Kinh Thi

***Kinh Thi*** () là một bộ tổng tập thơ ca vô danh của Trung Quốc, một trong năm bộ sách kinh điển của Nho giáo. Các bài thơ trong *Kinh Thi* được sáng tác trong khoảng thời gian 500 năm, từ đầu thời Tây Chu (tk 11–771 TCN) đến giữa thời Xuân Thu (770–476 TCN), gồm 311 bài thơ. *Kinh Thi* chia làm ba bộ phận lớn là Phong, Nhã và Tụng. Nguồn gốc các bài thơ trong Kinh Thi khá phức tạp, gồm cả ca dao, dân ca và nhã nhạc triều đình, với các tác giả thuộc mọi tầng lớp trong xã hội đương thời. Từ ca dao, dân ca được ghi chép lại thành văn rồi thành kinh điển, Kinh Thi đã trải qua quá trình sưu tầm, chỉnh lý, biên soạn công phu.

Trong thời Chiến Quốc, *Kinh Thi* được coi là "sách giáo khoa" toàn xã hội, luôn được các học giả truyền tụng, học tập với phương châm "*Không học Thi thì không biết nói*" (bất học Thi, vi dĩ ngôn - Khổng Tử). Trong sự kiện đốt sách của nhà Tần, *Kinh Thi* bị mất mát rất nhiều, sau đó mới được sưu tầm và khôi phục qua công sức của nhiều học giả từ đời Hán trở đi. Trong số đó, bản Kinh Thi do hai thầy trò Mao Hanh, Mao Trường biên soạn là bản thông dụng nhất cho đến ngày nay. Cũng trong thời Hán, *Kinh Thi* trở thành một trong Ngũ kinh của Nho giáo và luôn được nhiều thế hệ nhà Nho như Trịnh Khang Thành đời Đông Hán, Khổng Dĩnh Đạt đời Đường nghiên cứu, bình giải cả về mặt kinh học và văn học. Đến đời Tống, Chu Hy chú giải lại toàn bộ *Kinh Thi* với chủ trương "kinh học hóa", "huyền thoại hóa" *Kinh Thi* nhằm phù hợp với yêu cầu huấn hỗ, giáo huấn để rồi khi Tống Nho chiếm địa vị bá chủ học thuật thì lý giải của Chu Hy về *Kinh Thi* cũng trở thành bất khả xâm phạm. Tuy nhiên, đến đời Thanh, *Thi kinh tập truyện* của Chu Hy bị phản đối mạnh mẽ bởi nhiều học giả muốn nghiên cứu *Kinh Thi* trên tư cách một tuyển tập văn học chứ không phải một tác phẩm kinh học. Và đó cũng là ý kiến chính thống của giới *Thi học* hiện nay.

*Kinh Thi* được ví như một bức tranh miêu tả toàn cảnh về xã hội đương thời, từ lịch sử, phong tục tập quán, tình trạng xã hội và chế độ chính trị của Trung Quốc thời Chu cho đến sông núi, cây cỏ, chim thú... Do đó, *Kinh Thi* được coi là nền tảng cho khuynh hướng hiện thực của văn học Trung Quốc. Nghệ thuật của *Kinh Thi* cũng rất đặc sắc, nhất là phương pháp "phú", "tỉ", "hứng" và lối trùng chương điệp ngữ rất có ảnh hưởng đến đời sau.

*Kinh Thi* là một kiệt tác văn học giàu tính sáng tạo cả về nội dung và hình thức. Khuynh hướng tư tưởng và phong cách nghệ thuật Kinh Thi đều ảnh hưởng sâu xa đến văn học đời sau. Toàn bộ lịch sử văn học Trung Quốc phát triển dưới sự khơi gợi của tinh hoa Kinh Thi. Bên cạnh đó, Kinh Thi còn là tài liệu giáo dục quan trọng của Nho sĩ Trung Quốc, trở thành giáo trình chính trị - luân lý cho toàn bộ Nho sĩ trong xã hội Trung Quốc suốt hai nghìn năm phong kiến. Vai trò và ảnh hưởng của Kinh Thi là vô cùng to lớn, chẳng những được truyền bá trên toàn cõi Trung Quốc mà còn đến các nước lân cận, trở thành một phần của cải tinh thần của nhân loại.

## Tên gọi
Kinh Thi, còn được gọi là *Thi tam bách* 詩三百 (Ba trăm bài thơ) hay ngắn hơn là *Thi bách* 詩百 (Trăm bài thơ), thông thường gọi ngắn hơn nữa là *Thi* 詩 (Thơ). Trong bài *[[Tiến học giải]]* 進學解 của Hàn Dũ đời Đường có viết *Thi chính nhi ba* (Kinh Thi nghiêm chỉnh mà tươi đẹp), từ đó Kinh Thi còn được gọi là *Ba kinh* 經葩. Ngoài ra, Kinh Thi vốn bị nhà Tần đốt mất nguyên bản Tiên Tần, đến đời nhà Hán được bốn nhà Tề, Lỗ, Hàn, Mao phục nguyên, thành ra bốn bản *Tề thi* 齊詩, *Lỗ thi* 魯詩, *Hàn thi* 韓詩, *Mao thi* 毛詩. Về sau, chỉ có bản Kinh Thi của họ Mao được lưu truyền, vì vậy Kinh Thi còn có tên là *Mao thi*.

## Sưu tầm, biên soạn và chỉnh lý
### Chế độ "thái thi"
Kinh Thi là một bộ tổng tập văn chương gồm 305 bài thơ vốn là lời bài hát có nhạc đệm, được lưu truyền trong dân gian từ đầu thời kì Tây Chu đến giữa thời Xuân Thu, trong khoảng thời gian 500 năm (tuy nhiên, có 5 bài thơ được đoán định sáng tác từ đời Thương). Từ lĩnh vực dân gian chuyển sang lĩnh vực thành văn, hơn nữa lại còn được xếp vào loại sách kinh điển, Kinh Thi phải trải qua quá trình sưu tầm, chỉnh lý, biên soạn... mới có được bản hiện hành.

Để lý giải quá trình sưu tầm *Thi*, các nhà Kinh học đời Hán đưa ra thuyết *Thái thi* 採詩, căn cứ theo sách *[[Kinh Lễ|Lễ ký]]* 禮記. Thiên *Vương chế* 王制 sách ấy chép điển lễ nhà Chu rằng "*[[Thiên tử]] cứ năm năm đi tuần thú một lần. Tháng hai năm ấy đi tuần thú đến núi [[Thái Sơn|Đại Tông]] ở phía đông, thắp hương nến tế vọng núi sông. Thăm chư hầu, hỏi về các bậc cao tuổi và đến gặp. Truyền mệnh cho quan [[Thái sư]] trình thơ để xem xét nề nếp của dân chúng. Mệnh cho quan coi chợ trình giá cả để xem xét sự thích, ghét trong dân, ghi chép nết hay nết xấu phổ biến. Mệnh cho quan Điển lễ khảo sát thời tiết, tháng để định ngày trước sau. Xem xét luật lệ, chế độ, [[trang phục|y phục]], chỉnh lại cho đồng bộ*".

Việc thu thập thơ ca trong dân chúng nói ở trên gọi là *thái thi* (hái thơ), nó đã được nhà Chu thi hành một cách nghiêm túc, có quan đặc trách theo quy chế nhà nước: Thái sư. Vị quan này lại tổ chức một mạng lưới rộng rãi sưu tầm thi ca trong dân gian, đó là các Hành nhân hay còn gọi là quan Thái thi.

Những người được chọn làm quan Thái thi ở nơi thôn dã tương đối cao tuổi. Trong sách *[[Công Dương Truyện|Xuân Thu Công Dương Truyện]]* 春秋公洋傳, Hà Hưu chú thích rằng "*Đàn ông sáu mươi tuổi, đàn bà năm mươi tuổi, không có con, quan cho mặc cho ăn, sai vào dân gian tìm thơ*. Ngoài ra, họ còn phải "đạt" yêu cầu khác như mù lòa và am hiểu âm nhạc, nên đôi khi được gọi là cổ, mông, tẩu 瞽矇瞍. Các Hành nhân thường đi lại trên đường, nhất là vào đầu xuân nhiều lễ hội, tay đánh mõ để sưu tầm thi ca, trình lên cho Thái sư, so sánh với các làn điệu rồi dâng lên cho vua nghe.

Thực ra, trong giới nghiên cứu *Kinh Thi* cũng có người không tin từ đời Chu đã có được mạng lưới sưu tầm như vậy, theo họ, đây chỉ là phỏng đoán, tưởng tượng của học giả đời Hán chứ trước Hán không thấy tư liệu nào chép việc này, nên cách nói của họ mới không nhất trí.

Các bài thi ca được sưu tầm và biên tập bởi chế độ *thái thi* đời nhà Chu, chính là phần lớn tư liệu biên soạn Kinh Thi sau này. Bên cạnh đó, còn có những khúc ca tế lễ ở tông miếu, nhạc yến tiệc, nhạc đi săn, nhạc xuất binh, tán tụng công đức vua chúa là âm nhạc của triều đình; nhạc của công khanh liệt sĩ, chư hầu hiến lên Thiên tử mà một số bài vẫn còn tên tác giả. Trừ mấy thiên ở *Thương tụng* 商頌 đề cập đến đời nhà Thương xa xưa mà nhiều khả năng do người đời sau phóng tác, hầu hết các bài thơ sưu tầm được đều ra đời trong thực tiễn lao động của dân chúng hoặc liên quan mật thiết đến các hoạt động chính trị, quân sự, tôn giáo, giải trí vui chơi của xã hội đương thời.

Những bài trong *Kinh Thi* không phải ngay từ đầu đã là bài hát theo nhạc; có một số vốn là thơ, khi phổ nhạc, không tránh khỏi sự thêm bớt của nhạc quan. Nhiều bài có những câu xuất xứ từ những khu vực khác nhau, nên chưa hẳn là ngôn ngữ của nguyên tác. Có những bài có đoạn không ăn khớp, không dính liền với những đoạn khác, cũng có thể thấy dấu vết của sự thêm bớt, chắp nối. Ngoài ra, còn có những chỗ thay đổi có tính chất nhuận sắc, như sửa vần, sửa câu, cũng như thay tiếng địa phương bằng lời tao nhã.

Về không gian sưu tầm dân ca, căn cứ theo *Thập ngũ Quốc phong* trong Kinh Thi, thì các vùng sưu tầm được *Thi* ngày nay đại để tương ứng với mấy tỉnh Thiểm Tây, Sơn Tây, Hà Bắc, Hà Nam, Sơn Đông, Hồ Bắc trên diện tích 1020000&nbsp;km². Điều này cho thấy sự nghiêm túc của Hành nhân trong việc sưu tầm, để tạo nên thành quả là khối lượng thơ đồ sộ trên một địa bàn rộng lớn như vậy.

Theo sử gia Tư Mã Thiên, số thơ sưu tầm được ở đời Chu vốn có 3000 bài, phần nhiều trùng điệp, sau Khổng Tử san định, chỉ lấy 305 bài.

### Khổng Tử san định
Thiên *Khổng Tử thế gia* 孔子世家 trong *[[Sử ký Tư Mã Thiên|Sử ký]]* 史記 của Tư Mã Thiên chép rằng "*Ngày xưa Kinh Thi có tất cả hơn ba nghìn thiên. Đến thời Khổng Tử, Khổng Tử bỏ bớt những thiên trùng điệp, chỉ lấy 305 thiên có thể có ích cho lễ nghĩa, đều phổ nhạc, cố tìm âm hợp với nhạc Thiều, Vũ, Nhã, Tụng*".

