open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hệ thống trên một vi mạch

**Hệ thống trên một vi mạch** (còn gọi là hệ thống trên chip, hay hệ thống SoC, tiếng Anh: *system-on-a-chip*, viết tắt là **SoC** hay **SOC**) là một vi mạch (IC) được tích hợp các thành phần của một máy tính hoặc các hệ thống điện tử khác. Hệ thống SoC có thể bao gồm các khối chức năng kĩ thuật số (*digital*), tương tự (*[[analog]]*), tín hiệu kết hợp (*mixed-signal*) và cả các khối tần số radio (RF). SoC xuất hiện trong điện thoại di động - một thiết bị điện tử tiêu tốn ít năng lượng. Ứng dụng điển hình của các hệ thống SoC là các hệ thống nhúng.

SoC tích hợp một vi điều khiển (hoặc một vi xử lí) với những ngoại vi như các bộ xử lí đồ họa (GPU: graphics processing unit), module WiFi, hoặc bộ đồng xử lí (coprocessor).

Nhìn chung, có loại SoC bao gồm SoC tích hợp một vi điều khiển, SoC tích hợp một vi xử lí (loại này được sử dụng phổ biến trong các điện thoại di động) và loại SoC đặc biệt được thiết kế cho những ứng dụng riêng không giống với hai loại kia. Loại SoC đặc biệt này được gọi là SoC lập trình được (Programmable SoC, viết tắt là PSoC). Các PSoC có một số thành cấu tạo bên trong không được cài đặt hoặc thiết lập trước mà có thể được lập trình bằng việc lập trình FPGA hoặc CPLD (complex programmable logic device). Khi việc chế tạo SoC cho một ứng dụng đặc biệt không khả thi, người ta chọn một giải pháp khác là chế tạo SiP (system in package), một linh kiện gồm nhiều IC tích hợp trên nó. Khi sản xuất ở số lượng lớn, SoC sẽ tốn nhiều chi phí hơn so với SiP do việc sản xuất các gói của SiP sẽ ít tốn kém hơn.

Một hệ thống máy tính điển hình bao gồm một loạt các mạch tích hợp cho phép thực hiện các nhiệm vụ khác nhau. Các mạch tích hợp này có thể là: 
* bộ vi xử lý (*microprocessor*)
* bộ nhớ (RAM, ROM, REM)
* khối truyền thông nối tiếp UART
* các cổng song song (*parallel port*)
* khối điều khiển truy xuất bộ nhớ trực tiếp (*DMA controller*)
Sự phát triển gần đây của công nghệ bán dẫn cho phép chúng ta tích hợp ngày càng nhiều thành phần vào một hệ thống trên một vi mạch. SoC có thể tích hợp thêm các khối như: bộ xử lý tín hiệu số, bộ mã hóa, giải mã Viterbi, Turbo,... tùy theo yêu cầu của từng ứng dụng cụ thể.

Công nghệ thiết kế và xây dựng các hệ thống trên một vi mạch (SoC) có thể kể đến như:
* Công nghệ chế tạo ASIC
* FPGA

Các thiết kế SoC thường tiêu tốn ít năng lượng và có giá thành thấp hơn các hệ thống đa chip nếu so sánh cùng một thiết kế. Ngoài ra, hệ thống đơn chip cũng có tính ổn định cao hơn. Các ứng dụng xây dựng trên cơ sở sử dụng các hệ thống đơn chip cũng cho giá thành thấp hơn, không gian chiếm chỗ ít hơn.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* TDK electric power meter IC - a typical mixed-signal system on chip
* SOCC Annual IEEE International SOC Conference
* MIPS-based SoCs  at linux-mips.org
Chip

**Chip** có thể là:
*Trong sinh học, **ChIP** viết tắt cho kỹ thuật thí nghiệm chromatin immunoprecipitation.
*Trong máy tính và điện tử học, **chip** có thể là:
** theo nghĩa rộng, vi mạch
** theo nghĩa hẹp, bộ vi xử lý
*Trong ẩm thực ở các nước nói tiếng Anh, một miếng **chip** là miếng khoai tây rán.

Trong Sonic Unleashed, Chip(tên gọi) là nhân vật bạn thân đồng hành của Sonic trong mọi chặng đường, vượt qua thử thách chống lại Eggman và những con robot
Vòng lặp Picard

Trong toán học, **vòng lặp Picard** có thể hiểu là:
*trong phương pháp số: một dạng vòng lặp điểm cố định để tìm nghiệm số xấp xỉ cho một phương trình.
*trong phương trình vi phân: là một phương pháp tìm sự tồn tại của nghiệm phương trinh vi phân đi qua một điểm.

Theo cách hiểu đầu tiên, vòng lặp Picard tạo nên một dãy các số hội tụ đến nghiệm của phương trình; nó liên quan đến xử lý các số. Theo cách hiểu thứ hai, vòng lặp này sinh ra một dãy các hàm tiệm cận đến hàm thỏa mãn phương trình vi phân; nó liên quan đến xử lý các biểu thức.

## Tham khảo

*Garrett Birkhoff; and Gian-Carlo Rota, Ordinary Differential Equations, 3rd Ed., John Wiley and Sons, New York, NY, 1978, p.&nbsp;23.
*Einar Hille, Lectures on Ordinary Differential Equations, Addison-Wesley Pub. Co., Reading, MA, 1969, pp.&nbsp;32–41.
*Ralph Freese; Pertti Lounesto; and David A Stegenga, "The Use of muMATH in the Calculus Classroom", Journal of Computers in Mathematics and Science Teaching, 1986, Vol. 6, pp.&nbsp;52–55.
*Mary K. Heid, "Calculus with muMATH Implications for Curriculum Reform," The Computing Teacher, 1983, Vol. 11, No. 4, pp.&nbsp;46–49.
*Don Small; John Hosack; and Kenneth Lane, Computer Algebra Systems in Undergraduate Instruction (in Computer Corner), The College Mathematics Journal, Vol. 17, No. 5. (Nov., 1986), pp.&nbsp;423–433.
*B. Winkelmann, "The Impact of the Computer on the Teaching of Analysis," International Journal of Mathematical Education in Science and Technology, 1984, Vol. 15, No. 6, pp.&nbsp;675–689. 
*Paul Zorn, "Computer Symbolic Manipulation in Elementary Calculus," MAA Notes, No. 6, Mathematical Association of America, 1986, pp.&nbsp;237–249.

## Xem thêm
*Vòng lặp
*Vòng lặp Lambda
## Liên kết ngoài
(bằng tiếng Anh)
*Vòng lặp Picard
FASTA

## Tham khảo

**FASTA** là một giải thuật bắt cặp trình tự được David J. Lipman và William R. Pearson miêu tả lần đầu tiên vào năm 1985 (Rapid and sensitive protein similarity searches).

Ban đầu dùng để so sánh trình tự protein nhưng sau đó nó được cải biến để tìm kiếm cả trình tự DNA.Hiện nay, gói công cụ FASTA chứa tất cả các chương trình cho protein: protein; DNA: DNA; protein: translated DNA (tất cả các khung); DNA: protein và tìm kiếm các peptide.

Ngoài ra, FASTA package cũng cung cấp chương trình SEARCH, một phụ trợ của thuật toán Smith-Waterman algorithm.

Nhiều phần mềm tin sinh học cần dữ liệu trình tự DNA hoặc protein theo **kiểu định dạng FASTA** như ví dụ minh họa dưới đây.

 >tên trình tự 
 LCLYTHIGRNIYYGSYLYSETWNTGIMLLLITMATAFMGYVLPWGQMSFWGATVITNLFSAIPYIGTNLV
 EWIWGGFSVDKATLNRFFAFHFILPFTMVALAGVHLTFLHETGSNNPLGLTSDSDKIPFHPYYTIKDFLG
 LLILILLLLLLALLSPDMLGDPDNHMPADPLNTPLHIKPEWYFLFAYAILRSVPNKLGGVLALFLSIVIL
 GLMPFLHTSKHRSMMLRPLSQALFWTLTMDLLTLTWIGSQPVEYPYTIIGQMASILYFSIILAFLPIAGX
 IENY
Nguyên Dương

**Nguyễn Dương** (tiếng Trung: 元阳县; bính âm: *Yuányáng Xiàn*, Hán Việt: Nguyên Dương huyện) là một huyện trong châu tự trị Hồng Hà, miền nam tỉnh Vân Nam, Trung Quốc. Đây là nơi cư trú của tộc người thiểu số Cáp Nê. Du khách nhiều nhiếp ảnh gia trên thế giới hay đến Nguyên Dương vì có nhiều đồi núi với ruộng bậc thang. Địa điểm thu hút nhiều thợ săn hình nhất là Thanh Khẩu (青口, Qingkou), một bản thượng nhỏ 6&nbsp;km phía nam thị trấn Nguyên Dương — đất núi gần đấy được trở thành ruộng bậc thang để cấy lúa.

