open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cung núi lửa

**Cung núi lửa** là một dãy các đảo núi lửa hay các núi nằm gần rìa các lục địa được tạo ra như là kết quả của sự lún xuống của các mảng kiến tạo. Sự lún xuống tạo ra các vòng cung này bằng cách tạo ra macma khi một mảng kiến tạo bị lún xuống dưới một mảng kiến tạo khác chui vào quyển mềm của lớp phủ. Các lớp macma bị đẩy lên trên bề mặt thông qua lớp vỏ Trái Đất, phun trào ra mặt đất và tạo thành các núi lửa.

Một số ý kiến khác khá phổ biến cho rằng vỏ đại dương nóng chảy có lẽ không phải là nguồn của các loại dung nham nóng chảy phun trào cùng với vòng cung núi lửa. Mảng kiến tạo bị lún xuống mang theo nó một loạt trầm tích và bazan bị biến đổi, cả hai đều có nhiều nước và các chất dễ bay hơi khác. Khi mảng kiến tạo bị lún ngày càng sâu hơn thì các chất dễ bay hơi này được giải phóng và bị đẩy lên trên. Chúng làm cho điểm nóng chảy của phần đá bên trên của lớp phủ (lớp đệm giữa hai đĩa) bị giảm xuống và macma được tạo ra. Lớp macma này có nguồn gốc từ quyển mềm và chứa nhiều chất dễ bay hơi từ mảng kiến tạo bị lún xuống (có lẽ nó cũng bị hòa lẫn với một chút các tạp chất của lớp vỏ nằm trên) và phun trào ra tạo thành cung núi lửa.
## Phân loại cung núi lửa
Có hai loại cung núi lửa chính:
* **Cung đảo núi lửa** hay **cung đảo** được tạo ra khi một vỏ đại dương bị hút chìm dưới một vỏ đại dương khác. Quần đảo Mariana phía tây Thái Bình Dương và Tiểu Antilles phía tây Đại Tây Dương.
* **Cung núi lửa lục địa** được tạo ra khi vỏ đại dương bị hút chìm dưới vỏ lục địa. Dãy núi Cascade ở miền tây Bắc Mỹ, và Dãy núi Andes chạy dọc theo rìa phía tây của Nam Mỹ là các ví dụ về cung núi lửa lục địa.

Có một số trường hợp ngoại lệ tạo thành từ cả hai loại trên khi một phần của mảng kiến tạo chìm xuống bên dưới vỏ lục địa và bên dưới của một vỏ đại dương lân cận. Ví dụ điển hình về kiểu vòng cung loại này là quần đảo Aleutia và phần kéo dài của chúng là dãy núi Aleutia trên bán đảo Alaska, gồm một dãy các đảo và núi kéo dài khoảng 2.500&nbsp;km từ bán đảo Alaska tới quần đảo Near. Vòng cung này chứa khoảng 80 trung tâm núi lửa chính, gần một nửa trong số đó đã từng hoạt động trong quá khứ, và cung Kuril-Kamchatka bao gồm quần đảo Kuril và phía nam bán đảo Kamchatka.

## Danh sách các cung núi lửa
### Các cung núi lửa lục địa
* Dãy núi Cascade
* Bán đảo Alaska và dãy núi Aleutia
* Dãy núi Kamchatka
* Dãy núi Andes
* Dãy núi Trung Mỹ

### Các cung đảo núi lửa
* Quần đảo Aleutia
* Quần đảo Kuril
* Nhật Bản và Quần đảo Ryukyu
* Vòng cung Izu-Bonin-Mariana:
** Quần đảo Izu
** Quần đảo Bonin
** Quần đảo Mariana
* Quần đảo Philippine
* Tonga và Quần đảo Kermadec
* Crete và Dodecanese
* Andaman và Quần đảo Nicobar
* Quần đảo Mentawai
* Cung đảo Sunda
* Quần đảo Lesser Sunda
* Tanimbar và Quần đảo Kai
* Quần đảo Solomon
* Cung núi lửa Nam Aegean
* Lesser Antilles, gồm cả Leeward Antilles
* Cung núi lửa Scotia:
** Quần đảo South Sandwich
* Quần đảo Mascarene

### Các cung đảo cổ
* Quần đảo Insular
* Quần đảo Intermontane
* Cung đảo Sakhalin

## Xem thêm
* Bồn trũng sau cung đảo
* Vành đai núi lửa

## Tham khảo

* Núi lửa và đới hút chìm 
* Kiến tạo và núi lửa ở Nhật Bản 
* USGS: Núi lửa ở cung đảo, đại dương và lục địa
Cà phê Blue Mountain

**Cà phê Blue Mountain** là một trong những loại hạt cà phê arabica có giá thành cao và được ưa chuộng nhất trên thế giới. Nó có nguồn gốc ở vùng núi Blue Mountains thuộc Jamaica. Người ta  gọi loại hạt cà phê này là *Jamaican Blue Mountain* để phân biệt với những loại hạt cà phê khác.

Với độ cao trên 2000 m, vùng núi Blue Mountains là một trong những vùng trồng cà phê cao nhất trên thế giới. Khí hậu ở đây dễ chịu, lượng mưa lớn, đất rất giàu dinh dưỡng và thấm nước tốt. Sự kết hợp giữa đất đai và khí hậu tạo nên điều kiện lý tưởng cho cây cà phê. Tuy nhiên loại cà phê này không thích hợp với các điều kiện khí hậu khác. Sự thay đổi khí hậu sẽ dẫn tới sự thay đổi hương vị cà phê. Chính vì thế mà hiện nay nó mới chỉ được trồng ở Jamaica và Hawaii.

Theo những người sành cà phê thì loại cà phê này đượm mùi, ít chua, có chút xíu vị ngọt, đậm đà. Giá một kg cà phê loại này hiện nay khoảng 100 USD. Nhật Bản là nước nhập khẩu cà phê Blue Mountain nhiều nhất (90% tổng sản lượng trên toàn thế giới).

**Kiểm soát chất lượng cà phê Blue Mountain**

Từ năm 1948, toàn bộ quá trình sản xuất cà phê Blue Mountain được giám sát chặt chẽ bởi Ủy ban Công nghiệp Cà phê Jamaica (Coffee Industry Board of Jamaica).

Chỉ những loại cà phê được Ủy ban này chứng nhận mới được phép mang danh hiệu "Blue Mountain", nhờ đó đảm bảo uy tín và chất lượng trên thị trường quốc tế.

Chính phủ Jamaica phân loại cà phê dựa trên độ cao nơi trồng, kích thước hạt và số lượng khuyết điểm. Đồng thời, họ cũng tổ chức đào tạo cho nông dân và các cơ sở chế biến, đảm bảo chất lượng xuất khẩu được kiểm định nghiêm ngặt.

**Hệ thống phân loại cà phê Blue Mountain**

Cà phê Blue Mountain được chia làm bốn cấp độ theo độ cao nơi trồng:

Blue Mountain Coffee: Trồng ở độ cao trên 1.100m – là cấp cao nhất.

High Mountain Coffee: Trồng ở độ cao dưới 1.100m.

Prime Washed và Prime Berry: Trồng ở độ cao thấp hơn nữa.

Blue Mountain còn được chia thành ba cấp độ nhỏ dựa trên kích thước sàng (sieve size) và tỷ lệ khuyết điểm:

Cấp độ Kích thước sàng Tỷ lệ khuyết điểm

No.1 Sàng 17–18 trở lên Dưới 3%

No.2 Sàng 16–17 Dưới 3%

No.3 Sàng 15–16 Dưới 3%

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

Jamaican Coffee - the finest in the world! 

Cà phê Blue Mountain – “Vua của các loại cà phê” đến từ Jamaica ngày 22 tháng 7 năm 2025
Bán đảo Kamchatka

**Bán đảo Kamchatka** (phiên âm tiếng Việt: **Bán đảo Cam-sát-ca**; , *Poluostrov Kamchatka*) là một bán đảo dài khoảng 1.250&nbsp;km ở miền Viễn Đông nước Nga, với diện tích khoảng 472.300&nbsp;km². Nó nằm giữa Thái Bình Dương (về phía đông) và biển Okhotsk (về phía tây). Ngoài khơi bán đảo này về phía Thái Bình Dương là rãnh Kuril-Kamchatka với độ sâu lớn nhất là 10.500 m.

