Cộng hòa Artsakh

**Artsakh** ( ), tên gọi chính thức là **Cộng hòa Artsakh** hoặc **Cộng hòa Nagorno-Karabakh** ( ), là một nhà nước ly khai cũ ở Nam Kavkaz được quốc tế công nhận là một phần của Azerbaijan, tồn tại từ năm 1991 đến năm 2023. Artsakh kiểm soát hầu hết lãnh thổ của tỉnh tự trị Nagorno-Karabakh cũ và một số khu vực xung quanh, do vậy có được một đoạn biên giới với Armenia ở phía tây và Iran ở phía nam.

Khu vực Nagorno-Karabakh, chủ yếu là người Armenia sinh sống, đã bị cả Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan và Đệ Nhất Cộng hòa Armenia tuyên bố chủ quyền khi cả hai nước giành được độc lập vào năm 1918 sau sự sụp đổ của Đế chế Nga. Một cuộc chiến ngắn về khu vực này đã nổ ra vào năm 1920. Tranh chấp phần lớn đã được gác lại sau khi Liên Xô thiết lập quyền kiểm soát khu vực và thành lập Khu tự trị Nagorno-Karabakh (NKAO) trong Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan vào năm 1923; tuy nhiên, trong suốt thời kỳ Xô Viết, người Armenia ở Khu tự trị Nagorno-Karabakh đã bị phân biệt đối xử nặng nề. Chính quyền Azerbaijan thuộc Liên Xô đã tìm cách đàn áp văn hóa và bản sắc Armenia ở Nagorno-Karabakh, gây áp lực buộc người Armenia rời khỏi khu vực và khuyến khích người Azerbaijan định cư trong đó, mặc dù người Armenia vẫn là dân số đa số.

Người Armenia địa phương trong khu vực, do lo sợ bị xóa sổ về văn hóa và thể chất dưới các chính sách của chính phủ Azerbaijan, đã bắt đầu phong trào Karabakh năm 1988 ủng hộ việc thống nhất (Miatsum) với Armenia. Điều này đã vấp phải bạo lực cực đoan từ chính quyền và dân thường Azerbaijan, làm leo thang căng thẳng và lên đến đỉnh điểm là cuộc trưng cầu dân ý năm 1991, trong đó đa số ủng hộ độc lập. Xung đột bùng nổ thành chiến tranh toàn diện vào năm 1992. Artsakh đã giành chiến thắng trong cuộc chiến với sự hỗ trợ từ Armenia. Mặc dù một thỏa thuận ngừng bắn đã được ký kết vào năm 1994, tình hình đóng băng đã khiến lãnh thổ chủ yếu là người Armenia này trên thực tế độc lập, với một chính phủ tự xưng ở Stepanakert, nhưng vẫn phụ thuộc rất nhiều và hội nhập chặt chẽ với Armenia, về nhiều mặt hoạt động như một phần trên thực tế của Armenia. Mặc dù Armenia chưa bao giờ chính thức công nhận nền độc lập của khu vực, nhưng nước này đã trở thành nhà tài trợ tài chính và quân sự chính cho lãnh thổ này. Năm 2017, một cuộc trưng cầu dân ý trong khu vực đã thông qua hiến pháp mới, chuyển đổi hệ thống chính phủ từ chế độ bán tổng thống sang chế độ dân chủ tổng thống với cơ quan lập pháp đơn viện, đồng thời đổi tên quốc gia từ Cộng hòa Nagorno-Karabakh thành Cộng hòa Artsakh, mặc dù cả hai tên gọi vẫn được giữ nguyên trên danh nghĩa chính thức.

Từ năm 1994 đến năm 2020, quân đội Armenia và Azerbaijan vẫn bị chia cắt bởi một đường ranh giới tranh chấp, nơi đã xảy ra các sự cố chết người lẻ tẻ trong những năm tiếp theo. Năm 2020, một cuộc chiến mới đã diễn ra trong khu vực, với việc Azerbaijan giành chiến thắng và giành lại tất cả các quận bị chiếm đóng xung quanh và một phần đáng kể lãnh thổ mà Artsakh tuyên bố chủ quyền. Hành lang Lachin nối Artsakh với Armenia đã bị Azerbaijan phong tỏa vào tháng 12 năm 2022. Vào tháng 9 năm 2023, Azerbaijan đã phát động một cuộc tấn công quân sự khác. Chính phủ Artsakh đã đồng ý giải giáp và tham gia đàm phán với Azerbaijan, dẫn đến việc trục xuất tất cả người Armenia về mặt dân tộc khỏi khu vực. Vào ngày 28 tháng 9 năm 2023, tổng thống Artsakh đã ký một sắc lệnh giải tán tất cả các thể chế của nước cộng hòa vào ngày 1 tháng 1 năm 2024, mặc dù tổng thống sau đó đã cố gắng hủy bỏ sắc lệnh này. Đến ngày 1 tháng 10 năm 2023, gần như toàn bộ dân số của khu vực đã chạy trốn sang Armenia, đánh dấu sự kết thúc của sự hiện diện hàng nghìn năm của người Armenia ở Nagorno-Karabakh.

## Từ nguyên
Ghi chép sớm nhất về khu vực được ngày nay là Artsakh là từ các bia ký của người Urartia đề cập đến khu vực này là *Urtekhini*. Không rõ liệu khu vực này có từng bị Urartu cai trị hay không, nhưng nó nằm gần với các miền Urartia khác. Nó có thể là nơi sinh sống của các bộ lạc Caspi và/hoặc của người Scythia.

Sau nhiều thập kỷ bị người Cimmeria, người Scythia và người Medes tấn công, Urartu cuối cùng đã sụp đổ với sự trỗi dậy của Đế chế Media, và ngay sau đó, khu vực địa chính trị trước đây là Urartu đã tái xuất thành Armenia. Đến thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên, Artsakh là một phần của Armenia dưới Vương triều Orontid. Nó sẽ tiếp tục là một phần của Vương quốc Armenia dưới Vương triều Artaxiad, theo đó Armenia trở thành một trong những vương quốc lớn nhất ở Tây Á. Ở mức độ lớn nhất, Đại vương của Armenia, Tigranes II, đã xây dựng một số thành phố mang tên mình ở những vùng mà ông coi là đặc biệt quan trọng, một trong số đó là thành phố mà ông đã xây dựng ở Artsakh.

Sau các cuộc chiến tranh với người La Mã và Ba Tư, Armenia bị chia cắt giữa hai đế chế. Artsakh đã bị xóa khỏi Armenia Ba Tư và được đưa vào satrap láng giềng của Arran. Vào thời điểm này, dân số của Artsakh bao gồm người Armenia và thổ dân *Armenia hóa*, mặc dù nhiều người trong số họ vẫn được coi là các thực thể sắc tộc riêng biệt. phương ngữ tiếng Armenia được nói ở Artsakh là một trong những phương ngữ sớm nhất từng được ghi lại của tiếng Armenia, được mô tả vào khoảng thời gian này vào thế kỷ thứ 7 sau Công nguyên bởi một người đương thời tên là Stephanos Siunetzi.

Artsakh vẫn là một phần của Arran trong suốt thời kỳ cai trị của Ba Tư, trong sự sụp đổ của Iran vào tay người Hồi giáo, và sau cuộc chinh phục Armenia của người Hồi giáo. Dưới thời Ả Rập, hầu hết Nam Kavkaz và Cao nguyên Armenia, bao gồm Iberia và Arran, được hợp nhất thành một tiểu vương quốc được gọi là *[[Arminiya]]*, theo đó Artsakh sẽ tiếp tục là một phần của Arran.

Mặc dù nằm dưới sự cai trị của Ba Tư và Ả Rập, nhiều lãnh thổ Armenia, bao gồm cả Artsakh, được quản lý bởi giới quý tộc Armenia. Arran sẽ dần biến mất với tư cách là một thực thể địa chính trị, và dân số của nó sẽ bị đồng hóa bởi các nhóm dân tộc láng giềng mà họ có chung một nền văn hóa và tôn giáo. Nhiều Cơ đốc nhân từ Arran sẽ tạo thành một phần của thành phần dân tộc của người Armenia sống ở Artsakh ngày nay.

Sự phân mảnh của chính quyền Ả Rập đã tạo cơ hội cho sự hồi sinh của một nhà nước Armenia ở Cao nguyên Armenia. Một triều đại quý tộc cụ thể, Bagratid, bắt đầu thôn tính các lãnh thổ từ các quý tộc Armenia khác, vào nửa sau của thế kỷ thứ 9, đã hình thành một vương quốc Armenia mới bao gồm Artsakh.

Tuy nhiên, vương quốc mới đã không thể thống nhất được lâu, do xung đột nội bộ, nội chiến và áp lực bên ngoài, Armenia thường bị chia cắt giữa các nhà Armenia quý tộc khác, đáng chú ý nhất là các dòng tộc Mamikonia và Siunia, dòng họ sau sản sinh ra một cadet branch được gọi là Nhà Khachen, được đặt tên theo thành trì của họ ở Artsakh. Nhà Khachen cai trị Vương quốc Artsakh vào thế kỷ 11 với tư cách là một vương quốc độc lập dưới sự bảo hộ của Vương quốc Bagratid của Armenia. Dưới thời House of Khachen, khu vực được gọi là Artsakh trong lịch sử sẽ trở thành đồng nghĩa với tên "Khachen".

