open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hoàng Long phái

**Hoàng Long phái** (zh. *huánglóng-pài* 黃龍派, ja. *ōryo-ha*) là một trong hai nhánh chính của tông Lâm Tế do Thiền sư Hoàng Long Huệ Nam sáng lập, nhánh còn lại là phái Dương Kì do Thiền sư Dương Kì Phương Hội quyền khai. 

## Lịch sử
Vào năm thứ 3 (1036) niên hiệu Cảnh Hựu đời Tống, Thiền sư Hoàng Long Huệ Nam đến trú tại núi Hoàng Long thuộc phủ Long Hưng (tỉnh Giang Tây ngày nay) và nỗ lực làm cho Thiền phong hưng hiển. Huệ Nam mở rộng giao tiếp với tầng lớp văn nhân sĩ phu đương thời, lập thành một phái riêng biệt lấy tỉnh Triết Giang làm trung tâm hoạt động truyền bá, và dần dần được gọi là *Hoàng Long phái*.

Từ giữa thời Tống về sau, thế lực của phái Hoàng Long và phái Dương Kỳ bành trướng rất mạnh. Cách nói "Ngũ gia thất tông" đủ làm cho ta hình dung được việc hai phái này đã trưởng thành và có sức đối đầu được với "Ngũ gia". Có điều hai phái này lúc thì hưng thịnh, lúc lại suy vi.

Phái Hoàng Long nhờ sự đóng góp của những nhân vật như đệ tử của Huệ Nam là Hối Đường Tổ Tâm, Chân Tịnh Khắc Văn, Đông Lâm Thường Thông. Đệ tử của Hối Đường Tổ Tâm là Tử Tâm Ngộ Tân và Linh Nguyên Duy Thanh; đệ tử của Chân Tịnh Khắc Văn là Đâu Suất Tùng Duyệt và Giác Phạm Huệ Hồng; đệ tử tại gia là nhà thơ Hoàng Đình Kiên, Tô Đông Pha, Thừa tướng Trương Thương Anh mà được rực rỡ, huy hoàng một thời.

Ngoài ra, các Thiền sư thuộc phái này cũng có cống hiến rất lớn trong việc thành lập Đại Tạng kinh bản đời Tống.

Phái này được truyền qua Nhật Bản lần đầu bởi truyền Thiền sư Minh Am Vinh Tây - đệ tử nối pháp của Hư Am Hoài Sưởng (zh: 虛庵懷敞). Nhìn chung, so với phái Dương Kỳ, phái này không mạnh lắm và đã bị thất truyền tại Trung Quốc sau hơn 150 năm tồn tại và hầu như chỉ còn truyền ở hai chùa do Minh Am kiến lập bên Kyoto, Nhật Bản.

## Đặc trưng

Cơ phong tiếp dẫn người học của phái này có phần nhẹ nhàng, ôn hoà và phóng khoáng hơn so với phái Dương Kỳ và các vị tổ Lâm Tế đi trước. Như không đề cao việc dùng đánh hét để giúp thiền sinh đạt được giác ngộ mà thay vào đó là nhấn mạnh vào việc tham cứu các công án. Điển hình là vị Khai tổ Hoàng Long Huệ Nam ngộ đạo nhờ khán công án *[[Triệu Châu Tùng Thẩm|Triệu Châu]] khám bà* nên sư rất ưa chuộng việc dùng công án này làm giáo khoa để dạy đệ tử tu tập.

## Truyền thừa

Dưới đây là sơ lược về sự truyền thừa của phái Hoàng Long: 

1/ Thiền sư Hoàng Long Huệ Nam

2/ Thiền sư Hối Đường Tổ Tâm

:3/ Thiền sư Tử Tâm Ngộ Tân

::4/ Thiền sư Hòa Sơn Tuệ Phương

::4/ Thiền sư ni Trí Thông

:3/ Thiền sư Linh Nguyên Duy Thanh

::4/ Thiền sư Trường Linh Thủ Trác

:::5/ Thiền sư Dục Vương Giới Kham

::::6/ Thiền sư Vạn Niên Đàm Bí

:::::7/ Thiền sư Tuyết Am Tùng Cẩn

::::::8/ Thiền sư Hư Am Hoài Sưởng

:::::::9/ Thiền sư Minh Am Vinh Tây -> Tổ khai sáng phái Kiến Nhân *(một trong các phái của Tông Lâm Tế Nhật Bản)*.

