Jean-André Deluc

**Jean-André Deluc** hoặc **de Luc** (8 tháng 2 năm 1727 – 7 tháng 11 năm 1817) là nhà địa chất học, triết học tự nhiên và khí tượng học đến từ Cộng hòa Genova. Ông cũng đã phát minh ra các dụng cụ đo lường.

## Tiểu sử
Ông sinh ra ở Geneva và là hậu duệ của một gia đình di cư từ Lucca, đã định cư ở Genova từ thế kỷ 15. Mẹ ông là Françoise Huaut. Cha ông là Jacques-François Deluc, từng viết đề tài phản bác Bernard Mandeville và các nhà văn theo chủ nghĩa duy lý khác, nhưng cũng là người ủng hộ kiên định của Jean-Jacques Rousseau.

Jean-André Deluc là học trò của Georges-Louis Le Sage, ông được đào tạo cơ bản về toán học và triết học tự nhiên. Ông sớm tham gia kinh doanh, lĩnh vực chiếm phần lớn thời gian đầu đời, ngoại trừ thời gian nghiên cứu khoa học ở dãy Alps. Với sự giúp đỡ của anh trai Guillaume-Antoine, ông đã xây dựng một bộ sưu tập khoáng vật học và hóa thạch.

Deluc cũng tham gia vào chính trị. Năm 1768, được cử đi sứ đến gặp Étienne François, duc de Choiseul ở Paris, ông đã thành công trong việc làm bạn với công tước. Năm 1770, ông trở thành thành viên của Hội đồng Hai trăm ở Geneva.

Ba năm sau, những khó khăn trong kinh doanh buộc ông phải rời khỏi quê hương; ông chỉ trở lại một lần duy nhất trong thời gian ngắn. Sự thay đổi này đã cho phép ông theo đuổi những hoạt động phi khoa học; với chút tiếc nuối, ông chuyển đến Anh Quốc vào năm 1773, ở đây ông được bổ nhiệm làm giáo sĩ cho Nữ hoàng Charlotte, một vị trí ông nắm giữ trong bốn mươi bốn năm, mang lại cho ông nhiều thời gian rảnh rỗi và thu nhập.

Mặc dù bận rộn với công việc tại triều đình, ông vẫn được phép thực hiện một số chuyến du ngoạn đến Thụy Sĩ, Pháp, Hà Lan và Đức. Vào đầu chuyến du ngoạn Đức (1798–1804), ông được vinh dự nhận chức giáo sư danh dự về triết học và địa chất học tại Đại học Göttingen, điều này giúp ông thực hiện các nhiệm vụ ngoại giao cho vua George III. Trở về Anh, ông thực hiện một chuyến du ngoạn địa chất khắp đất nước (1804–1807).

Năm 1773, Deluc được phong làm thành viên của Hội Hoàng gia; ông là thư ký của Viện Hàn lâm Khoa học Pháp và là thành viên của một số hội học thuật khác. Ông mất năm 1817 tại Windsor, Berkshire, Anh, sau gần 70 năm nghiên cứu. Hố va chạm Deluc trên Mặt Trăng được đặt theo tên ông.

## Đóng góp khoa học
### Quan sát và lý thuyết
Những mối quan tâm chính của Deluc là địa chất và khí tượng học; Georges Cuvier nhắc đến ông như một chuyên gia về lĩnh vực địa chất. Tác phẩm địa chất chính của ông, *Lettres Physiques et Morales sur les montagnes et sur l'histoire de la terre et de l'homme* (6 tập, 1778–1780), dành tặng cho Nữ hoàng Charlotte. Ông đã xuất bản nhiều tập về các chuyến du hành địa chất: ở Bắc Âu (1810), ở Anh (1811), và ở Pháp, Thụy Sĩ và Đức* (1813).*

Deluc nhận thấy sự biến mất của nhiệt trong quá trình tan băng cùng thời điểm Joseph Black lấy đó làm nền tảng cho giả thuyết về nhiệt ẩn. Ông xác định rằng nước có mật độ cao nhất ở khoảng 5°C (chứ không phải ở nhiệt độ đóng băng). Ông là người khởi xướng lý thuyết, sau này được John Dalton khôi phục lại, rằng lượng hơi nước chứa trong bất kỳ không gian nào là độc lập với sự hiện diện hoặc mật độ của không khí, hoặc bất kỳ chất lỏng đàn hồi nào khác.