Thiên *Tử Hãn* 子罕 trong sách *[[Luận ngữ]]* 論語 cũng ghi rằng "*Khổng Tử nói: Ta từ nước Vệ trở về Lỗ, sau đó chỉnh đốn âm nhạc, rồi Nhã Tụng đâu ra đấy*".

Lục Đức Minh trong *[[Kinh điển thích văn]]* 經典釋文 cũng viết "*Khổng Tử san lục *Kinh Thi*, trước hết chọn lấy những bài về đời Chu, lại lấy cả những bài *Thương tụng*, phàm ba trăm mười một thiên*."

Người ta thường dựa vào các thuyết trên để cho rằng Khổng Tử có chọn lọc, san định để tạo nên bộ *Kinh Thi* 305 bài ngày nay. Tuy nhiên, một số học giả như Khổng Dĩnh Đạt đời Đường; Trịnh Tiều, Chu Hy đời Tống; Thôi Thuật đời Thanh... vẫn còn hoài nghi việc đó vì Khổng Tử chưa bao giờ nói đến việc mình san định *Kinh Thi*. Trong *[[Độc phong ngẫu chí]]* 讀風偶識, Thôi Thuật đã biện bạch việc Khổng Tử san *Thi* như sau

Lý do nữa để chứng minh không có việc Khổng Tử san định *Thi* là thời gian không khớp. Sách *[[Tả truyện]]* 左傳 chép việc "Quý Trát quan nhạc", kể chuyện công tử nước Ngô là Quý Trát đến nước Lỗ và được nghe nhạc vào năm 544 TCN, năm đầu đời Chu Cảnh Vương. Theo đó thì tên các loại, các phần, thứ tự trước sau những bài thơ nước Lỗ hát cho Quý Trát nghe gần giống như bản *Kinh Thi* hiện nay, đủ cả Phong, Nhã, Tụng. Mà Khổng Tử sinh vào năm Lỗ Tương Công thứ 22 tức năm 551 TCN, khi Quý Trát nghe nhạc thì ông mới lên 8 tuổi, san định *Kinh Thi* sao được! Vả chăng, Khổng Tử thường nói đến *Thi* hoặc *Thi tam bách*, một số sách trước đó cũng đã nói đến *Tam bách thiên*...Do đó có thể đoán khi Khổng Tử ra đời, đã có một tập thơ mà số bài và cách biên soạn đại khái giống như bản *Kinh Thi* ngày nay. *[[Sử ký Tư Mã Thiên|Sử ký]]* chép Khổng Tử san định *Kinh Thi*, có lẽ ông chỉ sửa câu chữ cho hợp với làn điệu mà thôi.

Nhưng cũng không thể phủ nhận công sức lớn lao của Khổng Tử trong việc định hình *Thi tam bách* từ thơ ca dân gian thành văn bản kinh điển. Thiên *Thiên vận* 天運 sách *[[Trang Tử]]* 莊子 kể chuyện Khổng Tử gặp Lão Tử và nói "*Khâu này khảo cứu sáu kinh Thi, Thư, Lễ, Nhạc, Dịch, Xuân Thu*". Mặc dù vẫn còn tranh luận về vấn đề thời điểm tên gọi *Thi kinh* xuất hiện, song công lao của Khổng Tử trong truyền bá và sửa chữa *Thi* là cần khẳng định. "Tư vô tà", nhận xét của Khổng Tử về *Thi tam bách* trong thiên *Vi chính* 為政 sách *Luận ngữ* là một quan điểm được nhiều thế hệ truyền tụng.

### Mao thi
Sau khi tiêu diệt sáu nước, Tần Vương Doanh Chính đặt ra danh xưng Hoàng đế, lên ngôi vua, tức Tần Thủy Hoàng, không đặt chư hầu, chia cả nước thành quận huyện, trực tiếp cai trị theo đường lối Pháp gia, thực hiện chính sách "đốt sách chôn Nho", "đốt sách cấm học", "hai người dám bàn nhau về việc *Kinh Thi*, *Kinh Thư* thì chém giữa chợ, lấy đời xưa mà chê đời nay thì giết cả họ". Do vậy, phần lớn sách kinh điển thư tịch đời Tiên Tần đều bị nhà Tần đốt, trong đó có *Thi*.

Đến đời nhà Hán, *Thi* mới được sưu tầm và phục nguyên lại. Trong số những học giả có công sưu tầm, phục nguyên *Kinh Thi* đời Hán, chủ yếu có bốn nhà: Viên Cố Sinh người nước Tề, Thân Bồi người nước Lỗ, Hàn Anh người nước Yên, hai thầy trò Mao Hanh người nước Lỗ và Mao Trường (hoặc Mao Trành) người nước Triệu. Về sau, các học giả nghiên cứu *Kinh Thi* lấy tên nước hoặc họ của bốn nhà nói trên mà gọi tên của *Kinh Thi*, thành ra bản của Viên Cố Sinh sưu tầm gọi là *Tề thi*, của Thân Bồi thì gọi là *Lỗ thi*, của Hàn Anh thì gọi là *Hàn thi*, của hai thầy trò họ Mao thì gọi là *Mao thi*. Bản *Mao thi* xuất hiện sau cùng, phần lớn có quan hệ với *Tả truyện*, việc huấn hỗ cũng nhiều chỗ giống *[[Nhĩ Nhã]]* 爾雅, được gọi là bản *Cổ văn*; ba bản kia gọi là *Kim văn*.

Vào thời Hán Vũ Đế, triều đình cho lập Học quan nghiên cứu *Thi* ba nhà Tề, Lỗ, Hàn; *Mao thi* xuất hiện muộn hơn, chưa được lập Học quan nghiên cứu. Học giả theo *Lỗ thi* có Vương Giảm, Triệu Quán, Khổng An Quốc, Chu Bá, Hạ Khoan, Từ Yển, Khánh Kỵ; học giả tiếp thu *Tề thi* có Thương Dực, Tiêu Vọng Chi, Khuông Hành, Sư Đan. Thuyết *Hàn thi* thì có Tôn Thương, Thái Nghị, Vương Cát, Phiếu Phong, Trương Tựu. Đây đều là những học quan lớn của triều đình đương thời. Ba nhà cùng là *Kim văn*, nguồn gốc khác nhau, đều có chủ thuyết riêng nên *Kinh Thi* thành ra có nhiều dị bản, nghĩa lý trở nên mờ mịt.

Riêng *Mao thi*, ra đời từ Mao Hanh (còn gọi là Đại Mao công), rồi được Mao Trường (còn gọi là Tiểu Mao công) tiếp thu. Tiểu Mao công là quan Bác sĩ của Hà Gian Hiến Vương Lưu Đức - con trai vua Hán Cảnh Đế. Có người cho rằng Khổng Tử truyền các lời giảng về *Kinh Thi* cho học trò là Tử Hạ, Tử Hạ truyền cho Tăng Thân (con trai Tăng Tử), Tăng Thân truyền cho Lý Khắc, Lý Khắc truyền cho Mạnh Trọng Tử (con trai Mạnh Tử), Trọng Tử truyền cho Căn Mâu Tử, Mâu Tử truyền cho Tôn Khanh, Tôn Khanh truyền cho Mao Hanh, Hanh đem *Huấn, Truyện* mình làm truyền cho Mao Trường. Các ông Trịnh Chúng, Giả Quỳ đời Đông Hán đều học *Mao thi*, Mã Dung viết *Truyện* chú thích cho *Mao thi*. Vào cuối thời Đông Hán, nhà học giả Trịnh Huyền (hay Trịnh Khang Thành) đã chú thích kĩ cho *Mao thi*, chú thích của ông có ảnh hưởng lớn đến việc nghiên cứu *Kinh Thi* về sau, người ta gọi là *Trịnh tiên* 鄭箋. Người học *Mao thi* ngày càng đông, ba nhà Tề, Lỗ, Hàn dần dần mai một, chỉ còn *Mao thi* lưu hành đến ngày nay. Học giả Bửu Cầm trong bài viết *Giới thiệu Kinh Thi* in mở đầu bộ sách *Thi kinh tập truyện* do Tạ Quang Phát dịch, tái bản năm 2003 thì *Tề thi* mất về đời nhà Ngụy, *Lỗ thi* mất về đời nhà Tấn, *Hàn thi* mất về đời Ngũ Đại Thập Quốc.

*Truyện* do Mao Hanh làm, học giả Bì Tích Thụy đời Thanh cho là còn "giản lược" trong khi *Truyện* do Thân Bồi làm thì để khuyết các chỗ còn tồn nghi, không giải thích tỉ mỉ từng câu từng chữ. Các học giả sau đời Hán muốn hiểu rõ nghĩa *Mao thi*, gặp chỗ khuyết thiếu, thường lấy ý mình suy đoán, sáng tạo giải thích mới, bổ sung thêm. *Mao thi* được hoàn thiện dần đến đời nhà Tống thì thực sự chiếm vị trí độc tôn trong học đường. Đó là bản *Mao thi* có *Truyện* do Chu Hy chú thích.

*Kinh Thi* qua bàn tay của Chu Hy đã bị "kinh học hóa" (classicize), "huyền thoại hóa" (mythify), nặng về huấn hỗ (chú giải nghĩa văn để giáo dục, dạy dỗ hay là tạo ra mẫu mực phép tắc) và lý tính để tuyên truyền, minh họa đạo lý Nho gia. Nhưng trào lưu "kinh học hóa","huyền thoại hóa" ấy dần dần bị phản đối, từ đời nhà Minh đã xuất hiện trào lưu nghiên cứu *Kinh Thi* phản truyền thống, coi trọng thi ý và tình cảm mà coi nhẹ huấn hỗ và lý tính, trào lưu này tiếp tục phát triển mạnh vào đời nhà Thanh. Phương Ngọc Nhuận người đời Thanh viết cuốn *[[Thi kinh nguyên thủy]]* 詩經原始 với phương châm theo chữ để xét nghĩa, tìm nguyên ý gốc của thi nhân. Phương Ngọc Nhuận cho rằng thơ trong Kinh Thi không bị câu nệ bởi *Thi tự* và *Mao truyện*, như với thiên *Phù dĩ*, ông gạt bỏ các thuyết "chữa ác tật" và "chữa khó đẻ"; với thiên *Manh*, ông cho đây không phải là sáng tác về việc ruồng bỏ vợ. Ông còn nói rằng "Đại để là các nhà nghiên cứu về *Kinh Thi* trước hết đều bị một cái mũ vừa to vừa rộng chụp vào đầu, rồi sau mới tự mình trình bày ý kiến riêng". Ở Nhật Bản, các học giả từ thời Edo đã kế thừa xu hướng "phản truyền thống" trong nghiên cứu *Kinh Thi* đời Minh ở Trung Quốc. Các học giả Nhật là hai cha con Ito Jinsai và Ito Togai, Yanagawa Seigan... thời Edo và Ono Kozan thời Meiji đều chủ trương đọc *Kinh Thi* với tư cách là một tác phẩm văn học. Đó cũng là quan điểm chính thống của giới *Thi học* khi nghiên cứu về *Kinh Thi* hiện nay.

