Malta

**Malta** ( ,  , ), quốc hiệu là **Cộng hòa Malta** ( ), là một đảo quốc ở Nam Âu, gồm một quần đảo ở Địa Trung Hải. Malta cách Ý  về phía nam, cách Tunisia  về phía đông và cách Libya  về phía bắc. Malta có diện tích , là một trong những quốc gia nhỏ nhất trên thế giới, với mật độ dân số cao nhất. Thủ đô của Malta là Valletta, với diện tích 0.8&nbsp;km², là thủ đô nhỏ nhất trong Liên minh châu Âu.

Lịch sử lệ thuộc nước ngoài và vị trí giữa châu Âu và Bắc Phi của Malta có ảnh hưởng sâu rộng đến nghệ thuật, âm nhạc, ẩm thực và kiến trúc của Malta. Malta có mối quan hệ lịch sử, văn hóa gần gũi với Ý, đặc biệt là Sicilia; 62-66% người Malta nói hoặc am hiểu tiếng Ý, là ngôn ngữ chính thức của Malta từ năm 1530 đến năm 1934. Malta là một trung tâm đầu tiên của Kitô giáo sơ khai và Công giáo là quốc giáo của Malta, nhưng hiến pháp đảm bảo quyền tự do tôn giáo.

Malta là một nước phát triển với một nền kinh tế thu nhập cao. Nền kinh tế Malta phụ thuộc vào du lịch dựa trên khí hậu ấm áp, các khu giải trí và các di tích kiến trúc, lịch sử, bao gồm ba Di sản thế giới: Hầm mộ Ħal Saflieni, Valletta và bảy đền thờ cự thạch, là một trong những công trình đứng tự do lâu đời nhất trên thế giới.

## Nguồn gốc tên gọi

## Lịch sử

### Tiền sử

### Phoenicia, Carthage và La Mã
Do có vị trí chiến lược quan trọng nên hòn đảo này từ xưa bị người Phoenicia, đến người Hy Lạp, người Carthage và người La Mã tranh giành quyền thống trị. Khoảng năm 58, trong một tai nạn đắm tàu gần đảo Malta, Sứ đồ Phaolô đã lưu lại và rao giảng Phúc âm trên đảo này. Năm 870, Malta rơi vào tay người Ả Rập. Bá tước Roger I chinh phục Malta năm 1090, từ đây số phận của đảo này gắn liền với lịch sử của vương quốc Sicilia cho đến thế kỷ 16. Năm 1530, Charles Quint giao lại đảo này cho dòng Hiệp sĩ Cứu tế, nơi đây trở thành căn cứ quân sự chống lại người Thổ Nhĩ Kỳ. Malta bị Napoléon Bonaparte chiếm giữ năm 1798.

### Thuộc Anh và Chiến tranh thế giới thứ hai
Người Anh giành lại đảo này sau hai năm vây hãm. Malta trở thành thuộc địa và là căn cứ quân sự của thực dân Anh từ năm 1813.

Trong Chiến tranh thế giới thứ II, Malta giữ một vai trò quan trọng trong cuộc chiến ở Địa Trung Hải (1940-1943).

### Độc lập

Ngày 21 tháng 9 năm 1964, Malta trở thành một nhà nước độc lập với quốc hiệu Nhà nước Malta. Malta ban đầu là một vương quốc Thịnh vượng chung với Elizabeth II là nữ vương Malta và toàn quyền là đại diện của nữ vương, thực hiện quyền hành pháp. Năm 1971, Đảng Lao động Malta do Dom Mintoff thắng cử, dẫn tới việc Malta tuyên bố thành lập một nước cộng hòa vào ngày 13 tháng 12 năm 1974 trong Khối Thịnh vượng chung. Ngày 31 tháng 3 năm 1979, thỏa thuận đóng quân giữa Anh và Malta hết hạn, Anh đóng cửa căn cứ quân sự và trả lại đất cho chính phủ Malta.

