Mơ Armenia

**Mơ Armenia**, **mơ tây**, **mơ hạnh** hay **hạnh** (tên khoa học *Prunus armeniaca* L., do được trồng phổ biến ở Armenia cổ đại) là một loài thực vật thuộc chi *[[Chi Mận mơ|Prunus]]*. Các nghiên cứu về di truyền chỉ ra Trung Á là trung tâm nguồn gốc của loài này. Nó được trồng rộng rãi ở nhiều nước và đã lan ra tự nhiên ở nhiều nơi. Tên *armeniaca* đề cập đến đất nước Armenia ở phía tây châu Á.

## Tên gọi
Tên gọi của loài thực vật này theo tiếng Anh là *apricot*, tiếng Pháp: *abricotier*, Hán văn là 杏 hoặc 杏子 (pinyin: *xìngzi*, tiếng Nhật: アンズ *anzu*, Hán-Việt: *hạnh tử*). Từ *apricot* của tiếng Anh và *abricotier* của tiếng Pháp thường dịch sang tiếng Việt là "mơ".

## Mô tả

Mơ Armenia là một loại cây gỗ nhỏ, cao khoảng 8-12 mét (26–39&nbsp;ft), với đường kính thân cây có thể lên đến 40&nbsp;cm (16 inch), tán rậm rạp. Các lá cây hình trứng, dài khoảng 5–9&nbsp;cm (2,0-3,5 inch) và rộng 4–8&nbsp;cm (1,6-3,1 inch), đầu nhọn và mép có răng cưa mịn. Hoa thường có đường kính 2-4,5&nbsp;cm (0,8-1,8 inch) với năm cánh hoa màu trắng hoặc trắng phớt hồng, hoa mọc đơn lẻ hoặc từng đôi vào đầu mùa xuân trước khi trổ lá. Quả là một quả hạch tương tự như một quả đào nhỏ, đặc biệt rất giống quả mơ ta nhưng thường lớn hơn với đường kính 1,5-2,5&nbsp;cm (0,6-1,0 inch) (có thể lớn hơn trong một số giống hiện đại), có màu sắc từ màu vàng đến màu da cam và thường có màu đỏ ở phía bên tiếp xúc với ánh nắng mặt trời. Bề mặt của quả nhẵn hoặc có lông mịn. Thịt quả mơ Armenia thường có hương vị chua ngọt. Hạt sần sùi, mịn, với ba gờ chạy dọc xuống.

Hạt rất dễ được tách rời khỏi thịt quả, đây là một trong những đặc điểm để phân biệt quả của mơ Armenia và mơ ta (mơ Nhật Bản).

Tại châu Âu, mùa thu hoạch bắt đầu khá sớm. Quả mơ tại Trung Âu được thu hoạch từ giữa tháng Bảy đến cuối tháng Tám. Tại khu vực phía nam Địa Trung Hải, các loại trái mơ đầu tiên được thu hoạch từ cuối tháng Năm và kết thúc vào tháng Chín. sau đó mơ chủ yếu đến từ nước ngoài châu Âu từ giữa tháng 12 và tháng Ba.

## Các giống

Theo Danh mục loài và Flora of China, có sáu giống *Mơ Armenia*:
* *Prunus armeniaca* var. *ansu* – **mơ ansu** (, *anzu*), hoa màu hồng, Đông Á
* *Prunus armeniaca* var. *armeniaca* – **mơ phổ thông**, Trung Á và Trung Quốc, được trồng rộng rãi
* *Prunus armeniaca* var. *holosericea* – **mơ Tây Tạng**, Thanh Hải, Thiểm Tây, Tứ Xuyên và Tây Tạng
* *Prunus armeniaca* var. *meixianensis* – **mơ Huyện Mai**, hoa kép, Thiểm Tây
* *Prunus armeniaca* var. *xiongyueensis* – **mơ Hùng Nhạc**, Liêu Ninh
* *Prunus armeniaca* var. *zhidanensis* – **mơ Chí Đan**, Ninh Hạ, Thanh Hải, Thiểm Tây và Sơn Tây

Mơ ở Việt Nam hay mơ ta là loài thực vật khác, có tên khoa học là *[[Prunus mume]]* Siebold & Zucc., tên thông dụng trong tiếng Anh là **Japanese apricot**, **Chinese plum** hoặc **ume**. Hai loài *P. mume* (mơ ta) và *P. armeniaca* (mơ tây) là loài cận chủng, hình dáng quả và lá cũng rất giống nhau, tuy nhiên có thể phân biệt qua đặc điểm hoa, thành phần dinh dưỡng của quả, hạt, công dụng sử dụng trong ngành thực phẩm và y học và một số đặc điểm đặc trưng khác. Để tránh sự nhầm lẫn với mơ ta (*Prunus mume*) hoặc hạnh đào (*Prunus dulcis*).

