Kim Liên (phường)

**Kim Liên** là một phường thuộc thành phố Hà Nội, Việt Nam. Phường có diện tích tự nhiên 2,46 km², quy mô dân số 109.107 người (2025). Tên gọi Kim Liên bắt nguồn từ tên của làng cổ Kim Liên ở phía nam kinh thành Thăng Long xưa.

Khu vực địa giới hành chính của phường Kim Liên, xưa vốn là vùng đất của các làng cổ Kim Liên, Trung Tự và Khương Thượng, và vào những năm 1980–1990 trở thành địa phận của các phường Khương Thượng, Kim Liên, Nam Đồng, Nguyễn Trãi, Phương Liên, Phương Mai, Quang Trung, Trung Liệt và Trung Tự của quận Đống Đa. Sau hai lần điều chỉnh sắp xếp phường thuộc quận vào năm 1996 và 2024, tới tháng 7 năm 2025, thực hiện đề án chính quyền địa phương hai cấp thuộc cuộc cải cách thể chế Việt Nam 2024–2025, toàn bộ hoặc một phần diện tích các phường này được sáp nhập lại thành phường Kim Liên mới với ranh giới phường đi theo các tuyến đường bộ hiện hữu.

## Tên gọi
Tên gọi Kim Liên bắt nguồn từ tên của làng cổ Kim Liên ở phía nam kinh thành Thăng Long xưa, cũng như là tên của đền Kim Liên – trấn phía nam trong Thăng Long tứ trấn. Cái tên Kim Liên xuất hiện từ năm Tân Sửu (1841), khi tên của làng cổ lúc bấy giờ là Kim Hoa – vì kỵ húy mẹ vua Thiệu Trị là Tá Thiên Nhân hoàng hậu Hồ Thị Hoa – phải đổi lại thành Kim Liên.

## Địa lý
Phường Kim Liên có diện tích tự nhiên là 2,46&nbsp;km². Ranh giới của phường được xác định theo các đường phố hiện hữu, cụ thể:

* Phía đông giáp phường Bạch Mai, với ranh giới đi theo đường Giải Phóng;
* Phía tây giáp phường Đống Đa, với ranh giới đi theo phố Tây Sơn, phố Hồ Đắc Di, phố Đặng Văn Ngữ và phố Nam Đồng;
* Phía nam giáp phường Phương Liệt và phường Khương Đình, với ranh giới đi theo đường Trường Chinh;
* Phía bắc tiếp giáp phường Văn Miếu – Quốc Tử Giám, với ranh giới đi theo phố Xã Đàn.

Trên địa bàn phường có sông Lừ chảy qua.

## Lịch sử

### Các làng cổ Kim Liên, Trung Tự và Khương Thượng
Khu vực phường Kim Liên xưa là vùng đất của các làng cổ Kim Liên, Trung Tự và Khương Thượng. Vào thời Lê, Kim Hoa và Đông Tác là hai trong 36 phường của Kinh thành Thăng Long, trong khi trước thế kỷ 19, làng Khương Thượng cùng Khương Trung, Khương Hạ hợp thành xã Khương Đình, huyện Thanh Trì. Sang thời Nguyễn, phường được đổi thành thôn; Kim Liên và Đông Tác trở thành hai trong số các thôn, trại, phường thuộc tổng Tả Nghiêm, huyện Thọ Xương, còn Khương Thượng lại là một trại thuộc tổng Hạ, huyện Vĩnh Thuận; cả hai huyện Thọ Xương và Vĩnh Thuận đều thuộc phủ Hoài Đức. Từ năm 1899, Kim Liên và Trung Tự thuộc tổng Kim Liên, còn Khương Thượng thuộc tổng Yên Hạ; cả hai tổng đều thuộc huyện Hoàn Long. 

