open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bình phương tối thiểu

Trong toán học, **phương pháp bình phương tối thiểu (Ordinary least square)**, còn gọi là **bình phương nhỏ nhất** hay **bình phương trung bình tối thiểu**, là một phương pháp tối ưu hóa để lựa chọn một đường khớp nhất cho một dải dữ liệu ứng với cực trị của tổng các sai số thống kê (error) giữa đường khớp và dữ liệu.

Phương pháp này giả định các sai số (error) của phép đo đạc dữ liệu phân phối ngẫu nhiên. Định lý Gauss-Markov chứng minh rằng kết quả thu được từ phương pháp bình phương tối thiểu không thiên vị và sai số của việc đo đạc dữ liệu không nhất thiết phải tuân theo, ví dụ, phân bố Gauss. Một phương pháp mở rộng từ phương pháp này là bình phương tối thiểu có trọng số.

Phương pháp bình phương tối thiểu thường được dùng trong khớp đường cong. Nhiều bài toán tối ưu hóa cũng được quy về việc tìm cực trị của dạng bình phương, ví dụ như tìm cực tiểu của năng lượng hay cực đại của entropy.

Phương pháp bình phương tối thiểu thường sử dụng để vinh danh Carl Friedrich Gauß (1795), nhưng nó được xuất bản lần đầu bởi Adrien-Marie Legendre (1805).

## Diễn giải

Giả sử dữ liệu gồm các điểm (*x**i*, *y**i*) với *i* = 1, 2,..., *n*. Chúng ta cần tìm một hàm số *f* thỏa mãn

:*f*(*x**i*) ≈ *y**i*

Giả sử hàm *f* có thể thay đổi hình dạng, phụ thuộc vào một số tham số *p**j* với *j* = 1, 2,..., *m*.

:*f*(*x*) = *f*(*p**j*, *x*)

Nội dung của phương pháp là tìm giá trị của các tham số *p**j* sao cho biểu thức sau đạt cực tiểu:

: \chi^2 = \sum_{i=1}^n (y_i - f(x_i))^2. 

Nội dung này giải thích tại sao tên của phương pháp là *bình phương tối thiểu*.

Đôi khi thay vì tìm giá trị nhỏ nhất của tổng bình phương, người ta có thể tìm giá trị nhỏ nhất của bình phương trung bình:

: \chi^2 = \frac{1}{n} \sum_{i=1}^n (y_i - f(x_i))^2. 
Điều này dẫn đến tên gọi *bình phương trung bình tối thiểu*.

## Giải quyết

Bài toán thường có lời giải đáng tin cậy khi số lượng các tham số *p**j* nhỏ hơn số lượng các dữ liệu (*m* *j*, bài toán trở nên đơn giản hóa rất nhiều, rút gọn thành việc giải một hệ phương trình tuyến tính. Xem thêm bình phương tối thiểu tuyến tính.

Nếu *f* không là hàm tuyến tính của các tham số, bài toán trở thành một bài toán tối ưu hóa tổng quát. Bài toán tổng quát này có thể dùng các phương pháp như phương pháp tối ưu hóa Newton hay phương pháp trượt dốc. Đặc biệt thuật toán Gauss-Newton hay thuật toán Levenberg-Marquardt là thích hợp nhất cho bài toán bình phương tối thiểu tổng quát này.

## Hồi quy tuyến tính

Trong hồi quy tuyến tính, người ta thay biểu thức:

:*f*(*x**i*) ≈ *y**i*

bằng

:*f*(*x**i*) = *y**i* + ε*i*

với hệ số nhiễu ε là biến ngẫu nhiên có giá trị kỳ vọng bằng 0.

Trong biểu thức của hồi quy tuyến tính *x* được đo chính xác, chỉ có *y* chịu nhiễu loạn ε. Thêm nữa, hàm *f* tuyến tính với các tham số *p**j*.

Nếu *f* không tuyến tính với các tham số thì có hồi quy phi tuyến, một bài toán phức tạp hơn nhiều hồi quy tuyến tính.

## Xem thêm
* Bình phương tối thiểu có trọng số
* Hồi quy tuyến tính

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Least Squares Fitting (Regression) – Đại học Saint John's
* ZunZun.com – tối ưu hóa dữ liệu 2D và 3D
* General Least-Squares – Direct Solutions and Bundle Adjustments
Lux

:*Các ý nghĩa khác xem thêm [[Lux (định hướng)]].*

**Lux** (ký hiệu: lx) là đơn vị đo độ rọi trong SI. Nó được sử dụng trong trắc quang học để đánh giá cường độ ánh sáng cảm nhận được. Đây là một đơn vị dẫn xuất trong SI, nghĩa là nó được định nghĩa từ các đơn vị "cơ bản" hơn. Cụ thể, đo độ rọi bằng quang thông trên diện tích:

:1 lx = 1 lm/m² 
Đơn vị đo quang thông trong SI, lumen, lại là một đơn vị dẫn xuất nên:
:1 lx = 1 cd sr / m²)

## Định nghĩa
1 lux là độ rọi có được của một bề mặt có diện tích 1 mét vuông có thông lượng  chiếu sáng 1 lumen.
## Các ước số-bội số trong SI
### Các tiền tố kết hợp với đơn vị lux

#### Bảng chuyển đổi giá trị giữa các ước số-bội số khác nhau

## Giải thích
Nó là tương đương với 1 lumen trên m².

*Ánh sáng Mặt Trời trung bình trong ngày có độ rọi dao động trong khoảng 32.000 (32 klx) tới 100.000 lux (100 klx)
*Các trường quay truyền hình được chiếu sáng với độ rọi khoảng 1.000 lux (1 klx)
*Một văn phòng sáng sủa có độ rọi khoảng 400 lux
*Vào thời điểm hoàng hôn và bình minh, ánh sáng ngoài trời cũng có độ rọi khoảng 400 lux (nếu trời trong xanh).
*Ánh sáng phản chiếu từ Mặt Trăng có độ rọi khoảng 1 lux
*Ánh sáng từ các ngôi sao có độ rọi khoảng 0,00005 lux (= 50 μlx)

Chú ý:Unicode có ký hiệu cho "lx": (㏓), nhưng nó chỉ là mã kế thừa để thích hợp với các trang mã cũ trong một số ngôn ngữ châu Á, và nó không được khuyến khích sử dụng trong bất kỳ ngôn ngữ nào ngày nay.

### Lux và lumen
Khác biệt giữa lux và lumen là lux tính theo diện tích mà thông lượng chiếu sáng bao phủ. Ví dụ 1.000 lumen, tập trung trong một diện tích 1 m², sẽ chiếu sáng diện tích này với độ rọi 1.000 lux. Cùng 1.000 lumen này, khi trải rộng trên diện tích 10 m², sẽ tạo ra sự chiếu rọi mờ hơn, chỉ bằng 100 lux.

Việc đạt được độ rọi 500 lux là có thể trong nhà bếp với một ngọn đèn huỳnh quang đặt cố định có công suất 12.000 lumen. Để chiếu sáng sàn xí nghiệp với diện tích gấp hàng chục/trăm lần nhà bếp thì người ta cần phải có hàng chục/trăm đèn như vậy. Vì thế, việc chiếu sáng một diện tích lớn hơn mà có cùng một giá trị độ rọi thì cần phải có nhiều lumen hơn.
### Quan hệ giữa độ rọi và công suất
Độ rọi không phải là phép đo trực tiếp của năng lượng ánh sáng, mà nó là sự cảm nhận của mắt người. Vì thế, hệ số chuyển đổi sẽ thay đổi theo thành phần bước sóng hay nhiệt độ màu của ánh sáng. Ở bước sóng 555 nm, khoảng trung gian của quang phổ thì 1 lux tương đương với 1,46 mW/m².

## Các đơn vị trắc quang trong SI

## Các đơn vị phi-SI của độ rọi
*phút nến 
*phốt (=10 klx)
*nox (=1 mlx)
## Liên kết ngoài

*Các câu hỏi thường gặp về bức xạ học và trắc quang học  Trang các câu hỏi thường gặp về bức xạ học của giáo sư Jim Palmer (Đại học tổng hợp Arizona).
* Lux meter
Kiểm định chi bình phương

Trong thống kê, **kiểm định chi bình phương** hay **kiểm tra chi-2** (đôi khi đọc là "khi bình phương") là một họ các phương pháp kiểm định giả thiết thống kê trong đó thống kê kiểm định tuân theo phân bố chi-2 nếu giả thuyết không là đúng. Chúng gồm:

* Kiểm định chi bình phương Pearson
* Kiểm định chi bình phương Yates
* Kiểm định chi bình phương Mantel-Haenszel
*...