Cuốn sách của ông, *Lettres sur l'histoire physique de la terre* (Paris, 1798), gửi cho Johann Friedrich Blumenbach, phát triển một lý thuyết về Trái đất được chia thành sáu thời kỳ dựa trên sáu ngày Sáng tạo. Nó chứa một bài luận về sự tồn tại của một nguyên tắc đạo đức chung và đưa ra một tường thuật thú vị về các cuộc trò chuyện với Voltaire và Rousseau. Deluc là một người ngưỡng mộ cuồng nhiệt Francis Bacon, người mà ông đã xuất bản hai tác phẩm dựa trên các tác phẩm của ông này: *Bacon tel qu'il est* (Berlin, 1800), cho thấy sự thiếu trung thực của người dịch tiếng Pháp, đã bỏ sót nhiều đoạn văn có lợi cho tôn giáo mặc khải, và *Précis de la philosophie de Bacon* (2 tập, 8vo, Paris, 1802), đưa ra một cái nhìn thú vị về sự tiến bộ của khoa học tự nhiên. *Lettres sur le christianisme* (Berlin và Hanover, 1803) là một bức thư trao đổi gây tranh cãi với Wilhelm Abraham Teller ở Berlin về thuyết vũ trụ học Moses. Tác phẩm *Traité élémentaire de géologie* của ông (Paris, 1809, được Henry de la Fite dịch sang tiếng Anh cùng năm) chủ yếu nhằm mục đích bác bỏ James Hutton và John Playfair. Họ đã chỉ ra rằng địa chất được thúc đẩy bởi hoạt động của nhiệt lượng bên trong và sự xói mòn, nhưng hệ thống của họ đòi hỏi nhiều thời gian hơn so với thuyết Neptunism Moses của Deluc.

Nhiều bài báo khác cũng nằm trong số đó như *Journal de Physique*, *Philosophical Transactions* và *[[Philosophical Magazine]]*.

### Công cụ đo lường

Deluc dành phần lớn thời gian và công sức để hoàn thiện hoặc phát minh ra các dụng cụ đo lường.

Ông đã chế tạo một loại phong vũ biểu cầm tay để sử dụng trong các cuộc thám hiểm địa chất. Cuốn *Recherches sur les modifications de l'atmosphère* (2 vols. 4to, Geneva, 1772; 2nd&nbsp;ed., 4&nbsp;vols. Paris, 1784) bao gồm các thí nghiệm về độ ẩm, sự bay hơi và các chỉ số của máy đo độ ẩm và nhiệt kế. Ông đã áp dụng áp kế để xác định độ cao. Tạp chí *[[Philosophical Transactions of the Royal Society|Philosophical Transactions]]* đã đăng tải bài viết của ông về một máy đo độ ẩm mới, giống như một nhiệt kế thủy ngân, với một bầu bằng ngà voi, nở ra khi tiếp xúc với hơi ẩm và làm cho thủy ngân dâng xuống. Sau đó, ông đã chế tạo một loại máy đo độ ẩm bằng xương cá voi, điều này đã gây ra một cuộc tranh cãi gay gắt với Horace-Bénédict de Saussure, cũng là nhà phát minh ra máy đo độ ẩm bằng tóc. Ông đã đưa ra những quy tắc chính xác đầu tiên để đo chiều cao bằng cách sử dụng khí áp kế.

Dựa trên các thí nghiệm vào năm 1772, Deluc đã chủ trương sử dụng thủy ngân thay vì cồn hoặc các chất lỏng khác trong nhiệt kế, vì thể tích của nó thay đổi tuyến tính nhất theo phương pháp pha trộn. Cụ thể, nếu trộn hai phần nước có khối lượng bằng nhau A và B, và gọi nước thu được là C, nếu ta nhúng nhiệt kế vào A, B, C, ta sẽ thu được các chiều dài l_A, l_B, l_C. Deluc dự đoán l_C = \frac 12 (l_A + l_B), và tương tự đối với các tỷ lệ pha trộn khác. Ông nhận thấy rằng nhiệt kế làm bằng thủy ngân cho kết quả phù hợp nhất với dự đoán về tính tuyến tính của ông.