2/ Thiền sư Chân Tịnh Khắc Văn

:3/ Thiền sư Giác Phạm Huệ Hồng

:3/ Thiền sư Đâu Suất Tùng Duyệt

2/ Thiền sư Đông Lâm Thường Thông

:3/ Cư sĩ Tô Đông Pha

:3/ Cư sĩ Trương Thương Anh

2/ Cư sĩ Hoàng Đình Kiên

## Tham khảo

:
Công thức bậc hai

Trong đại số sơ cấp, **công thức bậc hai** là một công thức cung cấp (các) đáp số cho một phương trình bậc hai. Có nhiều cách khác để giải phương trình bậc hai thay vì dùng công thức bậc hai, chẳng hạn như phân tích thành nhân tử (phân tích trực tiếp, nhóm hạng tử, phương pháp AC), phần bù bình phương, vẽ đồ thị và vân vân.

Cho một phương trình bậc hai tổng quát có dạng

:ax^2+bx+c=0

với x đại diện cho một ẩn số, a, b và c đại diện cho các hằng số với a \ne 0, công thức bậc hai là:

:x = \frac{-b \pm \sqrt{b^2 - 4ac}}{2a}\ \ 

với dấu cộng-trừ "±" chỉ ra rằng phương trình bậc hai có hai nghiệm. Khi viết riêng ra, chúng trở thành:

: x_1=\frac{-b + \sqrt {b^2-4ac}}{2a}\quad\text{and}\quad x_2=\frac{-b - \sqrt {b^2-4ac}}{2a}

Mỗi nghiệm cũng được gọi là một gốc (hoặc không điểm) của phương trình bậc hai. Về mặt hình học, các gốc này biểu diễn các giá trị x mà tại *bất kì* parabol nào, được cho một cách rõ ràng dưới dạng y = ax^2 + bx + c, cắt trục x hay trục hoành.

Cũng như là một công thức sinh ra các không điểm của bất kì parabol nào, công thức bậc hai cũng có thể được sử dụng để nhận biết trục đối xứng của parabol, và số không điểm thực mà phương trình bậc hai chứa đựng.

## Xem thêm
* Biệt thức
* Định lý cơ bản của đại số
* Phương trình bậc ba

## Tham khảo
A-xà-lê

**A-xà-lê** (zh. 阿闍梨, sa. *ācārya*, pi. *ācāriya*, bo. *lobpon* [*slob-dpon*], ja. *ajari*), theo ngài Huyền Trang dịch nghĩa bao gồm:
***Giáo thụ** (zh. 教授): thầy dạy đạo - ở đây đạo là pháp, hay
***Quỹ phạm** (zh. 軌範): thầy có đủ nghi quỹ, phép tắc, hay
***Chính hạnh** (zh. 政行): thầy dạy và sửa những hành vi của đệ tử.
Do đó, A-xà-lê thứ nhất là một vị đủ phẩm hạnh và thành tựu để làm thầy của một Sa di hoặc một Tỳ kheo, thứ hai có thể là một Hoà thượng (sa. *upādhyāya*). Sa-di nào mới nhập Tăng-già đều tự chọn hai vị nói trên làm thầy trực tiếp chỉ dạy. Có năm loại A-xà-lê (ngũ chủng A-xà-lê) là Xuất gia A-xà-lê, Thọ giới A-xà-lê, Giáo thọ A-xà-lê, Tiếp dẫn A-xà-lê và y chỉ A-xà-lê.

Trong thời gian đầu, A-xà-lê được hiểu là một vị chỉ chuyên dạy về lý thuyết Phật pháp, trả lời tất cả những thắc mắc, câu hỏi về giáo lý, như vậy có thể hiểu là một Pháp sư và vị Hoà thượng chuyên lo dạy về giới luật và nghi lễ, là Giới sư. Trong Phật giáo nguyên thủy, chức vị Hoà thượng được coi trọng hơn nhưng sau đó (sau thế kỉ thứ 5), chức vị A-xà-lê lại được đặt cao hơn Hoà thượng. A-xà-lê được dùng để chỉ những vị Cao tăng phát triển những tư tưởng mầm mống trong Phật giáo, viết những luận giải (sa. *śāstra*) quan trọng. Các Đại sư Ấn Độ đều mang danh hiệu này trước tên chính của họ, ví dụ như A-xà-lê Long Thụ (sa. *ācārya nāgārjuna*), A-xà-lê Thánh Thiên (sa. *ācārya āryadeva*), A-xà-lê Vô Trước (sa. *ācārya asaṅga*) v.v...

