Hà Tây (tỉnh)

**Hà Tây** là một tỉnh cũ thuộc vùng Đồng bằng sông Hồng, Việt Nam. Tồn tại trong hai giai đoạn: Ngày 21 tháng 4 năm 1965 đến ngày 27 tháng 12 năm 1975, ngày 12 tháng 8 năm 1991 đến ngày 1 tháng 8 năm 2008.

## Vị trí địa lý và hành chính
Tỉnh Hà Tây có vị trí địa lý: 
*Phía Bắc tỉnh Vĩnh Phúc
*Phía Tây giáp tỉnh Hòa Bình và tỉnh Phú Thọ
*Phía Nam giáp tỉnh Hà Nam
*Phía Đông giáp thành phố Hà Nội và tỉnh Hưng Yên
Tỉnh Hà Tây gồm 2 thành phố: Hà Đông (tỉnh lỵ), Sơn Tây và 12 huyện: Ba Vì, Chương Mỹ, Đan Phượng, Hoài Đức, Mỹ Đức, Phú Xuyên, Phúc Thọ, Quốc Oai, Thạch Thất, Thanh Oai, Thường Tín, Ứng Hòa.

## Lịch sử

Ngày 21 tháng 4 năm 1965, hai tỉnh Hà Đông và Sơn Tây hợp nhất thành tỉnh Hà Tây. Khi hợp nhất, tỉnh Hà Tây gồm 2 thị xã: Hà Đông (tỉnh lỵ), Sơn Tây và 14 huyện: Bất Bạt, Chương Mỹ, Đan Phượng, Hoài Đức, Mỹ Đức, Phú Xuyên, Phúc Thọ, Quảng Oai, Quốc Oai, Thạch Thất, Thanh Oai, Thường Tín, Tùng Thiện, Ứng Hòa.

Ngày 26 tháng 7 năm 1968, hợp nhất 3 huyện Bất Bạt, Quảng Oai và Tùng Thiện thành huyện Ba Vì.

Ngày 27 tháng 12 năm 1975, tỉnh Hà Tây hợp nhất với tỉnh Hòa Bình thành tỉnh Hà Sơn Bình. Ngày 27 tháng 12 năm 1978, thị xã Sơn Tây và 5 huyện Ba Vì, Phúc Thọ, Thạch Thất, Đan Phượng, Hoài Đức sáp nhập vào thành phố Hà Nội.

Ngày 12 tháng 8 năm 1991, tỉnh Hà Tây được tái lập. Đồng thời, thị xã Sơn Tây và 5 huyện: Ba Vì, Phúc Thọ, Thạch Thất, Đan Phượng, Hoài Đức thuộc thành phố Hà Nội được chuyển về tỉnh Hà Tây.

Ngày 27 tháng 12 năm 2006, thành lập thành phố Hà Đông trên cơ sở thị xã Hà Đông. Ngày 2 tháng 8 năm 2007, thành lập thành phố Sơn Tây trên cơ sở toàn bộ diện tích và dân số của thị xã Sơn Tây.

Ngày 1 tháng 8 năm 2008, tỉnh Hà Tây sáp nhập vào thành phố Hà Nội. Từ đó, tỉnh Hà Tây không còn tồn tại. Địa giới hành chính của tỉnh ngày nay tương ứng với phía Tây và phía Nam thành phố Hà Nội.

Từ ngày 8 tháng 5 năm 2009, thành phố Hà Đông trở thành quận nội của thành phố Hà Nội và thị xã Sơn Tây chuyển thành thị xã trực thuộc thành phố.

## Kinh tế
Tổng sản phẩm (GDP) trong tỉnh năm 2001 ước đạt 14.900 tỷ đồng. Theo tài liệu  thì năm 2001 dân số toàn tỉnh Hà Tây là 2.432.000 người, do đó GDP/người là 434 USD, tương đương với 6.157.300 VNĐ

Cơ cấu kinh tế:

**Nông – lâm ngư nghiệp:** 36 %

**Công nghiệp – xây dựng:** 30 %

**Dịch vụ:** 34 %

### Làng nghề
Hà Tây có trên 200 làng nghề với những sản phẩm đặc sắc và được nhiều người ưa chuộng như pháo Bình Đà, lụa Vạn Phúc, sơn mài - Duyên Thái, tiện gỗ - Nhị Khê, thêu - Quất Động, Nón Chuông, Quạt Vác, khảm trai Chuyên Mỹ, hàng mây tre Phú Vinh, đồ mộc Chàng Sơn, Sơn Đồng, may Trạch Xá, đàn Đào Xá, mộc Đại Nghiệp, tơ lưới Hà Thao, tò he Xuân La,...