Năm 1809, ông gửi một bài báo dài tới Hội Hoàng gia về việc tách biệt hiệu ứng hóa học khỏi hiệu ứng điện của cột khô, một dạng pin Volta, kèm theo mô tả về cột điện và điện kế trên không, trong đó ông đưa ra những quan điểm trái ngược với những phát hiện mới nhất thời bấy giờ; những quan điểm này bị cho là không phù hợp để đưa vào hội *Transactions*. Cột khô do Deluc mô tả đã được nhiều nhà khoa học xây dựng và sự cải tiến của ông đối với phương pháp cột khô được coi là công trình quan trọng nhất của ông, mặc dù trên thực tế ông không phải là người phát minh ra nó. Ông là một người thầy đáng kính của Francis Ronalds trẻ tuổi, người đã xuất bản một số bài báo về cột khô vào năm 1814–1815.
File:Deluc-1.jpg|Bản sao năm 1772 tập 1 và 2 của "*Recherches sur les modifications de l'atmosphère*"
File:Deluc-2.jpg|Trang bìa bản sao năm 1772 tập 1 của "*Recherches sur les modifications de l'atmosphère*"
File:Deluc-3.jpg|Trang mục lục bản sao năm 1772 tập 1 của "*Recherches sur les modifications de l'atmosphère*"
File:Deluc-7.jpg|Lời đề tặng cho bản sao năm 1772 tập 1 của "*Recherches sur les modifications de l'atmosphère*"
File:Deluc-8.jpg|Lời đề tặng cho bản sao năm 1772 tập 1 của "*Recherches sur les modifications de l'atmosphère*"
File:Deluc-5.jpg|Bản sao trang đầu tiên năm 1772 tập 1 của "*Recherches sur les modifications de l'atmosphère*" 


## Tài liệu tham khảo

### Tuyển chọn
* "Account of a new hygrometer", *Philosophical Transactions*, 63/2, 1773, p.&nbsp;404–460.
* "Barometrical observations on the depth of the mines in the Hartz", *Philosophical Transactions*, 67/2, 1777, p.&nbsp;401–550.
* *An essay on pyrometry and areometry and on physical measures in general*, London, Nichols, 1778–79 (2 vols).
* (1809); translated by Henry De La Fite (d. 1831).
**Geological travels*, London, 1810–11 (3 vols): *Travels in the north of Europe* (vol. 1); *Travels in England* (vols 2 & 3).
**Experiments concerning the electric machine: showing the electric effects of frictions between bodies*, London, 1811.
**Geological travels in some parts of France, Switzerland, and Germany*: vol. 1 (1813) (nos. 1–453), vol. 2 (1813) (nos. 454–844), vol. 3 (1811) (nos. 935–1417) on Google Books
**Letters on the physical theory of the earth, addressed to Professor Blumenbach*, London, 1831 (With introductory remarks and illustrations by Henry De La Fite).

### Danh sách tác phẩm trực tuyến
*List of online works on e-rara.ch. 
*Articles published in the Philosophical Transactions of the Royal Society. 
* Jean-André Deluc (1779–1780) *Lettres physiques et morales sur l'histoire de la terre et de l'homme, 5 vol.* – digital facsimile from the Linda Hall Library
* Jean-André Deluc (1810–1811) *Geological Travels. 3 vol.* (English) – digital facsimile from the Linda Hall Library
## Tham khảo

## Nguồn
* 
* Harrison, William Jerome. 
* Heilbron, John L.; Sigrist, René (ed.). *Jean-André Deluc, historian of earth and man*. Geneva: Slatkine 2011.
* Michaud, Joseph-François; Michaud, Louis Gabriel. "Luc (Jean-André de)". *Biographie universelle, ancienne et moderne*, vol.&nbsp;25. 1820
* Sigrist, René. *[https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/015896/2003-12-12/ Jean-André Deluc]*. *[[Historical Dictionary of Switzerland]]* . Also available in German and Italian.

## Liên kết ngoài

* Jean-Andre DeLuc papers (MS 179). Manuscripts and Archives, Yale University Library.http://hdl.handle.net/10079/fa/mssa.ms.0179