Sau khi Anh rút quân, Malta tăng cường việc tham gia Phong trào không liên kết. Năm 1980, Malta trở thành một quốc gia trung lập và được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc công nhận ba Di sản thế giới, bao gồm thủ đô Valletta. Năm 1989, Malta chủ trì hội nghị thượng đỉnh đầu tiên giữa Tổng thống Hoa Kỳ George H. W. Bush và Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô Mikhail Sergeyevich Gorbachyov, đánh dấu sự chấm dứt Chiến tranh Lạnh. Sân bay quốc tế Malta đi vào hoạt động vào ngày 25 tháng 3 1992, góp phần thúc đẩy ngành du lịch, máy bay của Malta. Trong một cuộc trưng cầu ý dân vào ngày 8 tháng 3 năm 2003, 53,65% cử tri bỏ phiếu ủng hộ Malta gia nhập Liên minh châu Âu. Malta gia nhập Liên minh châu Âu vào ngày 1 tháng 5 năm 2004 và khu vực đồng euro vào ngày 1 tháng 1 năm 2008.

## Địa lý

Malta là một quần đảo nằm giữa Địa Trung Hải (nằm ở lòng chảo phía đông). Chỉ có ba đảo lớn – đảo Malta, Gozo và Comino – là có người ở. Những đảo nhỏ (xem dưới đây) đều bỏ hoang. Quần đảo này là dấu tích của dải đất nối liền Sicilia và Bắc Phi, bị tách ra khi nước biển dâng cao ở cuối kỳ băng hà. Quần đảo Malta nằm ở rìa mảng kiến tạo Phi, nơi nó tiếp giáp với mảng Âu.

Rất nhiều vịnh nằm dọc theo bờ biển lồi lõm tạo ra các cảng đẹp. Địa hình bao gồm đồi thấp và đồng bằng. Điểm cao nhất của Malta là Ta' Dmejrek, cao , gần Dingli. Mặc dù có một vài sông nhỏ vào thời điểm có lượng mưa lớn, ở Malta không có một con sông hay hồ cố định nào. Tuy nhiên, có một vài suối chảy quanh năm ở Baħrija, l-Imtaħleb, San Martin, và thung lũng Lunzjata ở Gozo.

Theo địa thực vật học, Malta thuộc về khu vực khí hậu Địa Trung Hải. Theo Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên, lãnh thổ Malta thuộc về vùng rừng và cây bụi Địa Trung Hải.

### Khí hậu

Malta có khí hậu Địa Trung Hải, với mùa đông không quá lạnh, mùa hè ấm nóng. Mưa nhiều vào mùa đông, mùa hạ nói chung khô hạn.

Nhiệt độ trung bình năm là  vào ban ngày và  vào ban đêm. Vào tháng lạnh nhất – tháng 1 – Nhiệt độ nằm trong khoảng  ban ngày và  ban đêm. Tháng nóng nhất là tháng 8, nhiệt độ nằm trong khoảng  ban ngày và  ban đêm. Nhìn chung mùa hè kéo dài 8 tháng, bắt đầu từ khoảng giữa tháng tư  vào ban ngày và  vào ban đêm, kết thúc vào tháng 11 với nhiệt độ khoảng  ban ngày và  ban đêm, mặc dù vậy, trong bốn tháng còn lại, nhiệt độ cũng có khi lên đến . Trong tất cả các thủ đô ở châu Âu, Valletta -thủ đô của Malta có mùa đông ấm nhất, với nhiệt độ trung bình khoảng  ban ngày và  ban đêm trong khoảng từ tháng Một đến tháng Hai. Vào tháng 3 và tháng 11, nhiệt độ trung bình khoảng  vào ban ngày và  ban đêm. Rất hiếm những biến động đột ngột về nhiệt độ. Malta cũng là một trong số ít những nước châu Âu "xanh quanh năm".
Nhiệt độ trung bình năm của nước biển vào khoảng  (cao nhất ở châu Âu), từ  vào tháng 1 đến  vào tháng 8.Trong cả sáu tháng – từ tháng 6 đến tháng 11 – nhiệt độ trung bình của nước biển lên đến .

