Họ Gà nước

**Họ Gà nước** (danh pháp hai phần: ***Rallidae***) là một họ chim phân bố toàn cầu thuộc bộ Sếu. Họ Gà nước gồm có 39 chi còn sinh tồn với khoảng 150 loài đã biết. Họ này thể hiện sự đa dạng đáng kể. Nhiều loài có môi trường sống liên quan tới các vùng đất ngập nước, mặc dù các loài trong họ này được tìm thấy trong mọi môi trường sống trên mặt đất, ngoại trừ các sa mạc khô, vùng cực và các khu vực núi cao phía trên đường tuyết. Các thành viên của họ Rallidae được tìm thấy trên tất cả các châu lục, trừ Nam Cực. Có rất nhiều loài sinh sống trên hải đảo. Môi trường sống phổ biến nhất là vùng đầm lầy hay rừng rậm. Gà nước đặc biệt thích cây cối rậm rạp.

## Hệ thống và tiến hóa
### Các chi còn sinh tồn

* Rallidae *incertae sedis*
** *[[Rougetius rougetii|Rougetius]]* - 1 loài gà nước Rouget.
* Rallinae - gà nước mỏ dài và đồng minh.
** *[[Anurolimnas castaneiceps|Anurolimnas]]* - 1 loài.
** *[[Rallus]]* - 12 loài gà nước điển hình.
** *[[Biensis madagascariensis|Biensis]]* - 1 loài gà nước Madagascar.
** † *[[Aphanapteryx bonasia|Aphanapteryx]]* - 1 loài gà nước đỏ, tuyệt chủng.
** † *[[Erythromachus leguati|Erythromachus]]* - 1 loài gà nước Rodrigues, tuyệt chủng.
** *[[Dryolimnas]]* - 1 loài gà nước họng trắng (*Dryolimnas cuvieri*), 1 loài tuyệt chủng (*Dryolimnas augusti*).
** *[[Crex]]* (bao gồm cả *Crecopsis*) - 2 loài.
** *[[Lewinia]]* (bao gồm cả *Aramidopsis*) - 5 loài gà nước; đôi khi nằm trong *Rallus*.
** *[[Gymnocrex]]* - 3 loài.
** *[[Gallirallus]]* (bao gồm cả *Eulabeornis*, *Habroptila*, *Nesoclopeus*) - 13 loài gà nước Austro-Thái Bình Dương còn sống, 6 loài tuyệt chủng gần đây.
* Gallinulinae
** Pardirallini - gà nước đồng rừng và đồng minh.
*** *[[Pardirallus]]* - 3 loài.
*** *[[Mustelirallus]]* (gồm cả *Cyanolimnas*, *Neocrex*) - 4 loài.
*** *[[Amaurolimnas concolor|Amaurolimnas]]* - 1 loài.
*** *[[Aramides]]* - 8 loài gà nước đồng rừng còn sống.
** Gallinulini - sâm cầm, kịch và đồng minh
*** *[[Pareudiastes]]* - 1 loài sinh tồn (*Pareudiastes silvestris*), 1 loài tuyệt chủng (*Pareudiastes pacificus*)
*** *[[Tribonyx]]* - 2 loài. 
*** *[[Porphyriops melanops|Porphyriops]]* - 1 loài.
*** *[[Porzana]]* - 3 loài cuốc điển hình.
*** *[[Paragallinula angulata|Paragallinula]]* - 1 loài.
*** *[[Gallinula]]* (bao gồm *Edithornis*) - 4 loài chim kịch còn sinh tồn, 1 loài tuyệt chủng gần đây
*** *[[Fulica]]* - 11 loài sâm cầm còn sinh tồn, 1 loài tuyệt chủng gần đây.
* Porphyrioninae
** Porphyrionini - Xít và đồng minh
*** † *[[Aphanocrex podarces|Aphanocrex]]* - 1 loài tuyệt chủng.
*** *[[Porphyrio]]* (bao gồm *Notornis* và *Porphyrula*) - 10 loài chim xít (trích) còn sinh tồn, 2 loài tuyệt chủng gần đây. 
** Himantornithini - Gà đồng, cuốc và đồng minh
*** *[[Himantornis haematopus|Himantornis]]* - 1 loài gà nước Nkulengu
*** *[[Megacrex inepta|Megacrex]]* - 1 loài (New Guinea Flightless Rail)
*** *[[Aenigmatolimnas marginalis|Aenigmatolimnas]]* - 1 loài
*** *[[Poliolimnas cinereus|Poliolimnas]]* - 1 loài gà nước mày trắng.
*** *[[Gallicrex cinerea|Gallicrex]]* - 1 loài gà đồng (cúm núm).
*** *[[Amaurornis]]* - 5 loài cuốc.
** Zapornini - Cuốc Cựu thế giới.
*** *[[Rallina]]* - 4 loài gà nước rừng.
*** *[[Limnocorax flavirostra|Limnocorax]]* - 1 loài.
*** *[[Limnobaenus]]* - 2 loài cuốc.
*** *[[Zapornia]]* - 7 loài cuốc còn sinh tồn, 5 loài tuyệt chủng
** Laterallini - Cuốc Tân thế giới.
*** *[[Micropygia schomburgkii|Micropygia]]* - 1 loài.
*** *[[Rufirallus viridis|Rufirallus]]* - 1 loài cuốc chỏm đầu nâu đỏ.
*** *[[Laterallus]]* - 6 loài.
*** *[[Coturnicops]]* - 2 loài.
*** *[[Hapalocrex flaviventer|Hapalocrex]]* - 1 loài cuốc ngực vàng.
*** *[[Limnocrex]]* - 2 loài.
*** † *[[Mundia elpenor|Mundia]]* - 1 loài tuyệt chủng (cuốc đảo Ascension).
*** *[[Atlantisia rogersi|Atlantisia]]* - 1 loài (gà nước đảo Inaccessible).
*** *[[Creciscus]]* - 4 loài.

