Họ Cá hoàng đế

**Họ Cá hoàng đế** hay **họ Cá rô phi** (danh pháp khoa học: ***Cichlidae***) là một họ cá, theo truyền thống xếp trong bộ Perciformes. Theo phân loại truyền thống thì họ này thuộc một nhóm được gọi là Labroidei cùng với loài cá biển thuộc các họ Labridae, Pomacentridae, Odacidae, Scaridae và Embiotocidae. Tuy nhiên, gần đây người ta chuyển họ này sang một bộ riêng biệt với danh pháp Cichliformes thuộc nhóm Ovalentariae, trong khi 2 họ Embiotocidae và Pomacentridae ở vị trí *[[incertae sedis]]* trong phân loạt Ovalentariae của loạt Carangimorpharia, còn 3 họ Labridae (không đơn ngành), Odacidae và Scaridae được xếp trong bộ Labriformes *sensu stricto* của loạt Percomorpharia.

Họ này lớn và đa dạng. Có ít nhất 1.712 loài được mô tả khoa học, khiến cho nó trở thành một trong họ động vật có xương sống lớn nhất. Các loài mới được phát hiện hàng năm và nhiều loài vẫn chưa được phân loại. Số lượng loài do đó chưa được biết rõ, với số lượng trong khoảng từ 1.300 đến 3.000 loài.

## Phân bố
Cichlidae là họ cá nước ngọt không thuộc nhóm Ostariophysi giàu loài nhất trên khắp thế giới. Họ này đa dạng nhất tại châu Phi và Nam Mỹ. Người ta ước tính rằng chỉ riêng châu Phi đã có ít nhất 1.600 loài. Trung Mỹ và México có khoảng 120 loài, phổ biến xa về phía bắc tới Rio Grande ở miền nam Texas. Madagascar có các loài bản địa rất khác biệt của hòn đảo này, như *[[Katria katria|Katria]]*, *[[Oxylapia]]*, *[[Paratilapia]]*, *[[Paretroplus]]*, *[[Ptychochromis]]* và *[[Ptychochromoides]]*), chỉ có quan hệ họ hàng xa với các loài thuộc châu Phi đại lục. Các loài Cichlidae bản địa hầu như không có ở châu Á, ngoại trừ 9 loài ở Israel, Liban và Syria (*[[Astatotilapia flaviijosephi]]*, *[[Oreochromis aureus]]*, *[[Oreochromis niloticus|O. niloticus]]*, *[[Sarotherodon galilaeus]]*, *[[Tilapia zillii]]* và *[[Tristramella]] spp.*), 1 loài tại Iran (*[[Iranocichla hormuzensis]]*), và 3 loài tại Ấn Độ và Sri Lanka (*[[Etroplus]]* spp.). Nếu bỏ qua Trinidad và Tobago (nơi một vài loài Cichlidae bản địa là thành viên của các chi phổ biến rộng tại Nam Mỹ đại lục) thì 3 loài thuộc chi *[[Nandopsis]]* là các loài Cichlidae duy nhất có trong khu vực Antilles thuộc Caribe, cụ thể là Cuba và Hispaniola. Châu Âu, Australia, châu Nam Cực và Bắc Mỹ từ phía bắc lưu vực Rio Grande không có bất kỳ loài Cichlidae bản địa nào, mặc dù tại Florida, Mexico, Nhật Bản và miền bắc Australia có các quần thể Cichlidae do con người nuôi nhưng đã thoát ra ngoài tự nhiên sống hoang dã.

Mặc dù đa phần các loài Cichlidae chỉ tìm thấy ở những vùng nước tương đối nông, nhưng một vài loài sinh sống trong vùng nước sâu. Chúng bao gồm các loài như *[[Alticorpus macrocleithrum]]* và *[[Pallidochromis tokolosh]]* được tìm thấy ở độ sâu tới  trong hồ Malawi, và loài cá màu trắng và mù *[[Lamprologus lethops]]*, được người ta cho rằng sinh sống tới độ sâu  trong lòng sông Congo.

