open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thanh Nguyên Hành Tư

Thiền sư **Thanh Nguyên Hành Tư** (zh. *qīngyuán xíngsī* 青原行思, ja. *seigen gyōshi*, 660-740) là Thiền sư Trung Quốc, môn đệ hàng đầu của Lục tổ Huệ Năng. Từ nhánh của sư xuất phát ra ba tông trong Ngũ gia thất tông là Tào Động Tông, Vân Môn Tông, Pháp Nhãn Tông. Sư có đệ tử đắc pháp duy nhất là Thiền sư Thạch Đầu Hi Thiên.

## Cơ duyên & hành trạng

Sư quê ở An Thành, Cát Châu, họ lưu. Sư xuất gia từ thuở bé, mỗi khi đông người tụ tập đàm luận đạo Phật, thường lặng thinh chẳng nói lời nào. Về sau, nghe Lục tổ Huệ Năng ở Tào Khê mở rộng cửa Thiền, pháp tịch khá long thịnh, sư bèn đến tham lễ Tổ.

Một hôm, sư hỏi Lục Tổ Huệ Năng: Tu hành thế nào thì không bị rơi vào phân biệt? Lục Tổ hỏi vặn lại sư: Ông từng tu hành thế nào ? Sư đáp: Tuy không theo tục đế, nhưng cũng không cầu tìm Thánh. Tổ hỏi: Vậy thì ông rơi vào phân biệt gì ? Sư đáp: Thánh đế còn không tìm cầu thì còn có phân biệt gì ?

Qua đó, Lục Tổ đối với sư có phần rất hài lòng với sở ngộ của sư. Trong hội Tào Khê, đồ chúng tuy đông, nhưng sư đứng hàng đầu, chẳng khác nào nhị Tổ Huệ Khả, tuy lặng thinh chẳng nói mà Tổ Đạt Ma ở Thiếu Lâm cho là được phần tủy của ngài.

Một hôm, Lục Tổ ấn chứng truyền pháp và phó chúc đại sự Phật pháp : Từ sơ Tổ Đạt Ma ở Thiếu Lâm cho đến nay, y pháp truyền trao một lượt từ thầy cho trò qua mỗi đời. Y để biểu thị lòng tin, pháp để ấn tâm. Ta nay đã có người thừa truyền, còn lo gì thiếu lòng tin. Ta từ nhận y tới nay gặp rất nhiều nạn tai, huống hồ là đời sau, sự tranh giành càng thêm khốc liệt, cho nên y để dành trấn sơn môn. Ông nên nhận Tông chỉ, phân hóa một nơi, đừng để pháp ta đoạn tuyệt.

Sư sau khi đắc pháp,sư đến trụ chùa Tịnh Cư núi Thanh Nguyên, Cát Châu, chuyên tâm hoằng pháp lợi sinh.

Thiền sư Hà Trạch Thần Hội đến, sư hỏi: "Ở đâu đến?"
:Thần Hội đáp: "Từ Tào Khê đến."
:Sư hỏi: "Ý chỉ Tào Khê thế nào?" Thần Hội chỉnh thân rồi thôi.
:Sư bảo: "Vẫn còn đeo ngói gạch."
:Thần Hội hỏi: "Ở đây Hoà thượng có vàng ròng chăng?"
:Sư đáp: "Giả sử có cho, ông để chỗ nào?"

Sau khi truyền pháp cho Hi Thiên xong, ngày 13 tháng 12 năm Canh Thìn, đời nhà Đường niên hiệu Khai Nguyên năm thứ 28, sư từ biệt chúng lên pháp đường ngồi kiết già mà tịch. Vua Đường Hiến Tông ban hiệu là Hoằng Tế Thiền sư, tháp hiệu Quy Sơn.

## Pháp ngữ
Có tăng nhân đến hỏi: Thế nào là đại ý của Phật pháp ?

Sư đáp: Gạo ở Lư Lăng giá bao nhiêu vậy cà ?

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Thích Thanh Từ: *Thiền sư Trung Hoa* I-III. TP HCM 1990, 1995.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Ba Lăng Hạo Giám

**Ba Lăng Hạo Giám** (zh. *bālíng hàojiàn* 巴陵顥鋻, ja. *haryō kōkan*), thế kỷ thứ 10, là Thiền sư Trung Quốc, môn đệ của Thiền sư Vân Môn Văn Yển.

Sử sách không lưu lại nhiều tài liệu về Sư, chỉ biết là sư thường Hành cước, không lưu lại lâu dài nơi Vân Môn và cũng chưa được thầy ấn chứng nơi đây. Sau khi rời Vân Môn chu du, sư chẳng gửi thư từ gì, chỉ dâng lên ba chuyển ngữ cho sư phụ, đó là:
#Thế nào là Đạo? – "Người mắt sáng rơi giếng (zh. 明眼人落井)";
#Thế nào là Xuy mao kiếm (zh. 吹毛劍, là thanh kiếm cực bén, chỉ cần thổi sợi lông qua liền đứt)? – "Cành san hô chống đến trăng" (zh. 珊瑚枝枝撐著月);
#Thế nào là tông Đề-bà (Thánh Thiên)? – "Trong chén bạc đựng tuyết (zh. 銀椀裏盛雪)."

Vân Môn đọc qua liền ấn chứng qua thư từ và hơn nữa, rất hài lòng với ba chuyển ngữ này, căn dặn môn đệ đến ngày kị chẳng cần làm gì, chỉ dâng ba chuyển ngữ này là đủ.

Khác với những câu trả lời ngắn gọn của Vân Môn (Nhất tự quan), sư thường sử dụng văn vần để trả lời những câu hỏi của thiền khách. Vì vậy sư cũng mang biệt hiệu "Giám đa khẩu."

Không biết sư tịch lúc nào, nơi nào.

## Chú thích

## Nguồn tham khảo
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Thích Thanh Từ: *Thiền sư Trung Hoa* I-III. TP HCM 1990, 1995.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Long Đàm Sùng Tín

**Long Đàm Sùng Tín** (zh. *lóngtán chóngxìn*, 龍潭崇信, ja. *ryūta sōshin*), thế kỷ 8/9, là Thiền sư Trung Quốc, môn đệ của Thiền sư Thiên Hoàng Đạo Ngộ. Môn đệ lừng danh của sư là Thiền sư Đức Sơn Tuyên Giám.

## Cơ duyên

Sư con nhà bán bánh, quê ở Chữ Cung (Chiết Giang), không biết sư họ tên gì, từ nhỏ sư rất kỳ lạ.

Trước kia, Thiền sư Đạo Ngộ được Linh Giám lén thỉnh tới trụ trì chùa Thiên Hoàng mà không ai biết. Nhà của sư tọa lạc trên con hẻm dẫn tới chùa, mỗi ngày sư đều đem 10 chiếc bánh cúng dường Đạo Ngô.

Mỗi lần nhận bánh, Đạo Ngộ lại để lại một cái cho Sư, nói: "Ta cho ngươi để ân huệ cho con cháu." và cứ thế một thời gian. Sư thấy lạ nghĩ "Bánh là do mình mang tới, sao lại nói là tặng mình? Điều này chắc có chỉ ý gì đây", bèn tới hỏi thì được trả lời: "Bánh của ngươi đem đến, ta cho lại ngươi có lỗi gì?" Sư nghe hiểu diệu ý liền xin xuất gia. Đạo Ngộ nói: "Ông trước đây tích sùng phước thiện, nay lại tín nhiệm lời ta, vậy cho pháp danh là Sùng Tín". Từ đó sư chuyên cần thị giả bên thầy.

