open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hoàng giáp

**Hoàng giáp** () là một loại (gọi là giáp) danh hiệu của học vị Tiến sĩ Nho học trong hệ thống khoa bảng thời phong kiến. Loại danh hiệu này được xác định trong kỳ thi Đình, còn gọi là **tiến sĩ xuất thân** (進士出身). Vì đứng thứ hai trong hệ thống các loại học vị tiến sĩ, trên đệ tam giáp, nhưng dưới đệ nhất giáp, tức **[[tam khôi]]** (trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa) nên còn gọi là *Đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân*.

Hoàng giáp (đệ nhị giáp) được quy định lần đầu tiên ở Việt Nam vào năm Kiến Trung thứ 8 (1232) đời vua Trần Thái Tông cùng với đệ nhất giáp (tam khôi) và đệ tam giáp (thái học sinh).

 
Đến triều nhà Hậu Lê, tháng 8 âm lịch năm 1484 (niên hiệu Hồng Đức 15), Lê Thánh Tông phân định lại hạng tiến sĩ xuất thân cùng với hạng tiến sĩ cập đệ (đệ nhất giáp) và đồng tiến sĩ (đệ tam giáp). Người đề xuất việc phân hạng (giáp) các tiến sĩ nho học là thượng thư Bộ Lễ Quách Đình Bảo, nhân việc vua Lê Thánh Tông sai khắc bia tiến sĩ. Trước đó vào đầu nhà Hậu Lê chưa có phân ba loại tiến sĩ kể trên, mà mới chỉ xếp danh sách các tiến sĩ nho học trong mỗi khoa thi thành hai bảng: chính bảng và phụ bảng. Trong chính bảng từ thời nhà Trần có xếp 3 danh hiệu: trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa ở 3 vị trí đầu tiên. Lê Thánh Tông chuẩn tấu của Quách Đình Bảo, đổi: tam khôi thành tiến sĩ cập đệ, các tiến sĩ còn lại trong chính bảng của mỗi khoa thi thành tiến sĩ xuất thân (hoàng giáp), còn loại tiến sĩ trong phụ bảng gọi là đồng tiến sĩ xuất thân.

Đến nhà Nguyễn, triều đình thường bỏ không lấy hạng đệ nhất giáp, đặc biệt là Trạng nguyên, nên người đỗ hoàng giáp xếp trên cùng có thể coi là đình nguyên.

Loại này không chia bậc, chỉ xếp thứ tự, ai đỗ cao hơn được xếp ở trên. Khi bổ quan được lĩnh chức có hàm tòng thất phẩm.

## Một số danh nhân
*Nguyễn Trung Ngạn là người đỗ hoàng giáp đầu tiên khoa Đại tỷ năm 1304 khi mới 16 tuổi.
*Nguyễn Bá Tĩnh (Tuệ Tĩnh) (1330-1400), hoàng giáp năm Ất Mão (1375)
*Trương Phu Duyệt (1476-?), hoàng giáp năm 1505, thượng thư bộ lại đời vua Lê Cung Hoàng
*Vũ Hữu (1437-1530), hoàng giáp năm Quý Mùi (1463)
*Quách Hữu Nghiêm (1442-1504), hoàng giáp năm Bính Tuất (1466)
* Nghiêm Ích Khiêm (1459-1499), hoàng giáp năm Canh Tuất (1490)
*Nguyễn Trù (1668-1738), hoàng giáp năm Đinh Sửu (1697)
*Bùi Huy Bích (1744-1818), hoàng giáp năm Canh Dần (1770)
*Bùi Dương Lịch (1757–1828) là nhà văn hóa lớn của Việt Nam thời Tây Sơn và nhà Nguyễn, hoàng giáp năm 1787.
*Phạm Văn Nghị (1805-1884), hoàng giáp năm Mậu Tuất (1838)
*Đỗ Huy Liêu (1844-1891), hoàng giáp năm Kỷ Mão (1879)
*Nguyễn Quang Bích (tức Ngô Quang Bích) (1832-1890) hoàng giáp năm Kỷ Tỵ (1869)
*Nguyễn Khuyến (1835-1909), hoàng giáp năm Tân Mùi (1871)
*Đào Nguyên Phổ (1861-1907), hoàng giáp năm Mậu Tuất (1898)
*Nguyễn Khắc Niêm (1888-1954), hoàng giáp năm Đinh Mùi (1907)

## Xem thêm
*Khoa bảng
*Khoa bảng Việt Nam

## Chú thích
Amu Darya

Sông **Amu Darya** (còn gọi là *Amudarya*, *Amudar'ya*,  - *Omudaryo* hay *daryoi Omu*;  - *Âmudaryâ*; , , với *darya* (Pahlavi) nghĩa là biển hay sông rất lớn) là một con sông ở Trung Á. Chiều dài đường giao thông thủy khoảng 1.450&nbsp;km (800 dặm). Tổng chiều dài của nó là 2.400&nbsp;km (1.500 dặm). 
Trong thời Cổ đại, con sông này có tên gọi là **Oxus** theo tiếng Hy Lạp.

Lịch sử Phật giáo chép bằng chữ Hán thì phiên âm sông Amu là **Ô-hử**, có lẽ do tiếng cổ Hy Lạp.

Nó bắt nguồn từ dãy núi Pamir trên lãnh thổ Afghanistan như là **sông Pamir**, nổi rõ lên tại hồ Zorkul, chảy theo hướng đông-tây cho tới Ishtragh, tại đây nó quay trở lại theo hướng bắc và sau đó chảy theo hướng đông bắc-tây nam tới Hindu Kush như là sông **[[Panj]]**, sau đó gần như là theo hướng đông-tây và tạo ra biên giới tự nhiên giữa Afghanistan và Tajikistan, sau đó tạo ra biên giới giữa Afghanistan và Uzbekistan trong khoảng 200&nbsp;km, vượt qua Termez và cầu hữu nghị Afghanistan-Uzbekistan. Nó chảy theo biên giới của Afghanistan và Turkmenistan trong khoảng 100&nbsp;km nữa trước khi chảy vào lãnh thổ Turkmenistan tại Kerki. Từ đây nó có tên gọi **Amu Darya**, nó chảy ngang qua Turkmenistan theo hướng đông nam-tây bắc, vượt qua Turkmenabat và tạo ra biên giới của Turkmenistan và Uzbekistan tại Khalkabad. Sau đó nó phân ra thành nhiều sông nhánh (đã từng có thời gian tạo ra các đồng bằng châu thổ và đổ vào biển Aral), vượt qua Urgench, Dashoguz và các thành phố khác, nhưng ngày nay nó không chảy nổi tới biển Aral nữa và biến mất trong sa mạc.

Việc sử dụng nước từ sông Amu Darya để tưới tiêu đã là yếu tố chính tạo ra sự thu nhỏ lại của biển Aral kể từ những năm cuối thập niên 1950.

Các ghi chép lịch sử đã chứng tỏ rằng trong các thời kỳ khác nhau thì con sông này đã từng chảy vào biển Aral (từ phía nam), biển Caspi (từ phía đông) hoặc cả hai, tương tự như sông Syr Darya (**Jaxartes**, trong tiếng Hy Lạp cổ đại).

## Xem thêm
* Syr Darya
* Transoxiana
## Tham khảo
Mẫu

**Mẫu** trong tiếng Việt có thể mang một trong các nghĩa sau:
***[[Mẫu (dạng thức)]]** (*pattern*).
*Cách gọi Hán-Việt của **[[Mẹ]]**.
***[[Mẫu (thần thoại)]]** trong  Tín ngưỡng thờ Mẫu, các nữ thần được thờ tại nhiều chùa hay đền tại Việt Nam.
***[[Mẫu (đơn vị đo)]]** đơn vị đo diện tích cũ của Việt Nam (3.600 m² với mẫu Bắc Bộ, 4.970 m² với mẫu Trung Bộ).
****[[Mẫu Anh]]** đơn vị đo diện tích ở Anh và Mỹ (bằng 4.046,856422 m² tại Anh, 4.046,856422 m² với mẫu quốc tế tại Mỹ, 4.046,87261 m² với mẫu điều tra tại Mỹ).
***[[Mẫu hình]]** (*paradigm*).
***[[Mô hình]]** hay *[[Mô đen]]* (*model*).
***[[Người mẫu]]** (một nghề nghiệp).
***[[Mẫu số]]** (toán học).
***[[Biểu mẫu]]** (*form*) hay **[[khuôn mẫu]]** (*template*) định sẵn.
Sắt(III) oxide

**Sắt(III) oxide** (công thức **Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub>**) là một oxide của sắt. Nó có khối lượng mol 159,6922 g/mol, hệ số giãn nở nhiệt 12,5×10−6/℃, nhiệt độ nóng chảy 1565 ℃.