Họ Cichlidae ít được tìm thấy trong môi trường nước lợ và nước mặn, mặc dù nhiều loài chịu được nước lợ trong một thời gian dài; chẳng hạn loài *[[Cichlasoma urophthalmus]]* sống bình thường tại các vùng đầm lầy nước ngọt và ven các rừng đước ngập mặn cũng như sinh đẻ trong các môi trường nước mặn như các dải rừng đước xung quanh các đảo chắn. Một vài loài *[[Tilapia]]*, *[[Sarotherodon]]* và *[[Oreochromis]]* là các loài cá chịu mặn thật sự và có thể phát tán dọc theo vùng duyên hải nước lợ để di chuyển giữa các con sông. Tuy nhiên, chỉ một vài loài Cichlidae là sinh sống chủ yếu trong môi trường nước lợ hay nước mặn, đáng chú ý có *[[Etroplus maculatus]]*, *[[Etroplus suratensis]]* và *[[Sarotherodon melanotheron]]*. Có lẽ môi trường khắc nghiệt nhất đối với họ Cichlidae là các hồ siêu mặn nóng ấm, nơi các loài thuộc chi *[[Alcolapia]]* và *[[Danakilia]]* được tìm thấy. Hồ Abaeded ở Eritrea bao hàm toàn bộ sự phân bố của loài *[[Danakilia dinicolai|D. dinicolai]]*, và nhiệt độ của nó dao động trong khoảng .

Ngoại trừ các loài có tại Cuba và Hispaniola, họ Cichlidae không vươn tới bất kỳ hòn đảo ngoài đại dương nào, và chủ yếu có sự phân bố Gondwana, chỉ ra các mối quan hệ chị-em chính xác được dự báo bởi sự hình thành của các rào cản tự nhiên: châu Phi-Nam Mỹ và Ấn Độ-Madagascar. Ngược lại, giả thuyết phát tán đòi hỏi họ Cichlidae phải vượt qua được hàng nghìn km biển khơi giữa Ấn Độ và Madagascar mà không xâm chiếm bất kỳ hòn đảo nào khác, hoặc tương tự như vậy, vượt qua eo biển Mozambique tới châu Phi. Mặc dù phần lớn các loài Cichlidae Malagasy chỉ là cá nước ngọt, nhưng *[[Ptychochromis grandidieri]]* và *[[Paretroplus polyactis]]* lại được tìm thấy phổ biến tại vùng nước lợ duyên hải và dường như chúng chịu được nước mặn cũng giống như *[[Etroplus maculatus]]* và *[[Etroplus suratensis]]* ở Ấn Độ và Sri Lanka.

Một số loài bị coi là loài xâm hại. Các loài cá rô phi đen (*Oreochromis mossambicus*) và cá rô phi vằn (*Oreochromis niloticus*) vì lý do kinh tế (nuôi trồng thủy sản) được du nhập vào nhiều nước nhiệt đới. Sự tự nhiên hóa của chúng ở một số nước có tác động tiêu cực tới hệ sinh thái bản địa, do chúng thay thế và chiếm chỗ của các loài bản địa. Các loài Cichlidae khác, như *[[Australoheros facetus]]*, là loài bản địa của khu vực từ miền nam Brasil tới miền bắc Argentina, cũng có mặt ở châu Âu do du nhập, chủ yếu trong khu vực phía nam Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha nhưng hiện nay đã có mặt trong một số hồ ở Đức (Baden-Württemberg và North Rhine-Westphalia).