A-xà-lê khác với Đạo sư ở một điểm, đó là các vị tu tập trong khuôn khổ của một tu viện, Thụ giới đầy đủ và dựa trên kinh điển giảng dạy. Danh từ Đạo sư thì bao trùm hơn (dựa theo nguyên ngữ Phạn *guru*), vị này có thể, nhưng không nhất thiết phải giảng dạy trong một chùa hoặc thiền viện và đặc biệt trong các hệ thống Tantra của các vị Đại thành tựu (sa. *mahāsiddha*), danh từ Đạo sư dùng để chỉ những người có đầy đủ các phương tiện giáo hoá chúng sinh, hướng dẫn khác thường, tuỳ cơ ứng biến, không cứ gì phải tu học từ trong kinh sách.

Trong Thiền tông, danh từ A-xà-lê, hoặc gọi tắt là Xà-lê, được dùng chỉ chung các vị tăng, tương tự như danh từ Lạt-ma tại Tây Tạng. Tại Nhật, danh xưng này chuyên chỉ các vị cao tăng của các tông Thiên Thai và Chân ngôn.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Thập hiệu

**Thập hiệu** (zh. 十號) là mười danh hiệu của một vị Phật, thường được nhắc đến trong những bài kinh, luận:
#**[[Như Lai]]** (zh. 如來, sa., pi. *tathāgata*), là "Người đã đến như thế" hoặc "Người đã đến từ cõi Chân như". Phật giáo Mật Tông còn gọi là "Tỳ Lô Giá Na", dịch ý nghĩa là *"Đại Nhật Như Lai"*. Theo tiếng Phạn, "Tỳ Lô Giá Na" là tên gọi khác của Mặt Trời. Dùng danh hiệu "Tỳ Lô Giá Na" có nghĩa coi Đức Phật Thích Ca Mâu Ni là Mặt Trời hồng không bao giờ tắt; tuệ giác của Đức Phật như Mặt Trời soi sáng khắp thế gian, xóa tan đêm tối vô minh.
#Ứng Cúng (zh. 阿羅漢, sa. *arhat*, pi. *arahant*), dịch nghĩa là A La Hán (zh. 應供), là "Người đáng được cúng dường", đáng được tôn kính.
#**[[Chính Biến Tri]]­** (zh. 正遍知, sa. *samyaksaṃbuddha*), dịch theo âm là Tam-miệu-tam-phật-đà (zh. 三藐三佛陀), là "Người hiểu biết đúng tất cả các pháp".
#**[[Minh Hạnh Túc]]** (zh. 明行足, sa. *vidyācaraṇasaṃpanna*), nghĩa là "Người có đủ trí huệ và đức hạnh", tức là có đầy đủ tam minh (Túc Mạng Minh, Thiên Nhãn Minh, Lậu Tận Minh) và ngũ hạnh (Thánh Hạnh, Phạm Hạnh, Thiên Hạnh, Anh Nhi Hạnh, Bệnh Hạnh).
#**[[Thiện Thệ]]** (zh. 善逝, sa. *sugata*), là Người đã khéo đi qua cõi thế gian
#**[[Thế Gian Giải]]** (zh. 世間解, sa. *lokavid*), là "Người đã thấu hiểu thế giới"
#**[[Vô Thượng sĩ]]** (zh. 無上士, sa. *anuttarapuruṣa*), là "bậc tu hành tối cao, không ai vượt qua".
#**[[Điều Ngự Trượng Phu]]** (zh. 調御大丈夫, sa. *puruṣadamyasārathi*), nghĩa là Đức Phật có khả năng điều phục những người hiền và ngự phục những kẻ ác theo về chính đạo.
#**[[Thiên Nhân Sư]]** (zh. 天人師, sa. *devamanuṣyānāṃ śāstṛ*), là "Bậc thầy của cõi người và cõi trời"
#Phật **[[Phật Thế Tôn|Thế Tôn]]** (zh. 佛世尊, sa. *buddhalokanātha*, *buddhalokajyeṣṭha*, *bhagavān - Bạc già phạm*), là "Bậc giác ngộ được thế gian tôn kính"