Về mặt hóa học, sắt oxide cũng thuộc nhóm oxide lưỡng tính như nhôm oxide. Fe2O3 không phải là một oxide dễ chảy, nó là một oxide khó chảy. Fe2O3 là dạng phổ biến nhất của sắt oxide tự nhiên. Ngoài ra có thể lấy chất này từ đất sét màu đỏ.

## Trong vật liệu gốm
Các hợp chất sắt là các chất tạo màu phổ biến nhất trong ngành gốm. Sắt có thể biểu hiện khác biệt tùy thuộc môi trường lò, nhiệt độ nung, thời gian nung và tùy theo thành phần hoá học của men. Do đó có thể nói nó là một trong những nguyên liệu lý thú nhất.

Trong môi trường nung khử, Fe2O3 dễ dàng bị khử (do cacbon hay các hợp chất lưu huỳnh trong nguyên liệu, trong môi trường lò) thành FeO và trở thành chất chảy. Nếu muốn giữ được sắt(III) oxide, từ 700–900 ℃, môi trường nung phải là oxy hóa. Trong môi trường nung oxy hóa, nó vẫn là Fe2O3 và cho màu men từ hổ phách (*amber*) đến vàng nếu hàm lượng tối đa trong men là 4% (rõ rệt hơn nếu men có chì oxide và calci oxide), cho men màu da rám nắng (*tan*) nếu hàm lượng khoảng 6% và cho màu nâu nếu hàm lượng Fe2O3 cao hơn.

Màu đỏ của sắt(III) oxide có thể biến đổi trên một khoảng rộng trong khoảng nhiệt độ nung thấp dưới 1050 ℃. Nếu nung thấp thì có màu cam sáng. Nhiệt độ tăng màu sẽ chuyển sang đỏ sáng rồi đỏ sậm và cuối cùng là nâu. Chuyển biến từ đỏ sang nâu xảy ra đột ngột trên một khoảng nhiệt độ hẹp, cần lưu ý.

Hầu hết các loại men sẽ có độ hoà tan sắt(III) oxide khi nung chảy cao hơn khi ở trạng thái rắn do đó sẽ có sắt oxide kết tinh trong men khi làm nguội, môi trường oxy hóa hay khử. Men có hàm lượng chất chảy cao, điểm nóng chảy thấp sẽ hoà tan được nhiều sắt hơn.

Kẽm làm xấu màu của sắt. Titan và rutil với sắt có thể tạo hiệu quả đốm hay vệt màu rất đẹp. Trong men khử (*reduction glaze*) có Fe2O3, men sẽ có màu từ *ngọc lam* đến *xanh táo* (khi men có hàm lượng soda cao, có bo oxide). Trong men calcia, Fe2O3 có khuynh hướng cho màu vàng. Trong men kiềm cho màu từ vàng rơm (*straw yellow*) đến vàng nâu (*yellow brown*). Men chì nung thấp, men kali và natri có màu đỏ khi thêm Fe2O3 (không có sự hiện diện của bari).

Fe3O4 (oxide sắt từ) là hỗn hợp của Fe2O3 và FeO, kết quả của phản ứng chuyển đổi không hoàn toàn hay có thể là dạng khoáng vật kết tinh tự nhiên, cho màu nâu. Dạng sau dùng để tạo đốm nâu li ti (*specking*) trong men.

Ngoài chức năng tạo màu, thêm Fe2O3 vào men giúp giảm rạn men (nếu hàm lượng sử dụng dưới 2%).

## Tham khảo
Sắt oxide

**Sắt oxide** là các oxide của sắt. Một số được dùng trong vật liệu gốm, như làm men gốm. Chúng, cùng với oxide các kim loại khác, tạo ra màu sắc cho men sau khi nung ở nhiệt độ thích hợp.

***[[Sắt(II) oxide]]** (FeO). Thường thấy ở dạng bột màu đen, có thể gây nổ vì dễ bốc cháy.
***[[Sắt(III) oxide]]** (Fe2O3) được biết ở dạng tự nhiên là hematit. Chất này có thể được làm tinh khiết để phủ lên băng từ để lưu trữ dữ liệu cho máy nghe nhìn (video) hay máy tính.
***[[Sắt(II,III) oxide]]** hay **oxide sắt từ** (Fe3O4), có thể được quan sát cả ở trên một số đất đá của Sao Hỏa.
Đồng oxide

**Đồng oxide** là các oxide của đồng. Có các loại:

*Đồng(I) oxide (Cu2O) thường ở dạng bột màu đỏ.
*Đồng(II) oxide (CuO) thường ở dạng bột màu đen.
*Đồng(III) oxide (Cu2O3), hiếm gặp hơn.

Cu2O có một số ứng dụng trong khoa học, như để chế tạo vật liệu siêu dẫn. CuO là sản phẩm chính thu được khi đun đồng trong không khí. Khoáng chất cuprit, ở dạng tinh thể màu đỏ, chứa chủ yếu Cu2O. Các oxide đồng còn được dùng trong vật liệu gốm, chủ yếu để tạo màu.
Sắt(II) oxide

**Sắt(II) oxide** (công thức **FeO**) là một oxide của sắt. Nó có khối lượng mol 71,8464 g/mol, nhiệt độ nóng chảy 1377 ℃.

## Tính chất
Chất này có thể lấy từ nguồn sắt oxide màu đen. Nó cũng có thể được tạo ra bằng phản ứng hóa học trong môi trường khử; Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> dễ dàng bị khử thành FeO theo phản ứng sau ở 900 ℃:
:Fe2O3 + CO t °C> 2FeO + CO2
Phản ứng trên xảy ra dễ dàng nếu đất sét đỏ chứa Fe2O3 cũng có chứa thêm nhiều các tạp chất hữu cơ.

## Ứng dụng
FeO được xúc tác với Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> tạo ra Fe<sub>3</sub>O<sub>4</sub>:
:Fe2O3 + FeO → Fe3O4
Trong công nghiệp, FeO là hợp chất quan trọng để tác dụng với chất khử mạnh sản xuất ra sắt:
:FeO + H<sub>2</sub>  t °C> Fe + H<sub>2</sub>O
:FeO + CO t °C> Fe + CO<sub>2</sub>
:2Al + 3FeO  t °C> Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> + Fe
:FeO + C  t °C> Fe + CO
FeO được dùng làm chất khử khi tác dụng với các chất có tính oxy hóa mạnh:
:4FeO + O2 → 2Fe2O3
:3FeO + 10HNO<sub>3</sub> loãng → 3Fe(NO<sub>3</sub>)<sub>3</sub> + NO↑ + 5H2O

## Điều chế
FeO được điều chế theo 2 cách:
*Trong phòng thí nghiệm:
:FeCO<sub>3</sub> → FeO + CO2 ↑ (nung trong điều kiện không có không khí)
*Trong công nghiệp:
:Fe(OH)<sub>2</sub> → FeO + H2O (nung trong điều kiện không có không khí)

## Trong vật liệu gốm
FeO trong vật liệu gốm có thể được hình thành bởi phản ứng khử sắt(III) oxide trong lò nung. Khi sắt ba đã bị khử thành sắt hai trong men thì rất khó oxy hóa trở lại. FeO là một oxide nóng chảy mạnh, có thể thay thế cho chì oxide hay calci oxide.

Hầu hết các loại men sẽ có độ hòa tan sắt hai khi nung chảy cao hơn khi ở trạng thái rắn do đó sẽ có sắt oxide kết tinh trong men khi làm nguội, môi trường oxy hóa hay khử.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*http://www.hochoaonline.net/chuong-7-sat-va-mot-so-kim-loai-quan-trong/435-li-thuyet-ve-sat-va-hop-chat-cua-sat.html
Thiếc oxide

**Thiếc oxide** là các oxide của thiếc. Có các loại thường gặp sau:
*Thiếc(II) oxide
*Thiếc(IV) oxide, hay *thiếc dioxide*.
Thiếc(IV) oxide

**Thiếc(IV) Oxide** hay **Thiếc dioxide**, còn gọi là **Oxide thiếc** (công thức hóa học **SnO<sub>2</sub>**) là một Oxide của thiếc. Nó có phân tử gam 150,71 g/mol, hệ số giãn nở nhiệt 0,02 (đơn vị ?).

Nó là dạng Oxide cao nhất của thiếc kim loại. Oxide thiếc rất trắng, tỷ trọng cao. Thiếc kim loại nóng chảy ở nhiệt độ rất thấp nhưng Oxide thiếc chỉ nóng chảy ở 1.630°C. Chất này có thể lấy từ nguồn bột Oxide thiếc.

## Trong thủy tinh/gốm
SnO2 chủ yếu được sử dụng làm chất mờ đục (hàm lượng sử dụng từ 5-15%) cho mọi loại men. Oxide thiếc là một chất mờ đục hữu hiệu để chuyển men trong thành trắng đục, màu trắng mềm sắc xanh nếu so sánh với các màu trắng tinh thô của zircon ZrSiO4. Lượng sử dụng tùy thuộc thành phần men và nhiệt độ nung. Tính năng làm mờ đục của Oxide thiếc có được là do các hạt Oxide thiếc nhỏ phân tán & nằm lơ lửng trong men nung. Ở nhiệt độ cao hơn, các hạt Oxide thiếc bắt đầu bị chảy, hòa tan và sẽ mất khả năng làm mờ đục.