Theo giải thích dân gian, tên gọi này bắt nguồn từ "Ar" (Aran) và "tsakh" (rừng, vườn) (tức là những khu vườn của Aran Sisakean, nakharar đầu tiên ở đông bắc Armenia).

Tên gọi "Nagorno-Karabakh", thường được sử dụng trong tiếng Anh, bắt nguồn từ tên tiếng Nga có nghĩa là "Karabakh miền núi". Karabakh là một từ tiếng Thổ Nhĩ Kỳ/Ba Tư được cho là có nghĩa là "vườn đen". Tên tiếng Azerbaijan của khu vực này, "Dağlıq Qarabağ", có cùng nghĩa với tên tiếng Nga. Thuật ngữ "Artsakh" thiếu những ảnh hưởng phi Armenia có trong "Nagorno-Karabakh". Artsakh được khôi phục để sử dụng vào thế kỷ 19, và là thuật ngữ được người dân ưa dùng, cả trong tiếng Anh, tiếng Nga và tiếng Armenia. "Karabakh miền núi" đôi khi được sử dụng trực tiếp như một phần của tên tiếng Anh chính thức, "Cộng hòa Karabakh miền núi". Điều này phản ánh một nỗ lực nhằm tránh những liên tưởng tiêu cực được cho là gắn liền với "Nagorno-Karabakh" do chiến tranh gây ra.

## Lịch sử
### Sự tan rã của Liên Xô; Chiến tranh Nagorno-Karabakh lần thứ nhất (1988–1994)

Trong giai đoạn dẫn đến sự tan rã của Liên Xô, xung đột Nagorno-Karabakh lại bùng phát. Vào năm 1987–88, một phong trào quần chúng bắt đầu ở Nagorno-Karabakh và Armenia thuộc Liên Xô kêu gọi chính quyền Liên Xô chuyển giao khu vực này cho Armenia, viện dẫn luật tự quyết trong hiến pháp Liên Xô. Bắt đầu với cuộc tàn sát người Armenia ở thị trấn Sumgait của Azerbaijan vào tháng 2 năm 1988, xung đột ngày càng trở nên bạo lực, và những nỗ lực của Moscow nhằm giải quyết tranh chấp đã thất bại. Vào mùa hè năm 1988, các cơ quan lập pháp của Armenia thuộc Liên Xô và NKAO đã thông qua các nghị quyết tuyên bố thống nhất Nagorno-Karabakh với Armenia, nhưng đã bị chính quyền Azerbaijan và chính quyền trung ương Liên Xô bác bỏ.

Azerbaijan tuyên bố độc lập khỏi Liên Xô vào ngày 30 tháng 8 năm 1991, và Azerbaijan chính thức giành được chủ quyền sau cuộc trưng cầu dân ý vào ngày 21 tháng 9 năm 1991. Sau đó, vào ngày 27 tháng 11 năm 1991, quốc hội đã bãi bỏ quy chế tự trị của vùng Nagorno-Karabakh, khiến các nhà lãnh đạo địa phương kêu gọi một cuộc trưng cầu dân ý về độc lập khỏi Azerbaijan vào ngày 10 tháng 12 năm 1991. Kết quả cho thấy khoảng 99% người Armenia gốc ở vùng Nagorno-Karabakh bỏ phiếu ly khai. Artur Mkrtchyan được bầu làm tổng thống của vùng Nagorno-Karabakh sau cuộc bầu cử quốc hội vào ngày 28 tháng 12 năm 1991. Vào ngày 2 tháng 1 năm 1992, Tổng thống Ayaz Mutallibov của Azerbaijan đã đặt vùng Nagorno-Karabakh dưới sự kiểm soát trực tiếp của tổng thống, và Nagorno-Karabakh chính thức tuyên bố độc lập khỏi Azerbaijan vào ngày 6 tháng 1 năm 1992.

Tuyên bố này đã bị Azerbaijan mới độc lập bác bỏ, dẫn đến sự bùng nổ chiến tranh toàn diện với Armenia và Nagorno-Karabakh một bên và Azerbaijan bên kia. Chiến tranh Nagorno-Karabakh lần thứ nhất kết thúc bằng một thỏa thuận ngừng bắn vào tháng 5 năm 1994, với lực lượng Armenia kiểm soát thực tế toàn bộ lãnh thổ của Khu tự trị Nagorno-Karabakh cũ cũng như phần lớn bảy quận liền kề của Azerbaijan. Theo UNHCR, cuộc xung đột đã khiến hơn 600.000 người phải di tản trong nước ở Azerbaijan.

### Nền độc lập thực tế thời hậu chiến (1994–2020)
Cộng hòa Artsakh trở thành một quốc gia độc lập trên thực tế, mặc dù được hội nhập chặt chẽ với Armenia, trong khi lãnh thổ của nó vẫn được quốc tế công nhận là một phần của Cộng hòa Azerbaijan. Giáo sư Matt Qvortrup cho rằng thật đạo đức giả khi các nước Tây Âu đã hăng hái công nhận sự kế vị của một số quốc gia từ Nam Tư, bỏ qua luật toàn vẹn lãnh thổ, nhưng đồng thời lại không thể hiện sự quan tâm tương tự đối với cuộc trưng cầu dân ý Nagorno-Karabakh, lưu ý rằng "thực tiễn trưng cầu dân ý về độc lập dường như phục vụ lợi ích quốc gia nhiều hơn là tuân thủ các nguyên tắc pháp lý". Giao tranh gián đoạn ở khu vực này tiếp tục sau lệnh ngừng bắn năm 1994 mà không có thay đổi lãnh thổ đáng kể, trong khi các nỗ lực hòa giải quốc tế lâu dài nhằm tạo ra một tiến trình hòa bình đã được Nhóm Minsk của OSCE khởi xướng vào năm 1994.
### Chiến tranh Nagorno-Karabakh lần thứ hai (2020), Azerbaijan giành thắng lợi

Vào ngày 27 tháng 9 năm 2020, một cuộc chiến tranh nổ ra giữa Armenia và Azerbaijan về Artsakh. Giao tranh tiếp diễn cho đến tháng 11, và Azerbaijan đã chiếm lại các vùng lãnh thổ, chủ yếu ở phía nam khu vực, cũng như thị trấn chiến lược Shushi. Một thỏa thuận ngừng bắn được ký kết vào ngày 10 tháng 11 năm 2020 giữa Armenia, Azerbaijan và Nga đã tuyên bố chấm dứt cuộc giao tranh mới và quy định rằng Armenia sẽ rút khỏi các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng còn lại xung quanh Nagorno-Karabakh trong tháng tiếp theo. Thỏa thuận bao gồm các điều khoản cho phép lực lượng gìn hòa bình của Nga triển khai đến khu vực, với Tổng thống Nga Vladimir Putin tuyên bố rằng thỏa thuận ngừng bắn sẽ "tạo điều kiện cho một giải pháp lâu dài". Cuộc chiến có thể đã cướp đi sinh mạng của hàng nghìn người.
### Hậu quả của cuộc chiến năm 2020
Sau cuộc chiến năm 2020, Cộng hòa Artsakh duy trì quyền kiểm soát các khu vực của tỉnh cũ mà chưa bị chiếm trong chiến tranh. 

Năm 2021, Nga, Azerbaijan và Armenia đã tổ chức một cuộc họp ba bên về Artsakh. Đây được dự kiến ​​là cuộc họp đầu tiên trong một loạt các cuộc họp thường kỳ giữa ba nước, theo một thỏa thuận nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế và cơ sở hạ tầng trong toàn khu vực.
### Phong tỏa (2022–2023)
Vào tháng 12 năm 2022, những người Azerbaijan tự xưng là nhà hoạt động môi trường đã chặn hành lang Lachin, con đường duy nhất nối Nagorno-Karabakh với Armenia và thế giới bên ngoài. Vào ngày 23 tháng 4 năm 2023, lực lượng Azerbaijan đã thiết lập một trạm kiểm soát trên hành lang Lachin. Cuộc phong tỏa đã dẫn đến một cuộc khủng hoảng nhân đạo đối với người dân ở Artsakh; việc nhập khẩu hàng hóa thiết yếu bị chặn, cũng như các đoàn xe nhân đạo của Hội Chữ thập đỏ và lực lượng gìn hòa bình Nga, khiến 120.000 cư dân trong khu vực bị mắc kẹt. Lực lượng gìn hòa bình Nga và Ủy ban Chữ thập đỏ quốc tế đã tiến hành giao thông hạn chế để vận chuyển bệnh nhân cần chăm sóc y tế và cung cấp hàng viện trợ nhân đạo. Tuy nhiên, kể từ ngày 15 tháng 6 năm 2023, Azerbaijan đã tăng cường phong tỏa, chặn tất cả việc vận chuyển thực phẩm, nhiên liệu và thuốc men từ Hội Chữ thập đỏ và lực lượng gìn hòa bình Nga qua hành lang Lachin.
### Cuộc tấn công, di cư và giải tán của Azerbaijan năm 2023

