open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Độ nghiêng quỹ đạo

**Độ nghiêng quỹ đạo** là một trong số các tham số quỹ đạo xác định hướng của mặt phẳng quỹ đạo của một thiên thể. Nó là góc giữa mặt phẳng quỹ đạo và mặt phẳng tham chiếu. Nó thường được ký hiệu bằng chữ ***i*** và được đo bằng độ.

Định nghĩa trên áp dụng cho hầu hết thiên thể trong Hệ Mặt Trời. Với các hệ có quỹ đạo ngoài Hệ Mặt Trời, đôi khi không tìm được mặt phẳng tham chiếu thích hợp nào, người ta có thể định nghĩa lại độ nghiêng quỹ đạo. Ví dụ với sao đôi, độ nghiêng quỹ đạo được định nghĩa là góc giữa pháp tuyến mặt phẳng quỹ đạo và phương nối từ hệ đến người quan sát. Sao đôi có độ nghiêng quỹ đạo 90 độ có thể che khuất nhau khi quay.

## Các ví dụ
*Với, quỹ đạo của các hành tinh trong Hệ Mặt Trời, mặt phẳng tham chiếu thường là mặt phẳng hoàng đạo (mặt phẳng quỹ đạo của Trái Đất), nhất là trong các quan sát từ Trái Đất. Tuy nhiên, người ta cũng có thể lấy mặt phẳng tham chiếu là mặt phẳng chứa xích đạo của Mặt Trời, Sao Mộc,... tùy vào ứng dụng cụ thể
*Độ nghiêng quỹ đạo của các vệ tinh tự nhiên hay vệ tinh nhân tạo thường được đo với mặt phẳng tham chiếu chứa xích đạo của thiên thể mà vệ tinh bay quanh:
** độ nghiêng 0 độ: vệ tinh bay trên mặt phẳng xích đạo và cùng chiều quay với thiên thể chủ
** độ nghiêng 90 độ: vệ tinh bay qua hai cực Nam và Bắc của thiên thể chủ
** độ nghiêng 180 độ: vệ tinh bay trên mặt phẳng xích đạo và ngược chiều quay với thiên thể chủ
*Với Mặt Trăng, người ta hay tính độ nghiêng quỹ đạo so với mặt phẳng hoàng đạo, một giá trị tương đối ổn định so với việc dựa vào mặt phẳng xích đạo của Trái Đất.
## Công thức
Trong cơ học thiên thể có thể tính **độ nghiêng quỹ đạo**, *i*, qua công thức:
:i=arccos{h_z\over\left|h\right|}\, 
với:
**h*z thành phần chiếu của *h* lên phương *z* của hệ quy chiếu,
**h* là mômen động lượng vuông góc với mặt phẳng quỹ đạo.

## Xem thêm
*Độ nghiêng trục quay

## Tham khảo
Nguyên lý vị nhân

**Nguyên lý vị nhân** là một khái niệm của triết học, được hình thành dựa trên ý tưởng chính đó là sự tồn tại của các tham số đặc trưng của vũ trụ mà chúng ta quan sát, có thể không xác định được một cách trực tiếp thông qua các định luật cơ bản của vật lý, nhưng bằng lý lẽ về sự tồn tại của các quan sát viên thông thái. Nói cách khác, ý tưởng ở đây là các đặc tính và trạng thái tồn tại hiện nay của vũ trụ là như vậy để phát sinh       sự tồn tại của chúng ta, những người quan sát thông minh có khả năng đặt vấn đề và nghiên cứu về nó.

## Tham khảo

## Xem thêm
* Nghịch lý Fermi

Các hình thức khác nhau của nguyên lý vị nhân:

• Nguyên lý vị nhân yếu: Các hằng số vật lý của vũ trụ là như vậy nên đã làm cho sự sống và ý thức tồn tại.

• Nguyên lý vị nhân trung bình: Trong ít nhất một thế giới... của vũ trụ đa thế giới, sự sống phải phát triển.

• Nguyên lý vị nhân mạnh: Vũ trụ phải có những tính chất để cho sự sống phát triển bên trong nó vào một lúc nào đó.

• Nguyên lý vị nhân tột cùng: Trí tuệ phải phát triển trong vũ trụ và sao đó không bao giờ tuyệt duyệt.
Cara

**Cara** hay **Carat** là đơn vị đo khối lượng sử dụng trong ngành đá quý, nó tương đương với 0,2 gram (200 miligram). 
## Lịch sử và sử dụng

Từ này ở Việt Nam chỉ xuất hiện từ khi người Pháp đến. Trong một số ngôn ngữ châu Âu, chẳng hạn như trong tiếng Anh từ *carat* (tức **cara** trong tiếng Việt) có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp *keration* (quả của cây carob-một loại cây xanh lưu niên ở vùng Địa Trung Hải, tên khoa học là *Ceratonia siliqua*), thông qua các ngôn ngữ như tiếng Ả Rập và tiếng Latinh. Các hạt của quả carob đã được sử dụng như là quả cân trong các phép cân đo chính xác vì kích thước đồng nhất của nó. Trong quá khứ, các quốc gia khác nhau có cara riêng của mình, xấp xỉ bằng trọng lượng của hạt carob. Tuy nhiên, năm 1907 cara có giá trị bằng 200 miligam trong hệ mét đã được chấp thuận, và hiện nay nó được sử dụng rộng rãi trên phạm vi toàn thế giới.

Lưu ý:
* Cara có thể chia nhỏ hơn nữa thành các "điểm". Một cara bằng 100 điểm.
* Kara - phát âm giống như cara, ký hiệu là K, là đơn vị đo độ tinh khiết của vàng.

## Tham khảo
Kinh độ của điểm nút lên

**Kinh độ của điểm nút lên**, hay **kinh độ điểm mọc**, viết tắt là **Ω**, là một tham số quỹ đạo để xác định quỹ đạo một thiên thể khi bay quanh một thiên thể khác dưới lực hấp dẫn. Nó là góc giữa phương nối khối tâm hệ và điểm nút lên (hay điểm mọc quỹ đạo) với phương xuân phân trên mặt phẳng tham chiếu.

Với các vật thể bay quanh Mặt Trời, điểm xuân phân là một trong hai giao điểm của mặt phẳng hoàng đạo và mặt phẳng xích đạo trên thiên cầu, là vị trí của Mặt Trời lúc xuân phân; còn mặt phẳng tham chiếu là mặt phẳng hoàng đạo. Trong hệ tọa độ hoàng đạo này, kinh độ của điểm nút lên còn được gọi là **[[Hoàng kinh|hoàng kinh độ]] của điểm nút lên**.

Nếu mặt phẳng quỹ đạo trùng với mặt phẳng tham chiếu, tức là độ nghiêng quỹ đạo bằng 0, điểm mọc quỹ đạo sẽ vô định, dẫn đến việc kinh độ điểm mọc bị vô định.

## Công thức

Trong cơ học thiên thể, đối với quỹ đạo elíp, **kinh độ điểm nút lên**, **Ω**, có thể được tính theo véctơ trạng thái quỹ đạo:

:**&#937;** = arccos(*n**x*/|*n*|)

:(nếu *n**y* *x* là thành phần của *n* chiếu lên phương *x* của hệ quy chiếu,
* *n* là véctơ chỉ theo phương của điểm nút lên (như vậy véctơ này nằm trên mặt phẳng tham chiếu, có thành phần chiếu lên phương *z* của hệ quy chiếu bằng 0).

Nếu quỹ đạo có độ nghiêng quỹ đạo bằng 0, **Ω** không định nghĩa được. Trên thực tế tính toán, trường hợp này, người ta có thể quy ước **Ω** bằng 0; tức là phương của "điểm nút lên" *n*/|*n*| = (1,0,0).

## Xem thêm
* Xuân phân
* Điểm nút lên của quỹ đạo

## Tham khảo
Kara (đơn vị)

**Kara**, viết tắt là **K**, trong ngành kim hoàn là đơn vị đo lường độ tinh khiết của các kim loại quý hay các hợp kim của chúng, chẳng hạn như vàng. Trong ý nghĩa này, một kara bằng 1/24 độ tinh khiết tính theo trọng lượng. Vì thế vàng 24 K là vàng tinh khiết, vàng 12 K có độ tinh khiết 50% v.v.

Hệ thống kara được bổ sung hay thay thế bằng hệ thống độ tinh khiết thang phần nghìn, trong đó độ tinh khiết được biểu diễn theo thang phần nghìn.