## Các chi
Đến năm 2013, họ này có 221 chi được công nhận bởi FishBase:

* *[[Abactochromis]]* Oliver & Arnegard 2010
* *[[Acarichthys]]* Eigenmann 1912
* *[[Acaronia]]* Myers 1940
* *[[Aequidens]]* Eigenmann & Bray 1894
* *[[Allochromis]]* Greenwood 1980
* *[[Alticorpus]]* Stauffer & McKaye 1988
* *[[Altolamprologus]]* Poll 1986 
* *[[Amatitlania]]* Schmitter-Soto, 2007
* *[[Amphilophus]]* Agassiz, 1859
* *[[Andinoacara]]* Musilova, Z., Rican, O. & Novak, J., 2009
* *[[Anomalochromis]]* Greenwood 1985
* *[[Apistogramma]]* Regan 1913
* *[[Apistogrammoides]]* Meinken 1965 
* *[[Archocentrus]]* Gill 1877
* *[[Aristochromis]]* Trewavas, 1935
* *[[Astatoreochromis]]* Pellegrin 1904
* *[[Astatotilapia]]* Pellegrin 1904
* *[[Astronotus]]* Swainson 1839
* *[[Aulonocara]]* Regan 1922
* *[[Aulonocranus]]* Regan 1920
* *[[Australoheros]]* Rican & Kullander 2006 
* *[[Baileychromis]]* Poll 1986
* *[[Bathybates]]* Boulenger 1898
* *[[Benitochromis]]* Lamboj 2001
* *[[Benthochromis]]* Poll 1986
* *[[Biotodoma]]* Eigenmann & Kennedy 1903
* *[[Biotoecus]]* Eigenmann & Kennedy 1903
* *[[Boulengerochromis]]* Pellegrin 1904
* *[[Buccochromis]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Bujurquina]]* Kullander 1986
* *[[Callochromis]]* Regan 1920
* *[[Caprichromis]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Caquetaia]]* Fowler 1945
* *[[Cardiopharynx]]* Poll 1942
* *[[Chaetobranchopsis]]* Steindachner, 1875
* *[[Chaetobranchus]]* Heckel, 1840
* *[[Chalinochromis]]* Poll 1974
* *[[Champsochromis]]* Boulenger 1915
* *[[Cheilochromis]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Chetia]]* Trewavas 1961
* *[[Chilochromis duponti|Chilochromis]]* Boulenger 1902
* *[[Chilotilapia]]* Boulenger 1908
* *[[Chromidotilapia]]* Boulenger 1898
* *[[Cichla]]* Bloch & Schneider 1801
* *[[Cichlasoma]]* Swainson 1839
* *[[Cleithracara]]* Kullander & Nijssen 1989
* *[[Congochromis]]* Stiassny & Schliewen 2007
* *[[Copadichromis]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Corematodus]]* Boulenger 1897
* *[[Crenicara]]* Steindachner 1875 
* *[[Crenicichla]]* Heckel 1840
* *[[Cryptoheros]]* Allgayer 2001
* *[[Ctenochromis]]* Pfeffer 1893
* *[[Ctenopharynx]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Cunningtonia]]* Boulenger 1906
* *[[Cyathochromis obliquidens|Cyathochromis]]* Trewavas 1935
* *[[Cyathopharynx]]* Regan 1920
* *[[Cyclopharynx]]* Poll 1948
* *[[Cynotilapia]]* Regan 1922
* *[[Cyphotilapia]]* Regan 1920
* *[[Cyprichromis]]* Scheuermann 1977
* *[[Cyrtocara]]* Boulenger 1902
* *[[Danakilia]]* Thys van den Audenaerde 1969
* *[[Dicrossus]]* Steindachner 1875 
* *[[Dimidiochromis]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Diplotaxodon]]* Trewavas 1935
* *[[Divandu]]* Lamboj & Snoeks 2000
* *[[Docimodus]]* Boulenger 1897
* *[[Eclectochromis]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Ectodus]]* Boulenger 1898
* *[[Eretmodus]]* Boulenger 1898
* *[[Etia]]* Schliewen & Stiassny 2003
* *[[Etroplus]]* Cuvier 1830