## Bố cục hiện hành
Bản *Kinh Thi* hiện hành gồm có 311 bài (xưa gọi là *thiên* 篇 hay *thập* 什). Kì thực, không phải tất cả các bài đều mất tên họ tác giả, thậm chí tên họ của họ vẫn còn có thể khảo chứng được. Chẳng hạn, bài *Tiệt Nam Sơn* trong *Tiểu nhã* nói rõ "*Gia Phủ làm lời thơ này*". Hay như trường hợp bài *Hạng bá* trong *Tiểu nhã* ghi "*Hoạn quan tên là Mạnh Tử làm ra bài thơ này*". Bài *Tung cao* và *Chưng dân* trong *Đại nhã* thì nói "*Cát Phủ làm bài thơ này*" thì Cát Phủ ở đây là Doãn Cát Phủ, Thái sư thời Chu Tuyên Vương. *Tả truyện* còn chép rằng, bài *Tái trì* thuộc *Dung phong* là do bà phu nhân của Hứa Mục Công làm còn *Kinh Thư* nói bài *Si hiêu* của *Mân phong* là do Chu Công Đán làm ra. Tất nhiên, phương pháp dùng thư tịch để khảo cứu thư tịch cũng chưa hoàn toàn đáng tin cậy. Nhìn chung, phần lớn họ tên tác giả các bài thơ trong *Kinh Thi* đều đã bị rơi rụng trong quá trình lưu truyền, tập hợp, chỉnh lý từ dân gian lên vương thất, trong dòng chảy bất tận của thời gian. *Kinh Thi* là tổng tập thơ ca vô danh thời nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Trong số 311 bài thơ, có 6 bài chỉ có đề mục chứ không có lời, gọi là "dật thi" (thơ đã mất). Sáu bài đó là *Nam cai*南陔(thuộc *Lộc minh chi thập* 鹿鳴之什); *Bạch hoa* 白華, *Hoa thử*華黍, *Do canh* 由庚, *Sùng khâu* 崇丘, *Do nghi* 由儀 (thuộc *Bạch hoa chi thập* 白華之什). Các nhà nghiên cứu cho rằng, 6 bài này là nhạc ca, tên bài thì còn, nhưng điệu nhạc đã mất, vì vậy không chép vào *Kinh Thi* được. Chu Hy làm *Truyện*, gọi những bài ấy là "sênh thi" (cũng đọc "sinh thi"). Chu chú rằng, "*Sênh, nhạc được dùng trong yến lễ*", "*có nhạc nhưng không có lời*". Sênh thi tựa như các tác phẩm nhạc không lời ngày nay, mỗi bài thơ là lời của một bản nhạc nhất định, nhạc ngày nay không còn. Chu Hy phỏng đoán thứ tự 6 bài sênh thi này là tuần tự tấu nhạc trong một buổi lễ và Mao Hanh đưa chúng vào *Mao thi*, dù "hữu mục vô từ" (có đề mục, không có lời) là có dụng ý: trong phần *Nhã*, mỗi cụm thơ đều đủ 10 bài, đưa sênh thi vào chỉ với mục đích cho đủ số 10 bài.

Với 305 bài thơ còn lại, trong lịch sử học thuật Trung Hoa đã từng có 3 cách phân loại chủ yếu. Một là chia ba phần "Phong, Nhã, Tụng", thấy sớm nhất trong thiên *Nho hiệu* 儒效 sách *Tuân Tử* 荀子 và *Nhạc ký* 樂記. Hai là chia bốn phần "Nam, Phong, Nhã, Tụng", là cách phân loại của học giả đời Tống như Vương Chất trong sách *[[Thi tổng văn]]* 詩總文 và Trình Đại Xương trong sách *[[Thi luận]]* 詩論. Ba là cách chia sáu phần "Phong, Phú, Tỉ, Hứng, Nhã, Tụng" do Trịnh Huyền đời Hán chủ trương. Trong ba cách đó, cách đầu có lịch sử lâu đời nhất và ảnh hưởng rộng nhất.

### Phong
Phong 風 là "Thập ngũ quốc phong", tức ca dao của 15 nước chư hầu hoặc khu vực, gồm *Chu Nam* 周南, *Thiệu Nam* 召南, *Bội phong* 邶風, *Dung phong* 鄘風, *Vệ phong* 衛風, *Vương phong* 王風, *Trịnh phong* 鄭風, *Tề phong* 齊風, *Ngụy phong* 魏風, *Đường phong* 唐風, *Tần phong* 秦風, *Trần phong* 陳風, *Cối phong* 檜風, *Tào phong* 曹風, *Mân phong* 豳風 (hoặc Bân phong), cộng 160 bài.

Phong là nhạc điệu, các bài *Quốc phong* phần nhiều là "*thơ ca dân gian*" ("dân tục ca dao", chữ dùng của Chu Hy), phần nhạc kèm theo có sắc thái âm nhạc dân gian địa phương, gọi là "thổ nhạc". Chu Hy chú thích rằng "*Gọi thơ ấy là Phong, bởi họ nhờ đức hóa ở trên mà phát ra lời, lời lại rất rung động lòng người. Giống như vật vì gió lay động mà phát ra tiếng, rồi tiếng đó lại làm vật hết sức rung động vậy. Bởi thế các chư hầu sưu tầm để dâng lên Thiên tử, Thiên tử nhận và giao cho Nhạc quan, lấy đó để khảo sát cái tốt cái xấu trong phong tục mà dân ưa chuộng, từ đó biết được chỗ được mất trong chính sự. Theo thuyết cũ, Nhị Nam là Chính phong, thơ này được dùng cho gia đình, làng xóm, đất nước và giáo hóa cả thiên hạ vậy. Thơ 13 nước là Biến phong, giao cho Nhạc quan lĩnh lấy, dùng để thời thường học tập*". Sách *Thi đại tự* 詩大序 cho rằng Phong dùng vào giáo hóa, phúng thích, "*nói việc của một nước, là gốc của một người*". Học giả đời Tống là Trịnh Tiều coi Phong là "*do thổ phong mà ra, đại để là lời của những kẻ hèn mọn, tôi tớ, đàn bà, con gái; ý thơ tuy xa song lời thơ thì thiển cận trùng lặp*". Học giả Lương Khải Siêu thì cho Phong là lời thơ có thể ngâm đọc chứ không hát được. Riêng Trình Đại Xương và Cố Viêm Vũ thì ngờ rằng ngày xưa không có danh từ "Quốc phong", hai chữ này do người sau hiếu sự đặt ra.

### Nhã
Nhã 雅 chia ra *Tiểu nhã* 小雅 và *Đại nhã* 大雅, cộng 105 bài. Trong mỗi *Đại nhã* và *Tiểu nhã* lại phân làm "chính" và "biến". Theo Chu Hy, *Chính Đại nhã* là nhạc dùng ở triều hội, *Chính Tiểu nhã* là nhạc dùng ở yến tiệc, phần nhiều do Chu Công Đán chế tác. Còn *Biến nhã* thì không biết chức năng ra sao.

Nhã có nghĩa như "chính" 正, nghĩa là "đúng đắn", được hiểu là "vương kỳ chính thanh", là âm nhạc vùng kinh ấp của nhà Chu thời Tây Chu, khu vực này người Chu gọi là Hạ, thuộc tỉnh Thiểm Tây ngày nay. "Nhã" cũng vốn là tên nhạc khúc, thiên *Cổ chung* trong *Tiểu nhã* có câu "Dĩ nhã dĩ nam" có thể chứng minh điều đó. Thời cổ, "Nhã" và "Hạ" có thể dùng thay cho nhau, sách *Mặc Tử* 墨子 dẫn thơ *Đại nhã* từng gọi là *Đại hạ*. Sách *Thi đại tự* cho Nhã là "*nói việc phế hưng chính sự nhà vua là do đâu*" còn Trịnh Tiều viết "*Nhã thì từ sĩ đại phu ở triều đình làm ra, lời thơ thuần hậu mẫu mực, thể thơ lên bổng xuống trầm có lớp lang, không phải là điều mà hạng hèn mọn, tôi tớ, đàn bà con gái có thể nói lên được*". Lương Khải Siêu cho Nhã là những bài thơ rất phổ thông ở đời Chu.

### Tụng
Tụng 頌 gồm *Chu tụng* 周頌, *Lỗ tụng* 魯頌 và *Thương tụng* 商頌, cộng 40 bài. Phần *Chu tụng* ra đời sớm nhất, là tác phẩm đời Tây Chu. Phần *Thương tụng* là tác phẩm nước Tống, con cháu nhà Thương, sáng tác vào khoảng giữa thế kỷ thứ 7 - 8 TCN. Còn *Lỗ tụng* là tác phẩm nước Lỗ vào thế kỉ 7 TCN.

Tụng, theo Chu Hy, là "*khúc ca tế lễ ở tông miếu*", phần nhiều tán tụng đề cao, ca ngợi công đức của tiên vương, là những sử thi tưởng niệm công đức và cơ nghiệp của tiên tổ, hát kèm theo múa. Sách *Thi đại tự* cho Tụng là cơ ngợi thịnh đức của nhà vua, "*thông qua việc tế tự mà đem sự thành công của mình cáo với thần linh*". Học giả đời Tống là Trịnh Tiều giải thích Tụng "*thì thoạt đầu không có ý phúng tụng, chỉ nhằm phô trương công đức to lớn mà thôi, lời thơ nghiêm trang, âm thanh có chừng mực, không dám kể lể rườm rà dông dài, cốt tỏ sự tôn kính*". Còn Lương Khải Siêu cho Tụng vốn nghĩa là dung (dung mạo) cho nên có thể đem ra hát và múa theo âm điệu, gần như một kịch bản diễn xướng.

### Mục lục 311 bài thơ trong ''Kinh Thi''
Danh sách các bài thơ trong *Kinh Thi* ở đây lấy từ bản *Kinh Thi* do Chu Hy làm *Truyện* chú thích và viết tựa vào năm 1177. Bộ *Kinh Thi* này gồm 8 quyển, quyển 1 - 3 là *Quốc phong*, quyển 4 - 5 là *Nhã* và quyển 6 - 8 là *Tụng*. Nội dung các bài thơ ở đây trong giới Thi học vẫn chưa thống nhất, thậm chí còn nhiều bất đồng sâu sắc.

Tổng cộng có 311 bài thơ với 1142 chương và 7076 câu thơ được ghi lại trong bản *Kinh Thi* này

### Phát hiện mới về bố cục Kinh Thi

Theo thông tin trên *Văn hội báo* 文汇报, số ra ngày 16 tháng 8 năm 2000, tại Bảo tàng Thượng Hải có giữ bản *Khổng tử thi luận* 孔子诗论 bằng thanh trúc thời Chiến Quốc, bản sách đó có ghi lại các bài thơ trong *Kinh Thi*. Qua so sánh, thấy khác so với thứ tự các phần Phong, Tiểu Nhã, Đại Nhã và Tụng trong bản *Thi* hiện hành. Chữ dùng cũng không giống nhau, đó là Tụng (phồn thể: 訟, giản thể: 讼), Đại Hạ 大夏, Tiểu Hạ 小夏, và Bang Phong (phồn thể: 邦風, giản thể: 邦风). Điều này đã khơi dậy nhiều suy nghĩ mới về diện mạo ban đầu của *Kinh Thi*.