Một hôm sư thưa: "Từ ngày con đến đây chưa được thầy chỉ dạy tâm yếu." Đạo Ngộ đáp: "Từ ngày ngươi đến đây, ta chưa từng chẳng dạy ngươi." sư hỏi lại: "Chỉ dạy ở chỗ nào?" Đạo Ngộ bảo: "Ngươi dâng trà, ta vì ngươi mà tiếp. Ngươi xá lui, ta gật đầu. Chỗ nào chẳng chỉ dạy tâm yếu?" sư nghe đây hội được đôi chút, lại hỏi thêm: "Làm sao gìn giữ?" Đạo Ngô bảo: "Mặc tính tiêu dao, tuỳ duyên phóng khoáng, chỉ hết tâm phàm, chẳng có thánh giải khác." Sư nhân câu này triệt ngộ.

Sau sư đến trụ tại Long Đàm, cử xướng tông phong thịnh hành.

## Pháp ngữ
Có ông tăng hỏi: "Hạt châu trên búi tóc vua Chuyển Luân ai được?" Sư đáp: " Người chẳng ngắm nghía được". Tăng hỏi: "Được rồi để ở đâu?" Sư nói: "Có chỗ". Tăng nói:" Có nơi nào thử nói ra xem".

Có một vị ni đến hỏi: "Làm sao tu để thành Tăng?" Sư không đáp, hỏi: "Làm ni đã bao lâu?" Ni hỏi nữa: "Lại có khi làm tăng chăng?" Sư bảo: "Hiện nay ngươi là gì?" Ni đáp: "Hiện nay là ni ai chẳng biết!". Sư đáp: "Ai biết ngươi?"

Không biết sư mất năm nào.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Thích Thanh Từ: *Thiền sư Trung Hoa* I-III. TP HCM 1990, 1995.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Nham Đầu Toàn Hoát

**Nham Đầu Toàn Hoát** (zh. *yántóu quánhuò* 巖頭全豁, ja. *gantō zenkatsu*), 828-887, là 
Thiền sư Trung Quốc, môn đệ xuất sắc của Đức Sơn Tuyên Giám. Thiền sư Thuỵ Nham Sư Ngạn là người nối pháp của Sư.

## Cơ duyên

Sư họ Kha, quê ở Tuyền Châu, xuất gia lúc còn nhỏ tuổi. Sau đó sư du lịch bốn phương, kết bạn cùng Tuyết Phong Nghĩa Tồn và Khâm Sơn Văn Thuý (Sư và Tuyết Phong trở thành hai môn đệ hàng đầu của Đức Sơn, Khâm Sơn sau đến Động Sơn Lương Giới thụ pháp). Nơi Đức Sơn, sư ngộ yếu chỉ thiền. Cùng với Tuyết Phong, sư đến từ giã Đức Sơn, Đức Sơn hỏi:

:"Đi về đâu?" 
:Sư thưa: "Tạm từ Hoà thượng hạ sơn." 
:Đức Sơn hỏi: "Con về sau làm gì?" 
:Sư thưa: "Chẳng quên" 
:Đức Sơn lại hỏi: "Con nương vào đâu nói lời này?" 
:Sư thưa: "Đâu chẳng nghe: 'Trí vượt hơn thầy mới kham truyền trao, trí ngang bằng thầy, kém thầy nửa đức.'" 
:Đức Sơn bảo: "Đúng thế! Đúng thế! Phải khéo hộ trì." 
Sau khi rời Đức Sơn, sư đến núi Ngọa Long Động Đình cất am. Học giả đến học tấp nập.

## Pháp ngữ

Có một vị tăng mới đến, sư hỏi:

:"Từ đâu đến?" 
:Tăng thưa: "Từ Tây Kinh đến." 
:Sư hỏi: "Sau trận giặc Hoàng Sào lại lượm được kiếm chăng?" 
:Tăng thưa: "Lượm được." 
:Sư đưa cổ ra làm thế nhận chặt, tăng nói: "Đầu thầy rơi." Sư cười to.
Sư dạy chúng: 
:"Phàm việc trong đại tổng cương tông phải biết cú. Nếu chẳng biết cú khó hội được câu nói. Cái gì là cú? Khi trăm việc chẳng suy nghĩ, gọi là chính cú, cũng gọi là ở trên đỉnh, là được trụ, là rõ ràng, là tỉnh tỉnh, là chắc thật, là khi Phật chưa sinh, là đắc địa... Phá tất cả thị phi sẽ được tự do tự tại với những gì còn đối đãi. Nếu nhìn chẳng thấu liền bị người đâm đui mắt..."

Sau này có người hỏi Phật, hỏi pháp, đạo, thiền, sư đều "Hư!" lên một tiếng. Sư thường bảo chúng: "Khi lão già này đi sẽ rống lên một tiếng."

Đời Đường, niên hiệu Quang Khải, giặc cướp lộng hành, chúng tăng đều lánh đi nơi khác. Sư vẫn an nhiên ở lại. Giặc cướp đến, thấy không có gì lấy được, tức giận đâm vào tim sư. Từ vết đâm, một dòng sữa trắng tuôn ra. Sư vẫn không đổi thần sắc, chỉ rống lên một tiếng xa mười dặm rồi tịch. Tiếng rống của sư nổi danh trong lịch sử của thiền tông, và đã gây thắc mắc cho nhiều thiền sinh đời sau (xem Bạch Ẩn Huệ Hạc).

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Thích Thanh Từ: *Thiền sư Trung Hoa* I-III. TP HCM 1990, 1995.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Vô thức

**Tâm trí vô thức** (hoặc **vô thức**) bao gồm các quá trình trong tâm trí xảy ra tự động và không có sẵn để hướng nội và bao gồm các quá trình suy nghĩ, ký ức, sở thích và động lực. Mặc dù các quá trình này tồn tại tốt dưới bề mặt nhận thức có ý thức, chúng được lý thuyết hóa để tác động đến hành vi. Thuật ngữ này được nhà triết học lãng mạn người Đức Friedrich Schelling đưa ra và sau đó được nhà thơ và nhà viết tiểu luận Samuel Taylor Coleridge giới thiệu sang tiếng Anh. Bằng chứng thực nghiệm cho thấy các hiện tượng vô thức bao gồm cảm giác bị kìm nén, kỹ năng tự động, nhận thức tâm linh và phản ứng tự động, và cũng có thể là phức cảm, ám ảnh và ham muốn. Khái niệm này đã được nhà thần kinh học và nhà phân tâm học người Áo Sigmund Freud phổ biến. Trong lý thuyết phân tâm học, các quá trình vô thức được hiểu là được thể hiện trực tiếp trong giấc mơ, cũng như khi lỡ miệng và trong những câu chuyện cười. Do đó, tâm trí vô thức có thể được coi là nguồn gốc của những giấc mơ và những suy nghĩ tự động (những thứ xuất hiện mà không có nguyên nhân rõ ràng nào), kho lưu trữ của những ký ức bị lãng quên (đôi khi vẫn có thể tiếp cận được với ý thức) và là nơi hiểu biết ngầm (những điều mà chúng ta đã học tốt đến mức chúng ta làm chúng mà không cần suy nghĩ). Nhà tâm thần học Carl Jung còn đưa ra khái niệm vô thức tập thể. Người ta đã tranh luận rằng ý thức bị ảnh hưởng bởi các phần khác của tâm trí. Chúng bao gồm vô thức như một thói quen cá nhân, không nhận thức và trực giác. Hiện tượng liên quan đến bán ý thức bao gồm thức tỉnh, trí nhớ ngầm, thông điệp thăng hoa, hôn mê, và thôi miên. Trong khi ngủ, mộng du, mơ, mê sảng và hôn mê có thể báo hiệu sự hiện diện của các quá trình vô thức, các quá trình này được xem như là triệu chứng chứ không phải là chính tâm trí vô thức. Một số nhà phê bình đã nghi ngờ sự tồn tại của vô thức.

## Tham khảo
Đạo Ngô Viên Trí

**Đạo Ngô Viên Trí** (zh. *dàowú yuánzhi* 道吾圓智, ja. *dōgo enchi*), 768/69-835, là một Thiền sư Trung Quốc, môn đệ của Thiền sư Dược Sơn Duy Nghiễm, bạn đồng học với Thuyền Tử Đức Thành và Vân Nham Đàm Thạnh. Môn đệ xuất sắc của sư là Thạch Sương Khánh Chư. Tắc 55. và 89 trong *[[Bích nham lục]]* nhắc đến Sư.