Nguyên Dương nằm bên bờ Nguyên Giang (tên gọi sông Hồng đoạn chảy qua Trung Quốc), cách Côn Minh (thủ phủ tỉnh Vân Nam) 337&nbsp;km về hướng nam và cách cửa khẩu quốc tế Hà Khẩu (Trung Quốc) và Lào Cai (Việt Nam) 197&nbsp;km về hướng tây bắc.

## Phân chia hành chính
* 2 trấn: Nam Sa, Tân Nhai
* 12 hương: Ngưu Giác Trại, Sa Lạp Thác, Gá Nương, Thượng Tân Thành, Tiểu Tân Nhai, Phùng Xuân Lĩnh, Đại Bình, Phàn Chi Hoa, Hoàng Mao Lĩnh, Hoàng Thảo Lĩnh, Nga Trát, Mã Nhai.

## Liên kết ngoài
*Hình ảnh về Nguyên Dương
Chiến tranh lạnh (thuật ngữ)

**Chiến tranh lạnh** là tình trạng xung đột giữa các quốc gia mà các quốc gia đó thực hiện các chính sách gián tiếp chống lại nhau (ví dụ như các chính sách về kinh tế, chính trị, tuyên truyền, các hoạt động gián điệp hay chiến tranh ủy nhiệm) thay vì trực tiếp thực hiện các hoạt động quân sự.

## Một số cuộc chiến tranh lạnh trên thế giới
*1871–1914: Đế quốc Anh, Pháp và Đế quốc Nga ở một bên và Đức và Đế quốc Áo-Hung ở bên kia
*1923–nay: giữa Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ
*Chiến tranh Lạnh: Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, giữa khối Warszawa do Liên Xô đứng đầu và NATO do Hoa Kỳ đứng đầu, kéo dài từ 1947 cho đến 1991 - khi Liên Xô và khối Warszawa tan rã.
*1949–nay: giữa Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và Trung Hoa Dân Quốc
*1953–nay: giữa Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Triều Tiên và Đại Hàn Dân Quốc
*1962–nay: Mỹ và Cuba

## Tham khảo
Nghệ An (định hướng)

**Nghệ An** có thể là:
* Xứ Nghệ hay còn gọi là xứ Nghệ An hay châu Nghệ An
* Trấn Nghệ An từ giữa năm Hồng Thuận nhà Hậu Lê đến năm 1831 đời Nguyễn
* Tỉnh Nghệ An từ năm 1991 đến nay.
Định luật Moore

**Định luật Moore** được xây dựng bởi Gordon Moore - một trong những sáng lập viên của tập đoàn sản xuất chip máy tính nổi tiếng Intel. Định luật ban đầu được phát biểu như sau:

"*Số lượng [[transistor]] trên mỗi đơn vị [[inch vuông]] sẽ tăng lên gấp đôi và giá sẽ giảm một nửa sau mỗi 24 tháng.*" (1 inch vuông xấp xỉ 6,45&nbsp;cm²). Năm 2000 định luật được sửa đổi và công nhận là sau mỗi chu kỳ 18 tháng. Tuy nhiên, có một số thông tin cho rằng Gordon Moore đã công bố sửa đổi định luật của ông là 24 tháng nhưng báo chí tại thời điểm đó đã viết là 18 tháng.

Định luật Moore lần đầu tiên được công bố rộng rãi trên tạp chí *Electronics Magazine* số ra ngày 19 tháng 4 năm 1965.

## Tác dụng của Định luật Moore
Định luật Moore là một bước ngoặt lớn trong ngành công nghệ điện tử, giải thích tại sao nhà sản xuất có thể giảm giá thành trong khi vẫn tiếp tục nâng cao hiệu suất của phần cứng.

Định luật Moore cũng là một động lực kích thích cho ngành công nghiệp điện tử duy trì sự phát triển mạnh mẽ trong hàng thập kỷ qua.

Thực tế, từ "định luật" trong tên gọi "Định luật Moore" không mang cùng một ý nghĩa với từ "định luật" trong tên gọi "định luật Newton" hay "định luật Gauss". Vào năm 1965, trong một bài báo có tiêu đề "*Đưa thêm nhiều thành phần vào mạch tích hợp*" cho tạp chí Electronics, Gordon Moore đưa ra tiên đoán rằng số lượng thành phần (bóng bán dẫn) trong các mạch tích hợp – bộ não của máy tính – sẽ tăng gấp đôi sau mỗi năm. Khoảng 1 thập kỷ sau, tiến sĩ Moore thay đổi lại kết luận của mình, theo đó số lượng bóng bán dẫn sẽ phải mất 2 năm để tăng gấp đôi - con số "18 tháng" được nhiều người đưa ra chưa bao giờ tồn tại trên Định luật Moore.

## Định luật Moore tại thời điểm hiện tại và dự báo trong tương lai
Tuy nhiên, trong thời gian gần đây định luật Moore đã có nhiều biểu hiện bị thay đổi và kéo dài dần thời gian tăng đôi số transistor trên một đơn vị diện tích (một inch vuông). Tại thời điểm hiện nay (năm 2007), khoảng thời gian để tăng đôi số transistor là xấp xỉ 60 tháng. Nhiều nhà phân tích cho rằng trong tương lai không xa khi mà các áp dụng kỹ thuật đã không thể rút nhỏ kích cỡ của một transistor xuống hơn được (cụ thể là khi kiến trúc của transistor đã được rút xuống đến mức độ phân tử) thì định luật Moore sẽ không còn đúng nữa.

## Tham khảo
Nguyên dương (định hướng)

**Nguyên dương** hay **Nguyên Dương** có thể chỉ:
* Các số nguyên dương, tập con của vành số nguyên Z.
* Nguyên Dương, một huyện thuộc châu tự trị người Di, người Cáp-ni Hồng Hà, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc.
* Nguyên Dương, huyện thuộc địa cấp thị Tân Hương, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc.
Vinh Sơn đệ Phaolô

**Vinh Sơn đệ Phaolô ** (tiếng Pháp: **Vincent de Paul**, sinh 24 tháng 4, 1581 – mất 27 tháng 9 năm 1660) là một vị thánh của Giáo hội Công giáo Rôma. Ông sinh tại Pouy, Landes, Gascony, nước Pháp trong một gia đình nông dân nghèo. Lễ kính của ông trước đây là ngày 19 tháng 7, hiện nay được cử hành vào ngày giỗ của ông 27 tháng 9.

Ông nghiên cứu môn nhân tính hóa tại Dax trong trường dòng Phan Sinh (*Cordeliers*) và nhận bằng tú tài thần học tại Toulouse. Vinh Sơn thụ phong linh mục năm 1600 và lưu trú tại Toulouse cho đến khi đi Marseille để nhận thừa kế. Trên đường về từ Marseille, tàu của ông bị cướp và bị bọn hải tặc người Thổ bắt đưa đi Tunis và bị bán làm nô lệ. Sau khi cảm hoá người chủ để trở thành một Kitô hữu, linh mục Vinh Sơn được trả tự do vào năm 1607.

Sau đó, ông quay trở lại Pháp và nhận nhiệm sở tại một giáo xứ gần Paris. Ông thành lập các tu dòng từ thiện như Tu hội Nữ tử Bác ái (*Congregation of the Daughters of Charity*), với sự cộng tác của bà Louise de Marillac, và Tu hội Truyền giáo (*Congregation of Priests of the Mission*, hay Lazarist).

Khi được vua Louis XIII bổ nhiệm làm Tổng Tuyên úy của những tù nhân khổ sai chèo thuyền chiến, ông có cơ hội để cải thiện đời sống tử tù của Pháp.