Bán đảo Kamchatka, quần đảo Commander, đảo Karaginsky tạo thành vùng Kamchatka của Nga. Phần lớn trong số 322.079 cư dân là người Nga, và dân tộc thiểu số lớn nhất là người Koryak sinh sống ở quận tự trị Koryakia nằm ở phía bắc bán đảo với khoảng 13.000 người (2014).

Bán đảo Kamchatka nổi tiếng với 160 núi lửa, 19 trong số đó được UNESCO công nhận là Di sản thế giới. Bán đảo cũng là nơi nhận lượng mưa lên tới 2.700&nbsp;mm (110&nbsp;in) mỗi năm.

## Địa lý
Về địa lý, bán đảo là một phần của vùng Kamchatka. Điểm cực nam của bán đảo là mũi Lopatka. Trên bờ biển phía đông nam của bán đảo là vịnh Avacha và thủ phủ cũng là thành phố lớn nhất của vùng, Petropavlovsk-Kamchatsky. Về phía bắc, nhô ra Thái Bình Dương là bốn bán đảo Shipunsky Point, Kronotsky Point, Point Kamchatsky và Ozernoy Point. Phía bắc của Ozernoy là vịnh Karaginsky cùng với đảo Karaginsky nằm trong đó. Xa về phía đông bắc của vịnh Karaginsky là vịnh Korfa với thị trấn TIlyichiki. Nằm ở phía đối diện là vịnh Shelikhov, là một phần của Biển Okhotsk.

Dãy Kamchatka hay Sredinny tạo thành xương sống của bán đảo. Dọc theo bờ biển phía đông nam là dãy Vostochny. Giữa hai dãy này là thung lũng trung tâm. Sông Kamchatka ở phía tây bắc của Avachinsky chảy về phía bắc xuống thung lũng trung tâm, chuyển hướng sang phía đông gần Klyuchi, Kamchatka để đổ vào Thái Bình Dương ở phía nam Kamchatsky Point tại Ust-Kamchatsk. Trong thế kỷ XIX, một đường mòn gần Klychi, qua các ngọn núi tới sông Tegil và thị trấn đó là trung tâm thương mại chính trên bờ biển phía tây. Bắc của Tegil là Koryak Okrug. Phía nam của Tegil là sông Icha. Ngay phía nam thượng nguồn của sông Kamchatka, con đường sông Bistraya phía tây nam dẫn vào biển Okhotsk ở Bolsheretsk, đã từng phục vụ như là một con đường nối bán đảo tới biển Okhotsk. Phía nam của Bistraya là sông Golygina.

Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, Liên Xô đã thử nghiệm tầm xa và độ chính xác các loại tên lửa của mình bằng cách phóng chúng từ các khu vực tiêu chuẩn và sử dụng bán đảo Kamchatka như là khu vực của các mục tiêu.

Đầu tháng 8 năm 2005, tàu ngầm cứu hộ AS-28 cấp Priz của Hải quân Nga đã bị mắc nạn gần Kamchatka và chìm xuống đáy biển, Nga đã phải yêu cầu sự hỗ trợ quốc tế để cứu thủy thủ đoàn.

## Xem thêm
* Động đất Kamchatka
* Các núi lửa của Kamchatka
## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Bản đồ trên Google
2,2,4-Trimethylpentan

**2,2,4-Trimethylpentan**, còn được biết đến như là **isooctan**, là một đồng phân của octan mà tầm quan trọng của nó được nhiều người biết đến là thang điểm 100 trong chỉ số octan. Công thức hóa học là C8H18.

## Tham khảo
Spam

**Spam** có thể là:
* Spam (thực phẩm): một loại thức ăn chế biến đóng hộp được làm từ thịt lợn.
* Tên gọi của spambot.
* Thư rác (điện tử)
Lê Văn Hoạch

**Lê Văn Hoạch** (1896 – 1978) là Thủ tướng Cộng hòa Tự trị Nam Kỳ từ tháng 11 năm 1946 đến tháng 9 năm 1947.

## Tiểu sử
### Thân thế
Lê Văn Hoạch sinh năm 1896 tại Phong Điền, Cần Thơ, Nam Kỳ, Liên bang Đông Dương.

Ông tốt nghiệp Y khoa Bác sĩ tại Pháp năm 1923. Bên cạnh đó, ông còn là một chức sắc của đạo Cao Đài và được phong phẩm vị Bảo Sanh Quân năm 1930.

### Tham chính
Sau khi du học ở Pháp về Sài Gòn, Lê Văn Hoạch hoạt động tích cực trong phong trào Cao Đài. Sau đó, ông giữ chức Trưởng ty Cảnh sát Cần Thơ vào thời điểm Nhật đảo chính Pháp ngày 9 tháng 3 năm 1945, nhờ đó ông có điều kiện thuận tiện để bảo vệ người Pháp ở đó. Tháng 6 năm 1946, người Pháp ghi nhận công lao giúp đỡ của ông dành cho họ nên đã ủng hộ ông làm đại biểu tỉnh Cần Thơ vào Hội đồng Tư vấn Nam Kỳ.

Ngày 9 tháng 11 năm 1946, bác sĩ Nguyễn Văn Thinh, Thủ tướng Cộng hòa tự trị Nam Kỳ đầu tiên tự sát. Hội đồng Tư vấn Nam Kỳ nhóm họp để bầu người lên thay. Dưới sự chủ tọa của chủ tịch Béziat, hội đồng tư vấn chọn được 34 người, rồi 34 người này bầu ra tân thủ tướng. Bác sĩ Lê Văn Hoạch được các nghị viên Pháp dồn hết phiếu cho nên đắc cử Thủ tướng Cộng hòa tự trị Nam Kỳ tiếp theo.

Tuy nhiên, do chủ trương "Nam kỳ tự trị" phân li nên gặp sự phản đối quyết liệt của quần chúng nên Chính phủ Lê Văn Hoạch chỉ tồn tại đến tháng 9 năm 1947 thì sụp đổ. Tướng Nguyễn Văn Xuân đứng ra lập chính phủ mới nhưng đến tháng 5 năm 1948 thì đổi tên Cộng hòa tự trị Nam Kỳ thành Cộng hòa Nam phần Việt Nam để xác nhận Nam Kỳ là một phần của Việt Nam, chuẩn bị cho "giải pháp Bảo Đại". Bác sĩ Lê Văn Hoạch cũng tham gia phái đoàn nhân sĩ sang Hồng Kông để bái kiến Cựu hoàng Bảo Đại, chuẩn bị thành lập chính quyền Quốc gia Việt Nam. Ông nhiều lần giữ chức vụ Quốc vụ khanh trong nhiều chính phủ với tư cách là nhân sĩ Cao Đài trong cả hai thời kỳ Quốc gia Việt Nam và Việt Nam Cộng hòa.

Trong Chính phủ Trần Văn Hữu cải tổ ngày 8 tháng 3 năm 1952, Lê Văn Hoạch làm Tổng trưởng Bộ Canh nông. Khi Chính phủ Nguyễn Văn Tâm được thành lập thay thế Chính phủ Trần Văn Hữu từ ngày 25 tháng 6 năm 1952. Bác sĩ Lê Văn Hoạch giữ chức vụ Tổng trưởng Bộ Y tế, rồi khi Chính phủ Nguyễn Văn Tâm cải tổ ngày 8 tháng 1 năm 1953, ông được cất nhắc lên Phó Thủ tướng kiêm Tổng trưởng Bộ Thông tin Tuyên truyền và Tác chiến tinh thần.

### Cuối đời
Khi Viện Đại học Cao Đài thành lập ở Tây Ninh vào ngày 17 tháng 4 năm 1973, ông trở thành Viện trưởng Viện Đại học này. Ông giữ chức vụ một thời gian rồi từ chức và trở về quê nhà ở Cần Thơ an dưỡng tuổi già.
 
Ông mất năm 1978 tại tư gia, hưởng thọ 82 tuổi.

## Đời tư
Ông có người em trai là Giáo sư Lê Văn Huấn từng dạy học tại Trường Petrus Ký. Lê Văn Huấn theo Việt Minh chống Pháp. Sau này ông Huấn là Phó Chủ tịch Mặt trận Dân tộc Giải phóng Miền Nam Việt Nam, và rồi Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

## Tham khảo
14 tháng 11

Ngày **14 tháng 11** là ngày thứ 318 (319 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 47 ngày trong năm.