## Cơ duyên
Sư họ Trương, quê ở Hải Hôn, Dự Chương. Lúc nhỏ, sư theo Hoà thượng Bàn xuất gia. Sau sư đến tham vấn Dược Sơn và được ấn khả.

Một hôm Dược Sơn hỏi Sư: 
:"Ngươi đi đâu về?" 
:Sư thưa: "Đi dạo núi về." 
:Dược Sơn bảo: "Chẳng rời thất này, đem gì về, nói mau!" 
:Sư thưa: "Trên núi chim con đầu tựa tuyết, đáy khe cá lội lo chẳng cùng."
Vân Nham Đàm Thạnh hỏi: 
:"Bồ Tát Đại Bi (Quán Thế Âm) dùng tay mắt nhiều lắm để làm gì?" 
:Sư nói: "Như người giữa đêm với tay lại sau mò chiếc gối." 
:Vân Nham nói: "Tôi hiểu." 
:Sư hỏi: "Ông hiểu thế nào?" 
:Vân Nham: "Toàn thân là tay mắt." 
:Sư nói: "Nói đến tột cùng chỉ nói được tám phần." 
:Vân Nham hỏi lại: "Sư huynh thế nào?" 
:Sư đáp: "Khắp thân là tay mắt" (*Bích nham lục*, tắc 89).

Sư mắc bệnh, tăng chúng đến thăm hỏi. sư bảo: "Có nhận chẳng đến, các ngươi có biết nó chăng?" Đại chúng buồn thảm. sư bảo: "Ta sẽ đi bên Tây, lý không rời bên Đông."

Mùng mười tháng chín niên hiệu Thái Hoà năm thứ chín đời Đường, sư quy tịch. Vua sắc ban là Tu Nhất Đại sư.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Thích Thanh Từ: *Thiền sư Trung Hoa* I-III. Thành phố Hồ Chí Minh 1990, 1995.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Thuyền Tử Đức Thành

**Thuyền Tử Đức Thành** (zh. *chuánzǐ déchéng* 船字德誠, ja. *sensu tokujō*), tk. 8-9, là Thiền sư Trung Quốc, sư đạt yếu chỉ nơi Thiền sưDược Sơn Duy Nghiễm. Sư chỉ có một người đệ tử ngộ đạo là Thiền sư Giáp Sơn Thiện Hội. Đời sau còn nhớ đến sư qua phong cách thị tịch kỳ lạ.

## Cơ duyên & hành trạng

Sư là người nhanh nhẹn và có tấm lòng độ lượng, làm bạn tham học cùng với hai thiền sư là Đạo Ngô Viên Trí và Vân Nham Đàm Thịnh.

Sau này sư đạt được yếu chỉ nơi Thiền sư Dược Sơn Duy Nhiễm, sư cùng hai vị tiễn biệt mỗi người đến một phương, sư dặn họ: Các ông nên y cứ mỗi người một phương, kiến lập tông chỉ của Dược Sơn. Tôi bản tính mộc mạc, chỉ thích sơn thủy, vui tình tự khiển, chẳng có được gì. Sau này biết chỗ của tôi ở, nếu gặp tọa chủ nào lanh lợi, chỉ một người lại, hoặc có thể dùi mài, trao cho y sở đắc một đời, để báo ơn cho tiên sư.

Sau đó, sư đến tại bến Hoa Đình, Ngô Giang, thả một chiếc thuyền nhỏ để đưa người qua sông, người đương thời gọi là Hòa thượng Thuyền Tử (Hòa thượng Chèo Thuyền)

Thiện Hội nhân được Thiền sư Đạo Ngô mách đến yết kiến Sư. Vừa thấy đến sư liền hỏi:

:"Đại đức trụ trì nơi nào?" 
:Thiện Hội đáp: "Chùa tức chẳng trụ, trụ tức chẳng giống." 
:Sư hỏi: "Chẳng giống, giống cái gì?" 
:Thiện Hội đáp: "Chẳng có pháp trước mắt." 
:Sư hỏi: "Ở đâu học được nó?" 
:Thiện Hội trả lời: "Chẳng phải chỗ tai mắt đến." 
:Sư cười bảo: "Một câu dù lĩnh hội, muôn kiếp cọc cột lừa. Thả ngàn thước tơ ý đầm sâu, lìa lưỡi câu ba tấc, nói mau! Nói mau!" 
:Thiện Hội vừa mở miệng bị sư đánh một chèo té xuống nước. 
:Vừa mới leo lên thuyền sư lại thúc: "Nói mau! Nói mau!" Thiện Hội vừa mở miệng lại bị sư đánh. Thiện Hội hoát nhiên đại ngộ.
Sư căn dặn Thiện Hội: 
:"Ngươi ra đi phải tìm chỗ ẩn thân mất dấu vết, chỗ mất dấu vết chớ ẩn thân. Ta ba mươi năm ở Dược Sơn chỉ sáng tỏ việc này. Nay ngươi đã được nó, sau chớ ở chỗ xóm làng thành thị, nên vào trong núi sâu bên cạnh đồng để tìm lấy trọn một cái, nửa cái còn lại không thể đoạn đứt."

Sau khi được ấn khả, Giáp Sơn từ giã ra đi mà cứ quay đầu lại nhìn mãi, sư bèn gọi: Xà-lê ! Sơn bèn quay đầu lại, sư cất mái chèo nói: Ông cho là còn có việc khác à?

Nói xong, sư lật úp thuyền xuống nước mà thị tịch.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Thích Thanh Từ: *Thiền sư Trung Hoa* I-III. Thành phố Hồ Chí Minh 1990, 1995.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Giáp Sơn Thiện Hội

**Giáp Sơn Thiện Hội** (zh. *jiāshān shānhuì* 夾山善會, ja. *kassan zen`e* 805-881, là Thiền sư Trung Quốc. sư đắc pháp nơi Thuyền Tử Đức Thành (Hoa Đình Thuyền Tử). Sau sư đến Giáp Sơn trụ trì, môn đệ đến học tấp nập. Môn đệ đắc pháp nổi danh của sư là Lạc Phổ Nguyên An.

## Cơ duyên

Sư họ Liêu, quê ở Hiện Đình, Quảng Châu. Năm 9 tuổi, sư xuất gia tại chùa Long Nha, sau đó lại đến Giang Lăng tập học kinh luận. sư trụ trì tại Kinh Khẩu. Một hôm, có vị tăng hỏi Sư:

:"Thế nào là Pháp thân?" 
:Sư đáp: "Pháp thân vô tướng." 
:Tăng hỏi tiếp: "Thế nào là Pháp nhãn?" 
:Sư đáp: "Pháp nhãn chẳng bệnh."

Thiền sư Đạo Ngô Viên Trí đứng trong hội, nghe sư trả lời bèn cười, nói rằng sư hoằng hoá mà chưa có thầy và chỉ đến Hoa Đình Thuyền Tử (xem dưới Thuyền Tử Đức Thành). Nơi Hoa Đình, sư đại ngộ và sau trở về nơi cũ hoằng giáo. Đạo Ngô cho người đi trắc nghiệm sư với hai câu hỏi như xưa và sư trả lời y như trước. Đạo Ngô thừa nhận, bảo: "Ông ấy đã triệt ngộ."

## Pháp ngữ

Sư dạy chúng:

:"... Người thượng căn ngay lời nói liền rõ đạo; kẻ căn khí bậc trung, bậc hạ chạy lăng xăng như sóng bủa. Sao chẳng nằm trong sinh tử mà an định? Sẽ nhận lấy chỗ nào? Lại nghi Phật nghi Tổ thế cái sinh tử cho ông được sao? Người có trí sẽ cười ông, nghe bài kệ đây:

::勞持生死法
::唯向佛邊求
::目前迷正理
::撥火覓浮漚

::*Lao trì sinh tử pháp*
::*Duy hướng Phật biên cầu*
::*Mục tiền mê chính lý*
::*Bát hoả mích phù âu*

::Nhọc gìn pháp sinh tử
::Chỉ nhằm bên Phật cầu
::Trước mắt lầm lý chính
::Trong lửa bọt có đâu".