### Các chi tuyệt chủng gần đây

Ngoài ra, có nhiều loài gà nước tiền sử thuộc các chi còn tồn tại, chỉ được biết đến từ các hóa thạch hay tàn tích bán hóa thạch, như gà nước Ibiza (*Rallus eivissensis*). Chúng không được liệt kê ở đây; xem ghi chép chi và các bài trên hóa thạch và Chim tiền sử Kỷ Đệ Tứ muộn về các loài này.

* Chi *[[Nesotrochis]]* - gà nước hang (3 loài; tuyệt chủng thời tiền sử hoặc sau đó)
** Gà nước hang Antil, *Nesotrochis debooyi* (Puerto Rico và quần đảo Virgin, Tây Ấn) - có thể đã sống sót đến thời kỳ lịch sử
** Gà nước hang Haiti, *Nesotrochis steganinos* (Haiti, Tây Ấn) - tiền sử
** Gà nước hang Cuba, *Nesotrochis picapicensis* (Cuba, Tây Ấn) - tiền sử
* Chi *Diaphorapteryx* - Gà nước Hawkins (tuyệt chủng vào thế kỷ 19)
* Chi *[[Aphanapteryx]]* (2 loài; tuyệt chủng giữa thế kỷ 18)
* Chi *Cabalus* - gà nước Chatham (đôi khi đặt trong *Gallirallus*; tuyệt chủng khoảng năm 1900)
* Chi *Mundia* - cuốc đảo Ascension - trước đây nằm trong *Atlantisia*; (cuối thế kỷ 17)
* Chi *Aphanocrex* - Xít St Helena (trước đây nằm trong *Atlantisia*; tuyệt chủng vào thế kỷ 16)

Gà nước Fernando de Noronha không được mô tả, chi và loài không xác định, có lẽ đã sống sót đến thời lịch sử.

### Tuyệt chủng tiền sử Kỷ Đệ Tứ muộn
* Chi *[[Capellirallus]]* - Snipe-rail
* Chi *[[Vitirallus]]* - Gà nước Viti Levu. Mẫu chuẩn định loài của *Vitirallus watlingi* nằm trong bộ sưu tập của Bảo tàng New Zealand Te Papa Tongarewa.
* Chi *[[Hovacrex]]* - Xít Hova.
và xem các miêu tả của các chi này.

### Hồ sơ hóa thạch
Các loài hóa thạch của gà nước tiền sử tuyệt chủng từ lâu được ghi chép phong phú từ các tằng hệ được nghiên cứu kỹ của châu Âu và Bắc Mỹ, cũng như các địa tầng được nghiên cứu kém toàn diện hơn ở nơi khác:

