Kinh tế

**Kinh tế** (Tiếng Anh: *economy*) là một lĩnh vực sản xuất, phân phối và thương mại, cũng như tiêu dùng hàng hóa và dịch vụ. Tổng thể, nó được định nghĩa là một lĩnh vực xã hội tập trung vào các hoạt động, tranh luận và các biểu hiện vật chất gắn liền với việc sản xuất, sử dụng và quản lý các nguồn tài nguyên khan hiếm. Một nền kinh tế là một tập hợp các quá trình liên quan đến văn hóa, giá trị, giáo dục, phát triển công nghệ, lịch sử, tổ chức xã hội, cấu trúc chính trị, hệ thống luật pháp và tài nguyên thiên nhiên làm các yếu tố chính. Những yếu tố này cung cấp bối cảnh, nội dung và thiết lập các điều kiện và thông số mà một nền kinh tế vận hành. Nói cách khác, lĩnh vực kinh tế là một lĩnh vực xã hội bao gồm các hoạt động và giao dịch của con người có liên quan với nhau mà không đứng riêng lẻ.

Các tác nhân kinh tế có thể là cá nhân, doanh nghiệp, tổ chức hoặc chính phủ. Các giao dịch kinh tế xảy ra khi hai nhóm hoặc các bên đồng ý với nhau về giá trị hoặc giá cả của hàng hóa hoặc dịch vụ được giao dịch, thường được biểu thị bằng một loại tiền tệ nhất định. Tuy nhiên, các giao dịch tiền tệ chỉ chiếm một phần nhỏ trong lĩnh vực kinh tế.

Hoạt động kinh tế được thúc đẩy bởi sản xuất sử dụng tài nguyên thiên nhiên, lao động và vốn. Nó đã thay đổi theo thời gian do công nghệ, sự đổi mới (sản phẩm, dịch vụ, quy trình mới, mở rộng thị trường, đa dạng hóa thị trường, thị trường ngách, tăng chức năng doanh thu) chẳng hạn như sản xuất tài sản trí tuệ và thay đổi trong quan hệ lao động (đáng chú ý nhất là lao động trẻ em được thay thế ở một số nơi trên thế giới với khả năng tiếp cận giáo dục phổ thông).

## Từ nguyên
Từ *kinh tế* (economy) trong tiếng Anh có nguồn gốc từ  của tiếng Pháp trung đại, bản thân từ này có nguồn gốc từ  của tiếng Latinh Trung Cổ. Từ Latinh lại có nguồn gốc từ *oikonomia* hoặc *oikonomos* của tiếng Hy Lạp cổ đại. Phần đầu tiên của từ *oikos* có nghĩa là "ngôi nhà", và phần thứ hai *nemein* có nghĩa là "quản lý".

Nghĩa hiện tại được sử dụng thường xuyên nhất, mang nghĩa là "hệ thống kinh tế của một quốc gia hoặc một khu vực", dường như chưa được sử dụng phổ biến cho đến những năm 1650.

## Lịch sử

### Nguồn gốc đầu tiên

Miễn là ai đó đã tạo ra, cung cấp và phân phối hàng hóa hoặc dịch vụ, thì đã có một nền kinh tế nào đó tồn tại; các nền kinh tế phát triển lớn hơn khi xã hội phát triển và trở nên phức tạp hơn. Người Sumer đã phát triển một nền kinh tế quy mô lớn dựa trên "tiền tệ hàng hóa", trong khi người Babylon và các thành bang lân cận của họ sau đó đã phát triển hệ thống kinh tế học sớm nhất như chúng ta nghĩ, về các quy tắc/luật về nợ, hợp đồng pháp lý và các quy tắc luật liên quan đến thực tiễn kinh doanh, và tài sản tư nhân.

