân cư thưa thớt, ở miền núi có các thổ quan. Thực dân Pháp lập ra các khu mỏ và đồn điền, khuyến khích người Kinh ở miền xuôi nhập cư vào Thái Nguyên. Khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917 là cuộc khởi nghĩa lớn nhất nổ ra tại Việt Nam trong thời kỳ Chiến tranh thế giới lần thứ nhất. Năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến Thái Nguyên và lập căn cứ chính tại An toàn khu Định Hóa để lãnh đạo lực lượng Việt Minh trong Chiến tranh Đông Dương cho đến năm 1954. Thành phố Thái Nguyên trước đây từng là thủ phủ của khu tự trị Việt Bắc. Từ khoảng thập niên 1960, nhiều xí nghiệp quốc doanh về các ngành nghề được hình thành tại tỉnh Thái Nguyên, cùng thời kỳ này có nhiều người từ miền xuôi nhập cư đến tỉnh. Trước Đổi mới, Thái Nguyên là trung tâm sản xuất gang, thép quan trọng nhất tại Việt Nam.

Đặc trưng của văn hoá Thái Nguyên là tính chất hội tụ và giao lưu, hình thành truyền thống văn hoá phong phú. Người Kinh chiếm hơn một nửa trong dân cư của tỉnh, các dân tộc thiểu số như người Tày chiếm tỷ lệ cao và có thế đa số tại phần phía Bắc. Phần phía Nam của tỉnh Thái Nguyên là khu vực phát triển sớm hơn và ở mức độ cao hơn trong vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Thái Nguyên là một trong các trung tâm lớn về giáo dục bậc đại học của Việt Nam. Các khu công nghiệp của tỉnh tập trung tại phần cực Nam, gần với Hà Nội. Thể thao tỉnh Thái Nguyên cũ đứng hàng đầu trong số các tỉnh miền núi tại Việt Nam. Trà Thái Nguyên là một sản phẩm nổi tiếng, Thái Nguyên là tỉnh có diện tích trồng trà lớn nhất nước. Trụ sở Bộ tư lệnh của Quân khu 1 nằm trên địa bàn tỉnh.

## Tên gọi
Tên gọi Thái Nguyên có từ lâu đời, thời nhà Lý gọi là châu Thái Nguyên, thời nhà Trần là một trấn, thời nhà Minh cai trị là một phủ, thời vua Lê Thánh Tông là một thừa tuyên và đến thời vua Minh Mạng của nhà Nguyễn năm 1831 là tỉnh Thái Nguyên. Tiến sĩ Hán Nôm học Phạm Thuỳ Vinh cho rằng "Thái" là to, là rộng lớn, mênh mông, khoáng đạt và yên lành; "Nguyên' là nguồn, đầu nguồn; cũng còn nhiều nghĩa nữa. Thái Nguyên nghĩa là một vùng đất lành, rộng lớn, đầu nguồn.

Tại Trung Quốc, địa danh Thái Nguyên () có thể bắt nguồn từ "Đại Nguyên" (), nghĩa là "đồng bằng lớn". *[[Tả truyện]]* có ghi: "khai thông sông Phần, sông Thao, lấp đầm nước lớn, lấy "đại nguyên" làm nơi định cư", có thể nói đến lòng chảo Thái Nguyên tại tỉnh Sơn Tây hiện nay. "Đại Nguyên" hay "Thái Nguyên" xuất hiện trong các truyền thuyết hoặc thư tịch từ thời thượng cổ, nhưng chủ yếu là tên gọi địa lý chung. Đến năm 227 TCN, nước Tần cho lập quận Thái Nguyên tại trung du sông Phần, dựa trên ý nghĩa là "Lớn (đại) đến mức hơn hẳn thì gọi là "thái"; cao mà bằng phẳng thì gọi là "nguyên"." "Thái Nguyên" chính thức trở thành một địa danh hành chính.

Thời Lý, khu vực Thái Nguyên thuộc phủ Phú Lương. Đầu thời Trần, phủ Thái Nguyên thuộc lộ Như Nguyệt Giang. Năm 1469, thừa tuyên Thái Nguyên được đổi tên thành thừa tuyên Ninh Sóc, nhưng đến năm 1490 thì đổi lại thành xứ thừa tuyên Thái Nguyên. Năm 1965, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn hợp nhất thành một tỉnh, lấy tên là Bắc Thái. Tỉnh Thái Nguyên có các biệt danh như "thủ đô gió ngàn", "xứ Trà", vùng đất "đệ nhất danh trà", thành phố Thái Nguyên cũ có biệt danh là "thành phố Thép".

Sau khi tỉnh Bắc Kạn và tỉnh Thái Nguyên sáp nhập thành tỉnh Thái Nguyên năm 2025, khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ còn được gọi là khu vực phía Bắc, khu vực tỉnh Thái Nguyên cũ còn được gọi là khu vực phía Nam. Tuy nhiên, "khu vực phía Nam" có khi chỉ được dùng để đề cập đến khu vực Sông Công, Phổ Yên và Phú Bình cũ. "Khu vực trung tâm tỉnh" có khi được dùng để đề cập đến các phường, xã có địa bàn từng thuộc thành phố Thái Nguyên cũ.

## Lịch sử

### Trước thời Nguyễn

Di chỉ khảo cổ học Mái Đá Ngườm tại xã Thần Sa là nơi cư trú của cư dân cổ, có ba tầng văn hoá phát triển liên tục. Tầng thứ nhất có niên đại 40.000 đến 23.000 năm TCN. Các công cụ được tìm thấy tại Mái Đá Ngườm và hang Phiêng Tung cùng xã được xác định là có niên đại từ trung-hậu kỳ đồ đá cũ. Lưu vực sông Năng và vùng hồ Ba Bể có người tiền sử sinh sống từ thời đồ đá cũ khoảng 20.000 đến 10.000 năm TCN.

Thái Nguyên vào thời phong kiến là vùng đất nhiều rừng núi hoang vu, dân cư thưa thớt. Một cuộc hội thảo vào năm 2012 nhận định rằng Lý Bí tức Lý Nam Đế có quê gốc là thôn Cổ Pháp thuộc phường Vạn Xuân hiện nay, ông rời quê vào năm 13 tuổi. Ông lãnh đạo một cuộc khởi nghĩa chống lại nhà Lương, lên ngôi vua và lập nên nước Vạn Xuân. Trong Chiến tranh Tống - Việt năm 981, tàn quân Tống rút lui theo hướng Thái Nguyên, bị quân nhà Lý vượt sông Cầu đuổi đánh đến Võ Nhai. Năm 1076, quân dân nhà Lý tại Thái Nguyên chặn quân Tống tại núi mỏ Gà và tả ngạn sông Cầu, tham gia xây dựng phòng tuyến sông Như Nguyệt.

Dương Tự Minh làm thủ lĩnh phủ Phú Lương, bao gồm tỉnh Thái Nguyên và Cao Bằng hiện nay, vào thời nhà Lý thế kỷ XII, từng dẫn quân triều đình nhà Lý đi bình định khu vực biên giới phía Bắc. Năm 1150, ông tham gia một cuộc chính biến trong triều đình nhà Lý, khi sự việc thất bại thì ông bị lưu đày tại núi Đuổm thuộc xã Phú Lương. Do địa hình hiểm trở nên phát triển giao thông trong vùng gặp khó khăn, nhà Lý cho khai thông sông Cầu, làm một số đường ngựa và đặt các trạm dịch tại các châu huyện phía bắc, giúp thông hành xuyên suốt Thái Nguyên. Lưu Nhân Chú là người ở xã Vạn Phú, ông tham gia khởi nghĩa Lam Sơn, và sau này được nhậm chức tể tướng của nhà Lê. Từ thời nhà Lê sơ, nhà Mạc đến nhà Lê trung hưng, xứ Thái Nguyên có chín người đỗ đại khoa tiến sĩ.

Năm 1499, nhà Lê quyết định tách phủ Cao Bằng ra khỏi thừa tuyên Thái Nguyên, đặt thành trấn Cao Bằng. Sau khi nhà Mạc mất kinh thành Thăng Long vào tay quân Lê-Trịnh năm 1592, các tướng của nhà Mạc chia nhau chiếm đóng Thái Nguyên, khu vực trở thành nơi diễn ra các cuộc hỗn chiến gay gắt trong nhiều thập niên. Quân Mạc tập trung rất đông ở tỉnh nhưng cuối cùng vẫn bị quân Trịnh đánh bại, bị đẩy lui về phía bắc. Năm 1596, hai bên giao tranh đẫm máu ở khu vực hồ Ba Bể, sau đó quân nhà Mạc cai quản đất Cao Bằng và một phần Thái Nguyên hiện nay. Sau khi nhà Mạc bị tiêu diệt hoàn toàn vào năm 1677, phủ Cao Bằng lại được tách khỏi trấn Thái Nguyên để trở thành một trấn riêng biệt.

### Thời Nguyễn và Pháp thuộc

Năm 1813, thủ phủ của trấn Thái Nguyên được chuyển từ xã Bình Kỳ, huyện Thiên Phúc (nay thuộc phần cực bắc của Hà Nội) lên xã Đồng Mỗ, huyện Đồng Hỷ (nay là phường Phan Đình Phùng). Ngày 4 tháng 11 năm 1831, trấn Thái Nguyên đổi thành tỉnh, ngày này được coi là mốc thành lập tỉnh Thái Nguyên. Nhiều cuộc nổi dậy chống nhà Nguyễn nổ ra tại Thái Nguyên, khiến triều đình đối phó một cách chật vật, cuộc nổi dậy do Dương Đình Cúc lãnh đạo có quy mô lớn. Đến năm 1823, Dương Đình Cúc sau khi thua quân Nguyễn thì đưa quân vào rừng Thần Sa củng cố lực lượng, nhưng cuối cùng vẫn thất bại. Đến thời Minh Mạng, nhà Nguyễn cho đặt chức lưu quan do người Kinh nắm giữ ở các tỉnh miền núi, bao gồm Thái Nguyên, gây mâu thuẫn với các thổ quan và người dân bản địa. Trong cuộc nổi dậy Nông Văn Vân từ năm 1833-1835, tỉnh Thái Nguyên là một chiến trường sôi động. Quân nổi dậy từng chiếm thủ phủ tỉnh Thái Nguyên, bắt quan lại nhà Nguyễn, thích vào dòng chữ "quan tỉnh hay ăn hối lộ" rồi đuổi đi.

Từ giữa thế kỷ 18, ghi nhận có nhiều người từ Trung Quốc sang khu vực châu Bạch Thông và huyện Cảm Hoá để khai thác mỏ. Việc khai thác mỏ tại Thái Nguyên phát triển mạnh dưới thời nhà Nguyễn. Triều đình cho mở mỏ diêm tiêu và mỏ chì vào năm 1831, sau đó cho mở các mỏ khai thác vàng và mỏ sắt. Về giáo dục, Thái Nguyên được quy là miền biên viễn, được triều đình ưu ái về học tập, nhưng không có kết quả đáng kể. Trong các khoa thi thời Nguyễn, không có ai ở Thái Nguyên đỗ cử nhân hay hương cống. Tàn quân Thái Bình Thiên Quốc từ Trung Quốc do Ngô Côn cầm đầu từng tràn vào Thái Nguyên.

Ngày 19 tháng 3 năm 1884, quân đội Pháp chiếm được thành Thái Nguyên lần thứ nhất. Đến ngày 10 tháng 5, thành thất thủ khi bị quân Pháp đánh chiếm lần thứ ba. Từ tháng 9 năm 1891, tỉnh Thái Nguyên bị xoá bỏ, địa bàn bị phân tán vào các nơi khác, nhưng tỉnh được tái lập vào tháng 10 năm 1892. Người Pháp gặp phải kháng cự từ quân Lương Tam Kỳ ở Chợ Chu, Phùng Bá Chỉ (Bá Kỳ) và Mã Sinh Long ở Chợ Mới nên chục năm sau họ mới chiếm lĩnh được hoàn toàn vùng đất phía bắc của tỉnh Thái Nguyên. Ngày 11 tháng 4 năm 1900, toàn quyền Đông Dương ra nghị định tách một phần đất thuộc tỉnh Thái Nguyên để thành lập tỉnh Bắc Kạn.

Quân khởi nghĩa Yên Thế chống Pháp từng tràn sang Thái Nguyên, được nhiều người dân hưởng ứng. Năm 1914, các tù nhân yêu nước và lính khố xanh nổi dậy tại thị xã Bắc Kạn. Khởi nghĩa Thái Nguyên của binh lính khố xanh do Trịnh Văn Cấn và Lương Ngọc Quyến lãnh đạo nổ ra vào tháng 8 năm 1917, kéo dài sáu tháng. Đây là cuộc khởi nghĩa lớn nhất nổ ra ở Việt Nam trong thời kỳ Chiến tranh thế giới lần thứ nhất. Thực dân Pháp cũng thực hiện tuyên truyền chia rẽ giữa các dân tộc, giữa người vùng cao và vùng thấp.

Quá trình người Pháp cướp đất lập đồn điền diễn ra gay gắt vào thập niên 1890 và tiếp tục sau đó. Họ chủ yếu kinh doanh gạo và cà phê vì khi đó các mặt hàng này đang khan hiếm trên thị trường thế giới. Tính đến năm 1918, thực dân Pháp đã tịch thu của nông dân Thái Nguyên trên 80,7 nghìn ha đất để lập 24 đồn điền. Thực dân Pháp khuyến khích người Kinh ở miền xuôi nhập cư đến Thái Nguyên, nhiều người đến làm việc trong các khu mỏ và đồn điền của người Pháp. Tư bản Pháp đến tỉnh thăm dò và khai thác khoáng sản, như các mỏ sắt, than, vàng, bạc, kẽm. Hoạt động khai thác mỏ sôi động nhất là trong thời kỳ 1913-1923, tỉnh Bắc Kạn được cho là tỉnh đứng đầu về hầm mỏ tại Bắc Kỳ giai đoạn 1920-1925. Than Phấn Mễ là loại than quý hiếm dùng cho công nghiệp luyện kim và đường sắt. Mỏ chì kẽm Chợ Điền là một mỏ khoảng sản quan trọng ở Bắc Kỳ.

Sau khởi nghĩa Bắc Sơn 1940, căn cứ Bắc Sơn-Võ Nhai của lực lượng cách mạng dần dần hình thành. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, ngày 15 tháng 9 năm 1941, Trung đội Cứu quốc quân II được thành lập tại rừng Khuôn Mánh, là đội quân cách mạng đầu tiên của tỉnh. Ngày 10 tháng 3 năm 1945, quân Nhật tiến vào Thái Nguyên, công sứ của Pháp tại Thái Nguyên đầu hàng Nhật. Quân Nhật chiếm đóng thị xã Bắc Kạn vào ngày 17 tháng 3. Ngày 20 tháng 8 năm 1945, Võ Nguyên Giáp tuyên bố giải phóng tỉnh Thái Nguyên trong một buổi mít tinh lớn. Tỉnh Bắc Kạn tổ chức mít tinh tuyên bố giải phóng vào ngày 25 tháng 8. Cuối tháng 8 và đầu tháng 9, quân đội Trung Hoa Dân Quốc vào tỉnh Thái Nguyên với danh nghĩa giải giáp quân Nhật, và rút khỏi tỉnh vào giữa tháng 12.

### Thời kỳ 1945-1975

Trong Chiến tranh Đông Dương, vào tháng 3 năm 1947, các cơ sở của Đảng, chính phủ, quân đội của Việt Nam Dân chủ Cộng hoà được chuyển lên Việt Bắc. Đến tháng 5 năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến ở và làm việc tại xã Phú Đình, tỉnh Thái Nguyên trở thành trung tâm căn cứ địa Việt Bắc. Tỉnh Thái Nguyên đã tiếp nhận 12.000 người từ các tỉnh khác tản cư đến tính đến tháng 2 năm 1947. Tỉnh Bắc Kạn cũng tiếp nhận nhiều người tản cư từ miền xuôi, thị xã Bắc Kạn trở nên tấp nập, sầm uất hơn hẳn trước đó.

Theo lời kêu gọi của Hồ Chí Minh, nhân dân Thái Nguyên thực hiện tiêu thổ kháng chiến, tự dỡ bỏ hoặc phá hoại tất cả công trình và nhà cửa. Công tác tự phá hoại tại tỉnh Bắc Kạn được tiến hành chậm và ít kết quả hơn. Quân Pháp bắt đầu Chiến dịch Việt Bắc bằng việc tiến hành nhảy dù xuống tỉnh Bắc Kạn vào ngày 7 tháng 10 năm 1947, do lầm tưởng Bắc Kạn là thủ đô chính trị mới của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ngày 24 tháng 8 năm 1949, Bắc Kạn trở thành tỉnh đầu tiên được giải phóng. Năm 1948, tỉnh ủy Thái Nguyên bị cảnh cáo vì hãng Việt Thái (cơ quan của tỉnh bộ) làm ăn thua lỗ gây thất thoát lớn về công quỹ, mờ ám về sổ sách. Cùng năm, quân cách mạng bắt đầu tiến hành "tiễu phỉ" tại khu vực Pác Nặm. Quân đội Pháp nhiều lần tấn công Thái Nguyên bằng cả bộ binh và không quân. Năm 1953-1954, tại xã Phú Đình, Bộ Chính trị quyết định về việc tiến hành chiến dịch Điện Biên Phủ.

Thái Nguyên được Trung ương Đảng và chính phủ chọn làm nơi thí điểm chính sách ruộng đất. Tháng 11 năm 1952, Trung ương Đảng chọn hai xã trên địa bàn để thí điểm thực hiện chính sách giảm tô. Đến tháng 12 năm 1953, Trung ương Đảng chọn sáu xã thuộc huyện Đại Từ làm thí điểm cải cách ruộng đất, nhằm rút kinh nghiệm để thực hiện cách mạng ruộng đất trên cả nước. Các đội giảm tô và cải cách ruộng đất phạm phải sai lầm nghiêm trọng như đấu tố tràn lan, nên tình hình nông thôn tỉnh Thái Nguyên hết sức phức tạp, mất đoàn kết nghiêm trọng. Cuối năm 1956, tỉnh Thái Nguyên bắt đầu thực hiện chính sách sửa sai. Các xã miền núi trong tỉnh Thái Nguyên và tỉnh Bắc Kạn không tiến hành cải cách ruộng đất như vùng trung du và đồng bằng mà thực hiện giảm tô và cải cách dân chủ, do đại đa số là nông dân lao động, còn thành phần bần cố nông chủ yếu là người Kinh đến làm thuê. Đầu năm 1955, nạn đói lan rộng ở tỉnh Thái Nguyên.

Tháng 8 năm 1956, Khu tự trị Việt Bắc chính thức được thành lập, thủ phủ là thị xã Thái Nguyên. Khu tự trị ban đầu gồm có các tỉnh Thái Nguyên, Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Tuyên Quang. Chu Văn Tấn là Chủ tịch Ủy ban hành chính Khu tự trị Việt Bắc và Bí thư Khu ủy Quân khu Việt Bắc trong suốt thời gian khu tự trị tồn tại. Đến ngày 3 tháng 11 năm 1961, chức năng và quyền hạn của khu tự trị Việt Bắc bị Trung ương Đảng thu hẹp, từ cấp chỉ đạo xuống chỉ còn là cấp đôn đốc, kiểm tra. Tỉnh Thái Nguyên cũng hình thành các hợp tác xã nông nghiệp, hợp tác xã tiểu thủ công nghiệp, và thành lập công ty hợp doanh với các hộ tư sản và tiểu chủ. Trong giai đoạn này, nạn phá rừng ngày càng nhiều, mỗi năm tỉnh Bắc Thái mất khoảng 100&nbsp;km² rừng.

Công trường khu Gang thép Thái Nguyên được bắt đầu vào năm 1959, có hơn 22 nghìn người từ nhiều nơi đến đây làm việc, xây dựng khu công nghiệp luyện kim đầu tiên của Việt Nam. Năm 1960, hàng loạt xí nghiệp quốc doanh về các ngành nghề cơ khí, vật liệu xây dựng, lâm sản, thực phẩm, dệt may được hình thành và đi vào hoạt động tại tỉnh Thái Nguyên. Thành phố Thái Nguyên được thành lập ngày 19 ngày 10 năm 1962. Ngày 21 tháng 4 năm 1965, Ủy ban Thường vụ Quốc hội phê chuẩn việc hợp nhất hai tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên thành tỉnh Bắc Thái. Ngày 14 tháng 4 năm 1967, thị xã Bắc Kạn trở thành thị trấn Bắc Kạn trực thuộc huyện Bạch Thông.

Tỉnh Bắc Thái có các cơ sở kinh tế quan trọng và hệ thống các nhà máy phục vụ cho quân sự nên là một mục tiêu ném bom phá hoại của quân đội Hoa Kỳ trong Chiến tranh Việt Nam. Đầu tháng 8 năm 1965, 80% cư dân trung tâm thành phố Thái Nguyên phải đi sơ tán. Tháng 9 năm 1965, thị xã Bắc Kạn là nơi đầu tiên trong khu tự trị Việt Bắc bắn rơi máy bay Mỹ. Từ giữa năm 1966, quân đội Hoa Kỳ tập trung oanh tạc nhằm hủy diệt khu Gang thép Thái Nguyên. Đến tháng 4 năm 1972, quân đội Hoa Kỳ lại tiến hành oanh tạc miền Bắc, và có mức độ ác liệt hơn nhiều so với lần thứ nhất. Trong Chiến tranh Việt Nam, tỉnh Thái Nguyên cũ có 43.800 chiến sĩ tham chiến tại mặt trận, với 7.790 người mất và 7.800 người bị thương. Tỉnh Bắc Kạn cũ có 9.021 chiến sĩ ra mặt trận, với hơn 2.000 người mất.

Từ năm 1962-1967, tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn tiếp nhận khoảng 50.000 người di cư chủ yếu từ Thái Bình, Hải Hưng theo chính sách của Trung ương. Do ruộng đất của địa phương vốn đã thiếu, người bản địa cảm thấy khó khăn do phải san sẻ ruộng đất, và bị ảnh hưởng đến phong tục. Người dân phải phá rừng để khai hoang làm rẫy, làm trầm trọng thêm nạn phá rừng, nhưng một số nơi hướng dẫn người di cư chuyển sang trồng cây công nghiệp, trồng chè, tình hình của họ dần ổn định. Giai đoạn này tỉnh cũng có chính sách đưa người Dao từ vùng cao xuống vùng thấp để trồng lúa và làm công nhân. Từ năm 1965 đến năm 1971, các trường đại học kỹ thuật - công nghiệp, sư phạm, y - dược, nông lâm lần lượt được thành lập tại Thái Nguyên.

### Thời kỳ 1975-1997

Sau khi chiến tranh kết thúc, khu tự trị Việt Bắc bị giải thể vào ngày 27 tháng 12 năm 1975. Tình hình cung ứng lương thực sau chiến tranh hết sức khó khăn, Thái Nguyên càng khó khăn hơn do trên 60% lương thực được nhà nước cung cấp cho các đối tượng theo sổ gạo. Nông nghiệp trong tỉnh phát triển chậm, tổ chức hợp tác xã nông nghiệp có những hạn chế và yếu kém, trong khi kinh tế cá thể từng bước lấn án kinh tế tập thể, phá vỡ quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở nông thôn. Do quản lý yếu kém, rừng bị tàn phá nặng nề, diện tích rừng nhanh chóng bị thu hẹp. Các ngành công nghiệp và thủ công nghiệp phát triển chậm, chưa đáp ứng được yêu cầu phục vụ đời sống và sản xuất. Năm 1976, tình trạng đói giáp hạt xảy ra ở một số nơi trong tỉnh.

Công trình thủy lợi hồ Núi Cốc được khởi công vào năm 1973, phục vụ cho khu công nghiệp Gang Thép và sản xuất nông nghiệp, là một công trình trọng điểm của Nhà nước Việt Nam khi đó. Các vùng cây trồng tập trung và chuyên canh, chủ yếu là chè, được hình thành để phục vụ cho xuất khẩu. Ngày 29 tháng 12 năm 1978, hai huyện Ngân Sơn, Chợ Rã của tỉnh Bắc Thái được nhập vào tỉnh Cao Bằng. Khi Chiến tranh biên giới Việt-Trung bùng phát, hơn 25.000 người từ Cao Bằng và Lạng Sơn sơ tán đến tỉnh.

Sau Đổi mới, đến đầu năm 1988, chính quyền tỉnh chủ trương hoàn chỉnh một bước khoán sản phẩm, bỏ bớt tình trạng bao cấp trong các hợp tác xã nông nghiệp. Cũng trong năm này, tình trạng thiếu đói xảy ra ở phạm vi rộng và nghiêm trọng hơn những năm trước, đặc biệt là tại các huyện vùng thấp phía nam và khu vực trồng cây công nghiệp. Theo chủ trương của tỉnh, các đơn vị sản xuất công nghiệp trên địa bàn tỉnh chuyển hướng sản xuất, thay đổi mặt hàng phù hợp yêu cầu của thị trường. Năm 1989, lần đầu tiên tỉnh giải quyết được vấn đề lương thực cho người dân thuộc cả khu vực nông nghiệp và phi nông nghiệp. Trong giai đoạn này, một số mặt văn hóa - xã hội bị xuống cấp nghiêm trọng, như chất lượng giáo dục giảm sút, hoạt động của các đoàn nghệ thuật chưa phục vụ tốt, chất lượng khám chữa bệnh giảm sút nhiều. Ngày 16 tháng 7 năm 1990, có quyết định tái thành lập thị xã Bắc Kạn.

Sự kiện chế độ cộng sản tại Liên Xô và Đông Âu sụp đổ có tác động đến kinh tế trong tỉnh, do hầu hết các cơ sở công nghiệp đều do các nước này giúp đỡ, nên phụ thuộc vào thiết bị, kỹ thuật và vật tư. Đây cũng là thị trường xuất khẩu truyền thống cho hàng thủ công mỹ nghệ của tỉnh. Chính quyền tỉnh chủ trương chỉ đầu tư vào các xí nghiệp quốc doanh có hiệu quả, các xí nghiệp quốc doanh còn lại bị giải thể hoặc chuyển đổi hình thức sở hữu. Nguồn vốn và năng lực kinh doanh của nhiều thành phần kinh tế trong và ngoài tỉnh được huy động, thúc đẩy nền kinh tế của tỉnh sang sản xuất hàng hoá. Chính quyền tỉnh cũng cho sắp xếp lại y tế và giáo dục trên địa bàn, chống xuống cấp các cơ sở y tế và giáo dục. Do tỉnh có nhiều điểm khai thác vàng sa khoáng, nên giai đoạn này nảy sinh nhiều tệ nạn xã hội như thuốc phiện, ma túy, mại dâm, cờ bạc. Cơ cấu kinh tế nhiều thành phần được hình thành, kinh tế tư nhân phát triển ở tất cả các lĩnh vực. Tốc độ tăng trưởng kinh tế của tỉnh năm 1995 đạt 9,6%, cao nhất từ trước đến lúc bấy giờ.

### Thời kỳ từ 1997

Ngày 1 tháng 1 năm 1997, tỉnh Bắc Thái chính thức được chia tách thành tỉnh Bắc Kạn và tỉnh Thái Nguyên, hai huyện Ngân Sơn và Ba Bể của tỉnh Cao Bằng được chuyển về tỉnh Bắc Kạn. Tỉnh Bắc Kạn mới tái lập có tình hình kinh tế - xã hội kém phát triển, có nền kinh tế thuần nông cùng cơ sở vật chất và hạ tầng yếu kém. Tỉnh Thái Nguyên có nhiều cơ sở công nghiệp của Trung ương nhưng đến lúc này đã trở nên lạc hậu, cộng thêm chậm đổi mới đầu tư nên có hiệu quả kinh tế thấp, sức cạnh tranh trên thị trường yếu. Khủng hoảng tài chính châu Á từ năm 1997 ảnh hưởng xấu đến kinh tế Thái Nguyên, giá trị sản xuất các doanh nghiệp quốc doanh trung ương giảm vào năm 1998-1999. Tuy nhiên, đến năm 2000, các doanh nghiệp dần ổn định và phát triển.