Cũng như zirconi dioxide ZrO2, lượng Oxide thiếc cao trong men nung thấp sẽ làm cho men khó chảy, làm cứng men chảy và tăng khả năng bị lỗ châm kim và gai ốc. Sử dụng Oxide thiếc sẽ có màu trắng mềm hơn sử dụng chất mờ đục với ziricon (rất thông dụng và rẻ hơn Oxide thiếc nhiều).

Một điều phải hết sức lưu ý là Oxide thiếc dễ dàng phản ứng với Chromi (chỉ cần lượng rất nhỏ) tạo ra màu hồng. Nếu trong lò chỉ có một ít hơi Chromi từ các loại men khác, màu trắng của Oxide thiếc sẽ không còn.

Các chất mờ đục khác có zirconi dioxide (cho màu trắng thủy tinh thô hơn), calci phosphat (bị vấn đề ngả màu sang xám), Oxide xeri (chỉ dùng ở nhiệt độ thấp), Oxide antimon (có vấn đề nếu men có chì – men ngả vàng) và titan dioxide (mất màu nếu có sắt Oxide).

## Ứng dụng khác
Với độ rộng vùng cấm xấp xỉ 3,6(eV), thiếc dioxide cũng được xem xét cho vai trò chất xúc tác quang.

## Tham khảo
Mẫu Anh

:*Bài này nói về đơn vị đo diện tích *mẫu* của [[Anh]]. Xem các nghĩa khác của mẫu tại [[mẫu]].*

Một **mẫu Anh** tức **acre** hay đôi khi gọi tắt là **mẫu** (một số người gọi là **mẫu vuông**) là một đơn vị đo diện tích trong hệ đo lường Anh và hệ đo lường Mỹ. Acre thường được dùng để đo diện tích đất đai tại các nước Anh, Mỹ, Canada.

## [[Hệ đo lường Anh]]
Theo The Units of Measurement Regulations 1995, đơn vị đo này được định nghĩa là 4.046,8564224 m² = 0.40468564224 hectar
 
## [[Hệ đo lường Mỹ]]
Theo NIST Handbook 44 , đơn vị này bằng 43.560 foot vuông.

Tuy nhiên có hai định nghĩa của foot.
* Theo *foot quốc tế* (0.3048 m), *mẫu quốc tế* bằng 4.046,8564224 m².
* Theo *foot điều tra* (1200/3937 m), *mẫu điều tra* bằng 4.046,872614 m².

## Xem thêm
* Hệ đo lường Anh
* Hệ đo lường Mỹ

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* The Units of Measurement Regulations 1995
* NIST Handbook 44
Cúng cô hồn

**Cúng cô hồn**, **cúng vong linh** là một hoạt động tâm linh tương đối phổ biến tại Trung Quốc, Việt Nam với việc thực hiện các nghi thức cúng tế cho các cô hồn, thường là vào tháng Bảy âm lịch, trong dịp lễ Tết Trung Nguyên (Vu-lan).

## Quan niệm

Tín ngưỡng cổ truyền tin rằng con người có hai phần: hồn và xác. Khi chết, hồn lìa khỏi xác, xác bị phân hủy còn hồn sẽ tiếp tục tồn tại. Hồn có thể về trời, hoặc đầu thai kiếp khác (làm người hoặc vật), hoặc bị đày xuống địa ngục tùy theo những điều lành hay dữ mà người đó làm khi còn sống. Tuy nhiên, dân gian cũng tin rằng, nếu một người bị chết oan hoặc do tác động của những nghiệp xấu, các cô hồn không (hoặc chưa) được cõi nào tiếp nhận, phải lang thang và chịu đói rét, hoặc quấy rối người sống.

Vì tin có linh hồn nên đa số người Việt Nam giữ tục lệ thờ cúng tổ tiên và người thân đã qua đời, kể cả khi việc thờ cúng này không phù hợp với giáo lý của tôn giáo mà họ theo. Cúng cô hồn có thể là một hành vi mang tính nhân đạo, để "cứu giúp" những linh hồn khốn khổ. Nhưng đồng thời, cúng cô hồn cũng có thể là một hình thức "hối lộ" để khỏi bị các oan hồn quấy phá, hoặc để được họ "hỗ trợ".

Có những gia đình làm kinh doanh, họ cúng cô hồn nhiều lần trong năm, thường vào các ngày 2 và 16 âm lịch mỗi tháng. Trong các dịp cúng giỗ, ngoài cúng vái tổ tiên, người ta còn làm một mâm cỗ để cúng cô hồn. Dịp cúng cô hồn lớn nhất là ngày rằm tháng bảy, trùng với lễ Vu Lan của Phật giáo. Một số người tin rằng việc cúng cô hồn bắt nguồn từ ngày lễ Vu Lan này.

## Phẩm vật lễ cúng
Để cúng, người ta hay thắp hương, đèn (hoặc nến). Thường thì người ta khấn vái thầm thì với nội dung mời "bà con cô bác" (ý nói các cô hồn) thụ hưởng các món cúng. Đôi khi người ta đọc một bài văn tế cô hồn (thường là dạng văn vần), trong đó có thể miêu tả các cái chết thảm khốc. Bài văn tế nổi tiếng nhất có lẽ là bài *Văn tế thập loại chúng sinh* của đại thi hào Nguyễn Du. Nhiều bài tế cô hồn phóng tác dựa theo tác phẩm này với nội dung phù hợp với hoàn cảnh của địa phương nơi cúng. Hoặc là Nghi thức Tiểu Mông Sơn (Mông Sơn Thí Thực), Trai đàn Chẩn tế (nếu tổ chức quy mô lớn).

Các món đem cúng thường luôn có hương, hoa, đèn; gạo, muối, nước lã là những đồ cúng thô hầu như luôn có, kèm theo là các món ăn, tráng miệng v.v. Trong chùa hoặc tại các gia đình có truyền thống Phật giáo, người ta cúng bằng các món ăn chay. Một món đặc biệt hay gặp trong mâm cỗ cúng cô hồn là món cháo loãng (12 chén), người ta tin rằng có tổng cộng 12 loại cô hồn (theo Phật giáo) vì tạo nghiệp ác nên bị đày đọa phải mang một thực quản nhỏ hẹp không thể nuốt được thức ăn thông thường.

Buổi cúng thường kết thúc với việc vãi gạo, muối ra sân, ra đường và đốt vàng mã. Ở vài nơi, người ta cho phép trẻ con cướp (cỗ) cô hồn khi việc cúng được tiến hành xong.

## Tham khảo
Hình thái học

**Hình thái học** có thể chỉ:

*Hình thái học (ngôn ngữ học), một ngành trong ngôn ngữ học chuyên nghiên cứu cấu trúc các dạng từ.
*Hình thái học (sinh học), một ngành trong sinh học chuyên nghiên cứu hình dạng hay cấu trúc của một phần hay toàn bộ cơ thể sinh vật.
**Hình thái học thực vật
***Hình thái học sinh sản thực vật
*Hình thái học (số học), một mô hình lý thuyết dựa trên thuyết Lattice và topo học.
Hãng ARM

**ARM Holdings**, tên đầy đủ là **Advanced RISC Machines (ARM) Ltd.**, là một hãng thiết kế vi xử lý có trụ sở ở nước Anh. ARM Holdings được thành lập bởi Hermann Hauser vào năm 1990 và được niêm yết trên thị trường chứng khoán Luân Đôn với ký hiệu là ARM và trên sàn chứng khoán NASDAQ với ký hiệu là ARMHY. Hãng này nổi tiếng với họ vi xử lý kiến trúc ARM được dùng khá phổ biến trong các thiết bị nhúng và các ứng dụng cầm tay nhờ vào đặc tính ưu việt là ít tiêu thụ điện năng. Hầu hết máy điện thoại di động và máy PDA hiện nay đều có CPU theo kiến trúc ARM.

Không giống như các tập đoàn sản xuất vi xử lý khác như AMD, Intel, Motorola hay Hitachi, ARM chỉ thiết kế và bán các bản thiết kế của họ mà không sản xuất các vi mạch CPU hoàn chỉnh. Do vậy, có khoảng vài chục hãng sản xuất các bộ xử lý dựa trên thiết kế của ARM.