Vào ngày 19 tháng 9, Azerbaijan phát động một cuộc tấn công quân sự vào lãnh thổ do Artsakh kiểm soát. Ngày hôm sau, chính phủ Cộng hòa Artsakh đồng ý giải giáp và lệnh ngừng bắn có hiệu lực. Các cuộc đàm phán ban đầu giữa các đại diện của cộng đồng người Armenia ở Karabakh và Chính phủ Azerbaijan đã diễn ra vào ngày 21 tháng 9 tại Yevlakh để thảo luận về an ninh, quyền lợi và "hội nhập". Các cuộc đàm phán kéo dài hai giờ đã kết thúc mà không có thỏa thuận chính thức; tuy nhiên, một tuyên bố của Phủ Tổng thống Azerbaijan cho biết chúng "mang tính xây dựng và tích cực" và các cuộc đàm phán tiếp theo sẽ tiếp tục. Vào ngày 24 tháng 9, một cuộc di tản hàng loạt dân thường người Armenia đã bắt đầu, vì lo sợ bị đàn áp và thanh lọc sắc tộc nếu họ ở lại. Vòng đàm phán thứ hai giữa các đại diện của người Armenia ở Nagorno-Karabakh và Azerbaijan đã diễn ra tại Khojaly vào ngày 25 tháng 9, nơi các vấn đề nhân đạo đã được thảo luận. Cuộc gặp thứ ba giữa hai bên đã diễn ra tại Yevlakh vào ngày 29 tháng 9. 

Vào ngày 28 tháng 9, tổng thống Artsakh Samvel Shahramanyan đã ký một sắc lệnh tuyên bố rằng tất cả các cơ quan nhà nước sẽ bị giải thể vào ngày 1 tháng 1 năm 2024, chấm dứt sự tồn tại của nước cộng hòa. Tổng thống Azerbaijan Ilham Aliyev đã đến thăm khu vực này vào ngày 15 tháng 10 và chính thức treo cờ Azerbaijan tại tòa nhà trước đây được sử dụng làm Cung điện Tổng thống Artsakh. Vào ngày 22 tháng 12 năm 2023, Shahramanyan nói rằng không có tài liệu chính thức nào quy định việc giải thể các cơ quan chính phủ và văn phòng của ông tuyên bố rằng đó là "giấy tờ trống rỗng".

## Địa lý

Cộng hòa Artsakh là một quốc gia nhiều núi, một đặc điểm đã mang lại cho nó tên gọi trước đây (từ tiếng Nga có nghĩa là "Karabakh vùng núi/cao nguyên"). Diện tích của nó là 3.170 km2 (1.224 sq mi). Hồ nước lớn nhất là Hồ chứa Sarsang, và các con sông chính là sông Tartar và Khachen. Quốc gia này nằm trên một cao nguyên dốc xuống về phía đông và đông nam, với độ cao trung bình là 1.100 m (3.600 ft) so với mực nước biển. Hầu hết các con sông trong nước đều chảy về phía Thung lũng Artsakh. 

Địa chất của Artsakh chủ yếu là một phần của Vùng trũng Kussary-Divichi – vùng trũng phía bắc của Đại Caucasus. Rãnh này chứa đầy đá trầm tích biển, molasse và nước sâu có niên đại từ Oligocene đến Đệ Tứ. 

Khí hậu ôn hòa và dễ chịu. Nhiệt độ trung bình là 11 °C (52 °F), dao động hàng năm từ 22 °C (72 °F) vào tháng 7 đến −1 °C (30 °F) vào tháng 1. Lượng mưa trung bình có thể đạt tới 710 mm (28 in) ở một số vùng, và có sương mù trong hơn 100 ngày mỗi năm. Có hơn 2.000 loại thực vật ở Artsakh, và hơn 36% diện tích quốc gia này là rừng. Thực vật trên thảo nguyên chủ yếu bao gồm thảm thực vật bán sa mạc, trong khi hệ sinh thái vùng cận núi cao và lãnh nguyên núi cao có thể được tìm thấy phía trên rừng ở vùng cao nguyên và núi.

## Chính phủ

Artsakh là một nền dân chủ tổng thống (được chuyển đổi từ chế độ bán tổng thống sau cuộc trưng cầu dân ý năm 2017). Chức vụ Thủ tướng đã bị bãi bỏ và quyền hành pháp thuộc về Tổng thống, người vừa là nguyên thủ quốc gia vừa là người đứng đầu chính phủ. Tổng thống được bầu trực tiếp với nhiệm kỳ tối đa hai nhiệm kỳ liên tiếp, mỗi nhiệm kỳ năm năm. Tổng thống cuối cùng là Samvel Shahramanyan.

Quốc hội là một cơ quan lập pháp đơn viện. Quốc hội có 33 thành viên được bầu với nhiệm kỳ 5 năm. Các cuộc bầu cử diễn ra trong một hệ thống đa đảng; vào năm 2009, tổ chức phi chính phủ Freedom House của Mỹ đã xếp hạng Cộng hòa Artsakh cao hơn các nước cộng hòa Armenia và Azerbaijan về các quyền dân sự và chính trị. Năm đảng có thành viên trong quốc hội: đảng Tổ quốc Tự do có 15 thành viên, Liên đoàn Cách mạng Armenia có 8 thành viên, Đảng Dân chủ Artsakh có 7 thành viên, Phong trào 88 có 2 thành viên và đảng Phục hưng Quốc gia có 1 thành viên. Một số ứng cử viên không thuộc đảng phái nào cũng đã tham gia bầu cử, và đạt được một số thành công; vào năm 2015, hai trong số 33 thành viên của Quốc hội đã nhậm chức mà không tranh cử dưới ngọn cờ của bất kỳ đảng phái chính trị nào đã được thành lập trong nước cộng hòa. Các cuộc bầu cử ở Artsakh không được Liên minh châu Âu, Hoa Kỳ và Tổ chức Hợp tác Hồi giáo, cũng như nhiều quốc gia khác công nhận, những nước này gọi chúng là nguồn gốc của sự gia tăng căng thẳng.

Artsakh phụ thuộc rất nhiều vào Armenia, và trên thực tế, về nhiều mặt, nó hoạt động và được quản lý như một phần của Armenia. Tuy nhiên, Armenia đã do dự trong việc chính thức công nhận Artsakh.

### Hiến pháp

Các văn kiện thành lập Cộng hòa Nagorno-Karabakh là Tuyên bố của Cộng hòa Nagorno-Karabakh và Tuyên bố Độc lập Nhà nước của Cộng hòa Nagorno-Karabakh. Trong một thời gian dài, không có hiến pháp nào được tạo ra, thay vào đó, nước cộng hòa tuyên bố luật Armenia được áp dụng trên lãnh thổ của mình thông qua một đạo luật năm 1992. Ngay cả khi các luật mới được thông qua, chúng thường là bản sao của các luật tương đương của Armenia.

Vào ngày 3 tháng 11 năm 2006, tổng thống lúc bấy giờ của Cộng hòa Nagorno-Karabakh, Arkadi Ghukasyan, đã ký một sắc lệnh để tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý về dự thảo hiến pháp Nagorno-Karabakh. Cuộc trưng cầu dân ý được tổ chức vào ngày 10 tháng 12 cùng năm và theo kết quả sơ bộ chính thức, với tỷ lệ tham gia là 87,2%, có tới 98,6% cử tri đã chấp thuận hiến pháp. Điều khoản đầu tiên của tài liệu mô tả Cộng hòa Nagorno-Karabakh, hay còn gọi là Cộng hòa Artsakh, là "một quốc gia có chủ quyền, dân chủ dựa trên công bằng xã hội và pháp quyền." Hơn 100 quan sát viên quốc tế phi chính phủ và nhà báo theo dõi cuộc thăm dò đã đánh giá tích cực, cho rằng nó được tổ chức theo tiêu chuẩn quốc tế cao.

Tuy nhiên, cuộc bỏ phiếu đã bị Liên minh châu Âu, OSCE và GUAM chỉ trích gay gắt, những tổ chức này đã bác bỏ cuộc trưng cầu dân ý, coi nó là bất hợp pháp. EU tuyên bố rằng họ "nhận thức được rằng một 'cuộc trưng cầu dân ý hiến pháp' đã diễn ra," nhưng nhấn mạnh lập trường của mình rằng chỉ có một giải pháp được đàm phán giữa Azerbaijan và người Armenia về mặt dân tộc mới có thể mang lại một giải pháp lâu dài. Tổng thư ký Hội đồng châu Âu Terry Davis khẳng định rằng cuộc thăm dò "sẽ không được công nhận... và do đó không có ý nghĩa gì." Trong một tuyên bố, chủ tịch OSCE đương nhiệm Karel De Gucht bày tỏ lo ngại rằng cuộc bỏ phiếu sẽ gây hại cho quá trình giải quyết xung đột đang diễn ra, mà theo ông, đã cho thấy "tiến bộ rõ rệt" và đang ở "giai đoạn đầy hứa hẹn".

