Hổ Hoa Nam

**Hổ Hoa Nam** (tiếng Trung: 华南虎) (danh pháp ba phần: ***Panthera tigris amoyensis***, chữ *amoyensis* trong tên khoa học của nó xuất xứ từ tên địa danh *Amoy*, còn gọi là *Xiamen* - tức Hạ Môn), còn gọi là hổ Hạ Môn, là một phân loài hổ sống ở miền Nam Trung Quốc, phân bố ở các tỉnh Phúc Kiến, Quảng Đông, Hồ Nam và Giang Tây. Đây là nòi hổ đang nằm trong tình trạng nguy hiểm nhất, được liệt kê là loài cực kỳ nguy cấp trong Sách đỏ IUCN từ năm 1996, và gần như đã tuyệt chủng trong tự nhiên. Có thể là con hổ hoang cuối cùng được biết đến ở miền nam Trung Quốc đã bị bắn hạ vào năm 1994, và trong hai mươi năm gần đây nhất người ta không nhìn thấy một con hổ còn sống nào trong khu vực sinh sống của chúng. Vào cuối những năm 1990, sự sống sót tiếp tục được coi là không thể xảy ra do mật độ con mồi thấp, suy thoái và phân mảnh môi trường sống lan rộng và áp lực khác của con người.

Năm 1959, Mao Trạch Đông tuyên bố rằng hổ là một con vật có hại, và số lượng của chúng đã nhanh chóng giảm từ khoảng 4.000 con xuống còn khoảng 200 con năm 1976. Năm 1977 chính phủ Trung Quốc sửa đổi lại luật, cấm chỉ việc giết hổ hoang, nhưng điều này có lẽ đã quá muộn để có thể bảo vệ nòi này. Hiện tại còn 59 con còn đang bị nuôi nhốt, tất cả đều tại Trung Quốc, nhưng chúng chỉ sinh được có sáu con. Vì thế, tính đa dạng di truyền không được duy trì, làm cho khả năng tuyệt chủng vĩnh viễn trở nên rõ nét.

## Phân loài
Phân tích hộp sọ hổ Hoa Nam cho thấy chúng có hình dạng khác với hộp sọ hổ của các khu vực khác. Do hiện tượng này, hổ Hoa Nam được coi là quần thể của loài hổ "thân". Kết quả của một nghiên cứu về thực địa học cho thấy miền nam Trung Quốc hoặc phía bắc Đông Dương có khả năng là trung tâm của bức xạ hổ thế Pleistocene.

Năm 2017, lực lượng đặc nhiệm phân loại thú họ mèo của nhóm chuyên gia mèo đã đặt tên danh pháp cho toàn bộ quần thể hổ châu Á là *P. t. tigris*. Tuy nhiên, một nghiên cứu di truyền được công bố vào năm 2018 chỉ công nhận danh pháp chung cho sáu nòi hổ, trong đó hổ Hoa Nam khác biệt với các quần thể hổ châu Á đại lục khác, do đó ủng hộ khái niệm truyền thống về sáu phân loài.

## Đặc điểm
Năm 1905, nhà động vật học người Đức Max Hilzheimer lần đầu tiên mô tả hổ Hoa Nam có chiều cao tương tự với hổ Bengal, nhưng khác nhau về đặc điểm hộp sọ và bộ lông. Các răng nhai thịt và răng hàm của chúng ngắn hơn hổ Bengal; vùng sọ não ngắn hơn với các quỹ đạo được đặt gần nhau hơn, quá trình sau hấp thụ lớn hơn. Bộ lông của chúng thưa hơn và có màu vàng đậm hơn và bàn chân, mặt và bụng có vẻ trắng hơn; các sọc vằn hẹp hơn, nhiều hơn và sắc nét hơn.

Hổ Hoa Nam là phân loài hổ nhỏ nhất ở lục địa châu Á, nhưng lại lớn hơn các phân loài được biết đến từ quần đảo Sunda như hổ Sumatra. Con đực dài từ 230 đến 265&nbsp;cm (91 đến 104 in) và nặng từ 130 đến 175&nbsp;kg (287 đến 386&nbsp;lb). Con cái nhỏ hơn khi dài từ 220 đến 240&nbsp;cm (87 đến 94 in) và nặng từ 100 đến 115&nbsp;kg (220 đến 254&nbsp;lb). Chiều dài của đuôi thường không vượt quá một nửa chiều dài đầu và thân. Độ dài của lông, bờm thay đổi theo địa lý. Chiều dài lớn nhất của hộp sọ ở con đực là từ 318 đến 343&nbsp;mm (12,5 đến 13,5 in) và ở con cái từ 273 đến 301&nbsp;mm (10,7 đến 11,9 in).

