Chrysiridia rhipheus

{{Bảng phân loại
| name = Bướm đêm hoàng hôn Madagascar
| image = Urania riphaeus engraving.jpg 
| image_caption = Bản khắc chạm có chú thích *Urania riphaeus* từ *Dictionnaire universel d'histoire naturelle* của Charles D. d'Orbigny (1849)
| regnum = Animalia
| phylum = Arthropoda
| classis = Insecta
| ordo = Lepidoptera
| familia = Uraniidae
| subfamilia = Uraniinae
| genus = *[[Chrysiridia]]*
| species = ***C. rhipheus***
| binomial = *Chrysiridia rhipheus*
| binomial_authority = (Drury, 1773)
| range_map = LocationMadagascar.svg
| range_map_width =250px
| range_map_caption = Đặc hữu Madagascar
| synonyms = 
**Papilio rhipheus* Drury, 1773
**Urania ripheus* var. *madagascariensis* Lesson, 1831
**Urania crameri* Maassen, 1897
**Urania druryi* Boisduval, 1874
**Rhipheus dasycephalus* Swainson, 1833
**Leilus orientalis* Swainson, 1833
**Chrysiridia riphearia* Hübner, 1823
**Urania ripheus*
**Urania rhiphaeus*
**Urania rhipheus*
**Chrysiridia madagascariensis*
**Chrysiridia rhiphaeus*
**Chrysiridia ripheus*
}}
**Bướm hoàng hôn Madagascar** (***Chrysiridia rhipheus***) là một loài bướm đêm hoạt động vào ban ngày thuộc họ Uraniidae. Nó được coi là một trong các loài côn trùng cánh vẩy ấn tượng và hấp dẫn nhất. Nổi tiếng trên toàn thế giới, nó xuất hiện trong hầu hết các sách ảnh về bướm và được nhiều người sưu tập bướm săn lùng., mặc dù nhiều nguồn cũ viết sai tên loài thành "ripheus". Màu sắc trên cánh bắt nguồn từ sự giao thoa trong cách vùng óng ánh, trong khi vùng màu đen là do sắc tố. Con trưởng thành có sải cánh dài từ 

Dru Drury, người đã mô tả loài bướm này vào năm 1773, đặt nó trong chi *[[Papilio]]*, xem rằng nó là một loài bướm ngày. Jacob Hübner đặt nó trong chi bướm đêm *Chrysiridia* vào năm 1823. Những lần tái mô tả sau này dẫn đến các danh pháp đồng nghĩa thứ cấp hơn như *Chrysiridia madagascariensis* (Lesson, 1831).

Lúc đầu, loài bướm này được cho là từ Trung Quốc hoặc Bengal, nhưng sau đó được phát hiện là loài đặc hữu của Madagascar. Nó được tìm thấy trong suốt cả năm ở khắp nơi trên đảo, với số lượng cao nhất giữa tháng 3 và tháng 8, và số lượng nhỏ nhất giữa tháng 10 và tháng 12. Con cái đẻ khoảng 80 trứng dưới lá của các loài cây thuộc chi *[[Omphalea]]*. Sâu bướm có màu vàng trắng với những đốm đen và chân đỏ, được bao phủ bởi lớp lông cứng màu đen hình chùy. Tơ được nhả ra từ miệng giúp sâu bướm bám chặt vào lá nhẵn và leo trở lại cây khi lá rụng. Sau khi hoàn thành bốn giai đoạn phát triển, sâu bướm tạo thành một kén mạng lưới mở. Giai đoạn nhộng kéo dài từ 17 đến 23 ngày. *Chrysiridia rhipheus* là loài ăn thực vật chuyên biệt duy nhất của bốn loài *Omphalea* ở Madagascar. *Omphalea* có độc: chất độc được sâu bướm cô lập và được giữ lại trong giai đoạn nhộng và trưởng thành. Hàng ngàn con bướm đêm này di cư giữa các khu vực phía đông và phía tây của cây chủ.

## Phân loại
Bướm hoàng hôn Madagascar lần đầu tiên được nhà côn trùng học người Anh Dru Drury mô tả vào năm 1773 từ một mẫu vật thu được từ huyện trưởng May của Hammersmith. Do giống với các loài bướm phượng, Drury đã mô tả loài này là *Papilio rhipheus*. Mẫu vật Drury nhận được có đầu của một loài khác, có thể là đầu của một con bướm, có râu hình dùi trống — đặc điểm này thường được sử dụng để phân biệt bướm đêm với bướm thường. Sau khi phát hiện ra sự không chính xác trong mẫu vật của Drury, loài bướm đêm này được xếp vào chi *[[Urania]]*, cho đến năm 1823 khi nhà côn trùng học người Đức Jacob Hübner xếp nó vào một chi mới, *Chrysiridia*. Loài bướm đêm này cũng đã được mô tả dưới những cái tên khác. Vì Drury mô tả mẫu vật của mình có râu hình dùi trống và không có đuôi, William Swainson nghĩ rằng nó là một loài khác với mẫu vật hoàn chỉnh do Pieter Cramer mô tả. Năm 1833, Swainson đặt tên cho loài bướm là *Rhipheus dasycephalus* và loài bướm đêm là *Leilus orientalis*. Các danh pháp đồng nghĩa khác bao gồm *U. crameri* của Maassen năm 1879 và *U. ripheus* var. *madagascariensis* của Lesson năm 1831*.*

Người dân bản địa Malagasy gọi loài bướm là *adriandolo* hoặc *lolonandriana*, từ *lolo* có nghĩa là "linh hồn" hoặc "bướm" và *andriana* có nghĩa là "cao quý" hoặc "vua", do đó có nghĩa là "bướm cao quý", "linh hồn cao quý", "bướm vua" hoặc "linh hồn vua".