Việc tổ chức cuộc trưng cầu dân ý cũng bị Thổ Nhĩ Kỳ chỉ trích, quốc gia này theo truyền thống ủng hộ Azerbaijan vì có chung nguồn gốc dân tộc Turkic và trong lịch sử đã có những căng thẳng nghiêm trọng với Armenia.

Một cuộc trưng cầu dân ý khác được tổ chức vào ngày 20 tháng 2 năm 2017, với 87,6% phiếu bầu ủng hộ trên 76% số người tham gia bỏ phiếu để thiết lập một hiến pháp mới. Hiến pháp này, cùng với những thay đổi khác, đã chuyển chính phủ từ mô hình bán tổng thống sang mô hình tổng thống hoàn toàn. Tên của nó đã được đổi từ "Hiến pháp Cộng hòa Nagorno Karabakh" thành "Hiến pháp Cộng hòa Artsakh", mặc dù cả hai vẫn là tên chính thức của quốc gia. Cuộc trưng cầu dân ý được coi là phản ứng đối với các cuộc đụng độ Nagorno-Karabakh năm 2016.
### Các đơn vị hành chính

Artsakh được chia thành bảy tỉnh và một thành phố hành chính đặc biệt. Theo chính quyền của nó, nó bao gồm các lãnh thổ mà Cộng hòa Nagorno-Karabakh được tuyên bố vào năm 1991: Khu tự trị Nagorno-Karabakh (NKAO) cũ, Vùng Shahumyan và tiểu khu Getashen; và những lãnh thổ tạo thành một phần của Cộng hòa Artsakh trước Chiến tranh Nagorno-Karabakh lần thứ hai. Artsakh cũng tuyên bố chủ quyền đối với Vùng Shahumyan của Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan, vốn nằm dưới sự kiểm soát của Azerbaijan kể từ Chiến tranh Nagorno-Karabakh lần thứ nhất. Mặc dù Vùng Shahumyan không phải là một phần của Khu tự trị Nagorno-Karabakh, nhưng các đại diện từ Shahumyan đã tuyên bố độc lập cùng với Khu tự trị, và tuyên bố thành lập Artsakh bao gồm vùng Shahumyan trong biên giới của nó.

Sau khi Chiến tranh Nagorno-Karabakh lần thứ hai kết thúc, một thỏa thuận đã được ký kết theo đó hầu hết các vùng lãnh thổ do Cộng hòa Artsakh kiểm soát đã được chuyển giao cho sự kiểm soát của Azerbaijan, nhưng Cộng hòa Artsakh vẫn tiếp tục yêu διεκδικηση các vùng lãnh thổ này.

Sau khi Cộng hòa Artsakh tuyên bố độc lập, chính phủ Azerbaijan đã bãi bỏ NKAO và thành lập các quận của Azerbaijan thay thế. Kết quả là, một số đơn vị hành chính của Artsakh trùng với các quận của Azerbaijan, trong khi những đơn vị khác có biên giới khác nhau.

### Cơ quan thực thi pháp luật
Việc thực thi pháp luật ở Artsakh không nhất quán, vì khu vực này là một nước cộng hòa độc lập trên thực tế và chính thức là một phần của Azerbaijan. Việc thực thi pháp luật ở Nagorno-Karabakh là trách nhiệm của Bộ Nội vụ và NSS.
#### Cảnh sát Artsakh
Sau khi Artsakh bị sáp nhập vào Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan vào ngày 4 tháng 8 năm 1923, Ủy ban Nhân dân Nội vụ của Khu tự trị Nagorno-Karabakh được thành lập. Trong những năm sau Chiến tranh Nagorno-Karabakh lần thứ nhất, Cộng hòa Artsakh đã thành lập lực lượng cảnh sát riêng của mình. Năm 2001, luật "Về Cảnh sát" của Quốc hội đã được thông qua vào ngày 30 tháng 11 năm 2006. Vào ngày 11 tháng 3 năm 2014, Ngày Cảnh sát ở Artsakh được tuyên bố là ngày 16 tháng 4. Lực lượng cảnh sát có tổ chức tương tự như Cảnh sát Armenia.
#### Cơ quan An ninh Quốc gia
Artsakh có Cơ quan An ninh Quốc gia riêng, dựa trên NSS của Armenia. Đó là một cơ quan cộng hòa xây dựng và thực hiện các chính sách của chính phủ trong lĩnh vực an ninh quốc gia. Theo sắc lệnh của Hội đồng Tối cao NKR được thông qua vào ngày 18 tháng 1 năm 2006, Cục An ninh Nhà nước NKAO được đổi tên thành Cục An ninh Quốc gia trực thuộc Hội đồng Bộ trưởng NKR. Theo lệnh của Quốc hội NKR ngày 26 tháng 11 năm 2003, các luật NKR "Về các Cơ quan An ninh Quốc gia" và "Về Dịch vụ trong các Cơ quan An ninh Quốc gia" đã được thông qua. Các hoạt động của NSS được quy định trong sắc lệnh ngày 25 tháng 9 năm 2012. NSS do Trung tướng Kamo Aghajanyan đứng đầu.
### Quân đội

Theo Hiến pháp Artsakh, quân đội nằm dưới sự chỉ huy dân sự của chính phủ. Quân đội Phòng vệ Artsakh được thành lập chính thức vào ngày 9 tháng 5 năm 1992 để phòng thủ chống lại Azerbaijan, nhưng sau đó đã bị giải tán vào ngày 21 tháng 9 năm 2023 theo các điều khoản của thỏa thuận ngừng bắn Nagorno-Karabakh sau cuộc tấn công quân sự của Azerbaijan năm 2023.

Quân đội này đã chiến đấu với quân đội Azerbaijan để đạt được thỏa thuận ngừng bắn vào ngày 12 tháng 5 năm 1994. Vào thời kỳ đỉnh cao, Quân đội Phòng vệ Artsakh bao gồm khoảng 18.000–20.000 sĩ quan và binh lính. Tuy nhiên, chỉ có khoảng 8.500 công dân Artsakh phục vụ trong quân đội; khoảng 10.000 người đến từ Armenia. Ngoài ra còn có 177–316 xe tăng, 256–324 xe chiến đấu bổ sung và 291–322 súng và súng cối. Armenia cung cấp vũ khí và các nhu yếu phẩm quân sự khác cho Artsakh. Một số tiểu đoàn của quân đội Armenia đã được triển khai trực tiếp tại khu vực Artsakh trên lãnh thổ Azerbaijan bị chiếm đóng.

Quân đội Phòng thủ Artsakh đã chiến đấu ở Shusha vào năm 1992, mở hành lang Lachin giữa Armenia và Nagorno-Karabakh (1992), và tiến hành phòng thủ mặt trận Martakert từ năm 1992 đến năm 1994.
### Quan hệ đối ngoại

Bộ Ngoại giao có trụ sở tại Stepanakert. Vì không có thành viên hay quan sát viên nào của Liên Hợp Quốc công nhận Artsakh, nên không có quan hệ đối ngoại nào của nước này mang tính chất ngoại giao chính thức. Tuy nhiên, Cộng hòa Artsakh vận hành năm Phái đoàn thường trực và một Văn phòng Thông tin Chính trị Xã hội tại Pháp. Các Phái đoàn thường trực của Artsakh đặt tại Armenia, Úc, Pháp, Đức, Nga, Hoa Kỳ và một phái đoàn dành cho các nước Trung Đông có trụ sở tại Beirut. Mục tiêu của các văn phòng này là trình bày lập trường của Cộng hòa về các vấn đề khác nhau, cung cấp thông tin và tạo điều kiện thuận lợi cho tiến trình hòa bình.

Trong bài phát biểu năm 2015, Tổng thống Armenia Serzh Sargsyan tuyên bố rằng ông coi Nagorno-Karabakh là "một phần không thể tách rời của Armenia".

Cộng hòa Artsakh không phải là thành viên hay quan sát viên của Liên Hợp Quốc hoặc bất kỳ cơ quan chuyên môn nào của tổ chức này. Tuy nhiên, nó là một thành viên của Cộng đồng vì Dân chủ và Quyền của các Quốc gia, thường được gọi là "Khối Thịnh vượng chung của các Quốc gia Không được Công nhận".

Trong khi không có quốc gia thành viên nào của Liên Hợp Quốc công nhận Artsakh, một số quốc gia không được công nhận và được công nhận một phần đã làm như vậy, bao gồm Transnistria, Abkhazia và Nam Ossetia. Nhiều chính quyền địa phương, bao gồm một số tiểu bang của Hoa Kỳ, đã đưa ra lời kêu gọi chính phủ quốc gia của họ công nhận Artsakh.
## Kinh tế

Tình hình kinh tế - xã hội của Cộng hòa Artsakh bị ảnh hưởng nặng nề bởi cuộc xung đột năm 1991-1994. Tuy nhiên, đầu tư nước ngoài bắt đầu đổ vào. Hầu hết vốn đầu tư mạo hiểm đến từ người Armenia ở Armenia, Nga, Hoa Kỳ, Pháp, Úc, Iran và Trung Đông.

