HMS Vengeance (R71)

**HMS ''Vengeance'' (R71)** là một tàu sân bay thuộc lớp ''Colossus'' được Hải quân Hoàng gia Anh chế tạo trong giai đoạn Chiến tranh Thế giới thứ hai. Nó đã phục vụ cho hải quân của ba nước trong suốt cuộc đời hoạt động: Hải quân Hoàng gia Anh, Hải quân Hoàng gia Australia dưới tên gọi **HMAS ''Vengeance*** từ năm 1952 đến năm [[1955]], và cho [[Hải quân Brazil]] dưới tên gọi *'''Minas Gerais'' (A 11)*' từ năm [[1956]] đến năm [[2001]].

Được chế tạo trong giai đoạn Thế Chiến II, *Vengeance* là một trong số ít những chiếc trong lớp hoàn tất trước khi chiến tranh kết thúc, mặc dù nó không tham gia một hoạt động tác chiến thực tế nào. Chiếc tàu trải qua một vài năm như một tàu vận chuyển máy bay và tàu sân bay huấn luyện cho đến khi thực hiện một chuyến đi nhằm thử nghiệm sức chịu đựng của con tàu và thủy thủ đoàn trong hoàn cảnh thời tiết khắc nghiệt của Bắc Cực. Vào cuối năm 1952, *Vengeance* được cho [[Hải quân Hoàng gia Australia]] mượn thay thế cho chiếc tàu sân bay *Melbourne* mà việc hoàn tất đang bị trì hoãn. Nó ở lại vùng biển Australia trong hầu hết thời gian ba năm cho mượn, được sử dụng như một tàu sân bay và tàu huấn luyện, trước khi được hoàn trả cho Hải quân Hoàng gia Anh vào [[tháng tám|tháng 8]] năm [[1955]].

Thay vì đưa vào hoạt động, chiếc tàu sân bay được Anh bán cho [[Brasil]] vào năm [[1956]], và được đưa ra hoạt động sau khi đã được nâng cấp rộng rãi, cho phép nó hoạt động cùng [[máy bay phản lực]]. Được đặt lại tên là *Minas Gerais*, chiếc tàu sân bay được giữ lại hoạt động cho đến năm [[2001]]. Nhiều nỗ lực đã được thực hiện để bán con tàu, kể cả một lần được liệt kê trên trang đấu giá trực tuyến [[eBay]], trước khi nó được bán để tháo dỡ khi được kéo đến [[Alang]] thuộc [[Ấn Độ]].

== Thiết kế và chế tạo ==
*Vengeance* được đặt lườn vào ngày [[16 tháng 11]] năm [[1942]] bởi hãng đóng tàu [[Swan Hunter]]. Nó được hạ thủy vào ngày [[23 tháng 2]] năm [[1944]]; và việc chế tạo hoàn tất vào ngày [[15 tháng 1]] năm [[1945]].

Những chiếc tàu sân bay thuộc lớp *Colossus* được dự tính như những tàu chiến "dùng-và-bỏ", chỉ hoạt động trong Thế Chiến II và sẽ được tháo dỡ sau khi chiến tranh kết thúc hoặc sau ba năm phục vụ. Bất chấp lời dự báo như thế, *Vengeance* đã có cuộc đời phục vụ kéo dài hơn 55 năm.

=== Vũ khí ===
Vũ khí trang bị ban đầu bao gồm 6 khẩu đội bốn nòng [[Hải pháo QF 2 pounder|QF 2 pounder]] (còn gọi là pom-poms) và 19 khẩu pháo [[Pháo Oerlikon 20 mm|Oerlikon 20 mm]]. Vào năm [[1945]], sau khi được bố trí đến [[Hạm đội Thái Bình Dương Anh Quốc|Hạm đội Thái Bình Dương]], tám khẩu Oerlikon được thay thế bằng tấm khẩu pháo [[Pháo Bofors 40 mm|Bofors 40 mm]] nòng đơn; những khẩu pháo này đã chứng tỏ khả năng bảo vệ tốt hơn chống lại các máy bay tấn công cảm tử [[thần phong|kamikaze]] Nhật Bản.

Khi được đưa vào phục vụ cùng Hải quân Australia vào năm 1952, vũ khí trang bị bao gồm 12 khẩu pháo Bofors 40&nbsp;mm và 32 khẩu Oerlikon 20&nbsp;mm.

