open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tháng mười một

**Tháng mười một** là tháng thứ mười một theo lịch Gregorius, với 30 ngày.

Trong tiếng Việt dân dã, tháng mười một trong âm lịch còn được gọi là tháng một, khi đó tháng một âm lịch được gọi là tháng giêng.

## Những sự kiện trong tháng 11
* 01 tháng 11 – Ngày lễ Các Thánh (*All Saints' Day*)
* 01 tháng 11 - Đảo chính Việt Nam Cộng hòa 1963
* 02 tháng 11 – Ngày lễ Các đẳng Linh hồn (*All Souls' Day*)
* 06 tháng 11 – Ngày Quốc tế Phòng khai thác môi trường trong Chiến tranh và xung đột vũ trang (*International Day for Preventing the Exploitation of the Environment in War and Armed Conflict*)
* 12 tháng 11 – Ngày truyền thống công nhân Mỏ Việt Nam
* 14 tháng 11 – Ngày Bệnh dư đường Thế giới (*World Diabetes Day*)
* 16 tháng 11 – Ngày Khoan dung Quốc tế (*International Day of Tolerance*)
* 18 tháng 11 - Ngày thành lập Mặt trận dân tộc thống nhất Việt Nam
* 19 tháng 11 – Ngày Quốc tế Nam giới (*International Men's Day*)
* Chủ nhật thứ ba của tháng 11 – Ngày Thế giới tưởng niệm nạn nhân giao thông đường bộ (*World Day of Remembrance for Road Traffic Victims*)
* 20 tháng 11 – Ngày Thiếu nhi Thế giới (*Universal Children's Day*), và Ngày Công nghiệp hóa châu Phi (*Africa Industrialization Day*)
* 20 tháng 11 – Ngày Nhà giáo Việt Nam
* 21 tháng 11 – Ngày Truyền hình Thế giới (*World Television Day*)
* 23 tháng 11 - Ngày Nam Kỳ khởi nghĩa
* 25 tháng 11 – Ngày Quốc tế xóa bỏ Bạo lực đối với Phụ nữ (*International Day for the Elimination of Violence against Women*)

## Những ngày kỷ niệm

*18 tháng 11 – Kỷ niệm ngày thành lập mặt trận thống nhất dân tộc Việt Nam hay còn gọi là ngày Đại đoàn kết.
*23 tháng 11 – Kỷ niệm ngày thành lập Hiệp hội Điều Việt Nam *(Vietnam Cashew Association - VINACAS), 23 tháng 11 năm 1990.*

## Tham khảo
*
Tháng mười hai

**Tháng mười hai** là tháng thứ mười hai và cũng là tháng cuối cùng trong năm theo lịch Gregorius, có 31 ngày.

Tháng mười hai trong âm lịch còn được gọi là tháng chạp.

## Sự kiện trong tháng 12
* 1 tháng 12 – Ngày Thế giới phòng chống HIV/AIDS (World AIDS Day)
* 1 tháng 12 – Quốc khánh România
* 2 tháng 12 – Quốc khánh Các tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất
* 2 tháng 12 – Quốc khánh Lào
* 3 tháng 12 – Ngày Người khuyết tật Quốc tế (*International Day of Disabled Persons*)
* 6 tháng 12 – Quốc khánh Phần Lan
* 9 tháng 12 – Ngày Quốc tế chống tham nhũng (*International Anti-Corruption Day*) theo LHQ
* 10 tháng 12 – Ngày Nhân quyền (*Human Rights Day*) theo LHQ
* 12 tháng 12 – Quốc khánh Kenya
* 20 tháng 12 – Ngày Quốc tế Đoàn kết Nhân loại (International Human Solidarity Day)
* 22 tháng 12 – Đông chí; Thành lập Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân; Ngày hội Quốc phòng toàn dân Việt Nam
* 25 tháng 12 – Lễ Giáng sinh; Liên Xô tan rã
* 26 tháng 12 - Ngày dân số Việt Nam
* 27 tháng 12 – Ngày Quốc tế Phòng chống dịch bệnh (International Day of Epidemic)

## Xem thêm
* Những ngày kỷ niệm

## Tham khảo
Tháng Một

**Tháng Một** (**tháng 1 - tháng Januariô**) là tháng đầu tiên trong lịch Gregorius, có 31 ngày. Trong âm lịch, tháng đầu tiên gọi là **[[tháng Giêng]]**. Ngoài ra, người Việt xưa kiến Tý lấy tháng thứ mười một âm lịch làm đầu năm, nên cũng đã gọi tháng này là **[[tháng Tý|tháng Một]]**. Cách nói "Một, Chạp, Giêng, Hai" đã quen thuộc và trở thành câu nói cửa miệng của người Việt.

## Sự kiện
* 1959: Quốc khánh nước Cộng hòa Cuba
* 1960: Hồ Chí Minh ký sắc lệnh công bố Hiến pháp 1959 của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa
* 1968: Sự kiện Tết Mậu Thân

## Sinh

* 1756 – Wolfgang Amadeus Mozart , nghệ sĩ dương cầm và nhà soạn nhạc người Áo (m. 1791)

## Xem thêm
* Những ngày kỷ niệm

## Tham khảo

## Chú thích
Tháng hai

**Tháng Hai** là tháng thứ hai và tháng có ít ngày nhất theo lịch Gregorius, chỉ có 28 ngày hoặc 29 ngày (ngày 29 tháng 2 chỉ có ở năm nhuận)

## Sự kiện

* Ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (ngày 3 tháng 2)
* Ngày Valentine (ngày 14 tháng 2)
* Quốc khánh Kuwait (ngày 25 tháng 2)
* Ngày thầy thuốc Việt Nam (ngày 27 tháng 2)

## Xem thêm

* Những ngày kỷ niệm

## Tham khảo
Tháng giêng

Trong âm lịch, hiện nay thuật ngữ **tháng giêng (hay chính nguyệt)** dùng để chỉ tháng thứ nhất của năm. Tháng này còn gọi là **tháng Dần**. Ngày đầu tiên của tháng này có thể dao động trong khoảng giữa hai tiết Đại hàn và Vũ thủy, nhưng nói chung nó chủ yếu dao động xung quanh tiết Lập xuân trong phạm vi ±10 ngày (xem thêm tiết khí). Việc xác định ngày bắt đầu cũng như số ngày trong tháng phụ thuộc vào khoảng thời gian giữa hai trăng mới (new moon) kế tiếp nhau, tuy nhiên nói chung thì nó có 29 hoặc 30 ngày. Ngày đầu tiên của tháng này là Tết Nguyên Đán. Đa phần các lễ hội của Việt Nam hiện nay tập trung trong tháng giêng. Trong âm lịch, tháng giêng là tháng hiếm khi nhuận (rất thú vị là người ta không thể ăn hai Tết Nguyên Đán trong vòng chỉ có một tháng), mặc dù vậy nhưng theo một số phép tính lịch trước thì đến năm 2148 (Mậu Thân) sẽ nhuận tháng giêng (Mùng 1 tháng Giêng âm lịch vào ngày Chủ nhật 21.1.2148, mùng 1 tháng Giêng nhuận vào thứ Ba ngày 20.2.2148). Trước đó, năm Quý Hợi 1803 lịch Việt Nam cũng nhuận tháng giêng. Đôi khi người ta vẫn gọi là *tháng một*, tuy nhiên đa phần hiểu tháng một âm lịch là tháng thứ 11 (tháng Tý) trong những năm âm lịch thường. Các nhà lập lịch còn thêm Can vào trước tên gọi của tháng, nên trên lịch có các tên tháng như *Giáp Dần*, *Bính Dần*, *Mậu Dần*, *Canh Dần*, *Nhâm Dần* tùy theo từng năm. Tuy nhiên, rất khó nhớ cách gọi này nếu không nhìn vào lịch.

## Xem thêm
*Tháng một dương lịch

## Tham khảo
Tháng chạp

**Tháng Chạp**, còn gọi là **tháng củ mật**, là tháng cuối cùng của một năm âm lịch - tháng thứ mười hai (12) đối với các năm âm lịch thường hoặc tháng thứ mười ba (13) trong những năm âm lịch nhuận. Tháng âm lịch nào cũng chỉ có thể có từ 29 đến 30 ngày, tùy theo thời điểm diễn ra hai kỳ trăng non kế tiếp nhau theo giờ địa phương. Ở Việt Nam đó là GMT+7. Xem thêm lịch Trung Quốc. Tháng Chạp là tháng luôn luôn diễn ra sau ngày đông chí. Cách tính số lượng ngày trong tháng âm lịch và số tháng trong năm cũng như việc xác định tháng nào là tháng nhuận (nếu có trong năm âm lịch đó) tương đối phức tạp.