Dạng thống kê kiểm định thông dụng nhất là:

:\chi^2=\sum\frac{(\mathrm{o}-\mathrm{e})^2}{\mathrm{e}},
Với *o* là dữ liệu đo đạc, *e* là giá trị dự đoán chính xác.

Phương pháp kiểm định chi bình phương giúp tìm ra các xu hướng có thực từ một đo đạc chứa nhiễu loạn ngẫu nhiên. Nó có thể áp dụng cho dữ liệu:

# lấy ngẫu nhiên từ một tập hợp
# các đo đạc là độc lập với nhau
#...

Phương pháp này cũng kiểm tra tính độc lập thống kê và mức độ khớp của dữ liệu.

## Ghi chú

## Tham khảo
(bằng tiếng Việt)
(bằng tiếng Anh)
*Chi square tutorial
Kevin Mitnick

**Kevin Mitnick** (6 tháng 8 năm 1963 &ndash; 16 tháng 7 năm 2023) là một trong những hacker phạm tội nổi tiếng nhất thế giới. Những "thành tích" bất hảo của Kevin Mitnick làm cho anh ta trở nên nổi tiếng bao gồm nhiều lần xâm nhập vào các hệ thống tối mật của chính phủ Hoa Kỳ và một số ngân hàng danh tiếng. Năm 1999 Mitnick bị bắt giam và phải bồi thường một khoản tiền lớn cho những thiệt hại anh ta đã gây ra. Sau thời gian cải tạo, cảm thấy chưa yên tâm, chính quyền địa phương nơi Mitnick ở vẫn duy trì lệnh cấm anh chàng hacker này sử dụng các phương tiện thông tin như máy tính, Internet, điện thoại di động...
Mitnick là một trong những hacker nổi tiếng nhất của thế kỷ 20. Ông từng thâm nhập thành công vào mạng nội bộ và ăn cắp phần mềm của nhiều công ty danh tiếng, trong đó có Sun Microsystems và Motorola.
Từ hồi còn là một thiếu niên, Mitnick đã đột nhập vào mạng điện thoại trước khi chuyển sang máy tính. Dù vậy, ông không bao giờ ăn cắp tiền hay gây ra những thiệt hại nghiêm trọng mà chỉ muốn "trải nghiệm cảm giác ly kỳ".
Hiện nay, những doanh nghiệp từng bị Mitnick tấn công lại thuê ông phá vỡ hệ thống của họ để tìm ra khiếm khuyết bảo mật.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*2600 Live Mitnick interview , 2600 Magazine, Released tháng 1 năm 2003, Run time: 1 hr 18 min 5 sec
*Mitnick Security Consulting (formerly known as Defensive Thinking), Kevin Mitnick's new company.
*TAKEDOWN, truy cập May 7, 2006
*A CNN Interview with Kevin Mitnick, truy cập September 15, 2006
*Freedom Downtime, the 2600 documentary.
*The Kevin Mitnick/Tsutomu Shimomura affair - lots of information on the case.
*The missing Chapter 1 of Mitnick's book (or from a site where it appeared earlier , but in Microsoft Word format only.)
*Mitnick interview February 5, 2003
*Kevin Mitnick Buys Hacker Stories for Upcoming Book Titled The Art of Hacking 
*Bio of Kevin Mitnick  from the Rotten Library
*A Joy of Tech comic strip on Kevin ref TWiT Episode-40 
*Mitnick interview on Norwegian broadcasting (2006).
*The interview for HACK.pl
Bình phương tối thiểu có trọng số

Trong các ngành thống kê và tối ưu hóa, **bình phương tối thiểu có trọng số** là một phương pháp mở rộng của bình phương tối thiểu.

Mục đích của phương pháp, tương tự như bình phương tối thiểu, là tìm hàm *f*(*x*) khớp nhất với các dư liệu đo đạc (*x**i*, *y**i*) với *i* = 1, 2,.., *n*:
:*f*(*x**i*) ≈ *y**i*

Hàm *f* phụ thuộc vào các tham số *p**j* với *j* = 1, 2,.., *m*. Tương tự như bình phương tối thiểu, nội dung của phương pháp là tìm các tham số *p**j* để thu được một biểu thức thể hiện sai khác nhỏ nhất giữa *f* và dữ liệu. Khác với bình phương tối thiểu, trong phương pháp *bình phương tối thiểu có trọng số*, thay vì dùng:

: \chi^2 = \sum_{i=1}^n (y_i - f(x_i))^2. 

Người ta thêm vào biểu thức các "trọng số" thể hiện độ tin cậy của từng điểm đo đạc:

: \chi^2 = \sum_{i=1}^n w_i(y_i - f(x_i))^2. 

Thông thường, *w*i được đặt bằng nghịch đảo phương sai của từng điểm đo:

: w_i = 1/\sigma_i^2. 

Nghĩa là điểm đo đạc càng chính xác (phương sai càng nhỏ) thì có trọng số càng cao trong biểu thức.

## Xem thêm
*Kiểm định chi bình phương

## Tham khảo
Chất bảo quản

**Chất bảo quản** là các hóa chất tự nhiên hay tổng hợp được thêm vào sản phẩm như thực phẩm, dược phẩm, sơn, các mẫu phẩm sinh học v.v để ngăn ngừa hoặc làm chậm lại sự thối rữa, hư hỏng gây ra bởi sự phát triển của các vi sinh vật hay do các thay đổi không mong muốn về mặt hóa học. Chúng có thể sử dụng như là một hóa chất duy nhất mà cũng có thể trong tổ hợp với nhiều loại hóa chất có các tác dụng khác.
## Gỗ
Các chất bảo quản cũng có thể thêm vào gỗ để ngăn chặn sự phát triển của các loài nấm mốc cũng như để ngăn ngừa côn trùng và mối. Thông thường đồng, các borat và các hóa chất gốc dầu mỏ hay được sửdụng. Để có thêm thông tin về các chất bảo quản gỗ, xem thêm các bài xử lý gỗ, gỗ xẻ và creosot.
## Thực phẩm
Các phụ gia thực phẩm có tính chất bảo quản thông thường được sử dụng một mình hoặc gắn liền với các phương pháp bảo quản thực phẩm khác. Đôi khi người ta còn phân biệt giữa các biện pháp bảo quản *kháng khuẩn* với *[[chất chống oxy hóa|chống oxy hóa]]*, trong đó bảo quản kháng khuẩn hoạt động trên nguyên tắc ngăn chặn sự phát triển của các loại vi khuẩn, nấm mốc và côn trùng, còn bảo quản chống oxy hóa hoạt động trên nguyên tắc ngăn chặn quá trình oxy hóa các thành phần trong thực phẩm. Các chất kháng khuẩn thông dụng trong chế biến thực phẩm là nitrat natri, nitrit natri, các muối sulfit, (dioxide lưu huỳnh, bisulfat natri, sulfat hiđrô kali v.v) và EDTA đinatri (axít êtylenđiamintêtraaxêtic). Các chất chống oxy hóa bao gồm BHA (2-tert-butyl-4-hiđrôxyanisol hay 3-tert-butyl-4-hiđrôxyanisol) và BHT (2,6-đi-*tert*-butyl-4-mêtylphenol). Các chất bảo quản khác còn bao gồm cả fomalđêhít (thông thường trong dung dịch và chủ yếu để bảo quản các mẫu sinh học), glutaralđêhít, điatômit (giết côn trùng), êtanol và mêtylcloroisothiazôlinon. Lợi ích và độ an toàn của nhiều phụ gia thực phẩm nhân tạo, trong đó có cả chất bảo quản là chủ đề gây tranh cãi giữa các viện khoa học chuyên môn hóa về khoa học thực phẩm và độc tính học.

Một số phương pháp bảo quản thực phẩm sử dụng muối ăn, đường hay dấm. Các loại hóa chất này được coi là thực phẩm nhiều hơn là phụ gia thực phẩm.

