open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Người La Chí

Dân tộc **La Chí**, còn gọi là **Cù Tê**, **La Quả**, là một dân tộc thiểu số trong số 54 dân tộc tại Việt Nam.

## Nhóm ngôn ngữ
Tiếng La Chí thuộc hệ ngôn ngữ Tai-Kadai. Jerold Edmondson (2008) ghi nhận khoảng 2.500 người nói tiếng La Chí ở Vân Nam, Trung Quốc, nhưng không rõ xếp loại về dân tộc.

## Dân số và địa bàn cư trú
Cư trú chủ yếu ở các xã Bản Phùng, Bản Díu và Bản Máy của các huyện Xín Mần, Hoàng Su Phì (tỉnh Hà Giang), ngoài ra còn một số cư trú ở huyện Mường Khương và Bắc Hà (tỉnh Lào Cai).

Theo điều tra dân số 1999 thì người La Chí có tổng cộng khoảng 10.765 người.

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người La Chí ở Việt Nam có dân số 13.158 người, cư trú tại 38 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Người La Chí cư trú tập trung tại tỉnh 
Hà Giang (12.072 người, chiếm 91,7% tổng số người La Chí tại Việt Nam), ngoài ra còn có tại 
Lào Cai (619 người), Thành phố Hồ Chí Minh (152 người), 
Tuyên Quang (100 người).

## Đặc điểm kinh tế
Người La Chí làm ruộng bậc thang trồng lúa nước. Các gia đình thường nuôi trâu, ngựa, dê, lợn, gà, vịt, cá, nhưng theo nếp cũ thì không nuôi bò. Nghề dệt vải bông và nhuộm chàm của phụ nữ La Chí có truyền thống lâu đời.

## Tổ chức cộng đồng
Mỗi dòng họ người La Chí có riêng trống và chiêng dùng vào việc cúng bái, có ông trưởng họ là người biết cúng. Con cái đều lấy theo họ cha.

## Hôn nhân gia đình
Trong cưới xin, nhà trai phải nộp khoản "tiền công nuôi con gái".

## Văn hóa
Người La Chí có nhiều truyện cổ, kể về ông tổ tiên của dân tộc là Hoàng Vần Thùng, về Pủ Lô Tô sinh ra các giống các loài và dạy họ mọi phong tục tập quán, về sự xuất hiện các hiện tượng tự nhiên, v.v... Trai gái La Chí thường hát ni ca. Nhạc cụ có trống, chiêng, đàn tính 3 dây, đàn môi bằng lá cây... Dịp lễ hội thường tổ chức các trò chơi ném còn, đánh quay, đu quay, đu dây, leo trèo 
v.v... nơi bãi rộng cho đông người tham gia. Người La Chi ăn Tết Khu Cù Tê vào tháng 7 âm lịch khi việc cấy cày đã xong xuôi.

## Nhà cửa
Người La Chí đã sống định canh định cư thành từng bản. Mỗi gia đình có nhà sàn để ở và nhà đất liền kề để làm bếp. Nhà sàn gồm 3 gian, chỉ có một cầu thang lên xuống ở gần đầu hồi phía giáp nhà đất, bàn thờ tổ tiên đặt tại gian nhà sàn to nhất.

## Trang phục
Trang phục của người La Chí đơn giản, không cầu kỳ. Đàn ông mặc áo 5 thân dài tới ngang bắp chân (ngày nay áo ngắn hơn), quần lá tọa, đầu quấn khăn. Phụ nữ mặc áo dài tứ thân, có dây thắt lưng, yếm, đội khăn dài, mặc quần hay váy tùy người. Đồ trang sức của nam chỉ có vòng tay, còn nữ có thêm vòng tai. Phụ nữ La Chí thường quen đeo địu qua trán, dù địu làm bằng vải hay đan bằng giang cũng vậy. Nam giới lại đeo gùi qua hai vai.

## Những người La Chí có danh tiếng

## Tham khảo

## Xem thêm
* Danh sách ngôn ngữ
* Danh sách các nước theo ngôn ngữ nói

## Liên kết ngoài
Người Cống

**Người Cống** (tên gọi khác **Xắm Khống**, **Mông Nhé**, **Xá Xeng**) là dân tộc thiểu số cư trú ở vùng bắc Lào, tây bắc Việt Nam và bắc Thái Lan. Tên dân tộc theo tiếng Thái-Lào là **Phu Noi** (;). Tổng số dân cỡ 40.000 người.

Tại Việt Nam người Cống là một trong số 54 dân tộc được công nhận. Họ cư trú chủ yếu tại huyện Mường Tè và khu vực ven sông Đà tỉnh Lai Châu.

Tiếng Cống là ngôn ngữ thuộc nhóm ngôn ngữ Tạng-Miến trong ngữ hệ Hán-Tạng.

## Dân số và địa bàn cư trú
Dân số người Cống tại Việt Nam năm 2019 là 2.729 người, năm 1999 là 1.676 người.

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Cống ở Việt Nam có 2.029 người, cư trú tại 13 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Người Cống cư trú tập trung tại các tỉnh: 
Lai Châu (1.134 người, chiếm 55,9% tổng số người Cống tại Việt Nam), 
Điện Biên (871 người, chiếm 42,9% tổng số người Cống tại Việt Nam), còn lại 24 người sinh sống ở một số tỉnh, thành khác.

Ở Điện Biên, theo số liệu điều tra năm 2009, toàn tỉnh có 184 hộ với 923 nhân khẩu người Cống sinh sống tại các bản: Púng Bon, Huổi Moi thuộc xã Pa Thơm, huyện Điện Biên; Bản Lả Chà, xã Pa Tần, huyện Nậm Pồ; bản Nậm Kè, xã Nậm Kè, huyện Mường Nhé.

Ở Lai Châu, người Cống sinh sống chủ yếu tại xã Nậm Khao, huyện Mường Tè. Ở Lào, họ sống ở tỉnh Phôngsali (xung quanh thị trấn Phôngsali), tỉnh Luangnamtha và tỉnh Houaphanh. Một số cũng sống ở tỉnh Luang Phrabang và tỉnh Viêng Chăn, phần còn lại của những người phục vụ trong Lực lượng Vũ trang Hoàng gia Lào.

## Người Cống Việt Nam có danh tiếng

## Tham khảo
Người Chu Ru

**Người Chu Ru** là một dân tộc trong số 54 dân tộc tại Việt Nam. Người Chu Ru cư trú chủ yếu ở Lâm Đồng.

Người Chu Ru đa số nói tiếng Chu Ru, một ngôn ngữ thuộc nhóm ngôn ngữ Malay-Polynesia trong ngữ hệ Nam Đảo. Người Chu Ru thuộc nhóm chủng tộc ''Austronesia''.

## Dân số, địa bàn cư trú
Dân số người Chu Ru theo điều tra dân số ngày 1 tháng 4 năm 2019 có 23.242 người. Điều tra năm 1999 có 14.978 nhân khẩu  của Việt Nam, với tỷ lệ nam giới là 48,5% và nữ giới là 51,5%.

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Chu Ru ở Việt Nam có dân số 19.314 người, cư trú tại 27 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Người Chu Ru cư trú tập trung tại các tỉnh: 
Lâm Đồng (18.631 người, chiếm 96,5% tổng số người Chu Ru tại Việt Nam), 
Ninh Thuận (521 người), 
Thành phố Hồ Chí Minh (58 người)

Tại Lâm Đồng, người Chu Ru sống rải rác ở các xã Đà Loan, Ninh Loan, Tà Hine và Tà Năng huyện Đức Trọng. Tại các xã Phan Sơn và Phan Lâm huyện Bắc Bình thuộc tỉnh Bình Thuận cũng có vài trăm người Chu Ru sinh sống.

## Những người Chu Ru có danh tiếng

## Xem thêm
* Danh sách ngôn ngữ
* Danh sách các nước theo ngôn ngữ nói

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
Người Mảng

**Người Mảng** (tên gọi khác: **Mảng Ư**, **Xá lá vàng**) là một dân tộc thiểu số cư trú ở bắc Việt Nam và nam Trung Quốc (tỉnh Vân Nam).