Chi *Chrysiridia* phân bố hoàn toàn ở châu Phi và loài duy nhất còn lại trong chi là *[[Chrysiridia croesus|C. croesus]]* ở Đông Phi. *Chrysiridia* là một trong ba chi thuộc họ Uraniine sống vào ban ngày. Hai chi còn lại là *[[Urania]]*, đơn vị phân loại chị em của nó, và *[[Alcides (chi bướm)|Alcides]]*, chi cơ bản nhất. Trong nhóm này, việc *[[Chi Vạng trứng|Endospermum]]* là cây chủ là một đặc điểm tổ tiên. Chi *Alcides* cơ bản hơn có cây chủ thuộc các chi *Endospermum* và *Omphalea*, trong khi *Urania* và *Chrysiridia* chỉ có cây chủ thuộc chi *Omphalea*.
## Mô tả
*Chrysiridia rhipheus* có sải cánh dài , đôi khi đến . Nếu sống ở vùng cao  sải cánh trung bình là ; ở các vùng thấp hơn, , sải cánh trung bình là . Giống các Uraniinae khác, *Chrysiridia rhipheus* giống với các loài Papilionidae một cách kỳ lạ, đặc biệt là đôi cánh màu sắc của nó, có thể làm nó bị lầm tưởng là bướm ngày. Loài này có màu đen với các đốm đỏ, xanh lam và xanh lục ánh kim và một dải vảy trắng ở mép cánh, rộng hơn ở cánh sau. Loài bướm đêm này có sáu đuôi, hay bị mất hoặc hư hại trong suốt vòng đời. Các biến thể hoa văn rất phổ biến và loài bướm đêm này thường có một phần không đối xứng; một trong những yếu tố gây ra điều này là sốc nhiệt trong giai đoạn nhộng.
### Vi cấu trúc cánh

Không giống như nhiều loài bướm đêm khác, màu sắc cánh của *C. rhipheus* không đến từ sắc tố. Màu sắc này bắt nguồn từ sự tán xạ kết hợp và giao thoa ánh sáng bởi cấu trúc vi mô của các vảy hình dải băng bao phủ cánh bướm. Những đặc điểm cấu trúc này khiến loài này và họ hàng *Urania* ở vùng Tân nhiệt đới của chúng trở thành đối tượng nghiên cứu phổ biến trong quang học.

Màu sắc trên cánh của loài bướm hoàng hôn Madagascar được tạo ra bởi sự kết hợp của hai hiện tượng quang học:
#Một cấu trúc đa lớp biểu bì cutin-khí trong vảy tạo ra giao thoa quang học. Mỗi vảy chứa các lớp biểu bì cutin với các khối biểu bì nằm ngẫu nhiên, giữ chúng cố định và duy trì một khoảng trống khí giữa chúng. Các lớp và khoảng trống khí hẹp hơn bước sóng của ánh sáng khả kiến. Cấu trúc thay đổi từ một lớp ở đầu gần của mỗi vảy đến khoảng sáu lớp ở đầu xa. Cấu trúc đa lớp này phản xạ mạnh một số bước sóng ánh sáng nhất định, được xác định bởi độ dày của các lớp và góc chiếu của ánh sáng vào vảy.
#Vảy có độ cong lớn, tạo ra sự phản xạ giữa các vảy. Cơ chế này khá hiếm gặp ở các loài cánh vảy. Phần gần giữa của mỗi vảy gần như phẳng; sau đó vảy dần dần cong lên và rồi dốc xuống ở phía xa tâm, che phủ phần gần tâm của hàng vảy tiếp theo. Do hình dạng này, các hàng vảy liền kề có các rãnh giống như thung lũng giữa chúng. Điều này cho phép ánh sáng chiếu vào một vảy, phản xạ ở góc khoảng 90°, chiếu vào vảy tiếp theo và bị phản xạ ra xa khỏi cánh. Vì góc của mỗi phản xạ khác xa với góc tới pháp tuyến, hiệu ứng giao thoa tạo điều kiện cho sự phản xạ của các màu ánh sáng khác nhau so với khi ánh sáng chiếu vào gần đỉnh của phần cong của vảy.

Màu sắc nhìn thấy ở mỗi phần của cánh là sự kết hợp của các màu sắc phản chiếu bởi hai hiệu ứng này.

Do các lớp biểu bì được sắp xếp thành hàng, với đường cong hình trụ, nên lượng phản xạ loại thứ hai phụ thuộc vào độ phân cực của ánh sáng chiếu vào. Điều này làm cho độ phân cực màu tổng thể của bướm đêm phụ thuộc vào độ phân cực. Nhiều loài côn trùng có thể phát hiện sự phân cực của ánh sáng, vì vậy người ta cho rằng đặc điểm này có thể được sử dụng làm tín hiệu thị giác giữa các con bướm đêm. Tuy nhiên, điều này vẫn chưa được nghiên cứu.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

*
* Wing scales of a ''Urania ripheus'' (sunset moth) (6.25x)  in Nikon's Small World Photomicropgraphy Competition
* WildMadagascar.org Contains two photos of a wild sunset moth (near the bottom of the page).
* Nature's Iridescence, An Electron Microscopic Study  Contains pictures of the sunset moth's green iridescent scales under scanning electron microscope.