Vào năm 1705 tu viện trưởng Tu hội Truyền giáo Lazarists đề nghị tiến hành hồ sơ phong thánh (*canonization*) cho đấng sáng lập. Vào ngày 13 tháng 8 năm 1729, Vinh Sơn Phaolô đã được Giáo hoàng Biển Đức XIII phong Chân phước (*beatification*) và được Giáo hoàng Clêmentê XII tuyên phong Hiển thánh (*canonized*) vào ngày 16 tháng 6 năm 1737. Năm 1885, Giáo hoàng Lêô XIII tuyên bố thánh Vinh Sơn là thánh bổn mạng (quan thầy) của hội Nữ tu sĩ Bác ái (*Sisters of Charity of the Blessed Virgin Mary*). Thánh Vinh Sơn cũng là thánh bổn mạng của hội Nam tu sĩ Bác ái (*Brothers of Charity*).

## Xem thêm
* Hiệp hội Bác ái Vinh Sơn Official World wide Website
* Frédéric Hồng phúc

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Vincentian Encyclopedia 
* Patron Saints Index: Vincent de Paul 
* New Advent Catholic Encyclopedia: Saint Vincent de Paul

----

**Saint Vincent de Paul** là địa danh vài nơi trong nước Pháp:
* Saint-Vincent-de-Paul, Gironde, một thị xã thuộc khu vực hành chánh Gironde 
* Saint-Vincent-de-Paul, Landes, một thị xã thuộc khu vực hành chánh Landes
Mặt trăng

**Mặt trăng** có thể là:
***[[Mặt Trăng]]**, vệ tinh tự nhiên của Trái Đất
***Mặt trăng**, cách gọi khác của vệ tinh tự nhiên
Chu kỳ Meton

**Chu kỳ Meton** (*Enneadecaeteris*) trong thiên văn và lập lịch là sự xấp xỉ cụ thể của bội số chung của năm chí tuyến và chu kỳ quay của Mặt Trăng xung quanh Trái Đất khi quan sát từ Trái Đất. Chu kỳ Meton là chu kỳ tương ứng với 19 năm chí tuyến. Ở đây 19 năm chí tuyến sai lệch với 235 tháng Mặt Trăng vào khoảng 2 giờ 5 phút. Sai số của chu kỳ Meton sẽ xấp xỉ 1 ngày sau mỗi 219 năm.

Trong kỷ nguyên J2000 thì:
#19 năm chí tuyến ≈ 6939,601604 ngày
#235 tháng Mặt Trăng ≈ 6939,688380 ngày
#Nếu 19 năm ấy chỉ có 12 tháng Mặt Trăng mỗi năm thì tổng số chỉ có 19 x 12 = 228 tháng, như vậy dôi ra 235 - 228 = 7 tháng.

Con số xấp xỉ này đã được sử dụng trong lịch Hêbrơ. Điều này được các nhà thiên văn học như Meton (người Hy Lạp) biết đến và giới thiệu vào khoảng năm 432 TCN cũng như Kidinnu người Chaldea (thế kỷ 4 TCN). Nó cũng được sử dụng để tính toán ngày lễ Phục Sinh.

Trong một âm dương lịch điển hình thì phần lớn các năm âm lịch có 12 tháng, nhưng một vài năm có các tháng dôi ra, được biết đến như là tháng nhuận. Như trên đã nói, có 7 tháng nhuận phải thêm vào trong 19 năm của chu kỳ Meton.

Theo truyền thống (trong các lịch của người Babylon, Hêbrơ và Attic), các năm thứ 3, 6, 8, 11, 14, 17 và 19 là những năm dài (có 13 tháng) của chu kỳ Meton.
 
Chu kỳ Meton là sự kết hợp của hai chu kỳ con có độ chính xác thấp hơn là chu kỳ 8 năm và chu kỳ 11 năm, trong đó:
#Chu kỳ 8 năm (xấp xỉ 2.921,9375 ngày) ≈ 99 tháng Mặt Trăng (xấp xỉ 2.923,5283 ngày), nghĩa là sai số khoảng -1,5 ngày/8 năm hay xấp xỉ -1 ngày sau mỗi 5 năm. Xem thêm chu kỳ tám năm.
#Chu kỳ 11 năm (xấp xỉ 4.017,6641 ngày) ≈ 136 tháng Mặt Trăng (xấp xỉ 4.016,1601 ngày), nghĩa là sai số khoảng 1,5 ngày/11 năm hay xấp xỉ 1 ngày sau mỗi 7,3 năm.

Chu kỳ Meton tự bản thân nó là một chu kỳ con của một chu kỳ lớn có độ chính xác cao hơn là chu kỳ 334 năm (xấp xỉ 121.990,8913 ngày) ≈ 4.131 tháng Mặt Trăng (121.990,8626 ngày) tức sai số chỉ khoảng 41 phút 28 giây, nghĩa là sai số tròn 1 ngày sau khoảng 11.598 năm.

Meton lấy xấp xỉ chu kỳ này thành số nguyên (6940) ngày, chia nó thành 125 tháng dài với 30 ngày mỗi tháng và 110 tháng ngắn với 29 ngày mỗi tháng.

Chu kỳ 19 năm cũng rất gần đúng với 255 *tháng giao điểm* (là khoảng thời gian giữa hai lần Mặt Trăng vượt qua đường hoàng đạo từ nửa bầu trời phía nam sang bầu trời phía bắc, nó xấp xỉ 27,212221 ngày, tức sai số khoảng nửa ngày), vì thế nó cũng là chu kỳ nhật, nguyệt thực, nó là khoảng thời gian của khoảng 4 hoặc 5 lần nhật (nguyệt) thực trở lại.
## Xem thêm
*Cỗ máy Antikythera.
## Tham khảo

* Mathematical Astronomy Morsels, Jean Meeus, Willmann-Bell, Inc., 1997 (Chapter 9, p.&nbsp;51, Table 9.A Some eclipse Periodicities)

## Liên kết ngoài
* Eclipses, Cosmic Clockwork of the Ancients
Thuyết sắc động lực học lượng tử

**Thuyết sắc động lực học lượng tử** (*Quantum chromodynamics* hay **QCD**) là lý thuyết miêu tả một trong những lực cơ bản của vũ trụ, đó là tương tác mạnh. Nó miêu tả các tương tác của các quark và các gluon và là một dạng của thuyết trường lượng tử phát triển dựa trên nền tảng toán học của lý thuyết nhóm, là non-abelian và ý tưởng đối xứng và biến đổi trên cả địa phương và toàn cầu của thuyết gauge. QCD có vai trò quan trọng trong Mô hình chuẩn của vật lý hạt. Một số lượng lớn các kết quả thành công từ các thí nghiệm của QCD đã được công bố trong những năm qua.

QCD có hai tính chất đặc biệt:
#**Tự do tiệm cận**, điều này có nghĩa trong các phản ứng năng lượng rất cao, các quark và gluon tương tác rất yếu. Những tính chất dự đoán này đã được phát hiện từ thập niên 1970 nhờ David Politzer, Frank Wilczek và David Gross. Với công trình này, họ đã nhận giải thưởng Nobel vật lý năm 2004.
#**Chế ngự**, điều này có nghĩa lực ở giữa các quark không hoàn toàn tiêu tan khi chúng tách ra xa. Do đó, sẽ phải cần đến một nguồn năng lượng vô hạn để có thể tách các quark ra xa, chúng được giới hạn mãi mãi trong các hadron như proton và neutron. Mặc dù chưa được chứng minh, những tính chế ngự đã được cộng đồng vật lý chấp nhận một cách rộng rãi bởi vì nó giải thích cho việc tại sao các quark không thể tồn tại ở dạng tự do, và đã được kiểm chứng một cách đơn giản bằng phương pháp mắt lưới của QCD.

## Thuật ngữ
Nhà vật lý Murray Gell-Mann đã đặt ra từ quark theo nghĩa hiện tại của nó. Ban đầu nó xuất phát từ cụm từ  "Three quarks for Muster Mark" tạm dịch là: "Ba hạt quark cho Muster Mark" trong Finnegans Wake của James Joyce. Vào ngày 27 tháng 6 năm 1978, Gell-Mann viết một bức thư riêng cho người biên tập *Từ điển tiếng Anh Oxford*, trong đó ông kể rằng ông đã bị ảnh hưởng bởi những lời của Joyce:  "The allusion to three quarks seemed perfect" tạm dịch là: "Việc ám chỉ ba hạt quark có vẻ hoàn hảo" (Ban đầu, chỉ có ba hạt quark được phát hiện.)