Tại châu Âu, tất cả các phụ gia thực phẩm đều có ký hiệu bằng "số E" (xem thêm Danh sách các phụ gia thực phẩm). Các chất bảo quản và điều chỉnh độ chua thì có các ký hiệu từ E200–E299.
### Chất bảo quản và sức khỏe
Do không phải phụ gia thực phẩm nào có mã số E cũng được các quốc gia cho phép sử dụng. Vì thế các chất bảo quản được chia ra thành 3 nhóm như sau: 
;Nhóm bị cấm:
:Có độ độc hại cao, ví dụ: E103 (Chrysoin resorcinol hay p-(2,4-đihiđrôxy phênylazo) benzen sulfonat natri) bị cấm tại nhiều quốc gia– nó là phẩm màu và chất bảo quản dùng cho sơn màu, nhưng không cho thực phẩm.
;Nhóm được cho phép:
:Ví dụ: E104 (Vàng quinolin)– phẩm thông dụng màu vàng cho đồ uống.
;Nhóm thực phẩm:
:Có độ độc hại thấp đối với sức khỏe.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*Quyết định số 3742/2001/QĐ-BYT về việc ban hành "Quy định danh mục các chất phụ gia được phép sử dụng trong thực phẩm".
*Thông tư số 24/2019/TT-BYT Quy định về quản lý và sử dụng phụ gia thực phẩm.
Cứu Chỉ

Thiền sư **Cứu Chỉ** (究旨) tức **Đàm Cứu Chỉ** là một trong 7 vị thiền sư thuộc thế hệ thứ 7 dòng Vô Ngôn Thông, sư tu tại chùa Diên Linh, núi Long Đội, Yên Lãng nay thuộc thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam, Việt Nam. Sư vốn là người Phù Đàm, Châu Minh, nay thuộc thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh.

## Cơ duyên và hành trạng
Thuở nhỏ sư là người hiếu học. Sách Nho, sách Phật, không thứ gì là không quán xuyến. Một ngày nọ ôm sách than rằng: *Khổng Mặc chấp có, Trang Lão chấp không, sách vở của thế tục chẳng phải là phương giải thoát. Chỉ có Phật pháp không kể có, không, có thể dứt sinh tử, nhưng phải siêng năng giữ giới, cầu bậc thiện tri thức ấn chứng cho mới được*. Nhân đó bỏ tục, đến chùa Cảm Ứng ở Ba Sơn thọ Cụ túc với Định Hương trưởng lão.

Giờ tham thỉnh, Sư hỏi: *Thế nào là nghĩa cứu kính?*

Trưởng lão im lặng giây lâu, hỏi lại Sư: *Hiểu chưa?*

Sư thưa: *Chưa hiểu.*

Trưởng lão bảo: *Ta đã cho ngươi nghĩa cứu kính.*

Sư suy nghĩ. Trưởng lão bảo: *Lầm qua rồi!*

Ngay câu nói này, Sư thấu triệt ý chỉ. Nhân đó Trưởng lão đặt tên Sư là *Cứu Chỉ*.

Sau đó, Sư lên chùa Quang Minh, núi Tiên Du (Bắc Ninh) ở luôn trong đó chuyên tu hạnh đầu đà , trọn năm không bước chân xuống núi. Tiếng đồn tới kinh đô, vua Lý Thái Tông cho mời mấy lần nhưng Sư không đến nên ba lần thân hành đến chùa Sư, lấy lời an ủi thăm hỏi.

Khoảng niên hiệu Long Thụy Thái Bình (1054- 1059), tể tướng Dương Đạo Gia lập chùa Diên Linh trên núi Long Đội thỉnh Sư trụ trì. Cố từ chối mà không được, Sư đành hạ sơn.

Ngày ra đi, Sư nói: *Ta chẳng trở lại đây nữa*.

Trụ trì chùa Diên Linh được ba năm, khoảng niên hiệu Chương Thánh Gia Khánh (1059- 1065), Sư sắp tịch, bèn gọi môn đồ đến dạy: *Phàm tất cả các pháp môn vốn từ tánh của các ngươi, tánh tất cả các pháp vốn từ tâm của các ngươi. Tâm pháp nhất như, vốn không hai pháp. Phiền não trói buộc, tất cả đều không. Tội phước phải quấy, tất cả đều huyễn. Không cái nào chẳng phải quả, chẳng phải nhân. Không nên ở trong nghiệp mà phân biệt báo, không nên ở trong báo mà phân biệt nghiệp, nếu có phân biệt thì chẳng tự tại. Tuy thấy tất cả pháp mà không có chỗ thấy, tuy biết tất cả pháp mà không có chỗ biết. Biết tất cả pháp lấy nhân duyên làm gốc. Thấy tất cả pháp lấy chánh chân làm tông. Tuy chuyên nơi thật tế mà rõ thế gian đều như biến hóa. Rõ thấu chúng sanh chỉ là một pháp, không có hai pháp. Chẳng rời cảnh nghiệp mà phương tiện khéo léo, ở trong cõi hữu vi hiện bày pháp hữu vi mà không phân biệt. Tướng vô vi là do hết dục, dứt ngã, quên niệm mà nhận lấy vậy.*

Nói xong, Sư ngồi yên thị tịch.
## Nguyên bản chữ Hán
## Chú thích
#Không rõ năm sinh và mất của Thiền sư.
#*Đầu đà: phiên âm chữ Phạn Dhùta, cũng phiên là đỗ trà hay đỗ đa. Dhùta đến từ động từ Dhù có nghĩa là rũ bỏ, tiêu diệt, cho nên hạnh đầu đà, có nghĩa là rũ bỏ các phiền não, tiêu diệt những chướng ngại do ăn mặc ở tạo nên.
==Tham khảo==

*Lê Mạnh Thát: *Nghiên cứu về Thiền Uyển Tập Anh'', Nhà xuất bản TP HCM 1999.
*Thiền Uyển Tập Anh - Bản tiếng Việt 
*Thiền Uyển Tập Anh - Bản chữ Hán
Ống bọt nước

Một **ống bọt nước**, hay **ống bọt thủy**, **ống/cái ni vô** (theo từ trong tiếng Pháp ), **máy thủy chuẩn**, thủy bình là một dụng cụ dùng để cho biết một bề mặt trên Trái Đất hay các thiên thể có nằm ngang hay không. Các ống bọt nước có nhiều loại, được dùng trong xây dựng, trắc địa, hay lắp đặt máy móc.

Chúng thường gồm một ống thủy tinh hơi cong, bên trong chứa chất lỏng có màu, không đầy, để lại một chút bọt khí. Chất lỏng có thể là ethanol vì chất này có nhiệt độ đóng băng thấp, −114&nbsp;°C, giúp cho ống hoạt động trong điều kiện thời tiết lạnh.

Một số ống bọt nước có khả năng cho biết góc nghiêng của bề mặt so với phương ngang hay phương thẳng đứng với độ chính xác vừa phải. Độ chính xác của việc xác định góc nghiêng đo bằng góc cần nghiêng ống để bọt nước di chuyển một vạch. Độ chính xác này có thể đạt tới 5″.

## Nguyên lý

Ống bọt nước hoạt động dựa vào lực đẩy Ác si mét tác động lên bọt nước trong ống luôn ngược với trọng lực và do đó theo chiều thẳng đứng. Với lực đẩy Ác si mét này, bọt nước sẽ luôn có xu hướng tìm đến vị trí cân bằng ở trên cùng ống nước cong.

Khi ống đặt nằm ngang, vị trí trên cùng này ứng với mốc 0, thường nằm chính giữa ống. Khi ống nằm nghiêng, vị trí cân bằng của bọt nước lệch đi, tùy theo độ nghiêng của ống. Bằng việc so sánh vị trí cân bằng của bọt với mốc 0, có thể suy ra góc nghiêng của ống bọt nước.

## Lịch sử
Ống bọt nước được sáng chế lần đầu bởi Melchisedech Thevenot (sinh khoảng năm 1620 hoặc 1621; mất năm 1692). Thevenot là một khoa học gia nghiệp dư và thuê nhiều nhà khoa học và toán học cho công việc của mình. Ông giàu có và có nhiều mối quan hệ, sau này trở thành Thư viện gia cho Vua Louis XIV của Pháp. Thevenot sáng chế ra ống bọt nước khoảng sau ngày 2 tháng 2 năm 1661. Ngày này có thể được xác định nhờ trao đổi còn lưu lại giữa Thevenot và Christiaan Huygens. Một năm sau, thông tin về dụng cụ mới này đã được nhà sáng chế truyền bá rộng rãi, cho cả Robert Hooke ở Luân Đôn và Vincenzo Viviani ở Florence. Có thể là phải cho tới tận thế kỷ 18 thì dụng cụ này mới được dùng rộng rãi, vì dụng cụ như vậy cổ nhất còn lại ngày nay được chế tạo vào thời kỳ này; tuy nhiên Adrien Auzout đã từng đề nghị Académie Royale des Sciences dùng ống bọt nước của Thevenot cho chuyến khám phá Madagascar năm 1666. Có vẻ như ống bọt nước đã được dùng ở Pháp và nơi khác từ trước thế kỷ 18 nhiều.