* *[[Exochochromis]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Fossorochromis]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Gaurochromis]]* Greenwood 1980
* *[[Genyochromis]]* Trewavas 1935
* *[[Geophagus]]* Heckel 1840 
* *[[Gephyrochromis]]* Boulenger 1901 
* *[[Gnathochromis]]* Poll 1981
* *[[Gobiocichla]]* Kanazawa 1951
* *[[Grammatotria]]* Boulenger 1899
* *[[Greenwoodochromis]]* Poll 1983
* *[[Guianacara]]* Kullander & Nijssen 1989
* *[[Gymnogeophagus]]* Miranda Ribeiro 1918 
* *[[Haplochromis]]* Hilgendorf 1888
* *[[Haplotaxodon]]* Boulenger 1906
* *[[Hemibates]]* Regan 1920
* *[[Jewel cichlid|Hemichromis]]* Peters 1857
* *[[Hemitaeniochromis]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Hemitilapia]]* Boulenger 1902
* *[[Herichthys]]* Baird & Girard 1854
* *[[Heroina (genus)|Heroina]]* Kullander, 1996
* *[[Heros genus|Heros]]* Heckel, 1840
* *[[Heterochromis multidens|Heterochromis]]* Regan 1922
* *[[Hoplarchus]]* Kaup,1860
* *[[Hoplotilapia]]* Hilgendorf 1888
* *[[Hypselecara]]* Kullander 1986
* *[[Hypsophrys]]* Agassiz 1859
* *[[Interochromis]]* Yamaoka, Hori & Kuwamura 1988
* *[[Iodotropheus]]* Oliver & Loiselle 1972 
* *[[Iranocichla]]* Coad 1982
* *[[Ivanacara]]*Romer & Hahn 2006
* *[[Julidochromis]]* Boulenger 1898
* *[[Katria]]* Stiassny & Sparks 2006
* *[[Konia (genus)|Konia]]* Trewavas 1972
* *[[Krobia (genus)|Krobia]]* Kullander & Nijssen 1989
* *[[Labeotropheus]]* Ahl 1926 
* *[[Labidochromis]]* Trewavas 1935
* *[[Labrochromis]]* Greenwood 1980
* *[[Laetacara]]* Kullander 1986
* *[[Lamprologus]]* Schilthuis 1891 
* *[[Lepidiolamprologus]]* Pellegrin 1904
* *[[Lestradea]]* Poll 1943
* *[[Lethrinops]]* Regan 1922
* *[[Lichnochromis]]* Trewavas 1935
* *[[Limbochromis]]* Greenwood 1987 
* *[[Limnochromis]]* Regan 1920
* *[[Limnotilapia]]* Regan 1920
* *[[Lipochromis]]* Greenwood 1980
* *[[Lithochromis]]* Lippitsch & Seehausen 1998
* *[[Lobochilotes]]* Boulenger 1915
* *[[Macropleurodus]]* Regan 1922
* *[[Maylandia]]* Meyer & Foerster 1984
** (xem thêm *[[Metriaclima]]*)
* *[[Mazarunia]]* Kullander 1990
* *[[Mbipia]]* Lippitsch & Seehausen 1998 
* *[[Mchenga]]* Stauffer & Konings, 2006
* *[[Melanochromis]]* Trewavas, 1935
* *[[Mesonauta]]* Günther, 1862
* *[[Microchromis]]* Johnson 1975 
* *[[Mikrogeophagus]]* Meulengracht-Madson 1968
* *[[Myaka]]* Trewavas 1972
* *[[Mylacochromis]]* Greenwood 1980
* *[[Mylochromis]]* Regan 1920 
* *[[Naevochromis]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Nandopsis]]* Gill, 1862
* *[[Nannacara]]* Regan 1905
* *[[Nanochromis]]* Pellegrin 1904
* *[[Neochromis]]* Regan 1920
* *[[Neolamprologus]]* Colombe & Allgayer 1985
* *[[Nimbochromis]]* Eccles & Trewavas 1989 
* *[[Nyassachromis]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Ophthalmotilapia]]* Pellegrin 1904
* *[[Oreochromis]]* Günther 1889
* *[[Orthochromis]]* Greenwood 1954
* *[[Otopharynx]]* Regan 1920
* *[[Oxylapia polli|Oxylapia]]* Kiener & Maugé 1966 
* *[[Pallidochromis]]* Turner 1994
* *[[Parachromis]]* Agassiz 1859
