Trương Định

**Bình Tây Đại Nguyên Soái Trương Định** (chữ Hán: 張定; 1820 – 1864), tên thật là **Trương Định**, **Trương Công Định** hay **Trương Trường Định**, là võ quan triều Nguyễn, và là thủ lĩnh chống Pháp giai đoạn 1859 – 1864, trong lịch sử Việt Nam.

## Cuộc đời
**Trương Định** sinh tại làng Tư Cung, phủ Bình Sơn, Quảng Ngãi (nay là xã Tịnh Khê, thành phố Quảng Ngãi, tỉnh Quảng Ngãi). Cha ông là Lãnh binh Trương Cầm, từng là Hữu thủy Vệ uý ở Gia Định dưới thời vua Thiệu Trị.

Năm 1844, Trương Định theo cha vào Nam. Sau khi cha mất, ông trú ngụ ngay nơi cha đóng quân. Sau đó, ông kết hôn với bà Lê Thị Thưởng, vốn là con gái của một hào phú ở huyện Tân Hòa, tỉnh Gia Định (Gò Công Đông, Tiền Giang ngày nay).

Năm 1850, hưởng ứng chính sách khẩn hoang của tướng Nguyễn Tri Phương, Trương Định xuất tiền ra chiêu mộ dân nghèo lập đồn điền ở Gia Thuận (Gò Công), vì thế, ông được nhà Nguyễn bổ làm Quản cơ, hàm chánh lục phẩm.

### Trở thành thủ lĩnh chống Pháp

Năm 1859, Pháp tấn công Gia Định lần thứ nhất, Trương Định đem quân phối hợp với binh của tướng Nguyễn Tri Phương phòng giữ chiến tuyến Chí Hòa. Khi Đại đồn Chí Hòa thất thủ, ông lui về Gò Công, cùng Lưu Tiến Thiện, Lê Quang Quyền chiêu binh ứng nghĩa, trấn giữ vùng Gia Định-Định Tường.

Ở đây, Trương Định tổ chức lại lực lượng, triển khai tác chiến trong các vùng Gò Công, Tân An, Mỹ Tho, Chợ Lớn, Sài Gòn, Đồng Tháp Mười và kéo dài đến tận biên giới Campuchia.

Kể về ông ở giai đoạn này, sử nhà Nguyễn chép: 
:*Trương Định am hiểu võ nghệ, dũng cảm, mưu lược. Tự Đức năm thứ 14 ([[1861]]), thành Gia Định hữu sự,  Định hưởng ứng việc nghĩa, chiêu mộ thú dõng được hơn 6.000 người, lại kiêm quản những đầu mục thân hào mộ việc nghĩa, dồn lập 18 cơ quân, luôn chống đánh người Pháp, thu được súng ống khí giới và đúc chế thêm để dùng, được bạt bổ làm Quản cơ lĩnh Phó Lãnh binh Gia Định.

Ngày [[5 tháng 6]] năm [[1862]], [[nhà Nguyễn|triều đình Huế]] ký kết hòa ước với [[Pháp]]. Cũng theo sử [[nhà Nguyễn]] thì: 
:*Tháng 7 năm 1862...từ khi đã định hòa ước rồi, Ngài [Tự Đức] truyền dụ Nam Kỳ nghỉ binh và đòi Trương Định ra Phú Yên. Khi ấy trong các tỉnh Gia Định, Định Tường, Biên Hòa những người ứng nghĩa rủ nhau đoàn kết, tôn Trương Định làm Đại đầu mục, xin cho ra đánh, Đình thần nghị rằng: "bây giờ việc Bắc Kỳ đương khẩn, mà Nam Kỳ chưa có cơ hội gì, xin giao Phan Thanh Giản hiểu dụ". Nhưng Trương Định đã lâu mà không chịu về cung chức, bị cách chức hàm*.

Trên thực tế, ông đã từ chối thư dụ hàng của tướng Pháp là [[Louis Adolphe Bonard|Bonard]], bất chấp chiếu vua ra lệnh bãi binh do [[Phan Thanh Giản]] truyền vào và rút quân về [[Gò Công]], xưng là *'Trung thiên tướng quân**, và được nhân dân tôn là **Bình Tây Đại Nguyên soái**, lấy nơi này làm bản doanh, xây dựng các căn cứ địa kháng chiến.