Nền kinh tế cổ đại chủ yếu dựa vào canh tác nông nghiệp tự cung tự cấp. Đồng tiền Shekel là loại đầu tiên dùng để chỉ một đơn vị trọng lượng và tiền tệ, được sử dụng bởi người Semitic. Cách sử dụng đầu tiên của thuật ngữ này bắt nguồn từ vùng Lưỡng Hà vào khoảng năm 3000 trước Công nguyên và dùng để chỉ một khối lượng cụ thể đại mạch có liên quan đến các giá trị khác trong một hệ mét như bạc, đồng, đồng, v.v. Đại mạch/shekel ban đầu vừa là đơn vị tiền tệ vừa là đơn vị trọng lượng, cũng giống như bảng Anh (British Pound) ban đầu là đơn vị biểu thị khối lượng một pound bạc.

Đối với hầu hết mọi người, việc trao đổi hàng hóa diễn ra thông qua các mối quan hệ xã hội. Cũng có những người buôn bán trao đổi ở chợ. Ở Hy Lạp cổ đại, nơi bắt nguồn từ "kinh tế" trong tiếng Anh ngày nay, nhiều người là nô lệ của những người chủ tự do. Các cuộc thảo luận về kinh tế được thúc đẩy bởi sự khan hiếm.

### Thời Trung Cổ
Vào thời Trung Cổ, cái gọi là nền kinh tế ngày nay không còn quá xa so với mức tự cung tự cấp. Hầu hết trao đổi diễn ra trong các nhóm xã hội. Trên hết, những người chinh phục thế giới vĩ đại đã nêu ra cái mà ngày nay chúng ta gọi là đầu tư mạo hiểm (từ *ventura*, ital.; *rủi ro*) để tài trợ tài chính cho việc xâm lược của họ. Vốn được hoàn lại bằng hàng hóa mà họ mang đến Tân Thế giới. Khám phá của Marco Polo (1254–1324), Christopher Columbus (1451–1506) và Vasco da Gama (1469–1524) đã hình thành nên nền kinh tế toàn cầu đầu tiên. Các doanh nghiệp đầu tiên là các cơ sở kinh doanh. Năm 1513, sàn giao dịch chứng khoán đầu tiên được thành lập ở Antwerp, Bỉ. Nền kinh tế vào thời điểm đó chủ yếu mang ý nghĩa là thương mại.

Các cuộc xâm chiếm châu Âu trở thành lãnh thổ của các quốc gia châu Âu, cái gọi là thuộc địa. Các quốc gia đang đi lên như Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Pháp, Anh và Hà Lan đã cố gắng kiểm soát thương mại thông qua thuế hải quan và (từ mercator, *latinh*: thương gia) là cách tiếp cận đầu tiên để trung gian giữa của cải tư nhân và lợi ích công cộng. Việc thế tục hóa ở châu Âu cho phép các nước sử dụng tài sản khổng lồ của giáo hội để phát triển các thị trấn. Ảnh hưởng của giới quý tộc giảm dần. Những Bộ trưởng Ngoại giao đầu tiên về kinh tế đã bắt đầu công việc của họ. Các chủ ngân hàng như Amschel Mayer Rothschild (1773–1855) bắt đầu tài trợ cho các dự án quốc gia như chiến tranh và cơ sở hạ tầng. Kinh tế từ đó có nghĩa là kinh tế quốc dân như một chủ đề cho các hoạt động kinh tế của các công dântrong một nhà nước.

### Cách mạng công nghiệp
Nhà kinh tế học đầu tiên theo nghĩa hiện đại thực sự của từ này là một người Scotland Adam Smith (1723–1790), ông đã được truyền cảm hứng một phần từ những ý tưởng về dân lý học, một phản ứng với chủ nghĩa trọng thương và sau này cũng là một sinh viên kinh tế, Adam Mari. Ông định nghĩa các yếu tố của nền kinh tế quốc dân: sản phẩm được chào bán ở mức giá tự nhiên do sử dụng cạnh tranh - cung và cầu - và phân công lao động. Ông khẳng định rằng động lực cơ bản của thương mại tự do là tư lợi của con người. Cái gọi là giả thuyết tư lợi đã trở thành cơ sở nhân học cho kinh tế học. Thomas Malthus (1766–1834) đã chuyển ý tưởng về cung và cầu sang vấn đề dân số quá đông.