## Lịch sử
### Tên gọi
Từ viết tắt ARM được dùng lần đầu năm 1983 và ban đầu là viết tắt của "Acorn RISC Machine". Vi xử lý RISC đầu tiên của Acorn Computers first RISC được sử dụng trong Acorn Archimedes ban đầu và là một trong những bộ vi xử lý RISC đầu tiên được sử dụng trong các máy tính nhỏ. Tuy nhiên, khi công ty được thành lập vào năm 1990, là các chữ được đổi thành "Advanced RISC Machines", tên gọi đầy đủ của công ty là "Advanced RISC Machines Ltd." Tại thời điểm IPO năm 1998, công ty đã đổi tên thành "ARM Holdings", và thường được gọi tắt là ARM tương tự các vi xử lý.

### Thành lập
Công ty thành lập tháng 10/1990 với tên gọi **Advanced RISC Machines Ltd** và cơ cấu như là một liên doanh giữa Acorn Computers, Apple Computer (bây giờ là Apple Inc.) và VLSI Technology. Công ty mới nhằm đẩy mạnh sự phát triển của bộ vi xử lý Acorn RISC Machine, ban đầu được sử dụng trong Acorn Archimedes sau đó được Apple chọn cho dự án Newton của họ. Năm công ty có lợi nhuận đầu tiên là năm 1993. Văn phòng của công ty tại Silicon Valley và Tokyo được mở năm 1994. ARM đầu tư vào Palmchip Corporation năm 1997 để cung cấp hệ thống trên nền tảng chip và nhập vào thị trường ổ cứng. Năm 1998 công ty đổi tên từ *Advanced RISC Machines Ltd* thành *ARM Ltd*. Công ty IPO lên sàn London Stock Exchange và NASDAQ năm 1998 và tháng 1/1999, cổ phần của Apple đã giảm xuống còn 14.8%.

Năm 2010, ARM gia nhập với IBM, Texas Instruments, Samsung, ST-Ericsson và Freescale Semiconductor (bây giờ là NXP Semiconductors) thành lập một công ty phi lợi nhuận nguồn mở, Linaro.

### Thay đổi chủ sở hữu
Tập đoàn viễn thông Nhật Bản SoftBank Group đã đạt được thỏa thuận mua lại ARM ngày 18/7/2016, được sự chấp thuận của các cổ đông của ARM, định giá công ty ở 23,4 tỷ bảng Anh. Các giao dịch được hoàn tất vào ngày 5/9/2016.

## Xem thêm
* Kiến trúc ARM

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Website của Hãng ARM
* ARM projects and information
Dương Tử Giang

**Dương Tử Giang** (tên thật là: **Nguyễn Tấn Sĩ**, 1918 – 2 tháng 12 năm 1956) là nhà báo, nhà văn cách mạng Việt Nam.

## Tiểu sử
Ông sinh năm 1918 làng Nhơn Thạnh, tổng Bảo Thạnh, quận Châu Thành, tỉnh Bến Tre (nay là phường Phú Khương, tỉnh Vĩnh Long). Sau khi học hết trung học (1936), ông đứng ra thành lập một gánh hát riêng nhưng chỉ được một thời gian ngắn phải rã gánh. Ông xin dạy học ở Trường tiểu học Thủ Đức rồi làm thư ký ở Ty Thương chánh Hà Tiên. Sau đó, ông lên Sài Gòn và bắt đầu nghề báo, viết bài cho các báo *Mai, Sống* của Đông Hồ và Trúc Hà, *Thanh niên* của Huỳnh Tấn Phát. Thời gian trước Cách mạng tháng 8, ông cũng viết được một số tiểu thuyết, như Bịnh học (1937), Con gà và con chó (1939).

Sau khi Nam Bộ kháng chiến, ông tích cực tham gia viết báo chống Pháp và đã từng bị chính quyền Pháp bắt giam. Ông cùng với Vũ Tùng, Thiếu Sơn đều nằm trong nhóm Justice (Công lý) - cơ quan chính thức của Đảng Xã hội Pháp ở Đông Dương. Năm 1950, do diễn thuyết trong đám tang nhà báo Nam Quốc Cang, ông bị truy nã và thoát ly ra khu kháng chiến ở miền Tây Nam Bộ, cùng với Thiếu Sơn làm báo *Cứu quốc* và hoạt động văn nghệ ở chiến khu. Thời gian này, Dương Tử Giang còn viết một số kịch bản tuồng.

Năm 1954, ông trở lại hoạt động báo chí ở Sài Gòn. Ông thực hiện các báo *Công lý, Điện báo* rồi *Duy tân*. Ngày 8 tháng 10 năm 1955, ông cùng Lý Văn Sâm, Thiếu Sơn, Tư Mã Việt, Tô Nguyệt Đình... bị chính quyền Ngô Đình Diệm bắt vì tội "thân cộng". Ông bị giam ở bót Catina rồi chuyển về trại giam Tân Hiệp, Biên Hòa. Ở Tân Hiệp, ông tham gia công tác tuyên hiấn, tuyên truyền. Ngày 2 tháng 12 năm 1956, khi cùng các tù nhân phá khám, vượt ngục, ông bị trúng đạn và qua đời. Dương Tử Giang mất khi mới chỉ 38 tuổi.

Nhà văn Thiếu Sơn, người bạn thân thiết của Dương Tử Giang đã viết về ông: 

Hiện nay, bút danh Dương Tử Giang đã được đặt cho một con đường ở Thành phố Hồ Chí Minh. Hội Nhà báo Đồng Nai cũng tổ chức Giải Báo chí Dương Tử Giang dành cho các nhà báo của tỉnh.

## Tác phẩm
* *Bịnh học* (tiểu thuyết, 1937)
* *Con gà và con chó* (tiểu thuyết, 1939)
* *Tranh đấu* (tiểu thuyết, 1949)
* *Một vũ trụ sụp đổ* (tiểu thuyết, 1949)
* *Cô Sáu Tầu Thưng* (1949)
* *Vè Bảo Đại* (1950)
* *Trương Phi thủ Cổ thành* (tuồng)
* *[http://www.cinet.gov.vn/vanhoa/Vanhoc/vh-vietnam/tacgia/20/van/tacpham/g/duongtugiang_nuademvesang/nuademvesang.htm Nửa đêm về sáng] * (truyện ngắn)
* *Nguyễn Trung Trực quy thần* (tuồng)
* *Ký Charton và Le Page* (tuồng)

## Tham khảo
24 tháng 11

**Ngày 24 tháng 11** là ngày thứ 328 trong mỗi năm thường (thứ 329 trong mỗi năm nhuận). Còn 37 ngày nữa trong năm.

## Sự kiện
* 380 – Theodosius I làm *adventus* (sự đi vào chính thức), vào thành phố Constantinopolis.
* 642 – Theodore làm Giáo hoàng sau Gioan IV.
* 757 – Loạn An Sử: Quân Đại Yên chiếm được thành Tuy Dương sau một năm bao vây, tướng Đường Trương Tuần bị hành hình.
*1207 – Sau khi bị bãi chức hữu thừa tướng, đại thần Nam Tống Hàn Thác Trụ bị ám sát, thủ cấp của ông sau đó được giao cho Kim để nghị hòa.
* 1639 (st.v.) – Jeremiah Horrocks và William Crabtree quan sát Sao Kim lướt qua Mặt Trời lần đầu tiên được xác nhận, sau khi Horrocks dự đoán sự kiện này. *([[4 tháng 12]] theo [[lịch Gregory]])*
* 1642 – Abel Tasman dẫn cuộc thám hiểm tới vùng đất Van Diemen (*Van Diemen's Land*), nay là Tasmania, Úc.
* 1859 – *[[Nguồn gốc các loài]]* của nhà tự nhiên học người Anh Charles Darwin được xuất bản lần đầu tiên. Cuốn sách cho rằng những sinh vật từ từ tiến hóa theo thuyết chọn lọc tự nhiên. Lần in đầu tiên được bán hết trong vòng một ngày.
* 1863 – Nội chiến Hoa Kỳ: Gần Chattanooga, Tennessee, quân đội Liên bang dưới tướng Ulysses S. Grant lấy Núi Lookout và bắt đầu gãy bao vây của quân đội các Tiểu bang Liên minh Hoa Kỳ dưới tướng Braxton Bragg tại thành phố đó, trong Trận Núi Lookout.
*1924 – Đoàn Kỳ Thụy nhậm chức chấp chính lâm thời, tức nguyên thủ quốc gia, của Chính phủ Lâm thời Trung Hoa Dân Quốc.
*1947 – Oanh tạc cơ chiến đấu Grumman F9F Panther thực hiện chuyến bay đầu tiên, là kiểu máy bay được Hải quân và Thủy quân lục chiến Hoa Kỳ sử dụng rộng rãi trong Chiến tranh Triều Tiên.
* 1963 – Jack Ruby bắn chết Lee Harvey Oswald, nghi phạm số một trong vụ ám sát Tổng thống John F. Kennedy, có truyền hình trực tiếp, gây ra nhiều giả thuyết âm mưu.
* 1974 – Các nhà cổ nhân chủng học do Donald Johanson dẫn đầu khám phá bộ xương của *[[Australopithecus afarensis]]* sống 3,2 triệu năm trước đây trong vùng lõm Afar ở Ethiopia và đặt tên hiệu của nó là "Lucy" theo bài hát "Lucy in the Sky with Diamonds" của The Beatles.
*1976 – Nghi thức đặt móng cho Nhà kỷ niệm Mao Chủ tịch được cử hành tại Bắc Kinh, Trung Quốc.
*1992 – Hoa Kỳ hạ quốc kỳ và rút các binh sĩ cuối cùng khỏi Căn cứ Hải quân vịnh Subic tại Philippines.

