Thiên nga

**Thiên nga** là một nhóm chim nước cỡ lớn thuộc họ Vịt, cùng với ngỗng và vịt. Thiên nga và ngỗng có quan hệ gần gũi, cùng được xếp vào phân họ Ngỗng trong đó thiên nga làm thành tông **Cygnini**. Đôi khi, chúng được phân loại thành một phân họ riêng có tên là **Cygninae**.

Thiên nga thường kết đôi suốt đời, tuy nhiên việc "ly dị" thỉnh thoảng vẫn xảy ra, đặc biệt sau khi thất bại trong việc làm tổ. Số trứng trung bình trong mỗi ổ là 3-8 quả.

## Mô tả

 Thiên nga là những thành viên có kích thước lớn nhất còn tồn tại trong họ chim nước Anatidae, đồng thời cũng thuộc nhóm những loài chim bay được lớn nhất thế giới. Những loài lớn nhất hiện nay như thiên nga trắng, thiên nga kèn và thiên nga lớn có thể dài hơn 1,5 m và nặng tới trên 15 kg. Sải cánh của chúng có thể đạt mức kỷ lục hơn 3,1 m. So với loài ngỗng có quan hệ họ hàng gần, thiên nga có vóc dáng lớn hơn hẳn, với đôi chân và chiếc cổ dài hơn tương ứng với tỷ lệ cơ thể. Chim trưởng thành còn có một vùng da không lông nằm giữa mắt và mỏ. Về ngoại hình, con đực và con cái có bộ lông giống nhau, nhưng con đực thường có kích thước và trọng lượng nhỉnh hơn. Loài thiên nga lớn nhất từng được ghi nhận là loài đã tuyệt chủng *[[Cygnus falconeri]]* – một loài thiên nga khổng lồ không biết bay qua các hóa thạch tìm thấy tại các đảo Malta và Sicily vùng Địa Trung Hải. Sự biến mất của chúng được cho là do những biến động khí hậu khắc nghiệt hoặc sự xuất hiện của các loài săn mồi và đối thủ cạnh tranh mạnh hơn.

Các loài thiên nga ở Bắc Bán cầu sở hữu bộ lông trắng muốt, trong khi các loài ở Nam Bán cầu thường có hai màu đen và trắng xen kẽ. Loài thiên nga đen của Úc (*Cygnus atratus*) có màu đen toàn thân ngoại trừ phần lông cánh để bay là màu trắng; riêng thiên nga non lại có màu xám nhạt. Trong khi đó, loài thiên nga cổ đen ở Nam Mỹ lại có thân màu trắng nhưng chiếc cổ lại mang màu đen đặc trưng.

Chân của hầu hết các loài thiên nga thường có màu xám đen, trừ thiên nga cổ đen Nam Mỹ sở hữu đôi chân màu hồng. Màu sắc của mỏ cũng rất đa dạng: bốn loài vùng cận Bắc Cực có mỏ đen điểm xuyết các mảng vàng với diện tích khác nhau, còn các loài khác lại có mỏ phối hai màu đỏ và đen. Mặc dù chim không có răng, nhưng thiên nga (cũng giống như các loài khác trong họ Anatidae) có phần rìa mỏ hình răng cưa trông như những "chiếc răng" nhỏ lởm chởm. Cấu tạo này giúp chúng dễ dàng thu thập và ăn các loại thực vật thủy sinh, tảo, cũng như các loài nhuyễn thể, cá nhỏ, ếch và giun. Ở thiên nga trắng và thiên nga cổ đen, cả hai giới đều có một khối u thịt ở gốc mỏ trên, gọi là u mỏ (knob). Khối u này ở con đực thường lớn hơn và kích thước của nó có thể thay đổi tùy theo tình trạng sức khỏe hoặc biến chuyển theo mùa.

## Tập tính

  Thiên nga kiếm ăn cả dưới nước và trên cạn. Chúng gần như là loài ăn thực vật hoàn toàn, dù đôi khi có thể tiêu thụ một lượng nhỏ động vật thủy sinh. Khi ở dưới nước, chúng tìm kiếm thức ăn bằng cách sục sạo mặt nước hoặc chổng ngược thân mình xuống; chế độ ăn của chúng chủ yếu bao gồm rễ, củ, thân và lá của các loài thực vật thủy sinh hoặc thực vật chìm.