Ngày [[16 tháng 12]] năm [[1862]], Trương Định đã ra lệnh tấn công các vị trí của quân Pháp ở cả ba tỉnh miền Đông Nam Bộ, đẩy Pháp vào tình thế lúng túng, bị động. [[Tháng hai|Tháng 2]] năm [[1863]], nhờ có viện binh, Pháp phản công tại [[Biên Hòa (thành phố)|Biên Hòa]], Chợ Lớn, bao vây [[Gò Công]]. Ngày [[26 tháng 2]] năm [[1863]], Pháp đánh chiếm thành trì, ông thoát khỏi vòng vây và kéo quân về [[Biên Hòa (thành phố)|Biên Hòa]].

[[Tháng chín|Tháng 9]] năm [[1863]], tướng [[Pierre-Paul de La Grandière|Lagrandière]] sang thay [[Louis Adolphe Bonard|Bonard]], mở cuộc càn quét thứ hai, bắt được vợ con và một số tùy tùng của Trương Định.

===Qua đời===
Ngày [[19 tháng 8]] năm [[1864]], [[Lãnh Binh Tấn|Huỳnh Công Tấn]] phản bội dẫn đường cho quân Pháp bất ngờ bao vây đánh úp. Bản doanh ''Đám lá tối trời''  thất thủ, Trương Định bị trọng thương (gãy xương sống).

Về cái chết của ông, các nguồn không thống nhất về việc ông có tuẫn tiết hay không. Hầu hết các nguồn cho rằng ông đã tuẫn tiết để khỏi rơi vào tay giặc. Mặt khác, theo ''Việt sử Tân Biên'' của [[Phạm Văn Sơn]], "ông và 28 người tùy thuộc bị bắn chết". Khi ấy, ông 44 tuổi.

Hay tin Trương Định tuẫn tiết, vua [[Tự Đức]] sai truy tặng ông phẩm hàm, và năm [[1871]] lại cho lập [[Đền thờ Trương Định|đền thờ ông tại Tư Cung]] (Quảng Nghĩa). Con ông là [[Trương Quyền]] đã rút lên vùng Châu Đốc tiếp tục chống Pháp thêm 6 năm nữa.

Nhà thơ [[Nguyễn Đình Chiểu]] đã làm 12 bài thơ và một bài [[văn tế]] điếu ông. Trích giới thiệu một bài: 


:''Trong Nam, tên họ nổi như cồn''
:''Mấy trận Gò Công nức tiếng đồn''
:''Đấu đạn hỡi rêm tàu bạch quỷ''
:''Hơi gươm thêm rạng vẻ Hoàng Môn''
:''Ngọn cờ ứng nghĩa trời chưa bẻ''
:''Quả ấn Bình Tây đất vội chôn''
:''Nỡ khiến anh hùng rơi giọt luỵ''
:''Lâm dâm ba chữ điếu linh hồn.''

==Tuyên bố nổi tiếng==
Tuyên bố của Trương Định trong thư trả lời thư dụ hàng của tướng Pháp Bonard vào cuối năm [[1862]]: 

Ông trả lời Phan Thanh Giản về việc bãi binh chống Pháp: "Triều đình nghị hòa thì cứ nghị hòa còn việc của Định thì Định cứ làm. Định thà đắc tội với Triều đình chứ không nỡ ngồi nhìn giang san này chìm đắm..."

Tuyên bố của Trương Định gửi các quan ở Vĩnh Long, để tỏ ý ly khai với Nam triều (''vì sau hòa ước Nhâm Tuất, vua Tự Đức ra lệnh ông phải bãi binh'') vào [[tháng hai|tháng 2]] năm [[1863]]: 


Hịch của Trương Định ([[tháng tám|tháng 8]] năm [[1864]]): 


Mấy đoạn trích trên, được ghi trang trọng tại [[đền thờ Trương Định]], ở ngay trung tâm thị xã [[Gò Công]].

