Guam

**Guam** (; Chamorro: **' ), tên chính thức là **Lãnh thổ Guam*', là một hải đảo nằm ở miền tây [[Thái Bình Dương]] và là một [[Các lãnh thổ chưa hợp nhất của Hoa Kỳ|lãnh thổ có tổ chức nhưng chưa hợp nhất]] của [[Hoa Kỳ]]. [[Người Chamorros]], cư dân bản thổ của Guam là nhóm người đầu tiên sinh sống tại hòn đảo khoảng 6.000 năm về trước. Guam là hòn đảo lớn nhất ở vị trí cực nam của [[Quần đảo Mariana]]. Thủ phủ của đảo là [[Hagåtña, Guam|Hagåtña]], trước đây viết là "Agana". Kinh tế của Guam chủ yếu dựa vào [[du lịch]] (đặc biệt là từ [[Nhật Bản]], [[Hàn Quốc]] và [[Đài Loan]]) và các căn cứ quân sự của [[Hoa Kỳ]].

Guam nằm về phía Tây của [[Hawaii]] cách đó 6298&nbsp;km, về phía Đông của [[Philippines]] với khoảng cách 2058[[Kilômét|&nbsp;km]] và 3400[[Kilômét|&nbsp;km]] từ [[Bình Nhưỡng]], [[Triều Tiên]].

== Lịch sử ==


=== Thuộc Tây Ban Nha ===
Nhà hàng hải [[người Bồ Đào Nha]] [[Fernão de Magalhães|Ferdinand Magellan]] phụng lệnh Vua [[Tây Ban Nha]] phát hiện ra đảo Guam năm [[1521]] trong chuyến đi vòng quanh Trái Đất. Sau đó Tướng [[Miguel López de Legazpi]] nhân danh vua [[Đế quốc Tây Ban Nha|Tây Ban Nha]] đã đến Guam và tuyên bố chủ quyền năm [[1565]]. [[Người Tây Ban Nha]] đặt nền cai trị thuộc địa Guam từ năm [[1668]] khi [[linh mục]] [[San Vitores]] sang Guam truyền giáo phổ biến đạo [[Công giáo]]. Lúc bấy giờ Guam cũng như toàn phần [[Quần đảo Mariana]] và [[Quần đảo Caroline]] phụ thuộc [[Philippines]] như một phần của xứ [[Đông Ấn thuộc Tây Ban Nha]]. Trong thời gian non 200 năm (1668-1815), Guam là trạm dừng chân quan trọng trên chặng hải hành của thương thuyền Tây Ban Nha từ [[México]] sang [[Philippines]]. Dưới sự cai trị của Tây Ban Nha, văn hóa Chamorro và các thổ dân nói chung chịu sự chi phối mạnh mẽ của văn hóa Tây Ban Nha.

[[Chiến tranh Tây Ban Nha-Mỹ|Tây Ban Nha và Hoa Kỳ xung chiến]] vào cuối [[thế kỷ 19]], kết quả là Tây Ban Nha nhượng đứt Philippines và Guam cho Hoa Kỳ năm [[1898]]. [[Quần đảo Bắc Mariana]] thì [[Madrid]] bán cho [[Đức]] với giá 837.500 đồng vàng Đức. Hoa Kỳ từ đấy dùng đảo Guam làm trạm tiếp tế cho tàu chiến hải quân khi vượt [[đại dương]] đi lại sang Philippines.

=== Thuộc Mỹ ===

==== Chiến tranh thế giới thứ nhất ====

==== Chiến tranh thế giới thứ hai ====
Khi [[Chiến tranh thế giới thứ hai]] bùng nổ thì [[Quân đội Nhật Bản|Quân đội Đế quốc Nhật Bản]] tiến chiếm ngày [[8 tháng 12]] năm [[1941]]. Vì được dự đoán trước, Hoa Kỳ đã di tản phần lớn kiều dân khỏi đảo. Trước đó từ năm 1914 thời [[Chiến tranh thế giới thứ nhất]] Nhật đã tiếp thu [[Quần đảo Bắc Mariana]] từ Đức và cai trị chiếu theo hiệp định [[Ủy thác Nam Dương]]. Thổ dân Chamorro từ [[Quần đảo Bắc Mariana]] được Nhật đưa đến Guam làm [[thông dịch viên]] cho lực lượng chiếm đóng Nhật Bản. Trong khi đó dân Chamorro ở Guam thì bị liệt vào thành phần địch quân. Cũng vì sự kiện này mà sau chiến tranh, dân Chamorro ở Guam mang mối thù với thổ dân từ Bắc Mariana mặc dù cả hai đều là người Chamorro.