Cách mạng Công nghiệp là một giai đoạn từ thế kỷ 18 đến thế kỷ 19, thời gian mà những thay đổi lớn trong nông nghiệp, sản xuất, khai thác mỏ và vận tải có ảnh hưởng sâu sắc đến các điều kiện kinh tế xã hội và văn hóa bắt đầu ở Vương quốc Anh, sau đó lan rộng khắp Châu Âu, Bắc Mỹ, và cuối cùng là toàn thế giới. Sự khởi đầu của Cách mạng Công nghiệp đã đánh dấu một bước ngoặt lớn trong lịch sử loài người; hầu hết mọi khía cạnh của cuộc sống hàng ngày cuối cùng đều bị ảnh hưởng theo một cách nào đó. Ở châu Âu, chủ nghĩa tư bản tự nhiên bắt đầu thay thế hệ thống chủ nghĩa trọng thương (ngày nay: chủ nghĩa bảo hộ mậu dịch) và dẫn đến tăng trưởng kinh tế. Thời kỳ mà ngày nay gọi là cách mạng công nghiệp bởi vì hệ thống sản xuất, sản xuất và phân công lao động cho phép sản xuất hàng loạt hàng hóa.

### Thế kỷ 20
Khái niệm đương đại về "nền kinh tế" không được biết đến rộng rãi cho đến khi cuộc Đại suy thoái ở Mỹ vào những năm 1930.

Sau sự hỗn loạn của hai Thế chiến và cuộc Đại suy thoái kinh hoàng, các nhà hoạch định chính sách đã tìm kiếm những cách thức mới để kiểm soát diễn biến của nền kinh tế. Điều này đã được khám phá và thảo luận bởi Friedrich August von Hayek (1899–1992) và Milton Friedman (1912–2006), những người đã mong đợi một nền thương mại tự do toàn cầu và được cho là cha đẻ của cái gọi là chủ nghĩa tự do mới. Tuy nhiên, quan điểm phổ biến là của John Maynard Keynes (1883–1946), người đã lập luận để nhà nước kiểm soát thị trường mạnh mẽ hơn. Lý thuyết cho rằng nhà nước có thể làm giảm bớt các vấn đề kinh tế và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thông qua việc nhà nước thao túng tổng cầu được gọi là Chủ nghĩa Keynes để tôn vinh ông. Vào cuối những năm 1950, sự tăng trưởng kinh tế ở Mỹ và Châu Âu - thường được gọi là Wirtschaftswunder (tiếng Đức: *phép màu kinh tế*) - đã tạo ra một hình thức kinh tế mới: nền kinh tế tiêu dùng hàng loạt. Năm 1958, John Kenneth Galbraith (1908–2006) là người đầu tiên nói về một xã hội giàu có trong cuốn sách *[[Xã hội giàu có|The Affluent Society]]* của ông. Ở hầu hết các quốc gia, hệ thống kinh tế được gọi là nền kinh tế thị trường xã hội.

### Thế kỷ 21

Với Cách mạng năm 1989 và sự chuyển đổi của các nước thuộc Khối phương Đông sang chính phủ dân chủ và nền kinh tế thị trường, ý tưởng về xã hội hậu công nghiệp được coi trọng vì vai trò của nó là cùng nhau đánh dấu ý nghĩa mà ngành dịch vụ nhận được thay vì công nghiệp hóa. Một số cho rằng việc sử dụng thuật ngữ này lần đầu tiên là trong cuốn sách năm 1973 của Daniel Bell, *The Coming of Post-Industrial Society*, trong khi những người khác gán nó cho cuốn sách của nhà triết học xã hội Ivan Illich, *[[:en:Tools for Conviviality|Tools for Conviviality]]*. Thuật ngữ này cũng được áp dụng trong triết học để chỉ sự lụi tàn của chủ nghĩa hậu hiện đại vào cuối những năm 90 và đặc biệt là vào đầu thế kỷ 21.