## Phân bố
Những hộp sọ được mô tả bởi Hilzheimer có nguồn gốc từ Hán Khẩu. Phạm vi lịch sử của hổ Hoa Nam trải dài trên một lãnh thổ rộng lớn đến 2.000&nbsp;km (1.200 dặm) từ đông sang tây và 1.500&nbsp;km (930&nbsp;mi) từ bắc xuống nam ở Trung Quốc. Từ phía đông, nó dao động từ các tỉnh Giang Tây và Chiết Giang ở khoảng kinh độ 120 ° E về phía tây qua các tỉnh Quý Châu và Tứ Xuyên ở khoảng kinh độ 100 ° E. Phần mở rộng nhất về phía bắc là ở vùng núi Tần Lĩnh và sông Hoàng Hà ở khoảng vĩ độ 35 ° N đến phần mở rộng phía nam của nó ở các tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây và Vân Nam ở vĩ độ 21 ° N.

### Suy giảm số lượng
Đầu những năm 1950, quần thể hổ Hoa Nam đã được báo cáo lên tới hơn 4.000 cá thể trong tự nhiên trước khi chúng trở thành mục tiêu của chính phủ trong các chiến dịch chống các "sinh vật gây hại" với quy mô lớn do Mao Trạch Đông ban hành. Tác động của việc săn bắn không kiểm soát được kết hợp bởi nạn phá rừng trên diện rộng và giảm quần thể con mồi sẵn có, di dời quy mô lớn của dân cư thành thị đến các vùng nông thôn dẫn đến sự phân mảnh của quần thể hổ và tăng nguy cơ bị tuyệt chủng cục bộ từ các sự kiện ngẫu nhiên. Đến năm 1982, chỉ có khoảng 150-200 con hổ Nam Trung Quốc còn tồn tại trong tự nhiên.

Đến năm 1987, quần thể hổ Nam Trung Quốc còn sót lại được ước tính có khoảng 30-40 cá thể trong tự nhiên, do đó nguy cơ tuyệt chủng sắp xảy ra. Trong một cuộc khảo sát năm 1990, các dấu hiệu tồn tại của hổ Hoa Nam đã được tìm thấy ở 11 khu bảo tồn ở vùng núi Tứ Xuyên, Quảng Đông, Hồ Nam, Giang Tây và Phúc Kiến, nhưng những dữ liệu này không đủ để ước tính quy mô số lượng. Không có con hổ nào được quan sát trực tiếp; bằng chứng chỉ giới hạn ở việc nhìn thấy dấu vết, vết cào xước và những báo cáo của người dân địa phương.

Năm 2001, các nghiên cứu thực địa đã được thực hiện tại tám khu vực được bảo vệ bao gồm 2.214 km2 (855 dặm vuông) tại năm tỉnh miền trung nam Trung Quốc bằng cách sử dụng bẫy camera, công nghệ GPS và khảo sát dấu hiệu rộng rãi. Nhưng không có bằng chứng về hổ đã được tìm thấy. Không có bản quét nào được quan sát bởi nhóm hiện trường có thể được xác minh tích cực là từ hổ. Bằng chứng về các loài hổ có thể được tìm thấy ở năm địa điểm. Vào đầu thế kỷ 21, vẫn có thể có một số con hổ Hoa Nam trong tự nhiên. Người dân địa phương đã báo cáo các dấu vết và tầm nhìn trong Khu bảo tồn thiên nhiên dãy núi Qizimei ở tỉnh Hồ Bắc và tại huyện Nghi Hoàng của tỉnh Giang Tây. Vào tháng 5 năm 2007, chính phủ Trung Quốc đã báo cáo với Ban thư ký CITES rằng không có sự hiện diện nào được xác nhận và tuyên bố mục tiêu tái du nhập loài hổ Hoa Nam trở lại môi trường tự nhiên. Vào tháng 9 năm 2007, xác của một con gấu đen châu Á đã được tìm thấy An Khang, Thiểm Tây có thể đã bị giết và ăn bởi một con hổ Hoa Nam. Vào tháng 10 năm 2007, một con hổ được cho là hổ Hoa Nam đã tấn công một con bò trong cùng quận.