Ba loại tích trong QCD (trái ngược với một loại trong điện động lực học lượng tử hoặc QED) thường được gọi là "màu tích" bởi sự tương đồng lỏng lẻo với ba loại màu sắc (đỏ, lục và lam) mà con người cảm nhận được. Khác với danh pháp này, thông số lượng tử "màu sắc" hoàn toàn không liên quan đến hiện tượng màu sắc quen thuộc hàng ngày.

Lực giữa các quark được gọi là lực màu  hoặc lực tương tác mạnh, và chịu trách nhiệm cho lực hạt nhân.

Vì lý thuyết điện tích được mệnh danh là "điện động lực học", từ tiếng Hy Lạp χρῶμα chroma "màu sắc" được áp dụng cho lý thuyết màu tích, "sắc động lực học".

## Lịch sử
## Lý thuyết
### Các định nghĩa
### Các nhóm đối xứng

### Các luật chú ý
### Các trường
### QCD
Gaμv=dμGva-dvGμa-gfabcGμbGvc
trong đó:Gμva là tenxơ bất biến gluonic đo cường độ trường.
fabc:hằng số cấu trúc của SU

## Các phương pháp
### Nhiễu loạn QCD

## Mắt lưới QCD
## Khai triển 1/N
## Mô hình khác
## Thí nghiệm kiểm chứng
## Xem thêm
*Thuyết điện động lực học lượng tử
## Tham khảo
Giam hãm (vật lý)

Trong vật lý, **giam hãm** hay **chế ngự** (tiếng Anh: *confinement*) là một hiện tượng mà ở đó các quark không thể được cô lập. Các quark có điện tích màu bị chế ngự cùng với các quark khác bởi tương tác mạnh để hình thành các cặp đôi hoặc cặp ba làm cho tổng điện tích màu là trung hòa. Lực ở giữa các quark tăng lên mỗi khi chúng được tách ra xa, vì vậy không thể phát hiện ra được một quark đơn lẻ trong tự nhiên hay trong các thí nghiệm.

Việc các quark bị chế ngự vẫn chưa được chứng minh rõ ràng, chưa có một chứng minh toán học nào chỉ ra rằng các thuyết sắc động lực học lượng tử phải gắn liền với tính chế ngự, nhưng trực giác chỉ ra rằng tính chế ngự là do lực mang các gluon có điện tích màu. Giống như việc các hạt điện tích mỗi khi tách xa nhau, điện trường giữa chúng giảm xuống một cách nhanh chóng, cho phép các electron ra khỏi hạt nhân. Tuy nhiên, mỗi khi 2 hạt quark được tách ra, các trường gluon hình thành các ống nhỏ (hay các dây) của điện tích màu. Do vậy lực tạo bởi 2 hạt quark này trở nên lớn hơn mỗi khi chúng được tách ra xa. Do năng lượng lớn bằng lực nhân với khoảng cách, nên tổng năng lượng tăng một cách tuyến tính với khoảng cách.

Khi 2 quark được tách ra xa, như nó từng xảy ra ở các va chạm trong các máy gia tốc hạt, tại một số thời điểm năng lượng của nó lớn đủ để thuận lợi cho việc tạo ra các cặp quark/phản quark "hiện" ra từ chân không hơn là làm cho các quark này tách ra xa nhau. Hậu quả của sự kiện này là khi các quark được tạo ra trong mộ máy gia tốc, thay vì nhìn thấy các quark ở trạng thái đơn, các nhà vật lý lại phát hiện thấy rất nhiều các hạt mang điện tích màu trung hòa (meson và baryon), dính lại với nhau. Quá trình này được gọi là hadron hóa, là một trong những vấn đề mà các nhà vật lý hạt cảm thấy khó hiểu nhất.

Pha chế ngự thường được định nghĩa bởi sự hoạt động của vòng Wilson, là đường mà cặp quark-phản quark vạch ra trong không-thời gian, xuất hiện ở một điểm và tan biến ở một điểm khác. Trong lý thuyết không chế ngự, hoạt động của một vòng như vậy tỷ lệ thuận với chu vi của nó. Tuy nhiên, trong một thuyết chế ngự hoạt động của vòng này lại tỷ lệ thuận với diện tích của nó. Do diện tích luôn tỉ lệ thuận với quá trình tách rời của cặp quark-phản quark, các quark tự do đã bị trấn áp.

Bên cạnh mô hình QCD ở không gian 4 chiều, một mô hình có tính chế ngự khác là mô hình Schwinger.

Lý thuyết compact Abelian gauge lại miêu tả tính chế ngự này ở không-thời gian 2 và 3 chiều.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/particles/quark.html
Người Mường

**Người Mường**, có nội danh là **Mol**, **Moan**, hay **Mual**, là dân tộc sống ở khu vực trung du và miền núi phía Bắc Việt Nam. Người Mường được công nhận là một trong 54 dân tộc tại Việt Nam.

Người Mường nói tiếng Mường, một ngôn ngữ gần gũi về mặt di truyền với tiếng Việt, cùng được gộp vào tiểu nhóm Việt của ngữ hệ Nam Á.

Dân số người Mường tại Việt Nam theo kết quả điều tra dân số năm 2019 là 1.452.095 người, tập trung đông nhất ở tỉnh Hòa Bình chiếm 37,81% và các tỉnh lân cận là Thanh Hóa 25,92%, Phú Thọ 15,04%, Sơn La 5,83%, Hà Nội 4,29%. Các vùng còn lại chiếm 11,11%.

Người Mường có quan hệ gần gũi với người Kinh, có cùng nguồn gốc với người Kinh. Các nhà dân tộc học ngôn ngữ đưa ra thuyết cho rằng người Mường và người Kinh có nguồn gốc chung là *người Việt-Mường cổ*. Vào thời kỳ *ngàn năm [[bắc thuộc]]* thì bộ phận người cư trú ở miền núi, bảo tồn bản sắc cổ Âu Lạc, và sau này trở thành người Mường. Bộ phận ở trung du và đồng bằng có sự hòa trộn với người phương bắc về văn hóa, ngôn ngữ và nhân chủng thì thành người Kinh. Quá trình chia tách Mường - Kinh, xác định theo ngôn ngữ học thì diễn ra bắt đầu từ thế kỷ 7-8 và kết thúc vào thế kỷ 12, thời Nhà Lý.

## Dân số và địa bàn cư trú
Theo kết quả điều tra của Tổng cục Thống kê công bố năm 1989, dân tộc Mường ở Việt Nam mới chỉ có 914.396 người nhưng 10 năm sau, tức năm 1999, vẫn theo kết quả Tổng điều tra dân số của Tổng cục Thống kê công bố, người Mường đã tăng lên 1.137.515 người, sau 10 năm tiếp, tức năm 2019, vẫn theo kết quả tổng điều tra dân số thì số người Mường tăng lên là 1.434.628 người.

Người Mường sống tập trung ở các thung lũng hai bờ sông Đà (Phú Thọ, Sơn La, Ba Vì, Hòa Bình) và khu vực trung lưu của sông Mã, sông Bưởi (các huyện Thạch Thành, Bá Thước, Cẩm Thủy, Ngọc Lặc của tỉnh Thanh Hóa). Người Mường ở Thanh Hoá gồm hai bộ phận: Mường Trong (Mường gốc) và Mường Ngoài (người Mường di cư từ Hòa Bình vào). Sang đến tỉnh Nghệ An hầu như không có người Mường sinh sống (năm 1999 chỉ có 523 người Mường trong toàn tỉnh). Ngoài ra ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ cũng có gần 27.000 người mới di cư vào trong những năm gần đây.