Với sự phổ biến của Internet như một phương tiện truyền thông và thông tin đại chúng, đặc biệt là sau năm 2000–2001, ý tưởng cho Internet và nền kinh tế thông tin được đưa ra vì tầm quan trọng ngày càng tăng của thương mại điện tử và các doanh nghiệp điện tử, cũng là thuật ngữ chỉ một xã hội thông tin toàn cầu, khi sự hiểu biết về một kiểu xã hội "tất cả được kết nối với nhau" mới được tạo ra. Vào cuối những năm 2000, loại hình kinh tế mới và sự mở rộng kinh tế của các nước như Trung Quốc, Brazil và Ấn Độ gây chú ý và quan tâm khác với các nền kinh tế kiểu phương Tây và các mô hình kinh tế thường thống trị.

## Các yếu tố

### Các loại
Nền kinh tế thị trường là một loại nền kinh tế mà hàng hóa và dịch vụ được sản xuất và trao đổi theo quy luật cung và cầu giữa các bên tham gia (các tác nhân kinh tế) bằng cách hàng đổi hàng hoặc phương tiện trao đổi với giá trị ghi nợ hoặc ghi nợ được chấp nhận trong mạng lưới, chẳng hạn như một đơn vị tiền tệ. Nền kinh tế kế hoạch là nền kinh tế mà các tác nhân chính trị trực tiếp kiểm soát những gì được sản xuất và cách thức nó được bán và phân phối. Một nền kinh tế xanh là nền kinh tế carbon thấp và có hiệu quả về tài nguyên. Trong nền kinh tế xanh, tăng trưởng thu nhập và việc làm được thúc đẩy bởi các khoản đầu tư công và tư nhằm giảm phát thải carbon và ô nhiễm, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và tài nguyên, đồng thời ngăn ngừa mất đa dạng sinh học và các dịch vụ hệ sinh thái. Nền kinh tế hợp đồng là một loại khác, trong đó các công việc ngắn hạn được giao hoặc lựa chọn theo yêu cầu. Nền kinh tế toàn cầu đề cập đến hệ thống kinh tế của nhân loại hoặc các loại kinh tế tổng thể.  Nền kinh tế phi chính thức là loại không bị đánh thuế cũng như không bị giám sát bởi bất kỳ hình thức chính phủ nào.

### Các lĩnh vực
Nền kinh tế có thể được coi là đã phát triển qua các giai đoạn hoặc mức độ ưu tiên sau:

* Nền kinh tế cổ đại chủ yếu dựa vào cơ chế canh tác nông nghiệp tự cung tự cấp.
* Giai đoạn cách mạng công nghiệp làm giảm bớt vai trò của canh tác nông nghiệp tự cung tự cấp, và dần dần chuyển đổi sang các hình thức nông nghiệp đơn văn hóa và mở rộng hơn trong ba thế kỷ qua. Tăng trưởng kinh tế chủ yếu ở các ngành công nghiệp khai khoáng, xây dựng và sản xuất. Thương mại trở nên quan trọng hơn do nhu cầu trao đổi và phân phối sản phẩm được cải thiện trong xã hội.
* Trong các nền kinh tế của giai đoạn xã hội tiêu dùng hiện đại, là giai đoạn có các lĩnh vực dịch vụ, tài chính và công nghệ — nền kinh tế tri thức tăng trưởng.

Trong các nền kinh tế hiện đại, các giai đoạn trước này được mô tả hơi khác bằng mô hình ba khu vực:

* Khu vực một: Liên quan đến việc khai thác và sản xuất các nguyên liệu thô, chẳng hạn như ngô, than, gỗ và sắt.
* Khu vực hai: Liên quan đến việc chuyển đổi nguyên liệu thô hoặc trung gian thành hàng hóa, ví dụ như sản xuất thép thành ô tô, hoặc dệt thành quần áo.
* Khu vực ba: Liên quan đến việc cung cấp các dịch vụ cho người tiêu dùng và doanh nghiệp, chẳng hạn như trông trẻ, rạp chiếu phim và ngân hàng.