Làng Kim Liên xưa có nhiều đầm lầy, nên làng ban đầu được gọi bằng tên Đồng Lầm – tức làng đồng ruộng nhiều bùn. Tới thời vua Lê Thần Tông (1619) làng được đổi tên thành làng Kim Hoa, rồi sau vì kỵ húy hoàng hậu Hồ Thị Hoa nên phải đổi lại thành Kim Liên vào năm 1841. Năm 1926, làng có 1.586 nhân khẩu, lượng dân cư được coi là tương đối đông. Phần diện tích của làng hiện nay nằm trong địa giới hành chính của hai phường Kim Liên và Văn Miếu – Quốc Tử Giám, trong đó phần đất làng thuộc địa giới phường Kim Liên hiện nay là khu vực các dãy nhà cao tầng của khu tập thể Kim Liên – nơi xưa kia vốn là các cánh đồng của làng; còn khu dân cư của làng trước đây, với con đường làng xưa – nay đã trở thành phố Kim Hoa – cũng như di tích lịch sử đền Kim Liên, hiện thuộc địa giới hành chính của phường Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Làng Trung Tự xưa là một phần của phường Đông Tác. Khu dân cư chính là xóm Trung Tự ở chạy dọc đường Đê La Thành và xóm Cam Đường; còn khu đồng ruộng chính là khu tập thể Trung Tự hiện nay. Dân làng Đông Tác – Trung Tự xưa sống bằng nghề làm ruộng và trồng rau. Vào thời Lê, một bộ phận dân làng lên khu vực phố Cầu Gỗ và đầu phố Hàng Bạc mở cửa hàng, nhận quần áo để nhuộm hoặc đem cho dân làng Kim Hoa nhuộm. Phần đông các gia đình này về sau ở lại, lập ra các làng Đông Tác Nhiễm Thượng, Đông Tác Nhiễm Trung và Đông Tác Nhiễm Hạ. Cuối thế kỷ 16 – đầu thế kỷ 17, một số kẻ quyền thế ở làng Kim Hoa đã chiếm đất đai của làng Trung Tự khiến nhiều gia đình phải bỏ đi nơi khác. Cuộc tranh kiện kéo dài mấy chục năm, mãi đến năm Quý Sửu (1673), triều đình xử thắng cho làng Trung Tự. Toàn bộ vụ khiếu kiện này được ghi lại trên tấm bia lập ngày 2 tháng Sáu năm Quý Sửu, niên hiệu Long Đức (1733) hiện còn lưu ở đình làng.

Làng Khương Thượng còn có nhiều tên gọi khác như làng Sại, trại Ông Đình, làng Đình Gừng. Làng nằm sát vòng ngoài của thành Đại La. Năm 1899, Khương Thượng thuộc khu vực ngoại thành Hà Nội, có 4 xóm là xóm Đồng, Trước Cửa, Tư và Giộc, trong đó xóm Đồng là lớn nhất. Đầu thế kỷ 20, nguồn sống chính của dân làng là làm ruộng khi làng có trên 300 mẫu ruộng. Năm 1919, thực dân Pháp đã lấy đất của hai xóm Tư và Dộc để làm sân bay Bạch Mai. Dân hai xóm bị dồn đến cánh đồng phía tây làng gần Ngã Tư Sở và mọi người gọi đó là xóm Tân Khương. Từ sau hòa bình, đất đai của làng được dành để xây dựng các cơ quan, xí nghiệp và mở rộng khu dân cư. Bên cạnh nông nghiệp, dân làng còn có nghề câu ếch, bắt nhái, cá, cua ốc, cà cuống, châu chấu, các loại chim để bán cho cư dân nội thành, cũng như nghề mộc, nề, nuôi bò sữa. Sau Cách mạng Tháng Tám, Khương Thượng nhập với hai làng Khương Trung, Khương Hạ (thuộc phường Khương Đình ngày nay) thành xã Tam Khương thuộc quận VI; hòa bình lập lại thuộc huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Đông. Năm 1961, thôn Khương Thượng thuộc khu Đống Đa, được chia thành các khối 76, 77, 78, 79.