Trong thập niên 2000, tỉnh Thái Nguyên có các dự án công nghiệp trọng điểm như cải tạo khu Gang thép Thái Nguyên, hình thành khu công nghiệp Sông Công, nhà máy nhiệt điện Cao Ngạn. Đến năm 2005, sản xuất công nghiệp của tỉnh Thái Nguyên thoát khỏi trạng thái trì trệ, kinh tế của tỉnh tăng trưởng với bình quân 9,5% mỗi năm. Tuy nhiên, dự án mở rộng giai đoạn II của Công ty Gang thép Thái Nguyên gây thiệt hại lớn về tiền và tài sản của Nhà nước. Các vùng sản xuất chè tập trung được hình thành ở một số địa phương, áp dụng khoa học kỹ thuật giúp tăng năng suất, nâng cao chất lượng chè. Về lâm nghiệp, tỉnh Thái Nguyên chuyển hướng tăng trồng cây có giá trị làm nguyên liệu chế biến gỗ ván dăm như cây keo lai. Năm du lịch quốc gia Thái Nguyên 2007 được tổ chức với chủ đề "Về thủ đô gió ngàn - chiến khu Việt Bắc".  Từ năm 2008, hoạt động buôn bán và nghiện hút ma túy tại Thái Nguyên có chiều hướng giảm. Tại tỉnh Bắc Kạn, nhiều doanh nghiệp thất bại khi đầu tư các dự án công nghiệp trên địa bàn, nguyên nhân được cho là do thiếu vốn, công nghệ lạc hậu, hay năng lực hạn chế. Bắc Kạn thực hiện tốt việc quản lý bảo vệ và phát triển rừng, là tỉnh có độ che phủ rừng cao nhất cả nước với 73,4% theo số liệu năm 2020.

Trong thập niên 2010, Quốc lộ 3 mới (đường cao tốc Hà Nội - Thái Nguyên) được hoàn thành vào năm 2014, quốc lộ 3 cũ qua địa bàn tỉnh cũng được nâng cấp, đường Thái Nguyên - Chợ Mới được xây dựng. Đầu năm 2013, Tập đoàn Samsung của Hàn Quốc bắt đầu triển khai tổ hợp công nghệ cao tại khu công nghiệp Yên Bình của tỉnh Thái Nguyên. Sự ra đời của tổ hợp này và các dự án phụ trợ khiến công nghiệp Thái Nguyên có bước phát triển vượt bậc, giá trị xuất khẩu của tỉnh tăng vọt, và tuyển dụng một lượng lớn người lao động. Festival Trà quốc tế Thái Nguyên được tổ chức lần đầu tiên vào năm 2011. Năm 2013, việc xây dựng mỏ đa kim Núi Pháo cơ bản hoàn thành, là dự án mỏ đa kim lớn nhất Việt Nam cho đến khi đó. Ngày 11 tháng 3 năm 2015, thị xã Bắc Kạn có nghị quyết chuyển thành thành phố Bắc Kạn, địa phương này phát triển thành một đô thị hiện đại. Sau khi tái lập tỉnh, Bắc Kạn có sự phát triển vượt bậc so với trước, hạ tầng giao thông được đầu tư đến tận các xóm, trường học được xây dựng khang trang, có điều kiện đầu tư phát triển kinh tế đồi rừng.

Đại dịch COVID-19 bùng phát tại tỉnh Thái Nguyên cũ vào đầu năm 2022, số ca nhiễm bệnh tăng cao nhưng số ca tử vong thấp. Trong trận lụt sau bão Yagi vào tháng 9 năm 2024, mức nước sông Cầu tại trạm Gia Bẩy vượt trận lụt lịch sử năm 1959. Ngày 12 tháng 6 năm 2025, hai tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên được hợp nhất thành tỉnh Thái Nguyên. Do mưa lũ từ bão Matmo vào tháng 10 năm 2025, mức nước sông Cầu tại trạm Gia Bẩy vượt mức lụt lịch sử năm trước, khiến hơn 200.000 nhà trong tỉnh bị ảnh hưởng.

## Địa lý
Thái Nguyên thuộc vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Tỉnh có diện tích là 8.375,21&nbsp;km², trước khi sáp nhập vào năm 2025 thì tỉnh Bắc Kạn có diện tích 4.853,25&nbsp;km² và tỉnh Thái Nguyên có diện tích là 3.521,96&nbsp;km². Thái Nguyên giáp với tỉnh Cao Bằng ở phía bắc, giáp với tỉnh Lạng Sơn ở phía đông, giáp với tỉnh Bắc Ninh, thành phố Hà Nội và tỉnh Phú Thọ ở phía nam, giáp với tỉnh Tuyên Quang ở phía tây. Trong đó, ranh giới tự nhiên giữa Thái Nguyên và Phú Thọ là dãy núi Tam Đảo Khu vực thủ phủ của tỉnh Thái Nguyên cách trung tâm Hà Nội 75&nbsp;km, cách sân bay quốc tế Nội Bài 50&nbsp;km, cách cụm cảng Hải Phòng khoảng 200&nbsp;km, cách biên giới Trung Quốc theo hướng Lạng Sơn khoảng 170 km. Xã Bằng Thành là xã xa nhất về phía Bắc, cách trung tâm hành chính tỉnh gần 200&nbsp;km. Phường Trung Thành là cửa ngõ phía Nam của tỉnh, giáp với Hà Nội

Năm 1677, Cao Bằng được tách khỏi Thái Nguyên để trở thành trấn Cao Bằng. Đầu thế kỷ 19, một phần đất phía Nam của Thái Nguyên được chuyển về Bắc Ninh, bao gồm thủ phủ của Thái Nguyên (nay thuộc khu vực Sóc Sơn) khi đó, thủ phủ Thái Nguyên chuyển đến khu vực hiện nay. Năm 1890, huyện Bình Xuyên tách khỏi Thái Nguyên để nhập vào tỉnh Sơn Tây. Năm 1894, khu vực Bắc Sơn được tách khỏi Thái Nguyên. Năm 1901, bốn tổng của tỉnh Bắc Giang, trong đó có khu vực phía Bắc sông Công của huyện Đa Phúc, được chuyển sang Thái Nguyên. Năm 1913, hai xã của châu Định Hoá được chuyển sang tỉnh Tuyên Quang.

### Địa hình

Thái Nguyên là tỉnh miền núi và trung du, địa hình có tính đa dạng. Khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ có địa hình núi cao, cao hơn các tỉnh xung quanh, các mạch núi cánh cung chi phối địa hình. Cánh cung Ngân Sơn chạy liên tục từ nam Cao Bằng dọc theo phía Đông của Bắc Kạn, tạo thành hình cánh cung rõ rệt. Dãy núi này có nhiều đỉnh núi cao như đỉnh Cốc Xô cao 1.131 m ở xã Côn Minh. Cánh cung Sông Gâm kéo dài dọc theo phía Tây của Bắc Kạn. Khu vực này có đỉnh Phja Bjoóc cao 1.575 m là đỉnh núi cao nhất tỉnh Bắc Kạn cũ, cùng nhiều đỉnh cao trên 1.000 m. Xen giữa hai cánh cung là nếp lõm thuộc hệ thống thung lũng các con sông. Địa hình tỉnh Bắc Kạn cũ có thể chia làm ba khu vực: Phía Đông là cánh cung Ngân Sơn mang tính điển hình nhất ở vùng Đông Bắc, có cấu tạo tương đối thuần nhất, chủ yếu thuận lợi phát triển lâm nghiệp; phía Tây cũng là những khối núi cao; khu vực trung tâm dọc thung lũng sông Cầu có địa hình thấp hơn nhiều, thích hợp phát triển nông nghiệp.

Địa hình tỉnh Thái Nguyên trước khi sáp nhập chủ yếu là đồi núi thấp chạy theo hướng Bắc - Nam. Phía Tây Nam có dãy núi Tam Đảo với đỉnh cao nhất đạt 1.591 m. Ở phía bắc có dãy Ngân Sơn từ Bắc Kạn kéo xuống Võ Nhai, cùng với dãy núi Bắc Sơn có hướng Tây Bắc - Đông Nam. Mực địa hình chủ yếu của tỉnh Thái Nguyên cũ là 200 – 600 m. Thái Nguyên cũ có ba vùng địa hình: Vùng núi phía Tây và Tây Bắc, vùng núi phía Đông, vùng có địa hình thấp dưới 100 m từ nam Phú Lương về phía Nam. Phía Đông có dãy núi đá vôi đồ sộ kéo dài từ La Hiên đến Bắc Sơn, cùng những khối núi đá vôi lớn gồm Thần Sa và Phương Giao.

Một dải từ Hà Châu đến cầu Đa Phúc thuộc vùng rìa đồng bằng Bắc Bộ, cao 10 – 15 m so với mực nước biển. Vùng Phú Bình và Phổ Yên cũ phần lớn có địa hình đồng bằng thung lũng sông và đồi thấp. Kiểu đồng bằng đáy thung lũng và cánh đồng karst phân bổ ở Võ Nhai và các vùng phía Bắc khác của Thái Nguyên cũ. Đồng bằng giữa núi có thể tìm thấy ở Vạn Phú hay Trại Cau. Vùng có độ dốc 4 - 8° chiếm phần lớn diện tích vùng Phú Bình và Phổ Yên cũ, độ dốc phổ biến của tỉnh Thái Nguyên cũ là 16 - 25°, vùng núi đá vôi có độ dốc rất lớn và có khi dốc đứng gần 90°. Phần lớn địa hình tỉnh Bắc Kạn cũ có độ dốc lớn trên 15°, chiếm 83,76% diện tích tự nhiên. Tại tỉnh Bắc Kạn cũ, xen giữa các dãy đồi núi là những dải đất thấp, tương đối bằng phẳng, như cánh đồng Nam Cường hay Mỹ Thanh.

Phần lớn lãnh thổ tỉnh Thái Nguyên cũ có lịch sử hình thành suốt Trung sinh, kết thúc cách nay 67 triệu năm. Sau khi được hình thành xong, lãnh thổ tồn tại dưới chế độ lục địa liên tục trong 50 triệu năm, địa hình được san bằng thành bình nguyên. Đến tạo sơn Himalaya cách đây 25 triệu năm, Thái Nguyên được nâng cao, có thể từ 200–500 m tùy nơi, làm cho địa hình trẻ lại. Các núi cổ lại lộ ra, tạo lập địa hình như lúc hình thành vào cuối Trung sinh. Trong địa phận Thái Nguyên cũ, phức nếp lồi Bắc Thái chiếm phần lớn diện tích từ thủ phủ tỉnh trở lên phía bắc, nhìn chung là một vùng nâng tương đối gồm các đá Paleozoi. Từ thủ phủ tỉnh trở xuống thuộc võng chồng An Châu, được hình thành mạnh mẽ vào thời kỳ Trias đến Creta.

### Khí hậu

Khí hậu khu vực thuộc tỉnh Bắc Kạn cũ có sự phân hoá theo độ cao và hướng núi. Mùa hè có nhiệt độ cao và mưa nhiều, mùa đông nhiệt độ thấp và mưa ít, chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc. Nhiệt độ trung bình hàng năm của khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ là từ 20 - 22&nbsp;°C, nhiệt độ thấp tuyệt đối từng ghi nhận được là -2&nbsp;°C ở huyện Ngân Sơn cũ. Nhiệt độ trung bình năm có thể cao hơn 22&nbsp;°C ở thung lũng sông Cầu và vùng cao dưới 200 m. Nhiệt độ trung bình ở hầu hết Bắc Kạn cũ có thể cao đến 25,7 - 27,5&nbsp;°C vào tháng 7; và hạ xuống 12,1 - 14,4&nbsp;°C vào tháng 1, những nơi cao hơn 1.000 m có thể còn xuống tới 10&nbsp;°C và thấp hơn. Bắc Kạn cũ có băng giá, rét đậm và rét hại kéo dài, ảnh hưởng lớn đến cây trồng, vật nuôi. Số giờ nắng trung bình của khu vực là 1.555 giờ, các tháng mùa đông chỉ có khoảng 55 - 60 giờ nắng. Khí hậu của khu vực có nhiều thuận lợi cho việc phát triển một số cây trồng cận nhiệt đới và ôn đới.

Bắc Kạn cũ có lượng mưa thấp so với các tỉnh Đông Bắc do bị hai cánh cung Ngân Sơn và Sông Gâm che chắn. Lượng mưa trung bình năm ở mức 1.400 - 1.600&nbsp;mm, và tập trung nhiều vào mùa hạ. Mùa mưa nóng ẩm từ tháng 5 đến tháng 10, chiếm 70 - 80% lượng mưa cả năm; mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, chỉ chiếm khoảng 20 - 25% lượng mưa, tháng mưa ít nhất là tháng 12. Độ ẩm trung bình trên toàn tỉnh là 84%. Khu vực Na Rì và Ba Bể cũ là những nơi có lượng mưa ít hơn. Do địa hình đồi núi chiếm ưu thế tại Bắc Kạn cũ, nên không khí có khả năng lưu thông không lớn, cộng thêm độ ẩm không khí cao khiến cho khả năng bốc thoát hơi nước của thực vật không nhiều, chỉ khoảng 900&nbsp;mm/năm.

Khí hậu khu vực thuộc tỉnh Thái Nguyên cũ có tính chuyển tiếp giữa đồng bằng và miền núi. Biên độ dao động nhiệt độ ngày và đêm lớn hơn đồng bằng sông Hồng khoảng 0,5 - 1&nbsp;°C. Mưa tại khu vực thường lớn hơn vùng đồng bằng, còn gió thì yếu hơn. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 22 - 23&nbsp;°C, giảm còn 20&nbsp;°C ở vùng đồi núi cao khoảng 600 m. Nhiệt độ trung bình dưới 17&nbsp;°C từ tháng 12 đến tháng 2, vùng đồi núi cao hơn 400 m có thể có 5 tháng lạnh. Tháng 1 là tháng lạnh nhất, nhiệt độ trung bình là 15 - 16&nbsp;°C ở vùng thấp, dưới 12&nbsp;°C ở vùng núi. Vùng thấp có 5 tháng có nhiệt độ trung bình vượt quá 25&nbsp;°C và tháng nóng nhất là tháng 7. Ở các vùng núi thì mùa nóng chỉ kéo dài 3 tháng, những vùng núi cao như Tam Đảo không có tháng nào có nhiệt độ trung bình vượt quá 25&nbsp;°C. Số giờ nắng trung bình tại khu vực thành phố Thái Nguyên cũ là 1.690 giờ, trong tỉnh trời âm u vào mùa đông và chỉ đạt 30% số giờ nắng của mùa hè. Mỗi năm khu vực có 20 - 30 ngày có thời tiết nồm, riêng tháng 3 có trên dưới 12 ngày. Gió tây khô nóng có nguồn gốc từ vịnh Bengal ảnh hưởng đến Thái Nguyên trong một số ngày vào tháng 5 - 7.

Lượng mưa trung bình năm tại khu vực tỉnh Thái Nguyên cũ là 1.600 - 1.900&nbsp;mm, vùng Phú Bình cũ có thể dưới 1.450&nbsp;mm. Phía Đông có ít mưa hơn hơn phía Tây một cách rõ rệt. Vùng chân núi Tam Đảo của Thái Nguyên có lượng mưa trung bình năm trên 2.000 m. Lượng mưa vào tháng 7 - 8 thường vượt quá 300&nbsp;mm, và đạt trên 400&nbsp;mm tại vùng núi đón gió. Lượng mưa từ tháng 5 đến tháng 10 chiếm 85 - 90% lượng mưa cả năm. Phần lớn tỉnh Thái Nguyên cũ có 3 - 4 tháng mùa khô, riêng vùng Phú Bình có 5 tháng. Độ ẩm trung bình năm tại khu vực là 82 - 84%. Trong vùng miền núi phía Bắc, chỉ có tỉnh Thái Nguyên cũ là có thể phân biệt một mùa khô khá rõ trong tháng 11 - 12. Khu vực Võ Nhai và Phú Bình hay xuất hiện thời tiết sương muối vào cuối tháng 12. Ở phía Tây Thái Nguyên cũ, gió thổi mạnh vào tháng 4 - 5, ở phía Đông thì gió thổi mạnh vào tháng 1-2.

### Thủy văn

Tỉnh Thái Nguyên có mạng lưới sông suối khá dày. Sông suối khu vực phía Bắc tỉnh thuộc Bắc Kạn cũ có đặc điểm chung là lòng nhỏ và dốc, nên tốc độ dòng chảy lớn. Lưu vực sông Cầu chiếm 90% diện tích của tỉnh Thái Nguyên cũ, lưu vực sông Rong tại Võ Nhai cũ thuộc hệ thống sông Thương. Lưu vực sông Cầu trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn cũ có diện tích là 1.372,78&nbsp;km², là nơi sinh sống của khoảng một nửa dân số khu vực. Diện tích lưu vực sông Năng tính đến thác Đầu Đẳng là 1.890&nbsp;km², thuộc phần tây bắc của Thái Nguyên; sông Năng dài 70 km trên địa bàn tỉnh và chảy vào sông Gâm. Diện tích lưu vực sông Nà Rì - sông Bắc Giang trên địa bàn là khoảng 1.200&nbsp;km², thuộc phần đông bắc tỉnh, thuộc lưu vực sông Bằng Giang - Kỳ Cùng. Diện tích lưu vực sông Phó Đáy trên địa bàn khoảng 250&nbsp;km², thuộc nam huyện Chợ Đồn cũ, sông Phó Đáy chảy vào sông Lô. Một phần địa bàn của tỉnh thuộc lưu vực sông Bằng Giang.

Sông Cầu bắt nguồn từ vùng núi Tam Tao của xã Chợ Đồn, ở độ cao trên 1.200 m, thuộc hệ thống sông Thái Bình. Đoạn sông Cầu chảy trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn cũ dài khoảng 105&nbsp;km và qua Thái Nguyên cũ dài khoảng 100&nbsp;km. Vùng thượng lưu kéo dài đến Chợ Mới nằm giữa vùng núi cao nên lòng sông hẹp, nhiều thác ghềnh và độ dốc lớn; trung lưu từ Chợ Mới đến đập Thác Huống; hạ lưu từ Thác Huống có độ dốc lòng sông rất nhỏ. Các phụ lưu tả và hữu của sông Cầu tại tỉnh Thái Nguyên tạo thành hình lông chim rõ rệt, khiến lũ sông Cầu không quá đột ngột. Các phụ lưu chính của sông Cầu trên địa bàn Thái Nguyên là sông Chợ Chu, sông Nghinh Tường, sông Đu, sông Mo Linh, sông Công. Trong số này, sông Công dài 96&nbsp;km là phụ lưu lớn nhất và chiếm khoảng 40% lượng nước của sông Cầu, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nước tưới cho tả ngạn sông Cầu. Tháng 2 là tháng có dòng chảy thấp nhất trên phần lớn các sông tại Thái Nguyên cũ, chỉ chiếm 1-2% tổng lượng dòng chảy hàng năm.

Hồ Ba Bể thuộc xã Ba Bể là hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất Việt Nam, nằm ở độ cao khoảng 145 m so với mực nước biển. Nước từ hồ chảy ra sông Năng. Hồ có chiều dài hơn 8&nbsp;km, nơi rộng nhất 2&nbsp;km, diện tích mặt nước khoảng 6,50&nbsp;km², độ sâu trung bình 20 m. Hồ Núi Cốc được xây dựng từ năm 1973, đập chính dài 480 m và cao 26 m ngăn dòng sông Công tại xã Đại Phúc. Hồ có diện tích mặt nước 25&nbsp;km², chỗ dài nhất là 12&nbsp;km và chỗ rộng nhất là 3&nbsp;km, dung tích 175 triệu m³ nước. Hồ có vai trò rất quan trọng trong điều tiết lũ sông Công, cung cấp nước tưới cho cây trồng, công nghiệp, và nước sinh hoạt. Hồ Nặm Cắt tại xã Phong Quang có diện tích lòng hồ là 87 ha, giúp cung cấp nước cho đô thị trung tâm phía Bắc tỉnh. Một số hồ thủy lợi lớn khác của tỉnh là Bảo Linh, Ghềnh Chè, Suối Lạnh, Trại Gạo, Quán Chẽ, Bản Chang, Vai Miếu. Tỉnh có một phần nhỏ của hồ thủy điện Tuyên Quang.

Đập Thác Huống tại phường Gia Sàng được khánh thành từ năm 1929, để lấy nước sông Cầu cho công trình thủy nông Thác Huống (sông Máng). Toàn bộ tuyến kênh này dài hơn 52&nbsp;km, đảm bảo nước tưới cho khu vực Phú Bình và một phần của tỉnh Bắc Ninh. Kênh chính hồ Núi Cốc có chiều dài khoảng 18&nbsp;km, dẫn nước đến khu vực Phú Bình. Thái Nguyên cũ có tài nguyên nước mặt khá phong phú, khoảng trên 2 tỷ m³. Về nước ngầm, khu vực này có khả năng cung cấp nước mang tính cục bộ, nhưng có độ khoáng hoá khá lớn trên 10g/l, có điểm nước khoáng La Hiên. Nước dưới đất trong khu vực thường nằm ở độ sâu tương đối lớn, do đó việc khai thác nước ngầm không dễ dàng.

### Thổ nhưỡng

Xu hướng chung của toàn bộ lớp phủ đất miền đồi núi khu vực tỉnh Thái Nguyên cũ là bị feralit mạnh mẽ. Phần lớn đất đồi núi khu vực này có dung tích hấp thu thấp, nghèo cation kiềm trao đổi, tỉ lệ các khoáng trong đất rất thấp. Nhìn chung, do thành phần đá mẹ thống trị ở khu vực là đá phiến và sa diệp thạch cùng các sản phẩm phá hủy từ chúng, nên đất có chất lượng yếu hoặc trung bình về mặt nông học. Theo đặc điểm, đất khu vực Thái Nguyên cũ gồm có: Đất feralit màu vàng nhạt trên núi thấp chiếm 48,1% diện tích, thường phân bổ ở độ cao trên 200 m, hình thành do phong hoá từ đá mácma, đá biến chất và đá trầm tích. Đất feralit điển hình vùng đồi và núi thấp chiếm 31,1% diện tích, chủ yếu hình thành trên cát kết, bột kết, phiến sét và một phần phù sa cổ kiến tạo. Đất feralit trên đá vôi có màu nâu đỏ, chủ yếu ở Võ Nhai. Đất dốc tụ phù sa chiếm 12,4% diện tích, nằm ở ven sông suối, trong các thung lũng hẹp hoặc các bãi đá chân núi. Đất ngập nước phân bổ chủ yếu dọc theo sông Công và phía nam Phổ Yên.

Trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn cũ, nhóm đất đỏ vàng là nhóm có diện tích lớn nhất, chiếm 85,51%. Trong đó, đất đỏ vàng trên đá sét và biến chất chiếm 53,32% diện tích, đất vàng đỏ trên đá macma axit chiếm 14,26% diện tích, đất đỏ nâu trên đá vôi chiếm 11,61% diện tích và có nhiều ở Na Rì. Các loại đất này có độ dày tầng đất thường lớn hơn 100&nbsp;cm, với độ dày tầng canh tác trung bình khoảng 15&nbsp;cm và 16&nbsp;cm. Nhóm đất thung lũng có diện tích 9,93&nbsp;km². Nhóm đất mùn vàng đỏ trên núi có diện tích 215,12&nbsp;km², phân bố trên địa hình đồi núi cao. Nhóm đất phù sa có diện tích 88,31&nbsp;km², phân bố thành dải hẹp ven các sông. Nhóm đất đen có diện tích 51 ha, phân bố tại vùng Ba Bể và Bạch Thông. Đá vôi tập trung ở các vùng như Na Rì và Chợ Mới, với diện tích khoảng 564,11&nbsp;km².

Theo điều tra năm 2018 tại tỉnh Bắc Kạn cũ, diện tích đất sản xuất nông nghiệp là 44.116 ha. Trong đó, diện tích đất trồng lúa là 19.671 ha, bình quân toàn tỉnh đạt 609 m²/người. Đất trồng cây hàng năm khác có diện tích 16.266 ha. Đất trồng cây lâu năm có tổng diện tích 8.180 ha. Diện tích đất lâm nghiệp là 413.366 ha, chiếm 85,06% diện tích tự nhiên toàn tỉnh. Trong đó, đất rừng sản xuất là 295.484 ha, đất rừng phòng hộ là 90.742 ha, diện tích rừng đặc dụng có 27.140 ha. Theo điều tra năm 2017 tại tỉnh Thái Nguyên cũ, diện tích đất sản xuất nông nghiệp là 112.190 ha. Trong đó, diện tích đất trồng lúa là 44.895 ha, đất trồng cây hàng năm khác là 16.284 ha, đất trồng cây lâu năm là 51.011 ha. Diện tích đất lâm nghiệp có rừng của Thái Nguyên cũ trong năm này là 185.844 ha. Trong đó, diện tích đất rừng sản xuất là 109.642 ha, đất rừng phòng hộ là 36.844 ha, đất rừng đặc dụng là 39.358 ha. Diện tích đất phi nông nghiệp là 45.005 ha.

### Hệ sinh thái

Khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ có hơn 1.790 loài thực vật, 84 loài thú, 314 loài chim, 69 loài lưỡng cư - bò sát, 1.091 loài côn trùng, 109 loài cá. Trong đó, có 213 loài động, thực vật quý hiếm, có giá trị bảo tồn cao. Rừng rậm thường xanh nhiệt đới từng bao phủ toàn bộ diện tích tỉnh Thái Nguyên cũ trước khi con người tác động. Hệ thực vật ít nhất là có 2.000 loài; hệ động vật có 422 loài chim, thú, bò sát, ếch nhái; vẫn còn một số loài quý hiếm. Sau sáp nhập tỉnh năm 2025, tỷ lệ che phủ rừng của tỉnh Thái Nguyên đạt hơn 62,3%.

Vườn quốc gia Ba Bể có diện tích là 100,48&nbsp;km², phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là 38,46&nbsp;km², là một phức hệ sông, hồ, rừng trên núi đá vôi. Vườn có các loài cây gỗ quý hiếm như: nghiến, đinh, lim, trúc dây, lát hoa; trong đó, trúc dây là một loài tre đặc hữu của Ba Bể. Đây là trung tâm đa dạng và đặc hữu cao nhất về loài lan không chỉ của Việt Nam mà còn của toàn Đông Nam Á. Các loài động vật đặc hữu quý hiếm trong vườn là voọc đen má trắng, gấu ngựa, vạc hoa, cá cóc bụng hoa, cầy vằn bắc, rắn hổ mang chúa. Vườn có các thảo dược quý như bảy lá một hoa, lan hành, ba kích, hoàng đằng, mã tiền rừng.

Khu Bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc nằm tại vùng Bắc Chợ Đồn có các loài thực vật quý hiếm như nghiến, trai, đinh, các loài Lan (Lan hài) và một số loài dược liệu quý như đẳng sâm, ba kích, kê huyết đằng; các loài động vật quý hiếm như khỉ đen, khỉ mốc, cu li lớn, cu li nhỏ, gấu chó, vạc hoa.

Khu Dự trữ thiên nhiên Kim Hỷ có tổng diện tích hơn 150,53&nbsp;km², thuộc vùng Bạch Thông-Na Rì, có hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi. Khu có nhiều loài thực vật quý hiếm như: Du sam đá vôi, thiết sam giả (Pseudotsuga sinensis), các loài động vật đặc hữu, quý hiếm gồm: Voọc đen má trắng (*[[Trachypithecus francoisi]]*), hươu xạ (*Moschus berezovski*), rùa hộp ba vạch (*[[Cuora cyclornata]]*) có nguy cơ tuyệt chủng, một số loài dơi hiếm gặp trên thế giới như Dơi mũi ống cánh lông (*[[Harpiocephalus harpia]]*); Dơi tai đốm vàng (*[[Myotis formosus]]*). Khu vực được cho là nơi có nhiều chủng loại dơi nhất tại Việt Nam.

