Họ Táo

**Họ Táo** (danh pháp khoa học: **Rhamnaceae**) là một họ lớn trong thực vật có hoa, chủ yếu là cây gỗ, cây bụi và một số dây leo. Họ này chứa khoảng 50-60 chi và khoảng 870-950 loài (APG II công nhận 52 chi với 925 loài). Họ Rhamnaceae phân bố rộng khắp thế giới, nhưng là phổ biến hơn trong khu vực cận nhiệt đới và nhiệt đới. Chứng cứ hóa thạch của họ Rhamnaceae có từ tầng Cenoman (Hậu Phấn trắng).

Các lá đơn mọc so le hay thành vòng hoặc mọc đối. Có các lá kèm. Các lá kèm này bị biến đổi thành gai ở nhiều chi, tại một số loài (như *[[Paliurus spina-christi]]* và *[[Colletia cruciata]]*) chúng trông rất đẹp mắt. *Colletia* có 2 chồi nách lá thay vì 1, trong đó một sẽ phát triển thành gai còn một thành cành non.

Hoa thuộc dạng đối xứng xuyên tâm. Các hoa có 5 (đôi khi 4) lá đài tách biệt và 5 (đôi khi 4 hay không có) cánh hoa riêng biệt. Cánh hoa có thể có các màu như trắng, hơi vàng, hơi lục, hồng hay lam, nói chung nhỏ và khó thấy ở phần lớn các chi, mặc dù ở một số (như *Ceanothus*) các cụm hoa dày dặc là dễ thấy. 5 hay 4 nhị hoa là đẳng số với cánh hoa (nghĩa là mỗi nhị đối diện với một cánh hoa). Bầu nhụy thượng, với 2 hoặc 3 noãn (hoặc không do lép).

Quả chủ yếu là quả mọng, quả hạch có cùi thịt hay quả kiên. Một số thích nghi với việc vận chuyển nhờ gió, nhưng phần lớn được phát tán nhờ chim và thú. Quả táo tàu là quả của cây táo tàu (*Ziziphus jujuba*) và nó là một loại cây ăn quả chính tại Trung Quốc.

Chi *[[Ceanothus]]* tại Bắc Mỹ chứa một vài loài cây cảnh sặc sỡ, có các đốt rễ có khả năng cố định đạm.

Sử dụng kinh tế của họ Rhamnaceae chủ yếu là làm cây cảnh cũng như là nguồn của nhiều loại thuốc nhuộm lục hay vàng tươi. Gỗ của các loài chi *[[Rhamnus]]* cũng là loại gỗ được ưa thích để làm than củi trong chế tạo thuốc súng trước khi có sự phát triển của các vật liệu nổ hiện đại.