Các kara phổ biến được sử dụng để đúc vàng thỏi, đồ trang sức là:

*24 K (độ tinh khiết thang phần nghìn là 999) 
*22 K (độ tinh khiết thang phần nghìn là 916) 
*20 K (độ tinh khiết thang phần nghìn là 833) 
*18 K (độ tinh khiết thang phần nghìn là 750) 
*16 K (độ tinh khiết thang phần nghìn là 625) 
*14 K (độ tinh khiết thang phần nghìn là 585) 
*10 K (độ tinh khiết thang phần nghìn là 417) 
*9 K (độ tinh khiết thang phần nghìn là 375)

## Lưu ý
*Trong tiếng Việt, còn có từ "cara" - phát âm giống như từ này, nhưng ký hiệu là c - là đơn vị đo khối lượng của các loại đá quý.
*Trong ngành kim khí Việt Nam, các loại vàng ta chủ yếu có độ tinh khiết 99,99% (vàng 4 số 9), 99,9% (vàng 3 số 9) và vàng 99% (vàng 2 số 9). Do vậy, thuật ngữ "kara" chỉ áp dụng đối với các loại vàng nhập khẩu hay vàng tây.
*Bắt nguồn từ chữ "kara", trong tiếng Việt có từ "cà rá" để chỉ chiếc nhẫn bằng hợp kim hệ thống vàng-đồng.

## Trong ngành kim hoàn Việt Nam
Các hợp kim có độ tinh khiết dưới 24 K là hợp chất của kim loại gốc, thêm với một tỷ lệ nhất định kim loại khác. Với vàng, vàng trắng có thể là bạc, đồng, đồng thau… Với các có thể là đồng, thau...

Vàng Ý, vàng Nga, bạc Thái... so với vàng, bạc Việt Nam không có gì khác biệt. Có khác chỉ ở tỉ lệ các kim loại pha chế thêm vào. Hiện nay, các hợp chất để pha chế kim loại, dân trong nghề gọi là Hội, có bán sẵn. Nguồn gốc nhập khẩu từ Trung Quốc, Ý, Thái Lan, Mỹ... Chính vì vậy, hợp chất vàng, vàng trắng, bạc pha chế tại Việt Nam hiện nay không thua kém hàng nhập khẩu.

Nhiều cửa hàng lợi dụng sự không hiểu biết của khách hàng, khi bán sản phẩm có thể nói là vàng Ý, vàng Nga để bán sản phẩm với giá đắt chứ thực ra các hợp kim vàng, vàng trắng, bạc... đều được pha chế tại Việt Nam. Sản phẩm cũng được sản xuất tại Việt Nam.

## Xem thêm
*Cara
## Chú thích
Acgumen của cận điểm

**Acgumen của cận điểm**  (viết tắt là ω) là một tham số quỹ đạo để xác định quỹ đạo của một thiên thể. Nó là góc giữa điểm nút lên của quỹ đạo (giao điểm của quỹ đạo và mặt phẳng tham chiếu, khi thiên thể đi từ Nam lên Bắc) và cận điểm quỹ đạo (điểm trên quỹ đạo nằm gần tâm của hệ quy chiếu nhất), đo trên mặt phẳng quỹ đạo, và theo chiều chuyển động của thiên thể.

Nếu mặt phẳng quỹ đạo trùng với mặt phẳng tham chiếu, tức là độ nghiêng quỹ đạo bằng 0, điểm nút lên của quỹ đạo sẽ vô định. Với chuyển động trên quỹ đạo tròn, cận điểm quỹ đạo cũng vô định. Cả hai trường hợp này dẫn đến việc acgumen của cận điểm bị vô định.

Trong hệ Mặt Trời, do cận điểm quỹ đạo còn được gọi là điểm cận nhật, nên acgumen của cận điểm còn được gọi là **acgumen của điểm cận nhật**.
## Công thức
Trong cơ học thiên thể, **acgumen của cận điểm** ω được tính theo:
:ω = arccos((n • e)/(|n| |e|)) 
:(nếu   *e**z* *x*/|*e*|) 
với *e**x* là thành phần của *e* chiếu lên phương *x* của hệ quy chiếu.

Trong trường hợp quỹ đạo tròn, có thể quy ước ω = 0.

## Xem thêm
*Tham số quỹ đạo
*Tiến động cận điểm
*Quỹ đạo Kepler
*Cơ học thiên thể
*Điểm nút quỹ đạo

## Tham khảo
Cyanogen

**Cyanogen** là hợp chất hóa học có công thức phân tử là **([[cacbon|C]][[nitơ|N]])<sub>2</sub>**. Gốc CN có tính chất tương tự như các halogen. Giống như các halogen, nó tạo thành các phân tử bao gồm hai nhóm CN, phân tử có cấu tạo N≡C-C≡N. Các hợp chất chứa nhóm CN được gọi là các cyanide, cyanat. "Cyanogen" được nói đến như là nhóm CN đơn trong một số phân tử, chẳng hạn như clo cyanide (NCCl).

## Tính chất
Cyanogen ở nhiệt độ phòng là một khí không màu với mùi hăng. Nó có nhiệt độ nóng chảy là -27,9 ℃ (-18,2 ℉) và nhiệt độ sôi là -20,1  ℃ (-4,2 ℉). Tỷ trọng riêng của nó khoảng gấp 2 lần không khí ở cùng nhiệt độ và áp suất. Giống như thuộc tính của các cyanide, nó rất độc vì nó ức chế hoạt động của hemoglobin trong việc hấp thụ oxy trong máu khi nó bị khử thành các cyanide.

## Điều chế
Cyanogen có thể điều chế trong phòng thí nghiệm bằng cách đốt nóng thủy ngân(II) cyanide. Trong công nghiệp, nó được sản xuất bằng cách oxy hóa hydro cyanide, thông thường bằng sử dụng clo với xúc tác bằng silic dioxide hoạt tính hay nitơ dioxide với xúc tác muối đồng. Cyanogen cũng được tạo ra khi nitơ (N2) và acetylen (C2H2) tác dụng với nhau trong tia lửa điện hay hồ quang.

## Lịch sử
Cyanogen có một lịch sử lâu dài, có lẽ lần đầu tiên nó được tổng hợp vào năm 1782 bởi Carl Scheele khi ông nghiên cứu hydro cyanide. Nó đã được tổng hợp một cách *rõ ràng* năm 1802, khi nó được sử dụng để sản xuất chất mà ngày nay chúng ta biết là clo cyanide. Cyanogen đã trở nên quan trọng với sự phát triển của ngành sản xuất phân hóa học cuối thế kỷ 19 và vẫn còn đóng vai trò quan trọng như là chất trung gian trong sản xuất của nhiều loại phân hóa học ngày nay. Nó cũng được sử dụng như là chất làm ổn định trong sản xuất nitroxenlulozơ.

## Xem thêm
*Halogen giả

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*National Pollutant Inventory - Cyanide compounds fact sheet 
*PhysOrg.com
*CDC - NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards
Điểm nút quỹ đạo

**Điểm nút quỹ đạo** là điểm trên quỹ đạo của thiên thể, tại đây thiên thể đi ngang qua mặt phẳng tham chiếu.

## Điểm nút lên
Điểm nút lên của quỹ đạo là một điểm trên quỹ đạo của thiên thể, tại đây thiên thể đi ngang qua mặt phẳng tham chiếu từ hướng Nam lên hướng Bắc. Nó được ký hiệu bằng chữ **☊**, đây cũng là ký hiệu trong thiên văn học và chiêm tinh học cho phần đầu của chòm sao Rồng (*Caput draconis*). Với Mặt Trăng, bay quanh Trái Đất, mặt phẳng tham chiếu có thể lấy là mặt phẳng hoàng đạo, và điểm nút lên của quỹ đạo là một trong hai điểm trên thiên cầu mà nhật thực và nguyệt thực có thể xảy ra. Điểm nút của quỹ đạo Mặt Trăng còn được gọi là tiết điểm.