Khu dự trữ thiên nhiên Thần Sa-Phượng Hoàng có tổng diện tích 187&nbsp;km², trải rộng trên các dãy núi đá vôi của vùng bắc Võ Nhai, có hệ sinh thái rừng núi đá vôi rất đặc trưng, có giá trị bảo tồn cao. Khu dự trữ có một số loài cây quý hiếm như: Củ bình vôi, rau sắng, giảo cổ lam, ba kích, lan kim tuyến; có các loại gỗ quý hiếm: Nghiến, trai, lý, sến; có *[[khỉ mặt đỏ]]* có trong Sách đỏ Việt Nam. Lan hài Việt Nam (*Paphiopedilum vietnamense*) là loài lan đặc hữu của Việt Nam, chỉ được tìm thấy tại vùng Đồng Hỷ của Thái Nguyên.

Vườn quốc gia Tam Đảo trải rộng trên ba tỉnh Thái Nguyên, Phú Thọ, Tuyên Quang, là khu rừng sinh thái lớn nhất miền Bắc, rộng hơn 300&nbsp;km², trong đó có 261,63&nbsp;km² rừng, chủ yếu là dạng rừng tự nhiên mưa ẩm thường xanh. Vườn quốc gia Tam Đảo có 11 loài đặc hữu: Rắn sãi angen, rắn dáo thái dương; cá coóc Tam Đảo và 8 loài côn trùng. Rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới bao phủ phần lớn dãy núi, phân bố ở độ cao dưới 800 m, có các loài như chò chỉ, giổi, re, trường mật. Rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới phân bổ từ độ cao 800 m trở lên. Từ độ cao 1.000 m trở lên xuất hiện một số loài thuộc ngành hạt trần như: Thông nàng, pơ mu, thông tre. Dưới tán rừng có các loài như: Vầu đắng, sặt gai, các loài cây bụi thuộc họ cà phê. Rừng lùn trên đỉnh núi xuất hiện ở các đỉnh núi cao khoảng 1.000 m trở lên, chủ yếu là các loài thuộc họ đỗ quyên, họ re, họ dẻ, họ hồi, họ thích.

Khu bảo vệ cảnh quan Thác Giềng có tổng diện tích hơn 5,9&nbsp;km², có quần thể khoảng hơn 500 cây gỗ nghiến. Khu Bảo vệ cảnh quan ATK Định Hóa có diện tích 87,28&nbsp;km².

### Môi trường

Thái Nguyên còn nhiều diện tích đất bạc màu, đất chua, đất lầy thụt cần được cải tạo. Đến thập niên 2000, khoảng 60% diện tích đất canh tác của tỉnh Thái Nguyên cũ thuộc loại nghèo dinh dưỡng. Nhiều diện tích đất rừng bị biến thành đất trống, đồi trọc, cần có nhiều công sức và tiền bạc để phục hồi. Nhiều vùng đất lớn trở thành các khai trường, các khu bãi thải, hoặc bị nhiễm kim loại nặng do khai thác mỏ. Các khu mỏ tự do cũng tàn phá đất trồng trọt ở các sườn đồi, ven suối. Đồng ruộng dưới các sườn dốc có nguy cơ bị bồi lấp do cát và đất đá từ trên xuống. Khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ có hàng trăm vị trí có nguy cơ về sạt lở, lũ quét, việc san ủi chân đồi lấy mặt bằng để xây dựng nhà cửa diễn ra khá phổ biến tại đây.

Do chênh lệch về lượng mưa, và độ che phủ rừng, tỉnh có nguy cơ về lũ lụt và hạn hán. Mức độ ô nhiễm trên sông Cầu và sông Công có chiều hướng giảm. Nước mặt và nước ngầm ở khu vực đô thị bị nhiễm bẩn vượt quy định. Chất lượng nước tại các khu khai khoáng và khu công nghiệp có chiều hướng tốt hơn do các doanh nghiệp đầu tư công nghệ giảm thiểu ô nhiễm. Do nằm ở đầu nguồn nên nhìn chung chất lượng nước của khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ còn tương đối tốt. Trong vùng núi đá vôi xuất hiện suối ngầm nên thường gây mất nước trong mùa khô. Hồ Ba Bể đang bị bồi lấp nghiêm trọng do phù sa từ sông suối chảy vào, bãi bồi lấn vào lòng hồ khoảng 700–800 m so với thập niên 1960. Vùng cánh đồng Nam Cường thường bị ngập úng nhiều ngày do hang thoát nước sang hồ Ba Bể bị phù sa bồi lắng. Các công trình thủy điện từng gây cạn kiệt nước sông, ngập nước đất sản xuất.

Do có nhiều cơ sở công nghiệp và khai khoáng, không khí khu vực tỉnh Thái Nguyên cũ có nhiều loại chất thải độc hại như khói, bụi, các loại khí độc. Tại các đô thị lớn hay vùng mỏ than, có hàm lượng khí CO2, SO2, asen vượt quy định, bụi có nơi gấp nhiều lần tiêu chuẩn cho phép. Chất lượng không khí các đô thị khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ nhìn chung khá tốt, nhưng không khí tại các khu vực khai thác khoáng sản cũng bị ô nhiễm trầm trọng.

Rừng tại Thái Nguyên từng bị khai thác quá mức, rừng tự nhiên hiện còn lại rất ít, khả năng phòng hộ bảo vệ môi trường thấp. Phần lớn diện tích rừng hiện nay là rừng thứ sinh, có chất lượng thấp. Việc mất rừng làm suy giảm tính đa dạng sinh học, mất nguồn gen quý. Tài nguyên rừng của tỉnh suy giảm do khai thác lâm nghiệp bừa bãi một thời gian dài trong thời bao cấp, khai thác khoáng sản, người dân tộc thiểu số lấy gỗ củi và đốt rừng làm nương rẫy. Cần thiết phải bảo vệ rừng, đồng thời khôi phục tài nguyên rừng.

Đến năm 2023, khoảng hơn 90% số hộ dân ở các đô thị ở Thái Nguyên cũ sử dụng nước sạch. Một số nơi phải cấm khai thác nước ngầm do xảy ra sự cố sụt, lún đất. Một số khu vực của thành phố Thái Nguyên xảy ra tình trạng ngập úng khi có mưa lớn. Bãi rác Đá Mài là nơi xử lý rác lớn nhất Thái Nguyên, tiếp nhận 220 tấn rác thải sinh hoạt mỗi ngày, nhưng có hiện tượng phát tán bụi, khói, mùi hôi, nước rỉ rác ra môi trường.

## Chính quyền

Thu ngân sách nhà nước của tỉnh Thái Nguyên năm 2025 đạt 29 nghìn tỷ đồng, thu nội địa khoảng 25.500 tỷ đồng. Năm 2026, UBND tỉnh Thái Nguyên giao tổng biên chế cho các cơ quan, đơn vị là 41.089 người, trong đó công chức là 7.010 người, viên chức là 34.079 người. Tỉnh Thái Nguyên sau sáp nhập có 2.888 trụ sở, trong đó dự kiến có 2.507 trụ sở tiếp tục được sử dụng làm trụ sở cho các cơ quan, đơn vị, 258 trụ sở có phương án sử dụng khác và 123 trụ sở không tiếp tục sử dụng. Năm 2019, trên 90% cán bộ, công chức hệ thống chính trị cấp xã ở vùng dân tộc thiểu số của tỉnh Bắc Kạn cũ là người dân tộc thiểu số. Năm 2024, tỷ lệ cán bộ, công chức, viên chức người dân tộc thiểu số trong toàn tỉnh Thái Nguyên cũ tham gia vào các cơ quan, tổ chức, đơn vị là hơn 18%; cấp huyện là 24%; cấp xã là gần 32%.

Trong bầu cử Quốc hội Việt Nam khóa XVI năm 2026, tỉnh Thái Nguyên có 5 đơn vị bầu cử với 10 đại biểu; đồng thời có 29 đơn vị bầu cử đại biểu HĐND tỉnh với 59 đại biểu. Trụ sở làm việc Khối các cơ quan tỉnh Thái Nguyên được khởi công từ năm 2023 tại phường Phan Đình Phùng. Một trụ sở làm việc liên cơ quan được xây dựng tại phường Vạn Xuân từ năm 2023. Sau năm 2017, khu hành chính mới của huyện Đồng Hỷ được xây dựng tại Hoá Thượng. Trung tâm Phục vụ hành chính công tỉnh Thái Nguyên được khai trương vào năm 2020. Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) năm 2024 của tỉnh Thái Nguyên xếp thứ 26, còn tỉnh Bắc Kạn không được xếp hạng. Chỉ số hiệu quả quản trị và hành chính công cấp tỉnh (PAPI) năm 2024 của tỉnh Thái Nguyên xếp thứ 4, của tỉnh Bắc Kạn xếp thứ 22. Đến đầu năm 2026, tỷ lệ hồ sơ nộp trực tuyến đạt 95,9%.

Thái Nguyên là tỉnh có truyền thống cách mạng, đảng viên thuộc Đảng bộ tỉnh Bắc Kạn chiếm hơn 11% dân số vào năm 2024, thuộc diện có tỷ lệ đảng viên trên tổng số dân cao nhất nước. Năm 2023, đảng viên thuộc Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên chiếm khoảng 7,3% dân số. Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên sau sáp nhập năm 2025 có trên 140 nghìn đảng viên, Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 - 2030 có 446 đại biểu chính thức. Trong khoá này, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên gồm 65 người, Ban Thường vụ Tỉnh ủy gồm 17 người.

Trong phong trào kết nghĩa Bắc – Nam thời Chiến tranh Việt Nam, tỉnh Bắc Kạn kết nghĩa với tỉnh Kon Tum, tỉnh Thái Nguyên kết nghĩa với tỉnh Khánh Hòa. Tỉnh Thái Nguyên từng ký kết hợp tác với một số địa phương nước ngoài như tỉnh Gyeongsangbuk của Hàn Quốc, tỉnh Luang Prabang của Lào, thành phố Linköping của Thụy Điển. Từ tháng 1 đến tháng 11-2024, chính quyền tỉnh Thái Nguyên cũ có 207 đoàn, cá nhân đi công tác, làm việc ở nước ngoài. Một vài dự án sử dụng vốn vay nước ngoài trên địa bàn là: Quốc lộ 3 mới Hà Nội - Thái Nguyên sử dụng vốn vay của Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA), chương trình đô thị miền núi phía Bắc tại thành phố Thái Nguyên và thành phố Bắc Kạn sử dụng vốn vay của Ngân hàng Thế giới (WB), kè chống sạt lở tại thành phố Bắc Kạn sử dụng vốn vay từ Cơ quan Phát triển Pháp (AFD).

Thái Nguyên là nơi đặt trụ sở của Bộ Tư lệnh Quân khu I, Ngân hàng Nhà nước khu vực V, Kiểm toán Nhà nước khu vực X, Kho bạc Nhà nước khu vực VII, Chi cục Thuế khu vực VII. Chi cục Dự trữ nhà nước khu vực VI. Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Thái Nguyên thành lập ba ban chỉ huy phòng thủ khu vực tại Đức Xuân, Phú Lương và Sông Công. Từ ngày 01/10/2024 đến 30/9/2025, các tòa án tỉnh Thái Nguyên thụ lý 8.077 vụ việc; giải quyết 7.757 vụ việc; đạt tỷ lệ chung 96%. Trong lĩnh vực hình sự, các tòa xét xử sơ thẩm 1.425 vụ với 2.570 bị cáo. Năm 2025, Công an tỉnh điều tra, khám phá 833/944 vụ phạm tội về trật tự xã hội, đạt tỷ lệ 88,2%; phát hiện, xử lý 384 vụ vi phạm pháp luật trong lĩnh vực kinh tế, tham nhũng, môi trường; bắt giữ 568 vụ với 773 đối tượng phạm tội về ma túy. Quân khu I có tòa án quân sự quân khu, viện kiểm sát quân sự quân khu. Trại giam Phú Sơn 4 của Bộ Công an tại xã Vô Tranh có khoảng 6.000 phạm nhân.

### Hành chính

Tỉnh Thái Nguyên có 92 đơn vị hành chính, gồm 15 phường, 77 xã trực thuộc. Theo phân vùng của tỉnh, 34 đơn vị thuộc vùng phía Băc, với tổng diện tích là 4.521&nbsp;km²; 23 đơn vị thuộc vùng giao thoa, tổng diện tích là 1.964&nbsp;km²; 35 đơn vị thuộc vùng phía Nam, tổng diện tích là 1.889&nbsp;km² Về phân loại đơn vị hành chính cấp xã, 24 đơn vị thuộc loại I; 65 đơn vị thuộc loại II và ba đơn vị thuộc loại III. Giai đoạn 2026-2030, tỉnh Thái Nguyên có 81 xã, phường thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số; 76 xã, phường thuộc vùng miền núi. Sau sáp nhập năm 2025, tỉnh Thái Nguyên có 3.145 thôn, xóm, tổ dân phố; các xã thuộc tỉnh Bắc Kạn cũ được chia thành các thôn, các xã thuộc tỉnh Thái Nguyên cũ được chia thành các xóm. Trong đó 2.049 đơn vị thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số, 2.060 đơn vị thuộc vùng miền núi, 536 đơn vị đặc biệt khó khăn.

Các đơn vị hành chính đông dân nhất tỉnh Thái Nguyên sau sáp nhập năm 2025 là phường Phan Đình Phùng, phường Vạn Xuân và phường Tích Lương; các đơn vị hành chính ít dân nhất là xã Sảng Mộc, xã Thượng Quan và xã Quảng Bạch, đều chỉ hơn 3.000 người. Các đơn vị hành chính có diện tích rộng nhất tỉnh là xã Bằng Thành (208,22&nbsp;km²), xã Đồng Phúc và xã Văn Lang; các đơn vị hành chính có diện tích nhỏ nhất là phường Sông Công, phường Phan Đình Phùng và phường Bá Xuyên.

Năm 2026, tỉnh Thái Nguyên có bốn đô thị loại II là Thái Nguyên, Sông Công, Phổ Yên, Bắc Kạn, từng là các thành phố trước năm 2025; 19 đô thị loại III là: Bộc Bố, Ba Bể, Vân Tùng, Nà Phặc, Phủ Thông, Yến Lạc, Bằng Lũng, Chợ Chu, Đồng Tâm, Đình Cả, Đu, Sông Cầu, Giang Tiên, Hoá Thượng, Hùng Sơn, Trại Cau, Quân Chu, Điềm Thụy, Hương Sơn. Các phường Phan Đình Phùng, Tích Lương, Sông Công, Phổ Yên, Vạn Xuân, Trung Thành, Đức Xuân có mức trình độ phát triển đô thị loại II, các phường còn lại ở mức loại III. Sau sáp nhập, tỉnh có 42/77 xã cơ bản đạt tiêu chí nông thôn mới.

Tỉnh Bắc Kạn cũ trước khi sáp nhập gồm thành phố Bắc Kạn và bảy huyện là Pác Nặm, Ba Bể, Ngân Sơn, Chợ Đồn, Bạch Thông, Na Rì, Chợ Mới; với 108 đơn vị hành chính cấp xã, gồm: 95 xã, sáu phường, bảy thị trấn. Sau sáp nhập, khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ có 37 đơn vị hành chính cấp xã; gồm 35 xã và hai phường. Tỉnh Thái Nguyên cũ trước khi sáp nhập gồm chín đơn vị hành chính cấp huyện, bao gồm: ba thành phố là Thái Nguyên, Phổ Yên, Sông Công và sáu huyện là Định Hóa, Võ Nhai, Đồng Hỷ, Đại Từ, Phú Lương, Phú Bình; với 172 đơn vị hành chính cấp xã, bao gồm: 121 xã, 41 phường và 10 thị trấn. Sau sáp nhập, khu vực tỉnh Thái Nguyên cũ có 55 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 13 phường và 42 xã. Tỉnh Bắc Kạn năm 1997 có 112 đơn vị hành chính cấp xã, con số từng tăng lên 122. Tỉnh Thái Nguyên cũ từng có 181 đơn vị hành chính cấp xã. Năm 2011, tỉnh Thái Nguyên giải thể các thị trấn nông trường Sông Cầu, Quân Chu, Bắc Sơn, và thành lập các thị trấn tương ứng.

Trước năm 2025, tỉnh Bắc Kạn cũ có một số xã có trên dưới 1.000 dân như xã Cao Sơn của huyện Bạch Thông, xã Văn Minh của huyện Na Rì. Phường Phan Đình Phùng cũ từng là phường đông dân nhất thành phố Thái Nguyên, với trên 26 nghìn người. Một số xã cũ ở vùng thấp phía nam tỉnh Thái Nguyên cũ có mật độ dân số hơn 1.000 người/km² như Nhã Lộng, Thanh Ninh và Hà Châu của huyện Phú Bình cũ. Sau ba lần sắp xếp, sáp nhập vào năm 2019, 2021 và 2024, tỉnh Bắc Kạn cũ giảm từ 1.421 xuống còn 939 thôn, tổ dân phố. Từ năm 2018 đến 2024, tỉnh Thái Nguyên cũ giảm từ 3.032 xuống còn 2.206 xóm, tổ dân phố (gồm 1.548 xóm, 658 tổ dân phố).

Năm 1956, khu tự trị Việt Bắc được thành lập, thị xã Thái Nguyên trở thành thủ phủ của khu tự trị, đồng thời huyện Phú Bình sáp nhập vào tỉnh Bắc Giang, huyện Phổ Yên sáp nhập vào tỉnh Vĩnh Phúc. Sang năm 1957, hai huyện này trở lại tỉnh Thái Nguyên, khu vực Hợp Tiến của tỉnh Bắc Giang được chuyển sang tỉnh. Năm 1962, thị xã Thái Nguyên trở thành thành phố Thái Nguyên. Năm 1965, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn được hợp nhất thành tỉnh Bắc Thái. Năm 1978, hai huyện Ngân Sơn và Chợ Rã (năm 1984 đổi tên thành Ba Bể) được chuyển từ tỉnh Bắc Thái sang Cao Bằng. Năm 1985, thị xã Sông Công được thành lập từ một phần huyện Đồng Hỷ và huyện Phổ Yên, toàn bộ phần đất còn lại của huyện Đồng Hỷ ở phía tây sông Cầu được sáp nhập vào thành phố Thái Nguyên, một số xã của huyện Võ Nhai được chuyển giao cho huyện Đồng Hỷ, thủ phủ huyện Đồng Hỷ chuyển từ Thịnh Đán sang Chùa Hang. Từ ngày 1 tháng 1 năm 1997, tỉnh Bắc Thái được chia tách thành hai tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên. Năm 2017, thành phố Thái Nguyên được mở rộng, thủ phủ huyện Đồng Hỷ chuyển từ Chùa Hang đến Hoá Thượng.

Năm 1967, thị xã Bắc Kạn trở thành thị trấn, là thủ phủ huyện Bạch Thông; một số xã của huyện Bạch Thông được chuyển sang huyện Phú Lương. Năm 1990, thị xã Bắc Kạn được tái lập từ huyện Bạch Thông, thủ phủ huyện Bạch Thông chuyển đến Nguyễn Thị Minh Khai. Khi tái lập tỉnh, Bắc Kạn cũng tiếp nhận lại hai huyện Ngân Sơn và Ba Bể; huyện Bạch Thông tiếp nhận lại một số xã của huyện Phú Lương, và chuyển một số đơn vị sang thị xã Bắc Kạn, thủ phủ huyện này chuyển đến thị trấn Phủ Thông. Năm 1998, thành lập huyện Chợ Mới từ một phần huyện Bạch Thông. Năm 2003, huyện Pác Nặm được thành lập từ một phần của huyện Ba Bể.

## Kinh tế

Thái Nguyên thuộc vùng Trung du và Miền núi phía bắc Việt Nam, phần phía nam nằm sát với vùng Đồng bằng sông Hồng, giáp với Hà Nội. Do vậy, tỉnh dễ dàng tiếp nhận các tiến bộ về kinh tế, khoa học-kỹ thuật, vốn đầu tư từ Hà Nội và vùng đồng bằng. Thái Nguyên có lợi thế về tài nguyên, có nhiều loại khoáng sản, giúp xây dựng ngành công nghiệp của tỉnh. Thái Nguyên cũng có lợi thế về giáo dục khi có một số trường đại học, các trường kỹ thuật và dạy nghề, cung cấp nguồn lao động có trình độ. Khí hậu trong tỉnh thuận lợi để kết hợp phát triển nông-lâm nghiệp. Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài giúp Thái Nguyên nâng cao giá trị sản xuất công nghiệp và kim ngạch xuất - nhập khẩu trong những năm gần đây.

Tỉnh Thái Nguyên được đề xuất phân thành ba vùng kinh tế: Vùng phía Bắc chiếm gần 54% diện tích là vùng bảo tồn thiên nhiên, phát triển kinh tế xanh. Vùng giao thoa chiếm hơn 23% diện tích phát triển nông nghiệp công nghệ cao, công nghiệp chế biến nông lâm sản. Vùng phía Nam chiếm gần 23% diện tích có các khu công nghiệp lớn và đô thị trung tâm, là động lực tăng trưởng chính của tỉnh. Hành lang kinh tế Bắc - Nam nằm dọc theo Cao tốc Hà Nội - Thái Nguyên - Cao Bằng và Quốc lộ 3 là trục xương sống huyết mạch của tỉnh, kết nối giao thương quốc tế và liên vùng. Tỉnh ưu tiên vào các lĩnh vực giao thông, khu công nghiệp, đô thị và hạ tầng khác gắn kết với sự phát triển của vùng Thủ đô Hà Nội.

Năm 2026, GRDP theo giá hiện hành của tỉnh Thái Nguyên dự kiến đạt 220.452 tỷ đồng. GRDP bình quân đầu người năm 2025 đạt 114 triệu đồng/người. Cơ cấu kinh tế Thái Nguyên chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng công nghiệp - dịch vụ; đến năm 2025 công nghiệp - xây dựng chiếm 54%, dịch vụ chiếm 35%, nông nghiệp chiếm 11%. Tính đến cuối năm 2025, tỉnh có hơn 14.700 doanh nghiệp đăng ký hoạt động, tổng vốn đăng ký hơn 197 nghìn tỷ đồng, quy mô doanh nghiệp chủ yếu là nhỏ và siêu nhỏ. tỉnh có 891 hợp tác xã và hơn 52.700 hộ kinh doanh. Từ năm 2026, tỉnh triển khai cơ chế "luồng xanh 24 giờ" và "luồng xanh 60%" cho các dự án như công nghiệp, cụm công nghiệp, nhà ở xã hội.

Trong giai đoạn 2021 - 2025, vốn đầu tư toàn xã hội của tỉnh đạt khoảng 341 nghìn tỷ đồng, bình quân đạt 75 nghìn tỷ đồng/năm. Trong đó, vốn đầu tư của ngành công nghiệp chiếm tới 50,1%, và tập trung chủ yếu ở khu vực doanh nghiệp FDI. Lũy kế đến tháng 2 năm 2026, tổng vốn FDI đăng ký vào Thái Nguyên đạt hơn 11,9 tỷ USD với 263 dự án còn hiệu lực. Năm 2025, tổng giá trị hàng hóa xuất khẩu trên địa bàn đạt 29,93 tỷ USD, xếp thứ 6/34 toàn quốc. Trong đó, khu vực kinh tế có vốn FDI đạt khoảng 29,2 tỷ USD. Xuất khẩu của tỉnh phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu và khu vực FDI, với giá trị gia tăng nội địa đạt thấp.

Theo chỉ số giá sinh hoạt theo không gian (SCOLI) năm 2024, tỉnh Bắc Kạn cũ bằng 96,16% và tỉnh Thái Nguyên cũ bằng 97,51% mức giá của Hà Nội, lần lượt đứng thứ 29 và 12 về mức độ đắt đỏ. Theo bảng giá đất do HĐND tỉnh Thái Nguyên ban hành vào tháng 12 năm 2025, mức giá đất ở cao nhất tại trung tâm tỉnh là 80 triệu VNĐ/m². Đến đầu năm 2026, Thái Nguyên có 18.568 hộ nghèo (4,32%), có 14.386 hộ cận nghèo (3,35%), ở mức cao so với cả nước. Trong các hộ dân tộc thiểu số, tỷ lệ hộ nghèo là 9,41%, hộ cận nghèo là 6,23%.

Năm 2025, tỷ lệ lao động từ 15 tuổi trở lên đang làm việc so với tổng số dân số của tỉnh Thái Nguyên đạt khoảng 58,0%. Người lao động có xu hướng giảm dần trong lĩnh vực nông nghiệp và tăng dần trong dịch vụ và công nghiệp - xây dựng. Đến quý 1 năm 2024, số người được cho hưởng trợ cấp thất nghiệp tại tỉnh Thái Nguyên cũ giảm khoảng 30% so với cùng kỳ năm 2023. Về mức lương tối thiểu, nhìn chung các đơn vị từng thuộc thành phố Thái Nguyên, Sông Công và Phổ Yên thuộc vùng II; các đơn vị từng thuộc thành phố Bắc Kạn và các huyện Phú Bình, Phú Lương, Đồng Hỷ, Đại Từ thuộc vùng III; các xã còn lại thuộc vùng IV.

### Công nghiệp

Công nghiệp là ngành có đóng góp trực tiếp lớn nhất vào GRDP của tỉnh. Thái Nguyên trở thành một trong những trung tâm sản xuất công nghiệp, quy mô sản xuất công nghiệp ước đạt 1.064.735 tỷ đồng vào năm 2025, trong đó, khu vực kinh tế có vốn đầu tư
nước ngoài (FDI) chiếm tỷ trọng 92,66%. Cơ cấu công nghiệp ngày càng chuyển dịch theo hướng công nghiệp chế biến, chế tạo và giảm dần công nghiệp khai khoáng. Các ngành công nghiệp truyền thống từng có vai trò quan trọng, nhưng tỷ lệ giảm mạnh kể từ năm 2015 do ngành công nghiệp điện-điện tử phát triển mạnh mẽ. Trước Đổi mới, Thái Nguyên là trung tâm sản xuất gang, thép quan trọng nhất tại Việt Nam.

Lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo chiếm tới 99% giá trị sản xuất của toàn ngành vào năm 2025. Nhìn chung các cơ sở sản xuất công nghiệp phân bố tập trung nhiều tại khu vực phía nam của tỉnh. Tỉnh có định hướng phát triển công nghiệp điện tử, công nghệ thông tin tại phía Nam để tạo thành chuỗi công nghiệp điện tử Thái Nguyên-Bắc Ninh. Lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo của tỉnh nằm ở phân khúc thấp trong chuỗi giá trị toàn cầu, chủ yếu là gia công, lắp ráp. Các ngành công nghiệp nền tảng, công nghiệp hỗ trợ chậm phát triển. Khu vực doanh nghiệp không phải FDI của tỉnh tăng trưởng chậm. Quy mô doanh nghiệp công nghiệp trong tỉnh tương đối nhỏ, trong đó doanh nghiệp vừa và nhỏ chiếm trên 93%. Nếu không tính Tổ hợp công nghệ cao Samsung, các ngành công nghiệp công nghệ trung bình và thấp vẫn chiếm tỷ trọng cao. Các ngành công nghiệp truyền thống tăng trưởng chậm, khó có thể tạo đột phá.

Khu công nghiệp gang thép Thái Nguyên được bắt đầu xây dựng từ năm 1959, trở thành một trung tâm luyện kim lớn tại Việt Nam. Sau một số năm sa sút, từ năm 2000 khu gang thép được phục hồi. Dự án mở rộng sản xuất giai đoạn 2 của Công ty từ năm 2007 gặp khó khăn với khoản nợ lớn. Công ty Luyện cán thép Gia Sàng ngừng sản xuất kinh doanh từ năm 2013. Công ty Cổ phần thương mại Thái Hưng nắm giữ vốn chi phối tại Công ty TNHH Natsteelvina chuyên sản xuất thép. Nhà máy luyện gang Bắc Kạn từng vận hành vào các năm 2016-2019.

