Chi Lan kiếm

**Chi Lan kiếm** (danh pháp khoa học: ***Cymbidium***), còn gọi là **Đoản kiếm**, **Thanh ngọc**, thuộc loại Địa Lan hay Thổ Lan, là một chi thực vật gồm 52 loài thuộc họ Lan. Chi này được Olof Swartz mô tả lần đầu vào năm 1799. Tên chi có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp *kumbos* nghĩa là 'lỗ thủng', dựa theo hình dáng môi hoa. Tên viết tắt của chi này là **Cym**.. *Cymbidium* cũng là tên của một liên minh hoa lan gồm các chi Ansellia, Cymbidium, Grammatophyllum thuộc Phân họ Lan biểu sinh bậc cao.

## Phân bố
Chi Lan kiếm phân bố ở châu Á nhiệt đới và cận nhiệt (bắc Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Malaysia, Philippines, đảo Borneo) và Australia. 

## Các loài
* *Cymbidium aestivum* Z.J.Liu & S.C.Chen (Vân Nam, Hoa Trung và Hoa Nam)
* *Cymbidium aliciae* (Philippines)
* *[[Lan kiếm|Cymbidium aloifolium]]*: Lan kiếm lô hội *Aloe-Leafed Cymbidium* (từ Himalaya đến tây Malaysia)
* *Cymbidium atropurpureum* (Nam Thái Lan, tây và trung Malaysia)
* *[[Lan đoản kiếm hai màu|Cymbidium bicolor]]*: Lan đoản kiếm hai màu (Hoa Nam và châu Á nhiệt đới)
** *Cymbidium bicolor* subsp. *bicolor* (nam Ấn Độ, Sri Lanka) Pseudobulb epiphyte
** *Cymbidium bicolor* subsp. *obtusum* (từ Himalaya đến Hoa Nam và Đông Dương). Pseudobulb epiphyte
** *Cymbidium bicolor* subsp. *pubescens* (tây và trung Malaysia)
* *Cymbidium borneense* (bắc và tây bắc đảo Borneo)
* *[[Cymbidium canaliculatum]]*: (đông và bắc Australia)
* *Cymbidium chawalongense* (mới phát hiện ở Tây Tạng)
* *[[Cymbidium chloranthum]]*: (tây Malaysia)
* *Cymbidium cochleare* (đông Himalaya đến Đài Loan)
* *Cymbidium concinnum* Z.J.Liu & S.C.Chen (Vân Nam, Trung Quốc)
* *Cymbidium cyperifolium* (từ Himalaya đến Hoa Nam và Philippines)
** *Cymbidium cyperifolium* subsp. *cyperifolium* (từ Himalaya đến Hoa Nam).. Pseudobulb epiphyte
** *Cymbidium cyperifolium* subsp. *indochinense* (Đông Dương, Philippines). Pseudobulb epiphyte
* *[[Lan bích ngọc|Cymbidium dayanum]]*: Lan bích ngọc (từ Himalaya đến nam Nhật Bản và Malaysia)
* *[[Cymbidium defoliatum]]* (Trung Quốc)
* *[[Cymbidium devonianum]]*: Lan kiếm gấm ngũ hổ (Nepal đến bắc Thái Lan)
* *[[Lan đoản kiếm ngà|Cymbidium eburneum]]*: Lan đoản kiếm ngà (Himalaya đến Hải Nam)
* *Cymbidium elongatum* (tây bắc Borneo)
* *Cymbidium elegans* (tây nam Trung Quốc)
* *[[Thanh ngọc|Cymbidium ensifolium]]*: Thanh ngọc (Đông Á nhiệt đới)
** *Cymbidium ensifolium* subsp. *ensifolium*: (Đông Dương đến Đông Á). Pseudobulb, epiphyte
** *Cymbidium ensifolium* subsp. *haematodes* (nam Ấn Độ đến New Guinea). Pseudobulb epiphyte
* *[[Cymbidium erythraeum]]*: (Himalaya đến trung nam Trung Quốc)
* *[[Bạc lan|Cymbidium erythrostylum]]*: Bạc lan (Việt Nam)
* *Cymbidium faberi*: (Uttaranchal đến Đài Loan)
** *Cymbidium faberi* var. *faberi* (trung nam Trung Quốc, Đài Loan). Pseudobulb epiphyte
** *Cymbidium faberi* var. *szechuanicum* (Uttaranchal đến SC. Trung Quốc). Pseudobulb epiphyte
* *Cymbidium finlaysonianum*: (Đông Dương đến Malaysia)
* *Cymbidium flavum* (Trung Quốc)
* *[[Lan đoản kiếm nhiều hoa|Cymbidium floribundum]]*: Lan đoản kiếm nhiều hoa (nam Trung Quốc, Đài Loan).
* *[[Cymbidium goeringii]]*: (Himalaya đến Đông Á).