Theo Tổng điều tra dân số năm 2019, người Mường có dân số là 1.452.095 người. Người Mường sống tập trung chủ yếu ở các tỉnh:

* Hòa Bình (549.026 người, chiếm 63,3% dân số của tỉnh),
* Thanh Hóa (376.340 người, chiếm 9,5% dân số của tỉnh), 
* Phú Thọ (218.404 người, chiếm 13,1% dân số của tỉnh), 
* Sơn La (84.676 người, chiếm 8,2% dân số của tỉnh), 
* Hà Nội (62.239 người), 
* Ninh Bình (27.345 người),
* Yên Bái (17.401 người)
* Đắk Lắk (15.656 người)

Ở Đắk Lắk số người Mường chiếm khoảng 1,5% toàn tỉnh chủ yếu tập trung ở thành phố Buôn Ma Thuột và một số huyện lân cận. Người Mường ở đây di cư từ năm 1954 và có nguồn gốc từ Mường Phú Thọ và Hòa Bình. Đa số vẫn giữ được phong tục tập quán nguồn gốc và bản sắc văn hóa dân tộc mình.

## Ghi chú

## Liên kết ngoài
*Văn hóa và tộc người
Người Lào (Việt Nam)

**Người Lào**, còn gọi là **Lào Bốc** hay **Lào Nọi** (), là một dân tộc thiểu số trong số 54 dân tộc tại Việt Nam.

Người Lào nói tiếng Lào Bóc, một ngôn ngữ thuộc nhóm ngôn ngữ Thái trong ngữ hệ Kra-Dai.

## Dân số và địa bàn cư trú
Người Lào tại Việt Nam cư trú tập trung tại các huyện Điện Biên, Phong Thổ (tỉnh Điện Biên), huyện Sốp Cộp (tỉnh Sơn La), Than Uyên (tỉnh Lào Cai). Năm 1999 họ có dân số 11.611 người.

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Lào ở Việt Nam có dân số 14.928 người, cư trú tại 42 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Người Lào cư trú tập trung tại các tỉnh: 
Lai Châu (5.760 người, chiếm 38,6% tổng số người Lào tại Việt Nam), 
Điện Biên (4.564 người, chiếm 30,6% tổng số người Lào tại Việt Nam), 
Sơn La (3.380 người, chiếm 22,6% tổng số người Lào tại Việt Nam), 
Hà Tĩnh (433 người), 
Đắk Lắk (275 người).

## Người Lào Việt Nam có danh tiếng

## Tham khảo

*

## Liên kết ngoài
Người Sán Chay

**Người Sán Chay**, tên gọi khác là **người Cao Lan** (hay **người Sán Chỉ** hoặc **Sán Chấy** hay **Hờn Bán**) là một dân tộc cư trú tại miền bắc Việt Nam. Tại Việt Nam người Sán Chay là một dân tộc trong số 54 dân tộc tại Việt Nam, có dân số năm 2019 là 201.398 người. Người Sán Chay nói tiếng Sán Chay, một ngôn ngữ thuộc nhóm ngôn ngữ Thái trong ngữ hệ Kra-Dai.

## Dân số và cư trú
Người Sán Chay gồm hai nhóm Cao Lan và Sán Chỉ chủ yếu tập trung ở ba huyện Sơn Dương, Yên Sơn, Hàm Yên thuộc tỉnh Tuyên Quang, huyện Phú Lương thuộc tỉnh Thái Nguyên, huyện Sơn Động thuộc tỉnh Bắc Giang và rải rác các tỉnh đông bắc Bắc Bộ khác như Yên Bái, Quảng Ninh, Cao Bằng, Lạng Sơn. Hiện tại có một nhóm người vào Tây Nguyên lập nghiệp được tổ chức thành các làng. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Sán Chay ở Việt Nam có dân số 201.398 người, có mặt tại 58 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Người Sán Chay cư trú tập trung tại các tỉnh: 
* Tuyên Quang (70.636 người, chiếm 36,2% tổng số người Sán Chay tại Việt Nam),
* Thái Nguyên (39.472 người, chiếm 19,2% tổng số người Sán Chay tại Việt Nam),
* Bắc Giang (30.283 người),
* Quảng Ninh (16.346 người),
* Yên Bái (10.084 người),
* Cao Bằng (7.908 người),
* Đắk Lắk (5.220 người), 
* Lạng Sơn (4.942 người),
* Phú Thọ (4.278 người),
* Vĩnh Phúc (1.912 người)...

## Người nổi tiếng
* Phan Thị Mỹ Bình (1974) là Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa 12 (2006-2011), quê xã Đại Phú, huyện Sơn Dương, Tuyên Quang 
* Nông Thị Sim (nghệ danh *Sim Nông* hay *Nông Sim*) ca sĩ người Cao Lan (Sán Chay) lọt top 3 nhạc thính phòng Giải Sao Mai 2019 khu vực phía Nam và chiến thắng trong chương trình Sàn chiến giọng hát 2020, sở hữu ngoại hình đẹp như hoa hậu, được khán giả biết đến qua nhiều ca khúc như: "*Sapa nơi gặp gặp gỡ đất trời*", "*Người ơi người ở đừng về*", "*Biết ơn chị Võ Thị Sáu*", "*Cô gái vót chông*", "*Rừng xanh vang tiếng Ta Lư*", "*Tiếng đàn Ta lư*" Nông Sim được nhiều khán giả yêu mến nhờ giọng hát cao vút, giàu cảm xúc và nhan sắc nổi bật không kém các hoa hậu, á hậu. Không chỉ sở hữu giọng hát nội lực, truyền cảm cô gái người dân tộc Cao Lan còn nổi bật trong dàn thí sinh bởi ngoại hình xinh đẹp, nụ cười toả nắng.
## Tham khảo

## Liên kết ngoài
Người Brâu

**Người Brâu** hay **người Brạo** là một dân tộc ít người sinh sống chủ yếu tại Campuchia, Lào và một ít tại Việt Nam 

Tiếng Brâu là một ngôn ngữ trong ngữ tộc Môn-Khmer.

Tại Việt Nam, người Brâu được công nhận là một trong 54 dân tộc Việt Nam. Theo điều tra dân số năm 1999 thì người Brâu, cùng với người Ơ Đu, là một trong những tộc người ít dân nhất hiện nay ở Việt Nam, chỉ với 313 người, còn theo ước tính năm 2006 thì có 84 hộ với dân số 322 người, sống tập trung ở làng Đăk Mế, xã Bờ Y, huyện Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum, thuộc Tây Nguyên.

## Dân số
Chưa thấy số liệu chính thức mới nhất về dân số tại Lào. Số liệu điều tra dân số Campuchia năm 2008 (2008 Cambodian census) không có mục sắc tộc. Theo các nguồn khác nhau thì dân số người Brâu tại Campuchia khoảng 14.000 người, tại Lào khoảng 13.000 người tới 24.000+ người

Tại Việt Nam từ năm 1981 trở lại đây thì dân số người Brâu dao động trong khoảng 300 người. Cụ thể như sau:
* Năm 1981 có 282 người
* Năm 1989 có khoảng 231 người
* Năm 1994 có 231 người
* Đầu năm 1996 có 254 người sống trong huyện Ngọc Hồi, riêng xã Bờ Y có 253 người
* Theo Tổng điều tra dân số ngày 1 tháng 4 năm 1999, có 313 người Brâu, 155 nam, 158 nữ. Ở tỉnh Kon Tum và cả Tây Nguyên có 298 người. Ngoài ra ở các tỉnh Thái Nguyên, Tuyên Quang và Lai Châu, mỗi tỉnh có một người, ở tỉnh Bình Phước có hai người, ở đồng bằng sông Cửu Long có 10 người.
* Năm 2006 có 322 người.

*Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Brâu ở Việt Nam có dân số 397 người, cư trú tại 7 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Người Brâu cư trú tập trung tại các tỉnh: Kon Tum (379 người, chiếm 95,5% tổng số người Brâu tại Việt Nam), Thành phố Hồ Chí Minh (12 người, chiếm 3,0% tổng số người Brâu tại Việt Nam)

## Ghi chú

## Liên kết ngoài
*Bài này được thu thập từ trang thuộc phạm vi công cộng của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 
*Người Brâu  trên mạng của Ủy ban Dân tộc Việt Nam
Người Chơ Ro

**Người Chơ Ro** còn gọi là **Chrau Jro**, **người Đơ-Ro**, **Châu Ro**, là một dân tộc trong số 54 dân tộc tại Việt Nam.