## Sinh
* 1712 – Charles-Michel de l'Epée, nhà giáo dục từ thiện thế kỷ XVIII , người được vinh danh là "Cha đẻ của người điếc". (m. 1789)
*1887 – Erich von Manstein, Thống chế Đức (m. 1973)
*1942 – Nhạc sĩ Nhật Ngân

## Mất
* 1896 – Lý Tường Quan, đại phú người Việt gốc Hoa (s. 1842)
* 1963 – Lee Harvey Oswald, nghi phạm số một trong vụ ám sát Tổng thống John F. Kennedy (s. 1939)
* 1991 – Freddie Mercury, ca sĩ chính của ban nhạc Queen, tượng đài âm nhạc thế giới (s. 1946)
* 2019 – Goo Ha-ra, nữ ca sĩ, diễn viên và người mẫu Hàn Quốc (s. 1991)

## Ngày lễ và ngày kỷ niệm
* Lễ kỷ niệm Các Thánh tử đạo Việt Nam.
* Ngày Văn hóa Việt Nam

## Tham khảo
Nhận dạng mẫu

**Nhận dạng mẫu** (*pattern recognition*) là một ngành thuộc lĩnh vực học máy (*machine learning*). Nói cách khác, nó có thể được xem là việc "cần thực hiện một tác động vào dữ liệu thô mà tác động cụ thể là gì sẽ tùy vào loại của dữ liệu đó" [1]. Như vậy nó là một tập các phương pháp học có giám sát (*supervised learning*).

Nhận dạng mẫu nhằm mục đích phân loại dữ liệu (là các mẫu) dựa trên: hoặc là kiến thức tiên nghiệm (*a priori*) hoặc dựa vào thông tin thống kê được trích rút từ các mẫu có sẵn. Các mẫu cần phân loại thường được biểu diễn thành các nhóm của các dữ liệu đo đạc hay quan sát được, mỗi nhóm là một điểm ở trong một không gian đa chiều phù hợp. Đó là không gian của các đặc tính để dựa vào đó ta có thể phân loại.

Một hệ thống nhận dạng mẫu hoàn thiện gồm một thiết bị cảm nhận (*sensor*) để thu thập các quan sát cần cho việc phân loại hay miêu tả; một cơ chế trích rút đặc trưng (*feature extraction*) để tính toán các thông tin dưới dạng số hay dạng tượng trưng (*symbolic*) từ các dữ liệu quan sát được; và một bộ phân loại (hay lược đồ mô tả) nhằm thực hiện công việc phân loại thực sự (hay miêu tả các quan sát đó) dựa vào các đặc tính đã được trích rút.

Việc phân loại (hay lược đồ mô tả) thường dựa vào sự có sẵn của một tập các mẫu mà đã được phân loại (hay miêu tả) sẵn. Tập các mẫu này được gọi là tập huấn luyện và chiến lược học nhằm phân loại mẫu vào một trong các lớp có sẵn được gọi là học có giám sát. Việc học cũng có thể là không có giám sát, theo nghĩa là hệ thống không được cung cấp các mẫu được đánh nhãn (phân loại) *tiên nghiệm*, mà nó phải tự đưa ra các lớp để phân loại dựa vào tính ổn định trong thống kê của các mẫu.

Việc phân loại (hay lược đồ mô tả) thường dùng một trong các hướng tiếp cận sau: thống kê (hay lý thuyết quyết định), cú pháp (hay cấu trúc). Nhận dạng mẫu dùng thống kê là dựa vào các đặc tính thống kê của các mẫu, chẳng hạn rằng các mẫu được tạo mởi một hệ thống xác suất. Nhận dạng dùng cấu trúc là dựa vào tương quan cấu trúc giữa các mẫu.

Các ứng dụng phổ biến là nhận dạng tiếng nói tự động, phân loại văn bản thành nhiều loại khác nhau (ví dụ: những thư điện tử nào là spam/non-spam), nhận dạng tự động các mã bưu điện viết tay trên các bao thư, hay hệ thống nhận dạng danh tính dựa vào mặt người. Ba ví dụ cuối tạo thành lãnh vực con phân tích ảnh của nhận dạng mẫu với đầu vào là các ảnh số.

## Xem thêm
* Hệ thống nhận dạng khuôn mặt

## Liên kết ngoài
* Danh sách các trang web Nhận dạng Mẫu
* Hướng dẫn sử dụng mạng nơ ron trong các ứng dụng thực tế  trong đó có minh họa phân loại ảnh khuôn mặt, ảnh người đi bộ, ảnh xe hơi, dự báo chứng khoán và một số ví dụ khác

## Tham khảo

* Richard O. Duda, Peter E. Hart, David G. Stork (2001) *Pattern classification* (2nd edition), Wiley, New York, ISBN 0-471-05669-3.
* Dietrich Paulus and Joachim Hornegger (1998) *Applied Pattern Recognition* (2nd edition), Vieweg. ISBN 3-528-15558-2
* J. Schuermann: *Pattern Classification: A Unified View of Statistical and Neural Approaches*, Wiley&Sons, 1996, ISBN 0-471-13534-8
* Sholom Weiss and Casimir Kulikowski (1991) *Computer Systems That Learn*, Morgan Kaufmann. ISBN 1-55860-065-5
AZERTY

**Bàn phím AZERTY** (phiên âm tiếng Việt theo tiếng anh: Ơ-dơt-ti, theo tiếng Pháp: A-déc-ti) là một loại bàn phím được dùng để nhập dữ liệu văn bản trên các máy đánh chữ hay máy tính tại Bỉ, Pháp. Một loại bàn phím tương tự **ĄŽERTY** cũng được dùng ở Litva.

Bàn phím này ra đời từ thế kỷ 19, được thiết kế để thay thế bàn phím tiếng Anh QWERTY cho máy đánh chữ tiếng Pháp đầu tiên được sản xuất hàng loạt bởi Remington. Nó được đã nghiên cứu và thiết kế để giúp giảm thiểu nguy cơ gây tắc nghẽn cho máy đánh chữ cơ khí. Trên các máy đánh chữ đầu tiên, các que gõ chữ nằm cạnh nhau thường bị va vào nhau. Thiết kế QWERTY giúp các chữ cái hay nằm cạnh nhau trong tiếng Anh được nằm xa nhau trên bàn phím, tránh cho việc các phím bị tắc do va nhau. Thiết kế AZERTY cũng nhằm mục đích tương tự cho tiếng Pháp.

## AZERTY trên máy tính hiện đại
### Không nhấn shift

Một số nút có thể cho ra kết quả khác trên một số bàn phím.

### Nhấn shift

Một số nút có thể cho ra kết quả khác trên một số bàn phím. Nhấn nút Caps-lock, sau đó gõ các phím không cùng lúc với Shift cũng cho ra kết quả giống như trên ở đa số phím.

### Với Alt Gr

Một số nút có thể cho ra kết quả khác trên một số bàn phím.

### Viết [[dấu mũ]]
Nhấn nút **^¨** (nằm giữa **pPþ** và **$£¤**, tương đương nút **[{** trên QWERTY) sau đó nhấn một trong **a**, **e** hay **o** sẽ được **â**, **ê** hay **ô**.

### Viết [[dấu hai chấm trên]]
Nhấn shift cùng lúc với **^¨** sau đó nhấn một trong **i**, **e** để được **ï**, **ë**.

## Xem thêm
* QWERTY

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*Les machines à écrire  sur le site des archives nationales http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr
*Histoire d’@
Kinh độ Mặt Trời

**[[Kinh độ]] [[Mặt Trời]]** là một góc chỉ vị trí hành tinh trên quỹ đạo quanh Mặt Trời. Nó thường được ký hiệu là *L**s*. Nó bằng góc giữa đường nối Mặt Trời với hành tinh và phương xuân phân trên mặt phẳng quỹ đạo.