## Văn hóa

Hà Tây là một tỉnh cũ của Việt Nam, trước năm 2008, nằm ở phía tây kinh thành Thăng Long. Mặc dù hiện nay đã được sáp nhập vào thành phố Hà Nội, Hà Tây vẫn giữ một vị trí quan trọng trong tiến trình hình thành và phát triển văn hoá vùng đồng bằng Bắc Bộ, đặc biệt là văn hoá xứ Đoài – một bộ phận tiêu biểu của văn hoá dân tộc Việt Nam.

Văn hoá Hà Tây trước hết thể hiện rõ trong không gian làng xã truyền thống. Cấu trúc làng với đình, chùa, giếng nước, cây đa đã trở thành hình ảnh quen thuộc, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người dân. Người Hà Tây có lối sống giản dị, điềm đạm, trọng lễ nghĩa và coi trọng các mối quan hệ cộng đồng. Những giá trị này được gìn giữ qua nhiều thế hệ, tạo nên bản sắc riêng của con người xứ Đoài.

Hà Tây là vùng đất giàu di sản văn hoá vật thể. Nơi đây tập trung nhiều công trình kiến trúc tôn giáo và lịch sử có giá trị lớn như chùa Hương, chùa Thầy, chùa Tây Phương và làng cổ Đường Lâm. Các di tích này không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn phản ánh trình độ nghệ thuật, tư duy thẩm mỹ và đời sống tâm linh phong phú của cư dân địa phương.

Bên cạnh đó, văn hoá Hà Tây còn thể hiện đậm nét qua các di sản văn hoá phi vật thể. Các lễ hội truyền thống như hội chùa Hương, hội chùa Thầy được tổ chức hằng năm, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia. Những loại hình nghệ thuật dân gian như chèo, ca trù, hát dô đã góp phần làm phong phú đời sống tinh thần, đồng thời lưu giữ những giá trị văn hoá đặc trưng của vùng xứ Đoài.

Không thể không nhắc đến hệ thống làng nghề truyền thống – một nét đặc sắc trong văn hoá Hà Tây. Các làng nghề như lụa Vạn Phúc, quạt Chàng Sơn, nón Chuông, mây tre đan Phú Vinh đã tồn tại và phát triển qua nhiều thế kỷ. Những sản phẩm thủ công không chỉ phục vụ đời sống sinh hoạt mà còn thể hiện sự khéo léo, cần cù và sáng tạo của người lao động.

Ẩm thực Hà Tây mang phong vị đặc trưng của đồng bằng Bắc Bộ, giản dị nhưng giàu bản sắc. Những món ăn dân dã như bánh tẻ Phú Nhi, chè lam, kẹo dồi hay tương truyền thống đã trở thành một phần không thể thiếu trong sinh hoạt văn hoá của người dân nơi đây.

Tóm lại, văn hoá Hà Tây là sự kết tinh của truyền thống làng xã, đời sống tâm linh sâu sắc và lao động sáng tạo của con người. Dù không còn tồn tại với tư cách là một đơn vị hành chính, những giá trị văn hoá của Hà Tây vẫn tiếp tục được bảo tồn và phát huy, góp phần làm giàu thêm cho nền văn hoá Thăng Long – Hà Nội và văn hoá Việt Nam nói chung.

### Bài hát
Bài hát *[[Hà Tây quê lụa]]* của Nhật Lai ra đời khi Không quân Hoa Kỳ tăng cường đánh phá miền Bắc Việt Nam với ca từ đẹp, giai điệu mượt mà đã trở nên nổi tiếng.