## Nội dung
*Kinh Thi* được ví như một bức tranh miêu tả toàn cảnh về xã hội đương thời, từ lịch sử, phong tục tập quán, giáo dục, sinh hoạt xã hội... cho đến sông núi, cây cỏ, chim thú...phong phú muôn hình muôn vẻ. Khổng Tử từng nói "*Thi, có thể giúp hưng phấn, có thể giúp xem xét, có thể giúp hợp quần, có thể giúp biết oán giận. Gần có thể thờ cha, xa thờ vua, giúp biết được nhiều tên của chim muông, cây cỏ*". Dưới đây chỉ là một số nội dung chính của bức tranh rộng lớn *Kinh Thi*.
### Phản ánh lịch sử nhà Chu
Các bài thơ trong *Kinh Thi* ra đời vào khoảng đầu đời Tây Chu đến cuối thời Xuân Thu, trong bối cảnh nhà Chu chuyển biến từ thịnh sang suy. Do vậy, dù ít dù nhiều, chúng đều chịu ảnh hưởng của bối cảnh lịch sử đó và có nội dung phản ánh bộ mặt lịch sử từng thời kì.

Tổ tiên nhà Chu khởi nghiệp từ đất Thai, trong lưu vực sông Vị (nay thuộc tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc), tương truyền có tên là Hậu Tắc hay còn gọi là Khí. Cuộc đời của Hậu Tắc được ghi lại trong bài *Sinh dân* (Đại Nhã), kể rằng mẹ ông là nàng Khương Nguyên dẫm phải dấu chân thần mà có thai, sinh ra Hậu Tắc; nàng không dám nuôi, đem vứt đi, nhưng vứt đi đâu Hậu Tắc cũng được cứu sống không chết, khi thì được bò dê cho bú, chim muông che chở, khi thì được người tiều phu cứu về, Khương Nguyên đành phải giữ lại nuôi. Khi lớn lên, Hậu Tắc tức thì biết cách trồng lúa làm ruộng, lúa lên *vàng ươm*, đẹp đẽ, tươi tốt. Bài *Sinh dân* dài đến 72 câu, có thể coi là lịch sử bằng văn vần hoặc sử thi ca ngợi thủy tổ nhà Chu vậy.

Sau Hậu Tắc ba đời thì đến ông Công Lưu. Công Lưu dẫn bộ tộc Chu từ đất Thai (nay là huyện Vũ Công, địa cấp thị Hàm Dương, tỉnh Thiểm Tây) dời đến đất Mân (nay thuộc huyện Tuần Ấp, địa cấp thị Hàm Dương, tỉnh Thiểm Tây), khai đất hoang, làm nhà và định cư ở đấy. Chuyện này được kể trong bài *Công Lưu* (Đại Nhã), qua đó hết lời ca ngợi tính trung hậu và tư chất lãnh đạo của Công Lưu. Bài *Miên* (Đại nhã) lại nói về cuộc thiên cư lần thứ hai của bộ tộc Chu từ đất Mân đến đất Kỳ (nay thuộc huyện Kỳ Sơn, địa cấp thị Bảo Kê, tỉnh Thiểm Tây) dưới sự dẫn dắt của Cổ Công Đản Phủ; lần lượt kể từ khi nhà Chu ở lưu vực sông Thư, sông Thất, chưa có nhà phải ở hang; đến thời Cổ Công Đản Phủ dời đến Kỳ đã biết bói rùa, xây dựng nhà cửa, đặt một số quan chức, lập miếu xã, tổ chức quân đội đánh bại kẻ thù; đến thời Chu Văn Vương thì các nước khác đã phải nể sợ nước Chu. Bài *Hoàng hĩ* (Đại nhã) kể chuyện Cổ Công Đản Phủ, Ngô Thái Bá, Quý Lịch đến Chu Văn Vương đánh Mật, đánh Sùng. Bài *Đại minh* (Đại nhã) là một bản ghi chép lịch sử từ khi Chu Văn Vương ra đời đến Chu Vũ Vương đánh Trụ. Cuộc đông chinh dập tắt cuộc nổi loạn Vũ Canh của Chu Công Đán là chủ đề cho hai bài thơ *Phá phủ* và *Đông sơn* trong *Mân phong*. Một số bài khác như *Thời mại*, *Hoàn*, *Vũ* (Chu tụng)... cũng tham gia phản ánh lịch sử đầu Tây Chu.

Vào cuối thời Tây Chu, nền chính trị nhà Chu ngày càng hủ bại, nguy cơ xã hội bộc lộ rõ rệt, nhất là dưới hai triều vua Chu Di Vương và Chu Lệ Vương. Bài *Tang nhu* (Đại nhã) nói lên cảnh dân chúng chết chóc, nhà cửa tan nát trong cơn loạn lạc, người sống sót lưa thưa như tàn lửa sau vụ cháy. Bài *Ức* (Đại nhã) công kích triều đình hủ bại, trăm việc bê trễ, chỉ biết hưởng lạc, đó đều là những bài thơ quý tộc đời Lệ Vương oán trách nhà vua. Bài *Thập nguyệt chi giao* (Tiểu nhã) kể tên bảy kẻ nịnh thần của Chu U Vương như bọn Hoàng Phụ, nói rằng bọn họ với Bao Tự cấu kết với nhau, quyền thế rất ghê gớm. Bài *Đại đông* phản ánh các cuộc chiến tranh chinh phục dưới đời Chu Tuyên Vương, Chu U Vương, quân nhà Chu đánh bại các chư hầu phía đông, cướp sạch của cải của họ, bắt dân họ làm nô lệ khiến họ oán giận mãi không thôi. Bài *Thường vũ* (Đại nhã) ca tụng chiến công chinh phạt Từ Di của Tuyên Vương, bài *Lục nguyệt* (Tiểu nhã) kể chuyện Doãn Cát Phủ giúp Tuyên Vương bắc phạt Hiểm Doãn, bài *Thái dĩ* tả Phương Thúc nam chinh Kinh Man, phần nhiều do sử quan làm, có tính chất sử ký và ca tụng công đức khá cao.

Sang thời Đông Chu, Chu Bình Vương dời đô về Lạc Ấp, nhà Chu suy yếu dần, các chư hầu lớn lấn át thiên tử, gây chiến tranh tiêu diệt lẫn nhau để giành đất đai, của cải trong suốt hai thời Xuân Thu, Chiến Quốc. Thơ *Quốc phong* có nhiều bài phản ánh một số sự kiện lịch sử hoặc nhân vật lịch sử của chư hầu, như bài *Tải trì* (Dung phong) nói về việc nước Vệ bị diệt vong, Vệ Đái công phải bỏ chạy đến ấp Tào, bài *Vô y* (Tần phong) nói về cuộc kháng chiến của nước Tần chống lại người Khương Nhung hoặc bài *Thạc nhân* (Vệ phong) tả nàng Trang Khương, vợ Vệ Trang công, bài *Tái khu* (Tề phong) kể về nàng Văn Khương, vợ Lỗ Hoàn công... *Kinh Thi* cũng còn có nhiều bài cho ta biết tâm sự của giới quý tộc đời Chu khi gặp cảnh nước nhà suy yếu "ngày nay nước thu hẹp hàng trăm dặm" (Đại nhã, *Thiệu mân*), "dân bị nạn binh đao, tai họa trùm lên sắp chết hết" (Đại nhã, *Tang nhu*); qua đó chỉ trích gay gắt chính trị đương thời; khuyên vua "đừng tin lời sàm tấu" (Tiểu nhã *Tiểu mân*) vì chúng chỉ là bọn gây loạn bốn phương (Tiểu nhã, *Thanh nhăng*); có bài mạnh dạn lên án nhà vua và triều đình hủ bại. Điều đó cho thấy, việc các học giả thời xưa, nhất là đời Hán, khi chú thích cho nội dung các bài trong *Kinh Thi* thường thiên về phản ánh sự thực lịch sử không phải là không có cơ sở.

### Phản ánh tình yêu và hôn nhân
Thơ nói về tình yêu và hôn nhân chiếm một tỉ trọng rất lớn trong thơ *Phong*, là một nội dung quan trọng của *Kinh Thi*. Những bài thơ này phần nhiều có tình cảm thành thật, sôi nổi, chất phác, thẳng thắn; tuy là đề tài tình yêu nhưng nội dung rất ít khi lặp, phàm những nỗi vui sướng, buồn lo, tan hợp về tình yêu đều được thể hiện rõ.

Bài *Quan thư* (Chu Nam) mở đầu cho Quốc phong và cũng là bài mở đầu cho cả bộ *Kinh Thi*, chính đã mang nội dung về tình yêu. Đó là bản tình ca đơn phương của chàng trai với một cô gái, gợi hứng từ tiếng kêu hòa hợp của đôi chim thư cưu ngoài xa, lời lẽ mộc mạc tự nhiên, qua đó bộc lộ ước muốn muốn kết thành vợ thành chồng với cô. Thơ tình đơn phương còn có bài *Hán quảng* (Chu Nam), *Đông môn chi thiện* (Trịnh phong), *Trạch bi* (Trần phong), *Thấp tang* (Tiểu nhã)...tình cảm triền miên, chan chứa, cảm động:

::*Yêu ai yêu tận đáy lòng*
:*Vì sao e ngại mà không tỏ bày ?*
::*Yêu ai thầm kín ai hay,*
:*Tấm lòng thương nhớ biết ngày nào nguôi ?*
::::::::::(*Thấp tang*, Tiểu nhã)

Nỗi nhớ nhung trong tình cảm lứa đôi được thể hiện qua một số bài *Tử khâm* (Trịnh phong), *Thái cát* (Vương phong), *Nguyệt xuất* (Trần phong)...Đặc biệt ở bài *Thái cát*, có câu cho đến bây giờ trở thành quen thuộc, được nhiều thế hệ truyền tụng "*Một ngày không thấy/Như ba năm trọn*"

Chuyện nam nữ hẹn hò, thề thốt cũng được nhiều bài đề cập, ý thơ thường rất trong sáng, đuôi khi nhuốm tình điệu nguyên thủy, cho thấy tình yêu nam nữ thuộc tầng lớp dưới thời đó tương đối tự do. Như bài *Dã hữu tử huân* (Thiệu Nam) kể chuyện "chàng trai tốt đẹp" vào rừng săn hươu nai và hái củi, gặp một người con gái mà chàng khen là "đẹp sao như ngọc" rồi yêu cô, ngơ ngẩn lơ lững đi theo cô, khiến cho chó trong nhà cô "cắn ran". Tình điệu chất phác thật thà, rất ăn khớp với cảnh núi rừng ngày xuân. Lại như bài *Tĩnh nữ* (Bội phong) kể chuyện cặp tình nhân hẹn hò ở góc thành, khi chàng trai đến thì người cô gái chưa đến, khiến anh ta chờ mãi không thấy, sốt ruột quá cứ vò đầu băn khoăn. Khi cô gái đến như hẹn ước và thân mật tặng một nhánh cỏ non thì anh ta mừng quá. Anh cảm thấy nhánh cỏ ấy "xinh đẹp lạ lùng" vì đó là của người đẹp tặng. Tình cảm nam nữ dạt dào, thắm thiết, trong sáng, thật là thú vị! Các bài *Thác hề*, *Trăn Vĩ*, *Sơn hữu phù tô*, *Phong vũ*, *Dã hữu man thảo* (Trịnh phong), *Tang Trung* (Vệ phong), *Đông phương chi nhật* (Tề phong)... đều nói về tình yêu nam nữ tự do; nhiều bài trong Trịnh phong, người con gái còn ở tư thế chủ động để tỏ bày tình cảm, khiến Khổng Tử phải chê nhạc nước Trịnh là "dâm loạn", Chu Hy cũng thường chỉ trích.