Tăng hỏi: "Thế nào là cảnh Giáp Sơn?" sư đáp:

:猿抱子歸青嶂裏
:鳥銜花落碧巖前

:*Viên bão tử quy thanh chướng lý*
:*Điểu hàm hoa lạc bích nham tiền*

:Vượn bồng con về ngọn núi xanh,
:chim ngậm hoa đậu trước đỉnh biếc.

Đời Đường, niên hiệu Trung Hoà năm đầu, ngày mùng 7 tháng 11, sư gọi Chủ sự bảo:

:"Nay chất huyễn của ta khi hết liền đi, các ông khéo giữ gìn như ngày ta còn, chớ giống người đời sinh ra buồn thảm."

Đêm ấy sư tịch, thọ 77 tuổi. Vua phong là Truyền Minh Đại sư.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Thích Thanh Từ: *Thiền sư Trung Hoa* I-III. TP HCM 1990, 1995.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Nam Tuyền Phổ Nguyện

**Nam Tuyền Phổ Nguyện** (zh. *nánquán pǔyuàn* 南泉普願, ja. *nansen fugan*), 738-835, là Thiền sư Trung Quốc, một trong những môn đệ lừng danh của Mã Tổ Đạo Nhất và là thầy của một học trò không kém uy dũng là Triệu Châu Tòng Thẩm. Ngoài Triệu Châu ra, sư còn 17 đệ tử nối pháp nhưng không ai vượt qua pháp lực (法力) của hai vị Triệu Châu và Trường Sa Cảnh Sầm. Sư được nhắc đến nhiều trong các tập công án như *[[Bích nham lục]]* (Công án 28, 31, 40, 63, 64) và *[[Vô môn quan]]* (14, 19, 27, 34).

## Cơ duyên

Sư họ Vương, quê ở Tân Trịnh, Trịnh Châu, xuất gia từ nhỏ. Trước khi đến tham vấn Mã Tổ, mong đạt được yếu chỉ "giáo ngoại biệt truyền", sư đã học kĩ giáo lý của Pháp tướng, Tam luận và Hoa Nghiêm tông. Đến Mã Tổ, sư bỗng dưng đại ngộ, "được cá quên nơm".

Một hôm, sư bưng cháo cho chúng, Mã Tổ hỏi: "Trong thùng này, thông là cái gì?" Sư đáp: "Ông già nên ngậm miệng, nói năng làm gì?" Mã Tổ nghe vậy bèn thôi.

## Pháp ngữ

Rời Mã Tổ, sư đến núi Nam Tuyền cất am ở ẩn, hơn 30 năm không xuống núi. Sau đó, một vị quan lên thỉnh sư xuống dạy pháp và từ đây, học giả bốn phương đua nhau đến. Những lời dạy hùng dũng, có lúc lại "ngược", mâu thuẫn với lời của những vị Thiền sư khác của sư được nhiều người trong giới thiền hâm mộ và lấy đó làm thoại đầu.

Sư thượng đường:

:"Các ông, Lão tăng lúc mười tuổi đã biết kế sống, có ai biết kế sống ra trình, sẽ cùng người ấy thương lượng, người ấy mới đáng ở núi." 
:Sư lặng thinh giây lâu nói: "Vô sự! Trân trọng! Mỗi người đều tu hành." 
Đại chúng vẫn ngồi yên, sư bảo: 
:"Huynh đệ người thời nay gánh Phật để trên vai mà đi, nghe Lão tăng nói ‘Tâm chẳng phải Phật, trí chẳng phải đạo’ bèn hội họp suy nghĩ. Lão tăng không có chỗ để các ngươi suy nghĩ. Nếu các ngươi trói hư không lấy gậy đập được, Lão tăng sẽ cho suy nghĩ."
:Có vị tăng hỏi Sư: "Trong hư không có một hạt châu là sao lấy được?" 
:Sư bảo: "Chặt tre làm thang bắc trong hư không lấy." 
:Tăng hỏi: "Trong hư không làm sao bắc thang?" 
:Sư hỏi lại: "Ngươi nghĩ thế nào lấy?"
Sư sắp tịch, một vị tăng hỏi: 
:"Sau khi Hoà thượng trăm tuổi đi về chỗ nào?" 
:Sư bảo: "Làm con trâu dưới núi." 
:Tăng hỏi: "Con theo Hoà thượng được chăng?" 
:Sư đáp: "Nếu ngươi muốn theo ta phải ngậm theo một bó cỏ."

Niên hiệu Thái Hoà thứ tám, ngày rằm tháng hai, sư có chút bệnh bảo chúng: "Sao che đèn huyễn lâu vậy, chớ bảo ta có đi lại!" Nói xong, sư viên tịch, thọ 87 tuổi. Những lời dạy của sư được ghi lại trong *[[Trịnh Châu Nam Tuyền Phổ Nguyện Thiền sư quảng lục]]*.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Thích Thanh Từ: *Thiền sư Trung Hoa* I-III. TP HCM 1990, 1995.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Tuyết Phong Nghĩa Tồn

**Tuyết Phong Nghĩa Tồn** (zh. *xuéfēng yìcún* 雪峰義存, ja. *seppō gison*), 822-908, là Thiền sư Trung Quốc, môn đệ của Đức Sơn Tuyên Giám. Từ dòng thiền của sư xuất sinh ra hai tông lớn của Thiền tông, đó là Vân Môn tông và Pháp Nhãn tông. Sư ấn khả cho 56 môn đệ, trong đó các vị Vân Môn Văn Yển, Huyền Sa Sư Bị và Trường Khánh Huệ Lăng là ba vị danh tiếng nhất.

## Cơ duyên

Sư sinh trong một gia đình mộ đạo. Thuở nhỏ sư không ăn thịt cá, muốn xuất gia nhưng cha mẹ không cho. Năm 12 tuổi, sư theo cha đến chùa. Gặp một Luật sư, sư làm lễ nói "Thầy con" và sau đó xin ở lại học luôn. Sau khi thụ giới cụ túc tại chùa Bảo Sát, U Khê, sư tham học với nhiều Thiền sư. Ban đầu sư đến Thiền sư Lương Giới ở Động Sơn làm Điển toạ, tại đây có tỉnh, sau đến Đức Sơn được thầm nhận.

Mặc dù chưa triệt ngộ, sư cùng Thiền sư Nham Đầu Toàn Hoát từ giã Đức Sơn đi du phương. Nham Đầu ngày ngày chỉ lo ngủ, sư chỉ chăm tọa thiền. Một hôm sư đánh thức Nham Đầu:

:"Sư huynh! sư huynh! hãy dậy!" 
:Nham Đầu hỏi: "Cái gì?" 
:Sư nói: "Đời nay chẳng giải quyết xong, lão Văn Thuý (tức là Thiền sư Khâm Sơn) đi Hành cước đến chỗ nơi, sẽ bị y chê cười. Từ hôm đến nay sao cứ lo ngủ!" 
:Nham Đầu nạt: "Ngủ đi! Mỗi ngày ngồi trên giường giống như thổ địa trong thôn xóm hẻo lánh, sau này làm mê hoặc người trong thiên hạ" 
:Sư tự chỉ hông ngực thưa: "Tôi trong ấy thật chưa ổn, chẳng dám tự dối" 
:Nham Đầu bảo: "Ta bảo Huynh ngày kia sẽ nhằm trên đỉnh chót vót cất am tranh xiển dương đại giáo, vẫn còn nói câu ấy?" 
Nham Đầu bảo sư nói sở đắc, được thì chứng minh, không được thì phá bỏ. Sư trình sở đắc nơi Động Sơn (Lương Giới) và Đức Sơn, Nham Đầu đều gạt bỏ, hét bảo: 
:"Huynh chẳng nghe nói, từ cửa vào chẳng phải của báu trong nhà!" 
:Sư bèn hỏi: "Về sau thế nào là phải?" 
:Nham Đầu nói: "Về sau muốn xiển dương đại giáo, mỗi mỗi phải từ hông ngực mình ra, sau này cùng ta che trời che đất đi." 
Nhân câu này sư đại ngộ, lễ bái và nói: 
:"Sư huynh, ngày nay mới là thành đạo ở Ngao Sơn."
Sau sư đến núi Tuyết Phong dựng một am nhỏ ngụ tại đây. Không bao lâu thiền giả mọi nơi đến tham vấn và nơi này trở thành một thiền viện với 1500 người tham thiền. Môn đệ của sư nổi danh về kỉ luật, trật tự nề nếp tu hành và rất nhiều người ngộ đạo tại đây.