* *[[Paracyprichromis]]* Poll 1986
* *[[Paralabidochromis]]* Greenwood 1956
* *[[Parananochromis]]* Greenwood 1987
* *[[Paraneetroplus]]* Regan 1905
* *[[Paratilapia]]* Bleeker, 1868
* *[[Paretroplus]]* Bleeker, 1868
* *[[Pelmatochromis]]* Steindachner 1894
* *[[Pelvicachromis]]* Thys van den Audenaerde 1968
* *[[Perissodus]]* Boulenger 1898
* *[[Petenia]]* Günther, 1862
* *[[Petrochromis]]* Boulenger 1898
* *[[Petrotilapia]]* Trewavas 1935
* *[[Pharyngochromis]]* Greenwood 1979
* *[[Placidochromis]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Platytaeniodus]]* Boulenger 1906
* *[[Plecodus]]* Boulenger 1898
* *[[Protomelas]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Pseudocrenilabrus]]* Fowler 1934
* *[[Pseudosimochromis]]* Nelissen 1977 
* *[[Pseudotropheus]]* Regan 1922
* *[[Pterochromis]]* Trewavas 1973
* *[[Pterophyllum]]* Heckel 1840
* *[[Ptychochromis]]* Steindachner 1880
* *[[Ptychochromoides]]* Kiener & Mauge 1966 
* *[[Pundamilia]]* Seehausen & Lippitsch 1998
* *[[Pungu]]* Trewavas 1972 
* *[[Pyxichromis]]* Greenwood 1980
* *[[Reganochromis]]* Whitley 1929
* *[[Retroculus]]* Eigenmann & Bray 1894
* *[[Rhamphochromis]]* Regan 1922
* *[[Rocio]]* Schmitter-Soto, 2007
* *[[Sargochromis]]* Regan 1920 
* *[[Sarotherodon]]* Rppell 1852
* *[[Satanoperca]]* Günther, 1862 
* *[[Schubotzia]]* Boulenger 1914 
* *[[Schwetzochromis]]* Poll 1948
* *[[Sciaenochromis]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Serranochromis]]* Regan 1920
* *[[Simochromis]]* Boulenger 1898
* *[[Spathodus]]* Boulenger 1900
* *[[Steatocranus]]* Boulenger 1899
* *[[Stigmatochromis]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Stomatepia]]* Trewavas 1962
* *[[Cá đĩa|Symphysodon]]* Heckel 1840
* *[[Taeniacara]]* Myers 1935
* *[[Taeniochromis]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Taeniolethrinops]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Tahuantinsuyoa]]* Kullander 1991 
* *[[Tangachromis]]* Poll 1981
* *[[Tanganicodus]]* Poll 1950
* *[[Teleocichla]]* Kullander 1988
* *[[Teleogramma]]* Boulenger 1899
* *[[Telmatochromis]]* Boulenger 1898
* *[[Theraps]]* Günther, 1862 
* *[[Thoracochromis]]* Greenwood 1979 
* *[[Thorichthys]]* Meek 1904
* *[[Thysochromis]]* Daget 1988
* *[[Tilapia (genus)|Tilapia]]* Smith, 1840 Coi thêm: ''Tilapiine cichlids''
* *[[Tomocichla]]* Regan 1908 
* *[[Tramitichromis]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Trematocara]]* Boulenger 1899 
* *[[Trematocranus]]* Trewavas 1935
* *[[Triglachromis]]* Poll & Thys van den Audenaerde 1974
* *[[Tristramella]]* Trewavas 1942
* *[[Tropheus]]* Boulenger 1898 
* *[[Tylochromis]]* Regan 1920 
* *[[Tyrannochromis]]* Eccles & Trewavas 1989
* *[[Uaru]]* Heckel 1840
* *[[Variabilichromis]]* Colombe & Allgayer 1985
* *[[Vieja]]* Fernandez-Yepez 1969
* *[[Xenochromis]]* Boulenger 1899
* *[[Xenotilapia]]* Boulenger 1899
* *[[Yssichromis]]* Greenwood 1980

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* 
* The Cichlid Fishes of Lake Malawi by Dr. Michael Oliver.