=== Máy bay ===
Vào giai đoạn hoạt động cùng Hải quân Hoàng gia Australia, *Vengeance* mang theo một phi đội của mỗi loại máy bay [[Hawker Sea Fury]] và [[Fairey Firefly]]. Ngoài ra, liên đội máy bay phối thuộc còn bao gồm ba chiếc [[máy bay trực thăng]] [[Bristol Sycamore]], được Hải quân Australia sở hữu sau khi chứng kiến sự trình diễn của một chiếc Sycamore của Hải quân Mỹ hoạt động trên chiếc *Sydney* trong [[Chiến tranh Triều Tiên]] vào những năm [[1951]]–1952. Cho dù không phải là chiếc máy bay trực thăng đầu tiên được đưa ra phục vụ quân sự cùng Australia, danh hiệu thuộc về một chiếc [[Sikorsky S-51]] của [[Không quân Hoàng gia Australia]], những chiếc Sycamore đã hình thành nên phi đội máy bay quân sự Australia đầu tiên, đưa đến việc thành lập trường huấn luyện phi công trực thăng đầu tiên của Australia. Cả ba chiếc máy bay này đều được mua từ Anh trên chiếc *Vengeance*.

== Lịch sử hoạt động ==
=== Phục vụ cho Anh Quốc ===
*Vengeance* khởi hành đi [[Viễn Đông]] để tăng cường cho [[Hạm đội Thái Bình Dương Anh Quốc|Hạm đội Thái Bình Dương]]. Ngay sau khi [[Chiến tranh Thế giới thứ hai]] kết thúc, *Vengeance* được tách ra và gửi đến [[Hồng Kông|Hong Kong]] nhằm tái chiếm thuộc địa này, ngăn ngừa một cuộc [[đảo chính]] bởi các lực lượng [[Trung Hoa Dân Quốc|Trung Quốc]]. *Vengeance* sau đó hợp cùng các tàu sân bay trong lớp *Colossus* trong nhiệm vụ hồi hương các [[tù binh|tù binh chiến tranh]].

Ngày [[11 tháng 3]] năm [[1945]], *Vengeance* rời sông Clyde tiến hành chạy thử máy tại Malta. Những công việc này hoàn tất vào ngày [[21 tháng 5]], khi nó được phân về Hải đội Tàu sân bay 11 thuộc [[Hạm đội Thái Bình Dương Anh Quốc|Hạm đội Thái Bình Dương]]. Chiếc tàu sân bay hướng đến [[Sydney]] ngang qua [[Alexandria]], [[Port Said]], [[Trincomalee]] và [[Fremantle]], đến nơi vào ngày [[26 tháng 7]]. Trong khi đang neo đậu tại Sydney, tám khẩu Oerlikon 20&nbsp;mm được thay thế bằng tấm khẩu pháo [[Pháo Bofors 40 mm|Bofors 40 mm]] nòng đơn; những khẩu pháo này đã chứng tỏ khả năng bảo vệ tốt hơn chống lại các máy bay tấn công cảm tử [[thần phong|kamikaze]] Nhật Bản. *Vengeance* được phân về Đội Đặc nhiệm 111.2 của Hạm đội Thái Bình Dương, và được bố trí như một phần của lực lượng dự định tấn công vào [[Truk]] lúc đó còn do quân Nhật chiếm đóng, nhưng nó chưa rời Sydney khi chiến tranh kết thúc. Sau khi [[Đế quốc Nhật Bản|Nhật Bản]] tuyên bố chấp nhận đầu hàng, *Vengeance* nhận được lệnh đi đến [[Hồng Kông|Hong Kong]], và vào ngày [[3 tháng 9]] nằm trong thành phần của lực lượng tiếp nhận sự đầu hàng của quân Nhật trú đóng tại thuộc địa này. Sự hiện diện của chiếc tàu sân bay còn nhằm ngăn ngừa một vụ [[đảo chính]] bởi các lực lượng quân sự Trung Quốc. Sau đó *Vengeance* tham gia cùng các con tàu chị em trong lớp *Colossus* trong nhiệm vụ hồi hương những [[tù binh|tù binh chiến tranh]].