Người Trung Quốc xưa gọi tháng 12 âm lịch là tháng Quý đông (tháng cuối mùa đông), nhưng còn một cái tên khác là "Lạp nguyệt". Chữ "lạp" có xuất xứ từ thịt, vì từ thời xưa người Trung Quốc đã thích ướp thịt khô vào dịp mùa đông để dành ăn quanh năm. Việc ướp thịt rộ lên vào tháng 12, và đó là lý do vì sao người Trung Quốc gọi đây là Lạp nguyệt. Lạp cũng là lễ tế cuối năm của người Trung Quốc. Từ thời nhà Chu, tháng 12 là dịp nhà vua nghỉ ngơi săn bắn, còn đặt lệ: lễ tế tất niên gọi là "đại lạp".

Trong Giáo trình lịch sử ngữ âm tiếng Việt do Nguyễn Tài Cẩn biên soạn, chính từ 2 chữ "Lạp nguyệt" này, người Việt đã đọc chệch từ Lạp thành Chạp. Tương tự là tháng Giêng, bắt nguồn từ hai chữ "Chính nguyệt".

Người xưa gọi tháng Chạp là "tháng củ mật" bởi tháng ấy nhiều trộm đạo. "Củ" là củ soát, kiểm soát, còn "mật" là cẩn mật, nghĩa là kiểm soát cẩn mật. Đến tháng Chạp này, các quan phủ thường hay nhắc nhở những người dân cần cẩn mật, các tuần đinh phải tăng cường kiểm soát cẩn mật để phòng ngừa trộm cắp.

Cho đến nay, tháng Chạp vẫn được coi là "tháng củ mật". Đây là tháng làm ăn không chỉ của người lương thiện mà của cả người bất lương vì cuối năm ai cũng có nhu cầu Tết. Do đó, kẻ trộm cắp tăng cường nhòm ngó, tìm cơ hội để lấy cắp món nọ món kia. Ngoài ra "tháng củ mật" vì theo quan niệm của dân ta cho rằng đây là tháng xui xẻo hay là tháng có thể dễ mất mát tiền của, hay bị "tai bay vạ gió", có khi hao người tốn của với những lý do hết sức khác nhau nhưng thường cho là… đen và đắng như Củ Mật.

## Tham khảo
Sóc (lịch)

**Sóc** trong công tác lập lịch trong âm lịch theo kiểu lịch Việt Nam (đúng ra là âm-dương lịch), được hiểu là thời điểm xảy ra trăng mới theo múi giờ địa phương. Sóc là mốc để tính ngày đầu tiên của tháng âm lịch. Ngày đầu tiên của tháng âm lịch là ngày chứa điểm sóc, cho dù điểm sóc có thể xảy ra ở thời điểm 23 h 59 m 59 s (tính theo giờ địa phương) của ngày dương lịch. Tháng âm lịch sẽ kết thúc vào 23 h 59 m 59 s của ngày trước khi diễn ra sóc kế tiếp. Do chu kỳ quay của Mặt Trăng xung quanh Trái Đất trung bình là 29,5302 ngày (theo quan sát từ Trái Đất) nên một tháng âm lịch có thể có 29 hoặc 30 ngày (theo quy tắc làm tròn trên đây). Tháng nào có 30 ngày gọi là tháng đủ, còn tháng nào có 29 ngày gọi là tháng thiếu.

## Xem thêm
*Sóc vọng

## Tham khảo
Tháng Tý

Trong âm lịch, **tháng Tý** (tức tháng 11 âm lịch; còn gọi là **tháng một**) là tháng bắt buộc phải có ngày đông chí. Đây là một quy tắc bắt buộc để xây dựng lịch. Ngày nay, do chịu ảnh hưởng của cách đánh số các tháng, nên đôi khi một số người vẫn gọi nhầm tháng giêng là tháng một âm lịch do đánh số tháng giêng là 1 và họ gọi *tháng một âm lịch* thực thụ này là tháng 11 do đánh số của nó là 11. Hiện nay, tháng này là tháng thứ 11 trong năm âm lịch thường và là tháng thứ 12 trong năm âm lịch nhuận, nhưng vẫn được đánh số 11 do tháng nhuận có cùng cách đánh số với tháng trước đó.

Tháng này còn gọi là **tháng trọng đông**. Một số người (nhất là các nhà lập lịch) còn thêm Can vào tên gọi của tháng nên có tháng **Giáp Tý**, **Bính Tý**, **Mậu Tý**, **Canh Tý**, **Nhâm Tý** tùy theo từng năm âm lịch. Nhưng gọi là tháng Tý là dễ nhớ hơn so với Giáp Tý, Bính Tý v.v do nếu không nhìn vào lịch thì rất ít người nhớ nổi đó là tháng ??? + Tý.

## Các ngày quan trọng

* Ngày 11: Thái Ất cứu khổ thiên tôn đản sinh
* Ngày 17:  Đức Phật A Di Đà đản sinh

## Xem thêm
*Lịch Trung Quốc
*Tiết khí

## Tham khảo
Can Chi

**Can Chi** (干支), gọi đầy đủ là **Thiên Can Địa Chi** (天干地支) hay **Thập Can Thập Nhị Chi** (十干十二支), là hệ thống đánh số thành chu kỳ được dùng tại các nước thuộc vùng văn hóa Đông Á như: Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản, Đài Loan, Việt Nam và một số quốc gia khác ngoài vùng. Nó được áp dụng với tổ hợp chu kỳ 60 trong âm lịch nói chung để xác định tên gọi của thời gian (ngày, giờ, năm, tháng) cũng như trong chiêm tinh học. Người ta cho rằng nó có xuất xứ từ Nhị Thập Bát Tú trong cách tính lịch cổ đại dùng để đếm ngày.

## Can

### Ý nghĩa
**Can** (干) hay còn gọi là **Thiên Can** (天干) hoặc **Thập Can** (十干) do có đúng mười (10) can khác nhau. Can cũng còn được phối hợp với Âm dương và Ngũ hành.

### Danh sách 10 can
Năm kết thúc bằng số nào thì có Can tương ứng.

## Chi

### Ý nghĩa
**Chi** (支) hay còn gọi là **Địa Chi** (地支) hay **Thập Nhị Chi** (十二支) do có đúng mười hai chi. Đây là mười hai từ chỉ 12 con vật của hoàng đạo phương Đông dùng như để chỉ phương hướng, bốn mùa, ngày, tháng, năm và giờ ngày xưa (gọi là canh gấp đôi giờ hiện đại). Việc liên kết các yếu tố liên quan đến cuộc sống con người với Chi là rất phổ biến ở khu vực Đông Á và Đông Nam Á. 

Do số lượng con giáp cũng là 12 nên trong đời sống, Thập Nhị Chi cũng hay được gọi theo 12 con giáp.
### Danh sách 12 Chi

### Giờ Âm Lịch - Dương Lịch
 Tương truyền ngày xưa có một người tên Đại Nhiêu đã lập ra Thập Can và Thập Nhị Chi để giúp người ta tính toán thời gian. Việc tính giờ cũng có liên quan đến tập tính của 12 loài vật:
* Tý (23-1 giờ): Lúc chuột đang hoạt động mạnh.
* Sửu (1-3 giờ): Lúc trâu/bò chuẩn bị đi cày.
* Dần (3-5 giờ): Lúc hổ hung hãn nhất.
* Mão (5-7 giờ): Lúc mèo về nhà nghỉ ngơi
* Thìn (7-9 giờ): Lúc đàn rồng quây mưa.
* Tỵ (9-11 giờ): Lúc rắn không hại người.
* Ngọ (11-13 giờ): Ngựa có dương tính cao nên được xếp vào giữa trưa.
* Mùi (13-15 giờ): Lúc dê/cừu ăn cỏ không ảnh hưởng tới việc cây cỏ mọc lại.
* Thân (15-17 giờ): Lúc khỉ thích hú.
* Dậu (17-19 giờ): Lúc gà bắt đầu vào chuồng.
* Tuất (19-21 giờ): Lúc chó trông nhà.
* Hợi (21-23 giờ): Lúc lợn ngủ say nhất.