Đời Lương, niên hiệu Thái Bình (908) ngày mùng hai tháng năm, sư để kệ truyền pháp xong nửa đêm nhập diệt, thọ 87 tuổi, 59 tuổi hạ.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Thích Thanh Từ: *Thiền sư Trung Hoa* I-III. TP HCM 1990, 1995.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Đại Mai Pháp Thường

**Đại Mai Pháp Thường** (zh:大梅法常 ,dàméi fǎcháng; 752-839), là một Thiền sư Trung Quốc, pháp tử của Mã Tổ Đạo Nhất và thầy của Hàng Châu Thiên Long.

## Cơ duyên
Sư nguyên họ Trịnh, quê ở Tương Dương, xuất gia từ nhỏ, theo Thầy ở chùa Ngọc Tuyền, Kinh Châu.

Ban sơ đến tham vấn Mã Tổ. Sư hỏi Tổ: "Thế nào là Phật?"

:Tổ đáp: "Tâm là Phật."

Nhân đây sư đại ngộ.

## Hành trạng
Sau khi được truyền tâm ấn, sư đến núi Đại Mai kết cỏ làm am, ẩn túc trong rừng mai suốt 30 năm.

Trong hội Diêm Quan (chỗ giáo hóa của Thiền sư Tề An) có vị tăng vào núi tìm cây gậy, lạc đường đến am sư. Vị tăng hỏi: *"Hòa thượng ở núi này được bao lâu?"* Sư đáp: *"Chỉ thấy núi xanh lại vàng bốn lần như thế."* Vị tăng hỏi: *"Ra núi đi đường nào?"* Sư nói: *"Đi theo dòng suối."* Vị tăng về thuật lại cho Thiền sư Tề An nghe, Tề An nói: *"Ta hồi ở chỗ Mã Tổ từng thấy một vị tăng, sau này không biết tin tức gì, có phải là vị tăng này chăng?"* Tề An bèn sai vị tăng ấy đi thỉnh sư xuống núi. Sư có bài kệ:

:*"Tồi tàn khô mộc ỷ hàn lâm
:*Kỷ độ phùng xuân bất biến tâm
:*Tiều khách ngộ chi du bất cố
:*Dĩnh nhơn na đắc khổ truy tầm."
; Tạm dịch:
:*Cây khô gãy mục tựa rừng xanh
:*Mấy độ xuân về chẳng đổi lòng
:*Tiều phu trông thấy nào đoái nghĩ
:*Dĩnh khách thôi thì chớ kiếm tìm.

Mã Tổ nghe sư ở núi bèn sai một vị tăng đến thăm dò. Tăng đến hỏi Sư:

:"Hòa thượng gặp Mã Tổ đã được cái gì, về ở núi này?"
:Sư đáp: "Mã Tổ nói với tôi: Tức tâm tức Phật, tôi bèn đến ở núi này."
:Tăng lại nói: "Gần đây Mã Tổ lại nói: Phi tâm phi Phật."
:Sư đáp: "Ông già mê hoặc người chưa có ngày xong, mặc ông phi tâm phi Phật, tôi chỉ biết tức tâm là Phật."
:Vị Tăng trở về thuật lại cho Mã Tổ. Tổ nói: "Đại chúng! Trái mai đã chín!". Từ đó nhiều vị thiền khách tìm đến tham vấn sư.

## Pháp ngữ

Sư thượng đường dạy đồ đệ: *"Tất cả các ngươi mỗi người tự xoay tâm lại tận nơi gốc, chớ theo ngọn của nó. Chỉ được gốc thì ngọn tự đến. Nếu muốn biết gốc cần rõ tâm mình. Tâm này nguyên là cội nguồn tất cả pháp thế gian và xuất thế gian, tâm sinh thì các thứ pháp sinh, tâm diệt thì các thứ pháp diệt. Tâm chẳng tựa tất cả thiện ác, mà sinh muôn pháp vốn tự như như."*

Một hôm, sư chợt gọi đồ đệ đến bảo: *"Đến không thể giữ, đi không thể tìm."* Sư ngừng một lúc, khi nghe tiếng sóc kêu, sư lại hỏi: *"Chính là vật này không phải vật khác, các ngươi phải khéo giữ gìn. Nay ta đi đây." Nói xong sư thị tịch (839), thọ 88 tuổi.

==Chú thích==


==Tham khảo==
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Thích Thanh Từ: *Thiền sư Trung Hoa* I-III. TP HCM 1990, 1995.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus'' II. Japan, Bern & München 1986.
Pháp Dung

**Pháp Dung** (zh. *fǎróng* 法融, ja. *hōyū*), 594-657, là Thiền sư Trung Quốc, người sáng lập Ngưu Đầu tông. Sư là môn đệ của Tứ tổ Đạo Tín.

## Cơ duyên và hành trạng

Thuở nhỏ sư theo học Nho giáo và năm 19 tuổi đã thông kinh sử. Vì không hài lòng với những gì đạt được, sư chuyển qua tham học Phật pháp và đến núi Ngưu Đầu ở trong hang đá gần chùa U Thê, ngày đêm tu tập thiền định. Đạo hạnh của sư cảm hoá được cả thú rừng nên chúng đem hoa quả đến cúng dường. Tổ Đạo Tín nhân lúc qua đây xem khí tượng biết trên núi có bậc dị nhân, đích thân lên núi tìm sư. Sư ngồi thiền không để ý đến ai. Tổ thấy thế bèn hỏi:

:"Ở đây làm gì?"
:Sư đáp: "Quán tâm."
:Tổ hỏi: "Ai quán, tâm là vật gì?"

Sư nghe không đáp được bèn đứng dậy làm lễ, hỏi và biết được Tổ là Thiền sư Đạo Tín. sư chỉ Tổ vào hang phía sau tạm nghỉ. Thấy thú dữ lăng xăng, Tổ ra vẻ sợ, sư hỏi:

:"Ngài vẫn còn cái đó sao?"
:Tổ hỏi lại: "Cái đó là cái gì?"

Sư không đáp được. Một lát sau, Tổ viết lên chỗ ngồi của sư chữ "Phật" (佛). Sư trông thấy giật mình, Tổ hỏi:

:"Vẫn còn cái đó sao?"