## Phân loại
Sắp xếp các chi theo phân họ và tông dưới đây liệt kê theo trật tự phát sinh chủng loài theo Sun *et al.* (2016), Hauenschild *et al.* (2016), Wang *et al.* (2021)
* Nhóm Ampelozizyphoids: 3 chi, 11 loài.
** *[[Ampelozizyphus]]* Ducke, 1935 (đồng nghĩa: Ampelozizipheae J.E.Richardson, 2000): 3 loài, miền bắc Nam Mỹ.
** *[[Bathiorhamnus]]* Capuron, 1966 (đồng nghĩa: Bathiorhamneae J.E.Richardson, 2000): 7 loài ở Madagascar.
** *[[Doerpfeldia cubensis|Doerpfeldia]]* Urb., 1924 (đồng nghĩa: Doerpfeldieae J.E.Richardson, 2000): 1 loài (*Doerpfeldia cubensis*) ở Cuba.
* Phân họ **[[Rhamnoideae]]** Eaton, 1836: Nhiệt đới và ôn đới Bắc bán cầu. Loài *[[Notiantha grandensis]]* đã tuyệt chủng vào khoảng ranh giới K/P ở Patagonia có liên quan tới nhóm này.
** Tông ***[[Ventilagineae]]*** Benth. & Hook.f., 1862: 2 chi, 51 loài.
*** *[[Smythea]]* Seem., 1862: 11 loài ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á và tây Thái Bình Dương.
*** *[[Ventilago]]* Gaertn., 1788: 40 loài ở vùng nhiệt đới châu Phi (cả Madagascar), châu Á, Australia và tây Thái Bình Dương.
** Tông ***[[Rhamneae]]*** Horan., 1847: 15-18 chi, 366 loài.
*** *[[Auerodendron]]* Urb., 1924: 10 loài ở Caribe.
*** *[[Berchemia]]* Neck. ex D.C., 1825 (gồm cả *Araliorhamnus*, *Oenoplea*, *Phyllogeiton*): 35 loài ở vùng nhiệt đới miền đông châu Phi, châu Á và châu Mỹ.
*** *[[Berchemiella]]* Nakai, 1923: 3 loài ở đông bắc châu Á.
*** *[[Condalia]]* Cav., 1799 không Ruiz & Pav., 1794 (gồm cả *Microrhamnus*): 20 loài cận nhiệt đới và nhiệt đới châu Mỹ.
*** *[[Frangula]]* Mill., 1754: 56 loài ở Tân thế giới, tây bắc châu Phi, đại lục Á-Âu.
*** *[[Karwinskia]]* Zucc., 1832: 19 loài từ miền nam Bắc Mỹ qua Trung Mỹ và Caribe tới miền bắc Nam Mỹ.
*** *[[Krugiodendron ferreum|Krugiodendron]]* Urb., 1902: 1 loài (*Krugiodendron ferreum*) tại Trung Mỹ tới Venezuela, Caribe, Florida.
*** *[[Pseudoziziphus]]* Hauenschild, 2016: 2 loài tại California, Florida, tây bắc Mexico.
*** *[[Reynosia]]* Griseb., 1866: 19 loài tại Florida, Caribe, Guatemala.
*** *[[Rhamnella]]* Miq., 1867 (gồm cả *Chaydaia*, *Dallachya*): 12 loài tại Đông và Tây Himalaya, Đông Á, Việt Nam, Vanuatu, Fiji, New Guinea, đông bắc Australia.
*** *[[Rhamnidium]]* Reissek, 1861: 10 loài ở Nam Mỹ và Caribe.
*** *[[Rhamnus]]* L. (gồm cả *Alaternus*, *Ampeloplis*, *Aspidocarpus*, *Atadinus*, *Atulandra*, *Cervispina*, *Forgerouxa*, *Hettlingeria*, *Lithoplis*, *Rhamnos*, × *Rhamzogia*, *Sciadophila*): Khi gộp cả *Atadinus*, *Endotropis*, *Ventia* bao gồm 137 loài ở vùng ôn đới và miền núi cận nhiệt đới/nhiệt đới.
**** *Atadinus* Raf., 1838 (gồm cả *Oreoherzogia*). POWO gộp trong *Rhamnus*.
**** *Endotropis* Raf., 1825 không Raf., 1838 nom. illeg. không Endl., 1838 nom. illeg. (gồm cả *Apetlorhamnus*, *Apetlohamnus*, *Cardiolepis*, *Girtanneria*) hoặc *Ventia* Hauenschild, 2016. Các loài  (*E/V. alnifolia*, *E/V. crocea*, *E/V. lanceolata*, *E/V. serrata*, *E/V. smithii*, *E/V. standleyana*). POWO gộp cả *Endotopis* và *Ventia* trong *Rhamnus*, đồng thời cho rằng danh pháp *Ventia* là nom. illeg.
*** *[[Oreorhamnus serrulata|Oreorhamnus]]* Ridl., 1920: 1 loài (*Oreorhamnus serrulata*) ở Malaysia bán đảo và Borneo. Có thể gộp trong *Rhamnus*. 
*** *[[Sageretia]]* Brongn., 1826 (gồm cả *Afarca*, *Lamellisepalum*): 36 loài từ Thổ Nhĩ Kỳ, bán đảo Ả Rập, đông bắc châu Phi tới Nhật Bản, Đông Nam Á và từ Mexico tới đông bắc Argentina. 
*** *[[Scutia]]* (Comm. ex DC.) Brongn., 1826 (gồm cả *Adolia*, *Blepetalon*, *Scypharia*): 5 loài ở Nam Mỹ, châu Phi (cả Madagascar), Ấn Độ, Đông Á và Đông Nam Á. 
** *[[Fenghwaia gardeniocarpa|Fenghwaia]]* G.T.Wang & R.J.Wang, 2021: 1 loài (*Fenghwaia gardeniocarpa*) ở Quảng Đông. Có thể là chị em với nhóm Rhamneae, và cùng nhau chúng là chị-em với Maesopideae.
** Tông ***[[Maesopsideae]]*** Engl. & Weberb., 1897: 1 chi, 1 loài.
*** *[[Maesopsis eminii|Maesopsis]]* Engl., 1895: 1 loài (*Maesopsis eminii*) ở nhiệt đới châu Phi.
* Phân họ **[[Ziziphoideae]]** Luerss., 1881
** Tông ***[[Pomaderreae]]*** Reissek ex Endl., 1840: 12 chi, 226 loài ở Australia và New Zealand. 
*** *[[Blackallia nudiflora|Blackallia]]* C.A.Gardner, 1942: 1 loài (*Blackallia nudiflora*) ở Tây Úc.
*** *[[Cryptandra]]* Sm., 1798 (gồm cả *Wichuraea*): 59 loài ở Australia.
*** *[[Papistylus]]* Kellerman, Rye & K.R.Thiele, 2007: 2 loài ở tây nam Australia.
*** *[[Polianthion]]* K.R.Thiele, 2006: 4 loài ở Australia.
*** *[[Pomaderris]]* Labill., 1805 (gồm cả *Ledelia*, *Pomatoderris*): 74 loài ở Australia, New Zealand.
*** *[[Serichonus gracilipes|Serichonus]]* K.R.Thiele, 2007: 1 loài (*Serichonus gracilipes*) ở Tây Úc.
*** *[[Siegfriedia darwinioides|Siegfriedia]]* C.A.Gardner, 1933: 1 loài (*Siegfriedia darwinioides*) ở Tây Úc.