## Lục thập hoa giáp

### 60 tổ hợp Can Chi

Người ta ghép một can với một chi để tạo thành tên gọi chính thức của những cái cần đặt tên (ngày, giờ, tháng, năm v.v...) bắt đầu từ can Giáp và chi Tý tạo ra Giáp Tý, sau đó đến can Ất và chi Sửu tạo ra Ất Sửu và cứ như vậy cho đến hết (Bính,..., Quý) và (Dần..., Hợi). Sự kết hợp như vậy tạo thành một chu kì, hết can (hoặc chi) cuối cùng thì nó tự động quay trở lại cho đến tổ hợp cuối cùng là Quý Hợi. Có tổng cộng 60 (bằng bội số chung nhỏ nhất của 10 và 12) tổ hợp khác nhau của 10 can và 12 chi. Can phải kết hợp với Chi đồng tính (Can dương phải kết hợp với Chi dương và Can âm phải kết hợp với Chi âm). Dựa vào số dư khi chia cho 60 có thể tìm can chi tương ứng của từng năm. 

## Ghi chú

## Xem thêm
* Lịch Trung Quốc
* Ngũ hành
* Mười hai con giáp

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*
Công Nguyên

**Công Nguyên** (viết tắt là **CN**) là thuật ngữ được sử dụng để đánh số năm trong Lịch Julius và Lịch Gregory. Thuật ngữ gốc trong tiếng Latinh là ***Anno Domini*** (viết tắt là ***AD***). Từ "Công nguyên" (chữ Hán: 公元) trong Hán Việt được vay mượn từ tiếng Trung. Trong tiếng Trung, "Công nguyên" 公元 là tên gọi tắt của "Công lịch kỷ nguyên" 公曆紀元.

*Công Nguyên* hay *Kỷ nguyên Công lịch* tính từ khi Chúa Giêsu được sinh ra. Trước thời điểm Giêsu sinh ra được gọi là **Trước Công Nguyên** hay "Trước Công lịch kỉ nguyên" (viết tắt là **TCN**, cách sử dụng tương ứng tiếng Anh là **BC**, viết tắt của **Before Christ**).

Hệ thống TCN và CN được phát minh bởi tu sĩ Dionysius Exiguus xứ Scythia Minor vào năm 525, nhưng không được sử dụng rộng rãi cho đến sau năm 800.

Cách ghi này trong lịch Gregorian được sử dụng rộng rãi nhất trên thế giới hiện nay. Nó đã trở thành tiêu chuẩn không chính thức trên phạm vi toàn cầu, được áp dụng vì các lợi ích thiết thực trong sử dụng truyền thông quốc tế, vận tải và hội nhập thương mại và được các tổ chức quốc tế như Liên Hợp Quốc công nhận.

## Lịch sử

Khái niệm kỷ nguyên Kitô giáo được tu sĩ Dionysius Exiguus đặt ra vào thế kỷ VI khi ông tính lịch cho các ngày lễ Phục Sinh và được dùng với các lịch Julius và Gregorius. **Không có năm 0** trong các lịch này; năm 1 TCN được theo sau bằng năm 1 CN. Các nhà làm sử áp dụng thông lệ này vì nó được dùng lần đầu bởi tu sĩ Beda trong tác phẩm *Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum* (Lịch sử Giáo hội của người Anh, 731). Ông không dùng số 0, mặc dù ông đã biết số 0 vào lúc đó, vì việc đếm số cho năm bắt đầu từ 1 chứ không phải 0. Năm 0 trong lịch thiên văn là năm 1 TCN; các năm trước 0 được đánh số âm, như −1 = 2 TCN.

Đa số các học giả Kinh Thánh hiện nay cho rằng Dionysius đã tính sai, và rằng trên thực tế Giêsu sinh trong khoảng từ năm 6 TCN tới năm 4 TCN. Dữ kiện muộn nhất liên quan đến sự giáng sinh của Giê-su là cái chết của Herodes Cả vào năm 4 TCN.

## Sau Công Nguyên
Tại Việt Nam, một số người do hiểu lầm Công nguyên là chỉ năm Chúa Giê-su ra đời nên họ đã gọi những năm nằm trong Công nguyên là năm "sau Công nguyên". Công nguyên là kỷ nguyên bắt đầu từ năm được cho là năm Chúa Giê-su ra đời và vẫn đang tiếp diễn, nó chỉ ngừng lại khi người ta quyết định kết thúc nó. Chừng nào Công nguyên chưa kết thúc thì mọi năm chỉ có thể là nằm trước hoặc trong Công nguyên, không có năm "sau Công nguyên".

Theo cách nghĩ bình thường với kiến thức chung của người Việt Nam, từ " Công Nguyên" được hiểu là mốc (hoặc là số 0), nên họ thường sử dụng giới từ Trước (–) và Sau (+) để định hình câu nói của họ. Ví dụ: sau công nguyên 2 năm là Năm 2+.

## Tham khảo
CN

**CN** hay **cn** có thể là từ viết tắt cho:

*Công Nguyên
*chủ nhật (hay *Chúa nhật*)
*công nghiệp
*công nghệ
*công nhân
*chủ nghĩa (xem Hệ thống xã hội chủ nghĩa)
*Trung Quốc (mã quốc gia ISO 3166-1 alpha-2, **cn**)
*Cyanide (**CN**)
*Gnaeus (**Cn.**)
*Kênh Cartoon Network
Danh sách quốc gia theo dân số

Đây là **danh sách quốc gia theo dân số**.

Danh sách này dựa trên cách gọi tên dùng trong danh sách nước trên thế giới. Lưu ý là bài này không chủ ý nói về tình trạng của các lãnh thổ.

Một số lãnh thổ cũng được đề cập để tiện so sánh. Chúng được in *nghiêng*.

## Danh sách các nước

## Nguồn

#  Nam Cực không có cư dân sinh sống, nhưng một số chính phủ vẫn duy trì các trạm nghiên cứu thường trực ở châu lục này. Số lượng người có thể thay đổi từ khoảng 1.000 người trong mùa đông tới khoảng 5.000 người vào mùa hè.
#  Chỉ tính đến dân số ở Trung Quốc đại lục, không bao gồm các khu vực hành chính đặc biệt (Hồng Kông và Ma Cao) và khu vực do Trung Hoa Dân Quốc kiểm soát (thường được gọi là "Đài Loan").
#  Bao gồm 7 vùng lãnh thổ hải ngoại của Pháp: Polynésie thuộc Pháp (266.952 người, tháng 1/2010), New Caledonia (245.580 người, 27/7/2009), Mayotte (194.000 người, năm 2009), Saint Martin (36.661 người, tháng 1/2008), Wallis và Futuna (13.484 người, tháng 7/2008), Saint Barthélemy (8.673 người, tháng 1/2008), Saint Pierre và Miquelon (6.072 người' tháng 1/2008).
#  Bao gồm các nhóm đảo Đài Loan, Bành Hồ, Kim Môn, Mã Tổ, v.v...
#  Bao gồm Đảo Christmas (1.508), Quần đảo Cocos (Keeling) (628) và Đảo Norfolk (1.828).
#  Không bao gồm các lãnh thổ tranh chấp của Kosovo (~ 1.800.000 người).
#  Gồm Puntland (~ 3.900.000 người) và Somaliland (~ 3.500.000 người).
#  Con số của LHQ vào giữa năm 2009 là 7.170.000, trong đó không bao gồm dân số sống tại Bờ Tây Israel.
#  Bao gồm Quần đảo Åland.
#  Bao gồm Svalbard (2.701) và Jan Mayen.
#  Không bao gồm (geostat.ge.2010.xls ) Cộng hòa Abkhazia (216.000, điều tra dân số năm 2003) và Nam Ossetia (70.000, năm 2006).
#  Không bao gồm (statistica.md.2010.pdf) Transnistria (555.347, điều tra dân số năm 2005).
#  Bao gồm Quần đảo Agalega, Rodrigues và Cargados Carajos.
#  Không tính đến (cystat.gov.cy ) Bắc Síp; dân số theo ước đoán của LHQ vào giữa năm 2009 là 871.000.
#  Không tính đến vùng Mayotte.
#  Kết quả điều tra dựa trên phân chia địa lý của hai miền Bắc và Nam nước Sudan cũ năm 2008, trước khi tách thành hai quốc gia riêng biệt. Kết quả này bị Nam Sudan phản đối.

## Tham khảo

## Xem thêm
* Dân số thế giới
* Danh sách quốc gia theo dân số năm 2009
* Danh sách quốc gia theo dân số năm 2010
* Danh sách quốc gia theo dân số năm 2011
* Danh sách quốc gia theo dân số năm 2012

## Liên kết ngoài
* PopulationData.net 
* PopulationMondiale.com 
* CityPopulation.de (tiếng Anh)
Land der Berge, Land am Strome

**Land der Berge, Land am Strome** (tạm dịch: *Đất trên núi, đất trên sông*) là quốc ca của nước Áo. Tác giả của bài này là Wolfgang Amadeus Mozart.