Đáng chú ý, lĩnh vực viễn thông đã phát triển với việc Karabakh Telecom[170] đầu tư hàng triệu đô la vào điện thoại di động, do một công ty Lebanon dẫn đầu. Karabakh Telecom đã bị ngắt kết nối với liên lạc bên ngoài vào ngày 27 tháng 9 năm 2023, các cuộc gọi và lưu lượng truy cập internet đến khu vực Nagorno-Karabakh kể từ đó chỉ được thực hiện thông qua các nhà khai thác và nhà cung cấp viễn thông của Azerbaijan.

Khai thác đồng và vàng đã được đẩy mạnh kể từ năm 2002 với việc phát triển và đưa vào hoạt động tại mỏ Drmbon. Khoảng 27–28 nghìn tấn (trọng lượng ướt) quặng tinh được sản xuất với hàm lượng đồng trung bình là 19–21% và hàm lượng vàng là 32–34 g/t. Azerbaijan coi bất kỳ hoạt động khai thác nào ở Nagorno-Karabakh là bất hợp pháp và đã tuyên bố sẽ thuê một công ty kiểm toán quốc tế để xác định thiệt hại mà công ty quản lý quặng nhà nước của Azerbaijan phải gánh chịu. Năm 2018, chính phủ Azerbaijan tuyên bố rằng họ đang lên kế hoạch kháng cáo lên tòa án quốc tế và các cơ quan thực thi pháp luật của các quốc gia nơi các công ty khai thác liên quan được đăng ký.

Hệ thống ngân hàng được quản lý bởi Artsakhbank (một ngân hàng Armenia có trụ sở tại Yerevan thực hiện các chức năng của ngân hàng nhà nước Nagorno-Karabakh) và một số ngân hàng Armenia khác. Cộng hòa này sử dụng đồng dram Armenia.

Trồng nho và chế biến các sản phẩm nông nghiệp, đặc biệt là rượu vang (ví dụ: bảo quản rượu vang, nguyên liệu làm rượu vang, rượu cognac) là một trong những hướng phát triển kinh tế được ưu tiên.
### Du lịch
Cộng hòa này đã phát triển một ngành du lịch hướng tới Armenia và cộng đồng người Armenia ở nước ngoài. Cộng hòa này đã chứng kiến ​​sự gia tăng đáng kể lượng khách du lịch trong vài năm cuối cùng tồn tại nhờ vào nhiều điểm tham quan văn hóa của Artsakh. Trước chiến tranh năm 2020, có chín[177][cần nguồn không chính] khách sạn ở Stepanakert. Cơ quan phát triển Artsakh cho biết 4.000 khách du lịch đã đến thăm Artsakh vào năm 2005. Con số này đã tăng lên 8.000 vào năm 2010 (không bao gồm khách du lịch từ Armenia).[178] Cơ quan này đã hợp tác với Cơ quan Phát triển Du lịch Armenia (ATDA) vì Armenia là con đường duy nhất để khách du lịch (chủ yếu là người Armenia) có thể tiếp cận Artsakh. Bộ Ngoại giao Artsakh báo cáo về sự mở rộng liên tục về phạm vi địa lý của du khách.[179] Cơ sở hạ tầng du lịch được phát triển xung quanh các địa điểm như tu viện trưng bày lịch sử Armenia trong khu vực,[33] với các địa điểm Hồi giáo hiếm khi được phục dựng,[180] trong khi một số thành phố ma và khu vực gần tiền tuyến bị cấm đối với khách du lịch.[33]

Cơ quan Phát triển Du lịch Artsakh được thành lập tại Yerevan với tư cách là một tổ chức phi chính phủ thuộc Cộng hòa Armenia nhằm thúc đẩy du lịch hơn nữa ở Artsakh. Cơ quan này đã chuẩn bị cho các nhà điều hành tour du lịch, đại lý du lịch và nhà báo đưa tin về khu vực, đồng thời sắp xếp các dịch vụ khách sạn, mua sắm, ăn uống và trung tâm giải trí.

Các điểm tham quan du lịch bao gồm:

*Tu viện Gandzasar, điểm tham quan du lịch chính.
*Nhà thờ chính tòa Ghazanchetsots (Nằm dưới sự kiểm soát của Azerbaijan kể từ cuộc chiến năm 2020)
*Nhà thờ Đức Mẹ Đồng Trinh "Kanach Zham" (Nằm dưới sự kiểm soát của Azerbaijan kể từ cuộc chiến năm 2020)
*Tu viện Amaras
*Tu viện Tsitsernavank (Nằm dưới sự kiểm soát của Azerbaijan kể từ cuộc chiến năm 2020)
*Tu viện Thánh Yeghishe Arakyal
*Tu viện Dadivank
*Tu viện Gtichavank (Nằm dưới sự kiểm soát của Azerbaijan kể từ cuộc chiến năm 2020)
*Tu viện Bri Yeghtsi
*Tu viện Yerits Mankants
*Tu viện Katarovank (Nằm dưới sự kiểm soát của Azerbaijan kể từ cuộc chiến năm 2020)
Các điểm tham quan khác bao gồm:

*Pháo đài Mayraberd (thế kỷ 10-18) từng là thành trì chính chống lại các cuộc xâm lược của người Thổ Nhĩ Kỳ du mục từ thảo nguyên phía đông. Pháo đài nằm ở phía đông thủ phủ Stepanakert của vùng.
*Nhà thờ Hồi giáo Govharagha (thế kỷ 18), một nhà thờ Hồi giáo nằm ở thành phố Shusha, hiện đang thuộc quyền kiểm soát của Azerbaijan.
Đường mòn Janapar là một con đường mòn được đánh dấu, đi qua các ngọn núi, thung lũng và làng mạc của Artsakh, với các tu viện và pháo đài dọc đường. Nó không thể đi bộ được kể từ Chiến tranh Nagorno-Karabakh lần thứ hai. Con đường mòn được chia thành các chuyến đi bộ trong ngày, đưa khách du lịch đến một ngôi làng khác nhau mỗi đêm. Các con đường mòn đã tồn tại hàng thế kỷ nhưng hiện nay được đánh dấu cụ thể cho người đi bộ. Đường mòn Himnakan Janapar (đường mòn xương sống), được đánh dấu vào năm 2007, dẫn từ vùng tây bắc Shahumian đến thị trấn phía nam Hadrut, hiện đang thuộc quyền kiểm soát của Azerbaijan. Các đường mòn phụ và đường mòn nhỏ đưa du khách đến các khu vực khác của Artsakh. Các địa điểm quan trọng đi qua dọc theo tuyến đường đi bộ này bao gồm Tu viện Dadivank, tu viện Gandzasar, Shusha, Hẻm núi Karkar với những vách đá cao, Thác Zontik và tàn tích của tu viện Hunot và Gtichavank.

Một trong những con đường mòn phụ đáng chú ý là Đường mòn Vòng Gtichavank. Vòng này bắt đầu từ Làng Tugh, hiện đang nằm dưới sự kiểm soát của Azerbaijan.

Tuy nhiên, những người đi đến Artsakh mà không có sự đồng ý và cho phép trước của chính phủ Azerbaijan đã bị từ chối nhập cảnh vào Azerbaijan vì nước này coi Artsakh là lãnh thổ của họ bị quân đội Armenia chiếm đóng bất hợp pháp. ​​Chính phủ Azerbaijan cũng lưu giữ và công bố trực tuyến danh sách công dân nước ngoài đã đến thăm các khu vực bị chiếm đóng này mà không có sự chấp thuận trước. Vào cuối năm 2017, danh sách này chứa 699 tên với các chi tiết bổ sung (ngày, quốc gia, nghề nghiệp, mục đích chuyến thăm). Mục nhập sớm nhất ghi nhận một chuyến thăm Artsakh diễn ra vào một ngày không xác định nào đó trong khoảng thời gian từ năm 1993 đến năm 1996. Danh sách này bao gồm nhiều nhà báo và thành viên quốc hội của các nước ngoài.
#### Lễ hội rượu vang Artsakh

Trước cuộc chiến năm 2020, Lễ hội rượu vang Artsakh được tổ chức hàng năm tại Togh kể từ năm 2014. Lễ hội được tổ chức vào thứ Bảy thứ ba của tháng Chín hàng năm.