### Thời kỳ hiện đại
Ngày 21 tháng 12 năm 1974, khu phố Đống Đa được thành lập với 48 tiểu khu trực thuộc. Tháng 12 năm 1978, 48 tiểu khu này được sắp xếp lại thành 23 tiểu khu, trong đó bao gồm các tiểu khu Kim Liên, Nam Đồng, Nguyễn Trãi, Phương Liên, Quang Trung, Trung Liệt, Trung Tự. Ngày 10 tháng 6 năm 1981, nhằm thống nhất tên gọi các đơn vị hành chính ở nội thành, nội thị, khu phố Đống Đa được đổi thành quận Đống Đa, và các tiểu khu Kim Liên, Nam Đồng, Nguyễn Trãi, Phương Liên, Quang Trung, Trung Liệt, Trung Tự khi đó trở thành 7 trong 24 phường mới được thành lập thuộc quận.

Ngày 1 tháng 12 năm 1996, một phần diện tích của hai phường Nguyễn Trãi và Khương Thượng cùng với 5 phường khác của quận Đống Đa khi đó là Kim Giang, Phương Liệt, Thanh Xuân, Thanh Xuân Bắc, Thượng Đình được tách ra để thành lập quận Thanh Xuân. Phường Nguyễn Trãi của quận Đống Đa sau khi điều chỉnh địa giới hành chính được đổi tên thành phường Ngã Tư Sở, và quận Đống Đa khi đó còn lại 21 phường. Ngày 14 tháng 11 năm 2024, một số đơn vị hành chính cấp xã của quận Đống Đa được sắp xếp lại, trong đó sáp nhập 0,09 km² diện tích tự nhiên của phường Ngã Tư Sở vào phường Khương Thượng, sáp nhập 0,25 km² diện tích tự nhiên của phường Trung Tự vào phường Kim Liên, và điều chỉnh 0,17 km² diện tích tự nhiên còn lại phường Trung Tự để nhập vào phường Phương Liên thành phường Phương Liên – Trung Tự. Quận Đống Đa sau thời điểm này còn 17 phường.

Ngày 16 tháng 6 năm 2025, theo đợt sáp nhập tỉnh, thành và kết thúc hoạt động của đơn vị hành chính cấp huyện của Việt Nam, phường Kim Liên mới được thành lập dựa trên cơ sở sáp nhập toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của phường Kim Liên cũ, phường Khương Thượng, một phần diện tích tự nhiên, quy mô dân số của các phường Nam Đồng, Phương Liên – Trung Tự, Phương Mai, Quang Trung và Trung Liệt của quận Đống Đa.

## Tổ dân phố
Từ tháng 7 năm 2025, phường Kim Liên sau khi sáp nhập được chia lại thành 92 tổ dân phố, được sắp xếp lại từ 22 tổ dân phố của phường Kim Liên cũ, 21 tổ dân phố của phường Phương Mai cũ, 21 tổ dân phố của phường Khương Thượng cũ, 5 tổ dân phố của phường Trung Liệt cũ, 6 tổ dân phố của phường Quang Trung cũ, 12 tổ dân phố của phường Phương Liên – Trung Tự cũ, và 5 tổ dân phố của phường Nam Đồng cũ. 92 tổ dân phố đặt tên đánh số từ Tổ dân phố số 1–92.

## Kiến trúc và quy hoạch đô thị
Trên địa bàn phường Kim Liên có nhiều loại hình khu dân cư gồm khu nhà tập thể cũ, chung cư cao tầng và nhà thổ cư.

Với loại hình khu nhà tập thể, địa bàn phường có các khu tập thể Kim Liên, Trung Tự, Khương Thượng và Phương Mai. khu tập thể Kim Liên gồm 38 nhà, khu tập thể Trung Tự gồm 29 nhà, khu tập thể Khương Thượng gồm 18 nhà.

Năm 1976, trên diện tích khoảng hơn 12 ha san lấp từ những ruộng rau và ao hồ, khu tập thể lắp ghép Trung Tự được hình thành với 30 tòa nhà 5 tầng, là nơi ở cho trên một vạn dân. Khu tập thể này từng là nơi ở của nhà văn Nguyễn Công Hoan, nhạc sĩ Trần Hoàn, họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm và nhà thơ Phạm Tiến Duật.