** *Cymbidium goeringii* subsp. *goeringii*: (Himalaya đến Đông Á). Pseudobulb epiphyte
*** *Cymbidium goeringii* subsp. *goeringii* var. *goeringii*: (Đông Á) Pseudobulb epiphyte
*** *Cymbidium goeringii* subsp. *goeringii* var. *formosanum*: (Đài Loan) Pseudobulb epiphyte
*** *Cymbidium goeringii* subsp. *goeringii* var. *forrestii*: (tây nam Trung Quốc) Pseudobulb epiphyte
** *Cymbidium goeringii* subsp. *gracillimum*: (Nhật Bản đến nam Trung Quốc). Pseudobulb epiphyte
** *Cymbidium goeringii* subsp. *longibracteatum* (trung nam Trung Quốc). Pseudobulb epiphyte
*** *Cymbidium goeringii* subsp. *longibracteatum* var. *longibracteatum* (trung nam Trung Quốc). Pseudobulb epiphyte
*** *Cymbidium goeringii* subsp. *longibracteatum* var. *tsukengensis* (trung nam Trung Quốc). Pseudobulb epiphyte
** *Cymbidium goeringii* subsp. *tortisepalum*: (trung nam Trung Quốc đến Đài Loan) Pseudobulb epiphyte
*** *Cymbidium goeringii* subsp. *tortisepalum* var. *tortisepalum* (Đài Loan). Pseudobulb epiphyte
*** *Cymbidium goeringii* subsp. *tortisepalum* var. *lianpan* (trung nam Trung Quốc). Pseudobulb epiphyte
* *Cymbidium gongshanense* (nam Trung Quốc)
* *Cymbidium hartinahianum* J.B.Comber & Nasution 1977 (bắc Sumatra)
* *[[Lan đoản kiếm hooker|Cymbidium hookerianum]]* Lan đoản kiếm hooker hay lan kiếm hồng (đông Nepal đến nam Trung Quốc).
* *[[Cymbidium insigne]]*: Lan kiếm hồng lan (bắc Thái Lan đến Hải Nam)
* *[[Hoàng lan (Cymbidium iridioides)|Cymbidium iridioides]]*: Hoàng lan (Cymbidium iridioides) (Himalaya đến trung nam Trung Quốc)
* *[[Cymbidium kanran]]*: (nam Trung Quốc đến nam Japan)
* *[[Cymbidium lancifolium]]*: Lan kiếm lá giáo (châu Á nhiệt đới và cận nhiệt đới)
** *Cymbidium lancifolium* var. *lancifolium*: (châu Á nhiệt đới và cận nhiệt đới) Pseudobulb epiphyte
** *Cymbidium lancifolium* var. *papuanum* (New Guinea). Pseudobulb epiphyte
* *Cymbidium longifolium* (Himalaya đến trung nam Trung Quốc)
* *Cymbidium lowianum*: (Trung Quốc đến bắc Đông Dương)
** *Cymbidium lowianum* var. *kalawense* (Myanmar). Pseudobulb epiphyte
** *Cymbidium lowianum* var. *lowianum* (Trung Quốc đến bắc Đông Dương). Pseudobulb epiphyte
* *Cymbidium macrorhizon* (bắc Pakistan đến Đông Á).
* *[[Cymbidium madidum]]*: (Queensland đến bắc New South Wales)
* *Cymbidium maguanense* F.Y. Liu: (Vân Nam, tây nam Trung Quốc)
* *[[Cymbidium mastersii]]*: (đông Himalaya đến Trung Quốc)
* *Cymbidium micranthum* Z.J.Liu & S.C.Chen (2004) (Vân Nam, trung nam Trung Quốc, châu Á)
* *Cymbidium multiradicatum* Z.J.Liu & S.C.Chen (Vân Nam)
* *Cymbidium munronianum* (Đông Himalaya đến Assam)
* *Cymbidium nanulum* (Trung Quốc (Tứ Xuyên, Quý Châu, Hải Nam))
* *Cymbidium omeiense* Y.S.Wu & S.C. (Trung Quốc, Tứ Xuyên)
* *[[Cymbidium parishii]]* (nam Myanmar)
* *Cymbidium qiubeiense* (Trung Quốc)
* *Cymbidium rectum* (Malaysia, bắc Borneo)
* *Cymbidium roseum* (tây Malaysia)
* *Cymbidium sanderae*: (Việt Nam)
* *Cymbidium schroederi* (trung Việt Nam)
* *Cymbidium sigmoideum* (tây Malaysia)
* *Cymbidium sinense*: (Assam đến Nansei-shoto)
* *[[Cymbidium suave]]*: (đông Australia)
* *Cymbidium suavissimum* (bắc Myanmar)
* *[[Cymbidium tamphianum]] (nam Việt Nam)*
* *Cymbidium teretipetiolatum* (Trung Quốc)
* *[[Cymbidium tigrinum]]*: (Assam đến Trung Quốc).
* *[[Cymbidium tracyanum]]*: (đông nam Tây Tạng đến Trung Quốc và Đông Dương)
* *Cymbidium wenshanense* (Trung Quốc đến Việt Nam)
* *Cymbidium whiteae* (Sikkim)
* *Cymbidium wilsonii* (Trung Quốc)