Lễ hội được khởi xướng bởi Cục Du lịch và Bảo vệ Di tích Lịch sử thuộc Bộ Văn hóa, Du lịch và Thanh niên của Cộng hòa Artsakh và nhằm mục đích phát triển du lịch ở Artsakh. Mục đích là để khôi phục truyền thống sản xuất rượu vang của Artsakh. Lễ hội cung cấp một nền tảng cho các nhà sản xuất rượu vang của Artsakh và Armenia, cho họ cơ hội bán sản phẩm, trao đổi kiến ​​thức, quảng bá rượu vang của họ, v.v. Chương trình của lễ hội hàng năm bao gồm giẫm nho, nếm thử ẩm thực truyền thống Artsakh, triển lãm tác phẩm nghệ thuật, triển lãm các hiện vật cổ thuộc Cung điện Melik Yegan, cũng như triển lãm và bán rượu vang địa phương, nơi người ta có thể tìm thấy các sản phẩm từ 5 vùng khác nhau của Artsakh và Armenia. Theo truyền thống, lễ hội được kèm theo các bài hát và điệu nhảy dân tộc Armenia. Lễ hội đã phát triển thành một ngày lễ quốc gia.
### Giao thông

Hệ thống giao thông đã bị hư hại do cuộc xung đột năm 1991–1994. Riêng đường cao tốc Bắc-Nam Artsakh đã góp phần lớn vào sự phát triển của hệ thống giao thông. Trước cuộc chiến năm 2020, đường cao tốc Hadrut-Stepanakert-Askeran-Martakert dài 169 km (105 mi) là huyết mạch của Artsakh, và 25 triệu đô la được quyên góp trong các chương trình gây quỹ từ thiện của Quỹ Toàn Armenia Hayastan đã được phân bổ cho việc xây dựng con đường này. Một tuyến đường mới từ thủ đô Yerevan của Armenia đến Stepanakert đã được lên kế hoạch để tránh quãng đường lái xe 8-9 giờ qua hành lang Lachin. Nó đã được khai trương vào tháng 9 năm 2017. Một con đường thứ ba đã được lên kế hoạch vào năm 2019.

Chính quyền Liên Xô đã khai trương một tuyến đường sắt ở Khu tự trị Nagorno-Karabakh vào năm 1944. Tuyến đường này nối liền thủ đô Stepanakert và Yevlax ở Azerbaijan. Nó được xây dựng theo khổ đường ray Nga là 1520mm. Do Chiến tranh Nagorno-Karabakh lần thứ nhất, tuyến đường sắt bị hư hại nặng và bị đóng cửa.

Sân bay Stepanakert, sân bay dân sự duy nhất của Cộng hòa Artsakh, nằm cách thủ đô khoảng 8 km về phía đông, đã bị đóng cửa kể từ khi chiến tranh bắt đầu vào năm 1990. Người ta kỳ vọng rằng sân bay sẽ có các chuyến bay thường xuyên chỉ đến Yerevan, Armenia, với hãng hàng không quốc doanh Artsakh Air,[195] nhưng chưa có chuyến bay nào được bắt đầu.
### Viễn thông
Karabakh Telecom (KT), công ty viễn thông duy nhất ở Artsakh, được thành lập vào ngày 1 tháng 2 năm 2002 bởi doanh nhân người Liban gốc Armenia và Chủ tịch Pierre Fattouch. Năm 2019, Fattouch bị buộc tội trốn thuế ở Lebanon và vào tháng 7 năm 2019, Viện trưởng Viện Kiểm sát Lebanon đã ra lệnh đóng cửa các mỏ đá thuộc sở hữu của Fattouch vì không có giấy phép hợp pháp. Vào ngày 10 tháng 12 năm 2020, Dự án Báo cáo Tội phạm có Tổ chức và Tham nhũng (OCCRP) đã điều tra công ty nước ngoài Crossbridge Capital, công ty quản lý hàng tỷ đô la tài sản của cổ đông, bao gồm cả tài sản của Pierre Fattouch. KT cũng được điều hành bởi Tổng Giám đốc Ralf Yerikian, một doanh nhân sinh ra ở Liban gốc Armenia. Công ty được coi là một CJSC, một công ty cổ phần kín, trong đó cổ phiếu của công ty có thể được mua hoặc bán bởi các cổ đông. Công ty đạt doanh thu 9,9 triệu USD trong quý 4 năm 2019. Từ quý 1 năm 2020 đến quý 2 năm 2021, doanh thu của mỗi quý đều đạt mức tương đương 11,1 triệu USD. Công ty chưa công khai số liệu tài chính chính xác trong giai đoạn từ năm 2020 đến năm 2021. Công ty đã đầu tư hơn 12 triệu USD vào các dự án viễn thông di động trên khắp Artsakh.

## Nhân khẩu

Vào tháng 9 năm 2023, hơn một nửa dân số người Armenia ở Artsakh đã bỏ trốn khỏi đất nước. Theo Thủ tướng Armenia Nikol Pashinyan, 100.417 người đã đến Armenia từ Artsakh. Năm 2015, dân số của đất nước là 145.000 người, trong đó 99,7% là người Armenia. Thành phần này thể hiện sự thay đổi mạnh mẽ so với cuộc điều tra dân số năm 1979 và 1989, khi dân số người Azerbaijan lần lượt là 23% và 21,5%. Tỷ lệ sinh hàng năm được ghi nhận là 2.200–2.300 mỗi năm, tăng từ gần 1.500 vào năm 1999.

Báo cáo của OSCE, được công bố vào tháng 3 năm 2011, ước tính dân số của "bảy vùng lãnh thổ bị chiếm đóng xung quanh Nagorno-Karabakh" là 14.000 người, và nêu rõ "không có sự tăng trưởng đáng kể nào về dân số kể từ năm 2005." Một báo cáo của Nhóm Khủng hoảng Quốc tế được công bố vào tháng 12 năm 2019 ghi nhận dân số của các vùng lãnh thổ này là 17.000 người, hoặc 11,48% tổng dân số: 15.000 người ở phía tây và tây nam của tỉnh cũ, và 2.000 người ở Quận Agdam.

Cho đến năm 2000, di cư ròng của đất nước ở mức âm. Trong nửa đầu năm 2007, có 1.010 ca sinh và 659 ca tử vong được báo cáo, với tỷ lệ di cư ròng là 27.

Theo nhóm tuổi: 15.700 (0–6), 25.200 (7–17), 75.800 (18–59) và 21.000 (60+)

Dân số theo tỉnh (2006):

*Stepanakert: 54.500 (2013)
*Martuni: 23.200
*Martakert: 19.000
*Askeran: 17.400 (2007)
*Hadrut: 12.300 (2009)
*Kashatagh: 9.800
*Shushi: 5.000 (2009)
*Shahumyan: 2.800

**Dân số Cộng hòa Artsakh** (2000–2008)

### Các nỗ lực tái định cư sau năm 1994
Từ năm 1989 đến năm 1994, dân số giảm đáng kể ở vùng lãnh thổ mà Artsakh nắm giữ, chỉ còn lại khoảng 40% dân số trước chiến tranh. Phần lớn nguyên nhân là do sự di dời và tử vong của cư dân Azerbaijan ở cả NKOA cũ và các vùng lãnh thổ xung quanh, khiến một số khu vực đô thị trước đây gần như trống rỗng. Cộng đồng thiểu số người Nga cũng giảm, dẫn đến dân số cuối cùng gần như 100% là người Armenia. Bắt đầu từ năm 1995, dân số bắt đầu tăng lên do sinh nở và nhập cư.

Trong khi vùng lãnh thổ chiếm được bên ngoài NKOA cũ ban đầu được coi là con bài mặc cả tiềm năng, nó dần dần được cả các quan chức và người dân nói chung coi là một phần của đất nước. Chính quyền đóng tại Stepanakert đã khởi động nhiều chương trình nhằm đưa những người Armenia định cư lâu dài đến những vùng đất bị giảm dân số, bao gồm cả các khu vực trước đây có người Azeri sinh sống, với những khu vực giáp biên giới Armenia – Lachin và Kalbajar – được ưu tiên. Lachin là tuyến đường bộ quan trọng nối liền Armenia và NKAO cũ, còn Kalbajar có nguồn nước được cả Artsakh và Armenia sử dụng.

Azerbaijan coi đây là hành vi vi phạm Điều 49 của Công ước Geneva thứ tư, mà Armenia đã tham gia vào năm 1993, theo đó "[Lực lượng chiếm đóng không được trục xuất hoặc chuyển một phần dân thường của mình vào lãnh thổ mà họ chiếm đóng]". Đảng cầm quyền của Azerbaijan cáo buộc phía Armenia thay đổi một cách giả tạo tình hình nhân khẩu học và thành phần dân tộc của khu vực bị chiếm đóng để có thể đưa ra các yêu sách trong tương lai, so sánh điều này với chiến dịch tái định cư người Armenia hải ngoại vào những năm 1950 tại các địa điểm trước đây có người Azeri sinh sống ở Armenia thuộc Liên Xô, nơi người Azeri bị trục xuất một cách cưỡng bức vào năm 1948–1950.