Sư nghe không hội bèn làm lễ cầu xin chỉ dạy. Tổ bèn dạy:

:"Phàm trăm ngàn pháp môn đồng về một tấc vuông. Diệu đức như hà sa thảy ở nơi nguồn tâm. Tất cả môn giới, định, huệ, thần thông biến hoá, cả thảy đều ở tâm ngươi… Không có tam giới có thể ra, không có Bồ-đề có thể cầu… Chỉ tâm ngươi tự tại, chớ khởi tham sân, chớ ôm lòng lo buồn, rỗng rang vô ngại, mặc tín tung hoành, chẳng làm việc thiện, chẳng làm việc ác, đi đứng ngồi nằm, mắt thấy gặp duyên thảy đều là diệu dụng của Phật. Vì vui vẻ không lo buồn nên gọi là Phật."
:Sư hỏi: "Tâm đã đầy đủ, cái gì là Phật? Cái gì là tâm?"
:Tổ đáp: "Chẳng phải tâm thì không hỏi Phật, hỏi Phật thì chính là tâm."
:Sư hỏi: "Đã không khởi quán hạnh, khi gặp cảnh khởi tâm làm sao đối trị?"
:Tổ đáp: "Cảnh duyên không tốt xấu, tốt xấu khởi nơi tâm, nếu tâm chẳng theo danh, vọng tình từ đâu khởi? Vọng tình đã chẳng khởi, chân tâm mặc tình biết khắp. Ngươi chỉ tuỳ tâm tự tại, chẳng cầu đối trị, tức gọi là Pháp thân thường trụ, không đổi thay."

Sư nhân đây đốn ngộ.

Sư trụ trì tại Ngưu Đầu sơn, học chúng đến rất đông. Sau có vị quan thỉnh sư đến chùa Kiến Sơ hoằng hoá. sư nhận lời cầu thỉnh đến chùa Kiến Sơ nhưng chỉ một năm sau (657), ngày 23 tháng giêng, sư viên tịch tại đây, thọ 64 tuổi, 41 tuổi hạ.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Thích Thanh Từ: *Thiền sư Trung Hoa* I-III. TP HCM 1990, 1995.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Thành tựu pháp

**Thành tựu pháp** (成就法; *sādhana* hoặc *tantra*) là từ dịch nghĩa từ thuật ngữ Phạn *sādhana* hay *tantra*. Đôi lúc hai từ này cũng được dịch là **Nghi quỹ** (儀軌), với nghĩa chung là luật tắc, luật lệ, quỹ phạm, tín ngưỡng truyền thống. Nhưng trong Kim cương thừa thì từ *sādhana* được dịch là **Thành tựu pháp** để chỉ những bài chú về những phép tu thiền định đặc biệt dẫn đến sự thành tựu viên mãn. Những bài Thành tựu pháp thường thường trình bày các Thần thể (*iṣṭadevatā*, *sādhita*, bo. *yidam*), như một thật thể mà hành giả có thể tiếp cận được, và cách thực hiện linh ảnh các vị đó. Trong Phật giáo Tây Tạng, đây là phương pháp tu học phổ biến, nhưng luôn luôn cần sự hướng dẫn của một vị Đạo sư (*guru*).

Mỗi hành giả sẽ được truyền tâm bằng một câu Chân ngôn liên quan đến một vị thần hỗ trợ. Phần thực hiện Thành tựu pháp bao gồm 3 phần: Phần chuẩn bị, phần chính và phần chấm dứt. Phần chuẩn bị thường là Quy y tam bảo và phát triển Bồ-đề tâm. Phần chính thường gồm có giai đoạn bắt đầu, giai đoạn tạo linh ảnh của một Thần thể và giai đoạn xoá tan linh ảnh. Đó là lúc mà hành giả trực nhận Chân như, tính Không. Giai đoạn chấm dứt thường gồm có các lời chúc hay hồi hướng. Đối với Phật giáo Tây Tạng thì việc thiết tưởng một linh ảnh, một Thần thể không hề có tính huyền hoặc hay cầu xin một đấng nào bên ngoài. Đó là những phương pháp để tự đồng hoá với một nguyên lý năng lượng ở nơi chính mình. Các vị Phật trong hệ thống Ngũ Như Lai là những hình ảnh cơ bản nhất của các linh ảnh đó.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Mỹ học

**Mỹ học**, cách gọi thông dụng là **thẩm mỹ**, là bộ môn khoa học có tính lý thuyết về sự nhận thức và thưởng thức cái đẹp trong thiên nhiên, trong nghệ thuật và trong xã hội.

Thuật ngữ này là một phát kiến của triết gia người Đức Alexander Baumgarten, dùng để đặt tên cho tác phẩm *Aestheticä* (Mỹ học) của ông (1750–1758). Ông dùng từ "mỹ học" cho lý thuyết về nghệ thuật tự do hay khoa học về cái đẹp nhận thức được.

Trong quá trình sử dụng và nghiên cứu, định nghĩa từ "mỹ học", người ta ví mỹ học như cái cây có nhiều cành và luôn luôn phát triển vì mỹ học luôn tồn tại trong xã hội, trong thiên nhiên và nghệ thuật.

Người ta đã tranh luận nhiều về phạm vi và sự hữu ích của từ này. Trong thế kỷ 20, từ này được coi có nghĩa rộng hơn lý thuyết mỹ thuật bởi nó bao hàm cả lý thuyết về cái đẹp cụ thể trong tự nhiên và cái đẹp trừu tượng, ví dụ vẻ đẹp tinh thần hay trí tuệ&nbsp;– tuy nhiên cái đẹp đó phải là đối tượng cho sự nghiên cứu triết học hay khoa học.

Những người đi đầu trong ngành Mỹ học: phương Tây có Aristotle, Platon, Hegel, Kant, Mỹ học dân chủ Nga,... Phương Đông: Lão Tử, Khổng Tử

## Quan điểm [[biện chứng]] về [[đẹp|cái đẹp]] và [[nghệ thuật]]
Nghệ thuật là nơi cao nhất tập trung mối quan hệ thẩm mĩ của con người đối với hiện thực. Nói đến nghệ thuật là nói đến cái đẹp. Cái gì không đẹp không thể là nghệ thuật. Cái đẹp gắn bó chặt chẽ với nghệ thuật nhưng đây là hai phạm trù khác nhau.

* Cái đẹp là phạm trù chỉ những giá trị thẩm mĩ tồn tại khắp mọi nơi: trong thiên nhiên, trong xã hội, trong con người, trong những sản phẩm vật chất và tinh thần của con người và cả trong nghệ thuật. Cái đẹp tổng thể bao gồm cái đẹp bên trong và cái đẹp bên ngoài là phạm trù trung tâm và cơ bản của mỹ học. Cái đẹp, về gốc gác cơ sở đánh giá, có liên quan mật thiết với khái niệm hài hòa, là sự thống nhất biện chứng giữa các yếu tố tạo nên sự vật, mang lại cảm giác về sự thăng bằng, hoàn thiện và toàn vẹn.
* Nghệ thuật là một hình thái ý thức đặc thù của con người. Nghệ thuật không chỉ gắn liền với cái đẹp mà còn là nơi con người gửi gắm tâm sự, suy tưởng về cuộc đời. Chính vì vậy, nghệ thuật có nhiều chức năng khác nhau: giáo dục, nhận thức, thông báo, giao tiếp, giải trí, thẩm mĩ... Cái đẹp là một phương diện không thể thiếu được của nghệ thuật.

## Xem thêm
* Khách thể thẩm mỹ 
* Chủ thể thẩm mỹ (hình thức tồn tại) bao gồm: người thưởng thức TM, người sáng tạo, người định hướng, người biểu hiện và người tổng hợp (có tất cả các đặc tính)
*Phạm trù của TM: Cái đẹp; có liên hệ với cái Bi, cái Hài, cái Cao cả (cao cả Thanh tao, Rợn ngợp, Huy hoàng,)
*Phạm trù biểu hiện của thẩm mỹ: Duy tâm khách quan, Duy tâm chủ quan và Duy vật. 
*Đặc tính thẩm mỹ: tính tinh thần, thính xã hội, tính cảm tính, tính tình cảm.
* Hoạt động thẩm mỹ 
* Cảm xúc thẩm mỹ (Tình cảm thẩm mĩ) 
* Thị hiếu thẩm mỹ 
* Lý tưởng thẩm mỹ 
* Quan điểm thẩm mỹ 
* Cái đẹp 
* Cái bi 
* Cái hài 
* Cái cao cả 
* Mỹ thuật
* Nghệ thuật 
* Mỹ nghệ

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
Ngawang Lobsang Gyatso

**La-bốc-tạng Gia-mục-thố** (zh. 羅卜藏嘉穆錯, bo. *blo bzang rgya mtsho* བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་, sa. *sumatisāgara*), 1617-1682, là giáo chủ tông Cách-lỗ từ 1622-1682, giữ quyền cai trị Tây Tạng từ 1642-1682. Sư là Đạt-lại Lạt-ma thứ năm và có lẽ là vị nổi danh nhất: Sư vẫn còn được dân Tây Tạng tôn trọng gọi là "Đại sư thứ năm". Sư là vị Đạt-lai đầu tiên khởi xướng chế độ "Tăng lữ chính quyền" (zh. 僧侶政權, en. *theocracy*), nắm giữ quyền cai trị Tây Tạng. Kể từ đây, Đạt-lại Lạt-ma là người lĩnh đạo tinh thần tôn giáo cũng như chính trị tại Tây Tạng.