*** *[[Spyridium]]* Fenzl, 1837 (gồm cả *Stenodiscus*): 42 loài ở nam và đông nam Australia.
*** *[[Stenanthemum]]* Reissek, 1858 (gồm cả *Solenandra*): 29 loài ở Australia.
*** *[[Trymalium]]* Fenzl, 1837: 13 loài ở nam và tây nam Australia.
** Tông ***[[Colletieae]]*** Reissek ex Endl., 1840: 7 chi, 23 loài; chủ yếu ở Nam Mỹ, một ít ở Bắc Mỹ và quần đảo Antipodes.
*** *[[Adolphia]]* Meisn., 1837: 2 loài ở tây nam Hoa Kỳ tới tây bắc Mexico.
*** *[[Colletia (Rhamnaceae)|Colletia]]* Comm. ex Juss., 1789 không Scop., 1777: 5 loài từ Ecuador tới miền nam Nam Mỹ và miền nam Brasil.
*** *[[Discaria]]* Hook., 1829 (gồm cả *Chacaya*, *Notophaena*, *Tetrapasma*): 6 loài ở đông nam Australia, New Zealand, từ miền nam Brasil tới cực nam Nam Mỹ.
*** *[[Kentrothamnus weddellianus|Kentrothamnus]]* Suess. & Overkott, 1941: 1 loài (*Kentrothamnus weddellianus*) ở Bolivia và tây bắc Argentina.
*** *[[Ochetophila]]* Poepp. ex Reissek, 1840: 2 loài ở miền nam Nam Mỹ.
*** *[[Retanilla]]* (DC.) Brongn., 1826: 4 loài từ Peru tới miền nam Nam Mỹ.
*** *[[Trevoa]]* Miers, 1826 (gồm cả *Talguenea*): 3 loài ở Chile.
** *[[Schistocarpaea johnsonii|Schistocarpaea]]* F.Muell., 1891: 1 loài ở Queensland (*Schistocarpaea johnsonii*). Tạo thành tam phân với Pomaderreae và Colletieae.
** Nhánh ***Alphitonia***: 3-4 chi, 18 loài; Malesia, Australia.
*** *[[Alphitonia]]* Reissek ex Endl., 1840 (gồm cả *Zisyphoïdes*): 15 loài từ Việt Nam, Campuchia tới Philippines, Borneo, Sulawesi, Maluku, New Guinea, Australia.
*** *[[Granitites intangendus|Granitites]]* Rye, 1996: 1 loài (*Granitites intangendus*) ở tây nam Australia.
*** *[[Jaffrea]]* H.C.Hopkins & Pillon, 2015: 2 loài ở New Caledonia.
** *[[Ceanothus]]* L., 1753 (gồm cả *Forrestia*): 60 loài ở Bắc và Trung Mỹ.
** *[[Emmenosperma]]* F. Muell., 1862: 5 loài từ New Guinea tới tây nam Thái Bình Dương. Tạo thành tam phân với Phyliceae và nhánh chứa [*Ceanothus*, nhóm *Alphitonia* và tam phân Schistocarpaea + Pomaderreae + Colletieae].
** Tông ***[[Phyliceae]]*** Reissek ex Endl., 1840: 4 chi, 151 loài; chủ yếu ở miền nam và miền đông châu Phi.
*** *[[Nesiota elliptica|Nesiota]]* Hook.f., 1862: 1 loài (*Nesiota elliptica*) trên đảo St. Helena, mới tuyệt chủng gần đây.
*** *[[Noltea africana|Noltea]]* Rchb., 1828 (gồm cả *Hollia*, *Vitmannia*, *Willementia*): 1 loài (*Noltea africana*) ở tỉnh Cape.
*** *[[Phylica]]* L., 1753 (gồm cả *Alaternoides*, *Calophylica*, *Petalopogon*, *Soulangia*, *Tylanthus*): 148 loài. Từ Tanzania, đông nam châu Phi, Madagascar, các đảo trên Ấn Độ Dương tới sát châu Nam Cực.
*** *[[Trichocephalus stipularis|Trichocephalus]]* Brongn., 1826 (gồm cả *Walpersia*): 1 loài (*Trichocephalus stipularis*) ở tỉnh Cape. 
** Tông ***[[Guoanieae]]*** Rchb., 1837: 7-9 chi, 86 loài; liên nhiệt đới, một số cận nhiệt đới.
*** *[[Alvimiantha tricamerata|Alvimiantha]]* Grey-Wilson, 1978: 1 loài (*Alvimiantha tricamerata*) ở Brasil.
*** *[[Crumenaria]]* Mart., 1826: 4 loài tại Brasil, Argentina, Bolivia, Paraguay, Guatemala, Honduras.
*** *[[Gouania]]* Jacq., 1763 (gồm cả *Gossania*, *Gouana*, *Lupulus*, *Naegelia*, *Pleuranthodes*, *Retinaria*): 74 loài liên nhiệt đới.
*** *[[Helinus]]* E.Mey. ex Endl., 1840 (gồm cả *Marlothia*, *Mystacinus*): 5 loài. Từ Eritrea về phía tây tới Cộng hòa Dân chủ Congo, Angola, về phía nam tới Nam Phi, Madagascar, bán đảo Ả Rập, tiểu lục địa Ấn Độ, Myanmar.
*** *[[Johnstonalia axilliflora|Johnstonalia]]* Tortosa: 1 loài (*Johnstonalia axilliflora*)
*** *[[Reissekia smilacina|Reissekia]]* Endl., 1840: 1 loài (*Reissekia smilacina*) ở Brasil.
** *[[Hovenia]]* Thunb., 1781: 4 loài ở miền đông và nam châu Á. Du nhập vào Nam Mỹ, Honduras và Hoa Kỳ, 
** *[[Lasiodiscus]]* Hook.f., 1862: 11 loài vùng nhiệt đới và miền nam châu Phi, Madagascar.
** Tông ***[[Paliureae]]*** Reissek ex Endl., 1840 (đồng nghĩa: Zizipheae Brongn., 1843): 2 chi, 80 loài; liên nhiệt đới tới ôn đới ấm (châu Âu tới Đông Á).
*** *[[Paliurus]]* Mill., 1754 (gồm cả *Aubletia*): 5 loài ở miền nam châu Âu, Krym, Việt Nam, trung và nam Trung Quốc tới ôn đới Đông Á. Du nhập vào Bắc Phi và tây nam Hoa Kỳ.
*** *[[Ziziphus]]* Mill., 1754 (gồm cả *Chloroxylum*, *Condaliopsis*, *Jujuba*, *Mansana*, *Zizyphon*, *Zizyphus*): 75 loài tại vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới.
** *[[Colubrina]]* Rich. ex Brongn., 1826 không Friche-Joset & Montandon, 1856 (gồm cả *Barcena*, *Caesia*, *Cormonema*, *Diplisca*, *Hybosperma*, *Macrorhamnus*, *Marcorella*, *Rhamnobrina*, *Tralliana*, *Tubanthera*): 38 loài vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, không có ở Tây Phi.
** *[[Sarcomphalus]]* P.Browne, 1756: 32 loài ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Mỹ. Được phục hồi và tách khỏi *Ziziphus* năm 2016.