Khu tập thể Phương Mai gồm nhiều khu nhà khác nhau. Các dãy nhà E và T nằm trên phố Phương Mai. Do vị trí nằm đối diện nhiều bệnh viện lớn nên từ đầu những năm 2000, lối đi giữa khu nhà E dần phát triển thành khu chợ tự phát để mở hàng quán phục vụ đồ ăn cho người nhà bệnh nhân. Các phòng thuộc dãy nhà E nằm trên mặt phố Phương Mai được nhiều nhà sử dụng để kinh doanh thiết bị y tế. Các dãy nhà D và dãy nhà I nằm trên phố Lương Định Của.

Nằm trong phường Kim Liên có các dự án chung cư cao tầng là khu chung cư và văn phòng Meco Complex – đi vào hoạt động từ năm 2013 – và chung cư Capital Garden – bàn giao nhà cho cư dân từ năm 2016. Cả hai dự án chung cư sau khi đi vào hoạt động đều mắc những sai phạm liên quan tới xây dựng, phòng cháy chữa cháy và thiếu quyền lợi cho cư dân.

## Kinh tế
Thời xưa, dân làng Kim Liên xưa sống thành từng xóm ven các gò đất cao với nghề làm ruộng, đánh bắt và nuôi cá, trồng rau muống, thả sen lấy hoa và hạt, cùng công việc "nhấn bùn" cho vải màu nâu ngả sang đen tại hồ Bảy Mẫu và hồ Ba Mẫu. Dân làng Đông Tác – Trung Tự cũng sống bằng nghề làm ruộng và trồng rau. Vào thời Lê, một bộ phận dân làng lên khu vực phố Cầu Gỗ và đầu phố Hàng Bạc mở cửa hàng, nhận quần áo để nhuộm hoặc đem cho dân làng Kim Hoa nhuộm.
## Xã hội

### Y tế
Trạm Y tế phường Kim Liên đặt tại khu tập thể Kim Liên. Trên địa bàn phường còn đặt nhiều bệnh viện đa khoa và chuyên khoa thuộc tuyến trung ương và tương đương. Bệnh viện Bạch Mai trực thuộc Bộ Y tế là một trong những bệnh viện đa khoa lớn và lâu đời nhất miền bắc Việt Nam, được thành lập từ năm 1911 với tên ban đầu là Nhà thương Cống Vọng.

### Giáo dục
Phường Kim Liên có đủ các cấp trường học, trong đó nhóm trường mầm non, tiểu học và trung học cơ sở có tổng cộng 20 trường, còn nhóm trung học phổ thông có 2 trường.

* Cấp mầm non: Trường Mầm non Kim Liên, trường Mầm non Phương Mai, trường Mầm non Bình Minh, trường Mầm non Sao Mai
* Cấp tiểu học: Trường Tiểu học Đống Đa, trường Tiểu học Khương Thượng, trường Tiểu học Kim Liên, trường Tiểu học Phương Liên, trường Tiểu học Phương Mai, Tiểu học Tam Khương, Tiểu học Trung Tự
* Cấp trung học cơ sở: Trường THCS Đống Đa, trường THCS Phương Mai, trường THCS Khương Thượng, trường THCS Tam Khương
* Cấp trung học phổ thông: Trường THPT Kim Liên, trường THPT Phùng Khắc Khoan

## Giao thông
Nằm trên địa bàn phường Kim Liên gồm hệ thống đường bộ như:

* Các tuyến đường cấp đô thị: Đường Vành đai 1 (đoạn phố Xã Đàn), đường Vành đai 2 (đoạn đường Trường Chinh), đường Giải Phóng, phố Tây Sơn, phố Phạm Ngọc Thạch, phố Chùa Bộc
* Các tuyến đường cấp khu vực: Phố Hồ Đắc Di, phố Nam Đồng, phố Đặng Văn Ngữ, phố Nguyễn Ngọc Doãn, phố Tôn Thất Tùng, phố Khương Thượng, phố Tam Khương, phố Đông Tác, phố Lương Định Của, phố Đào Duy Anh, phố Phương Mai, phố Hoàng Tích Trí

Dọc theo đường Giải Phóng ở phía địa phận phường Kim Liên có tuyến đường sắt bắc nam đi qua.