Tại Việt Nam họ là một dân tộc trong số 54 dân tộc tại Việt Nam.

*[[Tiếng Mảng]]* thuộc nhánh Bắc Môn-Khmer của ngữ tộc Môn-Khmer trong ngữ hệ Nam Á.

## Dân số và địa bàn cư trú
### Tại Việt Nam
Người Mảng cư trú chủ yếu ở Nậm Nhùn (xã Hua Bum và Nậm Ban), Phong Thổ, Mường Lay, tỉnh Lai Châu. Dân số theo kết quả điều tra dân số năm 1999 là khoảng 2.663 người.

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Mảng ở Việt Nam có dân số 3.700 người, cư trú tại 14 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Người Mảng cư trú tập trung tại tỉnh Lai Châu (3.631 người, chiếm 98,1% tổng số người Mảng tại Việt Nam), ngoài ra còn có ở 
Đồng Nai (17 người), 
Đắk Lắk (15 người), các tỉnh khác không quá 10 người.

### Tại Trung Quốc
Có khoảng 500 người Mảng sinh sống tại huyện Kim Bình, Châu tự trị dân tộc Cáp Nê-Di Hồng Hà, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc. Tại đây, họ được gộp nhóm chung trong nhóm không phân loại.

## Phong tục tập quán
Thờ vị thần cao nhất là trời. Hôn nhân tự do; lúc đưa dâu có tục đánh nhau giả giữa họ nhà trai và nhà gái để giành cô dâu. Cư trú theo dòng họ, riêng biệt, ở nhà sàn. Có trưởng bản cai quản cùng hội đồng già làng.

## Văn hoá
Đặc trưng văn hoá lâu đời: tục xăm cằm, lễ thành đinh và các làn điệu dân ca.

## Trang phục
Nữ mặc váy dài, áo ngắn xẻ ngực, choàng tấm vải trắng có trang trí hoa văn. Nam mặc quần, áo xẻ ngực.

## Kinh tế
Làm nương rẫy, công cụ sản xuất thô sơ. Một số nơi làm ruộng bậc thang. Nghề thủ công đan lát.

## Người Mảng có danh tiếng

## Tham khảo
DOI

**DOI** (viết tắt từ *digital object identifier* trong tiếng Anh, có nghĩa là "chỉ số xác định vật thể") là một số xác định đường dẫn vĩnh cửu (permalink) cho một tập tin World Wide Web. Nếu địa chỉ mạng của tập tin thay đổi, người truy cập bằng DOI vẫn được đổi hướng tự động đến địa chỉ mới. Các nhà xuất bản cung cấp DOI đến một thư mục được quản lý tập trung và sử dụng địa chỉ thư mục này cộng với DOI thay cho địa chỉ mạng thông thường. Hệ thống DOI được hình thành bởi Hiệp hội các Nhà xuất bản Mỹ với sự cộng tác của Hãng Thúc đẩy Nghiên cứu Quốc gia của Hoa Kỳ (CNRI), và hiện nay được quản lý bởi Tổ chức DOI Quốc tế. Về mặt cơ bản, hệ thống DOI là một quy trình đổi hướng các trang mạng nhờ sự quản lý tập trung.

Ban đầu, chỉ có một thư mục tập trung duy nhất được quản lý bởi Tổ chức DOI Quốc tế. Tuy nhiên, có ý tưởng cho rằng các thư mục khác có thể sẽ được tạo thêm và quản lý bởi các ngành công nghiệp lớn. Một DOI có thể được viết như sau:

:doi:10.1002/ISBNJ0-471-58064-3

Ở đây, "10.1002" chỉ thư mục và phần đằng sau "/" là phần còn lại của DOI - trong trường hợp này, số ISBN của quyền sách đã được xuất bản. Số "-3" chỉ chương hoặc phần của quyển sách.

Số DOI có thể được giải nghĩa khi nó nằm trong URL. Để liên kết đến tập tin trên mạng, có thể viết số DOI đằng sau địa chỉ URL dx.doi.org. Ví dụ:

:http://dx.doi.org/10.1000/182

Địa chỉ "dx.doi.org" là thư mục quản lý duy nhất. Người truy cập vào địa chỉ trên sẽ vào thư mục quản lý, và nhận được URL của DOI, để đến URL này. Nếu thư mục quản lý luôn được cập nhật, cả người truy cập và người sở hữu tập tin đều luôn được đảm bảo DOI dẫn đến phiên bản mới nhất của tập tin.

Các người dùng ban đầu của hệ thống DOI là các nhà xuất bản lớn, phải theo dõi hàng ngàn xuất bản phẩm, nhiều trong số đó có trên mạng. Thay đổi thư mục cho một số lượng lớn các tập tin khiến công việc thay đổi liên kết trên mạng và tạo ra các trang đổi hướng cho người dùng trở nên phức tạp. Với hệ thống DOI, mọi thay đổi chỉ cần cập nhật vào thư mục được quản lý tập trung và không ảnh hưởng đến liên kết trên mạng nếu các liên kết này dùng DOI.

Hệ thống DOI ứng dụng công nghệ Handle System của Hãng Thúc đẩy Nghiên cứu Quốc gia (CNRI).

## Xem thêm
* URL
* permalink

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Tổ chức DOI Quốc tế
* Tổ chức CrossRef
Stéphane Grappelli

**Stéphane Grappelli** (26 tháng 1 năm 1908 – 1 tháng 12 năm 1997) là một nghệ sĩ vĩ cầm người Pháp nổi tiếng, và là một trong số những nghệ sĩ đã thành công trong việc đưa cây vĩ cầm vào nhạc jazz.

Grappelli sinh tại Pháp, cha mẹ ông là người Ý. Ông học về nhạc cổ điển tại Nhạc viện Paris nhưng sau khi được nghe một đĩa nhạc jazz Mỹ, ông đã xin thôi học và bắt đầu chơi thể loại nhạc này.

Vào thập niên 1930, Grappelli bắt đầu biểu diễn và thu âm với nghệ sĩ guitar nổi tiếng người Bỉ, Django Reinhardt tại Quintette du Hot Club de France. Ngũ tấu của họ là một trong số ban nổi tiếng nhất nước Pháp và đã nhiều lần biểu diễn cùng với Josephine Baker, George Gershwin và Louis Armstrong. Sau khi biểu diễn vòng quanh London, năm 1939, Grappelli đã lưu lại đây trong suốt Chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945).

Grappelli dành những năm 1950 và 1960 để biểu diễn tại các hộp đêm tại Pháp và Anh. Ông xuất hiện trước công chúng Mỹ lần đầu tiên tại Liên hoan nhạc jazz Newport. Ông tiếp tục đi biểu diễn trong những năm 1970 và 1980.

## Tham khảo
Cá sấu Mã Lai

**Cá sấu Mã Lai**, **cá sấu Ấn Độ giả**, **cá sấu mõm dài giả** hay **cá sấu Sunda** (*Tomistoma schlegelii*) là một loài bò sát nước ngọt thuộc Họ Cá sấu mõm dài, Bộ Cá sấu. Vì ngoại hình có mõm dài và mảnh tương tự như cá sấu Ấn Độ nên mới được gọi là "giả". Nó là loài đặc hữu ở bán đảo Mã Lai, Borneo, Sumatra và Java. Nó được đánh giá là loài sắp nguy cấp trong sách đỏ IUCN, do số lượng toàn cầu ước tính là khoảng 2.500 đến 10.000 cá thể trưởng thành.

## Môi trường sống
Cá sấu Mã Lai có nguồn gốc ở hệ thống sáu sông ở Sumatra và Malaysia. Nó cũng được tìm thấy tại Borneo, Java, Việt Nam, Thái Lan (không thấy kể từ thập niên 1970) và có thể ở cả Sulawesi. Các hóa thạch được tìm thấy ở miền nam Trung Quốc chỉ ra rằng ở một thời điểm nào đó loài này từng có mặt tại đây.