### Lễ hội

* Lễ hội chùa Hương (huyện Mỹ Đức) - lễ hội dài nhất Việt Nam (3 tháng, bắt đầu từ tháng 1 đến tháng 3 âm lịch) thu hút khoảng hàng triệu du khách mỗi năm
* Lễ hội Bình Đà - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đầu tiên của thành phố Hà Nội - tưởng nhớ Đức Quốc tổ Lạc Long Quân và Linh Lang Đại Vương được tổ chức từ ngày 25 tháng 2 đến ngày mồng 6 tháng 3 âm lịch tại khu di tích quốc gia Đền Nội - Đình Ngoại Bình Đà xã Bình Minh, huyện Thanh Oai 
* Các lễ hội khác là hội chùa Thầy (huyện Quốc Oai) liên quan đến pháp sư Từ Đạo Hạnh, hội thả diều ở Bá Giang - Đan Phượng, hội chùa Tây Phương, hội chùa Đậu, hội Đền Và (Sơn Tây), hội đền Hát Môn (Phúc Thọ), chùa Bối Khê, chùa Trăm gian, chùa Mía (Sùng Nghiêm Tự), hội đền Thánh Tản Viên...
* Lễ hội Chử Đồng Tử (một trong 4 vị thánh Tứ Bất Tử của Việt Nam) được tổ chức từ ngày 30 đến 1 tháng 4 (âm lịch) hàng năm tại xã Tự Nhiên, huyện Thường Tín.
* Lễ hội hát Chèo tàu được tổ chức trong 7 ngày từ Rằm tháng giếng đến 21 tháng Giêng tại xã Tân Hội, huyện Đan Phượng.
* Lễ hội hát Dô tại huyện Quốc Oai cứ 36 năm mới được tổ chức một lần

### Du lịch
Hà Tây là tỉnh giàu tiềm năng du lịch. Với địa hình giao thoa giữa miền núi và đồng bằng, Hà Tây có nhiều hồ, suối và hang động. Ngoài ra, số lượng di tích lịch sử được công nhận ở Hà Tây chỉ đứng sau Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh.

Hà Tây là tỉnh có 2 trong số 21 khu du lịch quốc gia là:
*Quần thể danh thắng Chùa Hương
*Vườn quốc gia Ba Vì

Các địa điểm du lịch nổi tiếng khác gồm: 
*Đền Nội - Đình Ngoại Bình Đà thờ Đức Quốc tổ Lạc Long Quân, làng cổ Cự Đà
*Làng cổ Đường Lâm - Thành cổ Sơn Tây (chùa Mía, lăng Ngô Quyền, Phùng Hưng, Đền Và...)
*Núi Sài Sơn với Chùa Thầy, show Tinh hoa Bắc Bộ
*Chùa Tây Phương
*5 ngôi đình nổi tiếng là di tích quốc gia đặc biệt gồm: Đình Tây Đằng, Đình So, Đình Chu Quyến, Đình Tường Phiêu và Đình Đại Phùng.
*Hồ Đồng Mô (Làng văn hoá các dân tộc Việt Nam...), Hồ Suối Hai, Hồ Quan Sơn...
*Đầm Long - Rừng Bằng Tạ
*Cổng sanh làng Văn Khê xã Tam Hưng huyện Thanh Oai
* Chùa Bối Khê xã Tam Hưng huyện Thanh Oai

### Sản vật
*Nón làng Chuông, quạt làng Vác, mũ lá Tân Ước (Thanh Oai)
*Lụa Vạn Phúc (Hà Đông)
*Giày da Phú Yên, cỏ tế Phú Túc, khảm trai Chuyên Mỹ (Phú Xuyên)
*Quạt Chàng Sơn (Thạch Thất)
*Dệt Phùng Xá (Mỹ Đức)
*Tranh thêu Quất Động, mộc cao cấp Vạn Điểm, hoa cây cảnh Vân Tảo (Thường Tín)
*Mây tre đan mỹ nghệ (Chương Mỹ)