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Thập đại luận sư

**Thập đại luận sư** (zh. 十大論師) chỉ mười luận sư danh tiếng của Duy thức tông tại Ấn Độ sau thế hệ của Trần-na (zh. 陳那, sa. *dignāga*) và Pháp Xứng (zh. 法稱, sa. *dharmakīrti*), viết luận giải về *[[Duy thức tam thập tụng]]* (sa. *triṃśikāvijñāptimātratāsiddhi-kārikā*) của Thế Thân (zh. 世親, sa. *vasubandhu*).

Mười vị này là: 
#Thân Thắng (zh. 親勝, sa. *bandhuśrī*)
#Hỏa Biện (zh. 火辨, sa. *citrabhāṇa*)
#Đức Huệ (zh. 德慧, sa. *guṇamati*)
#An Huệ (zh. 安慧, sa. *sthiramati*)
#Nan-đà (zh. 難陀, sa. *nanda*)
#Tịnh Nguyệt (zh. 淨月, sa. *śuddhacandra*)
#Hộ pháp (zh. 護法, sa. *dharmapāla*)
#(Tối) Thắng Tử (zh. ［最］勝子, sa. *jinaputra*)
#Thắng Hữu (zh. 勝友, sa. *viśeṣamitra)
#[[Trí Nguyệt]] (zh. 智月, sa. *jñānacandra*).
==Chú thích==

==Tham khảo==
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu Ủy viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren'', Bern 1986.
Thập lực

**Thập lực** (zh. 十力, sa. *daśabala*, pi. *dasabala*) chỉ mười năng lực hiểu biết siêu nhiên, mười trí đặc biệt của một vị Phật. Thập lực bao gồm:
#Tri thị xứ phi xứ trí lực (zh. 知是處非處智力, sa. *sthānāsthānajñāna*, pi. *ṭhānāṭhāna-ñāṇa*): Biết rõ tính khả thi và tính bất khả thi trong mọi trường hợp;
#Tri tam thế nghiệp báo trí lực (zh. 知三世業報智力, sa. *karmavipākajñāna*, pi. *kammavipāka-ñāṇa*): Biết rõ luật nhân quả, quả báo, tức là Nghiệp nào tạo quả nào;
#Tri nhất thiết sở đạo trí lực (zh. 知一切所道智力, sa. *sarvatragāminīpratipajjñāna*, pi. *sabbattha-gāminī-paṭipadāñāṇa*): Biết rõ nguyên nhân nào dẫn đến con đường tái sinh nào;
#Tri chủng chủng giới trí lực (zh. 知種種界智力, sa. *anekadhātu-nānādhātujñāna*, pi. *anekadhātu-nānādhātu-ñāṇa*): Biết rõ các thế giới với những yếu tố thành lập của chúng;
#Tri chủng chủng giải trí lực (zh. 知種種解智力, sa. *nānādhimukti-jñāna*, pi. *nānādhimuttikatāñāṇa*): Biết rõ cá tính của chúng sinh;
#Tri nhất thiết chúng sinh tâm tính trí lực (zh. 知一切眾生心性智力, sa. *indriyapārapara-jñāna*, pi. *indriyaparopariyatta-ñāṇa*): Biết rõ căn cơ học đạo cao thấp của mọi chúng sinh;
#Tri chư thiền giải thoát tam-muội trí lực (zh. 知諸禪解脫三昧智力, sa. *sarvadhyāna-vimokṣa-...-jñāna*, pi. *jhāna-vimokkha-...-ñāṇa*): Biết tất cả các cách thiền định;
#Tri túc mệnh vô lậu trí lực (zh. 知宿命無漏智力, sa. *pūrvanivāsānusmṛti-jñāna*, pi. *pubbennivāsānussati-ñāṇa*): Biết rõ các tiền kiếp của chính mình; 
#Tri thiên nhãn vô ngại trí lực (zh. 知天眼無礙智力, sa. *cyutyupapādajñāna*, pi. *cutūpapāta-ñāṇa*): Biết rõ sự tiêu huỷ và tái xuất của chúng sinh; 
#Tri vĩnh đoạn tập khí trí lực (zh. 知永斷習氣智力, sa. *āsravakṣayajñāna*, pi. *āsavakkhaya-ñāṇa*): Biết các lậu hoặc (sa. *āsrava*) sẽ chấm dứt như thế nào.

