Chi Ngọc lan

**Chi Ngọc lan** hay **chi Giổi** (***Michelia***) là một chi thực vật có hoa thuộc về họ Mộc lan (Magnoliaceae). Chi này có khoảng 50 loài cây thân gỗ và cây bụi thường xanh, có nguồn gốc ở miền nhiệt đới và cận nhiệt đới của Nam Á và Đông Nam Á (miền Ấn Độ - Mã Lai), bao gồm cả miền nam Trung Quốc.

Họ Magnoliaceae là một họ cổ; các hóa thạch thực vật được xác định thuộc về họ Magnoliaceae có niên đại tới 80-95 triệu năm. Các đặc điểm nguyên thủy của họ Mộc lan là các hoa lớn, hình dáng tựa như đài hoa và thiếu các đặc điểm của cánh hoa hay đài hoa thực thụ. Các bộ phận lớn không chuyên biệt của hoa, tương tự như cánh hoa, được gọi trong tiếng Anh là *tepal* (không có thuật ngữ tương đương trong tiếng Việt).

Lá, hoa và hình dáng của chi *Michelia* là tương tự như chi *Magnolia* (mộc lan), nhưng hoa của chi *Michelia* nói chung mọc thành cụm giữa các nách lá, hơn là mọc đơn ở đầu cành như của chi *Magnolia*.

Một vài loài cây thân gỗ lớn là các nguồn cung cấp gỗ có giá trị quan trọng mang tính địa phương. Một số loài, bao gồm hoàng ngọc lan (*M. champaca*) và *M. doltsopa* được trồng để lấy hoa, cả để làm cây cảnh cũng như lấy hoa thuần túy. Hoa hoàng ngọc lan cũng được sử dụng để sản xuất tinh dầu trong công nghiệp sản xuất nước hoa. Một số loài đã được đưa vào các khu vực ngoài miền Ấn Độ - Mã Lai để trồng trong vườn hoặc trên đường, bao gồm *M. figo*, *M. doltsopa* và *M. champaca*. Tên khoa học của chi này được đặt theo tên của một nhà thực vật học người Firenze, Italy là Pietro Antonio Micheli (1679-1737).

## Thay đổi trong phân loại
Các dữ liệu hình thái học và phân tử gần đây đã chỉ ra rằng chi *Michelia* có quan hệ họ hàng rất gần với phân chi *Yualania* của chi *Magnolia*. Nhiều nhà thực vật học hiện nay cũng coi chi *Michelia* là như vậy và các tổ hợp tên gọi khoa học mới cũng đã được đề nghị cho nó. Để có thêm thông tin, xem bài về chi Mộc lan (*[[Chi Mộc lan|Magnolia]]*).