## Hình thái
Từ quan điểm của hình thái học thì chúng được phân loại trong họ *Crocodylidae* từ rất lâu; tuy nhiên, các nghiên cứu về miễn dịch học gần đây chỉ ra rằng có thể chúng có quan hệ họ hàng gần gũi với cá sấu Ấn Độ hơn là người ta đã nghĩ lúc ban đầu. Hiện tại, cùng với các họ hàng hóa thạch gần, chẳng hạn như chi *[[Maroccosuchus]]*, nó được phân loại trong họ *[[Họ Cá sấu Ấn Độ|Gavialidae]]*.
## Sinh sản
Cá sấu Mã Lai đẻ trứng giống như các loài cá sấu khác. Người ta vẫn chưa rõ khi nào là mùa sinh sản hay làm tổ của chúng trong tự nhiên. Chúng làm tổ thành ụ. Cá sấu cái thuần thục khi đạt độ dài 2–3 m. Cá sấu cái đã giao phối sẽ đẻ 30-60 trứng trong ụ gồm lá hay than bùn khô. Sau khi đẻ trứng xong, việc xây dựng tổ cũng kết thúc và cá sấu cái sẽ rời bỏ tổ. Không giống như các loài cá sấu khác, cá sấu con không được cha mẹ chăm sóc và chúng dễ bị các loài động vật ăn thịt (như cầy mangut, cầy hương, hổ, báo, chó hoang v.v) biến thành con mồi. Cá sấu non nở sau 90 ngày và tự xoay xở với cuộc sống.

## Bảo tồn
Cá sấu Mã Lai bị đe dọa tuyệt chủng trong suốt khu vực phân bố của chúng do việc cải tạo thoát nước từ các vùng đất đầm lầy lội chứa nước ngọt cũng như sự phát quang các khu rừng mưa xung quanh. Loài này cũng hay bị săn bắt để lấy da và thịt hay trứng. Tuy nhiên, chính quyền Malaysia và Indonesia cũng đã có những bước đi cần thiết để ngăn chặn sự tuyệt chủng của loài này trong tự nhiên.

## Hình ảnh

Image:Tomistoma schlegelii fg02.JPG
Image:Tomistomaskull.jpg|Hộp sọ
Image:Crocodylus cataphractus.jpg


## Chú thích

## Tham khảo
* 
* 
*  Mục từ trong CSDL bao gồm cả diễn giải ngắn gọn về việc tại sao loài này là nguy cấp và các tiêu chí đánh giá được sử dụng.
* Hình ảnh tại ARKive 
* BBC News: 'Match-making' for rare male croc
* Tomistoma schlegelii - Miêu tả với hình chụp từ nuôi nhốt tại Cộng hòa Séc (tiếng Séc)
Trí khôn của đám đông

***Trí khôn của đám đông*** (tên ngắn: **The Wisdom of Crowds**, tên dài: *The Wisdom of Crowds: Why the Many Are Smarter Than the Few and How Collective Wisdom Shapes Business, Economies, Societies and Nations* - *Trí khôn của đám đông: Tại sao đa số thông minh hơn thiểu số và làm thế nào trí khôn tập thể định hướng công việc, kinh tế, xã hội và quốc gia*) là cuốn sách viết bởi James Surowiecki vào năm 2004 về sự tập hợp thông tin theo nhóm, tạo nên những quyết định, theo lập luận của ông, thường tốt hơn quyết định từ một thành viên của nhóm. Cuốn sách được minh họa với nhiều nghiên cứu tình huống (*case study*), giai thoại, và liên quan đến một số ngành, chủ yếu là kinh tế học và tâm lý học.

## Tham khảo và đọc thêm
* Surowiecki, James (2004). *The Wisdom of Crowds* Little, Brown ISBN 0-316-86173-1
* Lee, Gerald Stanley (1913). *Crowds. A moving-picture of democracy*. Doubleday, Page & Company. Available from Project Gutenberg at http://www.gutenberg.org/etext/15759, retrieved May 2005.

## Tham khảo
Mật mã học cổ điển

Trong mật mã học, **mật mã học cổ điển** là một dạng của mật mã học đã được sử dụng trong lịch sử phát triển của loài người nhưng ngày nay đã trở nên lạc hậu do các phương thức mã hóa này quá đơn giản và những kẻ tấn công có thể dễ dàng bẻ khóa thông qua nhiều phương thức như tấn công vét cạn (ví dụ như dùng máy tính thử hết mọi trường hợp) hay dựa trên tấn công thống kê (dựa trên tần suất xuất hiện của các chữ cái).

Nói chung, mật mã học cổ điển hoạt động trên cơ sở bảng chữ cái (chẳng hạn các ký tự từ "A" tới "Z" trong tiếng Anh), và chúng được thực hiện bằng tay hay một số máy móc cơ khí đơn giản. Ngược lại, các mô hình mã hóa hiện đại sử dụng các máy tính hay các công nghệ số hóa khác, và hoạt động mã hóa dựa trên việc thay thế các bit hay byte. Các phương thức mã hóa cổ điển thông thường dễ bị tổn thương (phá mã) bởi các tấn công văn bản mã hóa, đôi khi thậm chí kẻ tấn công không cần biết các chi tiết cụ thể của hệ thống mã hóa, bằng cách sử dụng các công cụ như phân tích tần suất. Đôi khi người ta cũng cho rằng các phương thức mã hóa như cách thức mã hóa của cỗ máy Enigma thuộc về các phương thức mã hóa cổ điển mặc dù cách thức mã hóa này đã sử dụng các thiết bị và công nghệ hiện đại nhất vào thời điểm đó (trong thời kỳ của Thế chiến II).

Các phương thức mã hóa cổ điển chủ yếu dựa trên *[[mật mã hóa hoán vị]]* và *[[mật mã hóa thay thế]]*. Trong mật mã hóa thay thế, các ký tự (hoặc nhóm ký tự) được thay thế một cách có quy luật trong toàn bộ thông điệp bằng các ký tự khác (hoặc nhóm ký tự), chẳng hạn câu *I am Mr. Enigma from* được thay bằng câu *This is morning star*, sau đó các ký tự còn lại trong bảng chữ cái được thay thế theo một quy luật nào đó xác định trước. Trong phương thức mật mã hóa hoán vị thì các ký tự được giữ không đổi, nhưng trật tự của chúng trong bản tin lại thay đổi theo một quy luật nào đó. Có các thuật toán phức tạp để thực hiện việc mật mã hóa bằng cách tổ hợp hai phương thức trên để tạo ra sản phẩm mã hóa; các phương thức mã hóa khối hiện đại như DES hay AES thực hiện việc lặp đi lặp lại một số bước thay thế và hoán vị.

## Xem thêm
* Lịch sử mật mã học
* Mã hóa ADFGVX
* Mã hóa Affine
* Mã hóa Atbash: Mã hóa các ký tự Hêbrơ theo phương thức thay thế. 
* Mã hóa khóa tự động 
* Mã hóa hai chiều 
* Mã hóa theo sách
* Mã hóa Caesar
* Mã hóa Hill
* Mã hóa hoán vị
* Mã hóa Playfair: Phương thức mã hóa lấy theo tên của Sir. Playfair.
* Mã hóa đa ký tự
* Mã hóa khóa di động
* Mã hóa ba chiều 
* Mã hóa Vigenère

## Tham khảo
Chất rắn vô định hình

**Chất rắn vô định hình** là chất rắn ở trạng thái vật chất không cấu tạo từ tinh thể, hay tổng quát là các phân tử hay nguyên tử trong chất này không nằm ở các vị trí có trật tự diện rộng. Cấu trúc vô định hình là cấu trúc trật tự gần.

Các chất rắn vô định hình thông thường được sản xuất khi một chất lỏng đủ độ nhớt bị làm lạnh rất nhanh, vì thế không có đủ thời gian để các mắt lưới tinh thể thông thường có thể tạo thành.