## Di tích lịch sử
nhỏ|Đình Khương Thượng
Làng Khương Thượng có đủ các công trình kiến trúc tôn giáo của một làng Việt, gồm đình, chùa, văn chỉ. Nay chỉ còn đình và chùa. Đình làng thờ Cao Sơn đại vương, vị thần liên quan đến công cuộc trị thủy trong cuộc chiến Sơn Tinh – Thủy Tinh thời các Vua Hùng. Đáng kể nhất là ngôi chùa Thiên Phúc (tên Nôm là chùa Bộc) – ngôi chùa gắn bó với cuộc tổng tiến công đồn Khương Thượng – Đống Đa Tết Kỷ Dậu. Chùa đã được xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa từ năm 1964; còn đình được xếp hạng năm 1990.

## Danh nhân
Thời phong kiến, làng Kim Liên có Trần Vĩ (1564–?) đỗ Tiến sĩ khoa Giáp Thìn, niên hiệu Hoằng Định, đời vua Lê Kính Tông (1604) làm quan đến Tả Thị lang bộ Lại, kiêm Đông các Đại Học sĩ, tước Hương Quận công, được cử đi sứ sang nhà Minh; về trí sĩ; khi mất được tặng Thượng thư, hàm Thiếu bảo.

Làng Trung Tự có họ Nguyễn gốc từ Thanh Hóa ra là một họ lớn, sinh ra nhiều danh nhân. Nguyễn Hy Quang (1634–1692) khi còn đang đi học đã bày mưu cho dân làng tranh kiện đòi lại đất đai với các chức dịch làng Kim Hoa, về sau đỗ Giải nguyên kỳ thi Hương khoa Đinh Dậu (1657), vào thi Hội trúng Tam trường, lại đỗ khoa Sĩ vọng khoa Canh Tuất (1670), được bổ chức Giáo thụ phủ Thường Tín. Chúa Trịnh biết tiếng nên cho ông làm tân khách của Vương thế tử Lương Mục Công, sau lại dạy con của Lương Mục Công là Tấn Quốc Công Trịnh Bính. Sau khi mất, Chúa Trịnh truy tặng ông hàm Thị lang, lại gia phong Thượng thư, tước Hiển Quận Công, phong Phúc thần, cho dân hai phường Đông Tác và Kim Hoa là dân tạo lệ (được miễn phu dịch, để trông nom đền miếu, hàng năm Xuân – Thu hai kỳ tế lễ).

Một người họ Nguyễn khác thành danh là Nguyễn Trù (1668 –?), tự Loại Phủ, đỗ Hoàng giáp khoa Đinh Sửu, niên hiệu Chính Hòa, đời vua Lê Hy Tông (1697). làm quan trải các chức như Đốc trấn Cao Bằng, Hữu Thị lang bộ Hình, kiêm Tư nghiệp Quốc Tử Giám. Sau khi mất, ông được tặng Công bộ Tả Thị lang, tước Xương Phái hầu. Ngoài ra làng còn có Nguyễn Văn Lý (1795–?), tục gọi là ông Nghè Đông Tác, tự là Tuân phủ, hiệu là Đông Khê, đỗ Tiến sĩ khoa Nhâm Thìn, đời vua Minh Mạng (1832), làm quan Án sát tỉnh Phú Yên; bị cách, rồi lại được phục dụng chức Đốc học tỉnh Hưng Yên, Hàn lâm viện Trước tác, là nhà giáo, nhà văn hóa lớn, để lại tác phẩm có Đông Khê thi văn tập.

Thời Nguyễn, làng Trung Tự còn có 3 người đỗ Cử nhân là Cao Văn Dao (đỗ khoa Kỷ Mão đời Vua Tự Đức – 1879); Nguyễn Hữu Quý (đỗ khoa Bính Tuất đời Đồng Khánh – 1886), Nguyễn Hữu Cầu (đỗ khoa Bính Ngọ đời Thành Thái – 1906). Cao Văn Dao là cháu nội của Cao Bá Quát, đã chạy sang đây sinh sống sau khi Cao Bá Quát nổi dậy chống triều đình (năm 1854 – 1855) và họ Cao bị trả thù.

## Tham khảo