## Các loài
Các tên gọi thông thường có thể là giổi hay ngọc lan hoặc hàm tiếu.
* *M. aenea* Dandy (được coi là đồng nghĩa của *[[Michelia foveolata|M. foveolata]]* Merr. ex Dandy theo J. Li (1997))
* *[[Ngọc lan trắng|M. alba]]* DC. (đồng nghĩa: *M. longifolia* Blume), loài lai ghép giữa *[[Hoàng ngọc lan|M. champaca]]* L. và *[[Michelia montana|M. montana]]* Blume: Bạch ngọc lan, sứ ngọc lan, đại mộc, dầu gió, mộc hoa, ngọc đường xuân, vọng xuân, nghênh xuân, mộc lan (tên gọi này dành cho chi Magnolia nhiều hơn). Bạch ngọc lan có mùi hương rất thơm, ở Việt Nam được dùng làm hoa cúng (để trong đĩa cùng một số loại hoa nhỏ khác) chứ không bày chơi làm cảnh. Đàn bà người Việt có khi dùng hoa cài trên tóc hoặc giắt trong túi để lấy hương thơm.
* *[[Michelia angustioblonga|M. angustioblonga]]* Y.-W.Law & Y.-F.Wu
* *[[Michelia balansae|M. balansae]]* (A.DC.) Dandy (đồng nghĩa gốc: *Magnolia balansae* A.DC.): Giổi bà
* *[[Michelia baillonii|M. baillonii]]* (Pierre) Finet & Gagnep. (đồng nghĩa: *Aromadendron spongocarpum*, *Paramichelia baillonii*, *Magnolia baillonii*)
* *[[Michelia braianensis|M. braianensis]]* Gagnep.
* *M. calcicola* C.Y.Wu ex Y.-W.Law & Y.-F.Wu (được coi là đồng nghĩa cho *[[Michelia ingrata|M. ingrata]]* Chen & Yang theo Chen & Nooteboom (1993))
* *[[Michelia caloptila|M. caloptila]]* Y.-W.Law & Y.-F.Wu (đơn vị phân loại đáng ngờ, theo như Chen & Nooteboom (1993))
* *[[Michelia cavaleriei|M. cavaleriei]]* Finet & Gagnep.
* *[[Hoàng ngọc lan|M. champaca]]* L.: Hoàng ngọc lan, ngọc lan ngà, sứ vàng, hoàng miễn quế, đại hoàng quế, hoàng lan (tên gọi hoàng lan được biết đến nhiều hơn cho *Cananga odorata* thuộc họ Na, nó cũng là tên gọi của một loài lan thực thụ là *Cymbidium lowianum*). Có nguồn gốc ở Ấn Độ, Java và Philipin. Là cây thân gỗ hay cây bụi cao và có tán từ 3 – 6 m. Các lá bóng loáng, màu lục sáng dài tới 16&nbsp;cm. Tạo ra các hoa thơm màu vàng, da cam hoặc trắng kem về mùa xuân. Hoa của nó cũng được dùng để sản xuất tinh dầu cho nước hoa.
* *[[Michelia chapensis|M. chapaensis]]* Dandy (*M. constricta*)
* *[[Michelia compressa|M. compressa]]* (Maxim.) Sarg. (đồng nghĩa: *M. formosana*, *M. philippinensis*, *Magnolia compressa* Maxim.)
* *[[Michelia coriacea|M. coriacea]]* Chang & Chen
* *[[Michelia crassipes|M. crassipes]]* Y.-W.Law
* *[[Michelia doltsopa|M. doltsopa]]* Buch.-Ham. ex DC. (đồng nghĩa: *M. manipurensis*). Cây thân gỗ và cây bụi lớn, cao tới 30 m. Có nguồn gốc ở miền đông Himalaya và các rừng cận nhiệt đới Meghalaya. Dao động về hình dáng từ cây bụi rậm rạp tới cây gỗ mọc thẳng và hẹp tán. Các lá lục sẫm dày như da, dài từ 6 – 17&nbsp;cm. Các cụm hoa trắng kem nở về mùa đông. Được trồng phổ biến trên các đường ven biển tại California.
* *M. elegans* Y.-W.Law & Y.-F.Wu (được coi là đồng nghĩa của *[[Michelia cavaleriei|M. cavaleriei]]* Finet & Gagnep. theo Chen & Nooteboom (1993))
* *M. elliptilimba* Chen & Noot. (được coi là đồng nghĩa của *[[Michelia sphaerantha|M. sphaerantha]]* C.Y.Wu ex Z.S.Yue theo J. Li (1997)))
* *[[Michelia flaviflora|M. faveolata]]* Y.-W.Law & Y.-F.Wu: Giổi nhung
* *[[Michelia floribunda|M. floribunda]]* Finet & Gagnep.
* *[[Michelia foveolata|M. foveolata]]* Merr. ex Dandy
* *[[Michelia fujianensis|M. fujianensis]]* Q.F.Zheng
* *M. fulgens* Dandy (được coi là đồng nghĩa của *[[Michelia foveolata|M. foveolata]]* Merr. ex Dandy theo Gagnepain (1939))))
* *[[Michelia fulva|M. fulva]]* Chang & Chen
* *M. fuscata* (Andrews) Blume ex Wall. (đồng nghĩa gốc: *Magnolia fuscata* Andrews; được coi là đồng nghĩa cho *[[Michelia figo|M. figo]]* (Lour.) Spreng. theo Baillon (1866)): Hàm tiếu, giổi, hương tiêu, hoa tiêu. Cây bụi hay cân thân gỗ chậm lớn, cao tới 5 m và gần như thế về tán lá. Các lá nhỏ, bóng loáng màu lục mọc rậm rạp. Các cụm hoa lớn màu trắng, đôi khi có vệt màu tía. Hoa có mùi ngọt như của chuối. *Port Wine Magnolia* là một thứ của loài này có hoa màu hồng hay màu hạt dẻ.