## Điểm nút xuống
Điểm nút xuống của quỹ đạo là một điểm trên quỹ đạo của thiên thể, tại đây thiên thể đi ngang qua mặt phẳng tham chiếu từ hướng Bắc xuống hướng Nam. Nó được ký hiệu bằng chữ **☋**; đây cũng là ký hiệu trong thiên văn học và chiêm tinh học cho phần đuôi của chòm sao Rồng (*Cauda draconis*). Với Mặt Trăng, bay quanh Trái Đất, mặt phẳng tham chiếu có thể lấy là mặt phẳng hoàng đạo, và điểm nút xuống của quỹ đạo là một trong hai điểm trên thiên cầu mà nhật thực và nguyệt thực có thể xảy ra. Điểm nút xuống của quỹ đạo Mặt Trăng còn được gọi là tiết điểm xuống.

## Xem thêm
*Góc Euler
*Thiên thực
*Kinh độ của điểm nút lên

## Tham khảo
Vương

**Vương** có thể là:
*Tước hiệu **[[Vương tước|Vương]]** (王), là tước hiệu cao nhất của các vị vua Trung Quốc trước thời Tần Thủy Hoàng. Về sau thường dùng để phong cho các Hoàng tử.
*Họ **[[Vương (họ)|Vương]]** (hoặc có thể là tên) trong tên gọi đầy đủ của một người nào đó - chủ yếu là người có nguồn gốc là người Trung Quốc và Việt Nam.
*Thị trấn Vương, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên, Việt Nam.
*Vương vấn
*Vương triều, vương quốc
*Vương giả
*Vương cung thánh đường
*Tiểu Vương, Đại Vương, Phụ Vương
*Vương pháp, vương công, vương gia, vương quyền, vương phủ.
*Tương Vương
*Vương trượng
*Vương miện
*Vương tôn, vương vị, Vương tướng
*Ma Vương, Quỷ Vương
*Thiên Vương
Mặt phẳng tham chiếu

Trong cơ học thiên thể, **mặt phẳng tham chiếu** hay **mặt phẳng quy chiếu** là mặt phẳng *x*-*y* của hệ quy chiếu Đề-các *x*-*y*-*z*, trong đó các tham số quỹ đạo (đặc biệt là độ nghiêng quỹ đạo và kinh độ điểm mọc) được định nghĩa.

Trên mặt phẳng tham chiếu, trục *x* được xác định theo phương chỉ đến điểm xuân phân. Dựa vào trục này mà các góc, ví dụ kinh độ điểm mọc, được đo.

## Ví dụ
Lựa chọn cho mặt phẳng tham chiếu phụ thuộc vào thiên thể nghiên cứu:
*Mặt phẳng hoàng đạo hoặc mặt phẳng bất biến cho các hành tinh và các thiên thể khác trong Hệ Mặt Trời.
*Mặt phẳng xích đạo cho các vệ tinh nhân tạo quanh Trái Đất với bán trục lớn ngắn.
*Mặt phẳng Laplace địa phương cho các vệ tinh nhân tạo quanh Trái Đất với bán trục lớn dài.
*Mặt phẳng tiếp tuyến của thiên cầu cho các thiên thể ngoài Hệ Mặt Trời.

## Tham khảo
Monte Carlo cho tài chính

Trong lĩnh vực toán học tài chính, nhiều bài toán, như bài toán tìm giá trị buôn bán của một chứng khoán phái sinh, cuối cùng dẫn đến việc tính một tích phân. Mặc dù các tích phân đôi khi có thể tính được theo giải tích, đa số chúng đòi hỏi tích phân số. Khi số chiều (hay số bậc tự do), tăng lên phương pháp tích phân số khả thi nhất là **[[phương pháp Monte Carlo]]**. Các bài toán của tài chính rất hay gặp phải trường hợp số chiều lớn; với những số chiều cao như này, phương pháp Monte Carlo cho phép tìm được lời giải tiệm cận đến lời giải chính xác nhanh hơn các phương pháp khác, và lợi thế của phương pháp này tăng theo số chiều.

Bài viết này miêu tả một số bài toán tài chính tiêu biểu mà phương pháp Monte Carlo có thể được ứng dụng hiệu quả. Ở đây cũng miêu tả qua về số giả ngẫu nhiên, như dãy Sobol, có thể được ứng dụng trong phương pháp Monte Carlo ở đây.

## Tại sao phương pháp Monte Carlo
Phương pháp Monte Carlo được sử dụng phổ biến trong tài chính, từ tiền văn phòng (front office), nơi diễn ra các cuộc mua bán cho tới hậu văn phòng (back office), nơi đánh giá các rủi ro tài chính. Các sản phẩm tài chính thường được xác định giá bằng phương pháp Monte Carlo nếu nó được xây dựng trên một rổ các sản phẩm đơn giản thông dụng hơn, ví dụ có thể kể rà là quyền lựa chọn Hymalaya và quyền lựa chọn Best-Of. Việc nghiên cứu rủi ro của các ngân hàng cũng hay phải cầu đến phương pháp Monte Carlo để tạo ra các kịch bản cho bài toán tối ưu.

## Tại sao dùng số giả ngẫu nhiên

## Tham khảo

(bằng tiếng Anh)
* 
* 
*
Nguyễn Văn Tài

**Nguyễn Văn Tài** có thể là:

*Tên thật của Kim Lân, là một nhà văn Việt Nam
*Tên thật của Tuấn Vũ, một nam ca sĩ người Việt định cư tại Hoa Kỳ
*Nguyễn Văn Tài, Giáo sư, Tiến sĩ, Thiếu tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam, nguyên Phó Giám đốc Học viện Chính trị

## Chú thích
MySQL

**MySQL** là hệ quản trị cơ sở dữ liệu tự do nguồn mở phổ biến nhất thế giới và được các nhà phát triển rất ưa chuộng trong quá trình phát triển ứng dụng. Vì MySQL là hệ quản trị cơ sở dữ liệu tốc độ cao, ổn định và dễ sử dụng, có tính khả chuyển, hoạt động trên nhiều hệ điều hành cung cấp một hệ thống lớn các hàm tiện ích rất mạnh. Với tốc độ và tính bảo mật cao, MySQL rất thích hợp cho các ứng dụng có truy cập CSDL trên internet. Người dùng có thể tải về MySQL miễn phí từ trang chủ. MySQL có nhiều phiên bản cho các hệ điều hành khác nhau: phiên bản Win32 cho các hệ điều hành dòng Windows, Linux, Mac OS X, Unix, FreeBSD, NetBSD, Novell NetWare, SGI Irix, Solaris, SunOS,..

**MySQL** là một trong những ví dụ rất cơ bản về Hệ Quản trị Cơ sở dữ liệu quan hệ sử dụng Ngôn ngữ truy vấn có cấu trúc (SQL).

**MySQL** được sử dụng cho việc bổ trợ Node.js, PHP, Perl, và nhiều ngôn ngữ khác, là nơi lưu trữ những thông tin trên các trang web viết bằng NodeJs, PHP hay Perl,...

## Tools
*Database Master - MySQL Management Tool
*phpMyAdmin
*MySQL Workbench

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

*Trang chủ của MySQL (tiếng Anh)

## Tài liệu, giáo trình
Wikibooks

phải|nhỏ|Sự phát triển của tám trang web Wikibooks lớn nhất (theo ngôn ngữ), tháng 7 năm 2003 – tháng 1 năm 2010
**Wikibooks**&nbsp;– từ ghép tiếng Anh của *[[wiki]]* và *books* (sách); trước đây cũng được gọi là **Dự án Sách giáo khoa tự do của Wikimedia** và **Sách giáo khoa Wikimedia**&nbsp;– là một trong những dự án liên quan với Wikipedia của Quỹ Hỗ Trợ Wikimedia, nó bắt đầu vào ngày 10 tháng 7 năm 2003.

Dự án Wikibooks là thư viện đựng sách giáo khoa, sổ tay và nhiều loại bản văn khác, tất cả tự do. Như Wikipedia, website đó là wiki, tức là tất cả mọi người có thể sửa đổi trang nào bằng cách bấm cái nút "sửa đổi" ở trên các trang ở Wikibooks.

Nó được bắt đầu khi Karl Wick, một thành viên Wikipedia, xin một chỗ để viết sách giáo khoa nội dung mở (gọi là **wikibook**) về hóa học hữu cơ và vật lý học, để giảm bớt nhiều trở ngại về học hành như là giá cao.

Một số sách đầu tiên được viết hoàn toàn mới, và một số khác bắt đầu được chép từ những sách có nội dung tự do khác trên Internet. Cả nội dung của Wikibooks được phát hành theo Giấy Phép Sử Dụng Văn Bản Tự Do GNU. Những đóng góp vẫn của người đóng góp, nhưng bản quyền copyleft đó cho phép là bất cứ lúc nào cả nội dung cũng sẽ được phân bố và chép, cho cộng tác tiếp.