## Trên Trái Đất
Kinh độ Mặt Trời của Trái Đất cũng bằng xích kinh độ của Mặt Trời trong hệ tọa độ xích đạo.

## Ứng dụng

Kinh độ Mặt Trời thường được dùng để chỉ thời điểm trong năm và mùa trên hành tinh: 
*mùa xuân bắc bán cầu/mùa thu nam bán cầu bắt đầu từ *L**s*=0° (xuân phân)
*mùa hạ bắc bán cầu/mùa đông nam bán cầu bắt đầu từ *L**s*=90° (hạ chí)
*mùa thu bắc bán cầu/mùa xuân nam bán cầu bắt đầu từ *L**s*=180° (thu phân)
*mùa đông bắc bán cầu/mùa hạ nam bán cầu bắt đầu từ *L**s*=270° (đông chí)

Nó đặc biệt được dùng khi nói về các quan sát có chu kỳ lặp lại theo năm trên Sao Hỏa, Sao Kim, và các hành tinh khác. Trên Trái Đất, kinh độ Mặt Trời hay được dùng khi quan sát các trận mưa sao băng, vì đây là hiện tượng lặp lại khi Trái Đất ở vào những vị trí nhất định trên quỹ đạo.

Đối với trường hợp Trái Đất, kinh độ Mặt Trời đã được sử dụng trong lịch Trung Quốc để xác định 24 tiết khí từ thời Hán Vũ Đế.

**Ghi chú:**
#Trong phần "tiếng Hoa", chữ Hán được sử dụng là loại phồn thể, chữ trong ngoặc là giản thể tương ứng.
#Trong phần "tiếng Triều", chữ trong ngoặc là phiên bản chữ Hán (Hanja)
#Ý nghĩa của các tiết về cơ bản là giống nhau trong các nước, tuy nhiên có một vài điểm khác nhau rõ rệt.
#Ngày bắt đầu của tiết khí có thể dao động trong phạm vi ±1 ngày.

Trong khoảng thời gian giữa các tiết khí như Đại tuyết, Tiểu tuyết trên thực tế ở miền bắc Việt Nam không có tuyết rơi. (Trừ một số đỉnh núi cao như Fansipan, Mẫu Sơn có thể có, tuy vậy tần số xuất hiện rất thấp và lại rơi vào khoảng thời gian của Tiểu hàn-Đại hàn).

## Tham khảo

* http://themis-data.asu.edu/glossary.html 
* http://www.utahskies.org/solarsystem/comets/terminology.html 
## Liên kết ngoài
*Mùa, thời gian và kinh độ Mặt Trời trên Sao Hỏa
*Tính kinh độ Mặt Trời của Sao Hỏa vào bất kỳ ngày Trái Đất (ngày trong lịch thông thường) nào.
*Công cụ chuyển đổi từ kinh độ Mặt Trời sang ngày Julian và ngày tháng thông thường cho Trái Đất; giúp quan sát các mưa sao băng.
*Trang Sao Hỏa hôm nay  cho biết kinh độ Mặt Trời của Sao Hỏa vào ngày mà bạn vào xem trang này.
Bệnh tằm gai

**Bệnh tằm gai** do bào tử ký sinh trùng bệnh gai (*Nosema bombycis*) xâm nhập vào cơ thể qua đường tiêu hoá. Bào tử bệnh gai chỉ sinh sôi nảy nở trong cơ thể sống của tằm hoặc một số loại côn trùng.

Louis Pasteur là người đầu tiên nhận ra nguyên nhân của căn bệnh này khi một dịch bệnh này lây lan trên toàn nước Pháp.

## Triệu chứng
Tằm bị nhiễm bệnh sẽ sinh trưởng, phát triển không đồng đều, lột xác kém, có nơi còn gọi là tằm sun...Tằm trốn ngủ, da căng bóng, đốt hơi ngắn, vận động nhiều, hai bên sườn xuất hiện nhiều chấm đen nhỏ li ti. Trứng tằm bị nhiễm bệnh thì bệnh sẽ phát khi tằm ở tuổi 1 - 3. Tằm nhiễm bệnh ở tuổi 1 - 3 thì sẽ phát bệnh ở tuổi 4 - 5. Cuối tuổi 5 vẫn ăn bình thường, khi lên né thì sun lại, rơi xuống và chết. Nếu đến tuổi 5 mới mắc bệnh thì vẫn nhả tơ kéo kén nhưng kén không tốt

## Con đường lây nhiễm
#Nhiễm qua phôi (trứng) sẽ phát bệnh ở tuổi 1 đến tuổi 3.
#Nhiễm bệnh qua đường tiêu hoá sẽ phát ở tuổi 4-5.
#Nếu tuổi 4-5 nhiễm bệnh gai tằm vẫn kết kén nhưng bệnh sẽ lây nhiễm đến trứng của đời sau.

## Biện pháp phòng trừ
Loại mọi lô trứng nhiễm bệnh gai trên 5% (chủ yếu đối với các cơ sở sản xuất giống). Khử trùng nhà nuôi và dụng cụ nuôi tằm bằng dung dịch fooc-môn 2% trước và sau khi nuôi tằm. Sát trùng mình tằm qua các tuổi bằng vôi bột khi tằm ngủ và dậy.

## Tham khảo

## Sách tham khảo

*
* Pasteur Valléry-Radot (Hrsg.): ''Œuvres de Pasteur''. Band 4: ''Études sur la maladie des vers à soie''. Masson, Paris 1926, S. 54-186.
* Chavannes: *Ueber die Krankheit des Seidenspinners und die Erziehung einer gesunden Brut desselben*. In: Berliner entomologische Zeitschrift, Band 5, 1861, S. 175ff.
* Nicola Williams, Miles Roddis: *Languedoc-Roussillon*. MairDumont, Ostfildern 2009, S. 106.
Victoria (tiểu bang)

**Victoria** (viết tắt **VIC**) là một tiểu bang nằm tại góc đông nam của Úc. Tuy là tiểu bang có diện tích nhỏ thứ nhì (sau Tasmania), Victoria có dân số cao nhì Úc - vào năm 2021 dân số của Victoria đạt hơn 6.649.159 người. Thủ phủ của Victoria là Melbourne, nơi tập trung hơn 70% dân số của tiểu bang.

## Địa lý
* Phía đông giáp biển Tasman thuộc Thái Bình Dương
* Phía tây giáp bang Nam Úc
* Phía nam giáp eo biển Bass thuộc Ấn Độ Dương, đối diện qua eo biển là bang Tasmania
* Phía bắc giáp bang New South Wales

## Xem thêm
* Úc
* Tiểu bang và vùng lãnh thổ Úc
* Cháy rừng tại Victoria 2009
## Tham khảo

## Liên kết ngoài
Blast (định hướng)

* Trong tin sinh học, BLAST là một chương trình dùng để so sánh các chuỗi sinh học (DNA, polypeptide).
* Trong y học, blast là cách nói tắt hay gặp để chỉ các tế bào máu chưa trưởng thành (từ tiếng Anh: *myeloblast*).
Phi-X174

**Phi X 174** (hay **phi X**) là tên của sinh vật ăn vi khuẩn (*bacteriophage*) đầu tiên được sắp chuỗi hoàn toàn genome của nó bởi nhà khoa học người Anh Frederick Sanger và cộng sự năm 1977 .

## Hình ảnh

Tập tin:Phi X 174.png


## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Description & Restriction Map: PhiX174 DNA 
#Sanger F, Air GM, Barrell BG, Brown NL, Coulson AR, Fiddes CA, Hutchison CA, Slocombe PM, Smith M., Nucleotide sequence of bacteriophage phi X174 DNA, Nature. 1977 Feb 24;265(5596):687-95
Giải trình tự

**Giải trình tự** (chữ Anh: *Sequencing*), hoặc gọi là **trắc tự**, là đo lường thứ tự sắp xếp cấu trúc bậc một của phân tử mục tiêu. Giải trình tự nghĩa là xác định cấu trúc bậc một của polymer sinh học không phân nhánh. Kết quả giải trình tự là một miêu tả tuyến tính kí hiệu hoá, đã tổng kết ngắn gọn và súc tích thứ tự sắp xếp của phần lớn cấu trúc bậc nguyên tử của phân tử được trắc tự. Giải trình tự thường thấy có:

* Giải trình tự DNA
* Giải trình tự RNA
* Giải trình tự Sanger
* Giải trình tự Protein
* Giải trình tự Pyrophosphoric acid
* Giải trình tự Polysaccharide
* Giải trình tự gen

## Giải trình tự DNA

### Tổng quan
Trong thuật ngữ di truyền học, giải trình tự DNA là quá trình xác định trật tự nucleotide của một đoạn DNA. Hiện nay, hầu hết giải trình tự DNA đều được thực thi dùng phương pháp phân tách trình tự (*chain termination method*) http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=870828&query_hl=11, được phát triển bởi Frederick Sanger. Kĩ thuật này dùng phân tách trình tự cụ thể (*sequence-specific termination*) của một phản ứng tổng hợp DNA trong ống nghiệm (*in vitro*) dùng chất nền nucleotide đã được chỉnh sửa.