Các lĩnh vực khác của xã hội phát triển bao gồm:

* Khu vực công hoặc khu vực nhà nước (thường bao gồm: quốc hội, tòa án luật và trung tâm chính phủ, các dịch vụ khẩn cấp khác nhau, y tế công cộng, nơi trú ẩn cho những người nghèo khổ và bị đe dọa, phương tiện giao thông, cảng hàng không/biển, chăm sóc hậu sinh, bệnh viện, trường học, thư viện, bảo tàng, các di tích lịch sử được bảo tồn, công viên/vườn cây, khu bảo tồn thiên nhiên, một số trường đại học, sân thể thao/sân vận động quốc gia, nghệ thuật quốc gia/phòng hòa nhạc hoặc nhà hát và trung tâm văn hóa cho các tôn giáo khác nhau).
* Khu vực tư nhân hoặc các doanh nghiệp do tư nhân điều hành trực tiếp.
* Khu vực tình nguyện hoặc khu vực xã hội, thường hoạt động vì lợi ích chung của cộng đồng và có thể có hoặc không có lợi nhuận danh nghĩa.

### Các chỉ số kinh tế
Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của một quốc gia là thước đo quy mô nền kinh tế của quốc gia đó, hay cụ thể hơn, là thước đo tiền tệ của giá trị thị trường của tất cả các hàng hóa và dịch vụ cuối cùng được sản xuất ra. Phân tích kinh tế thông thường nhất của một quốc gia chủ yếu dựa vào các chỉ số kinh tế như GDP và GDP bình quân đầu người. Trong khi thường hữu ích, GDP chỉ bao gồm hoạt động kinh tế mà tiền được trao đổi.

Do tầm quan trọng ngày càng tăng của khu vực tài chính trong thời hiện đại, thuật ngữ *nền kinh tế thực (real economy)* được sử dụng bởi các nhà phân tích cũng như các chính trị gia để biểu thị một phần của nền kinh tế có liên quan đến thực tế, sản xuất hàng hóa và dịch vụ, bề ngoài tương phản với *nền kinh tế giấy (paper economy)*, hoặc khía cạnh tài chính của nền kinh tế, liên quan đến việc mua và bán trên thị trường tài chính. Thuật ngữ thay thế và lâu đời phân biệt các thước đo của một nền kinh tế được thể hiện bằng giá trị thực (được điều chỉnh theo lạm phát), chẳng hạn như GDP thực, hoặc giá trị danh nghĩa (không điều chỉnh theo lạm phát).

## Nghiên cứu
Việc nghiên cứu kinh tế học được chia thành kinh tế học vĩ mô và kinh tế học vi mô. Ngày nay, phạm vi của các lĩnh vực nghiên cứu về kinh tế xoay quanh vấn đề khoa học xã hội của kinh tế, nhưng cũng có thể bao gồm xã hội học, lịch sử, nhân học, và địa lý. Các lĩnh vực thực tế liên quan trực tiếp đến các hoạt động của con người liên quan đến sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu thụ hàng hóa và dịch vụ nói chung là kinh doanh, kỹ thuật, chính phủ, và chăm sóc sức khỏe.

## Xem thêm

* Lịch sử kinh tế
* Hệ thống kinh tế

## Tham khảo
### Chú thích

### Đọc thêm

* Friedman, Milton, *[[:en:Capitalism and Freedom|Capitalism and Freedom]]*, 1962.
* Rothbard, Murray, *[[:en:Man, Economy, and State: A Treatise on Economic Principles|Man, Economy, and State: A Treatise on Economic Principles]]*, 1962.
* Galbraith, John Kenneth, *[[:en:The Affluent Society|The Affluent Society]]*, 1958.
* Mises, Ludwig von, *[[:en:Human Action: A Treatise on Economics|Human Action: A Treatise on Economics]]*, 1949.
* Keynes, John Maynard, *[[:en:The General Theory of Employment, Interest and Money|The General Theory of Employment, Interest and Money]]*, 1936.
* Marx, Karl, *[[:en:Das Kapital|Das Kapital]]*, 1867.
* Smith, Adam, *[[:en:An Inquiry Into the Nature and Causes of the Wealth of Nations|An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations]]*, 1776.