## Tập tính và sinh thái học

Hổ Hoa Nam là một loài động vật ăn thịt bắt buộc. Chúng thích săn những động vật móng guốc lớn, thường xuyên săn bắt lợn rừng, đôi khi là hươu vàng, mang và voọc xám. Những con mồi nhỏ như nhím, thỏ đồng và chim công tạo thành một phần rất nhỏ trong chế độ ăn của chúng. Do sự xâm lấn của con người vào môi trường sống của hổ, chúng cũng ăn thịt gia súc.

Trong phạm vi trước đây của loài hổ Hoa Nam, con mồi của chúng bao gồm mang, lợn rừng, sơn dương lục địa, hươu mũ lông và hươu sambar.

Trong hầu hết các trường hợp, hổ tiếp cận con mồi từ bên cạnh hoặc phía sau từ khoảng cách càng gần càng tốt và cắn lấy cổ họng của con mồi để giết nó. Sau đó, chúng kéo con mồi vào nơi an toàn, đôi khi hơn vài trăm mét, để tiêu thụ. Bản chất của phương pháp săn mồi và tính sẵn có của con mồi dẫn đến kiểu ăn "xa hoa hoặc đói kém": chúng thường tiêu thụ 18–40&nbsp;kg (40=88&nbsp;lb) thịt cùng một lúc.

Hổ giao phối vào bất kỳ thời điểm nào trong năm nhưng sinh sản là phổ biến nhất từ cuối tháng 11 đến nửa đầu tháng tư. Con đực sẵn sàng bắt đầu giao phối khi được 5 tuổi và con cái khi được 4 tuổi. Con cái được sinh ra 103 ngày sau khi giao phối. 3-6 hổ con được sinh ra trong một cái hang. Chúng ban đầu chưa mở mắt và nặng từ 780 đến 1.600 g (1,72 đến 3,53&nbsp;lb) mỗi con. Chúng được bú ít nhất trong 8 tuần đầu tiên. Hổ mẹ dạy chúng đi săn khi chúng được 6 tháng tuổi. Từ 1-2 tuổi, con cái sẽ tách ra khỏi mẹ chúng và sống độc lập.

## Tấn công con người
Những con hổ ăn thịt người tấn công con người ở Hoa Nam đã gia tăng đáng kể vào thời nhà Minh và nhà Thanh do sự gia tăng dân số của loài người và hậu quả là sự xâm lấn vào môi trường sống của hổ. Khoảng 500 cuộc tấn công đã diễn ra trong giai đoạn này, với tần suất trung bình là gần một lần một năm. Theo các ghi chép lịch sử, tất cả các cuộc tấn công này dẫn đến số người chết từ vài đến hơn 1000 người. Năm 1957, một con hổ được cho là đã tấn công và giết chết 32 người ở tỉnh Hồ Nam.

## Bảo tồn
Năm 1973, hổ Hoa Nam được phân loại là được bảo vệ bằng săn bắn có kiểm soát. Năm 1977, nó được phân loại là được bảo vệ và việc săn bắn bị cấm. Tất cả các phân loài hổ được bao gồm trong Phụ lục I của Công ước I, cấm thương mại quốc tế. Tất cả các quốc gia phạm vi hổ và các quốc gia có thị trường tiêu dùng cũng đã cấm thương mại nội địa.

Tổ chức phi chính phủ *Save Tiger* của Trung Quốc, với sự hỗ trợ của Cục Lâm nghiệp Nhà nước Trung Quốc đã phát triển một kế hoạch tái du nhập những con hổ Hoa Nam bị giam cầm vào các khu vực lớn ở miền nam Trung Quốc. Các mối quan tâm chính liên quan đến việc giới thiệu lại là sự sẵn có của môi trường sống phù hợp và con mồi thích hợp, và sự phù hợp của quần thể nuôi nhốt. Bảo tồn cấp độ cảnh quan của môi trường sống hoang dã và phục hồi các quần thể động vật hoang dã tạo quần thể con mồi cho hổ sẽ được yêu cầu. Một mục tiêu cuối cùng được đề xuất là thiết lập ít nhất ba quần thể, với mỗi quần thể bao gồm tối thiểu khoảng 15-20 con hổ sống trong môi trường tự nhiên có diện tích tối thiểu 1.000 km2 (390 dặm vuông). Khảo sát thực địa hợp tác và hội thảo đã được thực hiện để xác định các khu vực phục hồi phù hợp.