### Tại sao cần giải trình tự DNA?
Trình tự của DNA mã hóa các thông tin cần thiết để cho các cơ thể sống có thể tồn tại và tái sản sinh. Việc giải trình tự vì thế rất hữu ích với các nghiên cứu 'thuần túy' để lý giải tại sao và bằng cách nào mà các cơ thể tồn tại, cũng như các chủ đề mang tính ứng dụng. Vì bản chất quan trọng của DNA đối với các sinh vật sống, hiểu biết về trình tự DNA có thể trở nên hữu ích với các nghiên cứu sinh học và ứng dụng. Ví dụ, trong y khoa nó có thể được dùng để xác định, chẩn đoán và phát triển các phương pháp điều trị cho các bệnh về di truyền học. Tương tự, các nghiên cứu vào pathogens có thể giúp điều trị các bệnh lây nhiễm (*contagious diseases*). Kĩ thuật sinh học (*biotechnology*) là một ngành đang phát triển, với tiềm năng áp dụng cho các sản phẩm và dịch vụ hữu ích.

## Giải trình tự protein
Phương pháp giải trình tự Protein bao gồm:

* Phương pháp phân giải Edman
* Phương pháp khối phổ
* Phân tích vân tay phổ khối lượng Peptide (PMF)

Nếu gen mã hoá protein đã biết, vậy thì có thể lợi dụng trình tự gen để suy đoán ra thứ tự sắp xếp protein.

## Xem thêm
* Mã di truyền
* Trình tự acid nucleic
* Thông tin học di truyền

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*Information on genome projects, and the data they have produced at the National Center for Biotechnology Information
* (2005) Genome Sequencing: Using Models to Predict Who's Next. PLoS Biol 3(1): e25.
13 tháng 2

Ngày **13 tháng 2** là ngày thứ 44 trong lịch Gregory. Còn 321 ngày trong năm (322 ngày trong năm nhuận).

## Sự kiện trong nước
*1885 – Chiến tranh Pháp–Thanh: Quân Pháp chiếm thành Lạng Sơn từ tay quân Thanh.
* 1969 – Chiến tranh Việt Nam: Thảm sát Thạnh Phong.

## Sự kiện quốc tế
*1542 – Catherine Howard, vương hậu nước Anh bị xử chém đầu vì tội mưu phản
* 1575 – Henri III đăng ngôi vua Pháp.
*1660 – Karl XI mới năm tuổi khi kế vị quốc vương Thụy Điển, ông nằm trong số các quốc vương vĩ đại nhất của nước này.
*1689 – Cách mạng Vinh Quang: William III và Mary II được tuyên bố là các đồng quân chủ của Anh và Ireland.
*1913 – Đạt Lai Lạt Ma thứ 13 tuyên bố Tây Tạng độc lập từ Trung Quốc, Tây Tạng trở thành chính thể độc lập thực tế từ đó cho đến năm 1951.
*1931 – Phó vương Edward Wood chủ trì lễ khánh thanh thủ đô mới New Delhi của Ấn Độ thuộc Anh.
*1945 – Chiến tranh thế giới thứ hai: Chiến dịch Budapest kết thúc khi tàn quân Đức và Hungary đầu hàng vô điều kiện trước Hồng Quân Liên Xô.
*1984 – Konstantin Chernenko được bầu làm Tổng Bí thư của Đảng Cộng sản Liên Xô, kế nhiệm Yuri Andropov vừa qua đời.

## Ngày sinh (Việt Nam)
* 1836 – Nguyễn Phúc Miên Điều, tước phong Kiến Hòa Quận công, hoàng tử con vua Minh Mạng (m. 1891)
* 1910 – Ung Văn Khiêm, chính khách Việt Nam, bộ trưởng Bộ ngoại giao (m. 1991).

## Ngày sinh (Thế giới)
* 1766 – Thomas Malthus, nhà nhân khẩu học, kinh tế học Anh (m. 1834).
* 1805 – Johann Peter Gustav Lejeune Dirichlet, nhà toán học Đức (m. 1859).
* 1910 – William Shockley, nhà vật lý, phát minh Mỹ gốc Anh (m. 1989).
* 1960 – Pierluigi Collina, trọng tài bóng đá Ý.
* 1974 – Robbie Williams, ca sĩ Anh.
* 1994 – Memphis Depay, cầu thủ bóng đá Hà Lan, nhạc sĩ

## Ngày mất (Việt Nam)
* 2009 – Phương Thị Thanh, nữ diễn viên Việt Nam (s. 1956).
* 2015 – Nguyễn Bá Thanh trưởng Ban Nội chính Trung ương Việt Nam

## Ngày mất (Thế giới)
* 1542 – Catherine Howard, Vương hậu nước Anh (s.1524).
* 1603 – François Viète, nhà toán học Pháp (s. 1540).
* 1883 – Richard Wagner, nhà soạn nhạc Đức (s. 1813).
* 2017 – Kim Jong–nam (Kim Chính Nam), con trai cả của cố lãnh đạo Kim Jong-il (Kim Chính Nhật)

## Những ngày lễ và kỷ niệm

## Tham khảo
15 tháng 2

Ngày **15 tháng 2** là ngày thứ 46 trong lịch Gregory. Còn 319 ngày trong năm (320 ngày trong năm nhuận).

## Sự kiện
*1113 – Giáo hoàng Pascalê II ban một chiếu thư phê chuẩn việc thành lập Hiệp sĩ Cứu tế.
*1763 – Hiệp định Hubertusburg được ký kết giữa Phổ và Áo, kết thúc cuộc Chiến tranh Bảy năm.
*1796 – Giáo chúng Bạch Liên giáo ở khu vực Nghi Đô, Chi Giang khởi sự, mở đầu cuộc Khởi nghĩa Bạch Liên giáo chống triều đình Thanh.
*1942 – Chiến tranh thế giới thứ hai: Lực lượng do Anh lãnh đạo tại Singapore đầu hàng Nhật Bản, đây là "thảm họa tệ nhất" trong lịch sử quân sự Anh.
* 1961 – Thành lập Quân Giải phóng miền Nam.
*1965 – Canada bắt đầu sử dụng quốc kỳ mới với thiết kế lá phong tại trung tâm, thay thế hồng thuyền kỳ cũ.
*1976 – Hiến pháp đầu tiên sau cách mạng của Cuba được thông qua trong một cuộc trưng cầu dân ý, đề ra hệ thống chính quyền và pháp luật dựa trên mô hình của Liên Xô và Đông Âu.
*1991 – Các lãnh đạo của Ba Lan, Hungary và Tiệp Khắc ký kết Hiệp định Visegrád, thiết lập hợp tác nhằm hướng tới hệ thống thị trường tự do. 
*2013 – Sóng xung kích từ một thiên thạch phát nổ trên bầu trời Chelyabinsk của Nga khiến hơn 1000 người bị thương do kính vỡ.

## Ngày sinh
* 1564 – Galileo Galilei, nhà vật lý, nhà toán học và nhà thiên văn học người Ý (m. 1642).
* 1835 – Nguyễn Khuyến, nhà thơ Việt Nam, tam nguyên nhà Nguyễn (m. 1909).
* 1875 – Ernest Shackleton, nhà thám hiểm Ireland gốc Anh (m. 1922).
* 1907 – Nam Trân, nhà thơ Việt Nam (m. 1967).
* 1909 – Phạm Tất Đắc, nhà thơ Việt Nam (m. 1935).
* 1929 – Kauko Nieminen nhà vật lý nghiệp dư nổi tiếng với lý thuyết.
* 1937 – Trần Hồng Quân, chính khách, nhà khoa học Việt Nam (m. 2023).
* 1943 – Thích Tuệ Sỹ, học giả Phật giáo, nhà bất đồng chính kiến Việt Nam (m. 2023).
* 1972 – Phan Thị Bích Hằng, nhà ngoại cảm nổi tiếng ở Việt Nam.
*1988 – Rui Patrício, cầu thủ bóng đá người Bồ Đào Nha.
*1993 – Ravi, ca sĩ, rapper, thành viên nhóm nhạc VIXX.

## Ngày mất
* 1943 – Kim Đồng, Anh hùng lực lượng vũ trang Việt Nam (s. 1928).
* 1988 – Richard Feynman, nhà vật lý Hoa Kỳ, người nhận giải Nobel Vật lý năm 1965 (s. 1918).

## Những ngày lễ và kỷ niệm

## Tham khảo
16 tháng 2

Ngày **16 tháng 2** là ngày thứ 47 trong lịch Gregory. Còn 318 ngày trong năm (319 ngày trong năm nhuận).