## Trồng và sử dụng
### Nguồn gốc, thuần hóa và lan tỏa

Theo nhà thực vật học Liên Xô Nikolai Vavilov, trung tâm nguồn gốc của *Mơ Armenia* là Trung Á, nơi quá trình thuần hóa của nó diễn ra, và Trung Quốc là một trung tâm thuần hóa khác. Giả thuyết của ông đã được xác nhận bởi các nghiên cứu di truyền.

Có ít nhất ba sự kiện thuần hóa độc lập trong lịch sử của *Mơ Armenia*:
*Loại mơ từ các quần thể hoang dã ở nam Trung Á (Kyrgyzstan) đã phát sinh ra loại mơ được trồng ở nam Trung Á và bắc Nam Á.
*Loại mơ từ các quần thể hoang dã ở bắc Trung Á (Kazakhstan) đã phát sinh ra loại mơ được trồng ở bắc Trung Á, Tây Á (bao gồm Armenia, nơi xuất xứ trước đây), châu Âu và Bắc Phi.
*Loại mơ thứ ba từ Trung Quốc, làm phát sinh ra mơ trồng ở Đông Á. Nó liên quan đến các quần thể hoang dã từ bắc Trung Á hoặc/ và giống lai của nó với *Mơ sibiria*.
Mơ được trồng lan tỏa về phía tây theo hai con đường chính: một là Trung Á đến Tây Á rồi đến Địa Trung Hải, Châu Âu và Châu Phi, và hai là Trung Á đến lục địa Châu Âu. Ngoài ra, mơ được trồng từ Nhật Bản đã đóng góp một phần nhỏ đến Địa Trung Hải, Châu Âu.

### Lịch sử trồng trọt
Quả mơ được biết đến ở Armenia từ thời cổ đại, chúng đã được trồng ở đó lâu đến nỗi trước đây người ta cho rằng nó có nguồn gốc từ đó. Một cuộc khai quật khảo cổ học tại Garni thuộc Armenia đã tìm thấy hạt giống cây mơ ở một địa điểm thời kỳ Chalcolithic. Tên khoa học của nó là *Prunus armeniaca* (mơ Armenia) xuất phát từ giả định đó. Ví dụ như, nhà trồng trọt người Bỉ Baron de Poerderlé, ghi chép vào những năm 1770, đã khẳng định, "*Cet arbre tire son nom de l'Arménie, province d'Asie, d'où il est originaire et d'où il fut porté en Europe ...*"..."("cây này lấy tên từ Armenia, vùng đất của Châu Á, nơi nó bắt nguồn, và từ khi nào nó được đưa đến Châu Âu ... "). Một lượng lớn mơ, khoảng 50 giống, được trồng ở Armenia ngày nay.

Mơ đã được trồng ở Trung Quốc từ năm 1000 trước Công nguyên. Bắt đầu từ khoảng thế kỷ thứ bảy, mơ ở Trung Quốc đã được bảo quản bằng nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm ướp muối, hun khói, và sấy khô phổ biến hơn. Hồ Bắc được chú ý đến với những quả mơ hun khói đen.

Việc nó đến Hy Lạp là do Alexander Đại đế.

Một bài báo về việc trồng mơ ở Andalusia của Tây Ban Nha được đăng trong tác phẩm nông nghiệp thế kỷ 12 của Ibn al-'Awwam, *Book on Agriculture*.

Ở Anh vào thế kỷ 17, dầu mơ được sử dụng trong các phương pháp điều trị bằng thảo dược nhằm chống lại các khối u, sưng và loét. Vào thế kỷ đo, những người định cư ở Anh đã mang mơ đến các thuộc địa của Anh ở Tân Thế giới. Hầu hết sản lượng mơ hiện đại của Mỹ xuất phát từ cây con do các nhà truyền giáo Tây Ban Nha mang đến Bờ Tây. Hầu như tất cả sản xuất mơ thương mại của Hoa Kỳ đều ở California, một số ít ở Washington và Utah.

## Sản xuất

## Ảnh

## Chú thích

## Liên kết ngoài