Họ Cuồng

**Họ Cuồng** (Sách Cây Cỏ VN- PHH ghi Cuông - chi Aralia) với danh pháp khoa học: **Araliaceae** - lấy theo tên gọi chi *[[Aralia]]*, còn gọi là **họ Nhân sâm** (theo tên gọi của chi *[[Chi Sâm|Panax]]*), **họ Ngũ gia** (theo tên gọi của chi *[[Eleutherococcus|Acanthopanax]]*) hay **họ Thường xuân** (theo tên gọi của chi *[[Hedera]]*) v.v, là một họ thực vật có hoa. Các loài trong họ này thông thường là cây thân gỗ hay cây bụi, đôi khi là các loại cây thân thảo sống lâu năm, chúng thường có lá phức hình lông chim hay hình chân vịt và có các hoa nhỏ mọc thành chùy (một kiểu cụm hoa) lớn.

Họ này có quan hệ họ hàng gần với các họ như họ Hoa tán (Apiaceae) và Pittosporaceae. Ranh giới giữa các họ này và các thành viên khác của bộ Hoa tán (Apiales) vẫn chưa chắc chắn. Một số hệ thống phân loại gần đây đưa Araliaceae vào trong họ Apiaceae mở rộng, nhưng điều này không được hưởng ứng rộng rãi. Các chi *[[Hydrocotyle]]* và *[[Trachymene]]*, thông thường theo truyền thống được đưa vào họ Apiaceae, hiện nay nói chung được đưa vào Araliaceae.

Sự phân loại ở mức độ giống loài của họ Araliaceae vẫn chưa ổn định; cụ thể là một loạt các chi khác có danh pháp khoa học đồng nghĩa nằm trong chi *[[Schefflera]]*. Các nghiên cứu phát sinh chủng loài ở mức độ phân tử gần đây đã chỉ ra rằng chi lớn phổ biến khắp vùng nhiệt đới này là đa ngành và có lẽ trong tương lai nó sẽ được chia nhỏ một lần nữa thành vài chi khác.