## Sự kiện

### Thế kỷ 19
* 1851 – Truyện *[[Moby Dick]]* của Herman Melville được Harper & Brothers (New York) xuất bản ở Hoa Kỳ, sau khi được xuất bản lần đầu tiên vào ngày 18 tháng 10 năm 1851 do Richard Bentley (Luân Đôn).
* 1862 – Nội chiến Hoa Kỳ: Tổng thống Abraham Lincoln tán thành đề nghị của Tướng Ambrose Burnside để lấy thủ đô của các Tiểu bang Liên minh Hoa Kỳ ở Richmond, Virginia, dẫn đến Trận Fredericksburg.
* 1889 – Nữ nhà báo Nellie Bly (Elizabeth Cochrane) bắt đầu đi vòng quanh thế giới nội trong 80 ngày.

### Thế kỷ 20
* 1911 – Phi công Eugene Ely bay lên từ tàu lần đầu tiên ở Hampton Roads, Virginia. Ông bay lên từ boong tạm trên tàu tuần tiễu nhỏ USS ''Birmingham'' trong máy bay cánh quạt đẩy Curtiss.
* 1912 – Vua Serbia Petar I ra sắc lệnh lập nên Huân chương Dũng cảm tặng thưởng quân nhân trong Chiến tranh Balkan lần thứ nhất.
* 1918 – Tiệp Khắc trở thành nước Cộng hòa.
* 1921 – Thành lập Đảng Cộng sản Tây Ban Nha.
* 1922 – Đài BBC bắt đầu phục vụ radio ở Vương quốc Anh.
* 1940 – Chiến tranh thế giới thứ hai: Thành phố Coventry (Anh) bị tàn phá do máy bay ném bom của Luftwaffe (Đức).
* 1941 – Chiến tranh thế giới thứ hai: Tàu sân bay HMS ''Ark Royal'' chìm sau bị tàu phóng lôi U 81 đánh vào ngày 13 tháng 11.
* 1964 – Đảng Tân Đại Việt, một nhánh của Đại Việt Quốc dân Đảng bắt đầu hoạt động
* 1965 – Chiến tranh Việt Nam: Binh lính Hoa Kỳ và Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đánh nhau lần quan trọng đầu tiên trong Trận Ia Đrăng.
* 1969 – Chương trình Apollo: NASA phóng lên tàu Apollo 12, phi thuyền có người đến mặt Mặt Trăng lần thứ hai.

## Sinh
* 1889 – Jawaharlal Nehru. thủ tướng Ấn Độ
* 1917 - Park Chung-hee, tổng thống Hàn Quốc (m. 1979)
* 1931 – Lý Tòng Bá, tướng lĩnh Việt Nam Cộng hòa (m. 2015)
* 1948 - Charles III, Quốc vương của Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland và 14 vương quốc khác thuộc Khối Thịnh vượng chung
* 1954 – Condoleezza Rice, Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ 
* 1955 – Thanh Kim Huệ, nghệ sĩ cải lương người Việt Nam (m. 2021)
* 1991 - Nguyễn Minh Tú, nữ siêu mẫu người Việt Nam
* 1993 – Samuel Umtiti, cầu thủ bóng đá người Pháp gốc Cameroon
* 1999 - Quỳnh Anh, siêu mẫu người Việt Nam
* 2000 – Xiyeon, thành viên nhóm nhạc Pristin

## Mất
* 1849 – Nguyễn Phúc Đài, tước phong Kiến An vương, hoàng tử con vua Gia Long (s. 1795).
* 1993 – Nhà cách mạng Việt Nam Vũ Hồng Khanh (s. 1898).
* 2005 – Đặng Cao Thăng, Hải quân Phó Đề Đốc, Chuẩn tướng Quân lực Việt Nam Cộng hòa (s. 1929).
* 2020 – Armen Borisovich Dzhigarkhanyan, diễn viên Liên Xô người Nga gốc Armenia (s. 1935).

## Ngày lễ và kỷ niệm
* 
* Ngày thiếu nhi tại Ấn Độ, được tổ chức vào ngày sinh nhật của Jawaharlal Nehru (trước đó vào ngày 20 tháng 11).

## Tham khảo
1 tháng 6

Ngày **1 tháng 6** là ngày thứ 152 (153 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 213 ngày trong năm.

## Sự kiện
*193 – Hoàng đế La Mã Didius Julianus bị sát hại trong cung điện.
*352 – Sau khi chiến bại và bị quân Tiền Yên bắt giữ, Nhiễm Mẫn bị hành quyết, nước Ngụy diệt vong.
*907 – Chu Toàn Trung lên ngôi hoàng đế Hậu Lương, mở ra thời kỳ Ngũ Đại Thập Quốc trong lịch sử Trung Quốc.
*1802 – Nguyễn Ánh lên ngôi hoàng đế nhà Nguyễn tại Phú Xuân với niên hiệu Gia Long, đánh dấu thời kỳ Việt Nam thống nhất sau nhiều thế kỷ nội chiến.
*1939 – Nguyên mẫu loại máy bay tiêm kích *[[Focke-Wulf Fw 190|Focke–Wulf Fw 190]]* của Không quân Đức có chuyến bay đầu tiên.
*1946 – Cao ủy Đông Dương d'Argenlieu ra thông cáo thành lập Cộng hòa tự trị Nam Kỳ tại Sài Gòn.
*1957 – Thành lập Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam.
*1967 – Phát hành album *[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]* của ban nhạc Anh *[[The Beatles]]*.
*2003 – Công trình thủy lợi đập Tam Hiệp trên Trường Giang tại Trung Quốc bắt đầu tích nước.
*2009 – Chuyến bay 447 của Air France rơi xuống Đại Tây Dương ngoài khơi Brasil, toàn bộ hành khách và phi hành đoàn thiệt mạng.

## Sinh
* 1923 – Eugène Vaulot, quân nhân người Pháp của Đức Quốc xã (m. 1945)
*1904 – Hoàng Đình Giong, nhà cách mạng và quân sự Việt Nam, Đảng viên Cộng sản
*1907 – Phạm Văn Mùi, nhiếp ảnh gia (m. 1992)
* 1941 – Phạm Công Thiện, nhà thơ, nhà văn, triết gia người Việt Nam (m. 2011)
* 1926 
** Andy Griffith, diễn viên Mỹ (m. 2012)
** Marilyn Monroe, huyền thoại điện ảnh người Mỹ (m. 1962)
* 1937 – Morgan Freeman, diễn viên Mỹ
* 1940 – René Auberjonois, diễn viên Mỹ (m. 2019)
* 1956 – Lisa Hartman Black, nữ ca sĩ, diễn viên Mỹ
* 1968 – Jason Donovan, nữ ca sĩ, diễn viên Australia
* 1971 
** Mario Cimarro, diễn viên nổi tiếng người Cuba
** Ghil'ad Zuckermann, nhà ngôn ngữ học
* 1974 – Alanis Morissette, nữ ca sĩ Canada
* 1982 – Justine Henin, tay vợt nữ người Bỉ
* 1986 – Dayana Mendoza, hoa hậu Hoàn vũ 2008
* 1988 – Javier Hernández, cầu thủ bóng đá người México
* 1996 – Chim sẻ đi nắng, game thủ AOE
* 1996 – Tom Holland, nam diễn viên, vũ công người Anh.
* 1999 – Technoblade, YouTuber nổi tiếng người Mỹ (m. 2022)
* 2006 - Phạm Thị Thu Trang , nữ sinh mầm non của THPT Tam Phú

## Mất
* 1725 – Nguyễn Phúc Chu, được gọi là chúa Minh, chúa Nguyễn thứ sáu của Đàng Trong (s. 1675).
*1868 – James Buchanan (s. 1791)
* 1968 – Tác giả mù Helen Keller mất tại nhà riêng (s. 1880)
* 1983 – Nhà tiểu thuyết Anna Seghers (s. 1900)
* 1983 – Hoàng tử Charles của Bỉ (s. 1903)
* 1985 – Richard Greene, diễn viên người Anh (s. 1918)

## Ngày lễ và ngày kỷ niệm
* Ngày Quốc tế Thiếu nhi

## Tham khảo
Indonesia Raya

***Indonesia Raya*** (tiếng Việt: **Indonesia vĩ đại**) là quốc ca của nước Cộng hòa Indonesia kể từ khi nước này tuyên bố độc lập ngày 17 tháng 8 năm 1945. Bài hát được người sáng tác, Wage Rudolf Supratman giới thiệu tại Đại hội Thanh niên Indonesia lần thứ hai năm 1928

## Lời tiếng Indonesia

:1. Indonesia tanah airku, 
:Tanah tumpah darahku.
:Disanalah aku berdiri
:Jadi pandu ibuku.
:Indonesia kebangsaanku,
:Bangsa dan Tanah Airku.
:Marilah kita berseru
:"Indonesia bersatu."
:Hiduplah tanahku,
:Hiduplah negriku,
:Bangsaku, Rakyatku, semuanya.
:Bangunlah jiwanya,
:Bangunlah badannya
:Untuk Indonesia Raya.