## Sự kiện
* 1862 – Nội chiến Hoa Kỳ: Trận đồn Donelson kết thúc với chiến thắng của Liên bang miền Bắc.
*1923 – Nhà khảo cổ học người Anh Howard Carter phát hiện ra mộ thất và quách của Pharaon Tutankhamun.
*1945 – Chiến tranh thế giới thứ hai: Quân đội Mỹ đổ bộ lên đảo Corregidor tại Philippines và giao chiến với quân đồn trú của Nhật Bản trên đảo.
*1959 – Fidel Castro trở thành thủ tướng Cuba sau khi nhà độc tài Fulgencio Batista bị lật đổ ngày 1 tháng 1.
* 1965 – Thủ tướng Phan Huy Quát lên làm thủ tướng Việt Nam Cộng hòa
*1985 – Hezbollah, tổ chức chính trị, vũ trang của người Liban theo đạo Hồi dòng Shi'a, được thành lập.
*1998 – Một máy bay của China Airlines gặp nạn gần Sân bay quốc tế Trung Chính tại Đài Loan, khiến 196 người trên khoang và bảy người dưới đất thiệt mạng.
*2005 – Với việc được Nga phê chuẩn, Nghị định thư Kyoto bắt đầu có hiệu lực dưới sự giám sát của UNFCCC.

## Sinh
* 1620 – Friedrich Wilhelm I của Brandenburg, Tuyển hầu Brandenburg và công tước của Phổ (m. 1688).
*1700 – Nguyễn Phúc Tứ, tước phong Luân Quốc công, công tử con chúa Nguyễn Phúc Chu (m. 1753).
*1817
**Nguyễn Phúc Miên Thần, tước phong Nghi Hòa Quận công, hoàng tử con vua Minh Mạng (m. 1878).
**Trương Thị Thận, phong hiệu Tam giai Thụy tần, phi tần của vua Thiệu Trị, mẹ của vua Hiệp Hòa (m. 1889).
* 1831 – Nikolai Semyonovich Leskov, nhà báo, nhà văn Nga (m. 1895).
* 1834 – Ernst Haeckel, nhà vạn vật học, sinh học, và triết học Đức (m. 1919).
* 1838 – Ōkuma Shigenobu, thủ tướng Nhật Bản (m. 1922).
* 1853 – James Douglas Ogilby, nhà ngư học người Úc (m. 1925)
* 1893 – Mikhail Nikolayevich Tukhachevsky, nguyên soái Liên Xô (m. 1937).
* 1897 – Vệ Lập Hoàng, tướng lĩnh người Trung Quốc, tức 15 tháng 1 năm Đinh Dậu (m. 1960)
* 1916 – Dương Văn Minh, cựu tướng lĩnh Bộ binh của Quân lực Việt Nam Cộng hoà (m. 2001).
* 1921 – Hoa Quốc Phong, Thủ tướng Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (m. 2008).
* 1932 – Ahmad Tejan Kabbah, tổng thống Sierra Leone thứ 3 (m. 2014)
* 1942 – Kim Chính Nhật (Kim Jong-il), lãnh tụ Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên (m. 2011).
* 1943 – Trọng Khôi, Nghệ sĩ Nhân dân nổi tiếng trong làng sân khấu kịch và điện ảnh Việt Nam (m. 2012).
* 1956 – Rina Messinger, Hoa hậu Hoàn vũ năm 1976.
* 1975 – Aikawa Nanase, ca sĩ Nhật Bản.
* 1976 - Phạm Kim Dung, nữ doanh nhân, thạc sĩ người Việt Nam, tổng giám đốc Công ty trách nhiệm hữu hạn thương mại và quảng cáo Sen Vàng, vợ của đạo diễn Hoàng Nhật Nam
* 1979 – Eric Mun, ca sĩ, diễn viên Hàn Quốc.
* 1986 – Diego Godín, cầu thủ bóng đá Uruguay.
* 1988 – Denílson, cầu thủ bóng đá Brasil.
* 1988 – Kim Soo Hyun, nam diễn viên Hàn Quốc.

## Mất
*705 &ndash;  Võ Tắc Thiên, Hoàng đế nhà Võ Chu (Trung Quốc) (s. 624)
* 1906 &ndash; Otto Knappe von Knappstädt, tướng lĩnh quân đội Phổ (s. 1815)
* 1907 – Giosuè Carducci, nhà thơ, nhà văn Ý, người thắng giải Nobel Văn học 1906 (s. 1835).
* 1977 – Ngô Kiện Hùng, nhà vật lý Mỹ gốc Hoa (s. 1912).
* 2025 – Kim Sae-ron, diễn viên người Hàn Quốc (s. 2000).

## Những ngày lễ và kỷ niệm

## Tham khảo
14 tháng 2

Ngày **14 tháng 2** là ngày thứ 45 trong lịch Gregory. Còn 320 ngày trong năm (321 ngày trong năm nhuận).

## Sự kiện
*820 – Đường Hiến Tông bị hoạn quan Trần Hoằng Chí ám hại, đánh dấu bắt đầu thời kì suy yếu của nhà Đường.
*945 – Kinh thành Phúc châu của Mân xảy ra binh biến, Quốc vương Chu Văn Tiến và Tổng lục quân Liên Trọng Ngộ bị sát hại.
*1400 – Richard II của Anh, quốc vương nước Anh, mất vì bị bỏ đói trong tù
*1779 – Nhà thám hiểm người Anh James Cook bị người bản địa giết chết tại đảo lớn Hawaii.
*1918 – Sau cách mạng tháng Mười Nga, Liên Xô bắt đầu sử dụng lịch Gregory, bộ lịch mới do Giáo hoàng Grêgôriô XIII đưa ra vào năm 1582 và sử dụng rộng rãi ngày nay.
*1961 – Nguyên tố hóa học Lawrenci lần đầu tiên được tổng hợp tại phòng thí nghiệm phóng xạ Lawrence thuộc Đại học California tại Berkeley.
*2005 – Tên miền của YouTube được kích hoạt, YouTube hiện là trang web chia sẻ video lớn nhất thế giới.
*2011 – Cầu thủ bóng đá người Brasil Ronaldo tuyên bố từ giã sự nghiệp cầu thủ.
*2012 – Hỏa hoạn trong nhà tù Comayagua tại Honduras khiến 358 tù nhân thiệt mạng, đây là hỏa hoạn nhà tù gây tử vong cao nhất trong lịch sử.

## Sinh
* 1368 – Sigismund, hoàng đế Đế quốc La Mã Thần thánh (m. 1437).
* 1867 – Toyoda Sakichi, doanh nhân Nhật Bản, người sáng lập tập đoàn Toyota (m. 1930).
* 1922 – Phạm Ngọc Thảo, điệp viên cho Quân đội Nhân dân Việt Nam (m. 1965).
* 1926 – Trần Văn Trung, Trung tướng Quân lực Việt Nam Cộng hòa
* 1934 – Neil Davis, phóng viên Úc (m. 1985).
* 1942 – Phạm Huỳnh Tam Lang, cầu thủ bóng đá Việt Nam (m. 2014).
* 1945 – Bạch Tuyết, nghệ sĩ cải lương Việt Nam.
* 1947 – Phạm Tuân, phi công, phi hành gia Việt Nam, người Việt đầu tiên du hành vũ trụ.
* 1951 – Kevin Keegan, cầu thủ, huấn luyện viên bóng đá Anh.
* 1971 – Sakai Noriko, ca sĩ, diễn viên Nhật Bản.
* 1983 – Bacary Sagna, cầu thủ bóng đá Pháp.
* 1985 – Philippe Senderos, cầu thủ bóng đá Thụy Sĩ.
*1987 – Edinson Cavani, cầu thủ bóng đá Uruguay.
*1988 – Ángel Di María, cầu thủ bóng đá Argentina.
*1992 – Christian Eriksen, cầu thủ bóng đá người Đan Mạch.
*1996 – Lucas Hernández, cầu thủ bóng đá người Pháp.
*1997 – Jung Jae-hyun, ca sĩ người Hàn Quốc, thành viên nhóm nhạc NCT (nhóm nhạc)

## Mất
* 945 
** Liên Trọng Ngộ, tướng lĩnh nước Mân
** Chu Văn Tiến, tướng lĩnh và quân chủ nước Mân
* 1400 – Richard II của Anh, quốc vương Anh (s.1367)
* 1779 – James Cook, nhà thám hiểm Anh (s. 1728).
* 1891 – William T. Sherman, tướng Liên bang miền Bắc trong Nội chiến Hoa Kỳ (s. 1820).
* 1943 – David Hilbert, nhà toán học Đức (s. 1862).
* 1998 – Albert Nguyễn Cao, Thiếu tướng Quân lực Việt Nam Cộng hòa (s. 1925).
* 2003 – Cừu Dolly, động vật có vú đầu tiên được nhân bản vô tính (s. 1996).
* 2006 – Đồng Đức Bốn, nhà thơ Việt Nam (s. 1948).
* 2021 
** Hoàng Dũng, nghệ sĩ người Việt Nam (s. 1956).
** Nguyễn Tài Thu, giáo sư y học châm cứu người Việt Nam (s. 1931).
* 2023 – Toyoda Shoichiro, Chủ tịch tập đoàn Toyota (s. 1925)

## Những ngày lễ và kỷ niệm
* Ngày Valentine (hay còn gọi là Lễ tình nhân)
* Ngày Bismarck (thiết giáp hạm Đức) hạ thủy

## Tham khảo