 Một tập tính đặc trưng thường thấy ở thiên nga là chúng kết đôi suốt đời. Mối liên kết này thường được hình thành ngay cả trước khi chúng trưởng thành về mặt sinh dục. Ví dụ, thiên nga kèn có thể sống tới 24 năm nhưng chỉ bắt đầu sinh sản từ 4–7 tuổi; tuy nhiên, chúng có thể bắt đầu chung sống với "bạn đời" từ khi mới 20 tháng tuổi. Dù hiếm gặp nhưng sự "ly hôn" vẫn xảy ra; một nghiên cứu về thiên nga trắng cho thấy tỷ lệ chia tay là 3% ở những cặp sinh sản thành công và 9% ở những cặp không thành công. Sợi dây liên kết này được duy trì quanh năm, ngay cả ở những loài có tính bầy đàn và di cư như thiên nga nhỏ (tundra swan) – loài thường tập hợp thành đàn lớn tại các bãi trú đông.

Tổ của thiên nga nằm trên mặt đất gần nguồn nước và rộng khoảng một mét. Khác với nhiều loài vịt và ngỗng khác, con đực sẽ hỗ trợ xây tổ và thay phiên nhau ấp trứng với con cái. Ngoài loài vịt huýt gió, thiên nga là đại diện duy nhất trong họ Vịt có tập tính này. Trứng của thiên nga trắng có kích thước trung bình 113 × 74 mm, nặng 340 g; mỗi lứa đẻ từ 4 đến 7 quả với thời gian ấp kéo dài từ 34–45 ngày. Thiên nga bảo vệ tổ rất quyết liệt, chúng sẵn sàng tấn công dữ dội bất cứ đối tượng nào được coi là mối đe dọa đối với chim non, kể cả con người. Thậm chí đã có trường hợp một người đàn ông được cho là đã chết đuối sau một cuộc tấn công như vậy. Hành vi hung hăng giữa những cá thể cùng loài thường xảy ra thường xuyên hơn so với việc tranh chấp thức ăn và nơi ở với các loài khác. Tuy nhiên, thiên nga nhỏ lại là loài thể hiện xu hướng tấn công các loài khác rõ rệt hơn cả.

## Hệ thống và tiến hóa
Tất cả các bằng chứng đều đề nghị rằng chi *Cygnus* tiến hóa từ châu Âu hay là vùng phía tây của đại lục Á-Âu trong thế Miocen và lan ra khắp Bắc Bán cầu cho tới thế Pliocen. Thời điểm phân tách các loài ở Nam bán cầu vẫn chưa được làm rõ. Thiên nga trắng được xem là nguyên thủy nhất trong chi *Cygnus* ở Nam bán cầu; tập tính uốn cong cổ (không thẳng) và xù cánh cũng như màu sắc mỏ và đặc điểm bướu chỉ ra rằng họ hàng "còn sống" gần nhất của chúng thực ra là loài thiên nga đen. Căn cứ theo ngành địa sinh học và hình dạng ngoài của phân chi *Olor*, dường như nguồn gốc của chúng gần hơn thế, được minh chứng bằng những vùng phân bố hiện đại (hầu hết không thể cư trú được trong thời kỳ băng giá gần đây) và sự tương đồng lớn giữa các đơn vị phân loại.

**Chi ''Cygnus***
* Phân chi *Cygnus*
** *Cygnus olor*: [[Thiên nga trắng]], là loài phổ biến ở vùng ôn đới châu Âu, thường được bán thuần hoá; những đàn chim nuôi đã được du nhập và tự nhiên hoá ở Mỹ và một số nơi khác.