Vào [[tháng tư|tháng 4]] năm [[1946]], *Vengeance* chuyển giao các phi đội [[Không quân Hoàng gia Anh]] [[Phi đội Không quân Hoàng gia 11|11]] và [[Phi đội Không quân Hoàng gia 17|17]] đến [[Miho]], [[Ibaraki]] tại Nhật Bản, nơi chúng được phối thuộc trong thành phần [[Lực lượng Chiếm đóng Khối Thịnh vượng chung Anh Quốc]]. *Vengeance* ở lại vùng biển Viễn Đông cho đến ngày [[20 tháng 7]] năm [[1946]], khi nó khởi hành quay về Anh Quốc. Chiếc tàu sân bay về đến cảng Devonport vào ngày [[13 tháng 8]] năm [[1946]], và vào cuối năm đó được bố trí như một tàu sân bay huấn luyện đặt căn cứ tại Scotland.

*Vengeance* viếng thăm Oslo và Trondheim vào [[tháng sáu|tháng 6]] năm [[1947]], cùng với [[Bộ trưởng Hải quân]] [[John Cunningham (sĩ quan Hải quân Hoàng gia)|Sir John Cunningham]] trên tàu. Vào đầu năm [[1948]], chiếc tàu sân bay được phân về Hải đội Tàu sân bay 3 thuộc [[Hạm đội Nhà Anh Quốc]]. Nó ghé thăm [[St Helena]] vào [[tháng mười|tháng 10]], và di chuyển cùng với hải đội đến vùng biển Nam Phi cho đến giữa [[tháng mười một|tháng 11]]. Sau khi quay lại Anh Quốc, *Vengeance* được cải biến cho phù hợp với điều kiện thời tiết của Bắc Cực, và từ ngày [[5 tháng 2]] đến ngày [[8 tháng 3]] năm [[1949]] đã hoạt động tại vùng biển Bắc Cực như một phần của chiến dịch Rusty: một chuyến đi thử nghiệm về hoạt động của con tàu, máy bay và thủy thủ đoàn trong điều kiện cực lạnh.

=== Cho Australia mượn ===
Vào [[tháng sáu|tháng 6]] năm [[1951]], khi nhận được thông báo là chiếc tàu sân bay *Melbourne* sẽ không thể hoàn tất cho đến ít nhất là [[tháng ba|tháng 3]] năm [[1954]], Ủy ban Quốc phòng Australia đã đề nghị rằng Chính phủ Australia nên yêu cầu Hải quân Hoàng gia Anh cho mượn một tàu sân bay. Thời hạn dự báo cho việc hoàn thành chiếc *Melbourne* sẽ là 21 tháng trễ hơn so với dự kiến ban đầu, vốn là cơ sở cho việc hoạt động của Không lực Hải quân với hai tàu sân bay. Hải quân Australia tìm kiếm một thỏa thuận cho mượn một tàu sân bay trong bốn năm từ cuối năm 1952 đến cuối năm [[1956]], để lấp vào sự chậm trễ của chiếc *Melbourne* cùng kế hoạch nâng cấp chiếc *Sydney* một khi chiếc *Melbourne* được đưa vào hoạt động. Ban đầu chính phủ Australia đề nghị chiếc tàu sân bay cho mượn sẽ được cải tiến để có thể hoạt động cùng các kiểu máy bay mới [[de Havilland Sea Venom]] và [[Fairey Gannet]], sao cho *Melbourne* và chiếc tàu sân bay cho mượn sẽ cùng hoạt động trong khi chiếc *Sydney* được nâng cấp; nhưng họ đã rút lui đề nghị đó sau khi được Bộ Hải quân Anh cho biết tính năng đó đòi hỏi phải trang bị một hệ thống cáp hãm mới, và trì hoãn việc sử dụng chiếc tàu sân bay cho mượn đến tận [[tháng ba|tháng 3]] năm [[1954]], cũng như Australia phải chịu toàn bộ chi phí cải tiến. Nhiều cải tiến nhỏ được chấp thuận và được Australia thanh toán, bao gồm việc bổ sung các tiện nghi nghỉ ngơi cho đội bay.

*Vengeance* là chiếc tàu sân bay được chọn để cho mượn, và các cải tiến để phục vụ cùng Australia được hoàn tất vào [[tháng mười một|tháng 11]] năm 1952. Nhằm cung ứng nhân sự cần thiết cho chiếc tàu sân bay mượn, [[Hải quân Hoàng gia Australia]] phải đưa chiếc tàu tuần dương hạng nhẹ *Hobart* về lực lượng dự bị. Việc cho mượn được chấp thuận, khi chính phủ Anh không tính phí cho thuê, nhưng Hải quân Australia phải chịu mọi chi phí hoạt động của con tàu bao gồm các dự trữ tiếp ban đầu. Vào giữa năm 1952, chiếc tàu biển chở khách *Asturias* được Hải quân Australia thuê để đưa thủy thủ đoàn sang Anh nhận tàu.