Website đó đang cố gắng viết vài sách giáo khoa đầy đủ bằng vài ngôn ngữ. Những người thành lập dự án mong là nếu có sách đủ thì người thường sẽ thăm Wikibooks và đọc những sách ở đấy.

## Dự án phụ
Đã có hai dự án phụ ở Wikibooks: Wikijunior và Wikiversity. Dự án Wikijunior (tên tạm) đang viết sách dạy cho trẻ nhỏ, có thể được xem trên mạng và có thể được in ra. Wikiversity là cộng đồng tự do để học và nghiên cứu. Wikiversity đã được tách ra thành dự án độc lập.

Wikijunior là một tiểu dự án của Wikibooks chuyên về sách dành cho trẻ em. Dự án bao gồm cả tạp chí và trang web, và hiện đang được phát triển bằng tiếng Anh, tiếng Đan Mạch, tiếng Phần Lan, tiếng Pháp, tiếng Đức, tiếng Ý, tiếng Nhật, tiếng Tây Ban Nha và tiếng Ả Rập. Nó được tài trợ bởi một khoản trợ cấp từ Quỹ Beck.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

*Wikibooks
**Wikibooks tiếng Việt
**
Java (định hướng)

**Java** có nhiều nghĩa:

# Đảo Java là một hòn đảo thuộc về Indonesia, hướng nam đảo Borneo. Đây là một trong những nơi có mật độ dân số cao nhất thế giới.
#Người Java
#Người vượn Java, *Pithecanthropus erectus*
#Tiếng Java ngôn ngữ nói của người Java (Indonesia)
# Java là tên của một sản phẩm cà phê trồng tại đảo Java.
# Java là một ngôn ngữ lập trình có kiến trúc OOP.
# JavaScript là một ngôn ngữ lập trình kịch bản được dùng phổ biến trong mã của các trang Web.
# Java (công nghệ) là một công nghệ xây dựng các ứng dụng phần mềm. Nó được coi là công nghệ mang tính cách mạng và khả thi nhất trong việc tạo ra các ứng dụng có khả năng chạy thống nhất trên nhiều nền tảng mà chỉ cần biên dịch một lần.
Hebrew

**Hebrew** (phiên âm tiếng Việt: **Híp-ri** hoặc **Hê-brơ**, Hán Việt: **Hy-bá-lai**) có thể đề cập đến:

*Ngôn ngữ: Tiếng Hebrew, thuộc nhóm ngôn ngữ Semit
**Tiếng Hebrew cổ điển: ngôn ngữ viết của phần lớn Kinh thánh Hebrew (thuộc Cựu Ước)
**Tiếng Hebrew hiện đại
*Sắc tộc: Người Hebrew, theo nghĩa rộng, là cách gọi dành cho những người là hậu duệ của Eber, chút (hậu duệ đời thứ 4) của Noah; tuy nhiên thường được hiểu theo các nghĩa hẹp hơn như sau:
**Người Israel: hậu duệ của Jacob - về sau mang tên Israel, ông là hậu duệ đời thứ 8 của Eber.
***Người Do Thái: là những người Israel còn sót lại sau khi Vương quốc phía Bắc rồi Vương quốc phía Nam bị xâm chiếm và cư dân trải qua cuộc lưu đày Babylon.
*Sách:
**Thư gửi người Hebrew: một bức thư thuộc Tân Ước, có lẽ được viết cho các Kitô hữu gốc Do Thái

Thuật ngữ *Hebrew* đôi khi được một số nhóm Kitô giáo dùng để phân biệt người Do Thái cổ với người Do Thái sống sau đó. Mặc dù sự phân biệt này không luôn luôn được thấy, nhưng từ *Hebrew* thường được dùng để chỉ người Do Thái cổ hơn là hiện đại.
Kinh Thánh Hebrew

**Kinh Thánh Hebrew** hay Kinh thánh Do Thái hay Tanakh là phần chung của Kinh Thánh quy điển của Do Thái giáo và Kitô giáo. Tên gọi này được sử dụng bởi hầu hết các học giả Kinh Thánh trong môi trường học thuật vì nó là thuật ngữ không thiên vị khi đề cập đến Tanakh và Cựu Ước. Chữ Hebrew ở đây liên quan đến tiếng Hebrew hay người Hebrew (đặc biệt đề cập đến người Do Thái, sử dụng tiếng Hebrew làm ngôn ngữ nói ở Israel, hoặc làm ngôn ngữ cầu nguyện và học thuật trong cộng đồng dân tộc) hay cả hai.

Vì là phần chung của quy điển Kinh Thánh Hebrew giáo và Kitô giáo nên nó không bao gồm các Thứ Kinh, phần lớn từ Bản Bảy Mươi tiếng Hy Lạp, được dùng trong Cựu Ước của các giáo hội Công giáo Rôma và Chính Thống giáo Đông phương; vì vậy thuật ngữ "Kinh Thánh Hebrew" chỉ tương ứng với Cựu Ước của các giáo hội Tin Lành.

## Chú thích
Giờ chuẩn Greenwich

**Giờ chuẩn Greenwich** (viết tắt từ tiếng Anh **Greenwich Mean Time**, thường gọi tắt là **GMT** nghĩa là "Giờ Trung bình tại Greenwich") là giờ Mặt Trời tại Đài thiên văn Hoàng Gia Greenwich tại Greenwich gần Luân Đôn, Anh. Nơi đây được quy ước nằm trên kinh tuyến số 0.

Trên lý thuyết, vào giữa trưa theo GMT, vị trí của Mặt Trời, quan sát tại Greenwich, nằm ở đường kinh tuyến Greenwich. Thực tế, chuyển động của Trái Đất trên quỹ đạo quanh Mặt Trời không thực sự tròn mà theo hình elíp gần tròn, với tốc độ thay đổi trong năm, dẫn đến chênh lệch giờ Mặt Trời trong 1 năm lên đến 16 phút (có thể tính được theo phương trình thời gian quỹ đạo). Một cách khắc phục là lấy trung bình quanh năm và giờ GMT là giờ Mặt Trời trung bình của năm.

Trái Đất tự quay quanh mình cũng không đều, và có xu hướng quay chậm dần vì lực thủy triều của Mặt Trăng. Các đồng hồ nguyên tử cho ta thời gian chính xác hơn sự tự quay của Trái Đất. Ngày 1 tháng 1 năm 1972, một hội nghị quốc tế về thời gian đã thay GMT bằng Giờ Phối hợp Quốc tế (UTC), được giữ bởi nhiều đồng hồ nguyên tử quanh thế giới. UTC + 1 được dùng, thay GMT, để tượng trưng cho "thời gian Trái Đất quay". Giây nhuận được thêm hay bớt vào UTC để giữ nó không khác UTC + 1 nhiều quá 0,9 giây.

Trong ứng dụng dân dụng, ngay cả Tín hiệu Giờ Greenwich phát từ Vương quốc Anh cũng dùng UTC; tuy nhiên hiện nay nó vẫn hay bị gọi nhầm là GMT.

## Lịch sử
Tín hiệu đồng hồ được gửi từ Đài thiên văn Hoàng gia Greenwich mỗi giờ 3 lần bắt đầu từ ngày 26 tháng 12 năm 1924.

Với sự lớn mạnh của ngành hàng hải Anh, những người so sánh giờ Mặt Trời của họ với giờ GMT để suy ra kinh độ, giờ GMT bắt đầu được truyền bá trong hàng hải thế giới. Các múi giờ của hàng hải cũng được hình thành dựa trên số giờ hay số "nửa giờ" sớm hơn hay muộn hơn GMT.

## Xem thêm
* Múi giờ

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
(bằng tiếng Anh)
* NIST - World Time Scales 
(bằng tiếng Pháp)
* Dịch vụ Thời gian của Đài thiên văn Paris
Tập

**Tập** có thể có các nghĩa sau:
*Viết tắt cho khái niệm tập hợp trong toán học
*Tập hợp các tờ giấy chứa thông tin; còn gọi là xấp giấy, tệp giấy, tập tài liệu.
*Viết tắt cho khái niệm tập tin trong máy tính
*Các phần của các quyển sách, hay xuất bản phẩm nói chung như phim. Các ấn phẩm có thể được chia ra làm nhiều **tập**, cũng là các phần thông tin theo từng gói.
*Việc thực hành, học hay lặp lại các bước trong việc học, để thành thạo hơn trong một kỹ năng. Từ này có thể được ghép vào với *luyện tập*, *tập tành*, *bài tập*, *thực tập*... hay đơn giản là **tập**.
*Đồng nghĩa với vở.
* Họ Tập
Bán trục lớn

**Bán trục lớn** là một tham số của một đường tiết diện conic. Bán trục lớn có độ dài bằng một nửa **trục lớn**. Bán trục lớn thường được ký hiệu bằng chữ *a*.