==Nhận định==
 
*Trung úy Léopold Pallu ([[1828]] – [[1891]]), sĩ quan tùy viên Tổng hành dinh của Phó đề đốc Charner, và là người chỉ huy đội thủy quân lục chiến đánh vào [[Đại đồn Chí Hòa]], thành [[Định Tường]] ([[Mỹ Tho (thành phố)|Mỹ Tho]]), viết:
:''Lúc bấy giờ ([[tháng sáu|tháng 6]] năm [[1861]]) có một người [[An Nam]] rất cương quyết và hào hùng tên là Trương Định cho biết sẽ dấy loạn khởi nghĩa trong toàn xứ...Là một trong số những người nhiều nghị lực nhất, anh ta đánh lừa là đã chết trong trận [[Gò Công]], nhưng sau đó lại xuất hiện và chiến đấu trong hết mùa mưa...Mãi về sau này, khi ta đã chiếm [[Biên Hòa (thành phố)|Biên Hòa]], tên Trương Định tung hoành tàn phá hết hai vùng tứ giác của ta...''
* Trong sách ''Sài Gòn xưa – Ấn tượng 300 năm'' của nhà văn [[Sơn Nam (nhà văn)|Sơn Nam]] có đoạn:
:''Yêu nước đậm đà, khảng khái trước nghĩa lớn, đứng hàng đầu trong phong trào kháng Pháp ở [[Nam Kỳ]] vẫn là Trương Định. Mang ơn vua, giữ đất cho vua ([[Gò Công]] là nơi phát tích của [[Phạm Đăng Hưng]] và con gái là bà [[Từ Dụ|Từ Dũ]]), nhưng chống lệnh khi cắt đất cho Pháp. Trương Định và dân đồn điền lợi dụng địa hình rừng ngập mặn Gò Công để khởi nghĩa, đắp đập, xây lũy. Giặc phải vất vả, tổ chức nội ứng mới giết được ông, qua nhiều cuộc hành quân cấp tướng, bố trí súng lớn trên thuyền nhỏ, để di chuyển nơi nước cạn. Địch phải đem xác ông phơi trước chợ để làm chứng cớ...và chôn ông giữa chợ, nếu chôn nơi hẻo lánh, e nghĩa quân lập đàn tế cờ, phục thù cho chủ tướng. Cụ [[Đồ Chiểu]] đã đem tất cả tâm huyết viết bài văn tế ông và 10 bài liên hoàn.

Ông được làm nên tên tuổi của mình bằng nhiều trường học và đường phố tại [[vietnam|Việt Nam]].

==Gia quyến ==
===Người vợ chính===
**Lê Thị Thưởng** (? – ?) là con gái một hào phú ở huyện Tân Hòa ([[Gò Công]]). Bà và Trương Định kết hôn năm nào không rõ, nhưng theo sử sách thì ''...vào năm [[1854]], nhờ sự trợ giúp của gia đình bên vợ, Trương Định xuất tiền của, chiêu mộ dân nghèo lập đồn điền Gia Thuận (Gò Công)''.

Sau khi chồng và con mất vì việc nước, chép chuyện của bà như sau:
:''(Trương Định) sau vì thất lợi mà mất, con ông là (Trương) Tuệ cũng chết vì việc quân, vợ (Trương) Định là Lê Thị Thưởng vì không nơi nương tựa nên về quê quán ([[Quảng Ngãi]], quê chồng) làm ăn. Năm (Tự Đức) thứ 27 (1874), quan tỉnh [[Quảng Ngãi]] tâu rằng, (Trương) Định là người có nghĩa khí rất đáng khen mà nay vợ của (Trương) Định lại là người nghèo khổ, rất đáng thương. Vậy, xin cấp dưỡng suốt đời cho (vợ Trương Định) mỗi tháng 20 quan và 2 phương gạo...''
:''Năm (Tự Đức) thứ 34 (tức năm [[1881]]), lại cấp thêm cho người vợ (của Trương Định) mỗi tháng 10 quan, đồng thời, sai xã ấy phải thỉnh thoảng đến thăm. Khi bà mất, (vua ban) cho 100 quan tiền (để mai táng).''

===Người vợ thứ===
**Trần Thị Sanh** ([[1820]] – [[1882]]) là em họ (con cô) thái hậu [[Từ Dụ]], mẹ vua [[Tự Đức]]. Bà Trần Thị Sanh là con thứ sáu của ông Trần Văn Đồ và bà Phạm Thị Phụng. Bà Phụng là em gái ông Phạm Đăng Hưng, cha của bà Phạm Thị Hằng, tức thái hậu [[Từ Dụ]]. Trước khi về làm vợ thứ Trương Định, bà từng có một đời chồng là ông Dương Tấn Bổn và một cô con gái tên Dương Thị Hương. Bà Hương sau này gả cho ông Huỳnh Đình Ngươn, cha của chí sĩ [[Huỳnh Đình Điển]]. Ông Bổn mất sớm, tình nghĩa vợ chồng đứt đoạn, bà Sanh quyết chí lo chuyện làm ăn và trở thành một trong những người giàu có ở xứ Gò Công.