Trong suốt thời giam bị chiếm đóng 31 tháng, dân Guam bị quân Nhật bắt người thì lao dịch, kẻ thì bị giết hại, giam cầm, có khi ép buộc cả phụ nữ phục vụ sinh lý cho Quân đội Nhật dưới dạng mại dâm, nhiều [[gia đình]] ly tán. Theo cuộc điều tra của [[Quốc hội Hoa Kỳ]] năm [[2004]] thì trong gần ba năm Nhật chiếm đóng, có khoảng một nghìn người ở Guam bị giết.

Ngày [[21 tháng 7]] năm [[1944]] Hoa Kỳ mở cuộc [[Trận Guam (1944)|tái chiếm Guam]], giao tranh ác liệt. Nhật phải rút lui, bỏ cả [[Quần đảo Bắc Mariana]].

==== Sau chiến tranh ====
Sau chiến tranh, Hoa Kỳ thông qua [[Đạo luật Tổ chức Guam 1950|Luật Tổ chức Guam 1950]], quy định Guam là một [[Các lãnh thổ chưa hợp nhất của Hoa Kỳ|lãnh thổ chưa hợp nhất]] của [[Hoa Kỳ]], thiết lập hệ thống chính trị của Guam và trao quốc tịch Hoa Kỳ cho cư dân Guam. Thống đốc Guam do chính quyền liên bang bổ nhiệm cho đến năm 1968, khi Luật Bầu cử thống đốc Guam cho phép người dân Guam bầu trực tiếp thống đốc. Vì Guam không phải là tiểu bang Hoa Kỳ nên công dân Hoa Kỳ cư trú tại Guam không có quyền bầu cử tổng thống và chỉ được bầu một đại biểu không biểu quyết vào Quốc hội. Tuy nhiên, họ có quyền bỏ phiếu trong các cuộc [[Bầu cử sơ bộ tổng thống Hoa Kỳ|bầu cử sơ bộ tổng thống]].

== Địa lý ==


Guam nằm ở vị trí 13.5° bắc 144.5° đông và có diện tích là 210 [[dặm vuông Anh|dặm vuông]] (544 [[kilômét vuông|km²]]). Nó là đảo cận nam nhất của [[Quần đảo Mariana]] và là đảo lớn nhất trong Quần đảo [[Micronesia]]. Chuỗi đảo này được hình thành bởi các [[mảng kiến tạo]] [[mảng Thái Bình Dương|Thái Bình Dương]] và [[mảng Philippin|Philippines]]. [[Rãnh Mariana]], một vùng bị quằn sâu, nằm bên cạnh chuỗi đảo về phía đông. [[Challenger Deep]], điểm sâu nhất trên [[Trái Đất]], ở phía tây nam của Guam có độ sâu khoảng 35.797 [[ft (định hướng)|ft]] (10.911 mét). Điểm cao nhất tại Guam là [[Núi Lamlam]] cao 1.332&nbsp;ft (406 m). Đảo Guam dài 30 [[dặm Anh]] (48&nbsp;km) và rộng từ 4 dặm (6&nbsp;km) đến 12 dặm (19&nbsp;km). Thỉnh thoảng đảo bị [[động đất]] vì nó ở rìa phía tây của [[Mảng Thái Bình Dương]] và gần [[mảng Philippin]]es. Trong những năm vừa qua, các trận động đất có trung tâm chấn động gần Guam có cường độ từ 5,0 đến 8,7. Không như [[núi lửa]] [[Anatåhan]] tại [[Quần đảo Bắc Mariana]], Guam không phải là vùng núi lửa còn hoạt động. Tuy nhiên, vì hướng gió và gần Anatahan, các hoạt động núi lửa nhất là tàn tro đôi khi ảnh hưởng đến Guam.

Phần phía bắc của đảo có bình nguyên rừng với đất đá vôi và bờ đá san hô trong khi phía nam có những đỉnh núi lửa có thảo nguyên và rừng. Một bờ đá san hô bao quanh phần lớn đảo, trừ những nơi có vịnh cung cấp lối ra cho các con sông nhỏ và suối nước chảy từ các ngọn đồi xuống [[Thái Bình Dương]] và [[biển Philippines]]. Dân số của đảo tập trung nhiều nhất ở khu vực phía bắc và miền trung.