* Phân chi *Chenopis*
** *Cygnus atratus*: [[Thiên nga đen]] của [[Úc]], được nhập nội vào [[New Zealand]]
*** *Cygnus (atratus) sumnerensis*: [[Thiên nga New Zealand]], một [[phân loài]] đã [[tuyệt chủng]] của thiên nga đen từ New Zealand và từ [[quần đảo Chatham]]
* Phân chi *Sthenelides*
** *Cygnus melancoryphus*: [[Thiên nga cổ đen]] của [[Nam Mỹ]]
* Phân chi *Olor*
** *Cygnus buccinator*: [[Thiên nga kèn]], là một loài ở [[Bắc Mỹ]] rất giống với thiên nga lớn (và đôi khi được xem là phân loài của nó), bị săn bắn đến gần như tuyệt chủng nhưng đã hồi phục lại
** *Cygnus columbianus*: [[Thiên nga nhỏ]] là một loài thiên nga nhỏ sinh sản ở lãnh nguyên của Bắc Mỹ xa về phương Bắc hơn những loài thiên nga khác. Chúng trú đông ở [[Hoa Kỳ|Mỹ]].
*** *Cygnus (columbianus) bewickii*: [[Thiên nga Bewick]] là dạng thiên nga ở đại lục Á-Âu, di cư từ vùng cực Bắc của nước [[Nga]] sang [[Tây Âu]] và [[Đông Á]] ([[Trung Quốc]], [[Nhật Bản]]) vào mùa đông. Chúng thường được xem là phân loài của *C. columbianus*, gọi là [[Thiên nga lãnh nguyên]].
** *Cygnus cygnus*: [[Thiên nga lớn]], sinh sản ở [[Iceland]] và các vùng gần cực bắc [[châu Âu]] và [[châu Á]], di cư sang châu Âu và châu Á ôn đới trong mùa đông

== Vai trò trong văn hoá ==

Cái chết của con thiên nga trong bale của Nga:
<gallery>
Image:Markova_Dying_Swan.jpg|Diễn xuất của Alicia Markova
Image:Markova_Dying_Swan_2.jpg|Diễn xuất của Alicia Markova
Image:Anna Pavlova as the Dying Swan.jpg|Diễn xuất của Anna Pavlova
</gallery>
Thiên nga trắng được nhắc đến đến trong nhiều khía cạnh văn hoá châu Âu. Câu chuyện nổi tiếng nhất về thiên nga có lẽ là truyện cổ tích "[[Vịt con xấu xí]]". Câu chuyện xoay quanh một chú vịt con bị đối xử bất công cho đến khi mọi sự rõ ràng rằng chú là một con thiên nga và được đón nhận trong cộng đồng. Chú bị ngược đãi vì đối với nhiều người, những con vịt con thật sự đáng yêu hơn thiên nga con, mặc dù thiên nga con sẽ trở thành những thiên nga trưởng thành - những sinh vật thật sự quyến rũ. Thiên nga là biểu tượng của tình yêu và lòng chung thủy vì tập tính ghép đôi suốt đời. Vở [[opera]] nổi tiếng *Lohengrin* và *Parsifal* là một minh chứng cho điều này.

Những [[nàng thiên nga]] có thể biến từ người thành thiên nga và ngược lại, là một hình mẫu phổ biến trong [[văn hoá dân gian]] trên toàn thế giới. Một câu chuyện điển hình có nội dung là một nàng thiên nga nhất thời bị phù phép và bị ép buộc phải lấy một người đàn ông.

Thiên nga là hình ảnh nổi bật trong thần thoại. Trong [[thần thoại Hy Lạp]], câu chuyện [[Leda và thiên nga]] thuật lại chi tiết việc nàng [[Helen (thần thoại)|Helen thành Troia]] là kết quả của cuộc hôn nhân giữa thần [[Zeus]] hoá phép thành một con thiên nga và [[Leda]], nữ hoàng thành [[Sparta]].

[[Những đứa con của Lear]] trong truyền thuyết [[Cộng hòa Ireland|Ireland]] kể về một người mẹ kế phù phép biến những đứa con riêng của chồng thành thiên nga trong 900 năm. Huyền thoại về chính những con thiên nga cũng có tồn tại. Người ta đã từng tin rằng vào lúc chết, những con thiên nga trắng vốn chỉ im lặng sẽ cất tiếng hót ngọt ngào – vì thế mà có cụm từ nói về "[[bài hát thiên nga]]" trong các ngôn ngữ châu Âu.