## Các chi

Họ này được chia thành hai phân họ là:
*Không đặt trong phân họ nào:
***[[Harmsiopanax]]*? (bao gồm cả *Horsfieldia*): Khoảng 3 loài vùng Malesia.
*Phân họ Aralioideae: Khoảng 41 chi và khoảng 1.275 loài
***[[Anakasia]]*
***[[Aralia]]* (bao gồm cả *Acanthophora*, *Cwangayana*, *Neoacanthophora*) - cuồng, đơn châu chấu.
***[[Arthrophyllum]]* (bao gồm cả *Eremopanax*, *Nesodoxa*)
***[[Astropanax]]*
***[[Astrotricha]]*
***[[Brassaiopsis]]* (bao gồm cả *Euaraliopsis*, *Pseudobrassaiopsis*, *Wardenia*) - Phường, ngô đồng
***[[Cephalaralia]]*
***[[Cheirodendron]]*
***[[Cuphocarpus]]*
***[[Cussonia]]* (bao gồm cả *Sphaerodendron*)
***[[Dendropanax]]* (bao gồm cả *Gilibertia*, *Mesopanax*, *Textoria*, *Wangenheimia*)
***[[Eleutherococcus]]* (bao gồm cả *Acanthopanax*): Sâm Siberi, ngũ gia bì.
** x *[[Fatshedera]]* (*Fatsia* x *Hedera*)
***[[Fatsia]]* (bao gồm cả *Boninofatsia*, *Diplofatsia*)
***[[Gamblea]]* (bao gồm cả *Evodiopanax*)
***[[Gastonia (thực vật)|Gastonia]]* (bao gồm cả *Indokingia*, *Peekeliopanax*)
***[[Hedera]]* - Thường xuân (*H. helix*)
***[[Heteropanax]]* - Lọng
***[[Hunaniopanax]]*
***[[Kalopanax]]*
***[[Macropanax]]* (bao gồm cả *Hederopsis*)
***[[Megalopanax]]*
***[[Merrilliopanax]]*
***[[Meryta]]* (bao gồm cả *Botryodendrum*, *Botryomeryta*, *Schizomeryta*, *Strobilopanax*)
***[[Motherwellia]]*
***[[Munroiodendron]]*
***[[Neocussonia]]*
***[[Oplopanax]]*
***[[Opopanax]]* (bao gồm cả *Echinopanax*, *Panax* Hill) 
***[[Oreopanax]]* (bao gồm cả *Monopanax*)
***[[Osmoxylon]]* (bao gồm cả *Boerlagiodendron*, *Eschweileria*, *Pseudosantalum*)
***[[Chi Nhân sâm|Panax]]* (bao gồm cả *Panacea*, *Panaxua*) - Nhân sâm (*P. ginseng*), tam thất (*P. pseudoginseng*), sâm Ngọc Linh (*P.vietnamensis*).
***[[Pentapanax]]* (bao gồm cả *Coemansia*, *Coudenbergia*, *Parapentapanax*)
***[[Polyscias]]* (bao gồm cả *Bonnierella*, *Botryopanax*, *Eupteron*, *Gelibia*, *Grotefendia*, *Irvingia*, *Kissodendron*, *Maralia*, *Montagueia*, *Nothopanax*, *Oligoscias*, *Palmervandenbrockia*, *Sciadopanax*, *Tieghemopanax*) - Đinh lăng
***[[Pseudopanax]]* (bao gồm cả *Neopanax*)
***[[Raukana]]*
***[[Reynoldsia]]*
***[[Schefflera]]* (bao gồm cả *Actinomorphe*, *Actinophyllum*, *Agalma*, *Bakeria*, *Brassaia*, *Cephaloschefflera*, *Crepinella*, *Didymopanax*, *Dizygotheca*, *Geopanax*, *Heptapleurum*, *Nesopanax*, *Octotheca*, *Parapanax*, *Paratropia*, *Pentadiplandra*, *Plerandra*, *Scheffleropsis*, *Sciadophyllum*, *Tupidanthus*) - Cây chân chim, dây ruột gà.
***[[Sciadodendron]]*
***[[Seemannaralia]]*
***[[Sinopanax]]*
***[[Stilbocarpa]]* (bao gồm cả *Kirkophytum*)
***[[Tetrapanax]]* - Thông thảo
***[[Tetraplasandra]]* (bao gồm cả *Dipanax*, *Pterotropia*, *Triplasandra*)
***[[Trevesia]]* (bao gồm cả *Plerandropsis*) - Đu đủ rừng
***[[Woodburnia]]*
* Phân họ Hydrocotyloideae: khoảng 2-4 chi với 175 loài
***[[Hydrocotyle]]* (bao gồm cả *Neosciadium*)
***[[Trachymene]]* (bao gồm cả *Uldinia*)
***[[Homalosciadium]]*?
***[[Neosciadium]]*? (IPNI cho là thuộc họ Hoa tán (Apiaceae)).

Chi *[[Cromapanax]]* trong cơ sở dữ liệu của IPNI với chỉ 1 loài *Cromapanax lobatus* (Grierson) ở Bhutan không được APG II liệt kê trong họ này.

### Chuyển họ khác
* *[[Apiopetalum]]*: APG II chuyển sang họ Hoa tán (Apiaceae).
* *[[Mackinlaya]]*: APG II chuyển sang họ Hoa tán (Apiaceae).
* *[[Delarbrea]]* (gồm cả *Pseudosciadium*): APG II chuyển sang Myodocarpaceae.
* *[[Myodocarpus]]*: APG II chuyển sang Myodocarpaceae.

## Chú thích

## Tham khảo

* Chandler, G.T. và G. M. Plunkett. 1994. Evolution in Apiales: nuclear and chloroplast markers together in (almost) perfect harmony. *Botanical Journal of the Linnean Society* 144: Page 123-147 (bản tóm tắt có sẵn trực tuyến tại đây).
* Frodin, D. G. và R. Govaerts. 2004. World Checklist and Bibliography of Araliaceae. Kew Publishing.
* Plunkett, G.M., Soltis, D.E. & Soltis, P.S. 1997. Clarification of the relationship between Apiaceae and Araliaceae based on MATK and RBCL sequence data. *American Journal of Botany* 84: 565-580.
* Wen, J., G. M. Plunkett, A. D. Mitchell và S.J. Wagstaff. 2001. The Evolution of Araliaceae: A Phylogenetic Analysis Based on ITS Sequences of Nuclear Ribosomal DNA. *Systematic Botany* 26: 144–167 (có sẵn trực tuyến tại đây).
* Trung tâm tài nguyên về họ Araliaceae
* Araliaceae in BoDD – Botanical Dermatology Database