:Điệp khúc:
::Indonesia Raya, Merdeka, Merdeka
::Tanahku, negriku yang kucinta.
::Indonesia Raya, Merdeka, Merdeka
::Hiduplah Indonesia Raya.
::Indonesia Raya, Merdeka, Merdeka
::Tanahku, negriku yang kucinta.
::Indonesia Raya, Merdeka, Merdeka
::Hiduplah Indonesia Raya.

:2.Indonesia! Tanah yang mulia,
:Tanah kita yang kaya.
:Disanalah aku berada
:Untuk slama-lamanya.
:Indonesia, Tanah pusaka,
:Pusaka Kita semuanya.
:Marilah kita mendoa,
:"Indonesia bahagia!"
:Suburlah Tanahnya,
:Suburlah jiwanya,
:Bansanya, Rakyatnya semuanya.
:Sadarlah hatinya,
:Sadarlah budinya
:Untuk Indonesia Raya.

:(Điệp khúc)

:3.Indonesia! Tanahku yang suci,
:Tanah kita yang sakti.
:Disanalah aku berdiri
:Menjaga ibu sejati.
:Indonesia! Tanah berseri,
:Tanah yang aku sayangi.
:Marilah kita berjanji:
:"Indonesia abadi!"
:Slamatlah Rakyatnya,
:Slamatlah putranya,
:Pulaunya, lautnya semuanya.
:Majulah Negrinya,
:Majulah Pandunya
:Untuk Indonesia Raya.

:(Điệp khúc)

## Dịch nghĩa tiếng Việt
Dưới đây là bản dịch tạm của bài Indonesia trong tiếng Việt.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*Tải xuống bài Indonesia Raya (có lời) 
*[Tải xuống bài Indonesia Raya (không có lời)](http://icloniis.fsw.leidenuniv.nl/walhain/Eindexamen/Level_4/cse/Indonesie/Klankbeeld/1945/Track%201%20(2).mp3)
Sao lạ

**Sao lạ** là một ngôi sao quark làm từ vật chất quark lạ. Chúng tạo thành một nhóm nhỏ dưới thể loại sao quark.

Những ngôi sao lạ có thể tồn tại mà không liên quan đến giả định Bodmer của Witten về sự ổn định ở nhiệt độ và áp suất gần như bằng không, vì vật chất quark lạ có thể hình thành và duy trì ổn định ở lõi của các sao neutron, giống như vật chất quark thông thường có thể. Những ngôi sao kỳ lạ như vậy tự nhiên sẽ có lớp vỏ vật liệu sao neutron. Độ sâu của lớp vỏ sẽ phụ thuộc vào các điều kiện và hoàn cảnh vật lý của toàn bộ ngôi sao và vào các tính chất của vật chất quark lạ nói chung. Các ngôi sao được tạo thành một phần từ vật chất quark (bao gồm cả vật chất quark lạ) cũng được gọi là sao lai tạo (hybrid star).

Lớp vỏ sao lạ trên lý thuyết này được đề xuất là một lý do có thể đằng sau các vụ nổ radio nhanh (FRBs). Đây vẫn chỉ là lý thuyết, nhưng có bằng chứng tốt  rằng sự sụp đổ của các lớp vỏ sao lạ này có thể là khởi đầu của một vụ nổ này.

Đối với lớp vỏ nói trên sụp đổ từ một ngôi sao lạ, nó phải tích tụ vật chất từ môi trường của nó dưới một hình thức nào đó. Việc phát hành một lượng nhỏ vật chất này thậm chí còn gây ra hiệu ứng xếp tầng trên lớp vỏ của ngôi sao. Điều này được cho là dẫn đến sự giải phóng lớn năng lượng từ tính cũng như các cặp electron và positron trong các giai đoạn ban đầu của giai đoạn sụp đổ. Sự giải phóng các hạt năng lượng cao và năng lượng từ tính này trong một khoảng thời gian ngắn như vậy làm cho các cặp electron / positron mới được giải phóng được hướng về các cực của ngôi sao lạ do năng lượng từ tính tăng lên do sự tiết ra ban đầu của vật chất lạ. Khi các cặp electron/positron này được hướng đến các cực của ngôi sao, chúng sẽ bị đẩy ra với vận tốc tương đối, được đề xuất là một trong những nguyên nhân gây ra FRBs.

## Xem thêm
* Sao kỳ lạ
## Tham khảo
Marcha Real

(, nghĩa là "Hành khúc Hoàng gia") là quốc ca của vương quốc Tây Ban Nha, một trong một số các quốc ca không có lời. Nó cũng được gọi là **Himno Nacional de España**, tức là "Quốc ca Tây Ban Nha".

## Lịch sử

Quốc ca Tây Ban Nha là một trong những quốc ca cổ nhất của các nước Âu Châu và có nguồn gốc không biết. Nó được nói đến lần đầu tiên trong một văn kiện đề năm 1761: cuốn *Libro de Ordenanza de los toques militares de la Infantería Española* ("Sách Bộ binh Tây Ban Nha về các Kèn lệnh Quân đội") bởi Manuel de Espinosa. Điệu được gọi *La Marcha Granadera* ("Hành khúc Lính ném lựu đạn"); tuy nhiên, ông không đề tên người soạn nhạc.

Năm 1770, Quốc vương Carlos III tuyên bố rằng *Marcha Granadera* là "Hành khúc nghi lễ", bằng cách ấy nó được chơi ở những tổ chức công khai và nghi thức. Bởi vì nó được chơi ở những tổ chức công khai khi hoàng gia có mặt ở đấy, dân Tây Ban Nha nhìn *Marcha Granadera* là quốc ca và gọi nó là *Marcha Real* ("Hành khúc Hoàng gia").

Dưới Cộng hòa Tây Ban Nha đệ nhị (1931–1939), *[[El Himno de Riego]]* thay cho *La Marcha Real* là quốc ca Tây Ban Nha. Tuy nhiên, khi Nội chiến kết thúc, Francisco Franco mang lại *La Marcha Real* là quốc ca, dưới tên cũ *La Marcha Granadera*.

Francisco Grau được ủy thác để viết phiên bản hiện nay sau khi hiến pháp 1978 được thông qua. Vào tháng 10 năm 1997 Quốc vương Juan Carlos I ra sắc lệnh điều chỉnh cách sử dụng *Marcha Real* chính thức như quốc ca Tây Ban Nha.

## Lời
Tuy *Marcha Real* không có lời ngày nay, nó vẫn có lời ngày xưa. Một phiên bản được sử dụng dưới triều Alfonso XIII và phiên bản khác được sử dụng dưới nền chuyên chính của Tổng tư lệnh Franco; tuy nhiên, hai phiên bản đó không chính thức.

**Lời tiếng Việt**
:Tây Ban Nha muôn năm!
:Tất cả chúng ta đều cùng nhau hát vang
:với một giọng hát khác
:và một trái tim
:Tây Ban Nha muôn năm!
:Từ những thung lũng xanh 
:đến những bờ biển bao la
:Cùng hát vang về tình yêu Tổ Quốc
:yêu Quê Hương
:Chà, anh ấy biết ôm rồi
:Dưới bầu trời xanh của vùng quê,
:Các dân tộc trong tự do.
:Vinh quang cho Ta
:mà Ta cống hiến cho lịch sử
:công lý và sự vĩ đại
:Dân chủ và hòa bình

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
Tải xuống bài *Marcha Real*:
*[Website của Hải quân Hoa Kỳ](http://www.navyband.navy.mil/anthems/ANTHEMS/Spain%20(Complete).mp3)  (MP3)
*Himno Nacional Español  (MP3)
*Tải xuống bài Marcha Real (MP3)
*MIDI File  (MIDI)
Sri Lanka Matha

**Sri Lanka Matha** là quốc ca của Sri Lanka.

## Lời tiếng Sinhala
:Sri Lanka Matha, apa Sri Lanka,
:Namo Namo Namo Namo Matha.
:Sundara siri barini,
:Surändi athi Sobamana Lanka
:Dhanya dhanaya neka mal pala thuru piri, jaya bhoomiya ramya.
:Apa hata säpa siri setha sadana, jee vanaye Matha!
:Piliganu mana apa bhakti pooja,
:Namo Namo Matha.
:Apa Sri Lanka,
:Namo Namo Namo Namo Matha,
:apa Sri Lanka, Namo Namo Namo Namo Matha.