*Người Chơ Ro* có dân số 29.520 người năm 2019. Người Chơ Ro cư trú đông ở tỉnh Đồng Nai, một số ít ở tỉnh Lâm Đồng và thành phố Hồ Chí Minh.

Tiếng Chơ Ro là ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Nam Á.

## Địa bàn cư trú
Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Chơ Ro ở Việt Nam có dân số 26.855 người, cư trú tại 36 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Người Chơ Ro cư trú tập trung tại các tỉnh:

* Đồng Nai (15.174 người, chiếm 56,5% tổng số người Chơ Ro tại Việt Nam), 
* Bà Rịa-Vũng Tàu (7.632 người), 
* Bình Thuận (3.375 người),
* Thành phố Hồ Chí Minh (163 người), 
* Bình Dương (134 người), 
* Bình Phước (130 người)

Tại Đồng Nai, người Châu Ro sống tập trung chủ yếu tại ấp Lý Lịch, xã Phú Lý, huyện Vĩnh Cửu; xã Túc Trưng huyện Định Quán; xã Xuân Vinh, xã Xuân Bình, xã Bàu Trâm, xã Hàng Gòn huyện Long Khánh; xã Xuân Trường, xã Xuân Phú, xã Xuân Thọ... huyện Xuân Lộc. Một số hộ dân Châu Ro sống rải rác ở huyện Long Thành, xã Xuân Thiện, huyện Thống Nhất. 
 
### Các địa phương có đông người Châu Ro sinh sống
**Đồng Nai**:
*Ấp 6, xã Phước Bình, huyện Long Thành 
*Ấp Lý Lịch, xã Phú Lý, huyện Vĩnh Cửu 
*Ấp Bình Hòa, xã Xuân Phú, huyện Xuân Lộc
*Ấp Thọ Trung, xã Xuân Thọ, huyện Xuân Lộc 
*Ấp 3, xã Xuân Hòa, huyện Xuân Lộc 
*Ấp Bình Hòa, xã Xuân Phú, huyện Xuân Lộc 
*Ấp Trung Sơn, xã Xuân Trường, huyện Xuân Lộc 
*Ấp Đức Thắng, Đồng Xoài, xã Túc Trưng, huyện Định Quán 
*Ấp 5, xã Thanh Sơn, huyện Định Quán 
*Ấp Chợ, xã Suối Nho, huyện Định Quán 
*Ấp 5, xã La Ngà, huyện Định Quán 
*Ấp Suối Sóc, xã Xuân Mỹ, huyện Cẩm Mỹ 
*Ấp 4, xã Lâm San, huyện Cẩm Mỹ 
*Ấp Xuân Thiện, xã Xuân Thiện, huyện Thống Nhất 
*Ấp 9/4, xã Xuân Thạnh, huyện Thống Nhất
*Ấp Nhân Hòa, xã Trung Hòa, huyện Trảng Bom 
*Ấp Ruộng Lớn, xã Bảo Vinh, thị xã Long Khánh
**Bà Rịa, Vũng Tàu**: 
*Thị trấn Ngãi Giao, huyện Châu Đức
*Xã Bàu Chinh, huyện Châu Đức 
*Ấp Tân Thuận, xã Long Tân, huyện Đất Đỏ 
*Ấp Cầu Ri, xã Sông Xoài, Tx. Phú Mỹ 
*Ấp 1, xã Hắc Dịch, Tx. Phú Mỹ 
*Thôn Tân Ro, xã Châu Pha, Tx. Phú Mỹ 
*Ấp Bàu Hàm, xã Tân Lâm, huyện Xuyên Mộc 
**Bình Thuận** 
*Xã Trà Tân, huyện Đức Linh
## Kinh tế
Người Chơ Ro chủ yếu làm rẫy, canh tác theo lối phát đốt rồi chọc lỗ tra hạt. Cách phân bố các loại cây trồng trên rẫy khá độc đáo. Vòng ngoài cùng của rẫy thì trồng một số loại cây dây leo như bầu, bí, mướp, đậu ván... vòng trong trồng sắn. Toàn bộ diện tích còn lại phía trong là trồng lúa có xen canh vừng. Hiện nay, ngoài lúa rẫy, một số nơi đã làm ruộng nước có trâu cày. Việc săn bắn, hái lượm thường tập trung vào thời gian nông nhàn (khoảng tháng 6, 7 âm lịch). Nghề làm vườn, chăn nuôi trong gia đình và thủ công nghiệp chưa phát triển. Chỉ có nghề đan lát bằng tre, mây nứa là phổ biến. Trước đây một số người Chơ Ro đã là phu đồn điền nhưng chỉ với tư cách là những thợ rừng, họ vẫn có rẫy để canh tác.

## Người Chơ Ro có danh tiếng

## Chú thích

## Liên kết ngoài
Người Cơ Tu

**Người Cơ Tu** (còn gọi là **người Ka Tu**, **Gao**, **Hạ**, **Phương**, **Ca-tang**) là một dân tộc sống ở Miền Trung (Việt Nam) và Hạ Lào. Dân số người Cơ Tu có khoảng trên 103 nghìn người. Tại Việt Nam người Cơ Tu là một trong số 54 dân tộc tại Việt Nam.

Người Cơ Tu nói tiếng Cơ Tu, một ngôn ngữ thuộc ngữ tộc Môn-Khmer trong ngữ hệ Nam Á, được Joshua Project phân loại thành *Cơ Tu Đông* (Eastern Katu) và *Cơ Tu Tây* (Western Katu), bao gồm các ngôn ngữ khác như Katang, Pa Kô, Tà Ôi Thượng... Có các nhánh như Cơ Tu Thượng (Katu Dh'riu) tại Lào, Cơ Tu Trung (Katu Nal), Cơ Tu Hạ (Katu Phuong) nói Tiếng Phuong và nhánh Ca Tang tại Nam Giang. Tại Lào theo Joshua Project năm 2019 có 29,000 người.

## Dân số và địa bàn cư trú

### Tại Việt Nam
Tại Việt Nam, theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Cơ Tu ở Việt Nam có dân số 74.173 người, cư trú chủ yếu tại các huyện Đông Giang, Tây Giang, huyện Nam Giang tỉnh Quảng Nam (55.091 người, chiếm 74,2% tổng số người Cơ Tu tại Việt Nam). Có 16.719 người Cơ Tu tại Thành phố Huế, chiếm 23,8% tổng số người Cơ Tu tại Việt Nam, chủ yếu ở các huyện Phú Lộc và A Lưới. Tại TP Đà Nẵng có khoảng 1,250 người, sinh sống ở ba thôn: Tà Lang, Giàn Bí thuộc xã Hòa Bắc và thôn Phú Túc, xã Hòa Phú, huyện Hòa Vang. Ngày nay, nhiều người trẻ Cơ tu đã tìm các cơ hội học tập và việc làm ở các thành phố lớn. Một số người Cơ tu đã ra nước ngoài học tập và tốt nghiệp với bằng tiến sĩ, tiêu biểu là TS. Alăng Thớ, người Cơ tu đầu tiên tốt nghiệp tiến sĩ từ Học viện Công nghệ Hoàng gia Melbourne, Úc Châu.

### Tại Lào
Tại Lào, theo Ethnologue thì năm 1998 dân tộc này có 14.700 người, cư trú chủ yếu tại thượng nguồn sông Xê Kông, trong các tỉnh Xekong, Saravan, Champasak.

## Xem thêm

* Nhà gươl

## Tham khảo
Người Kháng

**Người Kháng** là dân tộc cư trú tại bắc Việt Nam và Lào. Họ là một dân tộc trong số 54 dân tộc tại Việt Nam.

Người Kháng nói *[[tiếng Kháng]]*, là ngôn ngữ thuộc ngữ tộc Môn-Khmer. Tuy nhiên vị trí của nó trong nhánh Môn-Khmer chưa được xác định rõ ràng, Tiếng Kháng được cho là thuộc ngữ chi Khơ Mú hoặc ngữ chi Palaung

## Dân số và địa bàn cư trú
### Tại Việt Nam
Tại Việt Nam, người Kháng cư trú tại Sơn La và Lai Châu. Người Kháng tự gọi là Mơ Kháng, với các nhóm: Kháng Dẩng, Kháng Dón, Kháng Súa. Một số tự gọi là Háng (Ma Háng, Bủ Háng). Trước đây còn được gọi với những tên như Xá Khao (Ksakhao), Xá Xúa (Ksasua), Xá Đón (Ksadon), Xá Dâng (Ksadaeng), Xá Hộc (Ksahoc), Xá Ái (Ksaai), Xá Bung (Ksabung), Quảng Lâm, Brển, Ksakautenh. Năm 1979, thống nhất sử dụng tên gọi Kháng.