=== Phục vụ cùng Hải quân Hoàng gia Australia ===
*Vengeance* được chuyển cho hải quân Hoàng gia Australia vào ngày [[13 tháng 11]] năm 1952. Nó tái hoạt động như một tàu chiến Australia vào ngày này, với ký hiệu [[HMAS]] trước tên của nó. Rời cảng Devonport vào cuối năm 1952, chiếc tàu sân bay quay về Australia ngang qua Địa Trung Hải, và đến Fremantle ngày [[26 tháng 2]] năm [[1953]]. Nó đến Sydney vào [[tháng ba|tháng 3]], và được đưa ra hoạt động đầy đủ vào [[tháng sáu|tháng 6]]. Cuối năm [[1953]], *Vengeance* được chuẩn bị để được bố trí tại [[Triều Tiên]], hỗ trợ cho lực lượng [[Liên Hợp Quốc]] thi hành lệnh ngừng bắn đạt được vào [[tháng bảy|tháng 7]] năm [[1953]]. Chuyến đi đã không được thực hiện, vì chiếc HMAS *Sydney* được gửi đi thay thế.



Ngày [[9 tháng 3]] năm [[1954]], đang khi ở trong vịnh Port Philip, một xuồng chở 30 thủy thủ hướng về chiếc tàu sân bay gặp các đợt sóng lớn và bị lật, làm hai thủy thủ thiệt mạng. Các thợ lặn hải quân đã tham gia vào việc cứu hộ những người sống sót, trong đó một người đã được tặng thưởng [[Huân chương Đế quốc Anh]] do nỗ lực này. Ngày [[5 tháng 4]], *Vengeance* bị một tai nạn va chạm cùng với tàu khu trục *Bataan* ngoài khơi bờ biển [[New South Wales]]. *Bataan* đang tìm cách để được tiếp nhiên liệu từ chiếc *Vengeance* khi mũi chiếc tàu khu trục chạm vào hông chiếc tàu sân bay. Thiệt hại chỉ là nhẹ, và cả hai chiếc tàu quay trở về cảng mà không cần sự trợ giúp. Vào ngày [[29 tháng 5]], trong chuyến viếng thăm chính thức của Hoàng gia Anh đến Australia, thủy thủ đoàn của *Vengeance* đã tập trung trên sàn đáp, xếp hình chữ ký của Nữ hoàng. Sau khi nhìn thấy hình ảnh trên từ máy bay của mình, [[Elizabeth II|Nữ hoàng Elizabeth II]] đã gửi bức điện đến con tàu, nói rằng "cảm ơn sự giả mạo nguyên vẹn này."

Vào [[tháng sáu|tháng 6]] năm [[1954]], *Vengeance* được rút khỏi hoạt động thường trực và được xếp loại như một tàu huấn luyện chủ yếu của Hải quân Hoàng gia Australia. Con tàu huấn luyện trước đây, tàu khu trục *Australia*, được đánh dấu vào giữa năm [[1953]] sẽ ngừng hoạt động và tháo dỡ, vì việc hiện đại hóa nó sẽ không kinh tế. Cùng lúc đó, Hải quân Australia đang tìm cách cắt giảm chi phí hoạt động, và việc giảm bớt không lực hạm đội từ hai xuống còn một tàu sân bay thường trực sẽ đem đến một khoảng tiết kiệm đáng kể. Việc rút chiếc *Vengeance* khỏi hoạt động thường trực, kết hợp với việc tìm kiếm một con tàu huấn luyện thay thế cho chiếc *Australia* vốn phải đủ lớn để chứa số lượng lớn học viên nghĩa vụ quân sự, đã đặt con tàu sân bay trong vai trò huấn luyện. Ngày [[31 tháng 8]], *Vengenace* tháp tùng chiếc *Australia* trong chuyến hải trình cuối cùng của chiếc này trước khi ngừng hoạt động. Chiếc tàu sân bay đi đến Nhật Bản vào cuối [[tháng mười|tháng 10]], chuyến đi đầu tiên rời khỏi vùng biển Australia trong cuộc đời phục vụ cùng hải quân Australia. *Vengeance* quay trở về Australia vào [[tháng mười một|tháng 11]] sau khi đón nhận Phi đội 77 Không quân Hoàng gia Australia lên tàu.