Năm 1979, tổng dân số người Armenia của các quận Kalbajar, Lachin, Qubadli, Zangilan, Jabrayil, Fuzuli và Agdam là khoảng 1.400 người.[215] Một phái đoàn tìm hiểu thực tế của OSCE được thành lập theo yêu cầu của Azerbaijan đã đến thăm các khu vực này vào tháng 2 năm 2005 với mục đích đánh giá quy mô của các nỗ lực định cư. Kết quả điều tra của phái đoàn cho thấy rằng tính đến năm 2005, các quận này có tổng dân số là 14.000 người, phần lớn sống trong điều kiện xã hội bấp bênh. Họ chủ yếu là người Armenia gốc bị di dời khỏi các khu vực không xung đột của Azerbaijan trong chiến tranh. Tuy nhiên, người ta lưu ý rằng hầu hết trong số họ đã định cư ở khu vực xung đột sau khi sống ở Armenia trong vài năm và một số người có hộ chiếu Armenia và thậm chí đã bỏ phiếu trong các cuộc bầu cử của Armenia. Một phần nhỏ những người định cư ban đầu đến từ các thị trấn Gyumri và Spitak ở Armenia, những người đã sống trong các khu tạm trú sau trận động đất tàn khốc năm 1988 trước khi chuyển đến Karabakh, cũng như một số ít người bản địa của Yerevan chuyển đến đó vì lý do tài chính. Một phái đoàn đánh giá thực địa đã quay lại khu vực này vào tháng 10 năm 2010, xác nhận rằng không có nhiều sự tăng trưởng về dân số hoặc thay đổi về điều kiện sống của những người định cư. Các đồng chủ tịch của Nhóm Minsk, những người đã đến thăm Nagorno-Karabakh, Kalbajar và Lachin vào năm 2014, đã báo cáo thấy những dấu hiệu cải thiện về cơ sở hạ tầng nhưng không thể quan sát thấy bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy quy mô dân số đã thay đổi trong những năm gần đây.

Đến tháng 6 năm 2015, ước tính có 17.000 trong số 80.000 người Armenia từng sinh sống ở Syria đã chạy trốn khỏi cuộc nội chiến và tìm nơi trú ẩn ở Armenia.[219] David Babayan, người phát ngôn của lãnh đạo Artsakh Bako Sahakyan, xác nhận rằng một số người tị nạn đó đã được tái định cư ở Artsakh. Tạp chí The Economist đưa ra con số 30 gia đình được tái định cư tính đến tháng 6 năm 2017. Vào tháng 12 năm 2014, truyền thông Armenia dẫn lời chính quyền địa phương cho biết hàng chục gia đình người Armenia gốc Syria đã được tái định cư tại khu vực tranh chấp, đặc biệt là ở thành phố Lachin và làng Xanlıq ở Qubadli. Bộ trưởng Ngoại giao Azerbaijan Elmar Mammadyarov bày tỏ lo ngại về những nỗ lực của Armenia nhằm thay đổi tình hình nhân khẩu học trong khu vực và thông báo ý định sẽ nêu vấn đề này với Nhóm Minsk.

Vào tháng 2 năm 2019, giám đốc Cơ quan An ninh Quốc gia Armenia Artur Vanetsyan đã đến thăm Nagorno-Karabakh trong bối cảnh dư luận lo ngại về việc chính phủ của Nikol Pashinyan bị cáo buộc sẵn sàng nhượng lại một số vùng lãnh thổ do Armenia kiểm soát như một phần của thỏa thuận hòa bình. Vanetsyan chỉ ra rằng việc định cư người Armenia và đầu tư vào các dự án cơ sở hạ tầng dọc biên giới Iran, tại các khu vực trước đây có người Azeri sinh sống bên ngoài tỉnh tự trị cũ, là "một thông điệp rõ ràng" gửi tới cộng đồng quốc tế rằng sẽ không có sự nhượng bộ lãnh thổ nào. Ông đề cập đến những nỗ lực định cư đang diễn ra như một phương pháp "đảm bảo an ninh". Bộ Ngoại giao Azerbaijan đã phản ứng bằng cách coi tuyên bố của Vanetsyan là "một nỗ lực nhằm phá hoại các cuộc đàm phán hòa bình và thách thức công việc của các nhà trung gian" và tuyên bố sẽ đưa vấn đề này ra Liên Hợp Quốc và OSCE.

Thỏa thuận ngừng bắn kết thúc cuộc chiến năm 2020 quy định rằng các vùng lãnh thổ này sẽ được chuyển giao cho sự kiểm soát của Azerbaijan. Người dân định cư Armenia ở những khu vực này đã di tản trước khi lực lượng Azerbaijan đến.
### Thành phần dân tộc
**Các nhóm dân tộc của Khu tự trị Nagorno-Karabakh (1926–1989) và Cộng hòa Artsakh (2015) theo dữ liệu điều tra dân số.**

### Ngôn ngữ
Tiếng Armenia đóng vai trò là ngôn ngữ nhà nước duy nhất và là ngôn ngữ chính thức tại Cộng hòa Artsakh, và là ngôn ngữ mẹ đẻ của hơn 99% dân số. Dưới sự cai trị của Liên Xô, dân số người Armenia ở Nagorno-Karabakh trở nên thành thạo tiếng Nga hơn cả người Azerbaijan trong khu vực và người Armenia ở Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Armenia. Rất ít người Armenia học tiếng Azerbaijan, và ngôn ngữ này đã bị loại bỏ một cách tích cực sau Chiến tranh Nagorno-Karabakh. Mặc dù tiếng Nga vẫn được sử dụng ở một số nơi sau thời điểm này và được coi trọng như một ngôn ngữ thứ hai, nhưng nó không được sử dụng rộng rãi ở trình độ bản ngữ.

Tiếng Nga được sử dụng rộng rãi ở Artsakh, với những nỗ lực đã được thực hiện từ cuối năm 2020 tại quốc hội ở Stepanakert để thiết lập nó như một ngôn ngữ chính thức bổ sung; Lý do chính thức cho việc này là tiếng Nga đã là ngôn ngữ thứ hai của nhiều cư dân và nó sẽ tạo ra "điều kiện để tăng cường hợp tác trong mọi lĩnh vực, [cũng như góp phần] vào sự phát triển của các mối quan hệ trong khuôn khổ pháp luật." Quốc hội Artsakh đã thông qua dự luật trao quy chế chính thức của Nga vào ngày 25 tháng 3 năm 2021, với 27 phiếu thuận, 0 phiếu chống và 2 phiếu trắng.
### Tôn giáo

Phần lớn dân số Armenia ở Artsakh là Kitô hữu và là tín đồ của Giáo hội Tông đồ Armenia, một Giáo hội Chính thống phương Đông. Một số giáo phái Chính thống Đông phương và Tin Lành cũng tồn tại.

#### Các tu viện và nhà thờ Armenia
*Tu viện Amaras (thế kỷ thứ 4), nằm gần các làng Sos và Machkalashen ở tỉnh Martuni. Theo các nhà biên niên sử thời trung cổ Faustus Byuzand và Movses Kaghankatvatsi, Thánh Gregory Người soi sáng, vị thánh bảo trợ và nhà truyền giáo của Armenia, đã thành lập Tu viện Amaras vào đầu thế kỷ thứ tư. Vào đầu thế kỷ thứ năm, Mesrop Mashtots, người phát minh ra bảng chữ cái Armenia, đã thành lập tại Amaras trường học đầu tiên sử dụng chữ viết của ông.
*Tu viện Yeghishe Arakyal (thế kỷ 5–13) tưởng niệm Thánh Yeghishe, nhà truyền giáo nổi tiếng của vùng đất phía đông Armenia. Nhà thờ này là nơi chôn cất Vua Vachagan II the Pious của thế kỷ thứ 5, vị vua nổi tiếng nhất của dòng họ Arranshahik thuộc các vị vua Đông Armenia. Tu viện nằm ở tỉnh Martakert.
*Tu viện Bri Yeghtsi (thế kỷ 13) nổi bật với các khachkar được gắn trên đá, những bia đá tưởng niệm độc đáo của Armenia với các cây thánh giá được khắc. Tu viện nằm gần làng Hatsi ở tỉnh Martuni.
*Tu viện Gandzasar (thế kỷ 13), ("Գանձասար" trong tiếng Armenia) là một tu viện lịch sử ở Artsakh. Chính phủ Artsakh đặt mục tiêu đưa Tu viện Gandzasar vào danh sách Di sản Thế giới của UNESCO.
*Tu viện Yerits Mankants (có nghĩa là "ba đứa trẻ" trong tiếng Armenia; thế kỷ 17) nổi tiếng là nơi đặt trụ sở của giáo sĩ đối thủ của Tòa thánh Gandzasar ở Artsakh. Tu viện nằm ở tỉnh Martakert. Nhà thờ Thánh Gioan Tẩy giả, nằm ở thị trấn Martakert, được xây dựng năm 1883.
*Nhà thờ Thánh Nerses Đại đế, nằm ở thị trấn Martuni, được thánh hiến năm 2004. Nhà thờ này được dành riêng cho vị Giáo chủ Armenia nổi tiếng, Thánh Narses Đại đế.
*Nhà thờ Đức Mẹ Đồng Trinh ở thành phố Stepanakert, được thánh hiến năm 2019.
*Tu viện Katarovank được thành lập vào thế kỷ thứ tư, và nằm gần làng Hin Tagher thuộc tỉnh Hadrut. Nhà nguyện hiện nay là một công trình kiến ​​trúc thế kỷ 17. Có những bia đá khắc chữ Armenia (khachkar) gần nhà nguyện. Tu viện mang đến một tầm nhìn toàn cảnh độc đáo ra sông Araxes.
*Tu viện Tsitsernavank (thế kỷ thứ 4) là ví dụ được bảo tồn tốt nhất về một vương cung thánh đường Armenia với ba gian. Tu viện nằm ở làng Tsitsernavank thuộc tỉnh Kashatagh. 
*Tu viện Dadivank (tiếng Armenia: Դադիվանք), còn được gọi là Khutavank (tiếng Armenia: Խութավանք – Tu viện trên đồi), được xây dựng từ thế kỷ 9 đến thế kỷ 13. Đây là một trong những tu viện có ý nghĩa kiến ​​trúc và văn hóa quan trọng nhất ở Artsakh. Mặt tiền phía tây của Nhà thờ Tưởng niệm Dadivank mang một trong những văn bản khắc đá (lapidary) Armenia rộng lớn nhất, và có một trong những bộ sưu tập tranh tường Armenia thời trung cổ lớn nhất. Dadivank được đặt tên theo Thánh Dadi, một môn đệ của Tông đồ Thaddeus, người đã rao giảng Phúc Âm ở Artsakh vào thế kỷ thứ nhất. Ngôi mộ của Thánh Dadi sau đó được các nhà khảo cổ học phát hiện vào năm 2007. Tu viện nằm ở tỉnh Shahumyan và được đặt dưới sự bảo vệ của lực lượng gìn giữ hòa bình Nga.
*Tu viện Gtichavank (thế kỷ 13) có những đặc điểm thiết kế giống với phong cách kiến ​​trúc của thủ đô Ani của Armenia thời trung cổ. Tu viện nằm ở tỉnh Hadrut.
*Nhà thờ Ghazanchetsots, được xây dựng 1868–1888 (Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց Եկեղեցի – "Surb Amenap'rkich Ghazanchets'ots' Yekeghets'i" ở Armenian), còn được gọi là Nhà thờ Chúa Cứu thế và Nhà thờ Shushi, là một nhà thờ Armenia nằm ở Shusha. Đây là nhà thờ chính và trụ sở của "Giáo phận Artsakh" của Giáo hội Tông đồ Armenia.
*Ngay phía trên nhà thờ chính tòa ở Shusha là nhà thờ Kanach Zham (có nghĩa là 'Nhà thờ Xanh' trong tiếng Armenia), được xây dựng vào năm 1847.
### Giáo dục