Chất rắn vô định hình có tính đẳng hướng

## Ví dụ
Một ví dụ đơn giản là khi đường bị đun chảy và làm lạnh nhanh bằng cách đưa đường nóng chảy vào bề mặt của một vật lạnh. Kết quả thu được là một chất rắn vô định hình, mà không phải dạng tinh thể như đường nguyên thủy.
Theo những nghiên cứu gần đây, chất rắn vô định hình cũng có dạng tinh thể! Nhưng những tinh thể này quá bé, không thể nhìn thấy được kể cả dưới kính hiển vi.

## Ứng dụng
Các chất rắn vô định hình như thủy tinh, các loại nhựa, cao su... đã được dùng phổ biến trong các ngành công nghiệp khác nhau vì chúng dễ tạo hình, không bị rỉ, không bị ăn mòn, giá thành rẻ. Ngoài ra lưu huỳnh có thể tồn tại ở dạng tinh thể hoặc vô định hình.
Quải tích

**Quải tích** (zh. 掛錫, ja. *kashaku*) nghĩa là "treo tích trượng". Còn gọi là **Lưu tích** (zh. 留錫), **Quải đáp** (zh. 掛褡). Chỉ bước nhập môn của một thiền tăng sau một cuộc hành cước, khi đã tìm được vị Thiền sư thích hợp với căn cơ của mình.

Thiền sinh có thể tự chọn Thiền viện để gia nhập. Quan trọng nhất cho sự tu tập của thiền sinh là việc chọn đúng vị thầy thích hợp mà mình tin tưởng tuyệt đối. Vì vậy mà các thiền sinh thường đến viếng nhiều thiền viện, tham vấn nhiều vị Thiền sư khác nhau trước khi chọn được vị "chân sư" của mình. Nhưng—như thiền sinh chọn thầy—các vị Thiền sư cũng lựa chọn kĩ các vị mới đến trước khi cho phép nhập môn. Nếu Thiền sư thấy rõ mình không phải là thầy thích hợp cho một thiền sinh nào đó thì sẽ gửi vị này đến một vị khác thích hợp hơn.

Khi đến cổng (sơn môn) của một thiền viện sau một cuộc hành cước, thiền sinh sẽ thấy hai tấm bản gỗ nằm hai bên của cửa cổng: Một bản ghi tên của thiền viện và bản khác ghi tên của vấn đề mà vị Thiền sư trụ trì đang Đề xướng. Những bước chân vào cổng của thiền sinh—cửa cổng thường được xây dựng rất kiên cố, cách biệt với bên ngoài—với lòng mong mỏi được thâu nhận làm đệ tử chính là những biểu hiện của sự quyết chí bước vào con đường tu học vô cùng tận để chứng ngộ Phật pháp.

## Chú thích

## Tham khảo
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Từ điển Thiền Tông Hán Việt*. Hân Mẫn & Thông Thiền biên dịch. TP HCM 2002.
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Dumoulin, Heinrich: 
:*Geschichte des Zen-Buddhismus I*. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus II*. Japan, Bern & München 1986.
Thái Nguyên (định hướng)

**Thái Nguyên** có thể là một trong số các địa danh sau:

## Việt Nam
*Tỉnh Thái Nguyên
*Thành phố Thái Nguyên, tỉnh lỵ tỉnh Thái Nguyên
*Xã Thái Nguyên, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình

## Trung Quốc
*Thành phố Thái Nguyên, thủ phủ tỉnh Sơn Tây
Mày

**Mày** trong tiếng Việt có thể là:
*Một đại từ nhân xưng dùng với người đối thoại, mang sắc thái thân mật, hoặc coi thường.
*Cách nói vắn tắt của lông mày.
*Lá bắc ở các cây ngô, lúa.
*Vẩy ốc.
*Một tên gọi khác của dân tộc Chứt.
Moi

**Moi** có thể có một trong các nghĩa sau:
* một loại tôm nhỏ
* một loại cá nhỏ
* một cách gọi dân tộc Mường
Vân Môn Khuông Chân Thiền sư quảng lục

***Vân Môn Khuông Chân Thiền sư quảng lục*** (zh. 雲門匡眞禪師廣錄) - còn có tên *Đại Từ Vân Khuông Chân Hoằng Minh Thiền sư ngữ lục*, *Vân Môn Văn Yển Thiền sư quảng lục*, *Vân Môn quảng lục* - là một bộ ngữ lục, gồm 3 quyển, được Thiền sư Vân Môn Văn Yển soạn vào đời nhà Đường, Thủ Kiên biên, được xếp vào Đại Chính Tân Tu Đại tạng kinh, tập. 47, số 1988. Sách này thu thập Pháp ngữ, Kệ tụng v.v... của Thiền sư Vân Môn. Cơ phong của Vân Môn Văn Yển cao vút, hay lạ, dụng ngữ giản dị trong sáng mà bất ngờ, hiển bày tông phong siêu việt. Sau đây là một vài pháp thoại tiêu biểu cho cơ phong này (Chân Nguyên dịch Hán-Việt):

Các tắc Vân Môn lộ trụ (zh. 雲門露柱), Vân Môn càn thỉ quyết (zh. 雲門幹屎橛) trong sách này khiến cho mọi người cảm thấy thích đọc. Phần hành lục của quyển hạ là truyện ký chân thật của thiền sư do Tập hiền điện Lôi Nhạc soạn. Cuối quyển có phụ lục *Tụng Vân Môn Tam Cú ngữ* với 8 bài tụng còn sót lại của Duyên Mật (đệ tử Vân Môn).

## Tham khảo

**Vân Môn Khuông Chân Thiền sư quảng lục* 雲門匡真禪師廣錄, Taishō Vol. 47, No. 1988 (từ 545a16-546b2).
*App, Urs (dịch & chú dẫn): *Master Yummen*. From the Record of the Chan Master "Gate off the Clouds". New York-Tokyo-London, 1994. (*Vân Môn Khuông Chân Thiền sư quảng lục* 雲門匡真禪師廣錄, Taishō Vol. 47, No. 1988)
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Từ điển Thiền Tông Hán Việt*. Hân Mẫn & Thông Thiền biên dịch. Thành phố Hồ Chí Minh 2002.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Lữ

**Lữ** có thể chỉ:
*Tên gọi khác của người Lự
*Họ người: họ Lữ
*Tên người: Thế Lữ, Nguyễn Lữ...
*Gọi tắt của lữ đoàn
Thuyền máy

**Thuyền máy** là một phương tiện giao thông đường thủy, chuyển động thông thường nhờ máy đẩy, để chở người và hàng hoá, có thể được chuyển chở nâng lên, hạ xuống từ tàu. Đôi khi người ta cũng sử dụng thêm mái chèo hay căng buồm để phòng khi máy đẩy gặp sự cố. 
Một số loại thuyền máy thông dụng hiện nay:
* Xuồng máy:
* Ghe máy:
* Vỏ lãi hay tắc ráng: Thông dụng tại miền Tây Nam Bộ
* Ca nô: Thuyền máy cỡ nhỏ, mạn cao, có buồng máy, buồng lái, dùng chạy trên quãng đường ngắn.

## Tham khảo
Giang

**Giang** (chữ Hán: 江) có nghĩa là sông. Ngoài ra giang cũng có thể hiểu là:
* Tên khác của dân tộc Nùng.
* Một số loài thực vật:
: một số loài thuộc chi *[[Maclurochloa]]*, nằm trong tông Tre.
: loài có danh pháp hai phần là *[[Antidesma costulatum]]*, còn có tên là chòi mòi gân.
: loài có danh pháp là *[[Aganonerion polymorphum]]*, còn có tên là lá giang, giang chua...
Bàn Sơn Bảo Tích

**Bàn Sơn Bảo Tích** (zh. *pánshān bǎojī/ p'an-shan pao-chi* 盤山寶積, ja. *banzan hōshaku*), 720-814, là một vị Thiền sư Trung Quốc, là môn đệ và người nối pháp Thiền sư Mã Tổ Đạo Nhất. Sau khi được truyền tâm ấn, sư đến Bàn Sơn, ngọn núi ở miền Bắc Trung Quốc cạnh biên giới Bắc Triều Tiên. Tắc 37 trong *[[Bích nham lục]]* có nói đến Sư.