## Công thức hình học
Phương trình của đường conic trong tọa độ cực có thể viết là:
:*r* = (1-*e* cos(θ)) *l*
với *r* là khoảng cách từ một điểm trên đường cắt đến tâm hệ tọa độ, θ là góc giữ đường nối từ tâm hệ tọa độ đến điểm đang quan tâm và trục hoành của hệ tọa độ, *e* là độ lệch tâm, *l* là một hằng số có thứ nguyên của khoảng cách (còn gọi là bán trực trục).

Nếu *e*1, đường cắt là hình hypécbol.

Bán trục lớn là:
:*a* = |*l* / (1-*e*2)|
### Hình elíp
Bán trục lớn bằng một nửa đường kính lớn nhất trên hình elíp.

### Hình hypécbol
Bán trục lớn bằng một nửa độ dài nhỏ nhất giữa hai điểm bất kỳ trên hai nhánh của hình hypécbol.

## Trong thiên văn học
Trong thiên văn học, bán trục lớn quỹ đạo thể hiện kích thước của quỹ đạo của một thiên thể đang chuyển động dưới lực hấp dẫn quanh một thiên thể khác.

Các bán trục lớn được ghi trong các hành tinh để tính cự li từ mặt trời tới hành tinh đó. Hành tinh đó được coi như là vệ tinh của mặt trời. Các vệ tinh nhỏ của các hành tinh cũng tương tự. Do đó ứng dụng: từ cự li của hành tinh X tới mặt trời và cự li của hành tinh Y tới mặt trời(tính bởi bán trục lớn) để có thể tính riêng cự li giữa hành tinh X & Y bằng cách dùng cự li nào xa hơn trừ cự li ngắn hơn. Ví dụ: Sao Mộc có BTL(bán trục lớn) là 778.412.027&nbsp;km, Trái Đất có BTL là 149.597.887&nbsp;km thì cự li giữa S.Mộc - Trái Đất là 778.412.027 - 149.597.887 = 628.814.140&nbsp;km
nếu một con tàu có vận tốc ~300.000&nbsp;km/h thì phải đi trong 628.814.140/300.000 = 2.096 giờ ~ 2.096/24 = 87 ngày ~ gần 3 tháng

Cách tính thời gian từ tháng của năm này tới tháng của năm kia trong thiên văn:
VD: từ tháng 5 năm 1990 tới tháng 6 năm 1994
sẽ là ((12-5)+1) + (12*((1994-1)-(1990+1)+1))+ 6 = 50 tháng

### Quỹ đạo elíp
Với quỹ đạo elíp, bán trục lớn bằng một nửa khoảng cách giữa cận điểm quỹ đạo và viễn điểm quỹ đạo. Đường nối cận điểm quỹ đạo và viễn điểm quỹ đạo là **trục lớn** là **đường cận viễn** hay **củng tuyến**.
### Liên hệ với chu kỳ quỹ đạo elíp

Chu kỳ quỹ đạo, *T*, liên hệ với bán trục lớn, *a*, qua:
:T = 2\pi\sqrt{a^3/\mu} 
với:
:μ là tham số hấp dẫn tiêu chuẩn

μ phụ thuộc vào khối lượng hệ các thiên thể, *M*, và hằng số hấp dẫn, *G*:
:μ = *G M*

Công thức này tương đương với một định luật Kepler cho chuyển động của các hành tinh trong Hệ Mặt Trời. Định luật nói rằng *T*2 tỷ lệ thuận với *a*3, với hằng số tỷ lệ gần như không đổi cho mọi hành tinh, do khối lượng của hệ Mặt Trời và hành tinh cấu thành chủ yếu từ khối lượng Mặt Trời.

### Liên hệ với năng lượng quỹ đạo

### Khoảng cách trung bình

## Xem thêm
* Tham số quỹ đạo
* Chu kỳ quỹ đạo

## Tham khảo
Ngôn ngữ mô hình hóa thống nhất

**Ngôn ngữ mô hình hóa thống nhất** (tiếng Anh: *Unified Modeling Language*, viết tắt thành **UML**) là một ngôn ngữ mô hình gồm các ký hiệu đồ họa mà các phương pháp hướng đối tượng sử dụng để thiết kế các hệ thống thông tin một cách nhanh chóng.

Cách xây dựng các mô hình trong UML phù hợp mô tả các hệ thống thông tin cả về cấu trúc cũng như hoạt động. Cách tiếp cận theo mô hình của UML giúp ích rất nhiều cho những người thiết kế và thực hiện hệ thống thông tin cũng như những người sử dụng nó; tạo nên một cái nhìn bao quát và đầy đủ về hệ thống thông tin dự định xây dựng. Cách nhìn bao quát này giúp nắm bắt trọn vẹn các yêu cầu của người dùng; phục vụ từ giai đoạn phân tích đến việc thiết kế, thẩm định và kiểm tra sản phẩm ứng dụng công nghệ thông tin. Các mô hình hướng đối tượng được lập cũng là cơ sở cho việc ứng dụng các chương trình tự động sinh mã trong các ngôn ngữ lập trình hướng đối tượng, chẳng hạn như ngôn ngữ C++, Java,... Phương pháp mô hình này rất hữu dụng trong lập trình hướng đối tượng. Các mô hình được sử dụng bao gồm *Mô hình đối tượng* (mô hình tĩnh) và *Mô hình động*.

UML sử dụng một hệ thống ký hiệu thống nhất biểu diễn các *Phần tử mô hình* (*model elements*). Tập hợp các phần tử mô hình tạo thành các *Sơ đồ UML* (*UML diagrams*). Có các loại sơ đồ UML chủ yếu sau:
* Sơ đồ lớp (*Class Diagram*)
* Sơ đồ đối tượng (*Object Diagram*)
* Sơ đồ tình huống sử dụng (*Use Cases Diagram*)
* Sơ đồ trình tự (*Sequence Diagram*)
* Sơ đồ cộng tác (*Collaboration Diagram* hay là *Composite Structure Diagram*)
* Sơ đồ trạng thái (*State Machine Diagram*)
* Sơ đồ thành phần (*Component Diagram*)
* Sơ đồ hoạt động (*Activity Diagram*)
* Sơ đồ triển khai (*Deployment Diagram*)
* Sơ đồ gói (*Package Diagram*)
* Sơ đồ liên lạc (*Communication Diagram*)
* Sơ đồ tương tác (*Interaction Overview Diagram* - UML 2.0)
* Sơ đồ phối hợp thời gian (*Timing Diagram* - UML 2.0)

UML ra đời do công của James Rumbaugh, Grady Booch và Ivar Jacobson sau khi đã có các cuộc chiến về mô hình bất phân thắng bại.

## Sơ đồ lớp
Trong các sơ đồ UML thì sơ đồ lớp được dùng một cách rộng rãi và phổ biến nhất. Sơ đồ lớp thể hiện mối quan hệ giữa các lớp trong một hệ thống thông tin.

## Sơ đồ tình huống sử dụng
Sơ đồ tình huống sử dụng (tiếng Anh *Use case diagram*) mô tả sự tương tác đặc trưng giữa người dùng và hệ thống. Sơ đồ này thể hiện các ứng xử của hệ thống đối với bên ngoài, trong một hoàn cảnh nhất định, xét từ quan điểm của người sử dụng. Nó mô tả các yêu cầu đối với hệ thống, có nghĩa là những gì hệ thống phải làm chứ không phải mô tả hệ thống làm như thế nào. Tập hợp tất cả các sơ đồ tình huống sử dụng của hệ thống thể hiện tất cả các trường hợp mà hệ thống có thể được sử dụng.