Giáo dục ở Artsakh là bắt buộc và miễn phí cho đến 18 tuổi. Hệ thống giáo dục được thừa hưởng từ hệ thống cũ của Liên Xô. Hệ thống trường học của Artsakh bị thiệt hại nặng nề do cuộc xung đột năm 1991–1994. Nhưng chính phủ Cộng hòa Artsakh, với sự hỗ trợ đáng kể từ Cộng hòa Armenia và các khoản quyên góp từ cộng đồng người Armenia ở nước ngoài, đã xây dựng lại nhiều trường học. Trước cuộc chiến năm 2020, Artsakh có khoảng 250 trường học với nhiều quy mô khác nhau, trong đó hơn 200 trường nằm ở các vùng. Dân số học sinh ước tính hơn 20.000 người, với gần một nửa tập trung ở thủ đô Stepanakert.

Đại học Quốc gia Artsakh được thành lập nhờ nỗ lực chung của chính phủ Artsakh và Armenia, với khuôn viên chính đặt tại Stepanakert. Lễ khai giảng trường đại học diễn ra vào ngày 10 tháng 5 năm 1992. Đại học Quản lý Yerevan cũng đã mở một chi nhánh tại Stepanakert. 

#### Các trường đại học
Đây là danh sách các trường đại học tại Cộng hòa Artsakh, một quốc gia ly khai trước đây ở vùng Caucasus.

##### Các trường đại học nhà nước
Đại học Nhà nước Artsakh (Stepanakert)
Chi nhánh Stepanakert của Đại học Nông nghiệp Quốc gia Armenia (Stepanakert)
##### Các trường đại học thương mại
*Đại học Grigor Narekatsi (Stepanakert)
*Đại học Mesrop Mashtots (Stepanakert)
*Học viện Nghệ thuật Ứng dụng Hagop Gyurjyan (Shushi)
*Các trường cao đẳng
*Cao đẳng Nông nghiệp Stepanakert (Stepanakert)
*Cao đẳng Biên đạo múa Stepanakert (Stepanakert)
*Cao đẳng Y khoa Stepanakert mang tên T. Kamalian (Stepanakert)
*Cao đẳng Âm nhạc Stepanakert mang tên Sayat-Nova (Stepanakert)
*Cao đẳng Nghệ thuật Tự do Shushi mang tên Arsen Khachatryan (Shushi)
##### Các học viện quân sự
*Học viện Quân sự Suvorov và Madatov (Stepanakert)
*Học viện Quân sự Kristapor Ivanyan (Stepanakert)

## Văn hóa
### Tượng đài
"Chúng ta là những ngọn núi của chúng ta" (tiếng Armenia: Մենք ենք մեր սարերը) của Sargis Baghdasaryan là một tượng đài nằm ở Stepanakert. Tác phẩm điêu khắc này được coi là biểu tượng của Cộng hòa Artsakh. Đó là một tượng đài lớn bằng đá núi lửa hình một người đàn ông và một người phụ nữ Armenia già được chạm khắc từ đá, đại diện cho người dân miền núi Artsakh. Nó cũng được biết đến với tên gọi Tatik yev Papik (Տատիկ և Պապիկ, "Bà và Ông") trong tiếng Armenia. Tác phẩm điêu khắc này được thể hiện nổi bật trên quốc huy của Artsakh. Artsakh thường được miêu tả như một "lá chắn" cho dân tộc Armenia, bảo vệ họ khỏi chủ nghĩa Đại Thổ Nhĩ Kỳ. Khi thuyết giảng cho các chiến binh của mình trong Chiến tranh Nagorno Karabakh lần thứ nhất, Monte Melkonian thường nói "Nếu chúng ta mất vùng đất này, chúng ta sẽ lật sang trang cuối cùng của lịch sử Armenia."
### Bảo tàng

Bảo tàng Quốc gia Artsakh là bảo tàng lịch sử của Cộng hòa Artsakh. Tọa lạc tại số 4 đường Sasunstsi David, ở Stepanakert, bảo tàng trưng bày nhiều hiện vật cổ và bản thảo Cơ đốc giáo. Ngoài ra còn có các hiện vật gần đây hơn, có niên đại từ thế kỷ 19 đến Thế chiến II và từ các sự kiện của Chiến tranh giành độc lập Karabakh.
### Ấn phẩm
*Azat Artsakh* (tiếng Armenia: Ազատ Արձախ, nghĩa đen là 'Artsakh Tự do') là tờ báo chính thức của Cộng hòa Artsakh. Tờ báo này được in hàng ngày và được phát hành bằng tiếng Armenia, tiếng Anh và tiếng Nga. Các chủ đề điển hình bao gồm xung đột Nagorno-Karabakh, nạn diệt chủng Armenia và các vấn đề khác liên quan đến Armenia. Ngoài Azat Artsakh, nhiều phương tiện truyền thông in ấn được xuất bản bằng nhiều ngôn ngữ, thường cung cấp các phần tiếng Nga và tiếng Anh bên cạnh phần chính bằng tiếng Armenia.
### Thể thao

Thể thao tại Cộng hòa Artsakh được tổ chức bởi Bộ Văn hóa và Thanh niên Artsakh. Do Artsakh không được công nhận, các đội thể thao từ nước này không thể tham gia hầu hết các giải đấu quốc tế.

Bóng đá là môn thể thao phổ biến nhất ở Artsakh. Stepanakert có một sân vận động bóng đá được xây dựng tốt. Vào giữa những năm 1990, các đội bóng đá từ Artsakh bắt đầu tham gia một số giải đấu trong nước ở Armenia. Câu lạc bộ bóng đá Lernayin Artsakh đại diện cho thành phố Stepanakert. Tại Artsakh, các câu lạc bộ bóng đá trong nước thi đấu tại Giải bóng đá Artsakh. Giải bóng đá Artsakh được thành lập vào năm 2009. Đội tuyển bóng đá quốc gia Artsakh được thành lập vào năm 2012 và đã chơi trận đấu chính thức đầu tiên với đội tuyển bóng đá quốc gia Abkhazia tại Sokhumi, trận đấu kết thúc với tỷ số hòa 1-1. Trận lượt về giữa hai đội không được công nhận đã diễn ra tại Sân vận động Stepanakert vào ngày 21 tháng 10 năm 2012, khi đội Artsakh đánh bại đội Abkhazia với tỷ số 3–0.

Ngoài ra còn có sự quan tâm đến các môn thể thao khác, bao gồm bóng rổ và bóng chuyền.[cần dẫn nguồn] Môn đua thuyền buồm được luyện tập tại thị trấn Martakert.[cần dẫn nguồn] Các đội thể thao và vận động viên Artsakh cũng tham gia Đại hội Thể thao Toàn Armenia được tổ chức tại Armenia.
### Ngày lễ
Sau đây là danh sách các ngày lễ công cộng ở Cộng hòa Artsakh:

## Ghi chú


## Tham khảo

## Liên kết ngoài