Nhưng bài *Tương Trọng Tử* trong Trịnh phong phàn nàn về sự gò bó tình yêu, ở đó cô gái dặn dò người yêu là Trọng Tử không nên đến nhà tìm, tuy cô rất yêu chàng, nhưng cũng sợ bố mẹ, anh em, người đời quở trách. Bài *Đại xa* (Vương phong) lại nói về đôi nam nữ sợ pháp luật và người có quyền thế ngăn cấm mà không dám đến với nhau. Bài *Bách chu* (Dung phong) cũng nói chuyện bà mẹ can thiệp vào hôn nhân của con gái, nhưng cô gái nhất quyết phản kháng lại, "dù chết cũng không đổi ý". Yêu mà bị ngăm cấm thì rất đau khổ, nên cuối cùng cô gái phải kêu khóc thương tâm rằng

::*Mẹ ơi mẹ thật như trời*
:*Sao mà chẳng lượng cho người thế ru*

Ngoài nỗi đau khổ vì yêu đương bị ngăn trở, *Kinh Thi* còn tả nỗi đau khổ khi thất tình (như bài *Giảo đồng* trong Trịnh phong), nỗi đau khổ khi yêu mà không được yêu (như bài *Trạch bi* trong Trần phong), nỗi đau khổ chia lìa kẻ sống người chết (như bài *Cát sinh* trong Đường phong)...

Thơ về hôn nhân trong *Kinh Thi* có những bài tả vợ chồng xứng đôi, gia đình vui vẻ hòa thuận như bài *Đào yêu* (Chu Nam), *Thước sào*, *Hà bỉ nùng hĩ* (Thiệu Nam), *Quân tử dương dương* (Vương phong), *Nữ viết kê minh* (Trịnh phong)...Nhưng phần nhiều thơ thể hiện nỗi đau khổ nhớ thương vì li biệt xa cách. Nguyên nhân chính làm cho vợ chồng hoặc đôi tình nhân phải xa cách thời ấy là phu phen và chiến tranh. "*Xuân Thu không có chiến tranh chính nghĩa*" (Mạnh Tử) nên chiến sự liên miên, trai tráng đều bị bắt đi lính, ngoài thì có những người đàn ông không vợ, trong thì có những người đàn bà chất chứa oán hờn, cho nên thơ *Kinh Thi* nói về việc phu phen khổ sở và mong nhớ người thân tương đối nhiều

Ví dụ như bài *Đệ Đỗ* (Tiểu Nhã) với tả người chinh phu đi thú lâu ngày, hết hạn vẫn không được về quê vừa tả người vợ ở nhà nhớ chồng bấm đốt tay tính ngày tháng, tưởng tượng người chồng vẫn gần đâu đây, là một bài thơ tình rất hay được người ta truyền tụng. Bài *Hà thảo bất hoàng* (Tiểu nhã) tả binh sĩ oán trách phải đi khắp đó đây, không được nghỉ ngơi, lại oán trách vợ chồng xa cách, rồi hỏi phẫn nộ "Bọn binh sĩ chúng ta thật tội nghiệp, há không phải là người hay sao ?". Các bài *Quyển nhĩ*, *Nhữ phần* (Chu Nam), *Ẩn kỳ lôi* (Thiệu Nam), *Kích cổ*, *Hùng trĩ* (Bội phong), *Bá hề* (Vệ phong), *Cát sinh* (Đường phong), *Quân tử vu dịch*, *Thố viên* (Vương phong)... cũng có nội dung tương tự.

Lại có những bài tả cuộc hôn nhân bất hạnh, như bài *Cốc phong* trong Bội phong và *Manh* trong Vệ phong. Trong hai bài này, người phụ nữ đều bị chồng ruồng rẫy phụ bỏ, họ kể lại cảnh ngộ không may của mình, lên tiếng oán trách anh chồng bạc bẽo, quyến luyến tình xưa nghĩa cũ hoặc hối hận đau khổ, quyết liệt cự tuyệt. Các bài *Lục y*, *Yến yến*, *Nhật nguyệt* (Bội phong), *Trung cốc hữu thôi* (Vương phong), *Tuân đại lộ* (Trịnh phong)... đều thuộc chủ đề này. Hoặc là thơ chê trách việc cưới gả ép uổng, không hợp đôi hoặc lỡ thì, gây đau khổ cho người phụ nữ, như bài *Tân đài* (Bội phong), *Phiếu hữu mai* (Thiệu Nam). Đây là những bài người phụ nữ oán thán về số phận, sự bất bình đẳng giới tính trong tình yêu và hôn nhân, đồng thời có thể hiện tinh thần muốn được giải phóng, đòi tự do trong yêu đương

### Phản ánh đời sống dân chúng
Đời sống dân chúng được phản ánh bằng rất nhiều bài thơ trong *Kinh Thi* chủ yếu ở hai phần Quốc phong và Tiểu nhã, được giới Thi học chú ý nghiên cứu khoảng từ giữa thế kỷ 20. Điều không khó thấy là các bài thơ đều nói về hiện tượng như người xưa từng tổng kết "Người đói hát về chuyện ăn, người lao động hát về công việc".

#### Thơ về lao động
Lao động ở đây chủ yếu là công việc nhà nông với những bài thơ có thể coi là tài liệu lịch sử quan trọng để nghiên cứu xã hội đời Chu. Như bài *Tải sam* (Chu tụng) tả cảnh dân chúng lao động tập thể, đủ cả già trẻ trai gái cùng nhau làm cỏ, be bờ. Bài *Lương trĩ* (Chu tụng) tả cảnh được mùa, lúa chất "*cao như vách tường, liền như răng lược*". Bài *Phù dĩ* (Chu Nam) là bài ca các cô gái hát khi hái hạt phầu, lời ca đơn giản, tiết tấu nhẹ nhàng nhưng có thể khêu gợi trí tưởng tượng rất nhiều. Học giả Phương Ngọc Nhuận đời Thanh trong sách *Thi kinh nguyên thủy*, bình rằng, đọc bài này "*như nghe rõ từng tốp phụ nữ nông thôn, nơi ba người, nơi năm người, hát đối đáp nhau, giữa cảnh gió lộng nắng ấm; tiếng hát véo von, như gần như xa, khi đứt khi đứt*". Bài *Thập mẫu chi gian* (Ngụy phong) cũng nói lên niềm vui nhẹ nhàng của các cô gái sau khi hái dâu gọi nhau trở về, vừa đi vừa hát. Đặc biệt là bài *Thất nguyệt* trong Mân phong, được Văn Nhất Đa coi là "một bài *Hạ tiểu chính* hoặc *Nguyệt lệnh* bằng văn vần". Quả vậy, bài thơ miêu tả tương đối toàn diện cuộc sống của người nông dân trong một năm, giống như bài ca dao về lịch nhà nông. Có thể bài này truyền lại từ một thời xa xôi lắm, và trong khi lưu truyền, được thêm thắt vào mãi. Hình tượng lao động cũng trở thành đối tượng để khởi hứng hoặc làm tỉ dụ trong nhiều bài thơ khác của Kinh Thi.

#### Thơ oán thán
*Kinh Thi* có nhiều bài thơ thể hiện sự oán thán, bất bình của dân chúng với tầng lớp trên và những bất công trong xã hội. Bài *Chính nguyệt* (Tiểu nhã) nói về bọn "tiểu nhân" có tiền sống hoa xa còn dân chúng trong cơn tai biến thì lâm vào cảnh ngộ bi thảm. Bài *Bắc sơn* (Tiểu nhã) so sánh cuộc sống thư thả, nhàn hạ của tầng lớp quý tộc với sự vất vả, đầu tắt mặt tối của người dân, bày tỏ sự bất mãn cá nhân, cũng nói lên được sự bất bình chung của nhiều người. Bài *Hồng nhạn* (Tiểu nhã) thì nói về nạn phu dịch nặng nề, đến người quan quả khố rách áo ôm cũng bị bắt làm việc cặm cụi ngoài đồng, bàn tay họ xây nên hàng trăm bức tường thành cao nhưng bản thân thì không có chỗ nương thân

:*Đắng cay nếm đã đủ phần*
*Mà đâu đã thấy yên thân chốn nào ?*

Sự oán thán của dân chúng trong thơ Quốc phong còn sâu sắc và gay gắt hơn so với thơ Nhã. Tiêu biểu như bài *Phạt đàn* (Ngụy phong) nói người đẵn gỗ suốt ngày bên sông nhưng không có một tí gì, còn kẻ "quân tử" không cày cấy, không săn bắn mà vẫn thóc lúa đầy kho, thú treo đầy nhà, cuối cùng mỉa mai họ là kẻ "ngồi không ăn dầy". Bài *Thạc thử* ví tầng lớp trên như loài chuột sù đục khoét, đồng thời bộc lộ khát vọng thoát khỏi quyền lực của những kẻ ăn trên ngồi trốc, sống tự do thanh bình
::*Ta thề bỏ mày*
::*Đến nơi đất lành*
::*Đất lành đất lành*
::*Chỗ ta đã giành*

Bài *Bắc phong* (Bội phong) phản ánh tình trạng dân chúng chịu nền chính trị bạo ngược, hà khắc, rủ nhau bỏ trốn. Bài thơ ví quạ đen và hồ ly với người cầm quyền và sự thống trị tàn khốc, cả bài là không khí buồn thảm, căng thẳng. Bài *Mộ môn* đả kích kẻ chấp chính bất lương, lại mượn hình ảnh rìu phạt gai góc trước cửa mộ để nói nguyện vọng muốn trừ bỏ kẻ đó. Các bài *Thuần chi bôn bôn*, *Tướng thử* (Dung phong)... đều có ý tương tự.

Trong Quốc phong có rất nhiều bài thơ oán trách việc phu phen và chiến tranh nặng nề gây nên thảm cảnh cho dân chúng. Bài *Bảo vũ* (Đường phong) tố cáo đau xót tình cảnh người dân phải đi phu đi lính, bỏ cả cày bừa, cha mẹ không nuôi, cũng không biết đến bao giờ mới được sống yên ổn, phải kêu trời kêu đất than ngắn thở dài. Bài *Trắc hộ* (Ngụy phong) là lời đứa con có hiếu, phải đi quân dịch, ở xa nhớ cha mẹ, tưởng tượng mẹ cha ngóng trông mình trở về, ý oán thán cũng ngầm trong đó. Mấy bài thơ tả tâm tình người vợ nhớ chồng đi lính bên cạnh sự nhớ thương cũng mang giọng điệu oán thán. Các bài *Cát lũy*, *Dương chi thủy* (Vương phong)... đều có ý như vậy.

### Phản ánh đời sống quý tộc và văn hóa lễ nhạc đời Chu
Thơ phản ánh văn hóa lễ nhạc đời Chu chủ yếu do tầng lớp quý tộc làm ra, chiếm đa số trong Tụng và một phần Nhã. Đây hoặc là thơ dùng trong tế lễ tông miếu hoặc là thơ yến ẩm, biểu thị sâu sắc và dào dạt tinh thần lễ nhạc của con người thời Chu, cũng như phương diện văn hóa của xã hội đương thời. Như bài *Thanh miếu* (Chu tụng) cho ta hình dung về ngôi miếu thờ tổ tiên nhà Chu, bài *Phán thủy* (Lỗ tụng) giúp hình dung về nhà học lớn và việc giáo dục đương thời. Bài *Na* (Thương tụng) lại miêu tả về một buổi đại lễ lớn. Thấp thoáng sau mỗi bài thơ là nhiều phong tục tập quán, sinh hoạt xã hội đời Chu như săn bắn, xây dựng nhà cửa, yến ẩm, lễ hội...của mọi tầng lớp trong xã hội.