Thevenot thường bị nhầm với đứa cháu của mình là Jean de Thevenot, một nhà du lịch (sinh 1633; mất 1667). Có bằng chứng cho thấy cả Huygens và Hooke cũng đều đã nhận họ sáng chế ra dụng cụ này, nhưng thông tin này đã chỉ lưu hành tại quốc gia họ sống.
## Các dạng
## Xem thêm
## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* 
*
Chất chuyển hóa

**Chất chuyển hóa** là các chất trung gian và là sản phẩm của quá trình chuyển hóa. Khái niệm *chất chuyển hóa* thường chỉ giới hạn trong khuôn khổ các tiểu phân tử. Các chất chuyển hóa có nhiều chức năng quan trọng, như làm nhiên liệu, làm cấu trúc, là tín hiệu, kích thích và ức chế lên hoạt động của các enzym (thường đóng vai trò là cofactor của chúng), bảo vệ khỏi và tương tác với các sinh vật khác (như các sắc tố sinh học, chất có mùi, và các pheromone).

Chất chuyển hóa tiên phát thì có liên quan trực tiếp đến sự tăng trưởng, phát triển và sinh sản bình thường. Ethylene là một ví dụ về chất chuyển hóa tiên phát được sản xuất với lượng lớn trong công nghiệp vi sinh học.

Chất chuyển hóa thứ phát thì không tham gia trực tiếp vào các quá trình trên, nhưng chúng thường có vai trò quan trọng trong sinh thái học, ví dụ như các chất kháng sinh và sắc tố như resin và terpen v.v. 

Một số loại chất kháng sinh sử dụng chất chuyển hóa tiên phát làm tiền chất, ví dụ như actinomycin được tổng hợp từ tiền chất ban đầu là tryptophan. Một số loại đường cũng là chất chuyển hóa, ví dụ như fructose hoặc glucose, cả hai đều có mặt trong quá trình trao đổi chất.

Một vài ví dụ về các chất chuyển hóa tiên phát được sản xuất trong công nghiệp vi sinh học:

Tập chuyển hóa tạo nên một mạng lưới các phản ứng chuyển hóa, trong đó sản phẩm của một phản ứng hóa học được xúc tác bởi enzym lại là cơ chất cho một phản ứng hóa học khác.

Quá trình phân giải về mặt hóa sinh của các hợp chất hóa học có trong tự nhiên hay được tổng hợp đều có sự tham gia của các chất chuyển hóa. Tốc độ phân giải của một hợp chất là một yếu tố quan trọng để xác định thời gian và cường độ tác động của các chất chuyển hóa. Hồ sơ lưu trữ các chất chuyển hóa của các hợp chất, chuyển hóa của các chất thuốc là một phần quan trọng trong việc tìm ra các loại thuốc, từ đó giúp hiểu rõ hơn về cơ chế gây ra các tác dụng phụ của các chất chuyển hoá có trong thuốc. 

## Tham khảo

## Xem thêm
*Chất chuyển hóa tiên phát
*Chất chuyển hóa thứ phát
*Chất chống chuyển hóa
*Tập chuyển hóa
*Trao đổi chất học = ngành khoa học về toàn bộ các chất chuyển hóa trong một hệ thống (tế bào, mô, cơ quan) dưới một tập hợp các điều kiện nhất định.
Pháp Hiền

Thiền sư **Pháp Hiền** (?-626) họ Đỗ, người huyện Chu Diên nay là huyện Gia Lâm (Hà Nội) thuộc thế hệ thứ nhất dòng Pháp của Thiền sư Tì Ni Đa Lưu Chi. Sư tu chùa Pháp Vân, hương Cổ Châu, huyện Long Biên.

## Cơ duyên và hành trạng
Ban đầu sư xuất gia thọ giới cụ túc với đại sư Quán Duyên ở chùa Quán Vân. Sau khi nhận được yếu chỉ thiền từ Thiền sư Tì Ni Đa Lưu Chi bèn đến núi Thiên Phúc tu tập Thiền định, quên hết cả vật lẫn bản thân mình khiến cho chim chóc, dã thú tới tự do vui đùa; người đời hâm mộ danh tiếng đến học đạo nhiều nên sư cho dựng chùa Chúng Thiện làm nơi lưu trú. Dòng Thiền Nam phương hưng thịnh từ đó.

Nhà Tùy từ lâu nghe tiếng người nước Nam sùng chuộng đạo Phật nay lại có bậc cao tăng đức cao đạo trọng nên Tùy Cao tổ bèn cho đem xá lỵ Phật sang ban cho sư Pháp Hiền để xây tháp cúng thờ. Sư đem chia cho các chùa Pháp Vân ở Luy Lâu và ở các châu: Phong Châu, Hoan Châu, Trường Châu để dựng tháp thờ.

Khi sư Pháp Hiền còn ở chùa Quán Vân, một hôm Thiền sư Tì Ni Đa Lưu Chi từ Quảng Châu đến, gặp sư bèn hỏi:

* Ngươi họ gì?*

Sư hỏi lại: *Hòa thượng họ gì?*

Tì Ni Đa Lưu Chi nói: *Ngươi không có họ ư?*

Sư đáp: *Họ không phải không có, nhưng hòa thượng cần gì phải biết*

Tì Ni Đa Lưu Chi quát bảo: *Biết để làm gì?*

Sư hoát nhiên đại ngộ.

Sư tịch năm Bính Tuất, niên hiệu Đường Vũ Đức thứ chín (626)

## Chú thích
#Theo nguyên bản *Thiền Uyển Tập Anh*, Tì Ni Đa Lưu Chi là thế hệ thứ nhất, trước truyền Pháp Hiền có ghi là "đệ nhị thế" (thế hệ thứ hai). Nhưng các số thứ tự tiếp sau Pháp Hiền lại lặp lại số thứ hai, không tính tổ mở dòng mà xem Pháp Hiền là thế hệ thứ nhất.

## Nguyên bản chữ Hán

## Tham khảo

*Lê Mạnh Thát: *Nghiên cứu về Thiền Uyển Tập Anh*, Nhà xuất bản TP HCM 1999.
* Thiền uyển tập anh- Viện nghiên cứu Phật học, Nhà xuất bản Văn học, 1990.
*Thiền Uyển Tập Anh - Bản tiếng Việt 
*Thiền Uyển Tập Anh - Bản chữ Hán
Định Không

Thiền sư **Định Không** (730-808) họ Nguyễn, sư người hương Cổ Pháp, thuộc dòng vọng tộc. Thiền sư là một trong 3 thiền sư thuộc thế hệ thứ 8 thiền phái Tì Ni Đa Lưu Chi, tu hành ở chùa Thiện Chúng, hương Dịch Bảng, phủ Thiên Đức.

## Cơ duyên và hành trạng
Khi tuổi đã nhiều, nhân đi dự hội ở chùa Long Tuyền, nghe Thiền sư Nam Dương giảng kinh, ông lĩnh ngộ tôn chỉ, quy y đạo Phật. Khoảng niên hiệu Đường Trinh Nguyên (785-805) sự dựng chùa Quỳnh Lâm ở bản hương. Khi xây chùa, thợ làm móng đào được một bình hương và mười chiếc khánh đồng. Sư sai người đem ra sông rửa sạch, một chiếc rơi xuống sông trôi liệng mãi đến khi chạm đất mới nằm im.

Sư giải thích rằng: Thập khẩu là chữ cổ, Thủy khứ là chữ Pháp. Còn thổ là chỉ vào hương ta. Nhân đó đổi tên hương Diên Uẩn thành hương Cổ Pháp. Sư có làm bài tụng như sau:

Trước khi quy tịch, sư nói với đệ tử Thông Thiện: *Ta muốn mở mang hương ấp, nhưng sợ ngày sau gặp nạn, tất có dị nhân đến phá hoại mạch đất của hương ta. Sau khi ta qua đời, ngươi khéo giữ đạo pháp của ta để sau gặp người họ Đinh thì truyền lại. Thế là ý nguyện của ta được toại thành*.