:Obave apa vidya obamaya apa sathya obave apa shakti
:apa hada thula bhakti oba apa aloke
:apage anuprane oba apa jeevana ve
:apa muktiya obave
:Nava jeevana demine nithina apa
:Pubudu karan matha
:Gnana veerya vadavamina ragena yanu
:mana jaya bhoomi kara
:Eka mavekuge daru kala bavina
:yamu yamu wee nopama
:Prema vadamu sama bheda durara da Namo Namo Matha

## Lời tiếng Tamil
:Sri lankA thAyE - nam Sri Lanka
:nammO nammO nammO nammO thAyE

:nallezil poli sIraNi
:nalangkaL yAvum niRai vAnmaNi langkA
:njAlam pukaz vaLa vayal nathi malai malar
:naRunjsOlai koL langkA
:namathuRu pukalitam ena oLirvAy
:namathuthi El thAyE
:namathalai ninathati mEl vaiththOmE
:namathuyirE thAyE - nam Sri Lanka
:nammO nammO nammO nammO thAyE

:namathAraruL AnAy
:navai thavir uNarvAnAy
:namathOr valiyAnAy
:navil suthanthiram AnAy
:namathiLamaiyai nAttE
:naku mati thanaiyOttE
:amaivuRum aRivutanE
:atalseRi thuNivaruLE - nam Sri Lanka
:nammO nammO nammO nammO thAyE

:namathOr oLi vaLamE
:naRiya malar ena nilavum thAyE
:yAmellAm oru karuNai anaipayantha
:ezilkoL sEykaL enavE
:iyaluRu piLavukaL thamai aRavE
:izivena nIkkituvOm
:Iza sirOmaNi vAzvuRu pUmaNi
:nammO nammO thAyE - nam Sri Lanka
:nammO nammO nammO nammO thAyE

## Lời tiếng tiếng Anh
:Mother Lanka we salute Thee!
:Plenteous in prosperity, Thou,
:Beauteous in grace and love,
:Laden with grain and luscious fruit,
:And fragrant flowers of radiant hue,
:Giver of life and all good things,
:Our land of joy and victory,
:Receive our grateful praise sublime,
:Lanka! we worship Thee.

:Thou gavest us Knowledge and Truth,
:Thou art our strength and inward faith,
:Our light divine and sentient being,
:Breath of life and liberation.
:Grant us, bondage free, inspiration.
:Inspire us for ever.
:In wisdom and strength renewed,
:Ill-will, hatred, strife all ended,
:In love enfolded, a mighty nation
:Marching onward, all as one,
:Lead us, Mother, to fullest freedom.

## Lời tiếng tiếng Việt
:Mẹ Lanka chúng tôi chào Ngài!
:Nhiều trong sự thịnh vượng, Ngươi,
:Đẹp trong ân sủng và tình yêu,
:Đầy ngũ cốc và trái cây ngon,
:Và thơm hoa của màu sắc rạng rỡ,
:Đấng ban sự sống và tất cả những điều tốt đẹp,
:Đất của chúng tôi niềm vui và chiến thắng,
:Nhận được lời khen ngợi biết ơn của chúng tôi tuyệt vời,
:Lanka! chúng ta thờ phượng Ngài.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Tải xuống bài Sri Lanka Matha (không có lời)
* Tải xuống bài Sri Lanka Matha (có lời)
Cầu Sông Hàn

**Cầu Sông Hàn** là một trong những cây cầu bắc qua sông Hàn ở Đà Nẵng, miền Trung Việt Nam. Đây là cây cầu xoay đầu tiên do kỹ sư, công nhân Việt Nam tự thiết kế và thi công và là cây cầu quay duy nhất còn có khả năng xoay được ở Việt Nam hiện nay.

Cầu là vạch nối liền hai trục đường chính của Đà Nẵng là đường Lê Duẩn ở bờ Tây và đường Phạm Văn Đồng ở bờ Đông. Cầu có chiều dài 487,7 mét, rộng 12,9 mét, gồm 11 nhịp, mỗi nhịp dài 33 mét, kết cấu bê tông cốt thép dự ứng lực và 2 nhịp dây văng có tổng chiều dài 122,7 mét, kết cấu dầm và tháp cầu chính bằng thép, bản mặt cầu bằng bê tông cốt thép.

## Duy nhất ở Việt Nam
Cầu sông Hàn là cầu xoay đầu tiên do kỹ sư, công nhân Việt Nam tự thiết kế và thi công, và là cây cầu xoay duy nhất còn có khả năng xoay được ở Việt Nam hiện nay (cây cầu xoay đầu tiên là cầu Quay ở Mỹ Tho hoàn thành vào thập niên 1890 và sau đó là cầu Đuống cùng cầu Tam Bạc ở Hải Phòng đều hoàn thành năm 1902; cả ba cây cầu đều mất khả năng xoay sau khi xây lại).

## Xem thêm
*Cầu Rồng
*Sông Hàn
*Cầu Quay ở Mỹ Tho
*Cầu Đuống
*Cầu Tam Bạc ở Hải Phòng
## Chú thích

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
IAST

**IAST**, viết tắt của **International Alphabet of Sanskrit Transliteration** (hay **Bảng chữ cái chuẩn quốc tế ký âm Latinh tiếng Phạn**), là một tiêu chuẩn học thuật được dùng để ký âm tiếng Phạn với bảng ký tự Latinh, rất giống với chuẩn Latinh hoá theo *National Library at Calcutta romanization* đang được áp dụng với nhiều bộ chữ Ấn Độ. Thực tế thì IAST đã là tiêu chuẩn được dùng trong các văn bản in ấn như sách hoặc tạp chí và cùng với sự phổ biến của các bộ chữ theo mã thống nhất (*Unicode*), nó ngày càng được áp dụng trong các văn bản điện tử. Chuẩn này được đặt trên chuẩn căn bản được đề ra ở hội nghị của các nhà Đông phương học tại Athena năm 1912.

Chuẩn IAST cho phép ký âm bộ chữ Devanāgarī không mất mát và như thế, nó không chỉ trình bày các âm tố của tiếng Phạn mà cũng cho phép trình bày cách ký âm đọc (ví dụ như âm phóng xuất *ḥ* là một Đồng vị âm (en. *allophone*) của các ký tự *r* và *s* đứng cuối chữ)

Tổng mục của các ký tự như sau:

## Xem thêm
* Harvard-Kyoto
* ITRANS

## Tham khảo
Môi trường bên trong

Thuật ngữ **Môi trường bên trong** (tiếng Pháp: *le milieu intérieur*, tiếng Anh: *the internal environment*) được đề ra bởi nhà sinh lý học người Pháp Claude Bernard để chỉ dịch ngoài tế bào (dịch ngoại bào).

Khoảng 60 % khối lượng cơ thể người là dịch, chủ yếu là nước trong đó hòa tan các ion cùng nhiều chất khác. 2/3 lượng dịch này ở bên trong các tế bào - gọi là dịch nội bào, 1/3 còn lại bên ngoài các tế bào gọi là dịch ngoại bào. Mô kẽ chứa 80% dịch ngoại bào, 20% kia lưu thông trong huyết tương (dĩ nhiên sự phân chia này chỉ là khiên cưỡng bởi lẽ dịch ở mô kẽ và trong huyết tương trao đổi liên tục). Dịch ngoại bào luân chuyển thường xuyên khắp cơ thể. Chúng từ mô kẽ pha lẫn vào dòng máu tuần hoàn rồi lại được thẩm thấu vào dịch mô qua vách mao mạch.