## Nghệ thuật
• Nói đến *Kinh Thi* không thể không nói đến phương pháp "phú", "tỉ", "hứng", có hiệu quả nghệ thuật ảnh hưởng rõ rệt đến văn học đời sau.

"Phú", "tỉ", "hứng" được chép sớm nhất ở sách *Chu lễ*, hợp với "Phong", "Nhã", "Tụng" gọi là "lục nghĩa". Lời chú viết "*Phong Nhã Tụng là thể khác nhau của các thiên Kinh Thi, Phú Tỉ Hứng là lời khác nhau về văn của Kinh Thi, lớn nhỏ không như nhau, song gọi chung là Lục nghĩa. Phú Tỉ Hứng là sở dụng của Kinh Thi, Phong Nhã Tụng là sự thành hình của Kinh Thi, dùng ba cái kia để hình thành nên ba cái này, bởi vậy được gọi chung là nghĩa*". Trong *Thi tập truyện* 詩集傳, Chu Hy giải thích về "phú", "tỉ", "hứng" như sau "*Phú là trình bày sự việc rồi viết thẳng ra. Tỉ là lấy vật kia so sánh với vật này. Hứng là trước nói một vật khác để dẫn đến lời của thơ*". Nói một cách dễ hiểu thì "phú" là thể trần thuật, "tỉ" là ví dụ so sánh, "hứng" là qua một vật, một việc để gợi hứng cho bài thơ.

Trong *Kinh Thi*, phần Nhã, Tụng phần nhiều dùng phương pháp "phú" để diễn tả; phần Quốc phong thì có một số bài như *Thất nguyệt*, *Trăn Vĩ*, *Giảo đồng*, *Kiển thường* mà thôi còn đa phần dùng "tỉ", như bài *Chung tư* (Chu Nam) lấy hình ảnh con dế chọi đẻ nhiều để chúc mừng việc đông con, bài *Chung phong* (Bội phong) lấy gió lớn để ví với người chồng bạo tàn, bài *Thạc nhân* (Vệ phong) dùng hình tượng mầm cỏ, mỡ đông, hạt dưa để ví với hình thể người đẹp Trang Khương, bài *Thạc thử* (Ngụy phong) lại dùng hình tượng con chuột kễnh để ví von với kẻ thống trị. "Hứng" thì được sử dụng thường xuyên trong Quốc phong, có khi liên quan đến ý chính bài thơ nhưng cũng có khi không, có khi gắn liền với tình điệu nhưng cũng có khi chỉ là lấy vần cuối cùng để dẫn đến những câu dưới. Chẳng hạn như bài *Quan thư* (Chu Nam) lấy hứng từ tiếng chim nước gù nhau rồi dẫn đến chủ đề chính là nỗi mơ tưởng đến người yêu của chàng trai. Bài *Thần phong* (Tần phong) mở đầu bằng hình tượng chim lớn bay vào rừng rồi chuyển sang chủ đề chính là việc người vợ nhớ chồng. Bài *Đào yêu* (Chu Nam) tả mùa xuân hoa đào nở mơn mởn, gắn liền với tình điệu chuyện cưới xin ở dưới. Bài *Hoàng điểu* (Tần phong) khởi hứng từ hình ảnh con chim sẻ vàng kêu chích chích ở bụi cây gai, rồi cây dâu, câu sở mà dẫn đến chuyện tuẫn táng "tam lương" thì có vẻ không liên quan. Thế nhưng âm *cức* 棘 (cây gai) và âm *tích* 瘠 (gầy) gần giống nhau, âm *tang* 桑 (cây dâu) và âm *tang* 塟 (chết) đồng âm, chữ *sở* 楚 (cây sở) liên tưởng đến từ "thống sở" 痛楚 (đau xót), ba chữ đó làm ta cho người ta liên tưởng đến những điều buồn bã đau thương. Do đó, tình hình khởi hứng trong *Kinh Thi* được đánh giá là tương đối phức tạp, có khi nó kiêm cả "tỉ" nữa, như bài *Quan thư* hay *Đào yêu* nói trên, hình tượng khởi hứng phần nào gắn liền với chủ đề lứa đôi, cưới xin mà bài thơ diễn tả. Khổng Tử nhận xét về bài Quan thư trong Kinh Thi: "*Bài thơ Quan thư trong Kinh Thi đưa đến niềm vui mà không quá buông tuồng, mang lại nỗi buồn mà không đến mức đau thương.*".

• Đặc điểm kết cấu dân ca trong *Kinh Thi* nổi bật nhất là cách "trùng chương điệp cú" (lặp đoạn lặp câu). Trùng chương có lúc để tỏ rõ trình độ và thứ tự tiến triển của sự việc, như bài *Thái cát* (Vương phong), chương đầu rằng

::*Dây sắn kia nàng hái đâu xa*
:*Một ngày chẳng thấy bằng ba tháng ròng*

Rồi chương hai, chương ba, *hái sắn* đổi là *hái cỏ thơm*, *hái rau ngải*; *ba tháng* đổi thành *ba mùa*, *ba năm*, mức độ phóng đại càng to dần, tỏ mức độ thương nhớ ngày càng sâu sắc, dần dẫn từng bước, rất tự nhiên. Cũng có lúc trùng điệp để mà trùng điệp, chứ không thể hiện mực độ và thứ tự, như bài *Tang Trung* (Dung phong), chương đầu kể chuyện chàng trai hái *rau đường* rồi nhớ đến nàng Mạnh Khương, các chương sau đổi thành hái *lúa mạch*, hái *rau phong*, tên người con gái cũng thay đổi nhưng cốt chỉ đổi vần để tiện hát đi hát lại, làm phần trữ tình tăng thêm. Kiểu trùng điệp như vậy trong *Kinh Thi* rất nhiều, nhưng không phải bài nào cũng hoàn chỉnh như nêu trên mà có bài chỉ trùng điệp một vài đoạn trong nhiều đoạn, có bài chỉ trùng điệp mấy câu trong một đoạn, có bài thì vừa trùng chương và điệp cú.

Ngoài trùng điệp, trong *Kinh Thi* còn có cách "xướng họa", như hai chương trong bài *Thập mẫu chi gian* (Ngụy phong) có thể là một chương xướng, một chương họa, như lời đối đáp của các cô gái hái dâu. Kết cấu "hòa thanh" (người ngoài hát hòa theo) như bốn chương bài *Đông sơn* (Bân phong), mỗi chương đều có bốn câu mở đầu như nhau

::*Từ ngày ta trẩy núi Đông*
:*Năm qua tháng lại vẫn không được về*
::*Hôm nay ta bước ra về*
:*Trời mờ mịt, khắp tứ bề mưa bay*

hay bốn câu cuối mỗi chương trong bài *Hán quảng* (Chu Nam), là một hình thức kết cấu đặc biệt của ca dao.

• *Kinh Thi* là tập đại thành dân ca cổ xưa của Trung Quốc, mà đã là dân ca thì phải nhất thiết có tiết tấu, vần điệu để hát được. Thơ *Kinh Thi* có nhạc tính rất đậm, bằng cách sử dụng nhiều điệp từ, phức từ như "quan quan" (quan quan thư cưu - *Quan thư*, Chu Nam); "thương thương" "thê thê" (kiêm hà thương thương, kiêm hà thê thê - *Kiêm hà (gia)* - Tần phong)... hoặc điệp cú "phong vũ thê thê, kê minh giê giê" "phong vũ tiêu tiêu, kê minh diêu diêu" (*Phong vũ*, Trịnh phong); "tích ngã vãng hĩ, dương liễu y y" "kim ngã lai ti, vũ tuyết phi phi" (*Thái vi*, Tiểu nhã)... tính tượng hình, tượng thanh rất cao. Những bài trong *Kinh Thi* có cả cước vận và yêu vận, cách gieo vần rất rộng rãi tự do, không bị gò bó trong một khuôn khổ hẹp hòi, theo một định luật nghiêm khắc. Nhờ thế nên văn chương Kinh Thi đã giữ được cái âm điệu uyển chuyển tự nhiên, diễn tả dễ dàng ấn tượng của tác giả và có sức truyền cảm rất mạnh.

Ngôn ngữ trong *Kinh Thi* cũng hết sức tinh tế, phong phú, một thứ ngôn ngữ phân tích tính (analytic language) cao độ. Tả hình tượng, các động tác của tay có "chuyết", "thái", "tương", "ấp", "đề", "chiết", "đầu"...; tả ánh sáng mặt trời thường là "hạo", ánh sáng Mặt Trăng thường là "hoàng", chớp là "diệp", ánh sáng đèn nến là "tích"... Tả âm thanh, tiếng gà gáy là "giao giao", tiếng côn trùng là "yêu yêu", tiếng hươu là "u u", tiếng xe lớn là "thôn thôn", tiếng xe nhỏ là "lân lân", tiếng chặt gỗ là "khảm khảm", tiếng chim nước kêu là "quan quan".... Tuy vậy, vì đây là văn pháp và từ ngữ đời Chu nên từ trước đến nay, giữa các nhà chú giải *Kinh Thi* thường có sự bất đồng ý kiến.

## Giá trị và ảnh hưởng

Ngay từ thời Tiền Tần, *Thi* và *Thư* đã được đặt sánh đôi với nhau, là hai điển tích được kết tập sớm nhất trong lịch sử Trung Quốc. Quý tộc đời Chu rất coi trọng việc học *Thi*, vì ngoài mục đích dùng cho điển lễ, phúng gián, thơ còn được dùng trong quan hệ ngoại giao giữa các nước đời Xuân Thu, dùng để tỏ ý chí, làm cho lời nói thêm hoa mỹ. Khổng Tử nhấn mạnh việc học *Thi tam bách*, cho rằng "*Không học thơ thì không biết nói*". Ông ca tụng *Thi* là "*tư vô tà*", "*có thể giúp hưng phấn, có thể giúp xem xét, có thể giúp hợp quần, có thể giúp biết oán giận. Gần có thể thờ cha, xa thờ vua, giúp biết được nhiều tên của chim muông, cây cỏ*". Thiên Thái Bá sách Luận ngữ dẫn lời Khổng Tử "*Thơ có thể gây hứng khởi tấm lòng ham điều thiện, ghét điều ác. Lễ có thể khiến cho ta lập thân ở xã hội. Âm nhạc có thể giúp ta hoàn thành việc tu dưỡng nhân cách.*". Học giả các học phái đời Tiên Tần, không chỉ Nho gia, đều dùng *Thi* để ngâm nga, ca hát; dẫn *Thi* làm dẫn chứng cho đạo lý, khiến việc học *Thi* nối nhau không đứt đoạn, sang đời Chiến Quốc thì *Thi* trở thành sách giáo khoa của toàn xã hội. Sau đời Tần, *Thi* chẳng những không bị mai một qua cuộc "đốt sách chôn Nho" mà còn được suy tôn làm "kinh", được thu thập, biên tập, giải thích lại rất nhiều. Từ chỗ là điển tịch văn hóa xa xưa, là văn bản nghiên cứu của học giả, *Kinh Thi* trở thành nhận thức chung của toàn xã hội, chỗ dựa cơ bản của văn hóa và triết học Trung Quốc suốt hơn hai nghìn năm nay. Vai trò và ảnh hưởng của *Kinh Thi* là vô cùng to lớn, chẳng những được truyền bá trên toàn cõi Trung Quốc mà còn đến nhiều nơi trên thế giới, trở thành một phần của cải tinh thần của nhân loại.