Nói xong, sư cáo biệt rồi qua đời, thọ 79 tuổi. Năm đó là năm Mậu Tý, niên hiệu Đường Nguyên Hòa thứ ba (808).

## Nguyên bản chữ Hán
## Tham khảo
*Thơ văn Lý-Trần, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1977.
*Thiền uyển tập anh, Viện nghiên cứu Phật học, Nhà xuất bản Hội nhà văn, 1990.
*Lê Mạnh Thát: *Nghiên cứu về Thiền Uyển Tập Anh*, Nhà xuất bản TP HCM 1999.
*Thiền Uyển Tập Anh - Bản tiếng Việt 
*Thiền Uyển Tập Anh - Bản chữ Hán 
## Chú thích
Thanh Biện

**Thanh Biện** (zh. *qīngbiàn* 清辯, sa. *bhāvaviveka, bhavya*, ja. *shōben*) là Luận sư quan trọng của Trung quán tông (sa. *mādhyamika*), sống khoảng giữa 490 và 570. Sư sinh tại Nam Ấn Độ, theo học giáo lý của Long Thụ (sa. *nāgārjuna*) tại Ma-kiệt-đà (sa. *magadha*). Sau đó Sư trở về quê hương và trở thành một luận sư danh tiếng. Trong các tác phẩm được dịch ra chữ Hán và chữ Tây Tạng (phần lớn của nguyên bản Phạn ngữ đã thất truyền), Duy thức tông (sa. *vijñānavādin, yogācārin*) là đối tượng bị Sư chỉ trích. Là người sáng lập hệ phái Trung quán-Y tự khởi (zh. 中觀依自起, sa. *mādhyamika-svātantrika*, cũng được gọi là Độc lập luận chứng phái 獨立論證派), một trong hai trường phái của Trung quán, Sư cũng đả kích Phật Hộ (sa. *buddhapālita*), người sáng lập hệ phái Trung quán-Cụ duyên (中 觀 具 緣; *prāsaṅgika-mādhyamika*) bằng một phương pháp suy luận biện chứng trên cơ sở nhân minh học (sa. *hetuvidyā*), Nhận thức học (sa. *pramāṇavāda*). Vào thế kỉ thứ 8, trường phái của Sư được Tịch Hộ (sa. *śāntarakṣita*) biến thành phái Trung quán-Duy thức (sa. *mādhyamika-yogācāra*).

## Tác phẩm
Các tác phẩm của Sư (trích): 
#*Đại thừa chưởng trân luận* (sa. *mahāyānatālaratnaśāstra*), Huyền Trang dịch; 
#*Bát-nhã đăng luận thích* (sa. *prajñāpradīpa*, cũng có tên *prajñāpradīpa-mūlamadhyamaka-vṛtti*), Ba-la-phả Mật-đa dịch; 
#*Trung quán tâm luận tụng* (sa. *madhyamakahṛdayakārikā*), Tạng ngữ; 
#*Trung quán tâm quang minh biện luận* (sa. *madhyamakahṛdayavṛttitarkajvālā*), chú giải *Trung quán tâm luận tụng* (sa. *madhyamakahṛdayakārikā*), Tạng ngữ; 
#*Trung quán nhân duyên luận* (sa. *madhyamikapratītyasamutpāda-śāstra*), Tạng ngữ; 
#*Nhập trung quán đăng luận* (sa. *madhyamakāvatārapradīpa*), Tạng ngữ; 
#*Nhiếp trung quán nghĩa luận* (sa. *madhyamārtha-saṃgraha*), còn bản Tạng ngữ và Phạn ngữ; 
#*Dị bộ tông tinh thích* (sa. *nikāyabheda-vibhaṅgavyākhyāna*), chỉ còn lưu lại trong Tạng ngữ, nói về các tông phái phật giáo sau khi Phật diệt độ đến thời Thanh Biện, rất giống *Dị bộ tông luân luận* (sa. *samayabhedavyūhacakraśāstra*) của Thế Hữu (*vasumitra*).

## Xem thêm
*Trung quán tông
*Long Thọ
*Duy thức tông

## Tham khảo
Trung thường thị

**Trung Thường Thị** (中常侍) là một chức quan được lập ra thời Đông Hán tại Trung Quốc.

Nguyên nhà Tây Hán phong chức không xác định, hễ các chư hầu, tướng quân, lang đại phu có chức hàm đều được ra vào chỗ vua ở (cấm trung 禁中). Thời Hán Nguyên Đế, chức này ban đầu được gọi là Thường Thị (sát nghĩa là "thường trực hầu hạ"), sau được cải xưng là Trung Thường Thị. Minh Đế nhà Đông Hán dùng sĩ nhân, hoạn quan hỗn tạp, tổng cộng có bốn người giữ chức này. Thời Hán Hòa Đế, hoạn quan Trịnh Chúng tham dự cơ binh quốc sự nên chức này ngày càng quan trọng, số người tăng lên thành 10, kiêm lĩnh luôn cả những chức quan lớn khác. Thời Hán An Đế, thái hậu Đặng Tuy (鄧綏) lâm triều; vì là nữ chúa nên không tiếp hàng công khanh trong cung. Thế nên, chức Trung Thường Thị này sau chỉ dành riêng cho hoạn quan. Một hoạn quan làm Trung Trường Thị thời này sau này được biết đến như nhà sáng chế ra giấy là Thái Luân.

## Tham khảo
Nguyên tắc bổ sung

Trong di truyền học, sinh học phân tử, **nguyên tắc bổ sung** (**NTBS**) là nguyên tắc liên kết giữa một nucleotide và một nucleotide khác đối diện, trong các đại phân tử DNA hay RNA.

Cụ thể một loại nucleotide Purine (adenine và guanine) sẽ chỉ liên kết với một loại nucleotide pyrimidine (thymine và cytosine):
*Adenine liên kết với thymine bằng 2 liên kết hydro.
*Guanine liên kết với cytosine bằng 3 liên kết hydro.

Liên kết đối diện là liên kết hydro, khác với liên kết giữa hai nucleotide liên tiếp (liên kết phosphodiester).

Trong 1 gen tỉ số %Adenine=%Thymine;%Guanine=%Cytosine

Các gen liên kết dọc với nhau bằng liên kết hóa trị.

Nguyên tắc bổ sung không chỉ biểu hiện ở những liên kết giữa các nucleotide; giữa các ribonucleotide, giữa nucleotide và ribonucleotide cũng có liên kết Hydro theo nguyên tắc bổ sung. Nhưng các base của các ribonucleotide không có base loại Thymine mà thay vào đó là base Uracil. Vì vậy liên kết giữa các ribonucleotide (nếu có) sẽ theo nguyên tắc:
*Adenine liên kết với Uracil bằng 2 liên kết Hydrogen.
*Guanine liên kết với Cytosine bằng 3 liên kết Hydrogen.
*+ **NTBS** là nguyên tắc cặp đôi giữa các base nitơ trên mạch kép của phân tử DNA, đó là nguyên tắc A của mạch đơn này có kích thước lớn bổ sung cho T của mạch đơn kia có kích thước bé chúng liên kết với nhau bằng 2 liên kết H, G của mạch đơn này có kích thước lớn bổ sung cho X của mạch đơn kia có kích thước bé, chúng liên kết với nhau bằng 3 liên kết H và ngược lại.
*+ Nguyên tắc bán bảo toàn (giữ lại một nửa): Trong quá trình tổng hợp phân tử DNA mỗi phân tử DNA con tạo ra gồm một mạch của phân tử DNA mẹ (mạch gốc) và một mạch mới được tổng hợp.
*+ Nguyên tắc khuôn mẫu: mạch đơn của DNA con được tổ hợp dựa trên trình tự các nucleotide  trên mạch khuôn của mẹ.

## Tham khảo
Mã lực

**Mã lực** hay **Sức ngựa**, viết tắt là **Hp** - *Horsepower* (tiếng Anh) hoặc **Ps** - *Pferdestärke* (tiếng Đức) là một đơn vị dùng để chỉ công suất. Nó được định nghĩa là công cần thiết để nâng một khối lượng 75 kg lên cao 1 mét trong thời gian 1 giây hay 1HP = 75 kgf⋅m/s = 735 W.