## Lời

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Luồng âm thanh quốc ca Áo (RealPlayer)
* Tập MIDI
Phục Sinh

**Phục sinh** nghĩa là sự sống lại nói chung của người hoặc các vị thần. 

Ngoài ra trong tiếng Việt nó có thể là:

* Lễ Phục Sinh, liên quan đến Sự phục sinh của Giêsu
* Đảo Phục Sinh
* Trứng Phục Sinh và Thỏ Phục Sinh
* Mùa Phục Sinh
* Cây cọ Phục Sinh
* Chuột phục sinh
; Khác:
* Phục Sinh (伏生, 260 TCN?-170 TCN?), một học giả uyên thâm trong nghiên cứu và giảng giải kinh Thượng Thư, người đã đọc cho chép lại 28 (29) thiên của Kinh Thư, gọi là bản kim văn của Kinh Thư.
* Phục sinh (phim) : Phim năm 1960 của Nga
* Phục sinh (tiểu thuyết), tiểu thuyết của Lev Tolstoy.
*
Cơ học thống kê

**Cơ học thống kê** là ngành vật lý áp dụng phương pháp thống kê của toán học cho môn cơ học, ở đó tập trung vào chuyển động của hạt, hay vật khi chúng được tác dụng bởi một lực. Nó được sử dụng xuyên suốt các đối tượng, từ hệ vi mô, các nguyên tử, phân tử đến thế giới trung mô, thế giới mà ta đang sống, do vậy nó giải thích nhiệt động lực học giống như kết quả của quá trình thống kê và bộ máy cơ học, bao gồm cả cổ điển lẫn hiện đại. Thực tế, kết quả của phương pháp này, dựa trên việc quan sát, thống kê các số liệu của các phân tử riêng biệt, có thể miêu tả được đặc điểm của vật chất do phân tử này tạo thành.

## Tham khảo
Lý thuyết hấp dẫn lượng tử vòng

Việc tìm kiếm một lý thuyết lượng tử của trường hấp dẫn, qua đó tìm hiểu các đặc điểm của không-thời gian, lượng tử vẫn là một vấn đề mở. Một trong những hướng tiếp cận hiện đại chính là **thuyết [[hấp dẫn lượng tử]] vòng**. Thuyết này có cơ sở định nghĩa toán học khá tốt, bao gồm môi trường độc lập, không xáo trộn của lượng tử hóa hấp dẫn, cùng với các cặp vật chất quy ước. Thuyết hấp dẫn lượng tử vòng ngày nay hình thành một khối lượng lớn các nghiên cứu, từ nền tảng toán học cho đến các ứng dụng của nó vào ngành vật lý học. Một số kết quả nổi bật đó là:

*Tính toán được các đại lượng vật lý như diện tích và thể tích, trùng hợp với các đại lượng dự đoán trong vật lý thang Planck
*Tạo ra được một công thức đạo hàm từ công thức entropy lỗ đen (*black hole*) của Jacob Bekenstein và Stephen Hawking.
*Phác họa một hình ảnh vật lý phong nhã của thế giới lượng tử, có đặc điểm là như sợi polymer liên kết bởi các đại lượng rời rạc trong thang đo Planck. Đây là tính chất quan trọng bậc nhất, miêu tả sự lượng tử hóa của thế giới tự nhiên, biểu hiện ở chính không-thời gian.

Các vấn đề tồn tại từ trước đó như việc thiếu giá trị của tích hữu hướng, tìm hiểu đặc điểm của các vòng, cũng như sự bổ sung các điều kiện tự nhiên, đã được giải quyết một cách trọn vẹn. Tuy nhiên, một vấn đề mở bấy lâu nay chính là việc tìm hiểu bản chất động lực học của không-thời gian.

## Giới thiệu khái quát

## Hấp dẫn lượng tử: Chúng ta đang ở đâu?
### Vấn đề của vật lý năng lượng cao
### Vấn đề của vật lý tương đối tính
### Vòng hay là dây?

## Lịch sử của thuyết hấp dẫn lượng tử vòng

## Ý tưởng chính và cơ sở vật lý
### Lý thuyết trường lượng tử trên một đa tạp khác
### Ý nghĩa vật lý của bất biến diffeomorphism
### Vấn đề chưa được biết đến

## Quá trình hình thành
### Đại số vòng
### Hấp dẫn lượng tử vòng
### Trạng thái vòng và mạng spin
### Bất biến Diffeomorphism
### Động lực học của không-thời gian

## Kết quả vật lý
### Kỹ thuật
### Ý nghĩa vật lý

## Vấn đề mở

## Xem thêm
*Lý thuyết dây

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*Nguyên tử của không gian và thời gian
Đồng (định hướng)

**Đồng** trong tiếng Việt có nhiều hơn một nghĩa. Nó có thể là:

***[[Đồng]]** là một nguyên tố hóa học.
** Màu đồng
**Tên gọi ngắn trong ngôn ngữ thường ngày để chỉ các loại vật liệu là đồng hay hợp kim của đồng như đồng thiếc, đồng thau...
**Một loại quặng đồng tự nhiên
***[[Đồng (đơn vị tiền tệ)|Đồng]]** là đơn vị tiền tệ của Việt Nam:
****[[Đồng (tiền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa)|Đồng]]** của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
****[[Đồng (tiền Việt Nam Cộng hòa)|Đồng]]** của Việt Nam Cộng hòa.
****[[Đồng (tiền Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam)|Đồng]]** của Mặt trận Dân tộc Giải phóng Miền Nam Việt Nam.
***[[Đồng bạc Đông Dương]]** - đơn vị tiền tệ cũ của Đông Dương thuộc Pháp.
***[[Đồng (đơn vị tiền cổ)|Đồng]]** đơn vị tiền của người Việt thời phong kiến.
*Từ dùng kèm để chỉ các loại tiền tệ khác như trong "đồng euro hôm nay đã gần bằng 1,5 đồng dollar Mỹ...".
*Đơn vị đo khối lượng trong hệ đo lường cổ của Việt Nam, 1 **[[đồng (đơn vị đo)|đồng]]** = 10 phân = 1/10 lạng
*Người **[[Người Đồng|Đồng]]**, một dân tộc tại Trung Quốc.
*Họ **[[Đồng (họ)|Đồng]]**, một họ người Á Đông.
***[[Đồng bằng]]**, vùng đất bằng phẳng.
TP

**TP**, **Tp** hay **tp** có thể có nghĩa là:

* thành phần
* chữ viết tắt của thành phố
* mã IATA của hãng hàng không Bồ Đào Nha TAP (*Transportes Aéreos Portugueses*)
CQ

**CQ** có thể là:

*từ viết tắt của chính quyền
*từ viết tắt của cơ quan
*từ Latinh viết tắt của *casu quo* - nghĩa là "trong trường hợp này".
***CQ** còn là mã IATA của *Constellation Airlines*, một hãng hàng không Bỉ đã ngưng hoạt động.
*từ viết tắt của Certificate of Quality: chứng nhận chất lượng sản phẩm
* từ viết tắt của chỉ số sáng tạo CQ (Creative Quotient)
Khí quyển (định hướng)

**[[Khí quyển]]** có thể được hiểu là:

* **[[Khí quyển thiên thể]]** là lớp các chất khí bao quanh thiên thể, được giữ lại bởi lực hấp dẫn của thiên thể đó, ví dụ:
** Khí quyển Trái Đất
** Khí quyển Sao Hỏa
** Khí quyển sao
* Hỗn hợp khí (khí quyển nhân tạo)
CH

**CH** hay **Ch** có thể là:

* từ viết tắt của Cộng hòa
* từ viết tắt của cửa hàng
* mã quốc gia của Thụy Sĩ
* Phụ âm kép trong tiếng Việt
* chữ cái trong bảng chữ cái tiếng Chamorro, tiếng Séc, và tiếng Slovak cùng một số thứ tiếng khác xuất phát từ tiếng Latinh. Nó cũng từng là một chữ cái trong bảng chữ cái tiếng Tây Ban Nha, nhưng ngày nay không còn nữa
* .ch là tên miền Internet của Thụy Sĩ, còn CH là mã số xe quốc tế cho nước này (*Confoederatio Helvetica*).
TV (định hướng)

**TV** hay **tv** có thể là từ viết tắt cho:

* tivi
* tiếng Việt
* Tuvalu (mã quốc gia theo chuẩn ISO 3166-1 alpha-2; xem .tv)
* Mã IATA của *Virgin Express*
Nhóm ngôn ngữ gốc Ý

**Nhóm ngôn ngữ gốc Ý** là một nhóm ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Ấn-Âu có nhiều đặc điểm mà các nhà nghiên cứu về ngôn ngữ tin rằng là hậu thân của tiếng Latinh. Nhóm này bao gồm vào khoảng 50 ngôn ngữ và đa số tập trung tại Pháp, Ý, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và România.