## Các loài lai tự nhiên
* *Cymbidium* × *ballianum* (= *C. eburneum* × *C. mastersii*) (Myanmar)
* *Cymbidium* × *baoshanense* (= *C. lowianum* × *C. tigrinum*) (trung nam Vân Nam)
* *Cymbidium* × *chiu-lih*(?) (= *C. lancifolium* × *C. ensifolium*) (Trung Quốc)
* *Cymbidium* × *nishiuchianum* (= *C. goeringii* × *C. kanran*) (Đài Loan)
* *Cymbidium* × *nishiuchianum* (= *C. goeringii* subsp. *goeringii* var. *formosanum* × *C. kanran*) (Đài Loan)
* *Cymbidium* × *florinda* (= *C. erythrostylum* × C. *iridioides*. *Cyperorchis* × *florinda*) (Việt Nam)
* *Cymbidium* × *gammieanum* (= *C. elegans* × *C. erythraeum*. *Cyperorchis* × *gammieana*) (Nepal đến Sikkim)
* *Cymbidium* × *glebelandensis* (= *C. insigne* × *C. schroederi*) (Việt Nam)
* *Cymbidium* × *jy-shiang*(?) (= *C. lancifolium* × *C. sinense*) (Trung Quốc)
* *Cymbidium* × *rosefieldense* (= *C. hookerianum* × C. tracyanum*. *Cyperorchis* × *rosefieldensis*) (Việt Nam)
* *Cymbidium* × *woodlandense* (= *C. mastersii* × *C. tracyanum*. *Cyperorchis* × *woodlandensis*) (Myanmar)

== Lan kiếm châu Á ==
Chủ yếu gồm 5 loài lan kiếm phân bố khắp Đông Á, gồm [[Trung Quốc]], [[Triều Tiên]], [[Nhật Bản]], [[Ấn Độ]], [[Thái Lan]] và [[Việt Nam]]. :
* *Cymbidium sinense*
* *Cymbidium ensifolium*
* *Cymbidium kanran*
* *Cymbidium goeringii* 
* *Cymbidium faberi''

## Bệnh dịch
Lan kiếm dễ bị bệnh khảm do virus khảm thuốc lá và potexvirus khảm lan kiếm.

## Chú thích

## Liên kết ngoài

* Cymbidium Orchids 
* Cymbidium Breeding Breeding in Cymbidium
* Orchid Forum 
* A series of Cymbidium drawings 
* Cymbidium mosaic potexvirus 
* Cymbidium Society of America 
* Open Content Orchid Directory
* Cymbidium faberi's Maximum Card from China, 1988
* Cymbidium goeringii's Maximum Card from China, 1988
* Cymbidium ensifolium's Maximum Card from China, 1988
* Cymbidium sinense's Maximum Card from China, 1988
* Multikey System for Identification of Cymbidium species