Trong thực tế để chuyển đổi nhanh chóng giữa các đơn vị "mã lực" và "kW" (kilô watt), người ta hay dùng các hệ số tương đối như sau: 
* Ở nước Anh: 1&nbsp;HP = 0,7457&nbsp;kW
* Ở nước Pháp: 1 CV (mã lực) = 0,7355&nbsp;kW 
* 1&nbsp;kW = 1,36&nbsp;CV = 1,34 HP
Có nhiều định nghĩa mã lực, với giá trị khác nhau dao động từ 735 đến 746 W.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* 
*
Công suất

**Công suất ℘** *(chữ P viết hoa - U+2118)*  (từ tiếng Latinh **P**otestas) là một đại lượng cho biết công được thực hiện ΔW hay năng lượng biến đổi ΔE trong một khoảng thời gian T = Δt.
:\wp=\frac{\Delta E}{\Delta t}=\frac{\Delta W}{\Delta t} hay ở dạng vi phân 
\wp(t) = \frac{\mathrm{d}W(t)}{\mathrm{d}t}
.
Công suất trung bình 
\bar \wp = \frac1T\int_0^T \wp(t)\mathrm{d}t


Trong hệ SI, công suất có đơn vị đo là watt (W).

## Đơn vị đo
Trong hệ đo lường quốc tế, đơn vị đo công suất là Watt (viết tắt là *W*), lấy tên theo James Watt.
:1 Watt = 1 J/s
Ngoài ra, các tiền tố cũng được thêm vào đơn vị này để đo các công suất nhỏ hay lớn hơn như mW, MW.

Một đơn vị đo công suất hay gặp khác dùng để chỉ công suất động cơ là mã lực (viết tắt là *HP*).
:1 HP = 0,746 kW tại Anh
:1 CV = 0,736 kW tại Pháp

Trong truyền tải điện, đơn vị đo công suất hay dùng là kVA (kilô Volt Ampe):
:1 kVA = 1000 VA
### Công suất cơ
**Trong chuyển động đều**, thời gian Δt, khoảng cách Δs, chuyển động với vận tốc v dưới tác dụng của lực F thì công suất được tính:
:\wp = \frac{F\cdot \Delta s}{\Delta t} = Fv
hay \wp = \frac{\vec F\cdot \Delta \vec s}{\Delta t} = \vec F\cdot\vec v

**Trong chuyển động quay**, thời gian Δt, góc quay Δφ, vận tốc góc ω dưới tác dụng của mômen M thì công suất là: 
:\wp = \frac{M\cdot \Delta \varphi}{\Delta t} = \omega\cdot M

### Công suất điện
Công suất điện tức thời \wp(t) = u(t)\cdot i(t) với u, i là những giá trị tức thời của hiệu điện thế và cường độ dòng điện.

Nếu u và i không đổi theo thời gian (dòng điện không đổi) thì \wp = U \cdot I.

Trong điện xoay chiều, có ba loại công suất: công suất hiệu dụng ℘, công suất hư kháng \mathcal{Q} và công suất biểu kiến \mathcal{S} , với \mathcal{S} =\wp +i\mathcal{Q} (i: đơn vị số ảo) hay \mathcal{S}^2=\wp^2+\mathcal{Q}^2. 

## Xem thêm
* Hệ đo lường quốc tế
* Công suất điện xoay chiều 

## Tham khảo
Công

**Công** trong tiếng Việt có nhiều hơn một nghĩa. Tùy theo ngữ cảnh, nó có thể đề cập đến:

*Cách gọi của **[[công (vật lý học)|công cơ học]]** trong vật lý.
*Công trong lao động, thường được tính bằng số lượng công việc một người lao động hoàn thành được trong một ca 8 giờ
*Tên gọi chung của ba loài chim thuộc các chi Pavo và Afropavo trong họ Phasianidae (họ gà lôi/chim trĩ). Xem bài **[[Công (chim)]]**.
*Họ người Á Đông: **[[Công (họ người)]]**.
***[[Công tước]]**, một tước vị quý tộc của chế độ quân chủ.
*Gọi tắt của **[[công cộng]]**.
*Gọi tắt của giai cấp công nhân: công nông
*Một đơn vị đo diện tích ruộng đất, thường dùng ở miền Tây Nam bộ Việt Nam, bằng 1000 m² (1/10 ha).
*Khái niệm công như trong tam công.
*Công suất
*Sự đúng đắn: công đạo, công bình, công lý...
*Công còn có nghĩa như động từ tha (dùng cho động vật chỉ việc dùng mỏ/mồm đem đồ vật di chuyển)

## Xem thêm

*
*
Nguyễn Phúc Vĩnh Thụy

**Nguyễn Phúc Vĩnh Thụy** có thể là:

* Nguyễn Phúc Vĩnh Thụy (công chúa), con gái thứ 17 của vua Minh Mạng nhà Nguyễn.
* Tên húy của vua Bảo Đại trước khi lên ngôi.
Ête (định hướng)

**Ête** hay **ê-te**, **ê te**, **ete** có thể là:
*Trong hóa học, ête là các hợp chất hữu cơ có công thức tổng quát R1-O-R2, trong đó R1 và R2 là các nhóm ankyl. Trong đa số sách mới hiện hành, chất này có tên là ete.
*Trong vật lý, ête là môi trường giả định phi vật chất, được tưởng tượng để cố gắng lý giải các hiện tượng điện từ học theo quan điểm của cơ học cổ điển.
Đất thấp có đê bọc

Một vùng **đất thấp có đê bọc** () là một vùng đất thấp, thường thấp hơn mực nước biển, hay các sông ngòi chung quanh được đê bảo vệ và có hệ thống thủy lợi để rút nước. Việc rút nước được thực hiện bằng bơm hoặc bằng việc mở các cửa xả ở đê, ở biển khi thủy triều thấp, hay ở sông ngòi khi mùa nước xuống thấp.

Đất thấp có đê bọc thường gặp ở Hà Lan, gọi là các vùng đất lấn biển.

## Đất lấn biển và Hà Lan
Bởi vì một phần lớn đất ở Hà Lan là đầm lầy, nên các kỹ sư của họ đã phát triển ra kỹ thuật để hút nước khỏi những vùng đất này, lấy đất để làm nông nghiệp hay các phát triển khác. Để ngăn ngừa nước không bị ngập trở lại khi thủy triều lên, người ta đã xây các đê điều. Ngoài ra, người ta còn đào các con rạch ngang dọc đất để thoát nước còn động lại trên mặt đất. Tổng cộng ở toàn nước Hà Lan có khoảng 3.000 vùng đất lấn biển.

Người Anh do đó có câu: "Thượng đế tạo thế giới nhưng người Hà Lan đã tạo ra nước Hà Lan."

## Nghĩa nguyên thủy

Ban đầu nhất là ở vùng gần cửa sông Ems hay là phần dưới sông Oder ở Đức, hay vùng Normandie ở Pháp, Đất thấp có đê bọc để bảo vệ trước nước lớn. Ở những vùng đất này, mặt nước của sông hay biển thường hay luôn cao hơn mặt đất. Bởi vậy nước phải được bơm từ những hố được nước dẫn tới ra khỏi đê, ngày nay bằng lực động cơ, trước thời kỹ nghệ bằng lực của gió. Nhóm cối xay gió trên các con đê ở vùng châu thổ sông Rhein, một biểu hiệu của Hà Lan là những máy bơm bằng gió.

## Xem thêm
*Hà Lan

## Tham khảo
Mặt cầu

Trong không gian metric ba chiều, **mặt cầu** là quỹ tích những điểm cách đều một điểm O cố định cho trước một khoảng không đổi R. Điểm O gọi là tâm và khoảng cách R gọi là bán kính của mặt cầu.

Tập hợp các điểm trong không gian nằm bên trong mặt cầu và bản thân mặt cầu hợp thành khối cầu hay hình cầu.

Mặt cầu là một đối tượng hình học đối xứng hoàn hảo. Trong toán học, thuật ngữ này là bề mặt hay biên của một hình cầu.

Trong cách dùng không chuyên môn về mặt toán học, thuật ngữ này lại có thể hiểu là một hình cầu 3 chiều hay chỉ đơn giản là một mặt cầu.