Nhóm này được chia ra làm 3 phân nhóm: tiếng Latinh đứng một mình, các hậu thân của nó trong Nhóm Rôman và Nhóm Sabelli bao gồm vài ngôn ngữ cổ đã mai một.
#Nhóm Latinh-Faliscan: bao gồm các loại tiếng Latinh.
#Nhóm Rôman: là các hậu thân, vẫn còn được dùng hiện nay, của tiếng Latinh. Nhóm này được chia thành ba nhánh chinh:
#*Nhánh phía Nam: bao gồm các tiếng địa phương của các đảo Corse và Sardegna.
#*Nhánh phía Đông: bao gồm các loại tiếng Romania.
#*Nhánh Ý-Tây: còn gọi là *nhánh phía Tây* vì bao gồm các tiếng trong nước Ý cũng như các tiếng Rôman tại phía Tây của Âu Châu. Điển hình của nhóm này là các tiếng Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Pháp và Ý.
#Nhóm Sabelli

Khi Đế quốc La Mã chiếm gần hết Châu Âu họ mang tiếng Latinh đến các vùng đất họ vừa chiếm. Tuy nhiên, chỉ có loại tiếng Latinh bình dân đã trở nên thông dụng vì tiếng Latinh cổ điển không dễ học. Sự sáp nhập của các tiếng địa phương vào tiếng Latinh bình dân đã tạo nên các tiếng của nhóm Rôman sau khi Đế quốc La Mã sụp đổ.

## Sơ đồ của Nhóm ngôn ngữ gốc Ý
**Nhóm ngôn ngữ gốc Ý** (thuộc **Ngữ hệ Ấn-Âu**)
***[[Nhóm ngôn ngữ Latinh-Faliscan]]**
**Nhóm Faliscan: gồm nhiều tiếng đã được dùng tại Ý trước Đế quốc La Mã và ngày nay đã bị mai một.
**Nhóm Latinh: tiếng Latinh, tiếng Latinh bình dân, tiếng Latinh cổ điển...
***[[Nhóm ngôn ngữ Rôman]]**: các hậu thân của tiếng Latinh bình dân
****[[Nhóm ngôn ngữ Rôman miền Đông|Nhánh phía Đông]]**: tập trung tại Đông Âu. Điển hình là tiếng Romana và các loại tiếng Romana tại Croatia, tại Hy Lạp...
****[[Nhóm ngôn ngữ Rôman miền Nam|Nhánh phía Nam]]**: tập trung tại đảo Corse (thuộc Pháp) và đảo Sardegna (thuộc Ý)
***Nhóm Corse: tiếng Corse
***Nhóm Sardegna: các tiếng địa phương của đảo Sardegna.
****[[Nhóm ngôn ngữ Rôman Ý-Tây|Nhánh Ý-Tây]]**: đây là *nhánh phía Tây* của nhóm ngôn ngữ Rôman
***Nhánh Ý-Dalmatia: tiếng Ý, tiếng Sicilia...
***Nhánh phía Tây
****Nhóm ngôn ngữ Gaul-Iberia
*****Nhóm Gaul-Rôman: còn được chia ra thành nhiều phân nhóm nhỏ hơn, tập trung tại Pháp và những vùng về phía đông của nó. Điển hình là tiếng Pháp, tiếng Romansh của Thụy Sĩ, các tiếng địa phương tại miền bắc nước Pháp và nhiều tiếng tại vùng tây-bắc của Ý.
*****Nhóm Iberia-Rôman: còn được chia ra thành nhiều phân nhóm nhỏ hơn, tập trung tại bán đảo Iberia và miền nam nước Pháp. Điển hình là tiếng Tây Ban Nha, tiếng Bồ Đào Nha và nhiều tiếng tại Tây Ban Nha cũng như tại miền nam của Pháp.
****Nhóm ngôn ngữ Pyrenee-Mozarabic: tiếng Mozarabic và tiếng Aragon dùng tại vùng chung quanh dãy núi Pyrenee.
***[[Nhóm ngôn ngữ Sabelli]]**: bao gồm tiếng Oscan, tiếng Umbria... thường dùng tại Ý trước tiếng Latinh nhưng nay đã bị mai một.

## Tham khảo
ND

**ND** có thể ldmksnadns 
Kannakans
***[[neodymi]]um** (**Nd**), ký hiệu của một nguyên tố hóa học
*từ viết tắt của nhân dân
*từ viết tắt của nội dung
*từ viết tắt của nông dân

mannsdna
QĐ

**QĐ** hay **qđ** có thể là viết tắt của:

*quy định
*quyết định
*quân đội
*quần đảo
TN

**TN** hay **tn** có thể là:

* từ viết tắt của thanh niên
* từ viết tắt của tốt nghiệp
* mã quốc gia của Tunisia theo chuẩn ISO 3166-1 alpha-2
* mã IATA của *Air Tahiti Nui*.
LĐ

**LĐ** hay **lđ** có thể là từ viết tắt của:

*Lâm Đồng (tỉnh)
*lao động
*liên đoàn
ĐN

**ĐN** hay **đn** có thể là từ viết tắt của:

*Đà Nẵng (tỉnh)
*Đồng Nai (tỉnh)
*định nghĩa
*Đông Nam (hướng)
Hỏa Lôi Phệ Hạp

Quẻ **Hỏa Lôi Phệ Hạp**, còn gọi là quẻ **Phệ Hạp**, đồ hình |::|:| (噬嗑 shi4 ke4), là quẻ thứ 21 trong Kinh Dịch.

*Nội quái là ☳ (|:: 震 zhen4) Chấn hay Sấm (雷).
*Ngoại quái là ☲ (|:| 離 li2) Ly hay Hỏa (火).

Giải nghĩa: Khiết dã. **Cấn hợp**. Cẩu hợp, bấu víu, bấu quào, dày xéo, đay nghiến, phỏng vấn, hỏi han (học hỏi). Ủy mị bất chấn chi tượng: tượng yếu đuối không chạy được.
VV

**VV** hoặc **vv** có thể là:

*viết tắt của vân vân, thường viết là **v.v**
*viết tắt của *về việc*, thường viết là **V/v**
*Mã IATA của *Aerosvit Airlines*
PT

**PT**, **Pt**, hoặc **pt** có thể đề cập đến:

*Viết tắt của phổ thông
*Viết tắt của phát triển
*Viết tắt của phong trào
*Viết tắt của phát thanh
*Chỉ Bồ Đào Nha (tiếng Anh: *Portugal*), theo mã quốc gia ISO
*Ký hiệu Pt của nguyên tố hóa học platin hay bạch kim
*Hướng dẫn viên thể hình (tiếng Anh: *Personal trainer*)
*.pt
QL

**QL** có thể là viết tắt của:

*Quả Lạc, một châu tự trị của Trung Quốc
*Quan Lĩnh, một huyện ở tỉnh Quý Châu, Trung Quốc
*Quân Liên, một huyện ở tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc
*Quan Lạn, một đảo thuộc tỉnh Quảng Ninh, Việt Nam
*quốc lộ, ví dụ QL 1
*quản lý
*quận lỵ
*quân luật
*quần lót
Giải tích thực

Trong toán học, **giải tích thực** (tiếng Anh: *real analysis*) là phân ngành nghiên cứu về số thực, dãy số, chuỗi số thực và hàm số thực. Đi sâu vào các chủ đề của dãy số thực và hàm số thực, giải tích thực còn nghiên cứu cả về sự hội tụ, giới hạn, tính liên tục, tính mượt, tính khả vi và tính khả tích.