Đến năm 2025, tỉnh Thái Nguyên có 61 mỏ khoáng sản có giấy phép: 6 mỏ than, 12 mỏ sắt, 22 mỏ chì kẽm, 8 mỏ vàng. Trong đó có 38 mỏ đang hoạt động. Tỉnh có 39 nhà máy chế biến khoáng sản. Năm 2024, giá trị sản xuất công nghiệp ngành khai khoáng của tỉnh Thái Nguyên đạt 1.037.414 tỷ đồng, của tỉnh Bắc Kạn đạt 387.599 tỷ đồng. Mỏ đa kim Núi Pháo được ước tính có trữ lượng vonfram chiếm gần một phần ba trữ lượng của toàn thế giới bên ngoài Trung Quốc. Tỉnh có trữ lượng than đứng thứ hai tại Việt Nam, có các mỏ than như Khánh Hoà, Núi Hồng. Mỏ sắt tập trung tại cụm mỏ Trại Cau và cụm mỏ Tiến Bộ. Chì, kẽm tập trung chủ yếu ở khu Chợ Đồn và Ngân Sơn cũ, mỏ chì kẽm lớn nhất Việt Nam nằm tại Bản Thi. Các mỏ vàng nằm dọc theo sông Bắc Giang từ Ngân Sơn đến Na Rì cũ, cũng như ở Thần Sa. Ngoài ra, tỉnh còn có đá vôi xây dựng, đá vôi trắng, thiếc, ti tan, và các loại khác.

Từ thập niên 1980, Thái Nguyên có một số nhà máy cơ khí có quy mô tương đối lớn như Diezel Sông Công, phụ tùng máy số 1. Tỉnh có nhà máy sản xuất trang thiết bị y tế của công ty MEINFA. Thái Nguyên có các nhà máy xi măng Quang Sơn, La Hiên, Quán Triều. Nhà máy gạch ốp lát Việt Ý Sông Công sản xuất các dòng sản phẩm gạch Ceramic. Ngành may mặc có hơn 30.000 công nhân vào năm 2025, với các doanh nghiệp như TNG, TDT, Thagaco. Nhà máy giấy Hoàng Văn Thụ là một trong những cơ sở ban đầu của ngành công nghiệp giấy Việt Nam. Công ty Morinaga Nutritional Foods có nhà máy sản xuất sữa quy mô lớn. Tỉnh Thái Nguyên cũ có nhiều công ty, hợp tác xã, làng nghề về ngành trà; trà xanh chiếm gần 80% tổng sản lượng tính đến đầu năm 2025. Một số nơi như xã Côn Minh có các cụm sản xuất miến dong. Công nghiệp chế biến gỗ của tỉnh Thái Nguyên phát triển nhanh cả về số lượng và chất lượng, trên địa bàn đến đầu năm 2026 có 746 cơ sở chế biến, kinh doanh lâm sản. Một số công ty đầu tư vào chế biến sâu: Dongwha Việt Nam sản xuất ván gỗ MDF; Giấy Hoàng Văn Thụ; Ván ép Việt Bắc.

Phần lớn các dự án đầu tư nước ngoài vào Thái Nguyên hiện nay thuộc về các ngành sản xuất công nghệ cao, tập trung chủ yếu vào sản xuất và lắp ráp các thiết bị điện tử, bao gồm máy tính bảng, điện thoại thông minh và linh kiện điện tử. Công ty TNHH Samsung Electronics Việt Nam Thái Nguyên (SEVT) được thành lập vào năm 2013, là cơ sở sản xuất điện thoại, sản xuất các linh kiện chính và cung cấp cho toàn cầu. Công ty TNHH Samsung Electro-Mechanics Việt Nam chuyên về bản mạch, linh kiện, phụ tùng cho thiết bị viễn thông - di động. Hàng chục nhà cung ứng, nhà đầu tư phụ trợ theo chuỗi giá trị của tập đoàn này đến từ Hàn Quốc cũng đầu tư vào Thái Nguyên. Trina Solar Cell (Việt Nam) hoạt động trong lĩnh vực năng lượng mặt trời, thanh và tấm Silic. Một số doanh nghiệp FDI khác là KD Heat Technology Thái Nguyên chuyên về công nghệ xử lý nhiệt kim loại, Sunny Opotech Việt Nam sản xuất linh kiện quang học, KET VINA Thái Nguyên sản xuất linh kiện điện tử.

### Dịch vụ

Đến năm 2025, tỉnh Thái Nguyên có tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng đạt 103,4 nghìn tỷ đồng. Tỉnh có năm trung tâm thương mại, 16 siêu thị, 191 chợ. Ở vùng cao, năm ngày mới họp chợ phiên một lần. Trung tâm Thương mại và Đại siêu thị GO! tại phường Tích Lương hiện là trung tâm thương mại lớn nhất tại tỉnh Thái Nguyên. Vincom Plaza Thái Nguyên và Vincom Plaza Bắc Kạn nằm tại các khu vực trung tâm sầm uất. Danko Plaza là một trung tâm thương mại hiện đại. Trên địa bàn tỉnh có mặt các hệ thống siêu thị như Lan Chi, Minh Cầu, Aloha, Winmart, Thành Đô. Năm 2026, tỉnh Thái Nguyên đặt mục tiêu doanh số thương mại điện tử chiếm từ 20% trở lên trong tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng.

Đến năm 2025, toàn tỉnh có 741 cơ sở lưu trú, trong đó 94 khách sạn đạt tiêu chuẩn từ 1-3 sao; hơn 4.700 nhà hàng, cơ sở ẩm thực. Năm 2025, riêng thành phố Thái Nguyên cũ có khoảng 1.640 cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống và 629 cơ sở kinh doanh thức ăn đường phố, các ứng dụng giao đồ ăn phát triển mạnh mẽ. Thành phố có các "con đường ẩm thực" như Phan Bội Châu, Bắc Sơn, Lương Thế Vinh, nhưng việc kinh doanh ngày càng khó khăn trong những năm gần đây. Thành phố Bắc Kạn cũ có "phố ẩm thực" tại tuyến đường Thanh Niên. Thái Nguyên có các trung tâm lớn về tổ chức sự kiện như Trống Đồng Palace.

Năm 2025, tỉnh Thái Nguyên đón hơn 7,3 triệu lượt khách, với doanh thu ước đạt gần 7.447 tỷ đồng, với 50 công ty lữ hành được cấp phép. Kết quả của ngành chưa tương xứng so với tiềm năng, phần lớn du khách đến tỉnh tham quan trong ngày, khiến giá trị gia tăng chưa cao. Một hạn chế của du lịch Thái Nguyên là thiếu sản phẩm đặc trưng, có chiều sâu và khác biệt. An toàn khu (ATK) Định Hóa, hồ Ba Bể và ATK Chợ Đồn được đưa vào danh mục di tích quốc gia đặc biệt. Hồ Ba Bể và hồ Núi Cốc là một trong những nơi được quy hoạch phát triển trở thành khu du lịch quốc gia trong giai đoạn 2021-2030. Năm 2017, Khu di sản thiên nhiên Ba Bể - Na Hang tiếp tục được xây dựng hồ sơ di sản thế giới UNESCO. Một số điểm du lịch phổ biến khá là Bảo tàng Văn hóa các Dân tộc Việt Nam, Làng nhà sàn Thái Hải, Đồi chè Tân Cương, hang Phượng Hoàng - suối Mỏ Gà, hồ Ghềnh Chè, khu sinh thái Dũng Tân. Tỉnh có các hang động kỳ vĩ, gần hồ Ba Bể có động Puông, động Hua Mạ, hang Thẳm Phầy; có động Nàng Tiên ở Na Rì; hang Phượng Hoàng và hang suối Mỏ Gà ở Võ Nhai, hang Huyện ở Tràng Xá. Dọc sườn Đông dãy Tam Đảo, có các điểm du lịch sinh thái như suối Kẹm, suối Cửa Tử, thác Đát Ngao. Một số địa điểm du lịch lịch sử, tâm linh trên địa bàn là chùa Hang; đình-đền-chùa Cầu Muối, di tích Lý Nam Đế; khu di tích Đại đội 915, Đội 91 Bắc Thái; đền Đuổm; thiền viện trúc lâm Tây Trúc; di tích núi Văn, núi Võ; di tích lịch sử 27/7, khu di tích Nà Tu - Cẩm Giàng; đồn Phủ Thông. Tỉnh có thác Nà Khoang tại Nà Phặc, thác Bạc tại Bắc Kạn, thác Mưa Rơi và thác Bảy Tầng tại Thần Sa.

Trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên đến năm 2025 có mạng lưới tổ chức tín dụng tương đối rộng với 36 chi nhánh ngân hàng cấp 1, 16 chi nhánh cấp 2, 144 phòng giao dịch. Đến cuối năm 2025, tổng nguồn vốn huy động ước đạt khoảng 153.000 tỷ đồng, dư nợ tín dụng ước đạt khoảng 160.000 tỷ đồng, tỷ lệ nợ xấu chiếm khoảng 1,8%. Tín dụng tập trung chủ yếu vào các lĩnh vực sản xuất, kinh doanh, thương mại - dịch vụ và công nghiệp-xây dựng. Dự ước năm 2025, 45% lực lượng lao động tham gia bảo hiểm xã hội, 95% người dân tham gia bảo hiểm y tế. Số người tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc là 269.936 người, bảo hiểm xã hội tự nguyện là 50.988 người. Dự ước tổng số thu bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp là 8.793,607 tỷ đồng.

Năm 2025, nhóm mặt hàng điện thoại thông minh, máy tính bảng và sản phẩm điện tử khác ước đạt 28,6 tỷ USD, chiếm 95,5% tổng giá trị xuất khẩu của tỉnh. Một số mặt hàng khác xuất khẩu khác là sản phẩm may với 544 triệu USD, sản phẩm từ sắt thép với 30 triệu USD, phụ tùng vận tải với 6,8 triệu USD, giấy và các sản phẩm từ giấy với 5,4 triệu USD, trà các loại 0,4 triệu USD. Doanh thu hoạt động vận tải, kho bãi của tỉnh Thái Nguyên trong năm 2025 đạt khoảng 10 nghìn tỷ đồng, một phần nhờ vào hệ thống giao thông trục chính được đầu tư, qua đó giảm chi phí logistics. Ngành dịch vụ logistics của Thái Nguyên chưa xứng với tiềm năng. Tỉnh chưa có hệ thống kho bãi hiện đại; doanh nghiệp chưa tham gia sâu vào chuỗi dịch vụ logistics.

### Nông nghiệp

Thái Nguyên nhìn chung thuộc khu vực địa hình cao, dốc, có nhiều loại thổ nhưỡng với đặc điểm riêng, phù hợp với các loại cây trồng khác nhau, cần mức độ đầu tư và cải tạo khác nhau. Lúa là cây lương thực chính của tỉnh Thái Nguyên, các khu vực Phú Bình, Đại Từ và Phổ Yên cũ là những vùng trọng điểm lúa. Sắn, ngô, khoai lang là những loại cây thích hợp với địa hình Thái Nguyên, từng có thời kỳ Thái Nguyên được cho là "xứ sở của sắn". Năm 2025, diện tích các cây trồng của tỉnh Thái Nguyên đạt gần 200.000 ha, trong đó gieo trồng hàng năm đạt 152.733 ha, gieo trồng cây lâu năm đạt 47.129 ha. Tổng sản lượng lương thực ước đạt 587.117 tấn; lúa đạt 459.411 tấn, ngô đạt gần 127.705 tấn. Tỉnh có một số vùng lúa đặc sản như lúa Bao thai Định Hóa và Chợ Đồn, lúa Khẩu Nua Lếch, lúa nếp Thầu dầu, lúa nếp Vải, lúa nếp Tài.

Trên đất vườn đồi của Thái Nguyên, trà là cây công nghiệp quan trọng nhất. Tỉnh có diện tích, năng suất cũng như sản lượng, giá trị từ cây trà lớn nhất cả nước. Thái Nguyên có bốn vùng trồng trà nổi tiếng là: Tân Cương, La Bằng, Trại Cài (Đồng Hỷ), Khe Cốc (Vô Tranh) và Shan tuyết Bằng Phúc (Đồng Phúc). Năm 2025, tổng diện tích trà của tỉnh Thái Nguyên đạt 22.177 ha, sản lượng búp tươi đạt 275.725 tấn. Phú Bình cũ là nơi trồng lạc lớn trong tỉnh, có các cơ sở ép dầu lạc. Đậu tương đã mất dần vị thế tại tỉnh Thái Nguyên từ thập niên 2000. Thuốc lá được trồng từ lâu tại phía Bắc tỉnh. Cây dong riềng được trồng tập trung tại Na Rì và Ba Bể cũ. Năm 2025, tỉnh Thái Nguyên có sản lượng rau đạt 315.300 tấn. Bí xanh thơm là một loại đặc sản được trồng chủ yếu ở Ba Bể cũ. Năm 2025, tổng diện tích cây ăn quả toàn tỉnh đạt gần 18,5 nghìn ha, sản lượng nhóm quả có múi (bưởi, cam, quýt) đạt 51.915 tấn, nhãn đạt 11.700 tấn, na đạt 10.260 tấn, mơ đạt 3.246 tấn, hồng không hạt đạt 3.241 tấn. Tỉnh hình thành vùng na, bưởi tại Võ Nhai cũ, vùng nhãn tại Phổ Yên và Đại Từ cũ, vùng bưởi tại Đại Từ cũ. Khu vực phía Bắc tỉnh tập trung phát triển các loại cây ăn quả đặc trưng như hồng không hạt, cam, quýt, mơ, chuối; còn có các loài đặc trưng vùng núi cao như lê, dẻ, đào, mận.

Tỉnh Thái Nguyên sau hợp nhất tập trung chăn nuôi lợn, trâu, bò thịt hàng hóa tại khu vực phía Bắc; các trang trại và các cơ sở chăn nuôi gia cầm tại khu vực phía Nam của tỉnh. Tỉnh tập trung phát triển chăn nuôi theo hướng sản xuất hàng hóa quy mô lớn, bố trí đất cho chăn nuôi tập trung chủ yếu ở khu vực phía Bắc. Sau sáp nhập năm 2025, tỉnh có 1.619 trang trại chăn nuôi, 120.000 hộ chăn nuôi. Xu hướng chuyển dịch từ chăn nuôi nhỏ lẻ sang chăn nuôi trang trại diễn ra rõ nét, quy mô trang trại chiếm trên 50% tổng đàn năm 2025. Chăn nuôi nhỏ lẻ tiềm ẩn nguy cơ dịch bệnh và ô nhiễm môi trường. Các hạn chế khác là dịch bệnh, giá trị gia tăng thấp, kiểm soát giết mổ và an toàn thực phẩm chưa đồng bộ. Năm 2025, tổng sản lượng thịt hơi xuất chuồng đạt gần 253 nghìn tấn, giá trị sản xuất đạt gần 10.000 tỷ đồng.  Chợ Nghiên Loan là một đầu mối, điểm trung chuyển trâu, bò lớn của phía bắc Việt Nam. Năm 2025, tổng đàn trâu, bò toàn tỉnh ước đạt khoảng 135 nghìn con; đàn lợn khoảng 890 nghìn con; đàn gia cầm trên 20 triệu con.

Sau khi sáp nhập, tỉnh Thái Nguyên có diện tích đất quy hoạch lâm nghiệp là hơn 577.000 ha, trong đó rừng sản xuất là 396.000 ha. Năm 2024, hai tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên có gần 224.000 ha rừng trồng. Các xã phía bắc của tỉnh có diện tích rừng lớn, kinh tế rừng khá phát triển, tỉnh tập trung trồng rừng tại khu vực này. Kinh tế rừng trong tỉnh tập trung vào việc trồng rừng gỗ lớn, gắn với công nghiệp chế biến để nâng cao giá trị. Tỉnh định hướng nâng cao tỷ lệ sử dụng gỗ nguyên liệu trong tỉnh, giảm dần tỷ lệ nhập khẩu. Phát triển rừng tập trung không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần phủ xanh đất trống, đồi núi trọc, bảo vệ môi trường sinh thái. Năm 2025, Thái Nguyên trồng được 7.950 ha rừng, trồng được hơn 3,1 triệu cây phân tán. Cơ cấu giống cây trồng rừng mới chủ yếu là các loại như keo, mỡ, thông. Vùng trồng cây chủ lực có giá trị kinh tế cao ngày càng nhiều, điển hình như cây quế (hơn 11.600 ha), cây hồi (3.407 ha) vào năm 2025. Ngoài sản phẩm gỗ, rừng còn cung cấp các nguyên liệu cho ngành thực phẩm, dược phẩm, tinh dầu, hay thủ công mỹ nghệ. Trong 10 tháng đầu năm 2025, sản lượng gỗ khai thác trên địa bàn tỉnh đạt 618,7 nghìn m³, sản lượng củi khai thác ước đạt 328,1 nghin ster.

Thái Nguyên là tỉnh miền núi nhưng có thể nuôi cá tại hồ Núi Cốc, các đầm thủy lợi, hay ao hồ nhỏ. Truyền thống nuôi cá ruộng, nuôi cá thả ao đã có từ lâu trong tỉnh, tuy nhiên thủy sản không có ý nghĩa lớn trong nền kinh tế của tỉnh. Tính đến tháng 9 năm 2025, diện tích nuôi trồng thủy sản trên địa bàn tỉnh  là 7,2 nghìn ha. Nhiều hộ dân trong tỉnh đầu tư nuôi cá nước lạnh ở vùng cao, chủ yếu là cá tầm. Các cơ sở sản xuất trong tỉnh tự chủ được việc sản xuất con giống. Lũy kế 10 tháng đầu năm 2025, tỉnh sản xuất được 600 triệu con cá bột; 60 triệu con cá giống và sản lượng thủy sản thu hoạch ước đạt 18.107 tấn.

### Hạ tầng

Các khu công nghiệp của tỉnh chủ yếu được quy hoạch theo tuyến cao tốc Hà Nội - Thái Nguyên - Bắc Kạn, quốc lộ 3 và lân cận. Tỉnh ưu tiên phát triển thêm các khu công nghiệp, cụm công nghiệp mới tại khu vực phía Nam của tỉnh để thuận lợi trong thu hút, lựa chọn các nhà đầu tư. Đến cuối năm 2025, tỉnh đã thành lập 12 khu công nghiệp, trong đó sáu khu công nghiệp đã đi vào hoạt động là Sông Công I, Điềm Thụy, Nam Phổ Yên, Yên Bình, Sông Công II và Thanh Bình. Tỷ lệ lấp đầy trong các khu công nghiệp rất cao, nhiều nơi là trên 90%. Trong các khu công nghiệp, lũy kế đến cuối năm 2025 có 188 dự án FDI với tổng số vốn đăng ký đầu tư là 11,06 tỉ USD, 162 dự án DDI với tổng số vốn đăng ký đầu tư hơn 47 nghìn tỷ VNĐ. Đến cuối năm 2025 các khu công nghiệp trong tỉnh có tổng số có gần 95 nghìn lao động làm việc. Đến cuối năm 2025, tỉnh có 16 cụm công nghiệp đang hoạt động với 73 dự án đã đi vào hoạt động, tạo việc làm cho khoảng 14.000 lao động và đạt tỷ lệ lấp đầy khoảng 56%.

Thái Nguyên đến năm 2025 có hai nhà máy nhiệt điện là Cao Ngạn và An Khánh; có bảy nhà máy thủy điện nhỏ và vừa: Hồ Núi Cốc, Khuổi Thốc, Nậm Cắt, Pác Cáp, Thác Giềng 1, Tà Làng, Thượng Ân. Tỉnh được cấp điện từ năm trạm biến áp 220kV: Bắc Kạn, Lưu Xá, Phú Bình, Phú Bình 2 và Thái Nguyên, nhận bổ sung từ trạm 220kV Sóc Sơn, cùng 11 tuyến đường dây 220kV. Tỷ lệ hộ dân được sử dụng điện lưới quốc gia là 99,82%. Năm 2025, sản lượng điện thương phẩm trên địa bàn đạt 7,092 tỷ kWh, trên 75% phục vụ công nghiệp - xây dựng. Tỉnh Thái Nguyên thường xuyên vận hành cả hai nguồn điện của Việt Nam và mua từ Trung Quốc.

Hệ thống thủy lợi Thác Huống được hoàn thành năm 1936, tổng chiều dài các kênh là 226,9&nbsp;km, hiện nay hệ thống này cung cấp nước tưới cho 52.520 ha đất canh tác tại khu vực Phú Bình cũ của Thái Nguyên và tại tỉnh Bắc Ninh. Tỷ lệ cấp nước sạch đô thị trong tỉnh đạt 96,25%. Một số đô thị có hệ thống đường ống cũ, tỷ lệ thất thoát nước còn cao tại một số khu vực. Nhà máy nước Yên Bình tại xã Đại Phúc có công suất 85.000 m³/ngày, cung cấp nước cho khu vực Phổ Yên. Các nhà máy nước lớn khác là Nam Núi Cốc, Tích Lương, Sông Công, Nặm Cắt, Phú Bình 2, Túc Duyên. Khu vực phía Nam tỉnh có hai hệ thống đê sông Cầu và sông Công với tổng chiều dài vài chục km. Năm 2026, tỉnh Thái Nguyên khởi công xây dựng tuyến đê Hữu Cầu dài khoảng 15,9&nbsp;km tại trung tâm tỉnh. Một dự án chống lũ, lụt sông Cầu tại thủ phủ tỉnh từng được khởi công vào năm 2016 nhưng không hoàn thành. Kè chống sạt lở bờ sông được xây dựng tại nhiều nơi, như kè sông Năng tại xã Chợ Rã.

Hệ thống thoát nước mặt đô thị trong tỉnh chưa được đầu tư theo kịp với tốc độ đô thị hóa. Mật độ đường ống thấp, dẫn đến tình trạng ngập úng cục bộ kéo dài. Hệ thống thu gom và xử lý nước thải còn thiếu, tỷ lệ thấp; hệ thống thoát nước chủ yếu là cống chung với nước mặt và đã xuống cấp, dễ gây tắc nghẽn và ô nhiễm. Thu gom và xử lý nước thải khu vực trung tâm của tỉnh đạt khoảng 25%; khu vực đô thị trung tâm phía Bắc tỉnh đã xây dựng hệ thống xử lý nước thải tập trung. Nhà máy xử lý nước thải Gia Sàng và nhà máy xử lý chất thải phía nam phục vụ trung tâm tỉnh. Trạm xử lý nước thải tập trung Khu công nghiệp Yên Bình vào năm 2023 xử lý 60.000m³ nước thải/ngày đêm. Đến năm 2025, Thái Nguyên có 21 cơ sở xử lý rác thải, trong đó ba nhà máy quy mô lớn, cùng với hệ thống xử lý nước thải đô thị đáp ứng khoảng 65% nhu cầu. Tỉnh có ba khu xử lý chất thải có công suất lớn nằm tại Bách Quang, Phúc Thuận và Tân Cương, gồm nhà máy xử lý chất thải công nghiệp, cùng các khu xử lý khác.

Đến đầu năm 2026, tỉnh Thái Nguyên có 3.324 vị trí phát sóng (nhà trạm và cột ăng ten) với tổng số trạm BTS là 6.280 trạm, phủ sóng 99,8% dân số, trong đó 70% dân số được phủ sóng 5G. Đến cuối năm 2025, tỷ lệ hộ gia đình có truy nhập băng rộng đạt 81%. Theo báo cáo về chuyển đổi số cấp tỉnh năm 2024, Thái Nguyên xếp thứ 4 và Bắc Kạn xếp thứ 32.

Khu vực trung tâm tỉnh có một số khu đô thị có quy mô lớn và hiện đại như Danko City, Thái Hưng Crown Villas, Hồ Xương Rồng, đường Bắc Sơn, Picenza, làm thay đổi diện mạo đô thị. Khu vực công nghiệp phía Nam có các khu đô thị như Việt Hàn, dịch vụ Yên Bình, Kosy, Hồng Vũ. Tuy nhiên, một số khu đô thị vẫn còn dang dở, vắng bóng cư dân. Thái Nguyên có nhiều tòa nhà cao tầng đã và đang được xây dựng, tháp đôi Prime là tòa tháp đôi đầu tiên tại tỉnh. Tòa nhà FCC có 28 tầng được lắp kính vàng. Toà nhà Thai Nguyen Tower có 35 tầng. Dự án tòa tháp đôi BV Diamond Hill cao 38 tầng được khởi công vào năm 2024. Tecco Elite City gồm sáu toà tháp căn hộ cao 32 tầng nằm tại phường Quyết Thắng. 

Công trình quảng trường Võ Nguyên Giáp có tổng diện tích gần 4,7 ha nằm tại phường Phan Đình Phùng. Quảng trường Vạn Xuân nằm tại phường Vạn Xuân được khánh thành vào năm 2022. Tại các địa phương khác, có các công trình công cộng như hồ sinh thái - công viên rộng 6,3 ha tại xã Võ Nhai, mở rộng quảng trường 1-7 rộng 2 ha tại phường Sông Công, Phố đi bộ Sông Cầu tại phường Bắc Kạn được khai trương vào năm 2024. Dự án khu đô thị, phố đi bộ trung tâm tại phường Phan Đình Phùng khởi công vào năm 2025. Tỉnh có diện tích cây xanh đô thị thấp; hạ tầng công viên, vườn hoa, không gian sinh hoạt cộng đồng chưa đáp ứng được nhu cầu. Trên địa bàn tỉnh có nhà tang lễ thành phố Thái Nguyên cũ, nhà tang lễ An Lạc Viên và cơ sở hỏa táng tại nghĩa trang An Lạc Viên.

### Giao thông

Tỉnh Thái Nguyên đã sớm hình thành những tuyến giao thông trọng yếu phục vụ dân sinh và quốc phòng. Hệ thống giao thông của tỉnh Thái Nguyên phát triển đa dạng, có cả đường bộ, đường sắt và đường sông. Thái Nguyên chú trọng đầu tư hoàn thiện hạ tầng giao thông theo hướng đồng bộ, tăng kết nối trong tỉnh cũng như hình thành liên kết vùng, tạo động lực thu hút đầu tư. Những năm gần đây, tỉnh Thái Nguyên cũ ưu tiên nguồn lực, tập trung phát triển cơ sở hạ tầng tại khu vực phía Nam gần với Hà Nội. Năm 2025, hệ thống giao thông đường bộ tỉnh có tổng chiều dài 7.898,5 km, bao gồm: Tuyến cao tốc Hà Nội-Thái Nguyên, tuyến vành đai V, chín tuyến quốc lộ có tổng chiều dài 806,3 km; hệ thống đường tỉnh có tổng số 39 tuyến, với tổng chiều dài 841,2 km; đường đô thị có tổng chiều dài 560 km. So với cả nước, khu vực từng thuộc tỉnh Bắc Kạn cũ có mật độ mạng lưới đường chính khá cao, nhưng chất lượng không cao.

Quốc lộ 3 có từ lâu đời, liên kết Hà Nội với tỉnh Thái Nguyên và tỉnh Cao Bằng. Quốc lộ 3 mới Hà Nội - Thái Nguyên được triển khai và hoàn thành năm 2012. Quốc lộ 3 mới còn được gọi là Đường cao tốc Hà Nội - Thái Nguyên, đoạn từ nút giao Sóc Sơn đến nút giao Tân Lập có bốn làn xe chạy. Tuyến đường Thái Nguyên - Chợ Mới dài gần 40&nbsp;km được khánh thành vào năm 2017 theo hình thức BOT. Quốc lộ 37 là tuyến giao thông chủ yếu giữa tỉnh Thái Nguyên và tỉnh Bắc Ninh. Các tuyến quốc lộ khác của tỉnh là quốc lộ 1B và quốc lộ 3B đi tỉnh Lạng Sơn; quốc lộ 37 đoạn đi sang tỉnh Tuyên Quang; đường Hồ Chí Minh qua vùng Định Hoá; quốc lộ 3C, quốc lộ 279. Các dự án giao thông gần đây của tỉnh Thái Nguyên là Đường liên kết, kết nối các tỉnh Thái Nguyên - Bắc Ninh - Phú Thọ; Đường Vành đai V đoạn xã Phú Bình đi tỉnh Bắc Ninh; Cao tốc Chợ Mới – Bắc Kạn; Đường Hồ Chí Minh đoạn Chợ Chu - Ngã Ba Trung Sơn; Đầu tư hoàn chỉnh cao tốc đoạn Hà Nội-Thái Nguyên-Chợ Mới; Dự án cầu Quang Vinh 1, cầu Quang Vinh 2 và hệ thống đường giao thông kết nối, Đường Bắc Kạn - hồ Ba Bể. Đường Vành đai I Bờ Đậu - Hóa Thượng.