Một sơ đồ tình huống sử dụng có thể có những biến thể. Mỗi một biến thể được gọi là một kịch bản (scenario). Phạm vi của sơ đồ thường được giới hạn bởi các hoạt động mà người dùng thực hiện trên hệ thống trong một chu kì hoạt động để thực hiện một sự kiện nghiệp vụ.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*Trang chủ
A-di-đà kinh

**Kinh A-di-đà** (zh. 阿彌陀經, en. Shorter Sukhāvatīvyūha Sūtra) hay **Kinh Xưng Tán Bất Khả Tư Nghị Công Đức Nhất Thiết Chư Phật Sở Hộ Niệm** hoặc **Kinh** **Xưng Tán Tịnh Độ Phật Nhiếp Thọ** hoặc **Tiểu Vô Lượng Thọ Kinh** hay gọi tắt là **Tiểu Bản** là một bộ kinh Đại thừa quan trọng được lưu hành rộng rãi ở Phật giáo các nước Đông Á (theo chịu ảnh hưởng bởi văn hóa Trung Hoa) như Trung Hoa, Việt Nam, Nhật Bản, Hàn Quốc... Kinh này cùng với kinh Vô Lượng Thọ (gọi đầy đủ là Kinh Vô Lượng Thọ Trang Nghiêm Thanh Tịnh Bình Đẳng Giác hay gọi tắt **Đại Bản**) miêu tả Tịnh độ Cực Lạc (sa. Sukhāvatī) của Phật A-di-đà (sa. Amitābha) cũng như pháp môn Niệm Phật để được vãng sinh về quốc độ của Phật Vô Lượng Thọ. Do đó, đây là một trong ba bộ kinh căn bản của Tịnh Độ tông (cùng với Quán Vô lượng thọ kinh và Vô Lượng Thọ kinh). Tuy nhiên, Kinh A-di-đà có lẽ là kinh phổ biến nhất và thường được đọc tụng hàng ngày bởi các Phật tử (ở Việt Nam, thường được tụng vào công phu chiều). Không những vậy, kinh còn thường được các Thiền viện trùng tụng (cùng với Bát-nhã Ba-la-mật-đa Tâm kinh và Kim Cương Bát-nhã Ba-la-mật-đa Kinh).

Hiện nay, có lẽ dịch bản phổ biến nhất là của ngài Cưu-ma-la-thập (sa. Kumārajīva) từ tiếng Phạn sang tiếng Hán (thể văn ngôn) vào thời Hậu Tần. Các nghiên cứu và so sánh gần đây cho thấy nội dung kinh A-di-đà gần giống với kinh Đại Thiện Kiến Vương (Mahà-sudassana Sutta) trong Trường Bộ kinh của Bộ kinh Nikaya theo Phật giáo Nguyên thủy.

## Liên kết ngoài

*Kinh Phật thuyết A di đà, Việt dịch: Ban Việt dịch Vạn Phật Thánh Thành
A-na-hàm

**A-na-hàm** (tiếng Phạn, Pali: *anāgāmi*, chữ Hán 阿那含; dịch ý là **Bất hoàn**, 不還) chỉ một Tỉ-khâu của Phật giáo Nguyên thủy đã đạt được cấp ba của Thánh đạo (s: āryamārga), đã giải thoát khỏi năm Trói buộc (Kết sử; s: saṃyojana). Năm Trói buộc đó là ngã kiến (bám vào cái tôi), nghi ngờ, giới cấm thủ (sự trói buộc vào giới luật), dục tham, sân hận. Kẻ đắc quả Bất hoàn không tái sinh vào thế giới này nữa.

## Xem thêm
*Thánh đạo
*Tứ thánh quả
*A-la-hán

## Tham khảo
Ảo ảnh (Phật giáo)

**Ảo ảnh** cũng được gọi là **giả tưởng** (假相), đọc đúng là *Huyễn* (幻), (tiếng Phạn: , phiên âm: **)**.

Đây là danh từ được dùng để chỉ thế giới hiện tượng đang liên tục thay đổi này. Đối với người chưa giác ngộ thì thế giới này là thế giới duy nhất có thật. Ảo ảnh được dùng để chỉ tất cả các hiện tượng sinh diệt, không thuộc thực tại cuối cùng (Ba thân). Một khi thấu hiểu rằng mọi Pháp đều là ảo ảnh thì điều đó đồng nghĩa với Giác ngộ (Bồ-đề) và đạt Niết-bàn.

Theo quan niệm Phật giáo thì "thấy" thế giới, tự chủ rằng có "một người" đang nhận thức và có "vật được nhận thức", có "ta" có "vật" có thế giới luân chuyển này chưa phải là sai lầm. Sai lầm là ở chỗ cho rằng sự vật bất biến, trường tồn và thế giới này là duy nhất, có thật. Đây mới là Kiến giải bất thiện vì nó ngăn trở những tri kiến bổ ích khác. Thật sự thì cái tương đối và cái tuyệt đối không hề rời nhau; và như thế, ảo ảnh (mê) và Bồ-đề (ngộ) bản tính không hai. Thiền sư Vĩnh Gia Huyền Giác trình bày xuất sắc sự việc này ngay trong phần đầu của bài Chứng đạo ca:

:君不見
:絕學無爲閑道人。不除妄想不求真
:無明實性即佛性。幻化空身即法身
:法身覺了無一物。本源自性天真佛

Dịch nghĩa:

:*Quân bất kiến!*
:*Tuyệt học vô vi nhàn đạo nhân*
:*Bất trừ vọng tưởng bất cầu chân*
:*Vô minh thật tính tức Phật tính*
:*Huyễn hóa không thân tức pháp thân*
:*Pháp thân giác liễu vô nhất vật<br />Bản nguyên tự tính Thiên chân Phật...*
## Xem thêm
*Vô minh (Phật giáo)
*Hiện tượng, khái niệm tương tự trong triết học phương Tây

## Tham khảo

### Sách
*
Ái

**Ái** có thể chỉ:
*Tình yêu
*Khái niệm Ái (Phật giáo)
*Họ Ái, họ người Á Đông
*Ái Châu, địa danh cũ tại Bắc bộ Việt Nam.
*Cách nói tắt thông dụng của đồng tính luyến ái
Bát-nhã

**Bát-nhã** (, , chữ Hán: 般若) là thuật ngữ Phật giáo, hàm nghĩa Trí tuệ, Tuệ, Nhận thức.

Bát-nhã là một khái niệm trung tâm của Phật giáo Đại thừa, có nghĩa là trí tuệ (huệ) nhưng không phải do suy luận hay kiến thức đem lại, mà là thứ trí huệ của sự hiểu biết một cách toàn triệt (bất cứ thứ gì cũng nằm trong nó, ví dụ: "các định luật của Newton chỉ đúng trong điều kiện vận tốc rất nhỏ so với vận tốc ánh sáng", hay "những khái niệm này chỉ hoạt động được trong môi trường nước"), không mâu thuẫn (ví dụ: "ai cũng thắng"). Điều khó của trí tuệ này là không đến từ kết quả của lý luận logic, tuy nhiên có thể hiểu được khi đi đến tận cùng của lý luận (các khái niệm, phủ định của khái niệm). Đạt được trí Bát-nhã được xem là đồng nghĩa với giác ngộ và là một trong những yếu tố quan trọng của Phật quả. Bát-nhã là một trong những hạnh Ba-la-mật-đa (siêu việt) mà một Bồ Tát phải đạt đến (Thập địa).

Bát-nhã là một cách thức, phương pháp để đạt được tới "trí tuệ toàn diện" (Nhất thiết chủng trí) của bậc Phật, Phương thức này tập trung vào việc chỉ rõ các hiểu biết hiện tại của não bộ và yêu cầu loại bỏ chúng (rốt ráo ly), nhờ việc loại bỏ này mà các "thông tin" mới liên tục được cập nhật, khiến nhận thức liên tục trở nên toàn vẹn hơn (xóa bỏ các sự che lấp do tính phân biệt của nhận thức tạo thành). Do vậy Bát-nhã cũng được biết đến như sự "hiểu biết vô tận".

Bát-nhã cũng được biết đến với cụm từ "Vô sở đắc": "không có chỗ được tức là được, bởi được này là không có chỗ được" - trích Kinh Đại Bát Nhã Ba la mật đa.