=== Hoàn trả cho Anh Quốc và bán cho Brazil ===
[[Tháng năm|Tháng 5]] năm [[1955]], HMAS *Sydney* thay thế cho *Vengeance* trong vai trò huấn luyện cũng như đảm trách nhiệm vụ soái hạm cùng các hoạt động khác của chính nó, và chiếc tàu sân bay cho mượn được chuẩn bị để hoàn trả cho Anh Quốc. *Vengeance* khởi hành hướng đến Anh vào [[tháng sáu|tháng 6]], ghé qua [[Singapore]] để nhận một phi đội máy bay trực thăng Hải quân Hoàng gia. Đến nơi ngày [[12 tháng 8]], thủy thủ đoàn Australia chuẩn bị cho con tàu quay về dự bị, và *Vengeance* được cho ngưng hoạt động ngày [[25 tháng 10]]. Sau đó họ được nghỉ phép trước khi tập trung lại chuẩn bị cho chiếc *Melbourne* đã hoàn tất chạy thử máy ngoài biển và đưa vào hoạt động, vốn diễn ra vào ngày [[28 tháng 10]] năm [[1955]].

*Vengeance* không được đưa trở lại hoạt động cùng Hải quân Hoàng gia, và vào ngày [[14 tháng 12]] năm [[1956]], chiếc tàu sân bay được Bộ Hải quân bán cho Brazil với giá 9 triệu Đô-la Mỹ. Từ giữa năm [[1957]] đến [[tháng mười hai|tháng 12]] năm [[1960]], nó được tái cấu trúc và tái trang bị rộng rãi tại xưởng tàu Verlome ở [[Rotterdam]] với phí tổn lên đến 27 triệu Đô-la. Các công việc cải biến bao gồm trang bị một [[sàn đáp chéo góc]] 8,5 độ, một [[máy phóng máy bay|máy phóng]] thủy lực mạnh hơn, móc hãm chắc chắn hơn, thang nâng được gia cố, và một hệ thống [[gương hỗ trợ hạ cánh]]. Điều này cho phép nó hoạt động cùng kiểu máy bay phản lực, vốn to hơn, nhanh hơn và nặng hơn so với kiểu máy bay cánh quạt từng hoạt động trước đó cùng chiếc tàu sân bay. Một cấu trúc thượng tầng mới được trang bị, bao gồm một cột ăn-ten bắt chéo mang một bộ radar và hệ thống điều khiển hỏa lực mới. Dung lượng của nồi hơi được gia tăng, và hệ thống điện nội bộ được chuyển đổi sang nguồn điện xoay chiều. Việc tái cấu trúc hiện đại hóa kéo dài khiến cho con tàu, vốn là chiếc tàu sân bay đầu tiên được một nước [[Mỹ Latinh|Châu Mỹ Latin]] mua lại, trở thành chiếc thứ hai được đưa vào hoạt động; một chiếc tàu sân bay khác cũng thuộc lớp *Colossus* đã được đưa vào hoạt động cùng [[Hải quân Argentine]] dưới tên gọi [[ARA Independencia (V-1)|ARA *Independencia*]] vào [[tháng bảy|tháng 7]] năm [[1959]].

Chiếc tàu sân bay được đưa vào hoạt động cùng [[Hải quân Brazil]] dưới tên gọi *Minas Gerais* vào ngày [[6 tháng 12]] năm [[1960]]. Nó rời Rotterdam hướng về [[Rio de Janerio]] vào ngày [[13 tháng 1]] năm [[1961]].

=== Phục vụ cho Hải quân Brazil ===

Vào năm [[1965]], Tổng thống Brazil [[Humberto de Alencar Castello Branco]] quyết định loại bỏ máy bay cánh cố định khỏi hoạt động của Hải quân, giao trách nhiệm này cho [[Không quân Brazil]]. Kết quả là, *Minas Gerais* phải nhận trên tàu hai liên đội không quân hoạt động đồng thời: Hải quân sử dụng những chiếc máy bay trực thăng, trong khi Không quân hoạt động những chiếc [[Grumman S-2 Tracker|S-2 Tracker]]. Vì vậy, chiếc tàu sân bay trải qua hầu hết quãng đời hoạt động tại Brazil như một tàu sân bay chống tàu ngầm.