Khoảng 3.000 giờ nắng mỗi năm (cao hàng đầu châu Âu), từ trung bình trên 5 giờ mỗi ngày vàng tháng 12 đến trên 12 giờ vào tháng 6. tức là khoảng gấp đôi so với thành phố nằm ở phía bắc của châu Âu Luân Đôn – 1,461, chênh lệch này còn lớn hơn vào mùa đông, Luân Đôn chỉ có 37 giờ nắng trong khi khi Malta có 155 đến 167 giờ nắng vào tháng 12.

## Chính trị

Malta là một nước cộng hòa đại nghị được tổ chức theo hệ thống Westminster. Tổng thống và Quốc hội cùng thực hiện quyền lập pháp.

Quốc hội gồm 65 đại biểu được bầu từ 13 đơn vị bầu cử 5 thành viên theo nguyên tắc phổ thông đầu phiếu bằng hệ thống một phiếu bầu có thể chuyển nhượng. Nhiệm kỳ của mỗi khóa Quốc hội là năm năm, trừ phi Quốc hội bị tổng thống giải tán theo đề nghị của thủ tướng hoặc sau khi Quốc hội bỏ phiếu bất tín nhiệm đối với chính phủ. Malta có tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu cao thứ hai trên thế giới (và tỷ lệ cao nhất đối với một quốc gia không bắt buộc bỏ phiếu), dựa trên tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu từ năm 1960 đến năm 1995.

Tổng thống là nguyên thủ quốc gia mang tính nghi lễ, được Quốc hội bầu ra với nhiệm kỳ năm năm. Tổng thống đương nhiệm là Myriam Spiteri Debono, được bầu vào ngày 27 tháng 3 năm 2024. Tổng thống bổ nhiệm thủ tướng trong số đại biểu Quốc hội người có khả năng duy trì sự tín nhiệm của Quốc hội.

### Đối ngoại
Do lịch sử, Malta có quan hệ khá chặt chẽ với Anh. Malta ưu tiên chính phát triển quan hệ với các nước thành viên Liên minh châu Âu, bên cạnh đó, Malta cũng chú trọng mở rộng quan hệ với các nước láng giềng trong khu vực Địa Trung Hải và Bắc Phi; các nước lớn ở Trung Âu và vùng Baltic; và tại châu Á là Trung Quốc.

Năm 2004, Malta gia nhập Liên minh châu Âu. Malta gia nhập Liên Hợp Quốc vào ngày 1 tháng 12 năm 1964.

### Phân cấp hành chính

Về mặt hành chính, Malta được chia thành sáu vùng, chính quyền vùng gồm Hội đồng vùng, là cấp trung gian giữa địa phương và trung ương. Các vùng được chia thành 68 hội đồng địa phương (54 tại Malta và 14 tại Gozo). Ngoài ra, Malta được chia thành sáu quận (năm tại Malta và Gozo) vì mục đích thống kê.

### Nhân quyền
Malta có một trong những tỷ lệ ủng hộ LGBT cao nhất trên thế giới và là quốc gia đầu tiên trong Liên minh châu Âu cấm liệu pháp chuyển đổi. Ngoài ra, Hiến pháp Malta cấm phân biệt đối xử về khuyết tật.

Pháp luật Malta cấm phá thai, ngoại trừ khi tính mạng hoặc sức khỏe của người mẹ gặp nguy hiểm. Malta và Ba Lan là hai thành viên Liên minh châu Âu duy nhất gần như cấm tuyệt đối thủ thuật phá thai.

## Kinh tế

Malta là một nước phát triển theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế. Năm 2024, GDP bình quân đầu người của Malta là 39.350 euro, cao hơn 9% so với trung bình Liên minh châu Âu. Kinh tế khá đa dạng và thịnh vượng. Vốn đầu tư nước ngoài gia tăng đáng kể từ năm 1987 vào các ngành hàng hải, hàng không, tài chính và văn hóa. Nông nghiệp trồng trọt gồm ngũ cốc và rau quả. Du lịch là một ngành quan trọng.

Đối tác xuất khẩu: Singapore, Mỹ, Anh, Đức, Pháp, Trung Quốc và Ý.