Ba lực 8, 9, 10 được Phật nhắc đến khi thuật về đêm đạt Bồ-đề của mình (xem thêm Tất-đạt-đa Cồ-đàm). Chúng được gọi chung là Tam minh.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Thập thiện

**Thập thiện** hay **Thập thiện nghiệp** (zh. 十善, sa. *daśakuśalakarmāṇi*) là mười việc thiện được thực hiện qua thân (3), khẩu (4) và ý (3).

Thập thiện bao gồm: 
#Bất sát sinh (zh. 不殺生, sa. *pāṇāṭipātā paṭivirati*) không sát sinh
#Bất thâu đạo (zh. 不偷盜, sa. *adattādānādvirati*), tức là không trộm cắp, hay nói chính xác hơn: "Không nhận đồ vật người không cho";
#Bất tà dâm (zh. 不邪婬, sa. *kāmamithyācārādvirati*) không tà dâm
#Bất vọng ngữ (zh. 不妄語, sa. *mṛṣāvādātvirati*), nghĩa là không dối gạt người, không nói lời không chân thật. phải nói trên sự thật. 
#Bất lưỡng thiệt (zh. 不兩舌, sa. *paisunyātvirati*), không nói lưỡi đôi chiều, trước nói như vậy, sau lưng nói khác 
#Bất ác khẩu (zh. 不惡口, sa. *pāruṣyātprativirati*), không nói lời hung dữ, văng tục, chửi thề, nói lời độc địa 
#Bất ỷ ngữ (zh. 不綺語, sa. *saṃbinnapralāpātprativirati*), không dùng lời phù phiếm, nói những chuyện không mang lại lợi ích. 
#Bất tham dục (zh. 不貪欲, sa. *abhidhyāyāḥprativirati*); Ý không tham (tham ngũ dục lạc, sắc, danh, lợi, ăn, ngủ) 
#Bất sân khuể (zh. 不嗔恚, sa. *vyāpādātprativirati*), Ý không sân (sân giận, phẫn nộ, buồn bực, khó chịu, chán nản) 
#Bất tà kiến (zh. 不邪見, sa. *mithyādṛṣṭi-prativirati*), Ý không si mê (không hiểu biết chân thật- hiểu biết lầm lạc, không tỉnh táo sáng suốt- nghiện ngập, mê ngủ)

## Kinh Thập Thiện

Kinh Thập Thiện là một quyển kinh nhỏ ghi lại buổi thuyết pháp của Phật cho cả cư sĩ lẫn người xuất gia, hoặc cho các loài thủy tộc nhẫn đến bậc A-la-hán và Bồ-tát http://www.thuong-chieu.org/uni/KinhSachThiKe/Kinh/KinhThapThien/TRANG_CHINH.htm . Chúng sanh nào hiểu được, giữ gìn và làm đúng 10 đều thiện này thì khi mất đi sẽ được quả báo sanh vào các cõi trời tốt lành (thiên đàng), hoặc nếu như thiếu phước mà sanh lại làm người thì cũng được sanh vào các gia đình giàu sang và đức độ. Ngoài ra, 10 đều thiện này cũng là căn bản đạo đức của những bậc thánh. http://www.thuong-chieu.org/uni/KinhSachThiKe/Kinh/KinhThapThien/TRANG_CHINH.htm 

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Thập địa kinh

**Thập địa kinh** (zh. 十地經, sa. *Daśabhūmika*, *Daśabhūmīśvara*) là một phần độc lập của *[[Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm kinh|Đại phương quảng Phật hoa nghiêm kinh]]* (sa. *buddhāvataṃsaka-sūtra*) do Bồ Tát Kim Cương Tạng (sa. *vajragarbha*) trình bày với Phật về các giai đoạn tu chứng. Một bài luận quan trọng của Thế Thân (sa. *Vasubandhu*) về Thập địa được Bồ-đề-lưu-chi (sa. *Bodhiruci*) dịch ra chữ Hán, đã trở thành kinh sách cơ bản của Địa luận tông, một tông phái cổ của Phật giáo Trung Quốc.
## Chú thích