Năm 2025, tỉnh Thái Nguyên đứng thứ hai cả nước về tỷ lệ hộ gia đình sở hữu ô tô, đạt 17,4%, với khoảng 144.968 xe đã đăng ký. Số lượng xe gắn máy là hơn 1,1 triệu phương tiện. Tình trạng ùn tắc giao thông ngày càng gia tăng tại khu vực trung tâm tỉnh. Năm 2025, tỉnh có 11 bến xe, bao gồm Bến xe trung tâm tỉnh. Đến năm 2024, tỉnh Thái Nguyên cũ có hơn 195 tuyến liên tỉnh đến 34 tỉnh thành và ba tuyến nội tỉnh, 21 đơn vị hoạt động kinh doanh vận tải taxi. Tỉnh Thái Nguyên trước sáp nhập có 11 tuyến xe buýt hoạt động, có các xe hợp đồng chở công nhân, học sinh. Công ty Hà Lan là doanh nghiệp vận tải hành khách lớn nhất tỉnh, có vai trò dẫn dắt thị trường. Trong 10 tháng đầu năm 2025, ngành vận tải Thái Nguyên vận chuyển 37,8 triệu lượt hành khách và 60,9 triệu tấn hàng hoá.

Ngành đường sắt Thái Nguyên hiện hầu như không hoạt động, tuyến đường sắt Hà Nội - Thái Nguyên được khởi công vào năm 1959, có chiều dài 57&nbsp;km, đoạn trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên thời điểm đó có bốn ga là: Quán Triều, Lưu Xá, Lương Sơn và Phổ Yên. Hệ thống đường sắt nội bộ của Nhà máy Gang thép Thái Nguyên cũng từng rất phát triển, riêng đường ray xe lửa nội bộ dài tới 54&nbsp;km, gồm 5 ga. Thời kỳ Mỹ tăng cường đánh phá miền Bắc Việt Nam, ga Lưu Xá là nơi tiếp nhận hàng hóa viện trợ của nước ngoài thông qua Trung Quốc. Đường sắt Kép - Lưu Xá được xây dựng năm 1959–1961, có chiều dài 57&nbsp;km, khổ rộng 1.435&nbsp;mm. Tuyến đường sắt Quán Triều - Núi Hồng được xây dựng vào năm 1992, dài 39&nbsp;km, chủ yếu dùng để chở than.

Cảng Đa Phúc là bến thủy nội địa trên sông Công, gồm có 12 bến; là nơi trung chuyển, lưu thông hàng hóa bằng đường thủy duy nhất của tỉnh Thái Nguyên, kết nối với các cảng ở Hải Phòng và Quảng Ninh. Thời xưa, trên sông Cầu có các bè, mảng, các loại thuyền bằng gỗ hoặc tre. Tỉnh có hai tuyến đường thủy quốc gia: Tuyến sông Cầu đoạn từ Hà Châu đến ngã ba sông Cầu-sông Công; tuyến sông Công đoạn từ ngã ba sông Cầu-sông Công đến cầu Đa Phúc. Tuyến đường thủy nội địa sông Năng - hồ Ba Bể phục vụ du lịch và dân sinh. Tại hồ Núi Cốc và các hồ, đập lớn khác trong tỉnh, cũng có dịch vụ vận tải đường thuỷ phục vụ khách du lịch.

## Nhân khẩu
### Dân cư

Khi sáp nhập vào năm 2025, số liệu dân số tỉnh Thái Nguyên là 1.799.489 người, trong đó tỉnh Bắc Kạn cũ có 365.318 người và tỉnh Thái Nguyên cũ có 1.434.171 người. Sau khi hợp nhất, tỉnh Thái Nguyên có tỷ lệ đô thị hóa tính theo dân số nội thị đạt 31,28%, và tính theo dân số toàn đô thị đạt 48,26%.

Theo kết quả điều tra dân số năm 2024, tỉnh Bắc Kạn có 328.609 người, 87.022 hộ gia đình, là tỉnh có dân số thấp nhất Việt Nam. Dân số tỉnh Thái Nguyên là 1.361.474 người, 377.201 hộ gia đình, là tỉnh đông dân thứ 23 Việt Nam. Tổng tỷ suất sinh của tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên lần lượt là 2,18 và 2,19 con/phụ nữ. Dân số thành thị của Bắc Kạn là 78.768 người và dân số nông thôn là 249.841 người, con số tương ứng của Thái Nguyên là 549.882 người và 811.593 người. Trong giai đoạn từ 2023 đến 2024, tỷ suất di cư thuần của tỉnh Bắc Kạn là -5,9‰, mức âm cao nhất vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Tỷ suất di cư thuần trong giai đoạn 2019-2024 của Bắc Kạn là -21,0‰, nam giới là -18,4‰ và nữ giới là -23,6‰; của Thái Nguyên là gần như 0‰ nhưng nam giới là -2,1‰ và nữ giới là 2,0‰.

Năm 2024, tỷ số giới tính nam/nữ của Bắc Kạn là 100,2, còn của Thái Nguyên là 96,9, của toàn quốc là 99,2. Tuổi kết hôn trung bình lần đầu của Bắc Kạn là 24 tuổi (nam 26,4; nữ 21,3), của Thái Nguyên là 25,1 tuổi (nam 27,5; nữ 22,8). Trong số những người chưa kết hôn từ 15 tuổi trở lên, tỷ lệ nam/nữ của Bắc Kạn là 1,84 lần và của Thái Nguyên là 1,33 lần. Tỷ trọng dân số 0-14 tuổi của Bắc Kạn và Thái Nguyên lần lượt là 26,8% và 25,6%, độ tuổi 15-64 là 65,3% và 64,4%, độ tuổi từ 65 trở lên là 7,9% và 10,0%. Tỷ lệ biết đọc, biết viết của Bắc Kạn là 92,4%, còn của Thái Nguyên là 98,6%.

Năm 1886-1888, tỉnh Thái Nguyên có 8.021 nhân đinh, trong đó phủ Thông Hoá (sau là tỉnh Bắc Kạn) có 3.045 nhân đinh. Khoảng năm 1916, dân số tỉnh Bắc Kạn khoảng 36.000 người. Năm 1928, dân số tỉnh Thái Nguyên khoảng 70.000 người. Năm 1933, dân số tỉnh Thái Nguyên (trừ huyện Đồng Hỷ) là 71.597 người. Năm 1941, tỉnh Thái Nguyên có 125.000 người. Dân số tỉnh Thái Nguyên tăng lên 174.000 người vào năm 1948, với 40.137 hộ gia đình. Vào thời điểm thành lập tỉnh Bắc Thái năm 1965, tỉnh Thái Nguyên có khoảng 420.000 người và tỉnh Bắc Kạn có khoảng 110.000 người, cộng lại khoảng 530.000 người. Theo nghị quyết tái lập hai tỉnh năm 1996, tỉnh Bắc Kạn có 268.047 người và tỉnh Thái Nguyên có 1.019.299 người, cộng lại là 1.287.346 người. Theo điều tra dân số năm 2009, tỉnh Bắc Kạn có 293.826 người, tỉnh Thái Nguyên có 1.123.116 người, cộng lại là 1.416.942 người. Theo điều tra dân số năm 2019, tỉnh Bắc Kạn có 313.905 người, tỉnh Thái Nguyên có 1.286.751 người, cộng lại là 1.600.656 người.

Theo điều tra dân số năm 2024, tỷ lệ nhà kiên cố và bán kiên cố của Bắc Kạn là 84,4%, của Thái Nguyên là 98,7%. Diện tích nhà ở bình quân đầu người của Bắc Kạn là 26 m²/người và có 98,6% số hộ sở hữu nhà riêng, số liệu của Thái Nguyên là 31,1 m²/người và 92,1%. Về nguồn nhiên liệu chính để nấu ăn, tại Bắc Kạn có 50,8% số hộ dùng củi và 43,2% số hộ dùng gas/biogas để nấu ăn, trong khi 87,6% số hộ tại Thái Nguyên dùng gas/biogas để nấu ăn. Về nguồn nước ăn chính, 14,4% số hộ tại Bắc Kạn và 33,6% số hộ tại Thái Nguyên sử dụng nước máy, số hộ sử dụng nước giếng khoan tại hai tỉnh lần lượt là 24,1% và 49,4%, 54,1% số hộ tại Bắc Kạn sử dụng nước khe/mó, 13,7% số hộ tại Thái Nguyên sử dụng nước giếng đào. 70,7% số hộ tại Bắc Kạn và 92,7% số hộ tại Thái Nguyên sử dụng hố xí tự hoại hoặc bán tự hoại. 71,2% số hộ tại Bắc Kạn và 88,4% số hộ tại Thái Nguyên có TV, tỷ lệ hộ có điện thoại di động là 96,0% và 98,1%, tỷ lệ hộ có tủ lạnh là 83,2% và 94,4%. Năm 2020, chỉ số phát triển con người HDI của tỉnh Bắc Kạn là 0,664 và xếp thứ 46, của tỉnh Thái Nguyên là 0,743 và xếp thứ 11.

### Di cư

Trong lịch sử, Thái Nguyên thu hút di dân từ vùng đồng bằng và các vùng lân cận đến khai khẩn và kiếm sống. Từ giữa thế kỷ 18, có khoảng 2-3 vạn người Triều Châu bên Trung Quốc đi lại làm mỏ tại châu Bạch Thông và huyện Cảm Hoá (tỉnh Bắc Kạn cũ). Đến nửa cuối thế kỷ 19, do các mỏ đóng cửa, các phu mỏ về quê hoặc tản mát vào bản làng định cư với dân địa phương.

Sau khi Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc, thực dân Pháp cấp đất ở Thái Nguyên cho các lính thợ sang châu Âu phục vụ chiến tranh về nước. Thực dân Pháp nhận định Thái Nguyên là tỉnh có ít dân và sống lệ thuộc vào tự nhiên, để phát triển kinh tế cần phải thay đổi về dân số và "tính cách", giải pháp là di dân từ miền xuôi lên. Thực dân Pháp khuyến khích người Kinh ở miền xuôi lên Thái Nguyên theo chính sách "tiểu đồn điền", làm biến đổi nhân khẩu học trong tỉnh, nhiều người đến làm việc trong các khu mỏ và đồn điền. Trong 5 năm là năm 1930 và 1935-1938, có 24.028 người di cư đến Thái Nguyên. Đến năm 1938, người nhập cư chiếm 1/5 dân số Thái Nguyên. Trong Chiến tranh Đông Dương, do Thái Nguyên là thủ đô kháng chiến, nên cũng tiếp nhận nhiều cán bộ, bộ đội và dân thường từ khắp cả nước đến làm việc.

Năm 1960, tỉnh Thái Nguyên tiếp nhận 1.343 Việt kiều hồi hương từ Thái Lan, Vanuatu, Nouvelle-Calédonie. Theo chính sách của chính phủ trung ương Việt Nam, từ năm 1962-1967, tỉnh Bắc Thái tiếp nhận khoảng 50.000 người di cư chủ yếu từ Thái Bình và Hải Hưng. Người nhập cư được bố trí ở xen kẽ trong các chòm xóm, gặp khó khăn như thiếu ruộng nên có người khi hết lương thực trợ cấp đã trở về quê cũ. Từ năm 1959, có hơn 22 nghìn người từ nhiều nơi trong nước đến Công trường khu Gang thép Thái Nguyên làm việc. Nhiều người cũng đến Thái Nguyên làm việc và học tập trong các nhà máy khác, các vùng mỏ, ngành công nghiệp quốc phòng, các trường đại học và trường chuyên nghiệp.

Trong thập niên 1960, tỉnh cũng vận động người vùng cao xuống vùng thấp, đưa người Dao xuống ở xen kẽ với người Tày để trồng lúa nước, hoặc họ đưa đi làm công nhân, nhưng họ sau đó họ quay lại vùng núi để du canh du cư. Trong giai đoạn 1986-1995, có 11.635 người di cư tự do đến tỉnh Bắc Thái, trong đó có người H'Mông. Trong giai đoạn này, cũng có nhiều người Bắc Thái di cư đến Tây Nguyên, bao gồm các dân tộc thiểu số trong tỉnh. Các khu công nghiệp tại Thái Nguyên cũng thu hút người lao động từ các nơi khác, như vào năm 2018 chỉ có gần 30% người lao động tại Công ty Samsung Electronics Việt Nam Thái Nguyên là người trong tỉnh. Năm 2024, có 2.428 người tỉnh Thái Nguyên cũ đi xuất khẩu lao động ở nước ngoài, chủ yếu là tại Đài Loan và Nhật Bản.

### Dân tộc

Thái Nguyên là tỉnh có nhiều dân tộc, một bộ phận người Kinh có nguồn gốc tại địa phương, và một bộ phận người Kinh có nguồn gốc nhập cư. Người Tày là dân tộc bản địa trong tỉnh; người Nùng, người Dao, người Sán Dìu và người Sán Chay nhập cư đến trong vài thế kỷ gần đây; còn người H'Mông, người Mường và người Thái đến tỉnh trong các thập niên gần đây. Trong thập niên 2000, người Kinh chiếm trên 90% dân số tại các khu vực thành phố Thái Nguyên, Sông Công, Phổ Yên và huyện Phú Bình cũ. Người Tày chiếm trên dưới một nửa dân số huyện Định Hoá cũ, và tỉnh Bắc Kạn cũ. Trong giai đoạn 2009-2019 tại tỉnh Bắc Kạn cũ, dân số dân tộc Kinh giảm 0,4% mỗi năm, dân số các dân tộc thiểu số tăng 0,8% mỗi năm.

Năm 2019, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn có 939.987 người Kinh, chiếm 58,73% tổng dân số, họ chiếm 76,73% tổng cư dân thành thị. Người Kinh tại Thái Nguyên cũ có 902.372 người, chiếm 70,13% dân số; người Kinh tại Bắc Kạn cũ có 37.615 người, chiếm 11,98% dân số. Hai tỉnh có 860.363 người Kinh vào năm 2009, chiếm tỷ lệ 60,72%. Tỷ lệ người Kinh tại tỉnh Thái Nguyên cũ là 74,56% vào năm 1960, và 76,63% vào năm 1979. Người Kinh bản địa tại Thái Nguyên vào thời xưa chủ yếu cư trú tại vùng đất trung du, phía nam tỉnh thuộc lưu vực sông Cầu. Thời phong kiến, có thêm nhiều làng xóm của người Kinh được các di dân từ miền xuôi thành lập ở vùng phía nam tỉnh, lưu quan nhậm chức tại Thái Nguyên cũng mang theo người thân đến định cư. Thời Pháp thuộc, hàng vạn người từ miền xuôi lên Thái Nguyên làm việc trong các hầm mỏ và đồn điền. Sau năm 1954, nhiều người Kinh đến tỉnh để làm việc trong các cơ sở công nghiệp và theo các chương trình kinh tế mới. Năm 1960, có 14/162 xã của tỉnh Thái Nguyên cũ có 100% dân số là người Kinh. Năm 1999, 68/180 xã của tỉnh Thái Nguyên cũ có tỷ lệ người Kinh trên 90%. Nhìn chung, người Kinh sinh sống tập trung chủ yếu ở khu vực đô thị, và vùng thấp phía nam. Tại vùng trung du và miền núi của Thái Nguyên, một bộ phận lớn người Kinh sống xen kẽ với người Tày và các dân tộc khác, nhưng họ không ở các nơi quá sâu, quá xa. Hiện tượng người Kinh kết hôn với người dân tộc thiểu số ngày càng tăng, nhiều gia đình cho con theo dân tộc thiểu số của mẹ để hưởng chính sách ưu tiên. Thanh niên người Kinh ở miền núi Thái Nguyên thường kết hôn sớm hơn và sinh con sớm hơn ở vùng đồng bằng.

Năm 2019, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn có 315.459 người Tày, chiếm 19,71% tổng dân số. Người Tày tại Thái Nguyên cũ có 150.404 người, chiếm 11,69% dân số. Người Tày tại Bắc Kạn cũ có 165.055 người, chiếm 52,58% dân số. Người Tày là dân tộc đông thứ hai tại Thái Nguyên, tập trung đông ở vùng trung và bắc của tỉnh. Năm 1960 tại tỉnh Thái Nguyên cũ, người Tày chiếm 61-100% dân số tại 25/162 xã, đến năm 1999 có hai xã có tỷ lệ người Tày trên 80%. Người Tày ở Thái Nguyên thường cư trú tập trung ở những vùng giáp ranh giữa rừng và ruộng. Các bản của người Tày thường tựa lưng vào núi rừng, hướng xuống thung lũng. Bản của người Tày có quy mô vừa và nhỏ, thường có khoảng 30-60 nhà. Trước năm 1954, hiện tượng phú nông nắm giữ nhiều ruộng đất tại các vùng người Tày tại Thái Nguyên có tồn tại, nhưng không gay gắt như vùng đồng bằng. Các gia đình hạt nhân đã phổ biến ở người Tày từ trước Cách mạng tháng tám, chế độ phụ quyền và gia trưởng chi phối trong gia đình người Tày. Có những tên họ người Tày là gốc Tày cổ, có những tên họ là gốc Kinh bị Tày hoá. Sau thập niên 1960, nhiều thôn bản gần trung tâm xã hoặc gần trục giao thông có tình trạng người Tày và người Kinh sống xen kẽ.

Năm 2019, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn có 110.449 người Nùng, chiếm 6,9% tổng dân số. Người Nùng hiện nay đến Việt Nam vài trăm năm nay, các nhóm đến từ trước đã Tày hoá. Thái Nguyên có nhiều nhóm Nùng đến từ các tỉnh lân cận, như Nùng Phàn Slình, Nùng Cháo, Nùng Inh, Nùng An, Nùng Giang. Do các nguyên nhân, họ di cư sang các tỉnh biên giới phía bắc Việt Nam, rồi dần chuyển đến Thái Nguyên. Một số người Nùng đến tỉnh sau chiến tranh biên giới năm 1979. Do người Nùng và người Tày sống gần gũi, lịch sử tương đồng nên ngày càng xích lại gần nhau. Người Nùng cư trú thành từng dải ven đường ở các thung lũng.

Năm 2019, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn có 88.437 người Dao, chiếm 5,5% tổng dân số. Người Dao tại Thái Nguyên thuộc các nhóm như Dao Đỏ, Dao Quần Chẹt, Dao Lô Gang, cùng nói phương ngữ Kiềm Miền, có thống nhất cao về văn hoá cổ truyền. Người Dao có truyền thống du canh du cư, sinh sống bằng canh tác nương rẫy, từ khi có phong trào định canh định cư thì người Dao tại Thái Nguyên mới phát triển ruộng nước. Người Dao tại Thái Nguyên đa số cư trú tại vùng xa, đi lại khó khăn. Họ thường lập bản ở gần rừng hoặc chân đồi núi, mỗi bản thường có 15-30 nhà. Bản của người Dao tại Thái Nguyên thường tách biệt với bản của dân tộc khác, nếu chung bản thì họ ở xóm riêng. Năm 2019, tỷ lệ tảo hôn của người Dao tại tỉnh Bắc Kạn cũ là 31%.

Năm 2019, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn có 56.812 người Sán Dìu, chiếm 3,5% tổng dân số. Người Sán Dìu di cư sang Việt Nam cách nay một vài trăm năm. Thái Nguyên là tỉnh có người Sán Dìu đông nhất Việt Nam. Dân tộc này chủ yếu cư trú ở vùng trung du hoặc bồn địa nhỏ trước núi. Khác với các dân tộc thiểu số khác ở miền bắc, người Sán Dìu xen cư với các dân tộc khác trong cả phạm vi xóm bản, chỉ có ít thôn làng của người Sán Dìu còn thuần nhất về dân tộc, hiện tượng này đã có từ lâu. Do hình thức cư trú này, văn hoá Sán Dìu có nhiều biến đổi, trở nên gần với người Kinh.

Năm 2019, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn có 41.152 người Sán Chay, chiếm 2,6% dân số. Người Sán Chay gồm có hai nhóm Cao Lan và Sán Chí, di cư sang Việt Nam cách nay một vài trăm năm. Hai nhóm được gộp lại vào năm 1979, tiếng Cao Lan gần với tiếng Tày còn tiếng Sán Chí gần với tiếng Quảng Đông. Năm 1960, người Sán Chỉ có 5.540 người và người Cao Lan có 1.680 người tại tỉnh Thái Nguyên. Người Sán Chay thường sống xen kẽ với người Tày, Nùng, Sán Dìu, Dao, nhưng thường tập trung thành bản riêng.

Năm 2019, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn có 33.430 người H'Mông, chiếm 2,1% tổng dân số. Người H'Mông tại Thái Nguyên mới di cư từ Cao Bằng và Tuyên Quang đến trong các thập niên gần đây. Đến năm 1979 thì tỉnh Bắc Thái mới có số liệu về người H'Mông. Nhiều người H'Mông tại tỉnh Thái Nguyên cũ canh tác ruộng nước bên cạnh đất nương. Tại Thái Nguyên cũ, các xóm bản của người H'Mông ở nơi bằng phẳng thường cư trú tập trung, các xóm bản theo lối truyền thống thì cư trú phân tán, rải rác trên sườn núi. Năm 2019, tỷ lệ tảo hôn của người H'Mông tại tỉnh Bắc Kạn cũ là 56%.

Năm 2019, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn có 2.955 người Hoa. Năm 1974, tỉnh Bắc Thái có hơn 6.000 người Hoa.  Người Hoa tại Thái Nguyên có nguồn gốc từ các nông dân nghèo, hay tàn quân Thái Bình Thiên Quốc. Trước đây, phần lớn người Hoa tại Thái Nguyên sống nhờ nông nghiệp trồng trọt. Trước năm 1979, một nửa cư dân thị trấn Chợ Chu (Định Hoá) là người Hoa, họ cũng sinh sống đông đúc tại xã Bằng Khẩu (Ngân Sơn). Giai đoạn 1978-1979, có nhiều người Hoa trong tỉnh rời sang Trung Quốc.

Năm 2019, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn có 868 người Ngái. Người Ngái không có thôn bản riêng, sống xen kẽ với các dân tộc khác. Hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn có 5.825 người Mường, 3.698 người Thái vào năm 2019.

### Ngôn ngữ

Thái Nguyên có nhiều dân tộc sống xen kẽ nhau, có ảnh hưởng lẫn nhau về tiếng nói và chữ viết. Tiếng Kinh giữ vai trò chủ thể và ngày càng mở rộng, đặc biệt là thông qua hệ thống giáo dục. Tiếng Kinh cũng thường xuyên tác động đến nội bộ của các ngôn ngữ dân tộc khác. Tình trạng này có tính ổn định, thường xuyên qua các thế hệ, theo mức độ ngày càng tăng. Do sống xen kẽ nên việc một dân tộc tại Thái Nguyên sử dụng hai ngôn ngữ hoặc hơn là tương đối phổ biến.

Trong quá khứ, tiếng Tày-Nùng không chỉ là ngôn ngữ của các dân tộc này mà trở thành một ngôn ngữ chung trong khu vực, bên cạnh tiếng Kinh. Người Hoa, Cao Lan, Dao, Sán Dìu, và người Kinh ở miền núi sử dụng tiếng Tày để giao tiếp với nhau vì đây là ngôn ngữ phổ biến của vùng. Tiếng Tày ở Bắc Kạn-Thái Nguyên bộc trực hơn, gọn âm, dứt mạnh hơn so với tiếng Tày tại Cao Bằng, nhưng từ vựng về cơ bản thì không khác nhau.

Năm 2019, có 89,9% người dân tộc thiểu số tại tỉnh Bắc Kạn cũ biết đọc, biết viết tiếng Kinh; trong đó, người Tày là 96,7%, người Dao là 77,1%, người H'Mông là 61,9%. Tại tỉnh Thái Nguyên cũ, vào năm này có 96,7% người dân tộc thiểu số biết đọc, biết viết tiếng Kinh; trong đó người Tày là 98,3%, người Dao là 91,2%, người H'Mông là 81,8%. Phạm vi các ngôn ngữ dân tộc thiểu số trong tỉnh đang bị thu hẹp, các ngôn ngữ này ít khi được sử dụng để giao tiếp, thế hệ trẻ tuổi có ít người biết nói, kể cả ở những nơi dân tộc của họ chiếm đa số. Đài Phát thanh & Truyền hình Bắc Kạn và Thái Nguyên có các chương trình tiếng Tày-Nùng, tiếng H'Mông và tiếng Dao. Đài PT-TH Thái Nguyên và Báo Thái Nguyên cũng có nội dung bằng tiếng Anh, tiếng Hoa, tiếng Hàn.

Người Tày-Nùng có chữ viết truyền thống là chữ Nôm Tày, có thể ra đời vào khoảng thế kỷ 15. Đến năm 1960, chính phủ Việt Nam xây dựng hệ thống chữ viết Latinh cho tiếng Tày-Nùng. Đầu thập niên 1970, loại chữ Tày này được đưa vào giảng dạy trong các trường tiểu học ở vùng Đông Bắc Việt Nam. Chữ Nôm Dao là kiểu chữ viết sử dụng chữ Hán được Dao hoá, được người Dao sử dụng, gắn liền với các sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của người Dao. Những người biết viết chữ Nôm Tày và Nôm Dao hiện nay chủ yếu là các thầy cúng và một số người cao tuổi.

### Tôn giáo
Theo điều tra dân số Việt Nam năm 2009, tỉnh Bắc Kạn có 153 người theo Phật giáo, 332 theo Công giáo Rôma, 13.077 người theo đạo Tin Lành. Tỉnh Thái Nguyên có 3.015 người theo Phật giáo, 25.430 người theo Công giáo Rôma, 4.453 người theo đạo Tin Lành. Trong vài thập niên trở lại đây, các tôn giáo có mặt trên địa bàn Thái Nguyên gia tăng hoạt động của mình một cách mạnh mẽ. Các tổ chức và chức sắc tôn giáo được công nhận tư cách pháp nhân hoạt động truyền đạo ngày càng tăng. Bên cạnh đó có một số hiện tượng tôn giáo mới như Tâm linh Hồ Chí Minh, Pháp Luân Công đang hoạt động trên địa bàn tỉnh.

Phật giáo tại Thái Nguyên không lớn mạnh và phát triển như ở các tỉnh thuộc khu vực đồng bằng sông Hồng, nhưng đang có dấu hiệu phát triển thuận lợi. Thời kỳ nhà Mạc chạy lên miền núi Đông Bắc, Phật giáo có điều kiện phát triển ở Thái Nguyên. Tôn giáo này được hỗn dung với tín ngưỡng bản địa thờ thần của các dân tộc thiểu số trong tỉnh, hình ảnh Quan Thế Âm cũng được thờ cúng nhiều trong các gia đình dân tộc Tày-Nùng. Tuy nhiên, người dân các dân tộc thiểu số trong tỉnh quen thuộc với các thầy cúng trong sinh hoạt tín ngưỡng, nên họ lạ lẫm với hoạt động của các tăng ni. Theo Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Thái Nguyên, vào đầu năm 2023 tỉnh này có 147 nghìn tín đồ Phật giáo, 195 cơ sở tự viện. Theo Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Bắc Kạn, trong giai đoạn 2017-2022 tỉnh này có 2.000 người quy y Tam bảo, sinh hoạt tại hai chùa và năm đền. Một số chùa tại Thái Nguyên là: Chùa Hang tại phường Linh Sơn có từ thế kỷ 11, chùa Phủ Liễn tại phường Phan Đình Phùng gắn với nhiều sự kiện lịch sử, đình-đền-chùa Cầu Muối tại xã Tân Thành thu hút nhiều khách du lịch, chùa Thuần Lương tại phường Bách Quang có tượng Phật nằm lớn nhất tỉnh.