Ngoài ra, còn chi *[[Araracuara vetusta|Araracuara]]* Fern.Alonso, 2008 với 1 loài (*Araracuara vetusta*) chưa rõ vị trí trong họ này.

## Phát sinh chủng loài
Có ba nhóm chính trong họ Rhamnaceae. Richardson *et al.* (2000b) tìm thấy sự hỗ trợ yếu cho các mối quan hệ cơ bản [rhamnoids [zizipphoids + ampeloziziphoids]], nhưng mối quan hệ giữa các nhánh chính trong nhóm ziziphoids nói riêng chưa được hiểu rõ. Các mối quan hệ cơ bản được hỗ trợ tốt hơn trong Hauenschild *et al.* (2016a), và mặc dù đã có một số dung giải các mối quan hệ trong các nhóm rhamnoid và ziziphoid, nhóm trước có một đa phân chính và nhóm sau thì có hai đa phân lớn. H.-L. Li *et al.* (2015) tìm thấy các mối quan hệ [ziziphoids [rhamnoids + ampeloziziphoids]], và *Schistocarpaea* là chị-em với các thành viên của zizyphoids được kiểm tra.

Cây phát sinh chủng loài dưới đây vẽ tới cấp tông và các chi không xếp trong tông nào, lấy theo Wang *et al.* (2021).

## Tham khảo
* Germplasm Resources Information Network - (GRIN) [Online Database]. "Rhamnaceae" (6 tháng 12 năm 2006) http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?953 

## Ghi chú
* 
*