Tại Hội nghị lần thứ 14 của các Bên tham gia Công ước CITES năm 2007, việc chấm dứt nuôi nhốt hổ và ngừng buôn bán các sản phẩm từ hổ nuôi ở Trung Quốc đã được kêu gọi.

### Trong điều kiện nuôi nhốt

Tính đến tháng 3 năm 1986, 17 vườn thú ở Trung Quốc đã nuôi 40 con hổ Hoa Nam thuần chủng trong bộ sưu tập của họ, bao gồm 23 con đực và 14 con cái, không con nào trong số chúng được sinh ra trong môi trường hoang dã. Tất cả đều là hậu duệ thế hệ thứ ba hoặc thứ tư của một con hổ hoang dã từ Phúc Kiến và năm con hổ từ Quý Châu. Các vấn đề đáng chú ý bao gồm tỷ lệ giới tính không đồng đều và ghép đôi không phù hợp. Năm 2005, quần thể nuôi nhốt hổ Hoa Nam bao gồm 57 cá thể có dấu hiệu cận huyết, bao gồm giảm đa dạng di truyền và tỷ lệ nhân giống thành công thấp. Năm 2007, số lượng hổ Hoa Nam nuôi nhốt trên toàn cầu bao gồm 72 cá thể; có rất ít trong số chúng được nuôi nhốt bên ngoài lãnh thổ Trung Quốc. Rất ít con hổ Hoa Nam "*thuần chủng*" vì có bằng chứng di truyền của việc lai tạo chéo với các phân loài khác.

Một con được sinh ra trong một khu bảo tồn tư nhân được gọi là Khu bảo tồn Thung lũng Lão hổ (Laohu valley) ở Nam Phi vào tháng 11 năm 2007, cá thể đầu tiên được sinh ra bên ngoài Trung Quốc. Kể từ đó, một số đàn con đã được sản xuất. Tính đến tháng 2 năm 2016, Khu bảo tồn Thung lũng Laohu có 19 cá thể hổ. Những con hổ Hoa Nam bị giam cầm ở Trung Quốc đã được đưa vào một cuốn sổ ghi chép được đăng ký tập trung. Trước khi studbook được thành lập, người ta đã nghĩ rằng quần thể nuôi nhốt này quá nhỏ và thiếu sự đa dạng di truyền để bất kỳ chương trình tái định cư nào thành công, nhưng kể từ khi bắt đầu đăng ký trung tâm, ngày càng có nhiều hổ Hoa Nam được xác định ở các vườn thú Trung Quốc.

### Dự án bảo tồn hổ Hoa Nam ở Trung Quốc
Từ năm 2001, tổ chức Save China Tiger của Nam Phi đã làm việc với Cục Quản lý Lâm nghiệp Nhà nước Trung Quốc để xác định các địa điểm tái du nhập những con hổ Hoa Nam được xây dựng lại. Chín địa điểm từ bốn tỉnh được khảo sát bằng 36 thông số sinh thái. Hai địa điểm ứng cử viên đã được chọn tại tỉnh Giang Tây và Hồ Nam vào đầu năm 2005. Cục Quản lý Lâm nghiệp Nhà nước đã phê duyệt các địa điểm này vào cuối năm 2005. Do tiến độ đáng chú ý của dự án Tái tạo Hổ của Trung Quốc sau đó tại Nam Phi, chính quyền Trung Quốc đã tiếp tục khuyến khích và quyết định tìm kiếm các địa điểm trong khu bảo tồn thiên nhiên nơi sẽ có ít vấn đề di dời dân số của con người hơn để đẩy nhanh sự trở lại của hổ Hoa Nam. Đầu năm 2010, một nhóm khoa học của chính phủ đã xác định một địa điểm thử nghiệm tạm thời và ba địa điểm cuối cùng, hiện đang chờ phê duyệt từ bộ chính phủ trung ương có liên quan. Đội ngũ khoa học của tổ chức Save Tiger của Trung Quốc đang làm việc với chính quyền Trung Quốc về các công tác chuẩn bị về công nghệ bảo vệ, thả lại con mồi và xây dựng chuyên môn quản lý hổ và động vật hoang dã.