Công giáo Rôma du nhập và phát triển ở Thái Nguyên từ khoảng cuối thế kỷ 17, theo chân các giáo dân từ Thái Bình, Nam Định di cư lên; nhà thờ xứ Nhã Lộng là cơ sở thờ tự đầu tiên của tôn giáo này tại tỉnh. Sau năm 1991, Thái Nguyên không có linh mục, mọi việc đạo đều do Tòa Giám mục Bắc Ninh trực tiếp chỉ đạo. Đến năm 1997, Công giáo ở Thái Nguyên được nhập vào Giáo phận Bắc Ninh. Trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên năm 2023 có chín giáo xứ, 30.700 tín đồ Công giáo, 49 nhà thờ. Năm 2021, tỉnh Bắc Kạn có hơn 1.200 giáo dân Công giáo, đông nhất là người H'Mông. Nhà thờ giáo xứ Thái Nguyên được hoàn thành vào năm 2020, với nét kiến trúc độc đáo.

Tin Lành được truyền tới tỉnh Thái Nguyên vào giai đoạn nửa cuối thế kỷ XX trong vùng dân tộc thiểu số. Từ năm 1989 đến nay, Tin Lành phát triển trong vùng dân tộc H'Mông và Dao, chủ yếu theo hệ phái Tin Lành Việt Nam (Miền Bắc). Đến năm 1990, có khoảng 90% người H'Mông Trắng ở tỉnh Thái Nguyên cũ theo "Vàng Chứ", nhưng hiện họ theo hệ phái Tin Lành Việt Nam (Miền Bắc). Tín đồ Tin Lành người Dao ở Thái Nguyên chịu ảnh hưởng chủ yếu của Hội Thánh Tin Lành Bắc Sơn ở Lạng Sơn. Năm 2019, 15.548/22.608 người H'Mông tại Bắc Kạn cũ theo đạo Tin Lành. Chính quyền có chính sách ngăn chặn tổ chức tôn giáo Dương Văn Mình trên địa bàn.

Người dân tỉnh Thái Nguyên có truyền thống thờ tổ tiên, thờ đa thần. Mỗi dân tộc có quan niệm, mức độ tín ngưỡng và hình thức thể hiện tín ngưỡng khác nhau. Người Kinh và người Tày cúng giỗ tổ tiên vào ngày mất, tổ chức đi tảo mộ vào dịp Tết Nguyên đán. Trong căn nhà của người Tày, nơi thờ cúng tổ tiên chiếm vị trí trung tâm tôn nghiêm nhất. Trước đây, người Tày không thắp hương, đặt hoa quả lên bàn thờ vào ngày rằm, mồng một, và nữ giới thường không được lại gần bàn thờ. Ngoài thờ cúng tổ tiên, người Tày còn thờ ma bếp, ma chuồng, ma thương. Mỗi bản người Tày đều có miếu thờ thổ công ở đầu lối dẫn vào bản, và còn có đình làng. Khác với người Tày, một số nhóm người Nùng ở Thái Nguyên cúng tổ tiên vào dịp sinh nhật. Người Nùng Phàn Slình phổ biến tục thờ "ma ở ngoài sân", tức là thần thổ địa. Trong tín ngưỡng người Tày-Nùng, thầy Tào có khả năng giao tiếp với thế giới thần linh, giúp dân trừ ma tà, cầu bình an, những người hành nghề tín ngưỡng là thầy Mo, thầy Pụt, thày Then. Đền Đuổm tại xã Phú Lương và đền Cầu Muối tại xã Tân Thành là nơi thờ phò mã Dương Tự Minh thời Lý.

Người Dao ở Thái Nguyên có quan điểm Bàn Cổ là người tạo ra thế giới và sự sống ở ba tầng thế giới, tạo ra thần linh để cai quản mọi sự sống ở các tầng. Người Dao trong tỉnh chịu ảnh hưởng từ Đạo giáo (như tranh thờ), Phật giáo, thờ cúng tổ tiên, thuyết vật linh, Nho giáo, trong đó Đạo giáo giữ vai trò quan trọng. Người Sán Dìu ở Thái Nguyên thờ cúng tổ tiên là chính, đồng thời cũng thờ Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo, cùng các thần linh và loại ma khác. Họ còn thực hiện các nghi lễ nông nghiệp như thượng điền, hạ điền, tết cơm mới. Người Sán Chay thờ cúng tổ tiên trong nhà, một số họ cũng thờ Ngọc Hoàng, Táo Quân, nhà nào cũng thờ ma ham, xưa kia các bản của người Sán Chay có đình. Tín ngưỡng truyền thống của người H'Mông về cơ bản là tín ngưỡng vạn vật hữu linh, bên cạnh thờ cúng tổ tiên thì họ còn cúng ma nhà. Từ cuối thập niên 1980 đến nay, một bộ phận người H'Mông và Dao trong tỉnh từ bỏ tín ngưỡng truyền thống để theo Tin Lành.

### Giáo dục

Tỉnh Thái Nguyên là một trung tâm đào tạo lớn tại Việt Nam, có nhiều trường đại học, cao đẳng và trung học chuyên nghiệp. Đại học Thái Nguyên có mục đích là hình thành trung tâm đào tạo, nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ của vùng Trung du và miền núi phía Bắc và cả nước. Đại học Thái Nguyên gồm: Trường Đại học Sư phạm (thành lập năm 1966), Trường Đại học Y Dược (1968), Trường Đại học Kỹ thuật Công nghiệp (1965), Trường Đại học Nông Lâm (1970), Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh, Trường Đại học Khoa học, Trường Đại học Công nghệ thông tin và Truyền thông, Trường Ngoại ngữ, Khoa Quốc tế, Trường Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuật. Năm 2024, quy mô đào tạo của Đại học Thái Nguyên là 85.624 người, trong đó đào tạo chính quy là 65.000 người. Trong giai đoạn 2020 - 2025, 80% sinh viên tốt nghiệp Đại học Thái Nguyên đến từ các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc. Những năm gần đây, một vài trường như Đại học Nông Lâm  tuyển sinh không đủ chỉ tiêu. Trường Đại học Kinh tế - Công nghệ Thái Nguyên hiện hầu như không có sinh viên chính quy. Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải có cơ sở 3 đặt tại Thái Nguyên. Tỉnh Thái Nguyên cũ có 12 trường cao đẳng, chín trường trung cấp, đến năm 2024 có 3.511 sinh viên đào tạo trình độ cao đẳng; 11.531 học sinh đào tạo trình độ trung cấp.

Theo điều tra dân số năm 2024, tỷ lệ trẻ đi học cấp tiểu học tại tỉnh Bắc Kạn là 98,5%, của tỉnh Thái Nguyên là 99,6%; ở cấp trung học cơ sở thì tỷ lệ lần lượt là 96,2% và 98,7%; đến cấp trung học phổ thông thì tỷ lệ lần lượt là 74,2% và 94,3%. Trong số người từ 15 tuổi trở lên, 92,4% dân số Bắc Kạn và 98,6% dân số Thái Nguyên biết đọc, biết viết. Cũng trong nhóm tuổi này, 31,2% dân số Bắc Kạn và 42,4% dân số Thái Nguyên đã đạt được trình độ giáo dục trung học phổ thông. Về trình độ chuyên môn cao nhất của dân số trên 15 tuổi, 81,0% dân số tỉnh Bắc Kạn và 68,9% dân số tỉnh Thái Nguyên không có chuyên môn kỹ thuật; ở nhóm có trình độ đại học trở lên thì tỷ lệ này lần lượt là 7,9% và 11,1%. Năm 2020, số năm đi học bình quân của người dân trên 25 tuổi tại tỉnh Bắc Kạn là 8,5 năm và xếp thứ 32, của tỉnh Thái Nguyên là 9,8 năm và xếp thứ 13; chỉ số giáo dục của hai tỉnh lần lượt xếp thứ 36 và thứ 10.

*[[Lịch triều hiến chương loại chí]]* hoàn thành năm 1819 có ghi rằng "Về văn học, phủ Phú Bình tuy kém bốn xứ thừa tuyên [đồng bằng sông Hồng] và trấn Thanh Hoá, Nghệ An, nhưng bảy huyện đều có người đỗ đạt". Những người Thái Nguyên đỗ đại khoa thời phong kiến là Trình Hiển thi đỗ năm 1429, Nguyễn Cấu (1463), Đỗ Cận (1478), Phạm Nhĩ (1493), Đàm Sâm (1514), Đàm Chí (1535), Dương Ức (1541), Đồng Doãn Giai (1736). Tuy nhiên, vào thời nhà Nguyễn, tỉnh Thái Nguyên không có người đỗ đại khoa, số người đỗ cử nhân (hương cống) và tú tài cũng rất ít. Văn Miếu của tỉnh Thái Nguyên từng nằm tại khu vực phường Phổ Yên hiện nay, đến năm 1844 thì dời về phía bắc thủ phủ tỉnh. Đến năm 1932, tỉnh Thái Nguyên có hai trường tiểu học kiêm bị dành riêng cho nam sinh và nữ sinh tại tỉnh lị, tổng số học sinh toàn tỉnh là 1.435 người, học sinh chủ yếu thuộc tầng lớp cao. Năm 1931, tỉnh Bắc Kạn có 1.251 học sinh, trong đó có 924 học sinh là người Tày; tỉnh Thái Nguyên có 1.293 học sinh. Đến năm học 1946-1947, tỉnh Thái Nguyên khi đó có 97 trường lớp từ hệ trung học trở xuống, với 3.812 học sinh. Trong Chiến tranh Đông Dương, một số trường học của trung ương và quân đội di chuyển đến Thái Nguyên. Năm học 1964-1965, tỉnh Thái Nguyên khi đó có 158 trường cấp I, 40 trường cấp II, 6 trường cấp III, tổng số 53.741 học sinh phổ thông các cấp. Tỉnh Thái Nguyên được công nhận thanh toán nạn mù chữ vào năm 1961, tỉnh Bắc Kạn được công nhận thanh toán nạn mù chữ ở cả vùng thấp và vùng cao vào năm 1963.

Đầu năm học mới 2025 - 2026, tỉnh Thái Nguyên có 975 cơ sở giáo dục, trên 29.500 cán bộ và hơn 433.000 học sinh. Tỉnh có 351 trường mầm non, 263 trường tiểu học, 287 trường trung học cơ sở, 51 trường trung học phổ thông, 15 trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên, hai trung tâm giáo dục thường xuyên. Trong năm học 2024 - 2025, tỷ lệ phòng học kiên cố đạt 88,46%; tỷ lệ huy động trẻ em, học sinh dân tộc thiểu số đến lớp đạt cao; tỷ lệ học sinh dân tộc thiểu số học tại các trường dân tộc nội trú đạt 7,45%. Đầu năm học 2025-2026, tỉnh Thái Nguyên thông qua nghị quyết về hỗ trợ dạy và học tiếng Anh; và về hỗ trợ dạy và học tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số trước lớp 1. Tỉnh chú trọng phát triển giáo dục ở các vùng dân tộc thiểu số, vùng cao, vùng đặc biệt khó khăn. Tỉnh có ít trường học ngoài công lập, và số học sinh theo học các trường này chỉ chiếm khoảng 2% tổng số học sinh tỉnh Thái Nguyên cũ vào năm 2024.

Trường THPT Chuyên Thái Nguyên được thành lập vào năm 1988 dưới tên trường Năng khiếu Bắc Thái. Trường THPT Chuyên Bắc Kạn được thành lập vào năm 2003. Trường Phổ thông Vùng cao Việt Bắc được thành lập vào năm 1957, hiện trực thuộc Bộ Dân tộc và Tôn giáo. Trường Văn hóa, Bộ Công an đào tạo bậc THPT cho học sinh dân tộc thiểu số cả nước. Trường Thiếu sinh quân miền Bắc trực thuộc Quân khu 1 được thành lập vào năm 2026. Trường THPT Lương Ngọc Quyến được thành lập vào năm 1946, là một trong những trường phổ thông đầu tiên của vùng Việt Bắc. Trường THCS Chu Văn An tại phường Phan Đình Phùng và Trường THCS Chùa Hang II tại phường Linh Sơn có tổ chức thi viết để tuyển sinh. Trong kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia THPT năm học 2025-2026, tỉnh Thái Nguyên có 125 học sinh đạt giải, trong đó 111 học sinh đến từ Trường THPT Chuyên Thái Nguyên. Điểm trung bình thi tốt nghiệp THPT năm học 2024 - 2025 của tỉnh Thái Nguyên xếp thứ 42, của tỉnh Bắc Kạn xếp thứ 44.

### Y tế

Tỉnh Thái Nguyên có hệ thống y tế phát triển khá đồng bộ, nhưng có chênh lệch vùng miền rõ nét, tập trung chủ yếu ở thành thị; ở tuyến y tế cơ sở thì nhân lực y tế còn thiếu, nhất là bác sĩ. Năm 2025, Sở Y tế tỉnh Thái Nguyên có 36 đơn vị sự nghiệp công lập, trong đó chín đơn vị tự chủ tài chính nhóm 2. Ngoài ra, địa bàn tỉnh có Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên (Bộ Y tế); Bệnh viện Quân y 91 (Quân khu 1); Bệnh viện Trường đại học Y-Dược Thái Nguyên; 768 cơ sở hành nghề y tư nhân (trong đó có bảy bệnh viện); 1.701 cơ sở kinh doanh dược, ba cơ sở trợ giúp xã hội ngoài công lập. Toàn tỉnh đạt mật độ 49 giường bệnh/10.000 dân; 17,2 bác sĩ/10.000 dân, cao hơn bình quân cả nước. Toàn tỉnh có 36 cơ sở có giường bệnh, với 8.719 giường. Từ năm 2026, 280 trạm y tế xã được tổ chức thành 92 trạm và bàn giao lại cho các xã, phường quản lý. Năm 2025, mức độ hài lòng của người dân với dịch vụ y tế công đạt 91,61%. Cùng năm, tỉnh có tỷ lệ người dân tham gia bảo hiểm y tế trên 95%, ghi nhận trên 2,9 triệu lượt khám chữa bệnh bảo hiểm y tế. Công suất sử dụng giường bệnh bình quân đạt trên 103%. Năm 2020, chỉ số sức khoẻ của tỉnh Bắc Kạn xếp thứ 45, của tỉnh Thái Nguyên xếp thứ 32.

Theo điều tra dân số năm 2024, tỷ suất chết thô của tỉnh Bắc Kạn là 8,7‰ và của tỉnh Thái Nguyên là 7,0‰, tỷ suất chết trẻ em dưới 1 tuổi lần lượt là 15,9‰ và 11,8‰, tỷ suất chết trẻ em dưới 5 tuổi lần lượt là 23,9‰ và 17,7‰, tất cả đều cao hơn tỷ suất của cả nước. Cũng trong cuộc điều tra này, tuổi thọ trung bình tính từ lúc sinh của Bắc Kạn là 72,9 năm (nam 70,3; nữ 75,6), của Thái Nguyên là 74,5 năm (nam 72,0; nữ 77,1); đều thấp hơn mức của toàn quốc. Năm 2025, tỷ lệ trẻ em dưới 5 tuổi suy dinh dưỡng thể nhẹ cân của tỉnh còn khoảng 9,4%. Tỷ lệ thừa cân béo phì trong tỉnh có sự chênh lệnh theo địa phương và dân tộc, đạt 37,2% tại trường THCS Chu Văn An thuộc phường Phan Đình Phùng vào năm 2022; đạt 7,9% tại trường THCS Chu Hương thuộc xã Thượng Minh vào năm 2023.

Năm 2024, tỷ lệ tiêm chủng vắc xin của tỉnh Thái Nguyên cao hơn mức trung bình toàn quốc, tiêm chủng mở rộng cho trẻ em đạt tỷ lệ cao với 88% - 92% cho các mũi tiêm sởi, viêm gan B và viêm não Nhật Bản; tiêm phòng dại cho 8.733 người. Hằng năm, tại tỉnh Bắc Kạn cũ, tỷ lệ trẻ em dưới một tuổi được tiêm chủng đầy đủ các loại vắc xin trong chương trình tiêm chủng mở rộng đạt trên 95%; tỷ lệ trẻ sơ sinh được tiêm vắc xin viêm gan B trước 24 giờ đầu đạt trên 90%. Năm 2023, trong nhóm phụ nữ 15-49 tuổi, 66,0% người tại tỉnh Bắc Kạn và 59,8% người tại tỉnh Thái Nguyên sử dụng biện pháp tránh thai. Cũng trong năm này, với những phụ nữ đã sinh con trong 24 tháng trước, tỉnh Bắc Kạn có 86,3% phụ nữ khám thai trên ba lần, tỷ lệ của tỉnh Thái Nguyên 96,1%. Trong đại dịch COVID-19, tỉnh Thái Nguyên cũ là địa phương đứng đầu cả nước về tỷ lệ tiêm chủng tính đến tháng 3 năm 2022.

Dưới thời Pháp thuộc, cả tỉnh lị Thái Nguyên chỉ có một nhà thương, gồm khu nam với 30 giường và khu nữ với 30 giường, chủ yếu chữa trị cho các quan chức và binh lính trong tỉnh. Đến năm 1968, toàn địa bàn tỉnh Thái Nguyên cũ có 18 bệnh viện, 236 trạm y tế với 1.628 giường bệnh, 320 bác sĩ, y sĩ. Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên được thành lập từ năm 1951, là bệnh viện hạng đặc biệt trực thuộc Bộ Y tế, mỗi ngày bệnh viện có 1.500- 1.700 bệnh nhân nội trú. Bệnh viện thực hiện nhiều kỹ thuật chuyên sâu, như: Ghép tạng của người cho sống; ghép tủy sống, hỗ trợ sinh sản; các phẫu thuật vi mạch (nối mạch máu, thần kinh đứt rời); phẫu thuật tim hở. Bệnh viện A Thái Nguyên thành lập năm 1965, trung bình mỗi ngày điều trị nội trú cho 800-900 người, là bệnh viện vệ tinh của Bệnh viện Nhi Trung ương và Bệnh viện Phụ sản Trung ương, thực hiện được kỹ thuật hỗ trợ sinh sản (IUI, IVF).. Bệnh viện đa khoa Bắc Kạn được thành lập năm 1997 trên cơ sở Bệnh viện B tỉnh Bắc Thái, có 500 giường bệnh với cơ sở vật chất, trang thiết bị khá hoàn chỉnh. Bệnh viện C Thái Nguyên được thành lập năm 1988, có 700 giường bệnh, phát triển được kỹ thuật ngoại khoa, chấn thương.  Bệnh viện Quân y 91 thuộc Cục Hậu cần của Quân khu 1, có 300 giường bệnh. Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên được thành lập vào năm 1968, hàng năm tuyển từ 1.500–1.800 thí sinh thuộc các bậc học.

Thái Nguyên trong lịch sử là nơi có nhiều sản vật có thể dùng làm thuốc chữa bệnh. Theo *[[Đại Nam nhất thống chí]]* thì trên địa bàn có cam vàng, quýt đỏ; hậu phác, sa nhân; nhung hươu, mật gấu, sáp ong ở nhiều nơi. Các phương thuốc gia truyền chữa được nhiều loại bệnh tật như: sốt rét, tiêu chảy, rắn cắn. Nhiều bài thuốc gia truyền của các dân tộc trên địa bàn được sử dụng rộng rãi với phương thức Đông - Tây y kết hợp. Bình quân hàng năm, các phòng khám chẩn trị và nhà thuốc gia truyền tại tỉnh Thái Nguyên cũ tiến hành khám chữa bệnh cho hơn 181.000 lượt bệnh nhân. Toàn tỉnh có 161/177 xã/phường có vườn cây thuốc nam tại trạm y tế tính đến năm 2023. Hội Đông y tỉnh Thái Nguyên có gần 2.600 hội viên tính đến năm 2023. Trung bình mỗi năm, có trên 360 nghìn tấn dược liệu được khai thác, chế biến thành các bài thuốc cho người dân tỉnh Thái Nguyên cũ. Hội Đông y tỉnh Bắc Kạn có 1.200 hội viên tính đến năm 2018, khám chữa bệnh cho 172.743 lượt bệnh nhân trong giai đoạn 2015–2020. Bệnh viện Y học cổ truyền tỉnh Thái Nguyên có 430 giường bệnh thực kê.

## Văn hoá, xã hội
### Tổng quan

Đặc trưng của văn hoá Thái Nguyên là tính chất hội tụ và giao lưu, hình thành truyền thống văn hoá phong phú. Thái Nguyên là thủ đô kháng chiến trong Chiến tranh Đông Dương, các cơ quan tuyên truyền của Trung ương hoạt động trên địa bàn tỉnh, mang lại những loại hình văn hoá thông tin mới, tác động sâu sắc đến người dân địa phương. Phong trào hát các ca khúc cách mạng, các điệu dân ca đặt lời mới theo kháng chiến cũng sôi nổi. Người dân Thái Nguyên hưởng ứng thực hiện "nếp sống mới - nếp sống kháng chiến"; các hủ tục cũng giảm nhiều tại các vùng dân tộc thiểu số. Sau năm 1954, các cơ quan văn hoá thông tin của Khu tự trị Việt Bắc đóng vai trò quan trọng trong các hoạt động văn hoá, tuyên truyền tại tỉnh. Trong thời kỳ Chiến tranh Việt Nam, tỉnh có các phong trào *Tiếng hát át tiếng bom*, phong trào đọc sách có hướng dẫn. Cuộc vận động xây dựng nếp sống mới vào thập niên 1970 và 1980 có nội dung xoá bỏ các tập tục lạc hậu và các tệ nạn xã hội, xây dựng nếp sống văn minh. Trong giai đoạn này, tỉnh Thái Nguyên tiến hành khai quật khảo cổ học tại Thần Sa, tổ chức sưu tầm văn học dân gian và sách cổ chữ Hán-Nôm và Nôm Tày. Từ năm 1992, có cuộc vận động xây dựng làng văn hoá, gia đình văn hoá. Nhiều lễ hội của tỉnh được khôi phục từ thập niên 1990 trở đi như lễ hội chùa Hang, lễ hội đền Đuổm, lễ hội Lồng tồng ATK Định Hoá, lễ hội Lồng tồng Ba Bể sau hàng chục năm gián đoạn do chiến tranh và do quan điểm của nhà nước về văn hóa và tín ngưỡng dân gian.

Bảo tàng Văn hóa các Dân tộc Việt Nam được khánh thành vào năm 1962 với tên gọi ban đầu là Bảo tàng Việt Bắc, được nhắc đến trong kiến trúc Việt Nam hiện đại. Bảo tàng Lực lượng Vũ trang Việt Bắc - Quân khu 1 được thành lập vào năm 1984 và khánh thành vào năm 1998. Bảo tàng tỉnh Thái Nguyên được khánh thành vào năm 1991, có bộ sưu tập đồ đá Thần Sa, trống đồng, tiền cổ. Nhà trưng bày ATK (an toàn khu) Định Hoá hoạt động từ năm 1997. Nhà Văn hoá Công nhân gang thép được hoàn thành vào năm 1992. Trung tâm Văn hoá - Thông tin tỉnh Thái Nguyên được thành lập vào năm 1992, trụ sở đặt tại Trung tâm Hội nghị và Văn hoá Thái Nguyên được khánh thành năm 2008. Nhà Văn hóa lao động tỉnh Thái Nguyên tại phường Sông Công được khánh thành vào năm 2024. Nhà hát Ca, múa, nhạc dân gian Việt Bắc được thành lập năm 1953, tiền thân là Đoàn Văn công nhân dân khu tự trị Việt Bắc, rạp biểu diễn của Nhà hát được đưa vào sử dụng từ năm 2022; được sáp nhập vào Nhà hát Ca, múa, nhạc quốc gia Việt Nam từ năm 2025. Đoàn Văn công Quân khu 1 được thành lập vào năm 1947, tập hợp một số nghệ sĩ tài năng, nhưng hiện đoàn đã di dời đến Hà Nội. Đoàn Nghệ thuật các dân tộc tỉnh Thái Nguyên được thành lập vào năm 2025. Thư viện tỉnh Thái Nguyên được thành lập từ cuối thập niên 1950, được tiếp nhận nhiều tài nguyên của Thư viện khu tự trị Việt Bắc. Trung tâm Số của Đại học Thái Nguyên có hệ thống phòng đọc, kho sách, phòng học nhóm, phòng nghiên cứu. Nhà văn hoá của tỉnh Bắc Kạn cũ nằm bên quảng trường cùng tên, tại sân có cụm tượng đài chiến thắng Bắc Kạn.

Người Kinh tại Thái Nguyên nhìn chung vẫn gìn giữ được các giá trị văn hoá của dân tộc mình, bản sắc của họ cũng bổ sung các yếu tố của dân tộc khác thông qua giao lưu, và do thích ứng với môi trường trung du và miền núi. Làng của người Kinh tại Thái Nguyên có một số nét riêng biệt, những yếu tố cổ truyền của làng vùng đồng bằng sông Hồng như thiết chế, tổ chức, hương ước, hội hè không đậm nét tại tỉnh, đặc biệt rõ ràng tại các thôn xóm của người Kinh nhập cư từ thập niên 1960 trở lại. Bộ phận gốc nhập cư này hiếm khi có các hội đồng niên hay tổ chức xóm ngõ, còn cơ cấu dân cư và dòng họ cũng khác so với miền xuôi, nhưng một số người vẫn có các liên hệ với quê gốc. Tính chất và vai trò của dòng họ, của trưởng họ trong đời sống của người Kinh Thái Nguyên yếu hơn rõ rệt so với các tỉnh vùng đồng bằng. Tính chất cộng đồng của người Kinh tại các đô thị Thái Nguyên tương đối thấp. Do các phong trào về văn hoá từ sau năm 1954, người Kinh trong tỉnh đã loại bỏ nhiều thủ tục, lễ tiết, nghi thức theo quy chuẩn trong lễ cưới, họ cũng ít kiêng cữ khi trong nhà có người sinh đẻ. Về trang phục, người Kinh nông thôn trong tỉnh chịu ảnh hưởng rất ít từ trang phục của người dân tộc thiểu số, nhưng từ lâu cũng không mặc theo truyền thống mà chủ yếu mặc đồ kiểu Tây.

Trang phục cổ truyền của người Tày tại Thái Nguyên đang mai một dần, của phụ nữ gồm có khăn, áo, dây lưng và váy; áo được may từ vải bông nhuộm chàm hoặc từ vải láng, phin đen, không trang trí hoa văn, dài đến bắp chân; xưa kia mặc váy nhưng nay chỉ mặc quần. Đàn ông người Tày từ lâu đã mặc trang phục như người Kinh, đôi khi đội mũ nồi. Trang sức của người Tày không phong phú, việc dùng trang sức bằng bạc hoặc làm răng vàng không còn phổ biến. Nam giới có thói quen lâu đời là hút thuốc lào hoặc thuốc lá tự gieo trồng. Người Tày ở các bản ven sông hay suối lớn xưa kia dùng bè, mảng để vận chuyển. Bản là đơn vị xã hội cơ sở của người Tày, họ đặc biệt coi trọng tình nghĩa làng xóm, chức trưởng bản được phục hồi từ thập niên 1990. Tên gọi các bản thường có các từ nạ/nà (ruộng), pạc (cửa), loòng/khuổi (suối), nắm/nặm (nước). Trước năm 1954, có hiện tượng tích tụ ruộng đất nhưng không gay gắt như ở vùng đồng bằng, nông dân Tày vẫn có ruộng nương. Chế độ phụ quyền trước đây chi phối gia đình người Tày, hôn nhân của người Tày trong quá khứ mang tính chất mua bán và môn đăng hộ đối. Đám tang của người Tày thường trải qua nhiều bước khá phức tạp. Vào tháng giêng, người Tày tại Thái Nguyên thường tổ chức lễ hội lồng tồng (xuống đồng).  Người Nùng gần gũi với người Tày, hai dân tộc ngày càng xích lại gần nhau, nên khó phân biệt. Áo năm thân của phụ nữ Nùng là loại áo ngắn, chỉ dài qua mông một chút, riêng người Nùng Phàn Slình mặc quá đầu gối. Việc cưới xin của người Nùng có nhiều bước với chi phí khá tốn kém. Người Nùng có tục cấp sắc, nhưng không bắt buộc. Xưa kia đám tang của người Nùng thường kéo dài từ bảy đến tám ngày. Người Nùng thờ cúng tổ tiên không phân biệt chi trưởng, chi thứ. Trong quan hệ họ hàng cùng thế hệ của người Nùng và các dân tộc Dao, Sán Dìu, Sán Chay trong tỉnh thì người nào sinh ra trước sẽ là anh, chị.