* Chi *[[Eocrex]]* (Wasatch Eocen sớm ở Steamboat Springs, Hoa Kỳ)
* Chi *[[Palaeorallus]]* (Wasatch Eocen sớm ở Wyoming, Hoa Kỳ)
* Chi *[[Parvirallus]]* (Eocen sớm - giữa ở Anh)
* Chi *[[Aletornis]]* (Bridger Eocen giữa ở quận Uinta, Hoa Kỳ) - bao gồm cả *Protogrus*
* Chi *[[Fulicaletornis]]* (Bridger Eocen sớm ở Henry's Fork, Hoa Kỳ)
* Chi *[[Latipons]]* (Eocen giữa ở Lee-on-Solent, Anh)
* Chi *[[Ibidopsis]]* (Hordwell Eocen muộn ở Hordwell, Vương quốc Anh)
* Chi *[[Quercyrallus]]* (Eocen muộn -? Oligocen muộn ở Pháp)
* Chi *[[Belgirallus]]* (Oligocen sớm ở Tây Trung Âu)
* Chi *[[Rallicrex]]* (Corbula Oligocen giưa/muộn ở Kolzsvár, Romania)
* Rallidae *gen. et sp. indet.* (Oligocen muộn ở Billy-Créchy, Pháp)
* Chi *[[Palaeoaramides]]* (Oligocen muộn/Miocen sớm - Miocen muộn ở Pháp)
* Chi *[[Rhenanorallus]]* (Oligocen muộn/Miocen sớm ở bồn địa Mainz, Đức)
* Chi *[[Paraortygometra]]* (Oligocen muộn/?Miocen sớm -? Miocen giữa ở Pháp) - bao gồm cả *Microrallus*
* Chi *[[Pararallus]]* (Oligocen muộn? - Miocen muộn ở Trung Âu) - có lẽ thuộc *Palaeoaramides*
* Rallidae *gen. et sp. indet.* (Bathans Miocen sớm/giữa ở Otago, New Zealand)
* Rallidae *gen. et sp. indet.* (Bathans Miocen sớm/giữa ở Otago, New Zealand)
* Chi *[[Miofulica]]* (Anversian Black Sand Miocen giữa ở Antwerp, Bỉ)
*Chi *[[Miorallus]]* (Miocen giữa ở Sansan, Pháp -? Miocen muộn ở Rudabánya, Hungary)
* Chi *[[Youngornis]]* (Shanwang Miocen giữa ở Lâm Cù, Trung Quốc)
* Rallidae *gen. et sp. indet.* (Sajóvölgyi Miocen giữa ở Mátraszõlõs, Hungary)
* Rallidae *gen. et sp. indet.* (Miocen giữa ở Grive-Saint-Alban, Pháp)
* Rallidae *gen. et sp. indet.* (Miocen muộn ở mỏ đá Lemoyne, Hoa Kỳ)
* Rallidae *gen. et sp. indet.* UMMP V55013-55014; UMMP V55012/V45750/V45746 (Rexroad Pliocen muộn ở Saw Rock Canyon, Hoa Kỳ)
* Rallidae *gen. et sp. indet.* UMMP V29080 (Rexroad Pliocen muộn ở Fox Canyon, Hoa Kỳ)
* Chi *[[Creccoides]]* (Blanco Pliocen muộn/Pleistocen sớm ở quận Crosby, Hoa Kỳ)
* Rallidae *gen. et sp. indet.* (Bermuda, Tây Đại Tây Dương)
* Rallidae *gen. et sp. indet.* (trước đây gọi là *[[sâm cầm Barbados|Fulica podagrica]]*) (Pleistocen muộn ở Barbados)
* Chi *[[Pleistorallus]]* (Pleistocen giữa ở New Zealand). Mẫu chuẩn định kiểu của *Pleistorallus flemingi* nằm trong bộ sưu tập của Bảo tàng New Zealand Te Papa Tongarewa.

### Đặt ở đây nhưng nghi ngờ
Các chi sau có thể không phải là thuộc họ Gà nước:
* Chi *[[Ludiortyx]]* (Eocen muộn) - bao gồm *"Tringa" hoffmanni*, *"Palaeortyx" blanchardi*, *"P." hoffmanni*.
* Chi *[[Telecrex]]* (Irdin Manha Eocen muộn ở Chimney Butte, Mông Cổ)
* Chi *[[Amitabha (chim)|Amitabha]]* (Bridger Eocen giữa ở Forbidden City, Hoa Kỳ) - phasianid?
* Chi *[[Palaeocrex]]* (Oligocen sớm ở mỏ đá Trigonias, Hoa Kỳ)
* Chi *[[Rupelrallus]]* (Oligocen sớm ở Đức)
* Neornithes *incerta sedis* (Oligocen muộn ở Riversleigh, Úc)
* Chi *[[Euryonotus]]* (Pleistocen ở Argentina)

### Phát sinh chủng loài
Phát sinh chủng loài họ Rallidae theo John Boyd.

## Chú thích

## Liên kết ngoài

* 
* 
* 15 loài gà nước trên trang SVRVN
* Worthy, T.H. (2004). The fossil rails (Aves: Rallidae) of Fiji with descriptions of a new genus and species.  Journal of the Royal Society of New Zealand 34 (3): 295-314. . Pdf