## Tái du nhập
### Nguồn gốc

Từ "tái du nhập" hay tái hoang dã (tiếng Anh: rewild) được đặt ra bởi nhà bảo tồn và cựu quản lý động vật ăn thịt của khu bảo tồn thú săn Pilanesberg, Gus Van Dyk vào năm 2003. Gus Van Dyk, người trong nỗ lực tìm ra bản dịch phù hợp nhất của thuật ngữ Trung Quốc là "*Yě-huà*" (tiếng Trung Quốc: 野化, tạm dịch: *Dã hóa*), đã chọn sử dụng thuật ngữ "*tái du nhập*" để mô tả dự án khôi phục loài hổ Hoa Nam của Trung Quốc. Kể từ đó, thuật ngữ "tái du nhập" đã được sử dụng rộng rãi bởi các tổ chức động vật hoang dã trên toàn thế giới.

### Dự án tái du nhập ở Anh Quốc
Tổ chức *Save Tiger* (Cứu hổ) của Trung Quốc đã làm việc với Trung tâm nghiên cứu động vật hoang dã của Cục quản lý lâm nghiệp nhà nước Trung Quốc và Hổ Trung Quốc ở Nam Phi, để bảo đảm một thỏa thuận về việc đưa hổ Trung Quốc trở lại tự nhiên. Thỏa thuận được ký kết tại Bắc Kinh vào ngày 26 tháng 11 năm 2002, kêu gọi thành lập mô hình bảo tồn hổ Trung Quốc thông qua việc tạo ra một khu bảo tồn thí điểm ở Trung Quốc, nơi động vật hoang dã bản địa, bao gồm cả hổ Hoa Nam, sẽ được giới thiệu lại. Save Tiger nhằm mục đích tái du nhập hổ Hoa Nam đang bị đe dọa nghiêm trọng bằng cách đưa một vài cá thể nuôi nhốt đến một khu bảo tồn tư nhân ở tỉnh Free State của Cộng hòa Nam Phi để huấn luyện, phục hồi cho chúng nhằm lấy lại bản năng săn mồi. Đồng thời, một khu bảo tồn thí điểm ở Trung Quốc đang được thiết lập và những con hổ sẽ được di dời và thả trở lại Trung Quốc khi các khu bảo tồn ở Trung Quốc đã sẵn sàng. Những con non của những cá thể hổ đã được huấn luyện sẽ được thả vào khu bảo tồn thí điểm ở Trung Quốc, trong khi cha mẹ của chúng sẽ ở lại Nam Phi để tiếp tục sinh sản.

Lý do Nam Phi được chọn là vì nơi này có thể cung cấp chuyên môn và tài nguyên, đất đai và lượng con mồi dồi dào cho những con hổ Hoa Nam. Những con hổ Hoa Nam của dự án đã được phục hồi lại thành công và hoàn toàn có khả năng tự săn mồi và sống sót. Dự án này cũng đã rất thành công trong việc nhân giống những con hổ Hoa Nam được tái du nhập này và 14 con đã được sinh ra trong dự án mà 11 con còn sống sót. Những cá thể thuộc thế hệ thứ 2 này sẽ có thể học được các kỹ năng sinh tồn của chúng từ những người mẹ được tái du nhập thành công trực tiếp.

Người ta hy vọng rằng vào năm 2012, những con hổ thế hệ thứ hai đầu tiên được sinh ra tại Khu bảo tồn Thung lũng Laohu có thể sớm được thả vào tự nhiên.

### Phản ứng với dự án
Các nhà bảo tồn chính thống đã bày tỏ lo ngại về dự án. WWF nói rằng ngân sách đang được sử dụng không đúng chỗ và loài hổ Siberia có cơ hội sống sót cao hơn so với hổ Hoa Nam.