## Tham khảo
Bất thối

**Bất thối** (chữ Hán: 不退; C: bùtuì; J: futai; s: akilāsitva, akhinna, akheda), có nghĩa là *Không thối lui, không trở nên yếu đuối* hay * không từ bỏ*, là một thuật ngữ đặc biệt dùng trong tu đạo của Phật giáo, căn cứ trên sự ưu tiên tích tập công đức, hoặc vào việc tu tập giác ngộ. Căn cứ vào nhiều kinh luận khác nhau, người ta có thể tìm thấy nhiều giai vị tu chứng khác nhau được gọi là »Bất thối vị«. Chẳng hạn nhiều bản kinh Đại thừa có ghi Bất thối vị là giai vị thứ 7 trong Thập trú. Nhưng theo Du-già sư địa luận (瑜伽師地論; s: yogā­cāra­bhūmi-śāstra), Bất thối vị là giai vị thứ nhất trong Thập địa, lại nữa, trong Phật tính luận (佛性論), Bất thối vị là giai vị thứ nhất trong Thập hồi hướng.

## Tham khảo
Đát-đặc-la

**Đát-đặc-la** (zh. 怛特羅, sa. *tantra*) là cách phiên âm Hán-Việt từ thuật ngữ *tantra* trong tiếng Phạn, có nghĩa là "tấm lưới dệt", "mối liên hệ", "sự nối tiếp", "liên tục thống nhất thể" và cũng thỉnh thoảng đồng nghĩa với thành tựu pháp.

## Quan điểm Phật giáo
Trong Phật giáo Tây Tạng, Đát-đặc-la chỉ tất cả các kinh sách về nhiều ngành khác nhau (Đát-đặc-la y học, Đát-đặc-la thiên văn...), nhưng trong nghĩa hẹp, Đát-đặc-la chỉ tất cả các sách vở nói về phép tu thiền định của Kim cương thừa và cũng được dùng để chỉ những phép tu thiền định này. Phép tu luyện Đát-đặc-la có tính chất kinh nghiệm cá nhân, và thường dựa trên ba khái niệm: **[[Nhân]]** (sa. *hetu*), **[[Đạo]]** (sa. *mārga*) và **[[Quả]]** (sa. *phala*).
:Nhân chính là hành giả,
:Đạo là con đường, phương pháp tu luyện, nhằm thanh lọc con người, và
:Quả là tình trạng mà hành giả chứng ngộ.

Ba giai đoạn này được Đát-đặc-la chỉ bày trong vô số phương tiện khác nhau. Người ta cho rằng khi Phật Thích-ca thể hiện Phật quả qua dạng Pháp thân (sa. *dharmakāya*) thì ngài đã hành trì Đát-đặc-la. Vì vậy cũng có người xem đức Phật là người sáng lập Đát-đặc-la.

Truyền thống Tây Tạng chia Đát-đặc-la làm bốn loại để tương úng với căn cơ của từng người:
# Tác đát-đặc-la (sa. *kriyā-tantra*): Đát-đặc-la hành động (tác), nghi lễ. Người tu tập Đát-đặc-la này có kết đàn trường, cúng dường, đọc chú, bắt ấn nhưng chưa quán tưởng, tu tập thiền định;
# Hành đát-đặc-la (sa. *caryā-tantra*): Đát-đặc-la tu luyện qua hành động hằng ngày, dành cho những người tu tập nhưng không cần hiểu rõ lý tột cùng;
# Du-già-đát-đặc-la (sa. *yoga-tantra*): Đát-đặc-la luyện tâm (thiền định);
# Vô thượng du-già-đát-đặc-la (sa. *anuttarayoga-tantra*): phương pháp tu luyện tột cùng, thành Phật trong kiếp này, với thân này.

Sự khác nhau giữa bốn cấp này xuất phát từ căn cơ của hành giả và tính hiệu quả của các phép tu. Các tác phẩm quan trọng của Vô thượng du-già tan-tra là *[[Bí mật tập hội đát-đặc-la]]* (sa. *guhyasamāja-tantra*), *[[Hô kim cương đát-đặc-la]]* (sa. *hevajra-tantra*) và *[[Thời luân đát-đặc-la]]* (sa. *kālacakra-tantra*).

Trường phái Ninh-mã (bo. *nyingmapa*) lại chia Vô thượng du-già-đát-đặc-la làm ba loại:
# Ma-ha-du-già (sa. *mahāyoga*),
# A-nậu-du-già (sa. *anuyoga*), và
# A-tì-du-già (sa. *atiyoga*) (Xem Đại cứu cánh).

Những phép Đát-đặc-la này là gốc của mọi phép tu.

Ngoài ra, Đát-đặc-la xem việc vượt qua tính nhị nguyên để đạt nhất thể là một nguyên lý quan trọng.

Tính nhị nguyên có khi được Đát-đặc-la diễn tả bằng nguyên lý nam tính (sa. *upāya*, khía cạnh *Phương tiện*) và nữ (sa. *prajñā*, *Trí huệ*), vì vậy tại phương Tây không ít người hiểu lầm, cho rằng tu tập Đát-đặc-la là thuần túy liên hệ với tính dục nam nữ.

## Quan điểm Ấn Độ giáo

## Tham khảo

* *Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
* *Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Bích-chi Phật

**Bích-chi Phật** (Devanagari: प्रत्येक बुद्ध; Sanskrit: *pratyeka-budhha*; Pali:*pacceka-buddha*; chữ Hán: 辟支佛), là **Độc giác Phật** (chữ Hán: 獨覺佛) hay **Duyên giác Phật** (chữ Hán: 緣覺佛), là một thuật ngữ dùng trong Phật giáo để chỉ khái niệm về một bậc Thánh theo Phật giáo (thánh quả là người chứng đắc quả vị từ Tu đà hoàn cho đến các quả vị chứng đắc được Niết bàn). Độc giác là tự mình khai ngộ chứng quả khi không có Phật tại thế, Duyên giác là chỉ người tu pháp 12 nhân duyên khi Phật còn tại thế.

Theo Pāli, Độc giác Phật phát xuất từ hợp ngữ ***Paccekabuddha***, bao gồm hai thành tố: *Pacceka* và *Buddha*. *Pacceka* là tính từ chỉ cho *sự riêng biệt, một mình*; *Buddha* thường được dịch là *bậc tỉnh thức hay bậc giác ngộ*. Từ điển của hội Pāli Text Society đã định nghĩa *Paccekabuddha* *là bậc tự mình giác ngộ.* 

Độc giác Phật có thể có nhiều vị cùng thời xuất hiện trên thế gian trong thời-kỳ không có Đức Phật Chánh Đẳng Giác (như Kinh Thôn Tiên - có 500 vị Độc Giác Phật cùng cư ngụ). Song mỗi Độc giác Phật đều tự mình chứng ngộ chân-lý tứ Thánh-đế không thầy chỉ dạy. Độc giác Phật không thiết lập Tăng đoàn cũng như không chế định ngôn ngữ để thuyết pháp tế độ chúng sinh khác chứng ngộ, giải thoát như Đức Phật.

Trong kinh tạng Nam truyền, tư liệu về hành trạng của một vị Độc giác được ghi nhận trong cả năm bộ Nikāya, nhưng phần lớn được tập trung vào các bộ kinh cũng như các tập chú giải sau:

* Trung Bộ Kinh, kinh *Thôn tiên* (Isigili Sutta)
* Tăng Chi Bộ Kinh, chương Hai pháp.
* Tiểu Bộ Kinh - Kinh Tập, kinh *Con tê ngưu một sừng* (Khaggavisāṇa Sutta).
* Tiểu Bộ Kinh - Chuyện Tiền thân (Jataka) có trên 20 truyện trong 547 truyện.
* Tiểu Bộ Kinh - Thánh nhân ký sự (Apadāna), *Độc giác ký sự* (Paccekabuddhāpadānaṃ).
* Chú giải kinh *Tập* (Paramatthajotikā II).
* Chú giải kinh *Tương Ưng*, *Chú giải kinh Không liễu tri* (Appaṭividitasuttavaṇṇanā)

Theo Tăng Chi Bộ Kinh - Chương Hai Pháp - Phẩm Người (AN.2.52–63), Đức Phật đã dạy có hai bậc Giác ngộ như sau: *"Có hai bậc Giác ngộ này, này các Tỷ-kheo. Thế nào là hai? Như Lai, bậc Ứng Cúng, Chánh Ðẳng Giác, và Ðộc Giác Phật. Những vị này, này các Tỷ-kheo, là hai bậc Giác ngộ."*

## Tham khảo
Bồ-đề

**Bồ-đề** (chữ Hán: 菩提, tiếng Phạn và tiếng Pali: बोधि *bodhi*) là danh từ dịch âm từ tiếng Phạn *bodhi*, dịch nghĩa là *Tỉnh thức*, Giác ngộ (chữ Hán: 覺悟). Trong thời Phật giáo nguyên thủy, Bồ-đề là từ chỉ trạng thái chứng được bốn cấp Thánh đạo (sa. *āryamārga*) bằng cách hành trì 37 Bồ-đề phần và diệt trừ Vô minh, thông suốt được Tứ diệu đế. Trong Tiểu thừa (*hīnayāna*), Bồ-đề là chứng được Tứ diệu đế, thoát khổ. Ở đây người ta phân biệt ba giai đoạn: tu và chứng quả Thanh văn thừa (*śrāvakayāna*), tu và chứng quả Độc giác Phật (*pratyekabuddha*) và cuối cùng là đạt quả vị Tam-miệu-tam-phật-đà ( *samyaksaṃbuddha*), là quả vị Phật vô thượng, đạt Nhất thiết trí (*sarvajñatā*), có khi gọi là Đại bồ-đề (*mahābodhi*).