Tương truyền rằng, sư kiến tính ở giữa chợ, trong lúc theo dõi câu chuyện giữa ông bán thịt và một người khách. Người khách yêu cầu: "Cắt cho tôi một miếng thịt ngon." Ông bán thịt để dao xuống, khoanh tay đáp: "Miếng nào lại không ngon!". Sư nghe được có chút tỉnh. Nhân sau, lúc chứng cảnh xung quanh một đám ma, nghe người hát câu (Thích Phước Hảo & Thích Thông Phương dịch):

tâm sư bừng sáng. Về thuật lại Mã Tổ, Tổ liền ấn khả chứng minh.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Từ điển Thiền Tông Hán Việt*. Hân Mẫn & Thông Thiền biên dịch. TP HCM 2002.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
*Thích Phước Hảo & Thích Thông Phương (dịch vá chú): *Ngũ đăng hội nguyên tiết dẫn*, Thiền sư Trí Quang, TP HCM 1996.
Trung Bộ (kinh)

**Trung bộ kinh** (zh. 中部經, pi. *majjhima-nikāya*) là tuyển bộ thứ hai trong năm Bộ kinh (Nikàya) trong Kinh tạng (pi. *sutta-piṭaka*). Kinh này được viết bằng văn hệ Pali, bao gồm 152 kinh không dài lắm (trung). Trung A-hàm (sa. *madhyamāgama*) Hán ngữ bao gồm 222 bài kinh (được dịch từ một bản Phạn, nay đã thất truyền). Hai bộ có 97 kinh giống nhau.

Năm bộ kinh Nikàya: 1.Trường bộ kinh (Dìgha-Nikàya). 2.Trung bộ kinh (Majjhima-Nikàya). 3.Tương Ưng Bộ kinh (Samyutta-Nikàya). 4.Tăng chi bộ kinh (Anguttara-Nikàya). 5.Tiểu bộ kinh (Khuddaka-Nikàya).

## Đọc Kinh
* Kinh Trung Bộ do Hòa thượng Thích Minh Châu dịch Việt.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Cao Lan

**Cao Lan** có thể chỉ đến một trong các khái niệm sau:
*Người Sán Chay - Một dân tộc thiểu số ở Việt Nam.
*Tiếng Cao Lan, ngôn ngữ của người Cao Lan (Sán Chay)
*Huyện Cao Lan của địa cấp thị Lan Châu, tỉnh Cam Túc, Trung Quốc.
Col

Trong địa mạo học, một **col** là một điểm thấp nhất trên một sườn núi giữa hai đỉnh . Nó cũng có thể được gọi là một **gap** . Đặc biệt gồ ghề và cấm cols trong địa hình thường được gọi là **rãnh** . Chúng thường không phù hợp khi đi qua núi, nhưng đôi khi bị cắt ngang bởi các con đường hoặc con đường của người leo núi. Thuật ngữ col có xu hướng được liên kết nhiều hơn với núi hơn là các dãy đồi.

Chiều cao của một đỉnh trên col cao nhất của nó (được gọi là phần lồi địa hình ) thực sự là thước đo cho sự nổi bật về địa hình của một ngọn núi. Cols nằm trên dòng nước đầu nguồn giữa hai ngọn núi, thường trên một sườn núi hoặc arête nổi bật. Ví dụ, col cao nhất ở Áo, *Obere Glocknerscharte* ("Upper Glockner Col", 3.766   m   (AA) ), nằm giữa Kleinglockner ( 3.783   m   trên mực nước biển (AA) ) và Großglockner ( 3.798   m   trên mực nước biển (AA) ), tạo cho Kleinglockner sự nổi bật tối thiểu là 17 &nbsp; mét.

Phần lớn các col không được đặt tên và không bao giờ được chuyển tiếp hoặc chỉ được giao cắt trong quá trình vượt qua một đường sườn núi. Nhiều đỉnh núi đôi được phân tách bằng col nổi bật. Sự khác biệt với các tên khác cho các quãng nghỉ trong các rặng núi như yên xe, khe gió hoặc rãnh không được xác định rõ ràng và có thể thay đổi từ nơi này sang nơi khác.

## Xem thêm

* Yên xe (địa hình)

## Tài liệu tham khảo

## Liên kết ngoài

* Thuật ngữ minh họa của địa hình núi Alps: Col.  Truy cập ngày 16 tháng 8 năm 2015.
Gao

**Gao** là thành phố và thủ phủ của vùng Gao, Mali. Thành phố nằm bên sông Niger, cách Timbuktu  về phía đông-đông nam. Tính đến năm 2009, dân số đô thị của Gao là 86.633 người.

Trong suốt lịch sử, Gao đã là một điểm đến và dừng chân trên tuyến đường giao thương Liên Sahara. Vào thế kỷ IX, những cây viết người Ả Rập đã mô tả Gao là một đô thị quan trọng trong khu vực
và đến cuối thế kỷ XX, lãnh đạo địa phương đã cải giáo sang Hồi giáo. Đến thế XIII, Gao sáp nhập vào Đế quốc Mali, đến thế kỷ XV thì lấy lại độc lập, nhưng sau cuộc xâm lược của Sonni Ali (trị vì 1464–1492) nó trở thành thủ đô Đế quốc Songhai. Đế quốc Songhai sụp đổ năm 1591 do những cuộc càn quét của Maroc; Timbuktu đóng vai trò thủ đô mới. Đến lúc nhà thám hiểm Heinrich Barth đặt chân đến đây năm 1854, Gao đã sụt xuống thành một ngôi làng xơ xác với 300 túp lều.

Ngày 31 tháng 3 năm 2012, Gao bị chiếm giữ bởi lực lượng Phong trào Dân tộc Giải phóng Azaward (MNLA) và phiến quân Ansar Dine. Sau khi chiếm thêm Kidal và Timbuktu, ngày 6 tháng 4, MNLA tuyên bố toàn vùng độc lập khỏi Mali với tên gọi Azawad và chọn Gao làm thủ đô. MNLA mất quyền kiểm soát vào tay dân quân Hồi giáo trong trận Gao ngày 26-27 tháng 6 năm 2012. Ngày 26 tháng 1 năm 2013, thành phố được quân lực Pháp và Mali tái chiếm trong Opération Serval.

## Tham khảo
Hạ

**Hạ** có thể chỉ:
* Mùa **[[Mùa hạ|hạ]]**, một mùa trong năm.
* Nhà **[[nhà Hạ|Hạ]]** (khoảng thế kỷ 21 TCN-khoảng thế kỷ 16 TCN), triều đại được giới sử học Trung Quốc coi là đầu tiên của Trung Quốc.
* **[[Hạ (thập lục quốc)|Hạ]]** (407–431), một nước thời Ngũ Hồ thập lục quốc.
* **Hạ** (617–621), chính quyền do Đậu Kiến Đức thành lập vào cuối thời nhà Tùy
* **[[Tây Hạ]]** (1038–1227), một vương triều trong lịch sử Trung Quốc.
* **[[Đông Hạ]]** (1215–1233), quốc gia do Bồ Tiên Vạn Nô lập ra tại Đông Bắc Trung Quốc vào thế kỷ 13
* **Hạ**, chính quyền do Minh Ngọc Trân thành lập vào cuối thời nhà Nguyên
*Họ **[[Hạ (họ)|Hạ]]** (賀 hoặc 夏), hai họ cùng âm "Hạ" của người Trung Quốc và người Việt Nam.
* Huyện **[[Hạ (huyện)|Hạ]]** thuộc địa cấp thị Vận Thành, tỉnh Sơn Tây, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.
* Tên gọi khác của người Cơ Tu.
La-Ve