• Về phương diện văn học, *Kinh Thi* là một kiệt tác văn học giàu tính sáng tạo cả về nội dung và hình thức. Khuynh hướng tư tưởng và phong cách nghệ thuật *Kinh Thi* đều ảnh hưởng sâu xa đến văn học đời sau. Toàn bộ lịch sử văn học Trung Quốc phát triển dưới sự khơi gợi của tinh hoa *Kinh Thi*.

Thứ nhất, *Kinh Thi* đã khai phá một tầm nhìn rộng lớn bao la về đề tài cho văn học Trung Quốc. Các loại hình thường thấy trong thơ ca các dân tộc văn minh cổ đại thì có sử thi, tình ca, nhạc ca tế lễ, thơ kể việc lao động nông nghiệp, riêng *Kinh Thi* thì có đủ tất cả. Ngoài ra, *Kinh Thi* còn có thơ yến ẩm, điều này can hệ đến nền văn hóa lễ nhạc rực rỡ nổi lên đời nhà Chu. Thơ tế tự, thơ yến ẩm, thơ nông sự, thơ chiến tranh, thơ oán thán, thơ tình lưu hành đời sau ở Trung Quốc đều lấy *Kinh Thi* làm nguồn gốc.

Thứ hai, *Kinh Thi* đã đặt nền tảng cho khuynh hướng hiện thực của văn học Trung Quốc. Những bài trong *Kinh Thi* tả cuộc sống hiện thực về nhiều mặt, thể hiện tình ý của những con người thuộc các giai cấp, các tầng lớp khác nhau trong cuộc sống hiện thực, phản ảnh hiện thực một cách trung thành. Không ít bài trong Phong và Nhã đã nhìn thẳng vào sự thật cuộc đời thảm đạm và đau khổ của dân chúng, chĩa mũi nhọn phê phán sắc bén vào xã hội bất công, châm biếm xã hội, phê phán chính trị hủ bại. Tinh thần hiện thực đó rất được người đời sau tán thưởng. Tinh thần ưu quốc ưu dân trong các tác phẩm của Khuất Nguyên chính là kế thừa tinh thần đó của *Kinh Thi*. Tuân Khanh cũng nói trong bài thơ *Quỷ thi* "*Thiên hạ loạn lạc, xin trình bài thơ trái lạ này*", điều đó chứng tỏ ông cố ý dùng thơ để nói chuyện thời sự, ảnh hưởng của *Kinh Thi* rất rõ. Nhạc phủ đời Hán, thơ Kiến An, thơ Đường, từ Tống cho đến tạp kịch Nguyên và tiểu thuyết Minh - Thanh đều bắt nguồn hiện thực từ *Kinh Thi*.

Các nhà văn đời sau mỗi khi phản đối khuynh hướng hình thức chủ nghĩa trong thơ đều lấy *Kinh Thi* làm dẫn chứng, như phong trào phản đối thơ phù hoa diễm lệ từ Đông Tấn đến đầu đời Đường, Trần Tử Ngang và Lý Bạch đã đưa Phong Nhã ra làm gương mẫu. Bạch Cư Dị cũng suy tôn "phong nhã tỉ hứng", cho rằng thơ ca phải "quan sát thời chính mà bổ khuyết", "nói lên tình cảnh của dân" (Thư gửi Nguyên Chẩn), tức là tiếp thu tinh thần hiện thực của *Kinh Thi* và đã thu được kết quả tốt đẹp qua phong trào Tân Nhạc phủ nổi tiếng.

Thứ ba, *Kinh Thi* có công khai phá mở đường cho phong cách nghệ thuật văn học Trung Quốc. Ba phép "phú", "tỉ", "hứng" được sử dụng thường xuyên trong *Kinh Thi* đã trở thành mẫu mực mà các nhà thơ nói riêng và các nhà văn nói chung phải học tập và phát huy. Ly tao dùng thể tỉ rất nhiều như Vương Dật đã nói trong sách *Sở từ chương cú* "*Chim lành, cỏ thơm ví với kẻ trung trinh; chim ác vật thối ví với kẻ sàm nịnh, người đẹp Linh Tu ví với quân vương, gái đẹp Bật Phi ví với hiền thần, long ly loan phượng ví với quân tử, gió mây ví với tiểu nhân*". Những tác phẩm sau này như bài *Tặng Phổ đô Tào biệt* của Bão Chiếu kể nỗi nhớ biệt ly, bài *Minh nhạn* của Hàn Dũ kể nỗi bần hàn, từ đầu đến cuối đều dùng chim nhạn để ví, những bài đó dường như chịu ảnh hưởng trực tiếp từ *Kinh Thi*. Mười chín bài thơ trong Cổ thi đời Tấn, có mấy bài học phương pháp "hứng" như bài *Thanh thanh lăng thượng bách* (cây bách xanh trên gò) và *Nhiêm nhiêm cô sinh trúc* (cây trúc đứng một mình)...Kết cấu trùng điệp, hòa thanh trong thơ *Kinh Thi* còn được thấy trong các tác phẩm dân ca từ Nhạc phủ trở về sau, một số văn nhân cũng học tập như bài *Tứ sầu* của Trương Hành đời Đông Hán. Không chỉ văn học tiếp thu kĩ xảo nghệ thuật của *Kinh Thi* như tô đậm, so sánh, khoa trương, đối ngẫu, bài tỉ... mà đến cả nghệ thuật hí kịch, hội họa, âm nhạc... đều in hằn dấu vết của nghệ thuật *Kinh Thi*.

Thứ tư, về thể tài, *Kinh Thi* cũng có ảnh hưởng nhất định đến văn học đời sau. Ví dụ như quan hệ giữa phú và *Kinh Thi* đã được Ban Cố khẳng định "*phú là dòng thơ cổ*", Lưu Hiệp cũng nói phú là "*lấy sinh mệnh ở thi nhân, khai thác ở Sở từ*". Đại khái *Kinh Thi* ảnh hưởng đến phú về hai mặt, một là phúng dụ, hai là miêu tả, khắc họa. Ngoài phú ra, các loại văn vần như tụng, tán, bi, lũy, châm, minh... nói chung đều dùng câu bốn chữ, không thể nói là không chịu ảnh hưởng của *Kinh Thi* được

• Ngoài phương diện văn học quan trọng, xét trên các phương diện lịch sử xã hội, lịch sử chính trị, lịch sử kinh tế, lịch sử tư tưởng, lịch sử khoa học kĩ thuật..., ta đều đều có thể tìm thấy ở *Kinh Thi* một kho báu vô giá. Qua *Kinh Thi*, ta có thể biết được phong tục tập quán, tình trạng xã hội và chế độ chính trị của các nước chư hầu ở Trung Quốc thời Chu. Vì thế nên Tưởng Tổ Di đã xem *Kinh Thi* là một khảo chứng phẩm về nông nghệ thời cổ, Hồ Thích cũng đã dùng Kinh Thi để nghiên cứu trạng huống xã hội Trung Quốc trong giai đoạn mà Hồ gọi là "thời kỳ thai nghén triết học".

• Về mặt kinh học, từ sau đời Hán, *Kinh Thi* được đưa vào *[[Ngũ kinh]]*, trở thành kinh điển của Nho gia, là tài liệu giáo dục quan trọng của Nho sĩ Trung Quốc. Mặc dù *Kinh Thi* vốn là tuyển tập văn học, nhưng do có thuyết cho rằng nó được Khổng Tử san định nên hậu nho đã "kinh học hóa" (classicize), "huyền thoại hóa" (mythify) thi tuyển ấy. Trào lưu này vốn xuất hiện ngay từ thời nhà Hán với các bản chú giải Kinh Thi như *Mao truyện*, *Trịnh tiên*, và tiêu biểu là bản *Thi kinh tập truyện* của Chu Hy đời Tống. Vì vậy, *Kinh Thi* còn mang tư cách của một tác phẩm kinh học Nho gia. *Kinh Thi* chỉ được dạy cho học trò khi họ hoàn thành xong việc học sách *Tiểu học* 小學 của Chu Hy và *[[Tứ thư]]* của Khổng, Tăng,Tư, Mạnh; khi đã tiếp thu một trình độ nhất định về ứng đối, tiến thoái, hiểu biết được căn bản "lục nghệ" (lễ, nhạc, xạ, ngự, thư, số) mới được học *[[Ngũ kinh]]* và bộ Kinh đầu tiên phải học là *Kinh Thi*. Do vậy, *Kinh Thi* trở thành giáo trình chính trị - luân lý cho toàn bộ Nho sĩ trong xã hội Trung Quốc suốt hai nghìn năm phong kiến, đã gánh vác nhiệm vụ giáo hóa muôn dân mà Khổng Tử gọi là *Thi giáo*. *Kinh Thi* cũng trở thành chuẩn mực trong các văn bản hành chính như chiếu lệnh của triều đình, tấu nghị của quần thần đến hoành phi câu đối trong cung điện hoặc ở các chùa quán, tư gia... đều lấy chữ và ý tứ trong *Kinh Thi*.

Ảnh hưởng của *Kinh Thi* còn lan đến các quốc gia đồng văn lân cận Trung Quốc như Triều Tiên, Việt Nam, Nhật Bản và để lại nhiều dấu ấn trong các trước tác thư tịch, văn chương của các quốc gia này. *Kinh Thi* vẫn tiếp tục được nghiên cứu sâu rộng bởi giới "Thi học", không chỉ ở Trung Quốc, Việt Nam mà là trên toàn thế giới.

## Trong văn hóa Việt Nam
Kinh điển Trung Hoa, trong đó có *Kinh Thi*, thâm nhập vào Việt Nam có thể kể từ khi bắt đầu thời Bắc thuộc khoảng đầu Công nguyên thông qua con đường giáo dục, mở trường học, truyền bá giáo lý Nho gia. Cho dù sự cai trị của người Hán không còn áp đặt lên Việt Nam từ sau năm 938, nhưng Nho giáo vẫn được coi trọng và truyền bá mạnh mẽ, dần dần trở thành ý thức hệ chính thống của các triều đại phong kiến Việt Nam. *Kinh Thi* bởi vậy cũng có ảnh hưởng to lớn đến văn hóa Việt Nam nói chung, văn học Việt Nam nói riêng.