Thời đại của Sư là một khúc ngoặt lớn trong lịch sử Tây Tạng. Chiến tranh đẫm máu với các bộ lạc miền Tây Mông Cổ là những dấu hiệu chung cho thời đại này. Qua những cuộc tranh chấp, tông phái của Sư giành thắng lợi và từ đây, địa vị của một Đạt-lại Lạt-ma càng thêm vững chắc. Dưới sự chỉ huy của Sư, việc xây dựng điện Potala tại Lhasa được bắt đầu vào năm 1645. Từ 1650-1652, Sư nhận lời mời của hoàng đế sang Trung Quốc thuyết pháp. Trong những năm cuối đời, Sư lâm bệnh nặng. Cái chết của Sư được giữ bí mật 13 năm liền và sự việc này đã đem đến cho Tây Tạng rất nhiều hoạ nạn sau này.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Đạo quả luận

**Đạo quả luận** (zh. 道果論, bo. *lam `bras* ལམ་འབྲས་, sa. *mārga-phala*), tức là luận về "Đạo và quả", là tên dùng cho một loạt tác phẩm của Kim cương thừa trong dòng Tát-ca (bo. *sa skya pa* ས་སྐྱ་པ་) tại Tây Tạng. Khuynh hướng của Kim cương thừa là "Đường đi chính là mục đích" được nêu ra rất rõ trong các tác phẩm này. Gốc nguồn của các loại sách này là một Đát-đặc-la rất cổ, được một người tên là Drog-mi phiên dịch và đem sang Tây Tạng thế kỉ 11. Vị Tổ đầu tiên của dòng Tát-ca viết nhiều luận giải về Đát-đặc-la này và sáng lập truyền thống Đạo quả tại Tây Tạng.

Vị Đại thành tựu (sa. *mahāsiddha*) Virupa (sa. *virūpa*) được xem là người sáng lập truyền thống Đạo quả. Ông truyền cho đệ tử là Nagpopa tác phẩm căn bản, được gọi là "Kim cương kệ." Bản này rất ngắn và phải được khẩu thuyết thêm. Quan niệm chính của các Đạo quả luận là Niết-bàn và Luân hồi là một không hai. Muốn nhận thức được điều này, một Du-già sư (sa. *yogin*) phải tu tập triệt để.

"Tâm" được miêu tả như sau trong Đạo quả luận: 1. Trong sáng; 2. Không, trống rỗng và 3. Bao gồm cả hai tính chất 1. và 2.; khi Du-già sư chứng ngộ cả ba đặc tính này thì mới gọi là đạt giải thoát.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Lũng-cần Nhiêu-ráng-ba

**Longchenpa** (zh. 隴勤饒絳巴, bo. *klong chen pa* ཀློང་ཆེན་པ་), 1308-1364, là một đại sư Tây Tạng phái Nyingma (bo. *nyingmapa* རྙིང་མ་བ་), được tặng danh hiệu "Nhất thiết trí giả." Sư đóng một vai trò quan trọng trong giáo pháp Đại cứu cánh (bo. *rdzogs chen* རྫོགས་ཆེན་) vì đã phối hợp được nhánh của Đức Liên Hoa Sinh (sa. *padmasambhava*) với nhánh của Đức Vô Cấu Hữu (zh. 無垢友, sa. *vimalamitra*), đưa vào một hệ thống chung. Trong một cuộc đời tương đối ngắn, Sư đã viết 270 tác phẩm mà những tác phẩm quan trọng nhất được gọi là "Bảy Món Quý". Đặc điểm của các tác phẩm của Sư là chiều sâu của tư tưởng và tính chất rõ rệt, chính xác. Những tác phẩm này vẫn còn tác động trong dòng Nyingma.

Lên 11 tuổi, Sư đã được gia nhập Tăng đoàn và sau đó chú tâm học tập. Ngoài trường phái Nyingma của mình, Sư còn học thêm Giáo Pháp của các phái Sakya (bo. *sa skya pa* ས་སྐྱ་པ་) và là học trò của Đức Karmapa (bo. *karmapa* ཀར་མ་པ་) thứ ba (1284-1339). Sau đó hai biến cố lớn xảy ra cho Sư: sau khi chứng được linh ảnh của Liên Hoa Sinh và đệ tử là Yeshe Tsogyal, Sư có quan hệ trực tiếp các Không hành nữ (sa. *ḍākinī*), được truyền Giáo Pháp Đại cứu cánh và có trách nhiệm ghi lại thành văn bản chôn dấu, các Mật Tạng (bo. *gter ma* གཏེར་མ་). Sau đó Sư lại gặp Vô Cấu Hữu, được chân truyền phép Đại cứu cánh và tổng hợp hai dòng Đại cứu cánh nói trên thành một hệ thống duy nhất.

Longchenpa là vị trụ trì chùa Samye (bo. *bsam yas* བསམ་ཡས་) tại Trung Tây Tạng. Tuy thế phần lớn thì giờ, Sư vẫn hay đi vân du và sống viễn li. Sư cũng là người sửa chữa lại nhiều chùa, nhất là những chùa tại Bhutan trong thời gian Sư phải biệt xứ tại đó hàng chục năm. Đời sau, có Jigme Lingpa (1730-1798) nghiên cứu rõ về Sư và đưa Sư lên hàng Đại sư của dòng Rimé (bo. *ris med* རིས་མེད་).

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Kinh lượng bộ

**Kinh lượng bộ** (zh. 經量部, sa. *Sautrāntika*), hay **Tăng-già-lan-đề-ca** (僧伽蘭提迦, sa. *Saṃkrāntika*), **Tu-đa-la luận bộ** (修多羅論部), **Thuyết độ bộ** (說度部), **Thuyết chuyển bộ** (說轉部), **Thuyết kinh bộ** (說經部), **Kinh bộ** (經部)..., là một nhánh bộ phái Phật giáo xuất phát từ Thuyết nhất thiết hữu bộ (sa. *Sarvāstivādin*) khoảng 150 năm trước Công nguyên. Như tên gọi cho thấy (*sautrāntika* xuất phát từ *sūtrānta*, có nghĩa là Kinh phần, chỉ Kinh tạng của Tam tạng), bộ này chỉ đặt nền tảng trên Kinh tạng (sa. *sūtrapiṭaka*) và phản bác Luận tạng (sa. *abhidharmapiṭaka*) cũng như quan điểm "Nhất thiết hữu" (tất cả đều hiện hữu, đều có) của Thuyết nhất thiết hữu bộ.