Trong [[thần thoại Bắc Âu]], có hai con thiên nga uống nước thiêng trong [[giếng Urd]] thuộc [[Asgard (thần thoại)|Asgard]], thiên đường của các thần. Theo tập [[Edda]] bằng văn xuôi, nước giếng này tinh khiết và thiêng liêng đến mức tất cả những gì nó chạm vào đếu biến thành màu trắng, trong đó có đôi thiên nga và những thế hệ con cháu của chúng. Bài thơ "Volundarkvida" trong Edda bằng thơ cũng nhắc đến các nàng thiên nga.

Sử thi [[Kalevala]] của [[Phần Lan]] có nhắc đến một con thiên nga trên sông Tuoni dưới địa ngục [[Tuonela]], bất kì ai giết chết con thiên nga này cũng sẽ phải chết theo nó. [[Jean Sibelius]] sáng tác nhạc phẩm *Lemminkäinen Suite* dựa theo Kalevala, bản thứ 2 có tựa đề "Tuonelan joutsen" (Thiên nga của Tuonela). Ngày nay, hình ảnh năm con thiên nga đang bay là biểu tượng của các nước [[Bắc Âu]] và [[thiên nga lớn]] (*Cygnus cygnus*) là quốc điểu của Phần Lan.

Trong văn học [[Mỹ Latinh]], nhà thơ [[Nicaragua]] [[Ruben Dario]] đã tôn vinh thiên nga là biểu tượng của niềm cảm hứng nghệ thuật, vì lòng chung thủy của hình tượng thiên nga trong [[văn hoá phương Tây]], bắt đầu từ việc cưỡng đoạt Leda và kết thúc với vở *Lohengrin* của [[Richard Wagner]]. Bài thơ nổi tiếng nhất của Dario trong lĩnh vực này là "Blason" (Phù hiệu, 1986) cùng với hình ảnh thiên nga được sử dụng ở đây đã khiến bài thơ trở thành biểu tượng cho xu hướng thơ cách tân (*Modernismo*) - một thể loại thống trị thơ [[tiếng Tây Ban Nha]] từ [[thập niên 1880]] cho đến [[Chiến tranh thế giới thứ nhất]].

Thiên nga được tôn thờ trong nhiều tôn giáo và nền văn hoá, đặc biệt là [[ấn Độ giáo|đạo Hindu]]. Thiên nga trong [[tiếng Phạn]] được gọi là *hamsa* hoặc *hansa*, là phương tiện đi lại của rất nhiều vị thần như nữ thần [[Saraswati]]. Thiên nga được đề cập một vài lần trong [[kinh Vệ Đà]], và những người có khả năng tinh thần đặc biệt đôi khi được gọi là [[Paramahamsa]] (Thiên nga thần thánh) vì dáng vẻ duyên dáng thoát lộ từ bên trong và khả năng di chuyển giữa các thế giới tâm linh. Trong kinh Vệ Đà, thiên nga cư trú bên [[hồ Manasarovar]] trong mùa hè và di cư đến các vùng hồ [[Ấn Độ]] vào mùa đông. Tranh tượng Hindu thường sử dụng hình ảnh thiên nga trắng. Nhiều nhà sử học đã nhầm lẫn khi cho rằng từ *hamsa* chỉ ám chỉ đến loài [[ngỗng]], vì ngày nay thiên nga không còn có ở Ấn Độ, ngay cả trong các vườn thú. Tuy nhiên, danh mục điểu học đã phân loại một số loài thiên nga là chim lạc vùng ở Ấn Độ một cách rõ ràng.

== Tham khảo ==

* Louchart Antoine; Mourer-Chauviré Cécile; Guleç Erksin; Howell Francis Clark & White Tim D. (1998): L'avifaune de Dursunlu, Turquie, Pléistocène inférieur: climat, environnement et biogéographie. *C. R. Acad. Sci. Paris IIA* *'327'''(5): 341-346. [Tiếng Pháp với phiên bản rút gọn tiếng Anh]  (Tóm tắt HTML)

## Liên kết ngoài

* 
* Video về thiên nga trên Internet Bird Collection
* Khu bảo tồn thiên nga Shepperton, Anh