Xưa kia, người Dao tại Thái Nguyên rất phát triển về săn bắn và hái lượm. Người Dao đi chợ phiên còn là để đi chơi, tham gia sinh hoạt văn hoá. Tập quán cư trú du canh du cư của người Dao tại Thái Nguyên đã thay đổi. Trang phục nữ người Dao có sự khác nhau giữa các nhóm, sử dụng nhiều loại trang sức bằng bạc; nhóm Dao Quần Chẹt mặc quần dài tới nửa bắp chân, ống rất hẹp. Xưa kia nhiều người Dao nuôi ngựa để vận chuyển thóc, ngô. Người Dao Thái Nguyên đặc biệt coi trọng dạy học, cúng bái và chữa bệnh, đều liên quan mật thiết với lễ cấp sắc. Người Sán Dìu ở Thái Nguyên có truyền thống đan lát các đồ dùng. Các yếu tố văn hoá của người Sán Dìu trở nên gần gũi với người Kinh. Người Sán Dìu có quan hệ thân tộc bền chặt, anh em cùng họ thường ở gần nhau. Người Sán Dìu khi xưa sử dụng xe quệt do trâu bò kéo. Tuyệt đại đa số người Sán Dìu hiện nay mặc đồ như người Kinh, bộ trang phục được cho là truyền thống đã có những biến đổi nhất định dưới ảnh hưởng người Kinh. Phần lớn người Sán Chay hiện ăn mặc như người Kinh, nhưng có nhiều loại trang phục truyền thống. Quần áo thường ngày của nam và nữ có phần giống nhau, nhuộm màu chàm và không có hoa văn. Ranh giới các bản của người Sán Chay thường mang tính ước lệ, dựa trên cơ sở ý thức tự giác. Dòng họ của người Sán Chay không có trưởng tộc, không phân biệt ngành trưởng và ngành thứ. Váy của người H'mông trên địa bàn là váy vải lanh màu trắng không có hoa văn, đây là điểm nổi bật nhất để phân biệt nhóm H'mông Trắng với các nhóm H'mông khác. Ngày nay, trang phục truyền thống chỉ còn thấy ở nữ giới. Trước đây tình trạng tảo hôn phổ biến và xuất phát từ tâm lý họ tộc. Tự do yêu đương khi xưa đã được tôn trọng, dù nhiều cha mẹ quyết định hôn nhân của con. 

### Văn học

Tỉnh Thái Nguyên là nơi sinh sống của nhiều dân tộc, những tác phẩm được lưu truyền trong dân gian nhiều khi trở thành tài sản chung của các dân tộc. Người Kinh tại Thái Nguyên thần thánh hoá Dương Tự Minh qua các truyền thuyết như *Chiếc áo tàng hình*, *Thánh Đuổm trị tà thần*, truyền thuyết về ông còn gắn với truyện kể về đình Phương Độ tại xã Phú Bình. Nhóm truyền thuyết về nàng Công, chàng Cốc xoay quanh mối tình của một đôi trai gái, gắn với địa danh hồ Núi Cốc. Truyện cổ tích tại Thái Nguyên được sưu tầm và giới thiệu từ sớm trong các sách như *Truyện cổ tích miền núi* (1957). Truyện cổ tích của người Kinh ở Thái Nguyên gần gũi với các dân tộc khác, truyện tiêu biểu là *Sự tích chim bắt cô trói cột*, ở vùng Phú Lương lưu truyền *Sự tích chiếc nón*. Truyện cổ tích dân tộc Tày Thái Nguyên có số lượng phong phú, các vùng của người Tày lưu truyền rất nhiều cổ tích với khoảng 185 mẫu kể, thường là về con người trong đấu tranh với thiên nhiên và trong đấu tranh xã hội. *Sự tích Hồ Ba Bể* kể về việc hình thành hồ và được đưa vào nội dung sách giáo khoa của Việt Nam. Thần thoại của các dân tộc trong tỉnh xoay quanh chủ đề kể về những con người có công khai phá, mở mang trời đất, tạo lập địa bàn cư trú, nổi bật là thần thoại của dân tộc Tày–Nùng với các nhân vật khổng lồ như Pụt Luông, Tài Ngào, Báo Luông, Slao Cải. Truyện thơ Tày vẫn được truyền miệng tại các vùng núi, đỉnh cao là truyện thơ Nôm Tày, một số truyện có nguồn gốc bản tộc là *Lương Quân - Bjoóc Lạ*, *Vượt biển*, *Chim sáo*. Người Dao tại Thái Nguyên có những truyện như *Nguồn gốc của các dòng họ dân tộc Dao* kể về sự tích các dòng họ người Dao vùng Bắc Kạn, hay truyện *Ca La Thòng* kể về nhân vật mồ côi. Truyện cổ tích của người Sán Chay có một số truyện thơ hay, như truyện *Lau Slam*, *Sắm Sừ* (truyện chàng Cóc). Truyện cười Thái Nguyên có nội dung phong phú, vừa khai thác tiếng cười vừa phê phán thói hư tật xấu, về tình huống có *Hai anh chàng nghiện rượu* và *Anh mù và anh què*, về phóng đại có *Còn cay hơn ớt* hay *Chàng rể ngô nghê*. Truyện ngụ ngôn Thái Nguyên có cốt truyện được phát triển khá hoàn chỉnh, có truyện kể về loài cây gỗ nghiến và cây chò nước, truyện *Con hổ và anh bán củi*.

Văn học thành văn Thái Nguyên xuất hiện cùng các tác giả người Kinh vào thế kỉ XV, nhưng trong lịch sử chưa thực sự có một bề dày. Về tác giả người Thái Nguyên, có Trình Hiển thi đỗ năm 1429 và có các bài như *Dạ bạc Hoa Lư hữu cảm*, *Ngự cư tự thuật hoài*. Đỗ Cận từng tham gia Tao Đàn của Lê Thánh Tông, tác phẩm của ông có tập *Kim Lăng kí*, thơ *Xuân yến*, *Thái Thạch vãn bạc*. Về tác giả người nơi khác, Vũ Quỳnh (1453-1516) và Đặng Nghiệm là những tác giả đầu tiên có sáng tác văn học ca ngợi non nước Thái Nguyên, bài thơ *Du Tiên Lữ động tác* của Vũ Quỳnh và *Tiên Lữ động lưu đề* của Đặng Nghiệm được khắc trong động chùa Hang năm 1497. Đặng Minh Khiêm (1546-) có các tác phẩm ca ngợi Dương Tự Minh là *Thoát Hiên vịnh sử thi tập*, *Thiên Nam minh giám*, * Việt sử diễn âm*. Nguyễn Quý Đức (1648-1720) có bài thơ *Hạ thự phủ Trịnh Lâm phó trấn Thái Nguyên*. Ngô Thì Sĩ làm quan tại Thái Nguyên năm 1764, bài thơ *Thái Nguyên tức cảnh* của ông là tác phẩm miêu tả cảnh vật, con người, phong tục Thái Nguyên vào loại toàn diện nhất. Ngô Thì Nhậm (1746-1803) có tác phẩm *Thái Nguyên địa hình bình tặc ký* viết về cảnh quan Thái Nguyên. Vũ Tông Phan (1800-1851) từng làm quan tại Thái Nguyên, ông sáng tác ba bài thơ về cảm xúc của ông với Thái Nguyên, bài thơ thứ ba *Nhân sự vãng Thái Nguyên Bình Tuyền huyện tương chí tức sự* nói về cảnh vật Thái Nguyên và tâm sự của ông. Phan Thanh Giản (1796-1867) từng có gần một năm ở Thái Nguyên, sáng tác bài thơ *Thái Nguyên tỉnh thành tảo phát*. Nhà thơ Cao Bá Quát (1809-1854) từng đến du ngoạn Thái Nguyên và sáng tác bài thơ *Du Tiên Lữ động văn nhân đàm Thái Nguyên sơn thủy chi thắng cảnh túy hậu thành ngâm* (Đến chơi động Tiên Lữ nghe người ta nói về thắng cảnh non nước Thái Nguyên, say rồi làm thơ). Chí sĩ Ngô Đức Kế (1879-1929) viết *Thái Nguyên thất nhật quang phục ký* tại nhà tù Côn Đảo, nói về khởi nghĩa Thái Nguyên.

Thời hiện đại, văn học Thái Nguyên được kế thừa từ phong trào văn hoá nghệ thuật Việt Bắc nên sẵn có một đội ngũ khá hùng hậu. Trong số các tác giả từng sinh sống tại Thái Nguyên và viết về Thái Nguyên, có Tố Hữu với bài thơ *Phá đường* gồm câu thơ nổi tiếng **Rét Thái Nguyên, rét về Yên Thế, Gió qua rừng đèo Khế gió sang*"; và nhà thơ [[Nguyễn Bính]] sáng tác bài thơ *Đường rừng chiều* tại Thái Nguyên vào năm 1938. Thái Nguyên có một đội ngũ nhà văn, nhà thơ thuộc nhiều dân tộc Kinh, Tày, Nùng, Dao, có một nền văn học đa sắc màu với nhiều tiếng nói, nhiều phong cách. Nhà thơ người Dao [[Bàn Tài Đoàn]] có hàng nghìn bài thơ, bài nào cũng được ông viết bằng tiếng Dao rồi tự dịch sang tiếng Kinh. Nhà thơ người Tày [[Nông Quốc Chấn]] có các bài thơ về những năm kháng chiến, hai bài thơ *Bộ đội ông Cụ*, *Dọn về làng* của ông mở đầu một phong trào cách tân thơ Tày. Nhà văn Nông Minh Châu là một trong những người đặt nền móng cho văn xuôi Tày-Nùng. Nhà văn Nông Viết Toại là người chuyển dịch và phổ lời Tày cho các bài hát như *Tiến quân ca*, *Nhớ chiến khu*. [[Vi Hồng]] là một trong số các nhà văn người Tày gắn bó sâu sắc và nhiều thời gian nhất với Thái Nguyên, có các tác phẩm như *Đất bằng*, *Núi có yêu thương*, *Thung lũng đá rơi*. Một số nhà văn khác trong tỉnh là Lê Minh, Xuân Cang, Hoàng Minh Tường, Trịnh Thanh Sơn, Hà Đức Toàn, Nguyễn Thúy Quỳnh, Lâm Tiến. Một số nhà văn quê ở Thái Nguyên nhưng sống ở ngoài tỉnh là Nguyễn Khắc Trường, Hoàng Đình Quang, Nguyễn Đức Thiện, Nguyễn Bình Phương. Vào thế kỉ XXI, Thái Nguyên có sự phát triển khá mạnh của truyện ngắn và thơ, các nhà thơ như Ma Trường Nguyên đạt các giải thưởng ở trung ương, tiểu thuyết "*Bão rừng*" của Phạm Đức là một tác phẩm chống tiêu cực và gây được tiếng vang trong giới văn chương, Hồ Thủy Giang có nhiều tác phẩm về đề tài lịch sử Thái Nguyên như *Tể tướng Lưu Nhân Chú*. Tỉnh Bắc Kạn những năm qua có các nhà văn khai thác tốt đề tài dân tộc thiểu số như Dương Khâu Luông, Đinh Hữu Hoan, Triệu Kim Văn. Dương Khâu Luông có các tác phẩm như *Hội xuân Ba Bể*, *Sự tích đảo bà goá*, đặt lời mới cho các bài then song ngữ, góp phần quảng bá du lịch Bắc Kạn.

===Âm nhạc===

Làn điệu dân ca của các dân tộc phổ biến từ lâu đời tại tỉnh Thái Nguyên. Tại vùng thấp phía nam tỉnh, đặc biệt là khu vực giáp ranh với tỉnh Bắc Ninh và thành phố Hà Nội, có các bài hát theo các làn điệu [[Quan họ|dân ca quan họ Bắc Ninh]], các điệu [[Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh|hát ví]], [[hát trống quân]], [[hò]] gọi bạn; các làng tại đây từng có các đội [[Chèo|hát chèo]] hoặc đội [[tuồng]]. Người Kinh có nguồn gốc nhập cư trong thế kỷ 20 tại vùng trung du và miền núi của tỉnh từng có các đội, các nhóm hát chèo diễn được các làn điệu chèo cổ. Người Tày trong tỉnh có các loại [[hát then]], [[hát lượn]] slương, lượn cọi, lượn nàng Ới, phong slư. Người Nùng có [[hát sli]], người Dao có hát páo dung, người Sán Chay có [[Sình ca|hát sình ca]], người Sán Dìu có [[Hát Soọng Cô của người Sán Dìu|hát soọng cô]]. Các dân tộc thiểu số trong tỉnh sử dụng nhiều loại nhạc cụ tự chế như [[Tính tẩu|đàn tính]], [[trống]], [[tù và]], sáo, kèn, [[thanh la]], não bạt để dùng trong xướng nhạc.
 Hát then là sự tổng hòa của nhiều hoạt động nghệ thuật như: múa, đàn, hát; then vùng Bắc Kạn giống như kể thầm thì những câu chuyện cuộc sống; hiện nay hát Then - đàn Tính được bảo tồn và được gắn với phát triển du lịch.

Âm nhạc phương Tây đến Thái Nguyên cùng thực dân Pháp và các nhà truyền giáo; học sinh trường kiêm bị phải hát các bài hát tiếng Pháp, các nhà thờ có ban thánh ca; nguyên tác của bài *Tiến quân ca* có đoạn "*Bắc Sơn cùng Đô Lương, Thái Nguyên*", nói về khởi nghĩa Thái Nguyên, nhưng được đổi thành "*nước non Việt Nam ta vững bền*" từ năm 1955. Trong Chiến tranh Đông Dương, nhiều nhạc sĩ của các cơ quan văn hoá sống ở Thái Nguyên; nhiều bài hát ra đời tại Thái Nguyên như *Làng tôi* và *Đàn chim Việt* của [[Văn Cao]], *Tình Việt Bắc* và *Đoàn lữ nhạc* của [[Đỗ Nhuận]], *Quê em miền trung du* của [[Nguyễn Đức Toàn]], *Chào mừng Đảng Lao động Việt Nam* của Đỗ Minh (sau đổi thành *Chào mừng Đảng Cộng sản Việt Nam*). Giai đoạn 1954-1975 là thời kỳ phát triển trong lĩnh vực âm nhạc tại Thái Nguyên, tỉnh là nơi đặt trụ sở của Đoàn Văn công Khu tự trị Việt Bắc (sau là Nhà hát ca múa dân gian Việt Bắc), Đoàn Văn công Quân khu Việt Bắc (nay là Đoàn Văn công Quân khu 1), Đoàn Văn công Bắc Thái, Đoàn Văn công Khu gang thép Thái Nguyên. Âm nhạc Thái Nguyên lúc này có nhiều nhạc sĩ có tên tuổi, đạt nhiều thành tựu; nhiều bài hát ra đời tại tỉnh như *Trước ngày hội bắn* của Trịnh Quý, *Lời Bác Hồ rung chuyển bốn phương* của Nguyễn Lầy-Tuấn Long, *Cánh chim báo tin vui* của Đàm Thanh. Nhiều bài hát nổi tiếng một thời có đề tài Thái Nguyên, Khu gang thép Thái Nguyên như *Ngày ấy tháng năm* của [[Tân Huyền]], *Hát bên dòng lửa thép gang* của [[Vũ Thanh (nhạc sĩ)|Vũ Thanh]], *Đôi bờ sông Công* của [[Nguyễn Cường]].

Sau năm 1975, những bài hát ca ngợi đất và người Thái Nguyên ngày càng nhiều, có những tác phẩm thành công như: *Muôn vàn tình thương yêu* của [[Phạm Tuyên]]; *Huyền thoại Hồ Núi Cốc* của [[Phó Đức Phương]]; *Hát về thành phố Thái Nguyên* của [[Nguyễn Đức Toàn]]; *Đêm Thái Nguyên* của Vương Khánh Trường; *Chiều quê hương* của Đặng An Nguyên; *Người đẹp Thái Nguyên* của Cao Khắc Thuỳ và Hiền Mặc Chất; *ATK nhớ mãi ơn Người* của Lê Tú Anh. Một số nhạc sĩ Thái Nguyên có tên tuổi lan tỏa trong cả nước, *Hãy hát lên bài ca Công đoàn* của Lê Tú Anh được lựa chọn làm bài hát truyền thống của Công đoàn Việt Nam, *Hành khúc Đặc công* của Quản Đức Thắng được chọn là bài hát truyền thống của Đặc công Việt Nam, *Thái Nguyên thành phố hôm nay* của Vương Khánh Trường được lấy làm nhạc hiệu của thành phố Thái Nguyên. Thái Nguyên có những nghệ sĩ biểu diễn có tên tuổi như Nông Văn Khang, Nông Trung Bộ, Văn Học, Nông Xuân Ái. Một số ca khúc về đất và người tỉnh Bắc Kạn cũ là *Người đẹp Núi Hoa* nhạc Nông Văn Nhủng; *Mời anh thăm Bắc Kạn* nhạc Vi Quốc Hiệp; *Đến Bắc Kạn* nhạc Vương Vình, ba bài này đều phổ thơ của Dương Khâu Luông; *Hồ Ba Bể ngày xuân* của Thái Hà, *Sớm vùng cao quê em* của Quan Anh Tuấn, *Ba Bể tình em* của Bế Cao Kết. Một số ca sĩ nhạc trẻ người Thái Nguyên được biết đến trên cả nước những thập niên gần đây là [[Lê Thiện Hiếu]] với bài *Ông bà anh*, [[Hoàng Dũng (ca sĩ)|Hoàng Dũng]] với *Yếu đuối*. [[Hoàng Quyên]] là á quân cuộc thi Việt Nam Idol 2012, hay Lương Gia Huy.

===Nghệ thuật===

Thái Nguyên có các điệu múa dân gian mang sắc thái của các dân tộc. Người Tày có nhiều điệu múa trong khi hát then, là múa Sluông, múa Chầu (chầu quạt, chầu mạc, chầu đàn, chầu lăn), múa tán hoa. Múa bát của người Tày vùng Bắc Kạn là điệu múa cổ, mô phỏng nghề dệt vải truyền thống, được trình diễn trong dịp lễ tết. Người Tày vùng Định Hoá có múa rối cạn với lịch sử hai trăm năm. Trong lễ hội Lồng tồng của người Tày vào đầu xuân có múa sư tử khai hội. Người Nùng cũng có các điệu múa khi hát then như người Tày, múa kỳ lân của người Nùng tương tự múa sư tử của người Tày. Các ông thầy và phụ lễ thể hiện 14 điệu múa cổ trong tết nhảy của người Dao, như múa mời tổ tiên, múa kiếm, múa dâng gà. Trong lễ cấp sắc của người Sán Dìu có nhiều điệu múa như múa dâng đèn, múa Vương Mẫu rửa mặt, múa cò dâng sớ. Người Sán Chay có múa tắc xình trong lễ hội cầu mùa, múa đâm cá, múa rùa. Người H'Mông thường múa khèn (tang quây) khi có đám tang, đám giỗ hoặc trình diễn trong lễ hội.

Thời Pháp thuộc, tỉnh lị Thái Nguyên có rạp tuồng của chủ người Việt. Năm 1952, đoàn tuồng Quyết Thắng chuyển đến Thái Nguyên, gồm nhiều nghệ sĩ đi theo kháng chiến như [[Bạch Trà (nghệ sĩ)|Bạch Trà]], Quang Tốn, Đoàn Đình Thọ. Đoàn sau đó đổi tên thành đoàn tuồng Quyết Tiến rồi đoàn cải lương Quyết Tiến, có rạp hát riêng. Đoàn chèo Thái Nguyên thành lập năm 1960, có các vở diễn lớn như *Tấm Cám*, *Hoàng Hậu Ba Tư*, *Nàng Si Ta*. Đoàn kịch nói Thái Nguyên thành lập năm 1978, cùng đội kịch của Đoàn Nghệ thuật Quân khu Việt Bắc, khoa Kịch thuộc Trường Trung học Văn hóa nghệ thuật Việt Bắc có những đóng góp phát triển nghệ thuật Thái Nguyên. Đoàn nghệ thuật dân tộc tỉnh Bắc Kạn được thành lập vào năm 2000, chính thức ra mắt vào năm 2002. Năm 2002, Đoàn Kịch nói, Đoàn Chèo, Đoàn Ca múa nhạc Thái Nguyên sáp nhập thành Đoàn Nghệ thuật Thái Nguyên, nơi biểu diễn là Trung tâm Văn hóa - Nghệ thuật tỉnh Thái Nguyên, trong đó ca múa nhạc và chèo duy trì hoạt động chuyên nghiệp. Liên hoan Kịch nói toàn quốc năm 2024 diễn ra tại Nhà hát Ca múa nhạc dân gian Việt Bắc. Năm 2025, tỉnh Bắc Kạn cũ dựng sân khẩu nổi trên sông Cầu, để khai mạc tuần văn hóa, du lịch tỉnh. Đoàn Nghệ thuật các dân tộc tỉnh Thái Nguyên được thành lập vào năm 2025, trên cơ sở Đoàn Nghệ thuật các dân tộc tỉnh Bắc Kạn và lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn của Trung tâm Văn hóa - Nghệ thuật tỉnh Thái Nguyên.

Trong các tác phẩm dân gian có từ thời phong kiến tại Thái Nguyên, nổi bật là các bức tượng trong chùa Ha, chùa Úc Kỳ, chùa Tây Phúc, chùa Đôi Cao; phù điêu *Thánh Dương Tự Minh* bằng gỗ tại đình Phương Độ, đều ở khu vực Phổ Yên-Phú Bình cũ. Khu vực này còn có các bức điêu khắc tinh xảo tại đền Lục Giáp, đình Phương Độ, Xuân La, Hộ Lệnh. Các dân tộc thiểu số có các bộ tranh thờ được vẽ hoặc in trên giấy màu. Nhiều hoạ sĩ tên tuổi như [[Tô Ngọc Vân]], [[Trần Văn Cẩn]] từng sơ tán đến Thái Nguyên thời Chiến tranh Đông Dương. Trong thời kỳ Khu tự trị Việt Bắc tồn tại, nhiều hoạ sĩ tập hợp tại tỉnh như Vi Kiến Minh, Đỗ Đức. Hứa Tử Hoài là đỉnh cao của điêu khắc Thái Nguyên. Các hoạ sĩ Thái Nguyên khai thác đề tài thiên nhiên, con người trong tỉnh cũng như khu vực miền núi phía Bắc, tập trung ở chất liệu sơn dầu, acrylic, lụa và khắc gỗ. Một số họa sĩ Thái Nguyên trong các thập niên gần đây là Dương Thị Nội, Trần Tuấn Vinh, Nguyễn Thế Hòa, Nguyễn Gia Bảy. Phù điêu *Đại tướng Võ Nguyên Giáp với đồng bào các dân tộc tỉnh Thái Nguyên* tại quảng trường Võ Nguyên Giáp là công trình phù điêu quy mô lớn đầu tiên của tỉnh.

Thái Nguyên có rạp chiếu bóng của chủ đồn điền người Pháp từ trước năm 1945. Năm 1950, buổi chiếu phim đầu tiên của điện ảnh cách mạng Việt Nam tại căn cứ kháng chiến diễn ra tại xã Phú Xuyên. Năm 1953, Doanh nghiệp quốc gia Chiếu bóng và Chụp ảnh Việt Nam được thành lập tại xã Phú Đình, điện ảnh cách mạng Việt Nam ra đời. Cuối năm 1953 và đầu năm 1954, đạo diễn Liên Xô [[Roman Lazarevich Karmen|Roman Karmen]] đến ATK Thái Nguyên quay hình cho phim màu *Việt Nam*. Rạp chiếu bóng Thái Nguyên tại đường Hùng Vương được xây dựng từ năm 1962. Những nghệ sĩ nổi tiếng người Thái Nguyên là [[Trần Phương (nghệ sĩ)|Trần Phương]] với vai chính trong phim *Vợ chồng A Phủ*, [[Minh Châu (diễn viên)|Minh Châu]] thành công với các phim như *Lầm lỗi*, *Cô gái trên sông* (1987), [[Ma Cường]] là quay phim và đạo diễn của nhiều phim tài liệu như *Lũy thép Vĩnh Linh* (1970). Các diễn viên nổi tiếng người Thái Nguyên hoặc sinh ra tại tỉnh trong các thập niên gần đây là [[Vân Dung]]. [[Kiều Anh]], [[Doãn Quốc Đam]], [[Tiến Lộc (diễn viên)|Tiến Lộc]],,[[Anh Dũng (diễn viên)|Anh Dũng]]. Phim truyện *915* nói về sự hy sinh của các thanh niên xung phong Đại đội 915 được công chiếu vào năm 2024. Bộ phim *Dế Mèn: Cuộc phiêu lưu tới xóm Lầy Lội* được phát hành vào năm 2025, sản xuất tại phim trường số của Trường Đại học Công nghệ thông tin và Truyền thông Thái Nguyên. Đài PT-TH Thái Nguyên phát hành phim *Dưới cờ phục quốc* vào năm 2010, nói về Khởi nghĩa Thái Nguyên. Năm 2009, Báo Thái Nguyên điện tử hoàn thành tám tập phim tài liệu *Hành trình theo Nhật ký Vũ Xuân*, được công chiếu trên các đài truyền hình trung ương và địa phương, hoàn thành một số bộ phim tư liệu như *Bác Hồ với chiến khu*, *Từ ATK Thái Nguyên đến chiến thắng Điện Biên Phủ*. Đài PTTH Thái Nguyên thực hiện phim tài liệu như *Đại tướng Võ Nguyên Giáp với Thái Nguyên* vào năm 2009, *Thái Nguyên trong lòng tổ quốc Việt Nam* năm 2010 với 20 tập, *Những nẻo đường Việt Bắc* năm 2011 dài 100 tập.

===Nhà ở===

Trước đây, người Kinh tại Thái Nguyên thường sinh sống trong các ngôi nhà nền đất như ở miền xuôi, nhóm người lên khai hoang cũng thích xây dựng nhà trệt kiểu này dù rừng còn nhiều. Hiện nay, người Kinh sống ven các trục đường chính ở vùng nông thôn thường xây nhà theo kiểu phố. Tại Thái Nguyên, quan niệm cổ truyền về "kín cổng cao tường" của người Kinh hầu như không còn. Trên địa hình miền núi, người Kinh kết hợp kinh nghiệm của dân tộc mình và của các dân tộc địa phương để chọn mặt bằng dựng nhà. Thành phố Thái Nguyên cũ được đánh giá xây dựng khang trang, tuy nhiên các công trình từ nhà dân đến công sở có kiểu dáng còn chắp vá, thiếu tính đặc thù.

Nhà sàn là loại hình nhà ở lâu đời của người Tày, khi xưa nhà sàn cột chôn là kiểu phổ biến do còn nhiều rừng, sau năm 1960 mới có điều kiện làm nhà cột kê trên đá tảng. Phần sàn dùng cho người ở, sàn gác để cất giữ lương thực, gầm sàn khi xưa là nơi để nhốt gia súc và gia cầm, để củi và nông cụ. Người Tày không tính quy mô nhà bằng gian mà tính bằng số cột chính, mặt bằng nhà có dạng hình chữ nhật và nhất là hình gần vuông. Dạng nhà sàn vì kèo ba cột có mái lợp bằng lá cọ là dạng nhà cổ nhất, phổ biến hiện nay là loại nhà sàn có 4-6 cột cao cùng các cột trốn. Cửa chính ra vào thường mở ở phía đầu hồi trước, có cầu thang lên xuống. Sau Đổi Mới, nhiều người Tày trong tỉnh chuyển từ nhà sàn thành nhà nền đất, một phần là do thiếu gỗ vì rừng không còn nhiều, nhưng hầu hết các nhà này được xây dựng khá cao. Người Tày chọn hướng nhà theo địa hình và cảnh quan, tránh hướng nhìn vào tảng đá, hang núi hoặc ngọn núi có hướng đâm vào nhà.  Người Nùng Thái Nguyên khi xưa chủ yếu ở nhà sàn, là loại nhà cột kê, giống nhà sàn của người Tày và khác nhà người Nùng ở Lạng Sơn hay Cao Bằng. Họ chuyển sang ở nhà đất trong vài thế hệ gần đây, loại nhà đất này có tính phòng thủ rõ rệt, bên ngoài có vách đất và bên trong có tường đất dày và chắc. 