Kinh lượng bộ cho rằng có một thức tinh vi hơn thức thông thường, từ đó đời sống con người sinh ra và chính thức đó sẽ tái sinh. So sánh với Độc Tử bộ (sa. *vatsīputrīya*) – là bộ phái cho rằng có một tự ngã thật sự, sống kiếp này qua kiếp khác – thì Kinh lượng bộ cho rằng, chỉ có thức là luân chuyển trong vòng sinh tử và với cái chết thì bốn uẩn còn lại (Ngũ uẩn, sa. pañcaskandha) chìm lắng trong thức đó. Quan điểm về sự tồn tại của thức này đã đóng một vai trò quan trọng trong việc hình thành Duy thức tông (sa. *vijñānavādin*, *yogācāra*).
Kinh lượng bộ còn cho rằng, mỗi một hiện tượng thật sự chỉ hiện hữu trong một khoảnh khắc cực nhỏ – được gọi là Sát-na (sa. *kṣaṇa*) – và mỗi quá trình chỉ là tiếp nối những khoảnh khắc đó, mỗi quá trình thông qua thời gian chỉ là ảo ảnh. Kinh lượng bộ xem Niết-bàn (sa. *nirvāṇa*) là sản phẩm của sự phủ nhận (en. negation) của tư duy, là sự tịch diệt.

## Chú thích

## Tham khảo
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Văn-thù-sư-lợi

**Văn-thù-sư-lợi** (zh. 文殊師利, sa. *mañjuśrī*) là tên dịch theo âm, thường được gọi tắt là **Văn-thù**, dịch nghĩa là **Diệu Đức** (zh. 妙德), **Diệu Cát Tường** (zh. 妙吉祥), cũng có lúc được gọi là **Diệu Âm** (zh. 妙音), dịch từ tên tiếng Phạn là *Mañjughoṣa*, là một vị Bồ Tát tượng trưng cho trí huệ, một trong những vị Bồ Tát quan trọng của Phật giáo. Lần đầu tiên người ta nhắc đến Văn-thù trong tác phẩm *[[Văn-thù-sư-lợi căn bản nghi quỹ]]* (sa. *ārya-mañjuśrī-mūlakalpa*) ở thế kỉ thứ 4. Tranh tượng trình bày Văn-thù với lưỡi kiếm và kinh *[[Bát-nhã-ba-la-mật-đa]]*, được vẽ khoảng ngang đầu. Người ta xem đó là biểu tượng trí huệ phá đêm tối của Vô minh. Về sau chúng ta thường thấy Văn-thù cưỡi trên một con sư tử.

## Lịch sử
Trong Phật giáo Tây Tạng, các vị luận sư xuất sắc như Tông-khách-ba thường được xem là hiện thân của Văn-thù (Châu-cô). Dưới tên Diệu Âm (zh. 妙音),"Người với tiếng nói êm dịu", Văn-thù Bồ Tát thường được tán tụng trước khi hành giả nghiên cứu kinh điển, nhất là kinh điển thuộc hệ Bát-nhã-ba-la-mật-đa và học thuyết của Trung quán tông. Văn-thù là vị Bồ Tát tượng trưng cho kinh nghiệm giác ngộ, đạt được bằng phương tiện tri thức.

Văn-thù cũng xuất hiện dưới dạng một Thần thể (sa. *iṣṭadevatā*, *sādhita*, bo. *yidam*) phẫn nộ, có tên gọi là Diêm-mạn-đức-ca –"Người chiến thắng tử thần"(sa. *yamāntaka*), có dạng vị thần mang đầu bò. Dạng này là Thần thể quan trọng của phái Cách-lỗ tại Tây Tạng.

Theo truyền thống Phật giáo Trung Quốc, Văn-thù được Phật Thích-ca đích thân giao phó việc truyền bá Phật pháp tại đây và Ngũ Đài sơn chính là nơi Bồ Tát thuyết pháp. Vì vậy, Ngũ Đài sơn cũng được xem là trụ xứ của Văn-thù (xem Tứ đại danh sơn). Một thuyết khác bảo rằng, Bồ Tát đã từng xuất hiện tại Trung Quốc trong thế kỉ 1, đời Hán Minh Đế. Câu niệm danh hiệu của vị bồ tát này là:"Nam mô Đại Trí Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát".

## Xuất hiện trong [[Tây du ký]]
*Hồi 23: Tam Tạng không quên đạo, tứ thánh thử lòng thiền
*Hồi 39: 
*Hồi 77:
## Hình ảnh

File:Manjusri Painted.jpg|Tranh của Cecilia 
File:Monju-02-British.Museum.jpg|Tượng đồng tại bảo tàng Anh
File:Bồ Tát Văn thù sư lợi tại Chùa Quán Thế Âm, Đà Nẵng.jpeg|Tượng Văn-thù-sư-lợi tại Chùa Quán Thế Âm, Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng.


## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.

## Liên kết ngoài

*Kinh Phật thuyết Văn Thù 
*Văn Thù nói về cảnh giới Bất tư nghị 
*Bồ tát Văn Thù Sư Lợi
Nguyệt Xứng

**Nguyệt Xứng** (zh. 月稱, sa. *candrakīrti*, bo. *zla ba grags pa* ཟླ་བ་གྲགས་པ་), tk. 6/7, được xem là Luận sư quan trọng nhất trong tông Trung quán sau Long Thụ. Sư quê ở Nam Ấn, xuất gia từ lúc nhỏ tuổi. Nhân lúc đọc tác phẩm của Long Thụ, Sư bỗng hiểu ý. Sau, Sư trở thành viện trưởng của Na-lan-đà và viết nhiều bài luận chú giải về các tác phẩm của Long Thụ. Các tác phẩm quan trọng của Sư là *[[Minh cú luận]]* (zh. 明句論, còn nguyên bản Phạn ngữ), *[[Nhập trung quán luận]]* (zh. 入中觀論). Tương truyền rằng, trong một cuộc hành trình truyền Pháp về hướng Nam, Sư đã giáo hoá rất nhiều người. Sư sống rất thọ, nhưng chắc chắn là không thọ đến 300 (!) tuổi như sử sách Tây Tạng thuật lại.

Các tác phẩm còn lưu lại của Sư (trích): 
#*Minh cú luận* (sa. *prasannapadā*), gọi đủ là *Trung quán minh cú luận* (sa. *madhyamakavṛtti-prasannapadā*), tác phẩm chú giải *[[Trung luận|Trung quán luận]]* (sa. *madhyamaka-śāstra*) của Long Thụ (sa. *nāgārjuna*) duy nhất bằng nguyên văn Phạn ngữ, bản Tạng ngữ cũng còn; 
#*Nhập trung quán luận* (sa. *madhyamakāvatāra*), chỉ còn bản Tạng ngữ; 
#*Nhập trung luận thích* (sa. *madhyamakāvatāra-bhāṣya*), chỉ còn bản Tạng ngữ; 
#*Nhân duyên tâm luận thích* (sa. *pratītyasamutpāda-hṛdaya-vṛtti*), một tác phẩm chú giải *Nhân duyên tâm luận tụng* (sa. *pratītyasamutpāda-hṛdaya-kārikā*), được xem là của Long Thụ, chỉ còn bản Tạng ngữ; 
#*Thất thập không tính luận thích* (sa. *śūnyatā-saptativṛtti*), chú giải *Thất thập không tính luận* (sa. *śūnyatā-saptati*) của Long Thụ. Long Thụ (và Parahita) cũng có soạn một tác phẩm dưới tên này. Chỉ còn bản Tạng ngữ; 
#*Lục thập tụng như lý luận thích* (sa. *yukti-ṣaṣṭhikā-vṛtti*), luận giải *Lục thập tụng như lý luận* (sa. *yukti-ṣaṣṭhikā*), một tác phẩm được xem là của Long Thụ, chỉ còn bản Tạng ngữ; 
#*Bồ Tát du-già hành tứ bách luận thích* (sa. *bodhisattvayogācāra-catuḥśataka-ṭīkā*), chú thích bộ *Tứ bách luận* (sa. *catuḥśataka*) của Thánh Thiên (sa. *āryadeva*), chỉ còn bản Tạng ngữ; 
#*Trung quán luận tụng* (sa. *madhyamaka-śāstra-stuti*).

## Chú thích

## Tham khảo
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Thích Thanh Từ: *Thiền sư Trung Hoa* I-III. TP HCM 1990, 1995.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.