**La-ve** có thể là:

* Người Giẻ Triêng: Một dân tộc cư trú chủ yếu tại miền trung Việt Nam và nam Lào.
* Một từ dùng để chỉ bia
Ger

**Ger** có thể đề cập đến:
*Người M'Nông, nhóm M'Nông-Bu dâng, là sắc tộc cư trú ở trung phần Việt Nam và đông bắc Campuchia.
*Ger, Girona, một đô thị trong tỉnh Girona, Catalunya, Tây Ban Nha.
*Ger, Hautes-Pyrénées, một xã thuộc tỉnh Manche trong vùng Normandie tây bắc nước Pháp.
*Ger, Manche, một xã thuộc tỉnh Manche trong vùng Normandie tây bắc nước Pháp.
*Ger, Pyrénées-Atlantiques, một commune tỉnh Pyrénées-Atlantiques, thuộc vùng Aquitaine, tây nam nước Pháp.
Bích

**Bích** có thể là:

* Một cách gọi khác của người Ê Đê.
* Quân bích trong bộ bài Tây.
* Màu ngọc bích (碧).
* Bức tường, gắn với bức tường (璧): Bích họa, bích báo, bích chương,...
* Tên người: Bích (Tần),...
Ẩn Nguyên Long Kì

**Ẩn Nguyên Long Kì** (zh. *yǐnyuán lóngqí* 隱元隆琦, ja. *ingen ryūki*), 1592-1673, là một vị Thiền sư Trung Quốc, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 32 nối pháp từ Thiền sư Phí Ẩn Thông Dung . Năm 1564, sư nhận lời mời của nhà sư Nhật tên Dật Nhiên, sang Nhật Bản truyền tông Hoàng Bá (zh. 黃檗宗, ja. *ōbaku-shū*). Sau sư được Nhật hoàng ban cho hiệu Đại Quang Phổ Chiếu Quốc sư (zh. 大光普照國師, ja. *daikō fushō kokushi*).

Sư họ Lâm, quê ở Phúc Châu. Năm lên 16, nhân một buổi nằm dưới cây tùng nhìn thiên hà tinh tú vận chuyển, sư bỗng thấy làm lạ nghĩ rằng, ngoài Tiên, Phật ra không ai có thể hiểu được những hiện tượng này và phát sinh ý nghĩ đi tu để thành Phật. Năm 22 tuổi, sư đến núi Phổ-đà theo Hoà thượng Triều Âm học hỏi, ngày ngày rót trà hầu chúng. Năm 29 tuổi, sư đến núi Hoàng Bá chính thức cạo đầu tu hành. Sau, sư tham vấn Thiền sư Mật Vân Viên Ngộ và được ấn khả. Năm thứ 6 niên hiệu Sùng Trinh (1633), Thiền sư Phí Ẩn Thông Dung chủ trì núi Hoàng Bá, cử sư làm Tây đường; năm thứ 10 cử làm chủ pháp tịch Hoàng Bá. Trong hệ thống truyền thừa, sư được xem là kế thừa Phí Ẩn Thông Dung (zh. 費隱通容, 1593-1661). Năm 1654, sư cùng hơn 20 đệ tử cất bước sang Nhật. Một giả thuyết lý giải việc Ấn Nguyên sang Nhật được đưa ra bởi những người chỉ trích phái Hoàng Bá là kết quả từ việc Thiền sư Phí Ẩn Thông Dung thua kiện trong vụ kiện vào năm 1654 liên quan đến bộ sách *Ngũ Đăng Nghiêm Thống* (zh. *Wudeng yantong*).

Sư vốn xuất thân từ tông môn Lâm Tế nhưng sống vào cuối đời nhà Minh (1368-1644) đầu đời nhà Thanh (1644-1911) sau Thiền sư Vân Thê Châu Hoằng. Vì thế sư chịu ảnh hưởng rất nặng tư tưởng "Thiền Tịnh hợp nhất" của Vân Thê Đại sư và khi đến Nhật Bản hoằng hoá, tông chỉ của sư cũng không trùng hợp với tông chỉ Lâm Tế được truyền thời Liêm Thương (ja. *kamakura*) tại Nhật. Nhưng cũng vì sự khác biệt này mà sư và các đệ tử được tiếp đón rất nồng hậu, Thiền tăng Nhật Bản tranh nhau đến tham vấn học hỏi và sau này, dòng thiền của sư được chính thức công nhận là một tông phái riêng biệt, được gọi là Hoàng Bá tông.

Sư tịch năm 1673 tại Nhật Bản.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Từ điển Thiền Tông Hán Việt*. Hân Mẫn & Thông Thiền biên dịch. Thành phố Hồ Chí Minh 2002.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Bạch Ẩn Thiền sư toạ thiền hoà tán

* *'Bạch Ẩn Thiền sư tọa thiền hoà tán*' * (白隱禪師坐禪和讚, ja. *hakuin zenji zazen wasan*) là tên của một bài ca tụng tọa thiền (ja. *zazen*) của vị Thiền sư Nhật Bản nổi danh Bạch Ẩn Huệ Hạc, được tụng nhiều trong các Thiền viện tại Nhật. Bắt đầu bằng câu "Tất cả chúng sinh bản lai là Phật", Sư tán tụng tọa thiền là phương pháp tối trọng để thức tỉnh, về đến chân lý của đạo Phật.

Nguyên văn *Tọa thiền hoà tán* (Trúc Thiên dịch, trích từ *Thiền luận* quyển thượng của D.T. Suzuki):

:Tất cả chúng sinh bản lai là Phật
:Cũng như băng với nước
:Ngoài nước, không đâu có băng
:Ngoài chúng sinh, tìm đâu ra Phật?
:Đạo gần bên mình mà chẳng biết
:Bao người tìm kiếm xa vời—Đáng thương!
:Đó cũng như người nằm trong nước
:Gào khát cổ xin được giải khát
:Đó cũng như con trai của trưởng giả
:Lang thang sống với phường nghèo khổ
:Nguyên do ta luân hồi trong sáu cõi
:Là tại ta chìm đắm trong vô minh
:Mãi lạc xa, xa mãi trong u minh
:Biết bao giờ thoát li sinh tử?
:Pháp môn tọa thiền của Đại thừa
:Ta không đủ lời để tán tụng
:Những pháp hạnh cao quý như bố thí và trì giới
:Như niệm hồng danh Phật, sám hối và khổ hạnh
:Và biết bao công đức khác
:Tất cả đều là kết quả của tọa thiền
:Thậm chí những người chỉ ngồi qua một lần
:Cũng diệt trừ được tất cả ác nghiệp
:Không đâu tìm thấy ác đạo nữa
:Mà Tịnh độ vẫn sát kề bên
:Xin hãy cung kính nghe nói cái thật ấy
:Dầu chỉ một lần
:Hãy tán thán, hãy hoan hỉ ôm choàng lấy
:Và sẽ được muôn vàn phúc huệ
:Ví như người tự mình phản tỉnh
:Chứng vào cái Thật của Tự tính
:Cái Thật của Tự tính là Vô tự tính
:Người ấy thật đã thoát ngoài điên đảo vọng tưởng
:Đã mở ra cánh cửa đồng nhất của nhân và quả
:Và thênh thang con đường pháp phi nhị phi tam
:Trụ nơi Bất dị giữa những cái dị
:Dầu tới dầu lui cũng không bao giờ động
:Nắm cái Vô niệm trong cái niệm
:Trong mọi thi vi đều nghe tiếng pháp
:Trời tam-muội lồng lộng vô biên
:Trăng Tứ trí sáng ngời viên mãn
:Ấy là lúc họ thiếu gì đâu?
:Đạo (chân lý) bản lai thanh tịnh hiện thành
:Thế giới này là thế giới của Liên hoa tạng
:Và thân này là Pháp thân của Phật.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
*Suzuki, D.T.: *Essays in Zen Buddhism*, First-Third Series, London 1950/53 (Việt ngữ: *Thiền luận*, Trúc Thiên dịch quyển thượng, Tuệ Sĩ dịch hai quyển trung và hạ. TP HCM 1993)
Cô Phong Giác Minh

**Cô Phong Giác Minh** (zh. 孤峰覺明, ja. *kohō kakumyō*), 1271-1361, là một Thiền sư Nhật Bản, thuộc tông Lâm Tế, nối pháp Thiền sư Tâm Địa Giác Tâm (zh. 心地覺心, ja. *shinchi kakushin*) và là thầy của Thiền sư Bạt Đội Đắc Thắng (zh. 拔隊得勝, ja. *bassui tokushō*).