• Ảnh hưởng của *Kinh Thi* với văn hóa Việt Nam sâu rộng nhất là ở lĩnh vực nghệ thuật. *Kinh Thi* được coi là khuôn vàng thước ngọc cho sáng tác văn chương của nhà nho như Lê Quý Đôn từng ca ngợi "*Thơ khởi phát từ trong lòng ta. Ba trăm bài thơ trong Kinh Thi phần nhiều là của nông dân, phụ nữ làm ra, mà cũng có những bài các văn sĩ đời sau không theo kịp được, như thế là vì nó chân thực*". Các tác phẩm chữ Hán và chữ Nôm của văn học Việt Nam thời trung đại đều ít nhiều có điển cố, điển tích của *Kinh Thi*. Khi thì mượn ý tứ để sáng tác, khi thì mượn nguyên vần, có câu lấy hai đến ba hình ảnh trong *Kinh Thi*, thậm chí có bài phú lấy hầu hết ý trong *Kinh Thi* để thể hiện ý đồ sáng tác. Như bài thơ *Tiễn Nguyễn Biểu đi sứ* tương truyền do vua Trần Trùng Quang sáng tác, đã dùng chữ "hoàng hoa" để chỉ việc đi sứ của Nguyễn Biểu, đó là lấy ý từ bài *Hoàng hoàng giả hoa* trong Tiểu nhã. Bài *Cỗ đầu người* của Nguyễn Biểu có câu "*Ca lối lộc minh so cũng một*", chính là điển tích trong bài *Lộc minh* của *Kinh Thi*. Câu thơ ở *[[Chinh phụ ngâm]]*

::*Nương song luống ngẩn ngơ lòng*
:*Vắng chàng điểm phấn trang hồng với ai*

khá gần gũi với bài *Bá hề* (Vệ phong). *[[Truyện Kiều]]* của Nguyễn Du cũng là ví dụ tiêu biểu cho sự học tập ngôn ngữ *Kinh Thi*. Câu "*Đào non sớm liệu xe tơ kịp thì*" lấy ý từ bài *Đào yêu*, lại có câu

::*Sầu đong càng lắc càng đầy*
:*Ba thu dọn lại một ngày dài ghê*

có thể coi là sự phiên dịch câu "*Một ngày chẳng gặp, dài tựa ba thu*" ở bài *Thái cát* (Vương phong). Thống kê cho thấy, các điển cố *Kinh Thi* xuất hiện thường xuyên trong văn học Việt Nam là "đào yêu", "lân chỉ", "thuyền bách"....

Trong diễn xướng, vở chèo *[[Quan Âm Thị Kính (truyện thơ)|Quan Âm Thị Kính]]* mở đầu bằng cảnh Thiện Sĩ ngồi học bài, Thị Kính ngồi khâu. Thiện Sĩ học rất to tiếng và bài học của chàng chính là *Quan thư* (Chu Nam). Trong chèo Việt Nam còn có điệu *Quân tử vu dịch* với những câu như "*Những khi tựa cửa, ngao ngán cảnh xa chồng. Rày ngóng mai trông...*", *Quân tử vu dịch* chính là tên một bài thơ trong Vương phong.

• Về giáo dục và kinh học, *Kinh Thi* là tài liệu học tập thường xuyên của mọi Nho sĩ Việt Nam thời phong kiến mà bản *Kinh Thi* thông dụng nhất thời ấy là bản *Mao thi* có Chu Hy làm *Truyện*. Cùng với các bộ sách kinh điển khác của Nho giáo, Kinh Thi từng được dùng làm đề tài trong khoa cử của Việt Nam mà niên đại xưa nhất chúng ta còn biết là từ thời nhà Trần. Hai bộ sách *Thi kinh sách lược* 詩經策略 ký hiệu VHv.385 và VHv.433 hiện lưu trữ tại Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm Việt Nam còn ghi chép được hơn 530 bài văn sách có đề tài trong *Kinh Thi*; sách *Ngũ kinh tiết yếu* 五經節要 của Bùi Huy Bích, *Ngũ kinh loại thuyết* 五經類說, *Ngũ kinh xuyến châu tự* 五經串珠序, đều tóm tắt nội dung và chú giải của năm kinh, trong đó có *Kinh Thi*, nhằm phục vụ cho học trò trong các kì khoa cử. Các loại sách tham khảo, "luyện thi" như vậy rất nhiều trong khi các trước tác khảo cứu bình giảng kinh văn ở Việt Nam rất ít ỏi. Bởi vì theo quy định từ đời Tống trở về sau, phàm học trò đi thi, khi giải nghĩa sách kinh điển thì phải theo đúng giải nghĩa của tiên nho (cụ thể là Tống Nho), nếu không dù sáng tạo sắc sảo vẫn bị đánh hỏng, khoa cử Việt Nam cũng vậy.

Tuy nhiên, trong giới học thuật Việt Nam vẫn luôn có ý thức bài bác, đưa ra ý kiến trái ngược với chú thích của Tống Nho. Như Hồ Quý Ly đã dịch *Kinh Thi* và viết sách *Quốc ngữ Thi nghĩa* 國語詩義 bằng chữ Nôm để giải thích lại *Kinh Thi*. Bài tựa do ông viết không theo ý của Chu Hy. Đặc biệt là vào khoảng thời Nguyễn, trào lưu "giải kinh học" (declassicize) "giải huyền thoại" (demythify) ở Trung Quốc đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến việc tiếp nhận *Kinh Thi* của nho giả Việt Nam. Tiêu biểu là Nguyễn Văn Siêu khi ông cho rằng lời khảo chứng của Chu Hy "vẫn còn nhiều điều đáng ngờ".

• Phong trào phiên dịch *Kinh Thi* sang chữ Nôm nở rộ với phát súng mở đầu *Quốc ngữ Thi nghĩa* của Hồ Quý Ly. Sau đó có Nguyễn Quý Cảnh thích nghĩa Tứ Thư Ngũ Kinh, Nguyễn Thiếp dịch Ngũ Kinh sang chữ Nôm theo yêu cầu của vua Quang Trung, Tùng Thiện Vương Miên Thẩm viết cuốn *Thi kinh quốc âm ca* 詩經國音歌, nhưng các tư liệu này đều chưa/không tìm được. Thư tịch dịch thuật *Kinh Thi* cổ xưa nhất của Việt Nam còn lại đến ngày nay là sách *Thi kinh giải âm* 詩經解音, chưa rõ dịch giả, khắc in năm 1714, rồi được viện Sùng Chính đời Tây Sơn cho tái bản theo chiếu chỉ giục gấp của Quang Trung. Sau đó là tác phẩm *Thi kinh đại toàn tiết yếu diễn nghĩa* 詩經大全節要演義 khắc in các năm 1836 và 1837. Đó là các tác phẩm dịch *Kinh Thi* sang văn xuôi.

Các tác phẩm dịch *Kinh Thi* sang thơ gồm có *Thập ngũ Quốc phong diễn âm* 十五國風演音, *Thi Kinh quốc ngữ ca* 詩經國語歌 và một số bản dịch lẻ tẻ các thiên *Thất nguyệt*, *Tiểu nhung* của Phạm Đình Toái. Hiện nay, Viện Nghiên cứu Hán Nôm Việt Nam còn lưu giữ được 8 tác phẩm, 19 văn bản, 31 ký hiệu sách với tổng số 5368 trang văn bản dịch.

Vào thế kỉ 20, *Kinh Thi* lại được dịch sang chữ Quốc ngữ, tập trung nhất là bốn bản dịch.

Đầu tiên là bản tuyển dịch của Tản Đà, Nghiêm Thượng Văn, Đặng Đức Tô do Nghiêm Hàm ấn quán xuất bản ở Hà Nội năm 1924. Bản này chọn dịch 63 bài, nhưng mỗi bài không nhất thiết chọn hết, gồm các phần: Hán văn, phiên âm Hán Việt, chú thích, dịch thơ, giảng nghĩa. Năm 1992, Nhà xuất bản TP Hồ Chí Minh cho in lại, có sửa chữa, in thêm 27 trang *Dẫn nhập* ở đầu do Trần Văn Chánh viết.

Hai là bản dịch *Thi kinh tập truyện* của Chu Hy do Tạ Quang Phát dịch, Trung tâm Học liệu Bộ Giáo dục Việt Nam Cộng hòa xuất bản tại Sài Gòn năm 1968, trọn bộ ba tập. Sau đó, Nhà xuất bản Văn học tái bản trọn bộ ba tập vào năm 1991 và 1992, Nhà xuất bản Đà Nẵng tái bản vào năm 2003, Nhà xuất bản Văn học lại tái bản vào năm 2004. Bản này dịch hết 311 bài thơ, gồm nguyên bản Hán văn, phiên âm, dịch nghĩa, dịch thơ, chú giải, bình giảng.

Ba là bản tuyển dịch *Kinh Thi tinh tuyển* của Phạm Thị Hảo do Nhà xuất bản Đồng Nai ấn hành với 100 bài thơ được dịch, mỗi bài gồm nguyên bản Hán văn, phiên âm Hán Việt, dịch nghĩa, chú thích.

Cuối cùng là bản *Kinh Thi* in trong bộ sách *Ngữ văn Hán Nôm: Ngũ kinh* do Trần Lê Sáng giới thiệu và dịch chú, Nhà xuất bản Khoa học xã hội ấn hành năm 2002 với 53 thiên được dịch, gồm nguyên bản Hán văn, phiên âm Hán Việt, dịch nghĩa, chú thích. Ngoài ra, Trần Văn Chánh còn cho biết Nam Trân có một bản dịch nhưng chưa công bố.

• Từ nửa cuối thế kỉ 18, khi sưu tầm thơ ca dân gian Việt Nam, các nhà nho Việt Nam cũng có xu hướng học tập kết cấu của *Kinh Thi*. Trần Danh Án sưu tập và biên soạn *Quốc phong giải trào* 國風解嘲, Ngô Đình Thái tiếp tục sưu tập và biên soạn *Nam phong giải trào* 南風解嘲 và *Nam phong nữ ngạn thi* 南風女諺詩. Mộng Liên Đường chủ nhân Nguyễn Đăng Tuyển soạn *Quốc phong thi tập hợp thái* 國風詩集合採, Nguyễn Văn Mại thì đặt là *Việt Nam phong sử* 越南封史.

Họ đều ghi chép tục ngữ ca dao bằng chữ Nôm, rồi dịch ra chữ Hán và chú thích theo cách chú giải của Chu Hy vì có ý đem ca dao Việt Nam so sánh với thơ Quốc phong của *Kinh Thi*. Với hai câu "*Thương chồng nên phải gắng công/ Nào ai xương sắt da đồng chi đây*", Nguyễn Mại làm truyện rằng "Trưng Vương là đàn bà, báo thù cho chồng mà đánh đuổi Tô Định, thực là gan vàng dạ sắt". Hay như câu "*Hoa thơm, thơm lạ thơm lùng/ Thơm cành thơm rễ, người trồng cũng thơm*" thì được ông cho là ám chỉ việc Lý Huệ Tông lấy bà Trần Thị Dung mà họ Trần được vinh hiển. Việc mô phỏng *Truyện* của Chu Hy để chú thích ca dao như vậy đôi khi là khiên cưỡng, gán ghép, làm sai lạc đi ý nghĩa của mỗi câu ca dao.

## Xem thêm
* Ngũ kinh
* Thập tam kinh
* Khổng Tử
* Chu Hy
* *[[Sở từ]]*
* Văn học Trung Quốc

## Chú giải và thư mục

### Chú thích

### Tham khảo

### Thư mục

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  

## Liên kết ngoài

* 
* 
* 
* 《诗经》荣获2010年"世界最美的书"称号  2010年02月22日09:36 来源：人民网-《人民日报》- Kinh Thi giành giải Sách đẹp nhất thế giới năm 2010 tại Leipzig, Đức 
* "Shi Jing" awarded title of "Most Beautiful Book in the World"  People's Daily Online 15:57, ngày 22 tháng 2 năm 2010