Dịch ngoại bào chứa các ion và các dưỡng chất cần thiết cho sự sống của tế bào. Do vậy, có thể nói tất cả mọi tế bào cùng sống trong một môi trường có tên gọi dịch ngoại bào. Đây chính là lý do để Claude Bernard - ông tổ của sinh lý học hiện đại - từ thế kỷ 19 đã gọi dịch ngoại bào là môi trường bên trong của cơ thể.

Tế bào còn sống, tăng trưởng, sinh sản và thực hiện chức năng chuyên biệt của mình được một khi trong môi trường bên trong này còn chứa nồng độ thích hợp các chất oxy, glucozơ, amino acid, chất béo v.v.

Sự khác nhau giữa dịch ngoại bào và dịch nội bào:

*Dịch ngoại bào chứa lượng lớn Na+, Cl- và các ion cácbônat (HCO3-, CO3--), cũng như các dưỡng chất: oxy, glucozơ, axit béo, amino acid. Nó cũng chứa CO2 đưa từ tế bào ra thải ở phổi, cùng nhiều chất thải khác để bài tiết ở thận.
*Dịch nội bào chứa lượng lớn K+, Mg2+ và các ion phosphat thay vì Na+ và Cl- như dịch ngoại bào. Có những cơ chế đặc biệt để vận chuyển ion qua màng tế bào giữ cho sự chênh lệch nồng độ này được duy trì.

## Tham khảo
Căng vòng

Trong hóa học hữu cơ, **căng vòng** là hiện tượng không ổn định của các phân tử có cấu tạo mạch vòng—chẳng hạn như các cycloankan—do sự phân bổ không gian cao năng lượng không được ưa thích của các nguyên tử trong nó. Các phân tử không có cấu tạo mạch vòng không có sự căng vòng do các nguyên tử ở cuối mạch của chúng không bị cưỡng ép kết nối thành một dạng cụ thể trong định hướng không gian.

Căng vòng là tổ hợp của các hiệu ứng căng xoắn và căng góc.

## Tham khảo
Nhóm sulfhydryl

Trong hóa hữu cơ, **nhóm sulfhydryl** hay **nhóm thiol** là một nhóm chức bao gồm hai nguyên tử lưu huỳnh và hiđrô (-SH). Nó là gốc lưu huỳnh tương tự như nhóm hydroxyl -OH tìm thấy trong các loại rượu. Các hợp chất hữu cơ chứa nhóm thiol được biết đến như là các thiol hay như trước đây vẫn gọi là mecaptan.

Do lưu huỳnh và oxy thuộc về cùng một nhóm trong bảng tuần hoàn các nguyên tố nên chúng chia sẻ một số thuộc tính liên kết hóa học tương tự nhau. Vì thế các tính chất hóa học của các hợp chất chứa nhóm sulfhydryl là tương tự như của các rượu; các thiol tạo ra các thioête, thioaxêtal và thioeste, trong đó các nguyên tử oxy có nguồn gốc trong rượu được thay thế bằng nguyên tử lưu huỳnh trong các hợp chất tương tự chứa oxy là ête, axêtal và este.

Nguyên tử lưu huỳnh trong nhóm sulfhydryl có ái lực hạt nhân hơn so với nguyên tử oxy trong rượu. Nhóm S-H có tính axít rõ nét (pK<sub>a</sub> thông thường khoảng 10-11), vì thế khi ở trong môi trường base thì các anion thiolat được tạo ra và nó là anion có ái lực hạt nhân rất mạnh. Nhóm (hoặc anion tương ứng của nó) dễ bị oxy hóa bởi các chất oxy hóa như brom, tạo ra disulfua hữu cơ R-S-S-R, hoặc bởi các chất oxy hóa mạnh hơn như natri hypoclorit, tạo ra các axít sulfonic R-SO3H.

Do có sự chênh lệch về độ âm điện nhỏ giữa lưu huỳnh và hiđrô, liên kết S-H trên thực tế gần như là liên kết cộng hóa trị không phân cực. Các thiol ít bị liên kết bởi các liên kết hiđrô. Chúng có điểm sôi thấp hơn và hòa tan ít hơn trong nước và các dung môi phân cực khác khi so sánh với rượu có cùng một gốc.

Trong vai trò nhóm chức của amino acid cystein, nhóm sulfhydryl đóng vai trò quan trọng trong các hệ sinh vật. Khi các nhóm sulfhydryl của hai phần còn lại của cystein (trong đơn phân tử hay trong khối đa phân tử) được đưa lại gần nhau trong quá trình tạo protein, phản ứng oxy hóa có thể tạo ra một đơn vị cystin với liên kết disulfua (-S-S-). Các liên kết disulfua có thể góp phần vào cấu trúc cấp ba của protein nếu như các cystein là một phần của cùng một chuỗi peptit, hoặc góp phần vào cấu trúc cấp bốn của các protein nhiều đơn vị bằng cách tạo ra các liên kết không cộng hóa trị tương đối mạnh giữa các chuỗi peptit khác nhau. Các nhóm sulfhydryl trong vị trí hoạt động của enzym cũng có thể tạo ra các liên kết không cộng hóa trị với chất nền của enzym, góp phần vào hoạt động xúc tác.

## Xem thêm
*Thiol

## Tham khảo
Thiol

Trong hóa học, các **thiol** (trước đây gọi là **mecaptan**) là các hợp chất hữu cơ chứa nhóm sulfhydryl -SH gắn vào nguyên tử cacbon.

Các thiol là tương tự như các loại rượu, với nguyên tử oxy của nhóm hydroxyl -OH bị thay thế bởi nguyên tử lưu huỳnh (Oxy và lưu huỳnh có các thuộc tính hóa học tương tự nhau, do chúng thuộc về cùng một nhóm trong bảng tuần hoàn các nguyên tố.) Các thiol tạo ra các thioête, thioaxêtal và thioeste, trong đó nguyên tử oxy trong rượu bị thay thế bởi nguyên tử lưu huỳnh.

Nhiều thiol là các chất lỏng không màu có mùi tương tự như mùi của tỏi. Mùi của chúng hôi mạnh và hăng. Các thiol liên kết mạnh với protein của da, và chúng là nguyên nhân của mùi khó ngửi rất dai dẳng không chịu được do chồn hôi tiết ra. Các thiol cũng là nguyên nhân gây ra các khiếm khuyết của rượu do các phản ứng không mong muốn giữa lưu huỳnh và men rượu.

Các nhà phân phối hơi đốt đã tiến hành bổ sung thêm một lượng nhỏ các dạng khác nhau của các thiol vào hơi đốt (bình thường nó không có mùi) sau khi xảy ra vụ nổ ở trường học tại New London năm 1937.

Khi nhóm thiol được thay thế vào trong ankan thì có một số cách đặt tên cho các thiol được tạo ra:
* Phương pháp được ưa chuộng nhất (được IUPAC sử dụng) là thêm hậu tố *-thiol* vào tên của ankan. Ví dụ: CH3SH gọi là *mêtanthiol*.
* Trong phương pháp cũ thì từ *mecaptan* thay thế cho *rượu* trong tên gọi của hợp chất rượu tương đương. Ví dụ: CH3SH sẽ gọi là *mecaptan mêtyl * hay *mêtyl mecaptan*.

Một số ví dụ về thiol:
***[[Methanethiol]]** - CH3SH
*Ethanethiol - C2H5SH
*Coenzym A
*Lipoamit
*Glutathione
*Cystein.

## Thuật ngữ
Nhìn vào trạng thái liên kết của thiol đối với các kim loại, cụ thể là thủy ngân, người ta có thể thấy lý do của việc gọi là *mecaptan*, nó có nguồn gốc từ tiếng Latinh *mercurius captans*, nghĩa là "chiếm đoạt/bắt giữ thủy ngân" do nhóm thiolat liên kết rất mạnh với các hợp chất chứa thủy ngân.

Các thiol phản ứng với thủy ngân tạo ra các *mercaptide*.

## Cấu trúc và liên kết
Thiol và rượu có cấu trúc phân tử tương tự. Khác biệt chính là kích thước của chalcogenua, với chiều dài liên kết C–S khoảng 180 picomet. Góc C–S–H gần 90°. Trong các chất lỏng, liên kết hydro giữa các nhóm thiol riêng lẻ là yếu, và lực liên kết chủ yếu là các tương tác van der Waals giữa các trung tâm sulfur hóa trị hai phân cực cao.