Mặt cầu là một trường hợp đặc biệt của mặt bậc hai

## Các khái niệm toán học trong mặt cầu
* Cung tròn
* Góc khối
* Tam giác cầu
* Đa diện nội tiếp
* Đa diện ngoại tiếp

## Các công thức
* Diện tích mặt cầu: 
:\!S = 4\pi R^2
* Thể tích khối cầu: 
:\!V = \frac {4}{3} \pi R^3 


Tập tin:Sphere.jpg
Tập tin:Sphere 3d.png
Tập tin:Spherical triangle 3d.png
Tập tin:Small and great circles 3d.png
Tập tin:Hypersphere coord.gif|Siêu cầu
Tập tin:Geographic coordinates sphere.png
Tập tin:Archimedes sphere and cylinder.png


## Phương trình mặt cầu
Trong không gian với hệ tọa độ Descartes Oxyz, mặt cầu tâm I(a,b,c) bán kính R thì có phương trình (x-a)^2+(y-b)^2+(z-c)^2=R^2

Ngoài ra, phương trình x^2+y^2+z^2+2ax+2by+2cz+d=0 với a^2+b^2+c^2-d>0 là phương trình mặt cầu có tâm I(-a,-b, -c) và bán kính R=\sqrt{a^2+b^2+c^2-d}

## Xem thêm
* Mặt bậc hai

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
Than (định hướng)

**Than** trong tiếng Việt có thể chỉ:
*Các loại than thường gặp, trong công nghiệp và dân dụng, có thể là:
** Than mỏ
** Than nâu
** Than đá
** Than bùn
** Than (nguyên tố) (carbon)
** Than hoạt tính
** Than gỗ
** Than cốc
** Than chì
*Đơn vị đo diện tích than trong hệ đo lường cổ của Việt Nam; 1 than = 1 ngũ × 1 ngũ = 4 m².
*Bệnh than
*
Cực giá lạnh

**Cực giá lạnh** là một điểm trên bán cầu Bắc hoặc bán cầu Nam mà nhiệt độ không khí cực tiểu đã từng được ghi nhận.

## Cực giá lạnh Nam
Trên bán cầu Nam thì cực giá lạnh nằm gần trạm Nam cực Sa-iu-dơ (gần Vostok), nơi mà vào ngày 21 tháng 7 năm 1983 đã ghi nhận được nhiệt độ thấp nhất trên Trái Đất là -89,3°C.

## Cực giá lạnh Bắc

Trên bán cầu Bắc thì cực giá lạnh nằm tại miền Siberia, gần thành phố Oymyakon, nơi có nhiệt độ thấp nhất là -77,8&nbsp;°C đã được ghi nhận vào ngày 26 tháng 1 năm 1938.

Tại núi Logan, Canada ngày 26 tháng 5 năm 1991, người ta đã đo được nhiệt độ trên đỉnh núi với độ cao 5959 mét là -77.5 °C (-106.6 °F)

Thông thường thì người ta hay dùng khái niệm điểm cực giá lạnh trong khuôn khổ cho mỗi quốc gia. Ví dụ như: Tại Ba Lan thì điểm cực giá lạnh nằm tại Suwałki, nơi có nhiệt độ không khí trung bình trong mùa đông thấp nhất. Nhưng nhiệt độ không khí trong ngày đạt cực tiểu (-41&nbsp;°C, vào ngày 11 tháng 1 năm 1940) lại được ghi nhận tại Siedlce, là một vùng khác cách xa Suwałki gần 100&nbsp;km.

## Xem thêm
*Cực bất khả tiếp cận
*Điểm có nhiệt độ cao nhất đã từng được ghi nhận là 57.7&nbsp;°C (135.9&nbsp;°F) ngày 13 tháng 9 năm 1922 tại Al 'Aziziyah (tiếng Ả Rập: **العزيزيه**, xem List of weather records#Highest temperature ever recorded)
*Các kỷ lục về thời tiết (*[[List of weather records]]*)

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
SAX

**SAX** là các API phân tách truy xuất tuần tự đến tài liệu XML. **Sax** cung cấp một cơ chế cho việc đọc dữ liệu từ một tài liệu XML. Nó là một thay thế tốt và hay dùng thay cho DOM. Tên của nó là viết tắt của "**Simple API for XML**" (tiếng Anh, tức là "API đơn giản cho XML").

Bộ phân tách mà hiện thực SAX (ví dụ, *bộ phân tách SAX Parser*) xử lý thông tin XML dưới dạng một dòng dữ liệu (*single stream of data*). Dòng dữ liệu này là đơn hướng, nghĩa là dữ liệu đã đọc rồi thì không thể đọc lại ngoại trừ phân tách lại từ đầu.

Hầu hết những ai sử dụng XML tin rằng kết quả của mẫu hình SAX là xử lý nhanh hơn DOM. Điều này là vì *SAX stream* dùng ít bộ nhớ hơn thay vì phải lưu tất cả trong bộ nhớ như với cây DOM.

Bộ phân tách SAX được hiện thực theo mô hình hướng sự kiện (*event-driven*) mà trong đó nhà lập trình cung cấp các phương thức ''callback'' được triệu gọi bởi bộ phân tách như là một phần của quá trình duyệt qua tài liệu XML.

SAX được phát triển bởi sự hợp tác qua việc trao đổi trong danh sách địa chỉ thư điện tử *xml-dev*, mà không có hội đồng c....
Msdxhính thức nào cả, nhưng sau đó nhanh chóng được hiện thực bởi các công ty lớn. Người phát triển và bảo trì đứng đầu là David Megginson.

## Xem thêm
* Streaming Transformations for XML (STX)
* JAXP
* Xerces
* Crimson XML
* System Integrated Automaton parser
* DOM

## Tham khảo

* David Brownell: *SAX4*, O'Reilly, ISBN 0-596-00237-8
* W. Scott Means, Michael A. Bodie: *The Book of SAX*, No Starch Press, ISBN 1-886411-77-8

## Liên kết ngoài
* SAX homepage
* Top Ten SAX2 Tips

Interfaces for...
* Python 
* Java
Máy đo gió

**Máy đo gió** (tiếng Anh: *anemometer*, bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp là "*anemos*" có nghĩa là *gió*), Hán Việt: **Phong tốc kế** 風速計, là một thiết bị dùng để đo tốc độ và áp suất của gió, và là một trong những thiết bị có thể thấy ở các trạm khí tượng.

Máy đo gió được chia làm hai loại: loại dùng để đo tốc độ gió, và loại dùng để đo áp suất của gió. Tuy nhiên giữa tốc độ và áp suất gió có những điểm liên quan mật thiết với nhau, vì vậy một máy đo gió phù hợp với hai loại này sẽ cho cả hai thông tin này.

## Đo tốc độ gió
Máy đo tốc độ gió chia làm hai loại: một loại không cần chong chóng chỉ hướng gió, loại còn lại thì cần.

### Máy đo hình chén

Dạng máy đo gió hình chén, được phát minh bởi tiến sĩ John Thomas Romney Robinson (1846), đài quan sát Armagh, là thiết bị nổi tiếng và được dùng rộng rãi, và là một trong những thiết bị đo gió đầu tiên.

Máy có 4 chén hình bán cầu, mỗi cái gắn vào một đầu của một tay đòn, có 2 tay đòn nằm ngang vuông góc với nhau. Có một trục đứng ở giữa nằm ở giao điểm 2 tay đòn là tâm mà các chén quay xung quanh; một bộ truyền động đếm số vòng mà trục quay được, và từ số vòng quay được đó trong một khoảng thời gian sẽ tính ra được vận tốc gió.

Các chén được đặt đối xứng ở cuối mỗi tay đòn, vì vậy có thể thấy gió luôn thổi vào phía trong chén; phía sau của chén cũng hướng vào gió, nhưng áp suất của gió thổi vào không đáng kể, và do đó sự xoay vòng được sinh ra; mỗi chén đến lượt nó sẽ tạo ra lực để tiếp tục xoay.

Hai điểm nổi bật của máy đo này là sự đơn giản và không cần chong chóng chỉ hướng gió; tuy nhiên nó không phù hợp để lưu dữ liệu lên giấy tại một thời điểm nhất định, và do đó nó sẽ ghi thiếu thông tin những cơn gió giật mạnh trong thời gian ngắn. Thật không may, khi tiến sĩ Robinson thiết kế máy đo gió, ông phát biểu rằng dù kích thước của chén hay độ dài cánh tay đòn, vận tốc của chén luôn quay bằng ⅓ vận tốc gió. Kết quả này đã được xác nhận bằng các thí nghiệm độc lập, nhưng nó vẫn còn cách xa sự thực, vì tỉ số thực giữa vận tốc gió và vận tốc chén phụ thuộc rất lớn vào kích thước của chén và chiều dài cánh tay đòn, và có thể có giá trị hơn ⅔. Vì vậy kết quả thu được của máy đo gió thường có sai số đến gần 50%.