## Các chủ đề chính

### Xây dựng trường số thực

Nhiều định lí của giải tích thực được xây dựng dựa trên các tính chất của trường số thực, một đối tượng quan trọng cần được xây dựng chặt chẽ. Tập số thực \mathbb{R} là một tập không đếm được, được trang bị hai phép toán hai ngôi là phép cộng  +  và phép nhân . và một quan hệ thứ tự toàn phần  \le , từ đó trở thành một trường, hơn nữa còn là trường sắp thứ tự. Cần lưu ý rằng trường số thực là trường sắp thứ tự toàn phần duy nhất, rằng mọi trường sắp thứ tự toàn phần khác đều đẳng cấu với nó, hơn nữa còn có tính đầy đủ nhằm phân biệt với các trường sắp thứ tự khác (ví dụ là trường số hữu tỉ  \mathbb{Q} ). Tính chất này rất quan trọng trong việc chứng minh nhiều tính chất khác của các hàm biến thực, với tính chất đặc trưng nhất là sự tồn tại cận trên đúng:

 Mọi tập con khác rỗng của tập số thực bị chặn trên đều tồn tại một cận trên đúng là số thực. 

Các tính chất của tập sắp thứ tự này cho ta nhiều kết quả quan trọng của giải tích thực như định lý hội tụ đơn điệu, định lý giá trị trung gian hay định lý giá trị trung bình. Cần phải nói thêm rằng nhiều kết quả trong bộ môn này có thể được tổng quát hóa cho các đối tượng khác nhau, ví dụ như cách giải tích hàm tổng quát hóa các tính chất của tập số thực.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* How We Got From There to Here: A Story of Real Analysis  bởi Robert Rogers và Eugene Boman
* A First Course in Analysis bởi Donald Yau
* Analysis WebNotes  bởi John Lindsay Orr
* Interactive Real Analysis bởi Bert G. Wachsmuth
* A First Analysis Course  bởi John O'Connor
* Mathematical Analysis I bởi Elias Zakon
* Mathematical Analysis II bởi Elias Zakon
* 
* Earliest Known Uses of Some of the Words of Mathematics: Calculus & Analysis
* Basic Analysis: Introduction to Real Analysis bởi Jiri Lebl
* Topics in Real and Functional Analysis bởi Gerald Teschl, University of Vienna.
Ngữ tộc Slav

**Ngữ tộc Slav** là một nhóm ngôn ngữ thuộc nhánh Balto-Slavic lớn hơn của  ngữ hệ Ấn-Âu, xuất phát từ Đông Âu. Nhóm này bao gồm vào khoảng 20 ngôn ngữ và tập trung tại Đông Âu và Nga. Tuy đây là nhóm ngôn ngữ nhỏ về số lượng ngôn ngữ, nhưng lại có số người nói lớn.

Ước tính có khoảng 300 triệu người sử dụng 1 trong 20 ngôn ngữ Slav như tiếng mẹ đẻ, với khoảng 150 triệu người bản ngữ dùng tiếng Nga, 48,6 - 50,6 triệu người dùng tiếng Ba Lan và 47 triệu người dùng tiếng Ukraina.

Các nhà ngôn ngữ học chia nhóm này ra làm ba nhánh:
# **[[Nhóm ngôn ngữ Slav Đông|Nhánh miền Đông]]**: điển hình là tiếng Nga, tiếng Belarus và tiếng Ukraina.
# **[[Nhóm ngôn ngữ Slav Nam|Nhánh miền Nam]]**, bao gồm 2 nhóm nhỏ:
#* Nhóm Đông-Nam có tiếng Bulgaria, tiếng Macedonia và tiếng Slav Giáo hội cổ.
#* Nhóm Tây-Nam có tiếng Serbia-Croatia và tiếng Slovenia. Nhóm tiếng Serbia-Croatia lại gồm tiếng Serbia, tiếng Croatia, tiếng Bosnia và tiếng Montenegro.
# **[[Nhóm ngôn ngữ Slav Tây|Nhánh miền Tây]]**, bao gồm 3 nhóm nhỏ:
#*Nhóm Tiệp Khắc có tiếng Séc và tiếng Slovakia.
#*Nhóm Lekhite có tiếng Ba Lan và tiếng Kashubia.
#*Nhóm Sorb có tiếng Thượng Sorbia và tiếng Hạ Sorbia (hay *tiếng Lusatia*).

## Xem thêm
* Tiếng Slav Giáo hội cổ
* Tiếng Liên Slav

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*
Nhóm ngôn ngữ Hy Lạp

**Nhóm ngôn ngữ Hy Lạp** hay **nhóm ngôn ngữ Hellen** (thuật ngữ tiếng Anh: **Hellenic**) là một nhánh con của ngữ hệ Ấn-Âu, với phân nhánh chính là tiếng Hy Lạp. Trong hầu hết các phân loại, nhóm này chỉ bao gồm tiếng Hy Lạp, nhưng vẫn có một số nhà ngôn ngữ học sử dụng thuật ngữ *Hellenic* để bao hàm tiếng Hy Lạp chuẩn và các biến thể khác được cho là có quan hệ họ hàng nhưng đủ khác biệt để được coi là ngôn ngữ riêng biệt, giữa các ngôn ngữ cổ đại  hoặc các biến thể tiếng Hy Lạp hiện đại.

## Cây phát sinh
Có đề xuất cho rằng thuật ngữ "Hellenic" nên được dùng để bao hàm cả tiếng Hy Lạp chuẩn và tiếng Macedon cổ, một ngôn ngữ hầu như chưa được chứng thực và chưa rõ mức độ quan hệ với tiếng Hy Lạp. Giả thuyết "Hellenic" với hai nhánh nêu trên đây cho rằng tiếng Macedon cổ không phải là một phương ngữ của tiếng Hy Lạp mà là một "ngôn ngữ chị em" bên ngoài nhóm Hy Lạp chuẩn. Nhiều đề xuất khác lại gộp tiếng Macedon cổ vào tiếng Hy Lạp chuẩn,  hoặc gộp nó vào nhóm Cổ-Balkan chưa được phân loại.

Nhánh Hy Lạp tách ra làm hai phân nhánh chính:
#**Nhánh Attiki** hay ***Ἀττικὴ διάλεκτος*** còn được gọi là *Nhánh phía Đông*. Nhánh này có tên Attic vì tập trung tại vùng Attike chung quanh thủ đô Athena và bao gồm tiếng Hy Lạp, tiếng Hy Lạp cổ cũng như các loại tiếng Hy Lạp dùng tại Thổ Nhĩ Kỳ (*tiếng Ponti*), dùng bởi một nhóm người Do Thái tại Hy Lạp (*tiếng Yevanic*),...
#**Nhánh Dorismos** hay ***Δωρισμός*** còn được gọi là *Nhánh phía Tây* và chỉ có tiếng Tsakonia. Nhánh này có tên Dori vì là hậu thân của một loại tiếng Hy Lạp dùng bởi người Dori cổ.

## Tham khảo
Giới hạn Chandrasekhar

**Giới hạn Chandrasekhar** là khối lượng tối đa của một sao lùn trắng. Nó khoảng chừng 3 × 1030 kg hoặc 1,44 lần khối lượng Mặt Trời. Con số này có thể thay đổi từ 1,2 đến 1,46 lần khối lượng Mặt Trời và phụ thuộc thành phần hóa học của ngôi sao. Giới hạn này đã được nhà vật lý Mỹ gốc Ấn Độ Subrahmanyan Chandrasekhar tính ra đầu tiên và do đó được đặt tên theo ông.
::::::::::\frac{\omega_3^0 \sqrt{3\pi}}{2}\left (\frac{\hbar c}{G}\right)^{3/2}\frac{1}{(\mu_e m_H)^2}.

Trong đó, *μ*e là khối lượng trung bình của phân tử tính theo electron, *m<sub>H</sub>* là khối lượng của khối lượng của nguyên tử hydrogen, và *ω*30≈2.018236 là hằng số phụ thuộc vào kết quả phương trình Lane-Emden. Tính toán cụ thể ra, giá trị này vào khoảng (2/*μ*e)2 · 2.85 · 1030 kg, hoặc 1.43 (2/*μ*e)2 *M*☉, với *M*☉=1.989·1030 kg là khối lượng Mặt Trời. \sqrt{\hbar c/G} là khối lượng Planck, *M**Pl*≈2.176·10−8 kg, khi đó giới hạn Chandrasekhar là *M**Pl*3/*m<sub>H</sub>*2.

Ánh sáng của ngôi sao toả ra tạo nên áp suất ánh sáng đẩy khí quyển của nó ra ngoài. Khi một ngôi sao sử dụng hết tất cả chất đốt của nó và không phát sáng nữa, áp suất ánh sáng bị mất và khí quyển bị suy sập về lõi của sao dưới sức hút của trọng lực. Nếu ngôi sao có khối lượng dưới giới hạn Chandrasekhar, sự suy sập bị ngăn lại bởi áp suất thoái hóa của điện tử, và ngôi sao trở thành một sao lùn trắng ổn định. Nếu ngôi sao có khối lượng cao hơn, lúc đó trọng trường của nó đủ lớn để thắng áp suất thoái hóa của điện tử, và sao tiếp tục quá trình suy sập vượt qua giai đoạn sao lùn trắng, trở thành một sao neutron, sao quark hoặc lỗ đen.