=== Khí hậu ===
Khí hậu có nét [[nhiệt đới]]. Thời tiết thường nóng và rất ẩm và ít thay đổi nhiệt độ theo mùa. Nhiệt độ cao trung bình là 86[[Độ Fahrenheit|°F]] (30[[Độ Celsius|°C]]) và nhiệt độ thấp trung bình là 74°[[Độ Fahrenheit|F]] (24[[Độ Celsius|°C]]) với lượng mưa trung bình hàng năm là 96 [[inch]] (2.180&nbsp;[[mM|mm]]). Mùa khô kéo dài từ tháng 12 đến tháng sáu. Những tháng còn lại là mùa mưa. Tháng 1 và tháng 2 được xem là tháng mát nhất trong năm với nhiệt độ ban đêm khoảng từ 75 đến 70&nbsp;°F và thông thường có độ ẩm thấp hơn. Tháng dễ có [[bão]] nhất là tháng 10 và tháng 11. Tuy nhiên chúng cũng có thể xảy ra quanh năm.

Trung bình có ba cơn bão nhiệt đới và một cơn bão lớn đi qua Guam trong vòng 180 hải lý (330&nbsp;km) mỗi năm. Cơn bão có cường độ mạnh nhất đi qua Guam gần đây là [[Siêu bão Pongsona]] với sức gió gần trung tâm là 125 dặm một giờ đập vào Guam ngày [[8 tháng 12]] năm [[2002]] để lại sự tàn phá khủng khiếp. Từ sau [[Siêu bão Pamela]] năm [[1976]] các cấu trúc nhà cửa bằng gỗ đã được thay thế bằng các cấu trúc bê tông. Trong [[thập niên 1980]], các cột điện bằng gỗ bắt đầu được thay thế bằng các cột chống bão bằng bê tông cốt thép. Trong [[thập niên 1990]], nhiều chủ nhà và cơ sở thương mải đã lắp đặt các cửa chống bão.



== Chính trị ==
[[Tập_tin:Lou_Leon_Guerrero_2025_(cropped).jpg|nhỏ|267x267px|[[Lou Leon Guerrero]], thống đốc Guam đương nhiệm]]
Chính quyền Guam được tổ chức theo hệ thống chính trị của Hoa Kỳ [[Thống đốc Guam|Thống đốc]] là người đứng đầu chính phủ, được bầu trực tiếp với nhiệm kỳ bốn năm. Nghị viện là cơ quan lập pháp đơn viện, gồm 15 nghị sĩ. [[Tòa án Tối cao Guam]] là cơ quan xét xử cao nhất của hệ thống tư pháp Guam.

[[District Court of Guam|Tòa án quận Guam]] là tòa án liên bang của Hoa Kỳ có thẩm quyền tại Guam. Guam bầu một [[Đại biểu (Quốc hội Hoa Kỳ)|đại biểu]] vào [[Hạ viện Hoa Kỳ]]. Đại biểu Guam đương nhiệm là [[James Moylan]] thuộc Đảng Cộng hòa. Đại biểu không có quyền biểu quyết về thông qua dự luật, nhưng được biểu quyết tại ủy ban và phát biểu trước Hạ viện.

=== Vị thế chính trị ===
Vào thập niên 1980 và đầu thập niên 1990, dư luận Guam ủng hộ Guam trở thành một [[Thịnh vượng chung (vùng quốc hải Hoa Kỳ)|thịnh vượng chung]] tương tự như [[Puerto Rico]] và [[Quần đảo Bắc Mariana]]. Trong một cuộc [[trưng cầu ý dân]] vào năm 1982, đa số cử tri ủng hộ Guam trở thành một thịnh vượng chung.

Tháng 7 năm 2020, [[Government of Guam|Chính quyền Guam]] gia nhập [[Tổ chức Nhân dân và Quốc gia chưa được đại diện]].

== Kinh tế ==
Nền kinh tế Guam phụ thuộc vào du lịch, các cơ sở [[Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ|Bộ Quốc phòng]] và doanh nghiệp địa phương. Pháp luật liên bang quy định thuế thu nhập liên bang của người Guam được nộp vào ngân khố của it Guam chứ không phải ngân khố liên bang, bao gồm thuế của công chức, viên chức quân sự, dân sự được bố trí tại Guam.

== Nhân khẩu ==
Theo Điều tra Dân số Hoa Kỳ năm 2000, dân số của Guam là 154.805 Dân số ước tính năm 2007 cho Guam là 173.456. Cho đến năm 2005, sự gia tăng dân số hàng năm là 1,76%. 

=== Chủng tộc ===
Nhóm dân đông nhất là người bản xứ Chamorros, chiếm 57% tổng dân số. Nhóm dân lớn thứ nhì là người Philippines chiếm 25.5%, người da trắng 10%, Việt Nam, Trung Hoa, Nhật, Triều Tiên và các nhóm dân khác.

=== Ngôn ngữ ===
Ngôn ngữ chính của đảo là [[tiếng Anh]] và [[tiếng Chamorro]].