Giàu có, bà Sanh dùng tiền mua lúa gạo, nhờ Trương Định đem cứu tế dân, và còn đưa tiền cho ông Định quy tụ dân đi khai khẩn đất đai. Sau khi chồng chết được 2 năm, bà về làm hầu thiếp cho Trương Định, nên dân gian mới gọi là bà Hầu.

:''Gò Công có bốn tổng giàu,''
:''Mà riêng có một bà Hầu giàu to.''

Khi Trương Định phất cờ đánh Pháp, bà Sanh (khi này đã trở thành vợ thứ Trương Định) lo việc rèn vũ khí, tích trữ lương thực cho nghĩa quân. Khi chồng mất, bà đem xác ông về chôn tại Gò Công.

Năm [[1864]], sau khi Trương Định tuẫn tiết, bà Sanh vào chùa quy y, giao quyền trông nom gia sản cho con riêng Dương Thị Hương và con rể là Tri huyện Trường Bình.

==Vị trí lăng mộ==
Mộ Trương Định ban đầu ([[1864]]) được làm bằng hồ ô dước và trên bia đá có khắc mấy chữ: ''Đại Nam - An Hà lãnh binh kiêm Bình Tây Đại tướng quân Trương công húy **Định*' chi mộ.* Nhà cầm quyền Pháp bắt đục bỏ hàng chữ Bình *Tây Đại tướng quân* và phạt bà Sanh 10.000 quan tiền vì tội lập bia trái phép.

Năm 1874, bà Sanh làm đơn xin tu sửa mộ cho chồng. Lần này mộ Trương Định được xây bằng đá hoa cương, có 3 bức hoành phi và 6 trụ đá ghi lại thân thế và sự nghiệp của ông. Một lần nữa, các hoành phi và trụ đá bị Pháp ra lệnh đục bỏ...

Nhà nghiên cứu Huỳnh Minh cho biết: "Trải nhiều năm Pháp thuộc, mộ Trương Định trở thành hoang phế. Sau có bà Huỳnh Thị Điệu, còn gọi là bà Phủ Hải cho sửa chữa lại. Năm 1956, được sửa sang lần nữa"...

Từ năm 1972 đến năm 1973 xây thêm đền thờ. Lăng mộ và đền thờ Trương Định đã được Bộ Văn hóa - Thông tin Việt Nam công nhận là *Di tích lịch sử-văn hóa quốc gia* ngày 6 tháng 12 năm 1989.

Lễ hội tưởng niệm ông diễn ra tại đây các ngày 19 và 20 tháng 8 dương lịch hàng năm.

Trương Định cũng được hậu thế tôn vinh tại di tích nhà thờ họ Trương Việt Nam thuộc phường Ninh Mỹ, thành phố Hoa Lư, Ninh Bình. Đền Trương là nơi thờ những người họ Trương đã khuất tại bàn thờ cộng đồng, trong hậu cung có tượng thờ Trương Hữu Nhân và 14 danh nhân họ Trương tiêu biểu nhất thời phong kiến ở 3 miền Việt Nam gồm: Ban văn thờ Thái phó Trương Hán Siêu, Trạng nguyên Trương Hanh, Trạng nguyên Trương Xán, Thượng thư Trương Công Giai, Thái sư Trương Đăng Quế, Đông các học sĩ Trương Quốc Dụng, Thượng thư Trương Công Hy. Ban võ thờ Tướng Trương Hống, Tướng Trương Hát, Tướng Trương Nữu, Tăng lục võ sư Trương Ma Ni, Tướng Trương Chiến, Đại tướng quân Trương Minh Giảng và Anh hùng Trương Công Định.

Tên ông từng được đặt cho một đơn vị hành chính tại Hà Nội: phường Trương Định, thuộc quận Hai Bà Trưng; nay là một phần các phường Bạch Mai và Tương Mai, thành phố Hà Nội.

## Ghi chú

## Chú thích

## Tham khảo
**[[Đại Nam thực lục|Đại Nam chính biên liệt truyện]]*, truyện "Trương Định", Nhà xuất bản Văn học, 2004.
*Nguyễn Q. Thắng và Nguyễn Bá Thế biên soạn, *Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam*, NXB Khoa học xã hội, 1992.

## Liên kết ngoài