Do chênh lệch độ âm điện giữa lưu huỳnh và hydro nhỏ hơn chênh lệch độ âm điện của oxy với hydro, nên liên kết S–H ít phân cực hơn so với nhóm hydroxyl. Các thiol có mômen lưỡng cực thấp hơn so với rượu tương ứng.

## Liên kết ngoài
*Mecaptan, trong *The Columbia Electronic Encyclopedia*
*Mecaptan là gì? , của *Columbia Gas of Pennsylvania and Maryland*
* Hóa chất có mùi khó ngửi nhất là gì? , trong *About Chemistry*

## Ghi chú
Cycloalkan

**Cycloalkan**, **alkan vòng** hay **cyclan** (bắt nguồn từ tiếng Pháp *cyclane* \si.klan\) là các hợp chất hữu cơ với một hay nhiều vòng carbon trong đó các nguyên tử hydro được đính vào phù hợp với công thức CnH2n-2x, trong đó x là số cạnh chung cho các vòng (cạnh chung chỉ tính một lần). Do vậy các cycloalkan đơn vòng (monocycloalkan) có công thức tổng quát CnH2n (n\geq3) do không có cạnh nào chung. Các cycloalkan với vòng đơn được đặt tên tương tự như các alkan thông thường của chúng với cùng một số lượng nguyên tử cacbon: cyclopropan, cyclobutan, cyclopentan, cyclohexan, v.v. Các cycloalkan lớn hơn, với số nguyên tử carbon trên 20 thông thường gọi là **cycloparaffin**.

Cycloalkan được phân loại thành các cycloalkan nhỏ, bình thường và lớn, trong đó cyclopropan và cyclobutan là các cycloalkan nhỏ, cyclopentan, cyclohexan, cycloheptan là các cycloalkan thường, và các cycloalkan còn lại là các cycloalkan lớn.

## Danh pháp
:*Xem thêm: [[Danh pháp IUPAC]]*

Việc đặt tên cho các cycloalkan đa vòng (polycycloalkan) là phức tạp hơn, với tên gọi gốc chỉ ra số lượng cacbon trong hệ thống vòng, một tiền tố chỉ ra số lượng vòng (ví dụ "bicyclo" tức hai vòng), và các tiền tố bằng số để chỉ ra số lượng cacbon trong mỗi phần của mỗi vòng, loại trừ các cạnh chung. Ví dụ, bicyclooctan C8H14 bao gồm một vòng 6 thành viên và một vòng 4 thành viên, có nghĩa là chúng chia sẻ hai nguyên tử cacbon cạnh nhau và tạo ra 1 cạnh chung, là [4.2.0]-bicyclooctan. Phần của vòng 6 thành viên sau khi loại trừ cạnh chung chỉ còn 4 nguyên tử carbon. Phần tương tự của vòng 4 thành viên sau khi loại trừ đi cạnh chung chỉ còn 2 nguyên tử carbon. Cạnh chung sau khi loại trừ đi hai cạnh chung đã xác định trong mỗi vòng thì có 0 nguyên tử carbon.

## Phản ứng

Các cycloalkan thường và lớn là rất ổn định, tương tự như các alkan, và các phản ứng của chúng (các phản ứng mạch gốc tự do) là tương tự như alkan.

Các cycloalkan nhỏ - cụ thể là cyclopropan (C3H6) và cyclobutan (C4H8) - có độ ổn định rất thấp do ứng suất Baeyer và sức căng vòng. Chúng phản ứng tương tự như các alken, có thể tham gia phản ứng cộng mở vòng với Hydro để tạo ra alkan tương ứng(xúc tác Ni/Pt,to), cộng với dd brom (phản ứng tương tự như hydro,trong dung môi CCl4), với acid hydrohalic đậm đặc cũng như dung dịch H2SO4 đđ, do đó cycloalkan cũng làm mất màu dd brom nhưng chậm hơn so với anken. Nhưng các cycloalkan lớn không có phản ứng cộng với H2 trong cùng điều kiện.

Cycloalkan tham gia phản ứng thế với các halogen và acid nitric tạo ra sản phẩm acid halide (nếu là halogen) và H2O (nếu là HNO3)

Các phản ứng này là phản ứng mở vòng hay phản ứng phá vỡ của alkyl cycloalkan. Các cycloalkan có thể tạo thành trong phản ứng Diels-Alder.
## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* 
*"Cycloalkanes" at the online Encyclopædia Britannica
*"Cycloalkanes" by the Chemistry staff at Westminster College
Boson

**Boson** (tiếng Việt đọc là: Bô dông), đặt tên theo nhà vật lý người Ấn Độ Satyendra Nath Bose, là một trong hai loại hạt cơ bản trong tự nhiên (loại hạt kia là fermion). Chúng là loại hạt duy nhất tuân theo thống kê Bose-Einstein, nghĩa là chúng có thể nằm cùng một trạng thái lượng tử (không tuân thủ nguyên lý Pauli). Theo lý thuyết thống kê spin, chúng có spin lấy giá trị nguyên.
 
Các tính chất nêu trên của boson hoàn toàn đối lập với fermion (có spin bán nguyên, tuân thủ nguyên lý Pauli).

Theo mô hình chuẩn, một lý thuyết gauge, lực giữa các fermion được mô hình hóa bằng cách tạo ra các boson, có tác dụng như các thành phần trung gian. Hệ Lagrange của mỗi tập hợp hạt boson trung gian không thay đổi dưới một dạng biến đối gọi là biến đổi gauge, vì thế các boson này còn được gọi là gauge boson. Gauge boson là các hạt cơ bản mang tương tác cơ bản. Chúng là W boson của lực hạt nhân yếu, gluon của lực hạt nhân mạnh, photon của lực điện từ, và graviton của lực hấp dẫn.

Biến đổi gauge của các gauge boson có thể được miêu tả bởi một nhóm unita, gọi là nhóm gauge. Nhóm gauge của tương tác mạnh là SU(3), nhóm gauge của tương tác yếu là SU(2)xU(1). Vì vậy, mô hình chuẩn thường được gọi là SU(3)xSU(2)xU(1). Higg boson là boson duy nhất không thuộc gauge boson, các tính chất của boson này vẫn còn được bàn cãi.

Mọi hạt trong tự nhiên đều hoặc là boson hoặc là fermion. Các hạt tạo nên từ các hạt cơ bản hơn (như proton hay hạt nhân nguyên tử) cũng thuộc một trong hai nhóm boson và fermion, phụ thuộc vào tổng spin của chúng.

Các tính chất boson của photon giải thích bức xạ vật đen và hoạt động của laser. Tính chất boson của heli-4 giải thích khả năng tồn tại ở trạng thái siêu lỏng. Những boson cũng có thể nằm ở trạng thái đông đặc Bose-Einstein, một trạng thái vật chất đặc biệt ở đó mọi hạt đều ở cùng một trạng thái lượng tử.

Đông đặc Bose-Einstein chỉ xảy ra tại nhiệt độ rất thấp. Ở nhiệt độ thường, boson và fermion đều ứng xử rất giống nhau, giống hạt cổ điển tuân thủ gần đúng thống kê Maxwell-Boltzmann. Lý do là vì cả thống kê Bose-Einstein và thống kê Fermi-Dirac (thống kê hạt fermion) đều tiệm cận đến thống kê Maxwell-Boltzmann ở nhiệt độ phòng.

Các boson trong mô hình chuẩn là:
* Photon, hạt trung gian trong tương tác điện từ. 
* W và Z boson, hạt trung gian trong lực hạt nhân yếu. 
* 8 gluon, hạt truyền trung gian trong lực hạt nhân mạnh. 6 trong số các gluon được đánh dấu bằng các cặp "màu" và "đối màu" (ví dụ như một hạt gluon mang màu "đỏ" và "đối đỏ"), 2 gluon còn lại là cặp màu được "pha trộn" phức tạp hơn. 
* Higgs boson, hạt gây ra bất đối xứng trong các nhóm gauge, và cũng là loại hạt tạo ra khối lượng quán tính.

Graviton là boson được cho là hạt truyền tương tác của tương tác hấp dẫn, nhưng không được nhắc đến trong mô hình chuẩn.

Các ví dụ boson khác:
* Hạt nhân với spin nguyên
* Nguyên tử Heli-4 
* Nguyên tử Natri-23
* phonon

## Tham khảo

* Sakurai, J.J. (1994). *Modern Quantum Mechanics* (Revised Edition), pp 361–363. Addison-Wesley Publishing Company. ISBN 0-201-53929-2.