Các quá trình suy sập của sao đều gây nên sự tăng nhanh về mật độ và áp suất tại tâm, tạo nên sóng sốc đẩy ngược một phần đáng kể vật chất của sao trở lại không gian xung quanh, làm bùng lên các vụ nổ như siêu tân tinh.

## Xem thêm
*Sao lùn trắng

## Chú thích

## Liên kết ngoài
*Diễn từ nhận giải Nobel của Chandrasekhar
Au

__NOTOC__
Từ viết tắt **Au** hoặc **AU** có thể dùng để chỉ:

* Viết tắt của Liên minh châu Phi (African Union).

## Máy tính
*miền cấp cao nhất .au của Úc.
*tên đuôi cho định dạng tập tin au audio của Sun (ví dụ như c:\baihat.**au**)

## Khoa học
*đơn vị thiên văn (**AU**)
*đơn vị nguyên tử (**au**)
*ký hiệu hóa học cho vàng (**Au**), từ Latinh *aurum*

## Ký hiệu khác
*mã quốc gia của Úc theo chuẩn ISO 3166-1; xem các phân mã tại ISO 3166-2:AU.
Tím

Màu **tím** (tiếng Anh:purple hoặc là violet được gọi thế theo màu hoa của cây violet) chỉ tới một hỗn hợp các màu xanh da trời ánh đỏ hay màu tía ánh xanh. Trên thực tế, nó chỉ tới màu của ánh sáng ở bước sóng ngắn gần cuối của quang phổ. Nếu tính cả màu chàm (*indigo*), bước sóng của chúng nằm trong khoảng 420-380 nanomét.

*Vi-ô-lê* xuất phát từ tiếng Pháp, được gọi như vậy theo màu hoa của cây violet.

Màu violet thường được cảm nhận với nhiều sắc thái xanh lam hơn so với màu tía, và thường có cường độ nhạt hơn. Trong khi đó màu tía có cảm giác đỏ nhiều hơn.

## Trong quang phổ
Màu tím nằm trong dải các màu xanh lam ánh đỏ hay màu tía ánh xanh lam.

Nó là màu của ánh sáng ở bước sóng ngắn gần cuối của quang phổ. Nếu tính cả màu chàm (*indigo*), bước sóng của chúng nằm trong khoảng 380 đến 420 nanômét.

Các bước sóng này khó có thể tái tạo trên màn hình máy tính. Ta có thể nhìn thấy bước sóng này bằng cách nhìn ánh sáng phản chiếu từ các rãnh phản quang trên mặt đĩa CD (đĩa quang).

Màu tím và màu hồng là màu của bi số 4 (bi trơn) và bi số 12 (bi sọc) trong pool.

## Các sắc thái


Màu hoa oải hương (*lavender*) - thông thường là (RGB: 230, 230, 250)
Màu hoa cà (*lilac*) - thông thường là (RGB: 200, 162, 200)


## Tham khảo
Đỏ thắm

Màu **đỏ thắm** (tên tiếng Anh: ***crimson***) là màu sắc đa số người cảm nhận khi nhìn vào hình bên. Màu này đỏ sẫm có ánh xanh rất nhẹ. Thông thường, nó có thể coi là màu của máu.

## Trong phối màu in ấn, nhuộm
Màu **đỏ Alizarin** là chất màu được tổng hợp lần đầu tiên năm 1868 bởi các nhà hóa học người Đức Carl Gräbe và Carl Lieberman và thay thế cho các chất màu tự nhiên chiết từ rễ cây thiến thảo (một cây loại *Rubia* họ *Rubiaceae*). Màu đỏ Alizarin là một thuốc nhuộm được lấy ra từ rễ cây này bằng phèn chua. Nói chung nó không phải là một chất bền màu, khi trộn với bột son (*ochre*), bột màu sienna và bột màu umber.

Màu **đỏ thắm**, hay **đỏ thẫm** (*carmine*) đôi khi được sử dụng để chỉ thuốc nhuộm sản xuất từ xác khô của bọ yên chi cái (*cochineal*) mặc dù thông thường người ta vẫn gọi nó là chất màu "yên chi" từ tên của loài bọ này. Nó có lẽ được phát hiện ra trong cuộc viễn chinh của người Tây Ban Nha tới México là ông Hernán Cortés và được đem về châu Âu trong những năm đầu của thập niên 1500. Màu đỏ thẫm này lần đầu tiên được Mathioli miêu tả năm 1549.

Chất màu đỏ thẫm có thể là hỗn hợp muối nhôm và calci của axít carminic và màu carmine là màu chứa nhôm hay nhôm-thiếc của dịch chiết từ bọ yên chi, trong khi dịch màu đỏ thắm được sản xuất bằng cách trộn chất chiết của bọ yên chi với dung dịch 5 phần trăm phèn chua và kem tartar (muối kali của axít tartaric KHC4H4O6). Màu tía được sản xuất tương tự màu đỏ thẫm với sự bổ sung thêm của vôi sống để sản xuất màu tía thẫm. Thuốc nhuộm màu đỏ thẫm (*carmine*) có xu hướng bay màu nhanh.

Thuốc nhuộm này đã từng được đánh giá cao ở cả châu Mỹ và châu Âu. Nó được sử dụng trong các tranh của Michelangelo và trên vải áo của kỵ binh Hungary, người Thổ Nhĩ Kỳ,áo choàng đỏ của Vương quốc Anh và Cảnh sát Hoàng gia Canada.

Ngày nay thuốc nhuộm màu đỏ thẫm carmine được sử dụng trong nhuộm màu thực phẩm, y tế và mỹ phẩm cũng như trong một số sơn dầu và màu nước được các họa sĩ sử dụng.

## Sử dụng, biểu tượng
*Màu đỏ thắm (*crimson*) là màu truyền thống của nhiều trường đại học, trong đó có Đại học Harvard, Đại học Saint Joseph's, Đại học Alabama và Đại học Bang Washington.
**Tờ nhật báo của trường Harvard tên là *The Harvard Crimson*, còn tờ nhật báo của trường Alabama là *The Crimson White*. 
**Các đội điền kinh của Harvard mang danh *the Crimson*, còn đội của trường Alabama gọi là *The Crimson Tide*. 
**Trường trung học duPont Manual chấp nhận màu đỏ thắm năm 1892, đội bóng bầu dục của họ gọi là *the Manual Crimsons*.

## Tọa độ màu
 **[[Số Hex]]** =  #DC143C
 **[[RGB]]**   (r, g, b)      = (220, 20, 60)
 **[[CMYK]]**  (c, m, y, k)   = (14, 92, 76, 0)
 **[[Không gian màu HSV|HSV]]** (h, s, v) =  (348, 91, 86)

## Xem thêm

*Danh sách màu

## Tham khảo
Đỏ tươi

Màu **đỏ tươi** hay màu **Scarlet** là màu sắc đa số người cảm nhận khi nhìn vào hình bên.

## Trong quang phổ
Màu đỏ tươi là màu nằm giữa màu đỏ và màu da cam. Nó đỏ hơn màu đỏ son.

Quang phổ bức xạ của các hợp chất hóa học của stronti được coi là nằm trong khu vực *đỏ tươi* của quang phổ. Các vạch của quang phổ này nằm ở bước sóng 640,8 nm, 650,4&nbsp;nm, 687,8&nbsp;nm và 707,0&nbsp;nm.

## Sử dụng
* Thường, màu đỏ tươi là màu của lửa. Nó cũng có thể coi là màu của máu.
* Đội xe Ferrari trong đua xe F1 sử dụng màu đỏ tươi.
* Màu đỏ tươi là màu biểu tượng cho xứ Wales và cho Vương quốc Anh.
* Cảnh sát hoàng gia Canada, (RCMP) mặc áo jacket đỏ tươi như là một phần trong lễ phục của họ.

## Tọa độ màu
 **[[Số Hex]]** = #FF2400
 **[[RGB]]**  (r, g, b)  = (255, 36, 0)
 **[[CMYK]]**  (c, m, y, k) = (0, 86, 100, 0)

## Tham khảo
Du lịch Áo

**Du lịch** là một phần quan trọng trong kinh tế Áo, chiếm gần 9% tổng sản phẩm quốc nội của quốc gia này.
Năm 2007, tổng cộng số du khách ở lại qua đêm vào mùa Hè bằng mùa Đông, với cao điểm rơi vào tháng 2 và tháng 7/8.