### Máy đo dạng cối xay gió
Một dạng khác của máy đo vận tốc gió có dạng cối xay gió. Trong dạng máy đo gió của Robinson thì trục quay nằm thẳng đứng, nhưng với dạng này thì trục quay nằm song song với hướng gió, do đó nó nằm ngang. Hơn nữa, khi gió đổi chiều thì trục quay cũng thay đổi, chong chóng chỉ hướng gió hoặc những thứ tương tự được tạo ra có cùng mục đích như vậy. Trong trường hợp hướng gió luôn không đổi, như trong trường hợp hệ thống thông gió của mỏ hoặc nhà cao tầng, máy đo gió sẽ cho kết quả rất tốt.

## Đo áp suất gió
Đo áp suất gió người ta sử dụng ống pito

## Chú ý về đo gió

## Bài liên quan

## Tham khảo

* Dines, William Henry. Anemometer. *[[1911 Encyclopædia Britannica]]*.

## Liên kết ngoài

* Glossary Definition: Anemometer  - AMS Glossary of Meteorology
* Máy đo gió hình chén của John Thomas Romney Robinson
Thioether

**Thioether** (còn gọi là **thioete**) là một nhóm chức trong hóa hữu cơ có cấu trúc R-S-R1, trong đó R, R1 là bất kỳ nhóm hữu cơ nào. Thioether là tương tự như ether ngoại trừ việc nó chứa nguyên tử lưu huỳnh thay vì chứa nguyên tử oxy. Do các thuộc tính hóa học của oxy và lưu huỳnh là tương tự nhau, vì chúng năm cùng một nhóm (nhóm VI) trong bảng tuần hoàn các nguyên tố (hay quen gọi là bảng tuần hoàn Mendeleev), nên các thuộc tính hóa học của cả hai nhóm chức này là tương tự nhau.

Nhóm chức này có tầm quan trọng nhỏ trong sinh học, nổi tiếng nhất là trong amino acid methionin.

Một đặc điểm đặc trưng của các thioether, tương tự như các hợp chất chứa lưu huỳnh khác, là các thioether đơn giản dễ bay hơi đều có mùi hôi khó ngửi.

Một khác biệt với các ether là các ether (R-O-R1) chỉ có thể bị oxy hóa thành các peroxide (R-O-O-R1), trong khi các thioether (R-S-R1) có thể bị oxy hóa tiếp thành các disulfide (R-S-S-R1) hay thành sulfoxide (R-S(=O)-R1), mà chúng lại có thể bị oxy hóa tiếp thành các sulfon (R-S(=O)2-R1).

Về mặt hóa sinh học, liên kết thioether được tạo ra khi nhóm vinyl phản ứng với nhóm sulfurhydryl, chia cắt liên kết đôi và liên kết nguyên tử lưu huỳnh với nguyên tử carbon (không liên kết trước đó với phân tử gốc), như trong phản ứng sau:

R-CH=CH2 + HS-R1 -> R-CH2-CH2-S-R1

## Tham khảo
Ngựa vằn núi

**Ngựa vằn núi** (*Equus zebra*) là một trong ba loài ngựa vằn. 
## Phân loài
Chúng được chia thành hai phân loài:
* **[[Ngựa vằn Nam Phi]]**, *Equus zebra zebra*
* **[[Ngựa vằn hoang Hartmann]]**, *Equus zebra hartmanni* (Matschie, 1898)
Ngựa vằn núi Hartmann có nguồn gốc ở vùng Namibia và người ta tìm thấy chúng trong các khu vực miền núi hay đồi có khí hậu khô cằn và nhiều đá. Thức ăn của chúng là cỏ, vỏ, rễ và lá cây, quả. Ngựa vằn núi Hartmann thích sống thành từng nhóm nhỏ khoảng 7-12 con. Chúng là những động vật leo trèo nhanh nhẹn, có khả năng sống trong các điều kiện khô cằn tại những vùng núi có độ dốc cao. Các vằn sáng màu của chúng có thể là hệ thống tín hiệu cho bầy đàn và cũng có thể có ích trong việc làm các kẻ thù của chúng bị nhầm lẫn.

Một số quần thể được bảo vệ trong các công viên quốc gia. Có một chương trình cho các loài đang nguy cấp của vườn thú châu Âu cho loài ngựa vằn này cũng như là sự phối hợp trong quản lý các quần thể trong các vườn thú trên toàn thế giới.

## Hình ảnh

Tập tin:Mountain Zebra area.png
Tập tin:Hartmann zebra hobatere S.jpg
Tập tin:Equus zebra - Disney's Animal Kingdom Lodge, Orlando, Florida, USA - 20100119.jpg


## Chú thích

## Tham khảo
*
Nhập Lăng-già kinh

**Nhập Lăng-già kinh** (, *rù lèngqié jīng*; ; ) là một bộ kinh Đại thừa, đặc biệt nhấn mạnh đến tính giác ngộ nội tại, qua đó mọi hiện tượng nhị nguyên đều biến mất, hành giả đạt tâm vô phân biệt. Đó là tâm thức đã chứng được Như Lai tạng (sa. *tathāgata-garbha*) vốn hằng có trong mọi loài. Kinh này chỉ rõ là văn tự không cố định trong việc trao truyền giáo pháp, như cùng một vật một việc nhưng có nhiều tên gọi, ý nghĩa và lời dạy của đức Phật, Phật pháp phải uyển chuyển theo ngữ cảnh, phù hợp với mọi chúng sinh.

Kinh này có ba bản dịch Hán ngữ song song với nguyên bản tiếng Phạn còn tồn tại: 
#Bản dịch của Cầu-na-bạt-đà-la (sa. *guṇabhadra*) dưới tên *Lăng-già-a-bạt-đa-la bảo kinh* (zh. 楞伽阿跋佗羅寶經; sa. liṅga-avatāra sūtra) 4 quyển;
#Bản của Bồ-đề-lưu-chi (sa. *bodhiruci*) với tên *Nhập Lăng-già kinh*, 10 quyển;
#*Đại thừa nhập Lăng-già kinh* (zh. 大乘入楞伽經) của Thật-xoa-nan-đà (sa. *śikṣānanda*), 7 quyển.
Những thuyết trong kinh này rất gần với quan điểm của Thiền tông. Cùng với kinh *[[Kim cương bát-nhã-ba-la-mật-đa kinh|Kim cương bát-nhã-ba-la-mật-đa]]* và *[[Đại thừa khởi tín luận]]* (sa. *mahāyānaśraddhotpāda-śāstra*), kinh *Nhập Lăng-già* là một trong những bộ kinh Đại thừa có ảnh hưởng lớn đến Thiền tông Trung Quốc. Người ta cho rằng bộ kinh này do Bồ-đề-đạt-ma, Sơ tổ thiền Trung Quốc chính tay truyền cho Nhị tổ Huệ Khả. Ngay cả giáo pháp tiệm ngộ (giác ngộ từng bậc) của Thần Tú cũng bắt nguồn từ kinh *Nhập Lăng-già* này.

Kinh bao gồm 9 chương văn xuôi trộn lẫn với các câu kệ và một chương chỉ toàn văn vần. Kinh này lần đầu được dịch ra Hán văn trong thế kỉ thứ 5. Kinh *Nhập Lăng-già* được Phật thuyết tại Tích Lan theo lời mời của một nhà vua xứ này, trong đó Phật trả lời những câu hỏi của Bồ Tát Đại Huệ (sa. *mahāmati*). Giáo pháp trong kinh này là nền tảng của Duy thức tông (sa. *yogācāra, vijñānavāda*).

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.

## Liên kết ngoài
*Nguyên bản Phạn ngữ Devangari
*Nguyên bản Phạn ngữ Latinh hoá 
*Bản dịch tiếng Anh của Suzuki: The Laṅkāvatāra Sūtra - Translated for the first time from the original Sanskrit by Daisetz Teitaro Suzuki 
* Kinh Đại thừa Nhập lăng già  bản của thích nữ Trí Hải năm 1969, hiệu chính năm 1997, dịch từ bản đời Đường của Thiệt Xoa Nan Đà, có tham khảo bản dịch đời Ngụy, Tống và bản dịch Anh Ngữ của Suzuki