=== Tôn giáo ===
[[Kitô giáo]] là tôn giáo lớn nhất tại Guam. Hơn 75% dân số theo [[Công giáo tại Guam|Công giáo]], trong khi thành phần Kitô hữu còn lại thuộc các giáo hội [[Protestant|Tin Lành]].

== Văn hóa ==
Văn hóa Guam phản ánh sự pha trộn của văn hóa [[Văn hóa Chamorro|Chamorro]] và văn hóa Hoa Kỳ, Tây Ban Nha và México. Sau khi thực dân Tây Ban Nha chiếm Guam, nhiều phong tục tập quán bản địa biến mất, ngoại trừ đan lát và làm gốm. Gần đây, người Chamorro bắt đầu quan tâm đến việc bảo tồn ngôn ngữ và văn hóa của họ.

Văn hóa Chamorro truyền thống được thể hiện trong điệu múa, đi biển, nấu ăn, bắt đánh cá, các trò chơi (như batu, chonka, estuleks, và bayogu), các bài hát và kiểu cách bị ảnh hưởng bởi sự di dân của những người từ những nơi khác đến. Chính sách của Tây Ban Nha thời thuộc địa (1668-1898) là một chính sách thu phục và khuyến khích cải đạo sang [[Giáo hội Công giáo|Giáo hội Công giáo Rôma]]. Tình trạng dẫn đến việc loại dần các chiến binh nam của Guam và đẩy [[người Chamorro]] ra khỏi quê hương của họ.

Sử gia Lawrence Cunningham vào năm [[1992]] có viết "Theo ý nghĩ của người Chamorro, vùng đất và các sản phẩm từ đất sinh ra thuộc về mọi người. [[Inafa'maolek]], hay là phụ thuộc liên đới, là chìa khóa hay giá trị trung tâm trong văn hóa Chamorro... Inafa'maolek phụ thuộc vào một tinh thần hợp tác. Đây là ý nghĩa cốt lõi rằng mọi thứ trong văn hóa Chamorro xoay tròn quanh nhau. Mối quan tâm mạnh mẽ là vì nhau hơn là [[chủ nghĩa cá nhân]] và quyền tư hữu."

Văn hóa cốt lõi của Chamorro là sự kết hợp phức tạp quy định xã hội đặt trọng tâm vào sự kính trọng: Từ việc hôn bàn tay của người già, lưu truyền những huyền thoại, bài hát, và các nghi lễ [[tán tỉnh]], đến việc một người cầu xin tha thứ từ tổ tiên đã khuất khi đi vào rừng sâu. Những phong tục tập quán có từ trước khi Tây Ban Nha xâm chiếm bao gồm làm thuyền galaide, làm nhạc cụ [[belembaotuyan]],...

== Tham khảo ==


== Liên kết ngoài ==

=== Chính quyền ===


* [http://www.house.gov/bordallo/ Congresswoman Madeleine Z. Bordallo, Delegate, U.S. Congress] 
* [http://www.cqa.guam.gov/ Guam Customs and Quarantine Agency]
* [http://www.guamelection.org/ Guam Election Commission]
* [http://www.justice.gov.gu/CompilerofLaws/gca.html Guam Code Annotated] 
* [https://www.guamtax.com/ Guam Department of Revenue and Taxation]

=== Tin tức ===

* [http://www.mvariety.com Marianas Variety "Guam's only true independent news source"]
* [http://www.guampdn.com/apps/pbcs.dll/frontpage *Pacific Daily News*, A Gannett Newspaper] 
* [http://kuam.com/ *KUAM*, Guam's Primary News Channel]
* [http://www.pacificnewscenter.com/default.asp "Pacific News Center - News You Can Trust] 

=== Tổng quan ===
* [http://www.freewebs.com/allthingsguam/ *allthingsguam*] A Guam History resource—virtual textbook, virtual workbook and more
* [http://www.guampedia.com/ Guampedia] from the Guam Humanities Council and the University of Guam
* [http://dmoz.org/Regional/Oceania/Guam Open Directory Project - *Guam*]  directory category
* [http://www.loc.gov/rr/international/hispanic/guam/guam.html U.S. Library of Congress - Portals to the World: *Guam*]
* [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gq.html *The World Factbook'' on Guam] 
* Guam Portal - Guam directory and internet portal.

### Quân sự
* Commander, Naval Forces Marianas (COMNAVMAR) Guam 
* Andersen Air Force Base (AAFB) Guam
* War in the Pacific - Liberation of Guam
* Congressional Testimony - Guam War Claims 

### Du lịch
* Wikitravel's Guide to Guam
* Guam Visitors Bureau 
* Guam Portal 

### Những thông tin khác
* Guam Chamber of Commerce
* Maps - Perry-Castañeda Library Map Collection
* 
*