* *[[Michelia guangxiensis|M. guangxiensis]]* Y.-W.Law & R.-Z.Zhou
* *M. hedyosperma* Y.-W.Law (được coi là đồng nghĩa của *[[Michelia hypolampra|M. hypolampra]]* Dandy theo Chen & Nooteboom (1993))
* *[[Michelia hypolampra|M. hypolampra]]* Dandy
* *[[Michelia ingrata|M. ingrata]]* Chen & Yang
* *M. iteophylla* C.Y.Wu ex Y.-W.Law & Y.-F.Wu (đồng nghĩa cho *Michelia formosana* (Kaneh.) Masam. & Suzuki do cùng kiểu; *M. formosana* lại là đồng nghĩa của *[[Michelia compressa|M. compressa]]* (Maxim.) Sarg. theo Chen & Nooteboom (1993))
* *[[Michelia kisopa|M. kisopa]]* Buch.-Ham. ex DC.: Có nguồn gốc từ các rừng cận nhiệt đới Meghalaya
* *[[Michelia koordersiana|M. koordersiana]]* Noot.
* *[[Michelia lacei|M. lacei]]* W.W.Sm. (đồng nghĩa: *M. tignifera*)
* *M. laevifolia* Y.-W.Law & Y.-F.Wu (được coi là đồng nghĩa của *[[Michelia yunnanensis|M. yunnanensis]]* Franch. ex Finet & Gapnep. theo Xia & Deng (2002))
* *[[Michelia lanuginosa|M. lanuginosa]]* Wall. (đồng nghĩa: *M. velutina*): Có nguồn gốc từ các rừng cận nhiệt đới Meghalaya
* *[[Michelia leveilleana|M. leveillana]]* Dandy
* *M. longipetiolata* C.Y.Wu ex Y.-W.Law & Y.-F.Wu (được coi là đồng nghĩa của *[[Michelia leveilleana|M. leveilleana]]* Dandy theo Chen & Nooteboom (1993))
* *M. longistamina* Y.-W.Law (được coi là đồng nghĩa của *[[Michelia martinii|M. martinii]]* (H.Lév.) Finet & Gagnep. ex H.Lév. theo Chen & Nooteboom (1993))
* *M. longistyla* Y.-W.Law & Y.-F.Wu (được coi là đồng nghĩa của *[[Michelia foveolata|M. foveolata]]* Merr. ex Dandy theo Chen & Nooteboom (1993))
* *[[Michelia macclurei|M. macclurei]]* Dandy
* *[[Michelia martinii|M. martini]]* (H.Lév.) Finet & Gagnep. ex H.Lév. (đồng nghĩa gốc: *Magnolia martinii* H.Lév.)
* *[[Michelia masticata|M. masticata]]* Dandy
* *[[Michelia maudiae|M. maudiae]]* Dunn
* *[[Michelia mediocris|M. mediocris]]* Dandy: Giổi xanh
* *M. microtricha* (được coi là đồng nghĩa của *[[Michelia floribunda|M. floribunda]]* Finet & Gagnep. theo J. Li (1997))
* *[[Michelia montana|M. montana]]* Blume
* *[[Michelia nilagirica|M. nilagirica]]*Zenker.. Có nguồn gốc từ miền nam Ấn Độ.
* *[[Michelia odora|M. odora]]* (W.Y.Chun) Noot. & Chen (đồng nghĩa gốc: *Tsoongiodendron odorum* W.Y.Chun)
* *[[Michelia pachycarpa|M. pachycarpa]]* Y.-W.Law & R.-Z.Zhou
* *M. platypetala* Hand.-Mazz. (được coi là một thứ của *[[Magnolia maudiae]]* (Dunn) Figlar (= *[[Michelia maudiae]]* Dunn) theo Sima (2001))
* *[[Michelia polyneura|M. polylneura]]* C.Y.Wu ex Y.-W.Law & Y.-F.Wu
* *[[Michelia punduana|M. punduana]]* Hook.f. & Thomson. Có nguồn gốc từ các rừng cận nhiệt đới Meghalaya
* *[[Michelia rajaniana|M. rajaniana]]* Craib
* *[[Michelia salicifolia|M. salicifolia]]* A.Agostini
* *[[Michelia scortechinii|M. scortechinii]]* (King) Dandy (đồng nghĩa gốc: *[[Manglietia scortechinii]]* King)
* *[[Michelia shiluensis|M. shiluensis]]* W.Y.Chun & Y.-F.Wu
* *M. skinneriana* Dunn (được coi là đồng nghĩa của *[[Michelia figo|M. figo]]* (Lour.) Spreng. theo Chen & Nooteboom (1993))
* *[[Michelia sphaerantha|M. sphaerantha]]* C.Y.Wu ex Z.S.Yue
* *[[Michelia subulifera|M. subulifera]]* Dandy
* *[[Michelia szechuanica|M. szechuanica]]* Dandy (được coi là phân loài của *[[Magnolia ernestii]]* Figlar (= *[[Michelia wilsonii]]* Finet & Gagnep.) theo Sima & Figlar (2001))
* *M. tonkinensis*: Giổi xanh, giổi bắc
* *[[Michelia wilsonii|M. wilsonii]]* Finet & Gagnep. (đồng nghĩa: *M. sinensis* Hemsl. & E.H.Wilson; dựa trên cùng một kiểu nhưng công bố sau vài tuần)
* *[[Michelia xanthantha|M. xanthantha]]* C.Y.Wu ex Y.-W.Law & Y.-F.Wu
* *[[Michelia yunnanensis|M. yunnanensis]]* Franch. ex Finet & Gapnep.

## Chú thích

## Tham khảo