Các nhà khoa học đã xác nhận vai trò tái thiết các quần thể nuôi nhốt để cứu hổ Hoa Nam. Một hội thảo đã được tiến hành vào tháng 10 năm 2010 tại Khu bảo tồn Thung lũng Laohu ở Nam Phi để đánh giá tiến trình của chương trình tái du nhập và giới thiệu lại hổ Trung Quốc. Các chuyên gia có mặt bao gồm Tiến sĩ Peter Crawshaw của Trung tâm Nacional de Pesquisa e Conservacão de Mamiferos Carnivoros, Cenap / ICMBIO, Tiến sĩ Gary Koehler, Tiến sĩ Laurie Marker của Quỹ bảo tồn báo săn, Tiến sĩ Jim Sanderson của Tổ chức bảo tồn mèo hoang nhỏ, Tiến sĩ Jim Sanderson Nobuyuki Yamaguchi thuộc Khoa Khoa học Sinh học và Môi trường của Đại học Qatar, và Tiến sĩ David Smith của Đại học Minnesota, các nhà khoa học của chính phủ Trung Quốc cũng như đại diện của dự án.

Những con hổ con được sinh ra trong điều kiện nuôi nhốt trong chuồng bê tông và cha mẹ của chúng đều là những cá thể bị giam cầm dài hạn nên không thể tự duy trì bản năng trong tự nhiên. Các con non do đó được gửi đến Nam Phi như một phần của dự án Bảo vệ Hổ Trung Quốc để tái thiết và để đảm bảo rằng chúng sẽ lấy lại được các kỹ năng cần thiết cho một kẻ săn mồi để sống sót trong tự nhiên.

Kết quả của hội thảo đã khẳng định vai trò quan trọng của Dự án tái du nhập hổ Hoa Nam trong công cuộc bảo tồn loài hổ. "*Đã thấy những con hổ săn mồi trong một môi trường mở tại Khu bảo tồn Thung lũng Laohu, tôi tin rằng những con hổ được tái du nhập này có kỹ năng săn mồi trong bất kỳ môi trường nào*", Tiến sĩ David Smith nhận xét. Hơn nữa, những con hổ Trung Quốc đã phục hồi môi trường sống tự nhiên cả ở Trung Quốc và Nam Phi trong nỗ lực tái giới thiệu hổ Hoa Nam vào tự nhiên.

Mục tiêu của việc chuẩn bị những con hổ sinh ra bị giam cầm để đưa vào môi trường sống hoang dã trong phạm vi trước đây dường như là có thể trong tương lai gần.

## Tranh cãi về hình ảnh
Năm 2007, một dân làng từ tỉnh Thiểm Tây của Trung Quốc tuyên bố đã mạo hiểm mạng sống của mình bằng cách chụp hơn 30 bức ảnh kỹ thuật số về một con hổ. Cục Lâm nghiệp tỉnh Thiểm Tây đã ủng hộ tuyên bố này trong một cuộc họp báo. Các bức ảnh làm dấy lên sự nghi ngờ, với nhiều nghi ngờ bày tỏ về tính xác thực của chúng. Vào tháng 11 năm 2007, Cục Lâm nghiệp tỉnh Thiểm Tây vẫn "tin chắc" rằng hổ Hoa Nam hoang dã tồn tại trong tỉnh. Tuy nhiên, vào tháng 2 năm 2008, Cục Lâm nghiệp tỉnh Thiểm Tây đã đưa ra một lời xin lỗi, đủ điều kiện tuyên bố trước đó của họ nhưng không từ chối tính xác thực của các bức ảnh, viết "*Chúng tôi đã công bố một cách khéo léo việc phát hiện ra con hổ Hoa Nam mà không có bằng chứng rõ ràng, phản ánh thái độ ngớ ngẩn và kỷ luật lỏng lẻo của chúng tôi.*". Vào tháng 6 năm 2008, chính quyền tuyên bố rằng tất cả các bức ảnh được công bố đã được chứng minh là giả mạo, các sĩ quan liên quan đã bị trừng phạt và nhiếp ảnh gia bị cáo buộc đã bị bắt vì nghi ngờ gian lận. Điều này chính thức chấm dứt vụ bê bối.

## Văn hóa
Master Tigress, một trong những nhân vật phụ trong loạt phim hoạt hình DreamWorks Animation năm 2008 Kung Fu Panda là một con hổ Hoa Nam và cũng là người sáng lập Furious Five. Pura, một nhân vật trong loạt phim Crash Bandicoot cũng là một con hổ Trung Quốc.

## Xem thêm
* Hổ
* Hổ đấu với sư tử
* Hổ trong văn hóa đại chúng

## Chú thích