Trong Đại thừa, Bồ-đề được hiểu là trí huệ nhận ra rằng không có sự sai khác giữa Niết-bàn (*nirvāṇa*) và Luân hồi (*saṃsāra*), giữa khách thể và chủ thể. Bồ-đề là chứng được trí Bát-nhã (*prajñā*), nhận ra Phật tính của chính mình hay của muôn loài, nhận ra tính Không của thế gian, nhận biết "*sự thật như nó là*" (chân như). Đại thừa phân biệt ra ba loại Bồ-đề: giác ngộ cho chính mình (giác ngộ của một vị A-la-hán), giải thoát cho chúng sinh (giác ngộ của một vị Bồ Tát) và giác ngộ hoàn toàn của một vị Phật. Trong quan điểm này, mỗi trường phái Đại thừa lại có một cách giải thích khác nhau.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.

## Xem thêm
*Giác ngộ
*Kiến tính
*Ngộ
*Vô thượng chính đẳng chính giác
Chân ngôn

**Chân ngôn** (zh. *zhēnyán* 真言, sa. *mantra*, ja. *shingon*) hoặc **Chân âm**, phiên âm sang tiếng Hán là **Mạn-đát-la** (zh. 曼怛羅), các cách dịch ý khác là **Chú** (咒), **Minh** (明), **Thần chú** (神咒), **Mật ngôn** (密言), **Mật ngữ** (密語), **Mật hiệu** (密號), có nghĩa là "lời nói chân thật", là biểu hiện của chân như. Chân ngôn có thể là một câu thần chú, trích dẫn của kinh Phật hay một Đà-la-ni ngắn. Lời nói huyền nhiệm chứa đựng năng lực đưa đến kết quả siêu nhiên hay thế tục. Vốn xuất phát từ đạo Bà-la-môn Ấn Độ, Chân ngôn có thể là một âm tiết, một chữ hoặc câu kệ được tiết lộ cho những vị Thấu thị (sa. *ṛṣi*) trong lúc thiền định. Trong Phật giáo, người ta cho rằng Chân ngôn chứa đựng sức mạnh đặc biệt của vũ trụ hoặc biểu hiện của một khía cạnh nào đó của Phật tính, có nguồn gốc xuất phát từ Phật là chỗ vô lượng vô biên, không thay đổi như 1 chân lý nên gọi là chân ngôn. Trong nhiều trường phái, Chân ngôn hay được lặp lại trong các buổi tu tập hành trì, đặc biệt trong Kim cương thừa ở Tây Tạng. Ở đây Chân ngôn trở thành phương tiện trợ giúp tâm thức hành giả. Trong ba ải thân, khẩu, ý thì Chân ngôn thuộc về khẩu và tác động thông qua âm thanh rung động do sự tụng niệm Chân ngôn phát sinh. Hành giả luôn luôn vừa đọc Chân ngôn vừa quán tưởng một đối tượng và tay giữ một ấn (sa. *mudrā*) nhất định như các bài Thành tựu pháp (sa. *sādhana*) chỉ dẫn. Câu Chân ngôn quan trọng và lâu đời nhất của Phật giáo Tây Tạng là:Hán-Việt: **[[Om Mani Padme Hum|Úm ma ni bát ni hồng]]** (zh. 唵嘛呢叭𡁠吽), cũng đọc **Án ma ni bát mê hồng.** Phạn: **OṂ MA NI PA DME HŪM̐** ॐ म नि प द्मे हूँ:Tạng: ཨོཾ་མ་ནི་པ་དྨེ་ཧཱུྃ་, được xem là Chân ngôn do Bồ Tát Quán Thế Âm nói ra. **Oṃ Aḥ Hūm̐** là chân ngôn phổ biến, nghĩa là thân khẩu ý, thập thiện của thân khẩu ý. Trong các trường phái tại Phật giáo Tây Tạng thì chức năng của các Chân ngôn của mỗi cấp Đát-đặc-la (sa. *tantra*) khác nhau.

Có khi, trong lúc niệm Chân ngôn hành giả phải tập trung lên mặt chữ của Chân ngôn này hay tập trung lắng nghe âm thanh của nó. Nếu hành giả tập trung lên mặt chữ, thì các chữ đó hiện thành linh ảnh. Nếu tập trung lên âm thanh thì hành giả cần niệm thành tiếng hay tưởng tượng ra thanh âm của nó. Chương 5 của tác phẩm *Subāhupariprcchā* có ghi::*Lúc đọc Chân ngôn,*:*Đừng quá gấp rút,*:*Đừng quá chậm rãi,*:*Đọc đừng quá to tiếng,*:*Đừng quá thì thầm,*:*Không phải lúc nói năng*:*Không để bị loạn động.*

## Tham khảo
 
*Abe, R. *The weaving of mantra: Kukai and the construction of esoteric Buddhist discourse*. (New York: Columbia University Press, 1999.) 
*Beyer, S. *Magic and ritual in Tibet: the cult of Tara*. (Delhi: Motilal Banarsisdass, 1996).

## Liên kết ngoài

*Giới thiệu chân ngôn Phật giáo và audio một số chân ngôn 
*Các kiến thức cơ bản về chân ngôn 
*Chủng tử và chân ngôn Siddham
Om Mani Padme Hum

***Oṃ maṇi padme hūm̐*** (chữ Devanāgarī: ॐ मणि पद्मे हूँ, tiếng Tây Tạng: ཨོཾ་མ་ཎི་པདྨེ་ཧཱུྃ) là một câu Chân ngôn tiếng Phạn, được xem là chân ngôn cầu Quán Thế Âm Bồ Tát và là chân ngôn quan trọng và lâu đời nhất của Phật giáo Tây Tạng. Nó còn được mệnh danh là "Lục Tự Đại Minh Chân Ngôn" tức là "Chân ngôn sáng rõ bao gồm sáu chữ". Có thể dịch câu này là *Om, ngọc như ý trong hoa sen, Hūm* hay *chân linh trong hoa sen*. Theo âm Hán-Việt, câu này được đọc là **Úm ma ni bát ni hồng** (唵嘛呢叭𡁠吽, chữ 𡁠 cũng được viết dị dạng là 咪), hoặc **Án ma ni bát mê hồng**. 

Thông thường người ta không giảng nghĩa Chân ngôn, nhưng ở đây cần nói thêm là: "*ngọc quý*" biểu hiện cho Bồ-đề tâm (*bodhicitta*), "hoa sen" chỉ tâm thức con người, ý nghĩa là tâm Bồ-đề nở trong lòng người. Tuy nhiên Chân ngôn có những âm thanh riêng biệt và những tác dụng bí ẩn theo cách trình bày của Kim cương thừa. Đối với Phật giáo Tây tạng thì Oṃ Maṇi Padme Hūṃ (ཨོཾ་མ་ནི་པ་དྨེ་ཧཱུྃ་) chính là lòng từ bi rộng lớn, muốn đạt Niết-bàn vì lợi ích của chúng sinh. Vì vậy sáu âm tiết của thần chú này cũng được xem là tương ưng với sáu cõi tái sinh của dục giới (Hữu luân, Tam giới).


OM MANI PADME HUM-bw.svg|*Om Mani Padme Hum* viết bằng chữ Tây Tạng trên các cánh hoa sen, với âm tiết hạt giống HRI ở trung tâm.


## Xem thêm

* Chân ngôn

## Tham khảo

## Sách tham khảo
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.