Dưới sự hướng dẫn của Giác Tâm, Sư thâm nhập giáo lý của Chân ngôn tông cũng như Thiền tông. Sư cũng tham học với Đạo Nguyên Hi Huyền (zh. 道元希玄, ja. *dōgen kigen*) và thụ Bồ Tát giới nơi vị này. Sư cũng kết bạn thân với Oánh Sơn Thiệu Cẩn (zh. 瑩山紹瑾, ja. *keizan jōkin*), một vị Thiền sư nổi danh của tông Tào Động Nhật Bản. Trong một cuộc du hành sang Trung Quốc, Sư cũng đến Thiền sư Trung Phong Minh Bản (zh. *zhōngfēng míngběn* 中峰明本) và tham học nơi đây.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Triệt Thông Nghĩa Giới

**Triệt Thông Nghĩa Giới** (zh. 徹通義介, ja. *tettsū gikai*), 1219-1309, là một vị Thiền sư Nhật Bản, thuộc tông Tào Động (ja. *sōtō-shū*). Sư là vị trụ trì thứ ba của Vĩnh Bình tự (zh. 永平寺, ja. *eihei-ji*). Dòng thiền kế thừa Sư là dòng chính của tông Tào Động và được truyền cho đến ngày hôm nay tại Nhật.

Sư sinh tại tỉnh Echizen, xuất gia năm 1231 với Giác Thiền Hoài Giám (zh. 覺禪懷鑑, ja. *kakuzen ekan*, ?-1251) một vị Thiền sư thuộc tông Nhật Bản Đạt-ma (ja. *nihon daruma-shū*). Một năm sau, Sư đến núi Tỉ Duệ và chú tâm vào việc nghiên cứu giáo lý của Thiên Thai, Mật và Tịnh độ tông. Cùng với một số vị thuộc tông Nhật Bản Đạt-ma, Sư đến tham vấn Thiền sư Đạo Nguyên Hi Huyền và lưu lại đây tu học. Đạo Nguyên sớm nhận ra tài năng của Sư và trao cho những chức năng quan trọng như Điển toạ (zh. 典座, ja. *tenzo*), Tri sự (zh. 知事). Trước khi tịch, Đạo Nguyên phó chúc việc quản lý, chăm lo chùa Vĩnh Bình cho Sư và chính sự việc này đã gây ra sự chia rẽ trong tông Tào Động sau thế hệ hứ hai.

Sau khi Đạo Nguyên viên tịch, Sư tu học dưới sự hướng dẫn của Thiền sư Cô Vân Hoài Trang (孤雲懷奘, ja. *koun ejō*). Theo lời khuyên của Cô Vân, Sư chu du viếng thăm rất nhiều thiền viện tại Nhật để trau dồi kinh nghiệm về kiến trúc để sau này mở rộng thiền viện Vĩnh Bình. Năm 1259, Sư đến Trung Quốc, thu thập rất nhiều tài liệu về kiến trúc của những thiền viện tại đây—đặc biệt là những thiền viện thuộc tông Lâm Tế.

Sau khi trở về Nhật, Sư bắt đầu việc trùng tu Vĩnh Bình tự và đưa vào đây những quy luật mới, những phong cách kiến trúc mới và cũng chính vì những sự việc này mà có những sự tranh chấp tại Vĩnh Bình tự. Nhiều vị tăng cho rằng, những điểm được cải cách này đối nghịch tư tưởng của Đạo Nguyên và các tư liệu về Sư cũng làm sáng tỏ sự việc này. Xuất thân từ Nhật Bản Đạt-ma tông, Sư rất chú trọng đến việc thực hành nghi lễ mang tính chất Mật giáo, một phong cách mà người ta không hề tìm thấy nơi Đạo Nguyên. Thêm nữa, thay vì sống và tu tập hoàn toàn hướng nội, sống cơ hàn xa lìa đô thị như Đạo Nguyên thì Sư lại chú trọng đến phong cách bên ngoài, cách trưng bày xa hoa, những ngôi chùa to lớn, việc thực hành những nghi lễ long trọng. Vì những lý do trên mà Sư rời Vĩnh Bình tự.

Sau, Sư đến trụ trì Đại Thừa tự (大乘寺, ja. *daijō-ji*), vốn là một ngôi chùa thuộc Chân ngôn tông nhưng được Sư sửa đổi thành một thiền viện. Nơi đây, Sư dốc lòng truyền bá Thiền tông theo quan niệm riêng của mình, thích hợp với thời gian. Cách tu tập tại đây bao gồm thiền theo Thiền tông nhưng cũng không ít nghi lễ của Chân ngôn tông được đưa vào đây. Mầm mống của sự truyền bá rộng rãi của tông Tào Động tại Nhật sau này được đặt ngay tại ngôi chùa này.

Sư tịch năm 1309, thọ 91 tuổi.
## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Vô Môn Huệ Khai

**Vô Môn Huệ Khai** (zh. *wúmén huìkāi/wu-men hui-k'ai* 無門慧開; ja. *mumon ekai*), 1183-1260, là một vị Thiền sư Trung Quốc thuộc hệ phái Dương Kì tông Lâm Tế, nối pháp Thiền sư Nguyệt Lâm Sư Quán (zh. 月林師觀). Sư là vị Thiền sư nổi danh nhất thời, đến bây giờ vẫn còn được nhắc đến qua tập công án *[[Vô môn quan]]*.

Sư họ Lương, người Tiền Đường (zh. 錢塘), Hàng Châu (Chiết Giang 杭州（浙江）), xuất gia từ thuở nhỏ. Sư ban đầu tham vấn các nơi, sau đến Thiền sư Nguyệt Lâm Sư Quán ở chùa Vạn Thọ (zh. 萬壽寺), Giang Tô (zh. 江蘇). Ban đầu Nguyệt Lâm giao cho Sư công án "Không" (zh. 無) của Triệu Châu làm thoại đầu. Sư chú tâm vào công án này sáu (!) năm liền nhưng không kết quả. Sư thuật lại rằng vì quá tập trung vào công án này mà sư quên cả ngủ mà nếu buồn ngủ trong lúc tọa thiền, sư liền đứng dậy đi qua lại trong thiền đường, đập đầu vào cột gỗ cho tỉnh. Một ngày nọ, khi nghe tiếng trống báo hiệu giờ ăn trưa, sư hoát nhiên đại ngộ, ứng khẩu ngay bài kệ sau (Trúc Thiên & Tuệ Sĩ dịch, trích từ *Thiền luận* của D.T. Suzuki):

Mừng quá, sư chạy đến Nguyệt Lâm trình sở đắc. Nguyệt Lâm bắt gặp sư chạy giữa đường, hỏi: "Chạy đi đâu như bị ma đuổi vậy?" sư hét một tiếng, Nguyệt Lâm cũng hét một tiếng. Sau đó sư trình bài kệ rất độc đáo sau:

Vì kinh nghiệm giác ngộ của sư nên mọi người trong viện đều kính trọng nhưng cuộc sống hằng ngày của sư cũng không có gì thay đổi. Lúc nào sư cũng giữ một tác phong giản dị, thâm trầm. sư thân hình gầy ốm, ăn mặc thô sơ nhưng lúc nào cũng xả mình vào làm mọi việc cùng với tăng chúng. Những năm sau khi được Nguyệt Lâm ấn khả, sư chu du nhiều nơi và nhân đây thu thập tài liệu để soạn tập công án *[[Vô môn quan]]*. Năm 1229, tập này được in lần đầu và với 46 tuổi, sư đang ở tuyệt đỉnh của cuộc đời hoằng hoá của mình.