## Xem thêm
* Mô hình chuẩn
* Khí Bose
* Siêu dẫn
Cyclopropan

**Cyclopropan** là một hợp chất hữu cơ có công thức phân tử **C<sub>3</sub>H<sub>6</sub>**. Cyclopropan còn có một đồng phân khác là propylen.

## Cấu trúc phân tử

Phân tử cyclopropan bao gồm 3 nguyên tử cacbon liên kết với nhau tạo thành một vòng, với mỗi nguyên tử cacbon gắn với 2 nguyên tử hiđrô. Các liên kết giữa các nguyên tử cacbon là yếu hơn nhiều so với liên kết C-C thông thường. Nó là kết quả của góc 60° giữa các nguyên tử cacbon, nhỏ hơn rất nhiều so với góc 109,5° thông thường. Sức căng của vòng này là do sự khấu trừ năng lượng từ liên kết C-C thông thường, làm cho nó có tính hoạt động hóa học cao hơn so với các ankan không tạo vòng và các cycloankan khác, chẳng hạn như cyclohexan và cyclopentan. Đây là liên kết banana của các cycloankan.

Tuy nhiên, cycloprôpan là ổn định hơn nhiều so với phân tích chỉ duy nhất sức căng góc có thể dự báo. Có điều này có lẽ là do mô hình liên kết banana (không tính tới các hiệu ứng vặn chính) là không chính xác; cycloprôpan được lập mô hình tốt hơn như là tổ hợp quỹ đạo liên kết ba tâm của mêtylen cacben. Nó tạo ra quỹ đạo Walsh của cycloprôpan, trong đó các liên kết C-C có đặc trưng pi đáng kể. Nó cũng giải thích tại sao cycloprôpan thông thường có các phản ứng tương tự như các anken.

## Tính chất hóa học
Cyclopropan có phản ứng cộng với H2 (xúc tác Ni), với dung dịch Br2 và với HBr

Khi đi qua Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> ở 100&nbsp;°C, cyclopropan có phản ứng đồng phân hóa mở vòng biến thành propen

Cyclopropan có phản ứng cháy với O2, tỏa nhiều nhiệt

Tuy nhiên, cyclopropan không làm mất màu dung dịch KMnO4

## Trạng thái tự nhiên
Các loại thuốc trừ sâu có nguồn gốc tự nhiên trong một số loài cúc ở châu Phi (tìm thấy trong một số loài thuộc chi Chrysanthemum) chứa cycloprôpan.

## Ứng dụng
Cycloprôpan là một chất gây mê khi hít thở phải, nhưng nó đã bị thay thế bằng các thuốc gây mê khác ít độc tính hơn trong gây mê của y học hiện đại. Khi khí này được trộn lẫn với oxy thì nguy cơ nổ là rất cao.

## Điều chế
CH2Br-CH2-CH2Br + Zn →  + ZnBr2

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*Synthesis of Cyclopropanes and related compounds
* carbon triangle
Cyclobutan

**Cyclobutan**, C4H8, là một cycloankan chứa 4 nguyên tử cacbon, trong đó tất cả các nguyên tử cacbon được kết nối với nhau tạo ra vòng.

## Cấu trúc phân tử
Nếu góc liên kết giữa các nguyên tử cacbon là 90 độ, các liên kết bị căng một cách đáng kể và vì thế cyclobutan không đồng phẳng mà có hình mái nhà. Góc giữa 2 "mái nhà" khoảng 20-25 độ. Chúng có năng lượng liên kết lớn hơn so với các phân tử butan mạch thẳng hoặc các cycloankan đồng vòng lớn hơn, chẳng hạn như cyclohexan. Vì vậy cyclobutan là không ổn định ở nhiệt độ cao hơn 775 K (khoảng 502&nbsp;°C).

## Tính chất hoá học
Cyclobutan có phản ứng cộng H2 xúc tác Ni, phản ứng thế halogen dưới tác dụng của ánh sáng và phản ứng cháy

## Tham khảo
Cyclopentan

**Cyclopentan** là một hydrocarbon mạch vòng (cycloankan) dễ bắt cháy với công thức hóa học C5H10 và số CAS 287-92-3, bao gồm một vòng phẳng chứa 5 nguyên tử cacbon và mỗi nguyên tử này liên kết với 2 nguyên tử hiđrô nằm phía trên và dưới mặt phẳng này. Ở điều kiện tiêu chuẩn nó có dạng một chất lỏng trong suốt, không màu với mùi tương tự như xăng. Điểm nóng chảy của nó là -94&nbsp;°C và điểm sôi là 49&nbsp;°C.

Cyclopentan được sử dụng để sản xuất các loại nhựa tổng hợp và keo dán cao su. Tại Hoa Kỳ mỗi năm người ta sản xuất trên 1 triệu pao (khoảng 454.000&nbsp;kg) hóa chất này.

## Tham khảo
Cyclohexen

**Cyclohexen**
Công thứcC6H10
Phân tử gam82,15 g/mol
Điểm sôi83&nbsp;°C
Điểm nóng chảy-104&nbsp;°C
Tỷ trọng0.811 g/cm³
Số CAS110-83-8
SMILESC1CCCC=C1



**Cyclohexen** ở điều kiện tiêu chuẩn là một cycloanken lỏng trong suốt với mùi đặc trưng mạnh không được ưa thích gợi nhớ đến mùi của dầu mỏ được chưng cất.

Nó là một chất không bền khi lưu trữ lâu trong điều kiện bị chiếu sáng và bị lộ ra ngoài không khí và người ta cần phải chưng cất nó trước khi sử dụng để loại bỏ các perôxít. Một thí nghiệm phổ biến khi học hóa hữu cơ là xúc tác axít cho quá trình khử nước của cyclohexanol với việc tách cyclohexen bằng chưng cất từ hỗn hợp của phản ứng.
## Xem thêm
* Benzen
* Cyclohexan
* 1,2-Cyclohexadien
* 1,3-Cyclohexadien
* 1,4-Cyclohexadien
## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* MSDS cho cyclohexen
1,3-Cyclohexadien

**1,3-Cyclohexadien**
Công thức hóa họcC6H8
Phân tử gam80,13 g/mol
Điểm sôi80&nbsp;°C
Điểm nóng chảy-98&nbsp;°C
Tỷ trọng0,841 g/cm3
Số CAS592-57-4
SMILESC1CC=CC=C1



**1,3-Cyclohexadien** là một cycloanken dễ bắt cháy, ở điều kiện tiêu chuẩn nó là một chất lỏng trong suốt không màu.
## Xem thêm
* Benzen
* Cyclohexan
* 1,2-Cyclohexadien
* 1,4-Cyclohexadien
* Cyclohexen

## Tham khảo
NPN

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;

**NPN** Là một linh kiện điện tử cấu tạo từ nối ghép 1 bán dẫn điện dương giữa hai bán dẫn điện âm. "N" ám chỉ *negative*, nghĩa là "cực âm"; "P" là *positive*, nghĩa là "cực dương".

Transistor được sử dụng nhiều trong việc khuếch đại, công tắc, hay điện dẫn (buffer) trong công nghiệp điện tử hay làm cổng số (Logic gate) trong điện tử số.

Để transistor hoạt động hay dẫn điện cần phải có một điện thế kích hoạt. Lối mắc của transistor với điện trở cho ra chức năng hoạt động của transistor

## Tham khảo

## Chú thích

## Liên kết ngoài

*Sách học điện tử  trên Wikibooks
Ja, vi elsker dette landet

**Ja, vi elsker dette landet** (Vâng, chúng ta yêu đất nước này) là bài hát được chọn làm Quốc ca của Na Uy.

Phần lời là của nhà thơ đoạt giải Nobel Bjørnstjerne Bjørnson, phần nhạc của nhạc sĩ Rikard Nordraak.

Lần đầu tiên bài hát này được thể hiện trong ngày 17 tháng 5 năm 1864 nhân dịp kỷ niệm 50 năm ngày Hiến pháp được thông qua.

Mặc dù phần lời của bài hát có 8 khổ thơ nhưng thông thường người ta chỉ hát khổ đầu tiên và hai khổ cuối.

Lời Quốc ca Na Uy đã được Nguyễn Viết Thắng dịch sang tiếng Việt.

## Lời tiếng Na Uy và bản dịch tiếng Việt

## Tham khảo