Dân số theo điều tra dân số năm 1999 là 10.272 người. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Kháng ở Việt Nam có dân số 13.840 người, cư trú tại 25 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Người Kháng cư trú tập trung tại các tỉnh: 
Sơn La (8.582 người, chiếm 62,0% tổng số người Kháng tại Việt Nam), 
Điện Biên (4.220 người, chiếm 30,5% tổng số người Kháng tại Việt Nam), 
Lai Châu (960 người).

### Tại Lào
Tại Lào, người Kháng được biến đến tên như Bit, Khabit, Psing. Tại Trung Quốc, người Bố Hưng (布兴), Bố Mang (布芒) tại Kim Bình, Hồng Hà cũng có liên hệ mật thiết với dân tộc Mảng.

## Kinh tế
Người Kháng làm rẫy theo lối chọc lỗ tra hạt, trồng nhiều lúa nếp làm lương thực chính, nay nhiều nơi chuyển sang cày bừa đất, gieo hạt, có ruộng bậc thang nhưng không nhiều. Họ chăn nuôi gà, lợn, trâu là phổ biến. Đồ đan: ghế, rổ, rá, nia, hòm, gùi... và thuyền độc mộc kiểu đuôi én được người Thái ưa dùng. Người Kháng thường dùng loại gùi một quai, đeo qua trán. Họ trồng bông rồi đem bông đổi lấy vải và đồ mặc của người Thái.

## Văn hóa
Theo phong tục Kháng, người chết được chôn cất chu đáo, trên mộ có nhà mồ, có các đồ vật dành cho người chết: hòm đựng quần áo, giỏ cơm, ống hút rượu, bát, đũa... phía đầu mộ chôn một cột cao 4-5 mét, trên đỉnh có con chim gỗ và treo chiếc áo của vợ hay chồng người chết.

Người Kháng có quan niệm mỗi người có 5 hồn, hồn chính trên đầu và 4 hồn kia ở tứ chi. Khi chết mỗi người biến thành "ma ngắt" ngụ ở 5 nơi. Hồn chủ thành ma ở nhà, chỗ thờ tổ tiên là "ma ngắt nhá", hồn tay phải trên thiên đàng là "ma ngắt kỷ", hồn tay trái ở gốc cây làm quan tài là "ma ngắt hóm", hồn chân phải ở nhà mồ là "ma ngặt mơn", hồn chân trái lên trời thành ma trời là "ma ngặt xừ ù".

## Nhà cửa
Người Kháng ở nhà sàn. Nhà thường có 3 gian 2 chái, mái kiểu mu rùa và hai cửa ra vào ở hai đầu nhà, 2 cửa sổ ở hai vách bên. Trước kia, mái ở hai đầu hồi thường được làm thẳng, hiện nay nhiều nơi đã làm mới hình mái rua như nhà Thái Đen. Mỗi nhà có hai bếp lửa (một bếp để nấu ăn hàng ngày, còn một bếp để sưởi và để nấu đồ cúng khi bố mẹ chết).

## Trang phục
Cá tính tộc người mờ nhạt giống phong cách trang phục Thái đen. Phụ nữ nhuộm răng đen, ăn trầu.

## Người Kháng có danh tiếng

## Xem thêm
*Lễ cưới (người Kháng)
*Lễ hội Xen Pang Ả

## Tham khảo
Người Mạ

:*Xin xem các cách dùng khác tại [[Mạ (định hướng)]]*.

**Người Mạ** () là một dân tộc trong số 54 dân tộc tại Việt Nam, cư trú chủ yếu tại Tây Nguyên.

Người Mạ nói tiếng Mạ thuộc tiểu nhóm Bahnar của ngữ hệ Nam Á.

## Dân số và địa bàn cư trú
Theo điều tra dân số năm 1999, người Mạ có khoảng 33.338 người, cư trú chủ yếu ở các tỉnh Lâm Đồng, Đắk Lắk, Đồng Nai (Việt Nam).

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Mạ ở Việt Nam có dân số 41.405 người, cư trú tại 34 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Người Mạ cư trú tập trung tại các tỉnh: 
Lâm Đồng (31.869 người, chiếm 77,0% tổng số người Mạ tại Việt Nam), 
Đắk Nông (6.456 người), 
Đồng Nai (2.436 người), 
Bình Phước (432 người), 
Thành phố Hồ Chí Minh (72 người).

## Tổ chức cộng đồng
Bộ tộc Mạ đã xác lập được chế độ phụ hệ vững chắc trong hôn nhân gia đình. Đây là điều khác nhau giữa người Mạ với người Kơho, Chil, Lạt và Mnông. Lãnh thổ người Mạ đã từng ổn định trong lịch sử, khiến cho một số tài liệu xưa gọi nó là tiểu vương quốc Mạ hoặc xứ Mạ.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
Người Ơ Đu

**Người Ơ Đu** (), còn có tên gọi khác là **người Tày Hạt**, là một dân tộc ít người có vùng cư trú là huyện Tương Dương phía tây tỉnh Nghệ An, và Trung Lào.

Tại Việt Nam, người Ơ Đu được công nhận là một trong 54 dân tộc chính thức của quốc gia này.

Tiếng mẹ đẻ của người Ơ Đu là tiếng Ơ Đu, một ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Nam Á, song họ có thể dùng tiếng Khơ Mú và Thái để giao tiếp hàng ngày.
## Lịch sử
Những chứng cứ xác đáng và tin cậy nhất đã chỉ ra rằng, dân tộc Ơ Đu ngày nay, chính là một trong những tộc người góp phần cấu thành Tiểu quốc Bồn Man. Đến thế kỷ XV, dưới thời Lê Thánh Tông, Bồn Man diệt vong và sáp nhập vào Đại Việt. Người Ơ Đu vẫn thường nhắc về vùng đất tổ thuộc lưu vực của các con sông Nậm Nơn, Nậm Mộ và lan tỏa đến tận đất Lào cùng những thành quách nơi Hữu Khuông, Pú Pâu xưa. Có nghiên cứu chỉ ra rằng, trước đây, người Ơ Đu giỏi nghề phát nương làm rẫy, lại biết đãi cát tìm vàng, đánh cá và buôn bán, nên cuộc sống khá sung túc, trình độ xã hội khá cao.
## Dân số và địa bàn cư trú
Tại Việt Nam, họ cư trú tại một bản là Văng Môn, xã Nga My, huyện Tương Dương, tỉnh Nghệ An với 103 hộ và 428 người (2019). Khu vự cư trú trước đây của họ ở hai bản Kim Hòa và Xốp Pột thuộc xã Kim Đa cũ nhưng đã dời đi để xây dựng thủy điện Bản Vẽ.

Theo thống kê dân số vào tháng 4 năm 1999, dân số Ơ Đu ở Việt Nam là 301 người. Theo ước tỉnh của Ủy ban dân tộc Việt Nam thì dân số năm 2003 tăng lên thành khoảng 370 người. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Ơ Đu ở Việt Nam có dân số 376 người, có mặt tại 11 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Người Ơ Đu cư trú tập trung tại các tỉnh:

* Nghệ An (340 người, chiếm 90,4% tổng số người Ơ Đu tại Việt Nam)
* Thành phố Hồ Chí Minh (12 người)
* Hà Nội (7 người)
* Lâm Đồng (4 người)
* Đồng Nai (4 người)

Tại Lào, theo ước tính của Ethnologue, có khoảng 194 người Ơ Đu sống tại tỉnh Xiêng Khoảng. 