Với vị trí địa lý thuận lợi, Malta có tài nguyên thiên nhiên chính là đá vôi. Malta chỉ sản xuất 20% nhu cầu thực phẩm và thiếu nguồn nước ngọt. Nền kinh tế Malta dựa chủ yếu vào trao đổi thương mại nước ngoài, du lịch, sản xuất đồ điện tử và dệt may, đóng và sửa chữa thuyền.

### Du lịch

Năm 2015, 1,6 triệu du khách đến Malta, gấp ba lần dân số của Malta. Năm 2019, Malta đạt mức kỷ lục 2,1 triệu du khách đến Malta trong một năm.

## Nhân khẩu
Theo kết quả điều tra dân số năm 2021, dân số của Malta là 519.562 người, trong đó 386.280 người là người Malta. Những cộng đồng thiểu số theo nơi sinh bao gồm người Anh (15.082), người Ý (13.361), người Ấn Độ (7.946), người Philippines (7,784) và người Serbia (5,935). Thành phần dân tộc của người nước ngoài tại Malta bao gồm 58,1% là người da trắng, 22,2% là người châu Á, 6,3% là người Ả Rập, 6,0% là người châu Phi, 4,5% là người gốc Hispano và Latino, 2,9% có hơn một chủng tộc.

### Ngôn ngữ

Tiếng Malta và tiếng Anh là hai ngôn ngữ chính thức của Malta và tiếng Malta được coi là ngôn ngữ quốc gia. Pháp luật được ban hành bằng tiếng Malta và tiếng Anh, trong trường hợp có xung đột giữa hai bản thì áp dụng bản tiếng Malta.

### Tôn giáo
Công giáo là quốc giáo và tôn giáo lớn nhất của Malta. Malta theo truyền thuyết đã có một lịch sử lâu dài 2000 năm gắn bó với Kitô giáo, kể từ vụ đắm tàu của Sứ đồ Phaolô vào khoảng năm 60. Theo Văn phòng Thống Kê Trung ương của Tòa Thánh cuối năm 2008, Malta chỉ có 443,000 dân, trong đó có 418,000 (tức 94.4%) là tín hữu Công giáo Rôma chiếm 97% dân số. Malta có hai giáo phận và 85 giáo xứ với 9 Giám mục, 853 linh mục, 1.143 tu sĩ, 1.231 giáo lý viên, 269 tiểu chủng sinh và 91 đại chủng sinh. Có 17.786 học sinh tham dự ở 80 trung tâm giáo dục Công giáo, từ mẫu giáo tới đại học. Các hoạt động bác ái xã hội do Công giáo điều hành bao gồm 24 nhà chăm sóc cho người tàn tật và già yếu, 26 viện mồ côi và nhà trẻ, 9 trung tâm tham vấn về gia đình và phò sự sống, 24 trung tâm giáo dục và phục hồi, và 4 tổ chức các loại khác.Ngoài ra Malta còn 1% Kitô hữu ngoài Công giáo bao gồm Chính Thống giáo và Tin Lành; 1% theo Hồi giáo và 1% không theo đạo nào.

### Giáo dục

Năm 2013, tỷ lệ biết chữ người lớn của Malta đạt 99,5%.

### Y tế
Năm 2018, tuổi thọ trung bình của Malta là 83 tuổi.

## Văn hóa

### Âm nhạc

### Ẩm thực

### Văn học

### Truyền thông

### Thể thao

## Ghi chú


## Tham khảo

## Liên kết ngoài
; Chính phủ
* Gov.mt Maltese Government official site
* Laws of Malta  A summary of principal laws and glossary of terms.
* Chief of State and Cabinet Members 
* The Maltese Armed Forces official website 
* Malta Environment and Planning Authority's  GIS Map Server  which includes place names and street's layout and names

; Thông tin chung
* 
* Malta  from *UCB Libraries GovPubs*
* 
* 
; Truyền thông
* The Times of Malta
; Du lịch
* Official Maltese Tourism website

* Malta Travel Guide 
* Malta Travel Guide 
; Kinh tế
* The Tax System in Malta – Malta’s Taxes At a Glance