*Minas Gerais* trải qua một đợt tái trang bị lớn khác từ năm [[1976]] đến năm [[1981]], trong đó hệ thống [[ra đa|radar]] được nâng cấp, trang bị hệ thống trao đổi thông tin, và tuổi thọ ước tính của con tàu được kéo dài đến [[Thập niên 1990]]. Từ năm [[1986]], những vấn đề về động cơ và ngân quỹ hoạt động đã khiến cho chiếc tàu sân bay [[ARA Veinticinco de Mayo (V-2)|ARA *Veinticinco de Mayo*]] của [[Hải quân Argentina]] thường xuyên nằm lại cảng, khiến cho *Minas Gerais* trở thành chiếc tàu sân bay duy nhất hoạt động tại khu vực Nam Mỹ.

Từ [[tháng bảy|tháng 7]] năm [[1991]] đến [[tháng mười|tháng 10]] năm [[1993]], chiếc tàu sân bay lại trải qua một đợt hiện đại hóa lớn, tân trang lại hệ thống động lực, nâng cấp hệ thống chỉ huy và radar kiểm soát, đồng thời thay thế các khẩu pháo Bofor bằng tên lửa không-đối-đất [[Mistral (tên lửa)|Mistral]]. Năm [[1999]], Hải quân Brazil sở hữu 20 máy bay [[Douglas A-4 Skyhawk|A-4KU Skyhawk]] và ba máy bay huấn luyện TA-4KU nguyên của [[Không quân Kuwait]]; lần đầu tiên kể từ khi chiếc tàu sân bay hoạt động mà Không lực Hải quân Brazil được phép sở hữu và hoạt động máy bay chiến đấu cánh cố định.

*Minas Gerais* được cho ngừng hoạt động vào ngày [[16 tháng 10]] năm [[2001]], chiếc tàu sân bay hạng nhẹ cuối cùng của thời kỳ Thế Chiến II rời khỏi phụng vụ. Vào lúc nó ngừng hoạt động, nó là chiếc tàu sân bay hoạt động cũ nhất trên thế giới, một danh hiệu mà nó chuyển cho chiếc *Kitty Hawk* vốn được đưa ra hoạt động vào năm [[1961]]. Chiếc tàu sân bay được đánh dấu để bán vào năm [[2002]], và được các hiệp hội hải quân tại Anh tìm cách đưa trở về Anh Quốc để bảo tồn như một [[tàu bảo tàng]], cho dù họ không thể quyên góp đủ số tiền cần thiết. Ngay trước lễ Giáng Sinh năm [[2003]], chiếc tàu sân bay được liệt kê để bán trên website đấu giá trực tuyến [[eBay]] bởi một người dùng tự nhận là [[môi giới tàu]] thay mặt cho chủ sở hữu. Giá đấu đã đạt đến 4 triệu Bảng trước khi món hàng được gở bỏ khỏi website do quy định ngăn chặn việc buôn bán vũ khí quân sự. Một cuộc đấu giá khác tại Rio de Janeiro vào [[tháng hai|tháng 2]] năm [[2004]] đã thất bại không bán được con tàu. Một lúc nào đó giữa [[tháng hai|tháng 2]] và [[tháng bảy|tháng 7]] năm [[2004]], chiếc tàu sân bay được kéo đến xưởng tháo dỡ tại [[Alang]], [[Ấn Độ]] và được tháo dỡ tại đây.

== Xem thêm ==
* [[Danh sách các tàu sân bay]]

== Tham khảo ==
=== Chú thích ===


=== Sách ===

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*


=== Tạp chí chuyên ngành ===
*
*
*
*
*

=== Báo chí ===
*
*
*
*
*
*
*

== Liên kết ngoài và đọc thêm ==
* - an autobiography by [[James Lovelock]]. The first part of chapter 4 (pp.&nbsp;91–99) contains Lovelock's recount of the 1949 *Vengeance* voyage into Arctic waters.
* [https://web.archive.org/web/20090205231102/http://www.navy.gov.au/HMAS_Vengeance HMAS *Vengeance*] - the Royal Australian Navy's official history webpage for HMAS *Vengeance*.
* [http://www.hms-vengeance.co.uk/ HMS *Vengeance*] - website of the HMS *Vengeance'' veterans association.
* Maritimequest HMS Vengeance photo gallery