## Ghi chú

## Liên kết ngoài
*Người Ơ Đu  trên trang mạng của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
*Người Ơ Đu  trên trang mạng của Ủy ban Dân tộc Việt Nam
Người Tà Ôi

**Người Tà Ôi**, gồm có 3 nhóm địa phương còn gọi là *kan tua, [[Người Pa Kô|Pa Cô]], Ba Hi hay Pa Hi*, là một dân tộc cư trú ở miền trung Việt Nam và nam Lào. Tại Việt Nam người Tà Ôi là một dân tộc trong số 54 dân tộc tại Việt Nam. Theo Điều tra dân số Việt Nam năm 2019 có 52.356 người, thuộc nhóm Tà Ôi Thượng (Upper Ta Oi) theo Joshua Project. Tại Lào theo Joshua Project năm 2019 có 48 ngàn người Tà Ôi Thượng (Upper Ta Oi), 22 ngàn người Tà Ôi Hạ (Lower Ta Oi). Người Tà Ôi nói *[[tiếng Tà Ôi]]*, một ngôn ngữ thuộc ngữ chi Ka Tu trong ngữ tộc Môn-Khmer, ngữ hệ Nam Á.

## Dân số và phân bố

### Tại Việt Nam
Tại Việt Nam, theo số liệu điều tra dân số năm 1999 thì người Tà Ôi có số dân khoảng 34.960 người sinh sống tập trung ở khu vực miền núi phía Tây miền trung Việt nam, trong địa phận các huyện A Lưới thuộc thành phố Huế và hai huyện Hướng Hóa và Đakrông thuộc tỉnh Quảng Trị. Theo ước tính của Ủy ban dân tộc Việt Nam thì dân số năm 2003 khoảng 38.946 người.

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Tà Ôi ở Việt Nam có dân số 52.356 người, có mặt tại 39 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Người Tà Ôi cư trú tập trung tại các tỉnh: 
Thừa Thiên-Huế (34.967 người, chiếm 67,35% tổng số người Tà Ôi tại Việt Nam), 
Quảng Trị (16.446 người, chiếm 31,81% tổng số người Tà Ôi tại Việt Nam), Quảng Nam (237 người)...

### Tại Lào
Tại Lào, theo ước tính của Ethnologue thì có khoảng 30.876 người Tà Ôi (Ethnologue ghi là theo điều tra dân số năm 1995 của Lào) sinh sống tại các mường (huyện) Sa Mouay, Ta Oy,... tỉnh Saravan, và mường Nong tỉnh Savannakhet.

## Những người Tà Ôi có danh tiếng

## Xem thêm
* Người Pa Kô

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*
Người Xinh Mun

**Người Xinh Mun**, còn gọi **người Puộc**, **người Pụa** là một dân tộc ít người, sinh sống ở bắc Việt Nam và Lào.

Tại Việt Nam người Xinh Mun được công nhận trong số 54 dân tộc tại Việt Nam.

## Ngôn ngữ
Tiếng nói của người Xinh Mun là tiếng Puộc (tiếng Xinh Mun, Ksingmul), thuộc ngữ chi Khơ Mú trong ngữ tộc Môn-Khmer, ngữ hệ Nam Á.

## Dân số và địa bàn cư trú
### Tại Việt Nam
Tại Việt Nam, họ được công nhận là một dân tộc trong số 54 dân tộc tại Việt Nam. Dân số của dân tộc này có khoảng 18.018 người (điều tra dân số 1999).

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Xinh Mun ở Việt Nam có dân số 23.278 người, có mặt tại 22 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Người Xinh Mun cư trú tập trung tại tỉnh 
Sơn La (21.288 người, chiếm 91,5% tổng số người Xinh Mun tại Việt Nam) cư trú chủ yếu ở các huyện biên giới giáp Lào là Yên Châu và Sông Mã., 
Điện Biên (1.926 người) chủ yếu tại xã Chiềng Sơ, huyện Điện Biên Đông, 
Đồng Nai (10 người), 
Nam Định (10 người), 
Hà Nội (10 người)...

### Tại Lào
Tại Lào, họ được gọi là **người Puộc**, với dân số khoảng 2.146 người (theo Ethnologue) vào năm 1985.

## Đặc điểm kinh tế
Người Xinh Mun sống chủ yếu bằng nghề làm nương rẫy, trồng lúa nếp và ngô là chính. Có loại nương chọc lỗ tra hạt giống, có nương dùng cuốc và có nương dùng cày để canh tác. Một số nơi có ruộng nước. Trước kia người Xinh Mun nuôi trâu, dê, lợn... thả rông, nay nhiều bản đã làm chuồng xa nhà cho súc vật. Hái lượm và săn bắn góp phần quan trọng cho đời sống của họ. Nghề đan lát khá phát triển, đồ đan đẹp và bền, họ thường đổi đồ đan cho người Thái, người Lào để lấy một phần đồ mặc và đồ sắt. Người Xinh Mun có tập quán ăn trầu, nhuộm răng đen, uống rượu cần, thích gia vị cay.

## Tổ chức cộng đồng
Trước kia người Xinh Mun sống du canh, du cư, nay họ đã sống ổn định và lập những làng đông đúc. Người Xinh Mun đa số mang họ Lò, họ Vi. Mỗi họ đều có kiêng cữ riêng. Các con theo họ cha. Trong nhà, khi người cha chết, thì con trai cả giữ vai trò quan trọng.

## Hôn nhân gia đình
Trong hôn nhân, nhà trai phải đưa tiền cho nhà gái. Sau lễ dạm, lễ hỏi mới đến lễ đi rể, thường sau vài ba năm lúc cô dâu chú rể đã có vài ba con, nhà trai mới tổ chức đón dâu về. Kể từ lễ đi ở rể, đôi vợ chồng phải đổi tên riêng của mình, lấy chung một tên khác do cậu, bố mẹ vợ hay thầy cúng đặt cho.Phụ nữ Xinh Mun thường đẻ tại nhà. Khi con gần đầy tháng, cha mẹ nhờ thầy cúng đặt tên.

## Tục lệ ma chay
Khi có người chết, người nhà bắn súng báo tin cho dân làng biết. Người Xinh Mun không có tục cải táng, tảo mộ...

## Nhà cửa
Người Xinh Mun ở nhà sàn, mái hình mai rùa, có hai thang lên xuống ở hai đầu hồi.

## Trang phục
Không có cá tính dân tộc mà chịu ảnh hưởng trang phục Thái Đen (giống người Kháng).

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*Người Xinh Mun  trên trang mạng của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
*Người Xinh Mun  trên trang mạng của Ủy ban Dân tộc Việt Nam
Người La Ha

**Người La Ha**, còn được gọi với một số tên khác nhau như La Ha, Klá, Phlạo, Xá Cha, Xá Bung, Xá Khao, Xá Táu Nhạ, Xá Poọng, Xá Uống, Bủ Hà, Pụa  là một dân tộc cư trú ở miền bắc Việt Nam. Người La Ha được chính thức công nhận là một dân tộc trong số 54 dân tộc tại Việt Nam.

## Ngôn ngữ
Tiếng La Ha thuộc nhóm ngôn ngữ Kra của ngữ hệ Kra-Dai.

## Dân số và địa bàn cư trú
Theo kết quả điều tra dân số năm 1999, tổng số người La Ha tại Việt Nam khoảng 5.686 người.

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người La Ha ở Việt Nam có dân số 8.177 người, cư trú tại 20 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Tuyệt đại đa số người La Ha cư trú tập trung tại tỉnh Sơn La (8.107 người, chiếm 99,14% tổng số người La Ha tại Việt Nam), cư trú đông nhất ở huyện Bắc Yên và Mường La, Thuận Châu. Ngoài ra người La Ha còn sinh sống tại 
Hà Nội (thống kê được 13 người), 
Đắk Nông (12 người).

## Kinh tế
Người La Ha sống chủ yếu bằng nghề làm rẫy theo lối du canh, do đó việc hái lượm đóng vai trò quan trọng hơn so với săn bắn và đánh cá. Ngày nay nhiều bản đã làm ruộng lúa nước. Người La Ha biết đắp bờ chống xói mòn nương; có nơi đã biết dùng phân bón. Người La Ha thường nuôi heo, gà. Họ cũng nuôi trâu, bò để cày kéo.

Làng của người La Ha thường có khoảng 10 nhà. Người La Ha ở nhà sàn, có hai cửa ra vào với thang lên xuống tại hai đầu nhà, một cửa vào chỗ để tiếp khách và một cửa vào chỗ dành cho sinh hoạt trong gia đình.

## Tham khảo

*