### Ẩm thực
Dù đã sáp nhập vào thành phố Hà Nội từ năm 2008 nhưng vẫn còn đó ký ức về các đặc sản nổi tiếng xứ Đoài. Có thể kể đến như: nem Phùng, miến Cự Đà, giò chả Ước Lễ, bánh cuốn Vân Đình, kẹo lạc Đường Lâm, rau sắng Chùa Hương, cà dầm tương Tam Hiệp, bưởi thồ Bạch Hạ, sữa Ba Vì, tương Mông Phụ, kẹo lạc- kẹo dồi Cổ Hoàng, rượu Ngự Câu, khoai tây Thường Tín, miến rong Dương Liễu, gạo Khu Cháy, nhãn muộn Đại Thành (Quốc Oai Hà Tây), chè lam Thạch Xá, trứng Liên Châu, kẹo lạc Tháp Thượng, bánh giò, bún tươi Bích Hòa, rượu nếp Bá Giang, chè Long Phú, thịt chó Cao Xá, vịt nướng Vân Đình, bột sắn Minh Hồng, bánh tro Đắc Sở, rượu nếp Chi Nê, cơm lam Ba Vì, thịt chuột Canh Nậu, bánh nếp, mơ Hương Sơn, đậu phụ Trúng Đích, bánh tẻ Phúc Lâm, miến rong làng So, chuối Vân Nam, bánh giầy Quán Gánh, mạch nha Hoài Đức, gạo bồ nâu Thanh Văn, tò he Xuân La, miến rong Minh Khai, củ mài Hương Sơn, giò chả Hoàng Trung, rượu Trại Chiêu, giá đỗ Trung Châu, gà mía Sơn Tây, rau sắn nấu cá trê Thạch Thất, tương nếp Cự Đà, bún cá rô đồng, cau sấy Hạc Sơn, bánh đa nem Ngự Câu, cá mòi sông Hồng, bún tươi làng Bặt, men rượu Tân Độ, cháo se làng Hạ, bột sắn Hoài Đức, tiểu hổ Cự Đà, bánh đúc Kim Bài, chè Ba Trại, bánh khúc, bánh khoai, chè lam Đường Lâm, bánh cuốn Thanh Lương, nem Phượng, rau muống Linh Chiểu, bánh bác Giang Xá, bánh mứt kẹo La Phù, giò chả Thượng Hội, vịt cỏ Vân Đình, cải mào gà Hoài Đức, nem thính Cao Bộ, thịt quay đòn Sơn Tây, bún khô Minh Khai, chè củ mài Chùa Hương, cam Canh, cháo vịt Vân Đình, rượu nếp làng Mai, vật vờ sông Hồng, gà đồi Ba Vì, bún hến Phú Xuyên, bánh gai làng Giá, bánh tẻ Phú Nhi, chè kho Đại Đồng.

### Chiếng chèo xứ Đoài
Trong *[[chèo|Tứ chiếng chèo]]* đồng bằng sông Hồng thì Hà Tây là trung tâm của chiếng chèo Đoài (vùng đất gồm phần lớn tỉnh Hà Tây cũ, các tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và một phần các tỉnh Tuyên Quang, Hòa Bình). Hà Tây là cái nôi chèo lớn của Việt Nam với những tên tuổi lớn của sân khấu chèo như NSND Tào Mạt, NSND Chu Văn Thức, NSND Diễm Lộc, NSND Khắc Tư, NSND Đoàn Thanh Bình, NSƯT Văn Chương, NSND Thu Huyền,...

Nghệ thuật chèo được hình thành từ thế kỷ 10 tại Kinh đô Hoa Lư (Ninh Bình) dưới thời nhà Đinh. Ưu bà Phạm Thị Trân đã truyền dạy nghệ thuật chèo cho cung nữ và quân lính. Sau đó chèo phát triển rộng ra lãnh thổ Đại Cồ Việt (vùng châu thổ Bắc Bộ và các tỉnh Thanh - Nghệ - Tĩnh trở ra). Vào thế kỷ 15, vua Lê Thánh Tông đã không cho phép biểu diễn chèo trong cung đình. Chèo trở về với nông dân, gắn liền với sinh hoạt đời sống, hội hè của người Việt.

Nghệ thuật chèo Đồng bằng sông Hồng trở thành cái nôi chèo với Tứ chiếng chèo Đông, Đoài, Nam, Bắc. Chiếng Chèo là những phường Chèo hoạt động trong một vùng văn hóa, địa lý nhất định. Phong trào hát chèo xưa phân vùng chèo châu thổ sông Hồng thành 4 chiếng chèo Đông, chèo Đoài, chèo Nam, chèo Bắc với kinh đô Thăng Long - Hà Nội ở vị trí trung tâm. Mỗi chiếng có những "ngón nghề" riêng, kỹ thuật riêng, khó lưu truyền và phát triển ra đến bên ngoài do sự khác nhau trong phong cách nghệ thuật dựa trên cơ sở dân ca, dân vũ và văn hóa địa phương, chỉ người trong chiếng mới diễn được với nhau.

Hiện tại Hà Tây đã sáp nhập vào Hà Nội, nơi đây vẫn còn những vùng chèo tiêu biểu như Thạch Thất, Quốc Oai, Ba Vì, Sơn Tây, Thường Tín,...

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Sở Công nghiệp tỉnh Hà Tây (Web Archive)
*Trang thông tin điện tử tỉnh Hà Tây (Web Archive)
*Báo điện tử tỉnh Hà Tây (Web Archive)
*
* Bản lưu trang web tỉnh Hà Tây cũ
* Bản đồ hành chính tỉnh Hà Tây 
* Địa giới Hà Nội chính thức mở rộng từ 1/8 
* Một số thông tin cơ bản tỉnh Hà Tây  cập nhật 6/5/2009 trên trang tin điện tử Ủy ban Dân tộc