Người Dao thích dựng nhà gần rừng, các nhóm Dao trong tỉnh đều ở nhà trệt, thời du canh du cư thì nhà của họ đều thuộc dạng kết cấu ngoàm-buộc, cột chôn dưới đất. Gần đây họ chuyển sang nhà cột kê trên đá tảng và có kết cấu, lắp ráp bằng mộng, nhiều nhà lợp ngói hoặc xây nhà gạch kiên cố.  Kiểu nhà truyền thống của người Sán Dìu là kiểu nhà nền đất, không có tính đặc biệt, và thường thấy khắp vùng đông và đông bắc Bắc bộ. Người Sán Chay xưa kia ở nhà sàn, vài thập niên trước nhiều hộ chuyển sang ở nhà đất, có nơi từng xây nhà kiểu nửa sàn nửa đất. Nhà sàn của người Sán Chay có hướng nhà kiêng kỵ theo dòng họ. Người H'mông có truyền thống ở nhà đất thay vì nhà sàn, nhà chỉ có hai mái nên đầu hồi thẳng lên nóc mà không có *chái* ở hai bên. Giường của người H'mông xưa khá tạm bợ, là những tấm tre đặt trên bốn cọc gỗ.

===Truyền thông===

Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, các cơ quan: Đài Phát thanh - Truyền hình tỉnh Thái Nguyên, Đài Phát thanh - Truyền hình tỉnh Bắc Kạn, Báo Thái Nguyên, Báo Bắc Kạn, Tạp chí Văn nghệ Thái Nguyên, Tạp chí Văn nghệ Ba Bể được hợp nhất thành Báo và Đài Phát thanh - Truyền hình Thái Nguyên. Theo đó, tờ *Thái Nguyên thời sự* phát hành bảy kỳ/tuần, tờ *Thái Nguyên miền núi - vùng cao* phát hành hai số/tháng, *Văn nghệ Thái Nguyên* phát hành hai số/tháng; phát thanh FM tần số 106,5&nbsp;MHz tại khu vực tỉnh Thái Nguyên cũ; 102,1&nbsp;MHz tại khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ; phát sóng truyền hình 24 giờ mỗi ngày.

Trước Chiến tranh thế giới thứ hai, các báo như *Tin tức*, *Đời nay* khá phổ biến tại Thái Nguyên. Trong thế chiến, chi bộ Đảng cho ra đời báo *Dòng sông Công* tại căng Bá Vân, báo *Thông reo* tại nhà tù Chợ Chu. Năm 1942, báo *Cờ giải phóng* của Đảng Cộng sản Đông Dương đặt cơ sở in ấn tại phường Vạn Xuân. Trong Chiến tranh Đông Dương, nhiều cơ quan báo chí sơ tán đến Thái Nguyên, nhiều cơ quan báo chí của trung ương và ngành ra đời tại Thái Nguyên. Năm 1950, báo *Quân du kích*, *Cứu Quốc quân*, Tạp chí *Văn nghệ quân đội* được hợp nhất thành báo *Quân đội nhân dân* và ra số đầu tiên tại xã Bình Yên. Báo *Nhân dân* ra số đầu tiên vào năm 1951 tại xã Kim Phượng. Đại hội thành lập Hội những người viết báo Việt Nam (nay là [[Hội Nhà báo Việt Nam]]) diễn ra tại xã Phú Đình vào năm 1950. Trường dạy làm báo đầu tiên mang tên Huỳnh Thúc Kháng khai giảng năm 1949 tại xã Đại Phúc.

Năm 1951, *Thông tin Thái Nguyên* được phát hành. Từ tháng 5 năm 1958, *Tin Thái Nguyên* ra đời. Năm 1962, *Tin Thái Nguyên* được chuyển thành báo *Thái Nguyên*. Năm 1965, báo *Thái Nguyên* sáp nhập với báo *Bắc Kạn* thành báo *Bắc Thái*. Năm 1968, tờ *Tin Gang thép* được sáp nhập vào báo *Bắc Thái*. Do Khu tự trị Việt Bắc giải thể, tờ *Việt Nam độc lập* ngừng xuất bản năm 1976, phần lớn cán bộ, phóng viên chuyển về toà soạn báo *Bắc Thái*. Báo *Bắc Thái* được chia tách thành báo *Thái Nguyên* và báo *Bắc Kạn* vào năm 1997 khi hai tỉnh tái lập. Năm 2000, nhà in Báo Thái Nguyên được thành lập. Năm 2001, báo *Thái Nguyên điện tử* ra đời.

Năm 1963, tờ *tin Bắc Kạn* được chuyển thành báo *Bắc Kạn*. Sau khi tái lập năm 1997, báo *Bắc Kạn* tăng lên bốn kỳ/tuần; có ấn phẩm tin ảnh vùng cao; từ năm 2005 có trang thông tin điện tử. Tạp chí *Văn nghệ Thái Nguyên* có tiền thân là Báo *Văn nghệ Bắc Thái*, được thành lập năm 1991. Tạp chí *Văn nghệ Ba Bể* của tỉnh Bắc Kạn xuất bản từ năm 1998, Báo *Quân khu 1* xuất bản số báo đầu tiên vào năm 1946 với tên gọi "Chiến khu". Năm 2024, 26 cơ quan báo chí đặt văn phòng đại diện, cơ quan thường trú và cử phóng viên thường trú tại tỉnh Thái Nguyên cũ; Hội nhà báo tỉnh có 226 hội viên. Cùng năm, tỉnh Bắc Kạn có năm cơ quan báo chí có phóng viên thường trú tại tỉnh, Hội nhà báo tỉnh này có 83 hội viên. Ngoài phát nội dung trên kênh truyền thống, các cơ quan truyền thông tỉnh Thái Nguyên còn sáng tạo nội dung trên nền tảng mạng xã hội, trên website.

Đài Tiếng nói Việt Nam từng sơ tán đến tỉnh trong giai đoạn kháng chiến. Đài Truyền thanh Thái Nguyên được thành lập vào năm 1956. Năm 1962, Đài Phát thanh Khu tự trị Việt Bắc được thành lập, có các chương trình bằng tiếng Kinh và tiếng Tày. Trong thập niên 1960, các xí nghiệp, công, nông trường trong tỉnh có hệ thống truyền thanh, trong đó có Đài Truyền thanh Khu Gang thép Thái Nguyên. Đến năm 1977, Đài Phát thanh Việt Bắc giải thể và một bộ phận hình thành Đài Phát thanh Bắc Thái, còn Đài Truyền thanh Bắc Thái được chuyển giao về thành phố Thái Nguyên và sau trở thành Đài Truyền thanh - Truyền hình T.P Thái Nguyên. Đài Phát thanh và Truyền hình Bắc Thái lần đầu phát sóng truyền hình vào năm 1992. Năm 1997, Đài mang tên là Đài Phát thanh - Truyền hình Thái Nguyên, có báo điện tử từ năm 2008, có tạp chí phát thanh truyền hình. Về phát thanh, Đài có chương trình tiếng Tày, Dao, H'Mông. Năm 1998, tỉnh Thái Nguyên tách bộ phận truyền thanh–truyền hình của các huyện để thành lập các đài truyền thanh–truyền hình trực thuộc UBND các huyện. Đài Phát thanh và Truyền hình Bắc Kạn được thành lập khi tỉnh Bắc Kạn được tái lập, Đài có các chương trình phát thanh và truyền hình bằng tiếng Tày-Nùng, H'Mông và tiếng Dao, cộng tác với kênh [[VTV5]].

Đến năm 2025, toàn tỉnh Thái Nguyên cũ có 169/172 đơn vị cấp xã có đài truyền thanh, trong đó có 90 đơn vị có đài truyền thanh có dây/không dây FM, 79 đơn vị có đài truyền thanh ứng dụng công nghệ thông tin - viễn thông. Đến năm 2023, 93 đài truyền thanh cơ sở tại 93/108 đơn vị cấp xã của tỉnh Bắc Kạn đã được lắp đặt, triển khai sang đài truyền thanh ứng dụng công nghệ thông tin – viễn thông.

Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Thái Nguyên là một tạp chí học thuật đa ngành có bình duyệt của Đại học Thái Nguyên. Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên được thành lập năm 2008, là nhà xuất bản duy nhất của khu vực miền núi phía Bắc. Trung tâm Số của Đại học Thái Nguyên là một trong những trung tâm thông tin thư viện lớn và hiện đại bậc nhất cả nước. Trường Đại học Công nghệ thông tin và Truyền thông có đào tạo ngành truyền thông đa phương tiện. Đến năm 2023, Thư viện tỉnh Thái Nguyên có trên 150.000 bản sách. Ngoài thư viện tỉnh, các huyện, xã, các trường học và nhiều cơ quan đơn vị cũng có tủ sách pháp luật Năm 2017, Thư viện tỉnh Bắc Kạn nâng tổng số sách lên gần 78.000 bản sách; thư viện tuyến huyện, thành phố có tổng số 69.100 bản sách. Theo điều tra dân số năm 2024, 71,2% số hộ tại Bắc Kạn và 88,4% số hộ tại Thái Nguyên có ti vi, số hộ có đài radio lần lượt là 1,6% và 7,6%, số hộ có máy vi tính hoặc máy tính bảng lần lượt là 15,5% và 26,1%, số hộ có điện thoại di động lần lượt là 96,0% và 98,1%, đến cuối năm 2025 thì tỷ lệ hộ gia đình có truy nhập băng rộng đạt 81%.

===Ẩm thực===

Người Kinh tại Thái Nguyên duy trì thói quen làm vườn trồng nhiều loại rau, hoa quả, tùy điều kiện mà săn bắn chim thú, đánh bắt cá, thu hái rau dại và măng. Việc chuẩn bị đồ ăn của người Kinh địa phương phụ thuộc vào hoàn cảnh và điều kiện nhân lực trong gia đình, có nhà ăn đúng giờ nhưng có nhà ăn muộn giờ. Khi nấu cỗ, người Kinh tại địa phương phần nào giảm bớt hoặc thay đổi về món ăn so với tập quán miền xuôi do thiếu gia vị, nguyên liệu và nhân lực, cũng như cần có món ăn của dân tộc khác. Nhiều người Kinh địa phương làm bánh trôi, bánh chay, bánh chưng, bánh giầy giống như cách làm của người Tày, nhưng có một số điểm khác biệt. Người Kinh ở Thái Nguyên hiện cũng có tập quán vừa ăn vừa uống rượu như các dân tộc thiểu số, thay vì uống rượu xong mới ăn như ở miền xuôi. Phần lớn trong số họ biết uống rượu, cho rằng rượu là đồ uống trong bữa ăn và là thứ dùng để mời khách, nhiều người ngâm rượu với một số loại rễ cây thường có trong các khu rừng địa phương.

Xưa kia người Tày chủ yếu ăn xôi nếp còn cơm tẻ được ăn ít hơn, hiện nay họ chế biến từ gạo thành cơm, cháo, bánh. Các loại bánh làm từ gạo nếp cần phải có trong các nghi lễ như cúng tổ tiên hay cưới xin. Người Tày trong tỉnh biết chế biến khá nhiều món ăn, gồm món ăn truyền thống và món ăn tiếp thu từ các dân tộc khác, họ cũng có kinh nghiệm phong phú trong việc bảo quản thực phẩm. Người Tày theo truyền thống có hai bữa chính là trưa và tối, hai bữa phụ là sáng và giữa chiều. Người Tày cũng có thói quen uống nước đun với lá cây rừng. Người Nùng tại Thái Nguyên thường ngày ăn cơm tẻ, thích ăn các món xào, rán có nhiều mỡ, và rất thích ăn cháo nấu đặc. Người Nùng thích ăn bún và bánh cuốn, họ làm nhiều loại xôi và bánh như xôi nhuộm màu, bánh khảo trong các dịp lễ tết.

Các món ăn của người Dao khá phong phú, người Dao sử dụng nhiều gừng, khi xào thịt gà và thịt lợn họ thường cho thêm gừng và hay cho một chút rượu. Đến nay người Dao vẫn duy trì nhiều hình thức nướng thịt, như gói thịt vào lá rồi vùi vào tro nóng, hoặc cho thịt vào ống tre rồi đem nướng. Người Dao có tập quán uống rượu từ lâu đời, hầu như ai cũng biết uống, họ hay ngâm rượu với rễ cây và bộ phận quý của chim thú. Cách thức chế biến thực phẩm và tổ chức bữa ăn của người Sán Dìu tại Thái Nguyên có nhiều nét tương đồng với người Kinh, khi xưa dựa trên thực vật còn thịt không có thường xuyên. Xưa kia người Sán Chay dùng ngô làm lương thực chính, nấu với gạo hoặc nấu cháo. Bột ngô dùng để nấu bánh đúc hoặc làm bánh nướng. Nhóm Sán Chí khi xưa thường ăn cháo, có thời từng làm rượu từ mía đường. Người Sán Chay ăn thịt gà nhiều nhất, thường chỉ luộc hoặc xào. Người H'mông Thái Nguyên hiện chịu ảnh hưởng từ các dân tộc khác về ăn uống, món *mèn mén* và món *thắng cố'' hầu như ít thấy, người dân chuyển sang ăn cơm. Rượu cần H'mông được nấu từ ngô, tam giác mạch và lúa mạch, nhưng hiện hầu như vắng bóng. 

Ẩm thực Thái Nguyên có nhiều đặc sản mang bản sắc của núi rừng. Các món ăn đáng chú ý làm từ gạo tẻ và gạo nếp là cơm lam, bánh chưng Bờ Đậu, bánh gio, xôi đăm đeng (ngũ sắc), bánh trời (pẻng phạ), bánh ngô Na Rì, bánh coóc mò; làm từ đậu tương có tương nếp Úc Kỳ, đậu phụ Bình Long. Người Tày có món bánh chưng dài đặc trưng, vùng Na Rì và Ba Bể có bánh chưng nhân cá chép Bánh chưng gù của người Sán Dìu thon dài, vát hai đầu. Ngoài ra, người Tày còn có bánh trứng kiến, bánh dầy lá ngải hay bánh ngải. Người H'Mông trong tỉnh có món mèn mén, làm từ hạt ngô xay rồi đem hấp. Các món ăn làm từ thịt đáng chú ý là nem chua Đại Từ. tôm cuốn Thừa Lâm, lạp sườn hun khói, cá hồ nướng tại hồ Ba Bể, tôm chua Ba Bể. khâu nhục, thịt treo gác bếp, chân giò Chợ Đồn. Trám đen có thể dùng làm các món như kho thịt. Người dân lấy măng về đem bán, hoặc làm măng khô, măng được chế biến thành canh măng, măng nhồi, chân giò hầm măng, măng ớt đèo Gió có thương hiệu. Ở vùng núi phía bắc tỉnh có món mứt mận, ăn các loại rau ngót rừng (rau sắng), rau bò khai, rau dớn. Tỉnh có các sản phẩm miến dong Bắc Kạn. mỳ gạo Hùng Sơn. Tỉnh Thái Nguyên có mục tiêu nâng tầm thương hiệu trà Thái Nguyên lên thành văn hóa trà, trà cũng được đưa vào các món ăn. Tại xã Đồng Phúc, có chè Shan tuyết cổ thụ, có rượu ngô men lá. Thái Nguyên có xí nghiệp bia hơi nhãn hiệu Vicoba.

### Thể thao

Trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên có các trường đại học, trường chuyên nghiệp, các khu công nghiệp và đơn vị quân đội nên có nhiều lợi thế về phát triển thể dục thể thao. Thể thao tỉnh Thái Nguyên đứng hàng đầu trong số các tỉnh miền núi tại Việt Nam. Năm 2024, tỉnh Thái Nguyên cũ có 33,2% người dân tập luyện thể dục thể thao thường xuyên; tỷ lệ gia đình luyện tập thể dục thể thao đạt 25,8%. Trong năm này, trên địa bàn tỉnh có hơn một nghìn câu lạc bộ thể thao với khoảng hơn 50.000 thành viên thường xuyên tập luyện. Năm 2023, tỉnh Bắc Kạn cũ có 33% người dân tập luyện thể dục thể thao thường xuyên, tỷ lệ gia đình thể thao đạt 17%. Nhiều người dân Thái Nguyên tập luyện các môn thể thao như đi bộ, võ dưỡng sinh, bóng đá, bóng chuyền hơi, khiêu vũ thể thao, pickleball. Từ thể thao phong trào, nhiều người tham gia thi đấu tại các giải phong trào trong và ngoài tỉnh các môn kéo co, đẩy gậy, bóng chuyền hơi, bóng bàn, cầu lông, thể thao người khuyết tật. Vào những ngày lễ hội, người dân các dân tộc trong tỉnh thường tổ chức các môn thể thao truyền thống như kéo co, đẩy gậy, tung còn, bắn nỏ, bắn cung, cướp pháo, đánh khăng, đánh cầu.

Giải vô địch Muay châu Á 2025 được tổ chức vào tháng 6 năm 2025 tại Thái Nguyên. Trong Tuần Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thái Nguyên vào tháng 4 năm 2025, tỉnh Thái Nguyên tổ chức giải Vô địch Câu lạc bộ Yoga Quốc gia lần thứ IV, giải Vô địch các Câu lạc bộ Võ cổ truyền Quốc gia lần thứ XIV tại Nhà thi đấu Thể dục thể thao tỉnh; giải đua thuyền truyền thống diễn ra tại hồ Núi Cốc. Giải Việt dã Tiền phong - Chạy tập thể tỉnh Thái Nguyên được tổ chức thường niên, năm 2025 có gần 5.000 người tham dự. Trong năm 2024, Trung tâm Huấn luyện và Thi đấu Thể dục thể thao tỉnh Thái Nguyên đăng cai tổ chức thành công tám giải quốc gia, 19 giải tỉnh và nhiều giải phong trào, gần 1.800 người tham gia giải chạy bán Marathon tỉnh Thái Nguyên mở rộng năm 2024. Trong tuần Văn hóa - Du lịch Bắc Kạn năm 2025, tỉnh tổ chức giải đua xe đạp địa hình tỉnh Bắc Kạn mở rộng và giải Pickleball tỉnh Bắc Kạn mở rộng. Năm 2024, tỉnh Bắc Kạn tổ chức ba giải quốc gia là giải vô địch trẻ và thiếu niên đẩy gậy quốc gia; giải vô địch trẻ và thiếu niên kéo co quốc gia lần; giải vô địch Bóng chuyền U23 quốc gia. Giải chạy hồ Ba Bể - Bắc Kạn mở rộng năm 2024 thu hút gần 1.000 vận động viên tham gia.

Về thể thao thành tích cao, tỉnh Thái Nguyên đầu tư có chiều sâu, bài bản, có thế mạnh ở các bộ môn như đua thuyền, võ thuật, vật. Tại Asiad 19 năm 2023, Thái Nguyên có hai vận động viên đua thuyền và ba vận động viên Jujitsu tham gia, Phùng Thị Huệ giành được một huy chương đồng Jujitsu. Tại SEA Games 32 năm 2023, vận động viên nữ Nguyễn Hồng Thái của bộ môn đua thuyền Thái Nguyên giành được ba huy chương vàng, tỉnh Thái Nguyên còn có hai vận động viên nữ, gồm Tạ Thị Kim Yến, giành hai huy chương vàng môn Kun Khmer (Muay Thái), hai cầu thủ nữ giành huy chương vàng cùng đội tuyển bóng đá nữ Việt Nam, ba huy chương đồng môn Jujitsu. Tại SEA Games 31 năm 2022, Nguyễn Thị Ngân giành hai huy chương vàng môn đua thuyền; Phùng Thị Huệ giành huy chương vàng môn Jujitsu đầu tiên của Việt Nam tại các kỳ SEA Games, tỉnh cũng có một huy chương vàng môn Muay Thái. Tại Đại hội Thể thao toàn quốc 2022, đoàn Thái Nguyên tham gia 19/43 môn thi đấu, đạt 59 huy chương, trong đó có 18 huy chương vàng, xếp hạng 14/65 và đứng đầu các tỉnh miền núi, trong đó có năm huy chương vàng môn đua thuyền Rowing và Canoeing, bốn huy chương vàng các môn võ thuật như Muay Thái, Kickboxing, Wushu. Đoàn Bắc Kạn tham gia các môn điền kinh, bắn cung, Taekwondo, Kickboxing và Muay Thái; giành được một huy chương vàng và một huy chương bạc, xếp hạng 56/65. Năm 2024, vận động viên tỉnh Thái Nguyên tham gia thi đấu 62 giải trong nước và thế giới, giành 554 huy chương các loại, các bộ môn nổi bật trong năm là Jujitsu, đua thuyền và võ cổ truyền. Trong năm này, Đội tuyển Bóng chuyền nữ tỉnh Thái Nguyên xếp thứ ba giải bóng chuyền hạng A quốc gia; xếp thứ hai giải bóng chuyền U23 quốc gia. Tỉnh Bắc Kạn cũ định hướng đầu tư các môn Taekwondo, Kickboxing, Muay, các vận động viên Bắc Kạn có thành tích thi đấu không cao, chủ yếu đạt được ở các giải quy mô thấp. Năm 2024, vận động viên tỉnh Bắc Kạn tham gia 18 giải trong nước, giành được 64 huy chương các loại. Câu lạc bộ bóng đá nữ Thái Nguyên T&T được T&T Group đầu tư mạnh trong những năm gần đây, giành được vị trí thứ hai tại Giải bóng đá nữ Cúp Quốc gia 2025, và giành được vị trí thứ ba tại Giải bóng đá nữ vô địch quốc gia 2024.

Năm 2024, Trung tâm Huấn luyện và Thi đấu thể dục - thể thao tỉnh Thái Nguyên tổ chức đào tạo, huấn luyện 300 vận động viên; các môn thể thao mũi nhọn là đua thuyền, Muay, Jujitsu, vật nam, vật nữ, Kickboxing, Boxing, bóng đá nữ, võ cổ truyền. Trường Phổ thông Năng khiếu thể dục thể thao tỉnh Thái Nguyên tổ chức đào tạo 280 học sinh hệ tập trung, 180 học sinh hệ bán tập trung trong năm học 2024-2025. Trong năm 2024, ngành thể thao tỉnh Bắc Kạn đào tạo, huấn luyện 60 vận động viên ở năm môn là điền kinh, Muay, Kickboxing,Taekwondo, đẩy gậy. Nguyễn Thiên Ngân là nữ kiện tướng cờ vua quốc tế, giành huy chương vàng cờ nhanh và cờ chớp tại Giải Vô địch Cờ vua Trẻ Thế giới (U14) năm 2019. Cựu vận động viên điền kinh Vũ Thị Hương của Thái Nguyên từng có biệt danh "nữ hoàng tốc độ" của thể thao Việt Nam, từng giành bảy huy chương vàng SEA Games, một huy chương bạc và một huy chương đồng tại Asiad 2010. Vận động viên bắn cung Nguyễn Thị Hương từng là "mỏ vàng" của thể thao tỉnh Bắc Kạn, giành được 27 huy chương vàng trong 11 năm thi đấu tính đến năm 2015. Năm 2024, một số vận động viên nữ Thái Nguyên giành được thành tích quốc tế như Trần Thị Ánh Tuyết giành huy chương vàng giải vô địch Muay Thái thế giới; Nguyễn Hồng Thái giành huy chương bạc giải đua thuyền vô địch châu Á, huy chương vàng U23 châu Á; Hoàng Thị Nhật Quế giành một huy chương vàng, một huy chương bạc tại Giải vô địch Jujitsu châu Á.

Sân vận động cũ của tỉnh Thái Nguyên được xây hơn nửa thế kỷ trước tại khu trung tâm tỉnh, có sức chứa 30.000 chỗ ngồi, từng được xem là sân vận động có quy mô lớn nhất khu vực miền núi phía Bắc. Sân vận động mới của tỉnh Thái Nguyên có quy mô 22.000 chỗ ngồi được triển khai từ năm 2022 tại xã Đại Phúc, với dự kiến là sân vận động có sức chứa lớn nhất miền núi phía Bắc. Tỉnh Bắc Kạn khi tái lập không có sân vận động, công trình sân vận động tỉnh Bắc Kạn được khởi công vào năm 2024 tại phường Đức Xuân hiện nay, có sức chứa 8.000 chỗ ngồi. Ngoài ra, tỉnh Thái Nguyên còn có sân vận động Gang Thép bị bỏ hoang trong nhiều năm, sân vận động Quân khu 1, sân vận động thành phố Sông Công. Nhà thi đấu thể thao Thái Nguyên nằm ở trung tâm tỉnh, hoàn thành cải tạo năm 2024 và có sức chứa 2.200 chỗ ngồi. Nhà thi đấu thể dục thể thao tỉnh Bắc Kạn cũ (nhà thi đấu Tổng Đích) tại phường Đức Xuân có sức chứa khoảng 2.000 khán giả. Nhà Văn hóa lao động tỉnh Thái Nguyên tại phường Sông Công được khánh thành vào năm 2024, có nhà thi đấu đa năng. Trung tâm Văn hóa - Thể thao huyện Định Hóa có quy mô lớn, gồm nhà thi đấu đa năng với sức chứa 1.200 người. Các trường của Đại học Thái Nguyên như Trường Đại học Sư phạm, Trường Đại học Nông Lâm có các công trình sân vận động, bể bơi, nhà thi đấu đa năng. Tỉnh Thái Nguyên hiện có dự án sân golf Glory tại xã Thành Công có diện tích gần 54 ha; và sân golf Tân Thái tại xã Đại Phúc có diện tích 84,2 ha; đều dự kiến hoàn thành vào năm 2025. Toàn tỉnh Thái Nguyên cũ đến năm 2024 có 15 sân vận động, hơn 1.600 sân tập luyện bóng đá phổ thông; hơn 2.600 sân bóng chuyền, cầu lông; gần 70 sân tennis; hàng chục bể bơi đạt chuẩn. Đến năm 2022, tỉnh Bắc Kạn cũ có hai sân tennis, 78 xã, thị trấn có sân tập đơn giản, 543 sân tập môn bóng chuyền hơi tại các thôn, bản. Những năm gần đây, môn Pickleball trở nên phổ biến trong tỉnh, riêng thành phố Bắc Kạn cũ có hơn 100 sân Pickleball hoạt động tính đến tháng 2 năm 2025.

## Tham khảo

## Thư mục
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Liên kết ngoài

;Chính quyền
* Cổng thông tin điện tử UBND tỉnh Thái Nguyên
* Cổng thông tin điện tử Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên
* Trang thông tin điện tử của đoàn ĐBQH và HĐND Tỉnh Thái Nguyên
*Trang thông tin điện tử MTTQ Việt Nam tỉnh Thái Nguyên
*Trang thông tin điện tử Toà án Nhân dân tỉnh Thái Nguyên
* Trang thông tin điện tử Công an tỉnh Thái Nguyên
;Du lịch
*Cổng thông tin du lịch tỉnh Thái Nguyên
*Cổng thông tin du lịch thông minh tỉnh Thái Nguyên
*Trang thông tin điện tử Ban quản lý rừng đặc dụng, phòng hộ tỉnh Thái Nguyên
;Văn hoá-Giáo dục
*Từ điển Thái Nguyên
*Thư viện tỉnh Thái Nguyên
* Trang chủ Đại học Thái Nguyên
;Báo chí 
* Báo và Phát thanh, Truyền hình Thái Nguyên điện tử
* Báo in Báo Thái Nguyên, ấn phẩm Văn Nghệ Thái Nguyên
*Báo Quân khu I
*Báo Bắc Kạn cũ
*Tạp chí Văn nghệ Thái Nguyên cũ