Năm 1246 - theo lệnh của vua Tống Lý Tông - sư sáng lập chùa Hộ Quốc Nhân Vương (zh. 護國仁王寺). Những năm cuối đời, sư lui về một ngôi chùa nhỏ ở Tây Hồ. Một cơn hạn lớn là nguyên do mà vua Lý Tông mời sư trở về triều đình làm lễ cầu mưa. Ngay lúc sư thuyết pháp thì trời mưa như trút và vì vậy sư được vua ban hiệu Phật Nhãn Thiền sư (zh. 佛眼禪師) và tặng cho ca-sa vàng (kim lan y 金襴衣).

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
*Suzuki, D.T.: *Essays in Zen Buddhism*, First-Third Series, London 1950/53 (Việt ngữ: *Thiền luận*, Trúc Thiên dịch quyển thượng, Tuệ Sĩ dịch hai quyển trung và hạ. TP HCM 1993)
Vô môn quan

***Vô môn quan*** (zh. *wúmén-goān/ wu-men-kuan* 無門關, ja. *mumonkan*), nghĩa là "ải không cửa vào", là tên của một tập công án do Thiền sư Vô Môn Huệ Khai biên soạn. Cùng với *[[Bích nham lục]]*, đây là hai tập công án lừng danh nhất của Thiền tông. *Vô môn quan* ghi lại 48 công án, mỗi công án được bổ sung thêm một lời bình và một bài kệ. Những bài kệ tụng trong đây là những kiệt tác của văn chương Phật giáo tại Trung Quốc.

*Vô môn quan* ra đời khoảng một thế kỉ sau *Bích nham lục*. Cấu trúc của tập này đơn giản hơn nhiều so với *Bích nham lục*, và sự việc này chứng tỏ là sư Huệ Khai chú trọng đến việc sử dụng những tắc công án trong đây làm phương tiện thực hành, tu tập. Sư xem nó là những "viên gạch gõ cửa tâm" của các thiền sinh và viết như sau trong lời tựa:
:"Phật dạy tâm là tông chỉ, cửa Không là cửa pháp. Đã không cửa, thì sao qua? Há chẳng nghe 'từ cửa mà vào thì không phải là của báu trong nhà, nhờ duyên mà thành đạt tất phải có thành hoại.' Nói như vậy thật chẳng khác chi khi không dậy sóng, thịt da đang lành đem ra mổ mụt. Huống chi chấp vào văn tự để tìm mong lý giải, vác gậy quơ trăng, gãi ngứa ngoài giày, có dính líu gì đến sự thật đâu!...
Trong bài kệ đầu, lời tựa của tác phẩm, Huệ Khai viết như sau (Trần Tuấn Mẫn dịch):

Mỗi công án bao gồm ba phần:
#Công án, nói về một sự kiện, lời nói, dạy của các vị Tổ;
#Lời bình của sư Huệ Khai
#Kệ tụng.

Tắc công án thứ 12 sau đây sẽ nêu rõ cấu trúc này (Chân Nguyên dịch Hán-Việt).

## Thuỵ Nham Sư Ngạn gọi ông chủ
### Tắc công án
Hoà thượng Thuỵ Nham Sư Ngạn (zh. 瑞巖師彥, ja. *zuigan shigen*) mỗi ngày tự gọi:
:"Ông chủ!"
Rồi tự trả lời:
:"Dạ."
Lại nói:
:"Tỉnh táo nhé!"
:"Dạ!"
:"Mai kia mốt nọ chớ để người gạt nhé!"
:"Dạ, dạ!"

### Lời bình của Huệ Khai
Ông già Thuỵ Nham tự biên tự diễn, bày vẻ ra nhiều đầu thần mặt quỷ. Vì sao lại một ông gọi, một ông đáp, một ông tỉnh, một ông không bị người gạt? Biết ra rồi thì thật là chẳng phải. Nếu bắt chước ông ta thì đó cũng là kiến giải của loài chồn hoang.

### Kệ tụng

Mặc dù nguồn tài liệu của những tập công án danh tiếng đều như nhau nhưng trong tập *Vô môn quan*, người ta có thể thấy một dấu ấn đặc biệt của sư Vô Môn Huệ Khai, những nét đặc sắc, thật dụng chỉ có ở riêng đây và có lẽ vì thế *Vô môn quan* được ưa chuộng và phổ biến rộng rãi đến ngày nay.

## Tham khảo

**Vô Môn Quan* 無門關, Taishō Tripitaka Vol. 48, No. 2005 (294b18-294b27)
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
*Trần Tuấn Mẫn (dịch & chú): *Vô Môn Quan*. NHX Thành phố Hồ Chí Minh 1995.
Ngũ Đăng Hội Nguyên

* *'Ngũ Đăng Hội Nguyên*' * thuộc loại Đăng lục, 20 quyển, do Phổ Tế (zh. 普濟) soạn vào đời nhà Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 138. Ngũ đăng là:
#*Cảnh Đức Truyền đăng lục* (景德傳燈錄)
#*Thiên Thánh Quảng Đăng lục* (zh. 天聖廣燈錄)
#*Kiến Trung Tịnh Quốc Kế Đăng lục* (zh. 建中靖國續燈錄)
#*Liên Đăng Hội Yếu* (zh. 聯燈會要)
#*Gia Thái Phổ Đăng lục* (zh. 嘉泰普燈錄)

Mỗi bộ gồm 30 quyển, số lượng bề bộn, nhiều chỗ trùng lặp. Phổ Tế bỏ rườm rà lấy tinh giản, gom năm bộ lại thành một nên gọi là *Ngũ Đăng Hội Nguyên*. Nguyên 5 bộ (Ngũ Đăng) gồm 150 quyển, trong khi Ngũ Đăng Hội Nguyên chỉ có 20 quyển, số quyển phần lớn được rút ngắn, nội dung thực tế chỉ giảm đi khoảng phân nửa. Ngũ Đăng vốn chỉ phân biệt hai hệ phái lớn là Nam Nhạc và Thanh Nguyên, từ đó trở xuống không chia tông lập phái nữa. Nhưng thế hệ càng lâu xa thì chi phái càng nhiều thêm, pháp tự rải rác, rất khó nắm được tất cả, nên tác giả cùng với việc rút gọn đã chỉnh lại đầu mối, dưới hệ chia tông, dưới tông chia phái, tương đối tập trung, sắp xếp có thứ tự, mạch lạc lớp lang rất tiện cho người đọc. Hơn nữa sách được trình bày sáng sủa dễ tra cứu. Về chiều rộng thời gian của nội dung sách này gồm thời kì phát triển Thiền tông Trung Quốc từ sơ kì đến lúc cực thịnh và cũng phản ánh chỗ dần dần tiến đến suy vi. Lấy việc ghi chép pháp ngữ của thiền sư làm chính, tinh hoa thiền ngữ phần lớn được thu vào sách này. Ngôn ngữ trong sách thông suốt tự nhiên, tươi tắn hoạt bát, đơn giản cô đọng. Công án, ngữ lục tràn đầy thú vị khiến cho kẻ tăng người tục đều thích đọc. Thế nên từ đời nhà Nguyên, nhà Minh cho đến nay giới trí thức yêu thích thiền học không ai không có sách này, và nó cũng là phương tiện thẳng tắt giúp cho tăng chúng tham thiền được ngộ. Vì bị lược bỏ khá nhiều nên tài liệu được trích dẫn chẳng đầy đủ như sách *[[Cảnh Đức Truyền đăng lục]]*, đó là khuyết điểm của sách này. Sách được Tô Uyên Lôi hiệu đính, Trung Hoa Thư Cục xuất bản vào năm 1984.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
**Từ điển Thiền Tông Hán Việt*. Hân Mẫn & Thông Thiền biên dịch. TP HCM 2002.