Năm 2007, Áo xếp thứ 9 trên toàn thế giới về doanh số thu được từ khách quốc tế đến, với doanh thu đạt 18,9 tỷ USD. Tính về số lượt khách quốc tế, Áo xếp hạng 12 với 20,8 triệu lượt khách.

Các chuyến đi đến Áo thường bao gồm các chuyến đi đến Viên (*Vienna*). Được biết đến nhiều nhất ở Wien là Nhà thờ lớn Stephan (Stephansdom), các quán rượu nho Heurigenschenken và bầu không khí nhạc waltz lãng mạn.

Ngoài ra các điểm đáng đến thăm là thành phố Salzburg, nơi sinh của Mozart, thành phố Innsbruck, thủ phủ của Tirol, được bao bọc bởi núi Alpen và sông Donau với vùng trồng nho Wachau. Ở phía tây nước Áo là hồ Bodensee, phía đông là hồ Neusiedler See. Nổi tiếng nhiều nhất ở Áo là vùng trượt tuyết và leo núi ở núi Alpen, các hồ trên núi (Wörther See ở Käntern) và các sự kiện văn hóa như Lễ hội Salzburg và Lễ hội Bregenz.

Viện bảo tàng Ars Electronica Center ở Linz là một điểm phải đến cho những du khách thích nghệ thuật số. Bắt đầu từ năm 1979 trung tâm này tổ chức lễ hội Electronica Festival và tổ chức trao giải Prix Ars Electronica, giải thưởng có giá trị cao nhất của thế giới về nghệ thuật trên máy tính.
## Chú thích

 
## Tham khảo
AL

**AL**, **Al** hoặc **al** có thể đề cập đến:

*Mã quốc gia ISO 3166-1 alpha-2 của Albania.
*Ký hiệu nguyên tố hoá học của nhôm.
*Viết tắt của Alabama một tiểu bang ở miền nam nước Mỹ
*Anno Lucis, hệ thống lịch được sử dụng trong Hội Tam Điểm
*Nếu một tác phẩm có trên ba tác giả, người ta thường viết "X. et al." (*al* là viết tắt của *ali*, nghĩa là "những người khác" trong tiếng Latinh)
AQ

**AQ** hoặc **aq** có thể là:

* Nhân vật **AQ** trong truyện AQ chính truyện của Lỗ Tấn
* Mã quốc gia ISO 3166-1 alpha-2 của châu Nam Cực (xem .aq)
* Mã IATA của *Aloha Airlines*
* Chỉ số vượt khó
AN

**AN** hoặc **an** có thể là: 
* Huyện An trực thuộc địa cấp thị Miên Dương, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc
* Viết tắt của an ninh
* Họ An, họ người Á Đông.
* Mã quốc gia ISO của Antille thuộc Hà Lan.
* Mã ISO 639 alpha-2 của tiếng Aragones

## Xem thêm
* Yên (định hướng)
VI

**VI**, **vi** khi viết tắt có thể là:
* vi, một đơn vị đo khối lượng hoặc chiều dài cổ của Việt Nam
* số La Mã có giá trị là 6 (**VI**; đôi khi **vi**, chữ thường để đánh số các trang phụ trong sách)
* mã 2 ký tự ISO-639-2 của tiếng Việt: **vi**
* mã quốc gia ISO-3166 của Quần đảo Virgin Mỹ: **[[.vi]]**
* tên chương trình soạn thảo văn bản **[[vi]]**
* mã IATA của Hãng hàng không Volga-Dnepr (**VI**)
* Tên tắt của chương trình *[[Thần tượng âm nhạc: Vietnam Idol]]*

**Vi**:
*họ của người Việt Nam: Vi (họ)
Vi

**vi** (đọc là "vi ai" theo cách đánh vần tiếng Anh) là chương trình soạn thảo văn bản trên máy tính được viết bởi Bill Joy năm 1976 để dùng cho hệ điều hành BSD. Sau này nó được AT&T dùng và trở thành tiêu chuẩn (dù không chính thức) trong Unix. vi được dùng ở chế độ văn bản (*text mode*) như trạm cuối (*terminal*) và console. Tên gọi lấy từ chữ viết tắt (hai chữ đầu) của lệnh visual trong chương trình '''ex'''. Lệnh này chuyển chế độ biên tập dòng (*line mode*) của **ex** sang chế độ trực quan (*visual mode*).

Thông thường, vì lý do thuận tiện, cùng một chương trình sẽ khởi động ở chế độ vi hay ex, tuỳ theo tên lệnh được gõ. Tên "vi" được xem là viết tắt chữ đầu nên được phát âm từng chữ cái là  (theo IPA) mà không đọc thành một từ.

vi có thể khó dùng đối với người mới biết, vì nó là trình biên tập theo chế độ (*modal editor*), tức là nó quy định các phím có ý nghĩa khác nhau tuỳ theo chế độ hiện dùng. Hai chế độ chính của vi là *insert* (điền) và *command* (lệnh). Ở chế độ insert, văn bản được nhập vào bình thường. Ở chế độ command, các phím được dùng để ra lệnh, như để di chuyển con trỏ, xoá ký tự, v.v. Ưu điểm của việc có chế độ lệnh riêng là nó làm đơn giản nhiều thao tác soạn thảo, thay vì phải dùng một ngón tay giữ phím Alt, phím Ctrl, hay các phím đặc biệt khác.

Hiện nay vi và emacs, cũng là một trình soạn thảo văn bản xuất hiện từ năm 1984, là hai phe của một cuộc chiến về trình biên tập.

## Chế độ lệnh trong vi
Khi mới khởi động, vi ở chế độ lệnh. Từ chế độ lệnh ta luôn có thể chuyển sang chế độ văn bản bằng cách bấm phím chữ i. Ngược lại, từ chế độ văn bản chuyển sang chế độ lệnh bằng phím Esc.

Các lệnh cơ bản trong vi đều bắt đầu bằng dấu hai chấm. Sau đó thường là các chữ cái viết tắt các từ tiếng Anh tương ứng với chức năng của lệnh đó:

## vi nguyên thủy

vi được viết tại Evans Hall , Đại học California tại Berkeley bởi Bill Joy.

## Các dòng và biến thể của vi

* vi được chuyển từ vi 3.7 trên BSD cổ điển sang các hệ thống Unix hiện đại. Nó dùng ed làm cơ sở mã (*codebase*), được phân phối tự do theo kiểu BSD từ tháng 1 năm 2002.http://ex-vi.sourceforge.net/
* nvi sử dụng vi nguyên thủy vào BSD thứ 4 (4BSD).http://www.bostic.com/vi/ 
* Elvis là một dòng vi chạy trên Unix và các hệ điều hành khác.http://elvis.vi-editor.org/ .
* Vigor thêm Vigor Assistant (cố ý dựa theo nhân vật hoạt họa Clippy của Microsoft Office) vào vi.http://vigor.sourceforge.net/
* VILE bổ sung tính năng nhiều bộ đệm và cửa sổ.http://dickey.his.com/vile/ 
* vim - "Vi IMproved" - bản nâng cấp và mở rộng cho vi.http://www.vim.org/
* bvi "Binary VI" - trình biên tập tập tin nhị phân.http://bvi.sourceforge.net/
* svicc - "Small VI Clone for the Commodore (64)" http://www.floodgap.com/retrotech/cbm/svicc/

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Trang người yêu thích vi
* Trình biên tập vi và các dòng của nó và các chương trình có giao diện giống vi 
* Tài nguyên cho vi
* Hướng dẫn sử dụng vi 
* Hướng dẫn nhanh về vi
AM

**AM** có thể là:
* Am: nơi thờ cúng
* Viết tắt của:
**Điều chế biên độ (*amplitude modulation*) (**AM**) trong kỹ thuật vô tuyến
** nguyên tố hóa học Americium (**Am**)
** hợp âm La thứ (**Am**) trong âm nhạc
** mã quốc gia ISO-3166 của nước Armenia (**.am**)
** mã ISO-639-2 cho tiếng Amharic
** đơn vị đo lường chiều dài atômét (**am**)
** *ante meridiem* để chỉ giờ trước buổi trưa (**A.M.**, **AM**)
** mã IATA của hãng Hàng không Mexico (**AM**)
** ''AM'' (album của Arctic Monkeys)