## Tham khảo
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Hành (tôn giáo)

:*Các nghĩa khác, xem bài [[Hành]], [[Họ Hành]].*

**Hành** (zh. 行, sa. *saṃskāra*, pi. *saṅkhāra*) dịch từ chữ *saṃskāra* tiếng Phạn có rất nhiều nghĩa. Nhưng đại cương thì từ này có thể được phân loại như sau:
#Theo Ấn Độ giáo thì *saṃskāra* có nghĩa là "ấn tượng," "hậu quả," được dùng chỉ những ấn tượng, khả năng tiềm tàng trong thâm tâm. Những *saṃskāra* này được hình thành qua những hành động, ý nghĩ, kể cả những hành động trong những tiền kiếp. Tất cả những *saṃskāra* này tạo thành thân thể con người, tạo thành cái mà người ta thường gọi là "bản năng".
#Thuật ngữ quan trọng của đạo Phật. Hành được xem là một ý định, một chủ tâm có thể dẫn tới một tạo tác. Chủ động tạo tác là Hành mà thể thụ động của một sự việc xảy ra cũng là Hành. Hành là uẩn thứ tư trong Ngũ uẩn (zh. 五蘊, sa. *pañcaskandha*, pi. *pañcakhandha*) và là yếu tố thứ hai trong thuyết Duyên khởi (sa. *pratītyasamutpāda*, pi. *paṭicca-samuppāda*). Hành bao gồm tất cả các chủ tâm trước khi một hành động được hình thành. Vì hành động bao gồm Thân, khẩu, ý nên người ta cũng phân biệt Hành thuộc thân, khẩu hay ý. Hành mang lại một sự tái sinh (được hiểu là một hành động hay cả một cuộc đời), không có Hành thì không có Nghiệp và không có tái sinh. Hành quyết định phương thức tái sinh vì hành có tốt, có xấu. Hành sinh Thức (zh. 識, sa. *vijñāna*, pi. *viññāṇa*) và chính thức này đi tìm cha mẹ để tái sinh và quyết định thể tính của con người mới.

## Chú thích

## Tham khảo
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Hát (Phật giáo)

**Hát** (zh. "Ho!", "Hè!" 喝, ja. "Katsu!") là danh từ Hán-Việt chỉ một riếng quát, tiếng hét không có ý nghĩa cụ thể, được các vị Thiền sư sử dụng làm phương tiện để hoằng hoá như một cây gậy, Phất tử. Tiếng hét này cũng được chư vị sử dụng để trình bày kinh nghiệm chứng ngộ của mình, sử dụng như một phương tiện chuyển hoá tất cả những văn tự ngôn ngữ bình thường. Như một cây gậy được vung lên đúng lúc, một tiếng hét hợp thời điểm có thể là một yếu tố dẫn thiền sinh đến kinh nghiệm Kiến tính.

Theo truyền thuyết thì người đầu tiên sử dụng tiếng hét để giáo hoá chúng là Mã Tổ Đạo Nhất, một vị Thiền sư nổi danh với giọng hét như sấm. Tương truyền là Thiền sư Bách Trượng nghe tiếng hét của Mã Tổ mà ù tai ba ngày. Cũng nổi danh không kém Mã Tổ trong việc sử dụng tiếng hét—và thêm vào đó là cây gậy (Bổng hát)—là sư Lâm Tế Nghĩa Huyền. Lâm Tế phân biệt bốn loại hét (tứ hát) sau: 
#Tiếng hét như bảo kiếm của vua Kim cương;
#Tiếng hét như bốn vó của Kim mao sư tử đang vồ trụ đất;
#Tiếng hét như cần câu quơ bóng cỏ và
#Tiếng hét mà không có tác dụng của tiếng hét.
*Lâm tế lục* ghi lại rất nhiều trường hợp sư sử dụng tiếng hét. Sau đây là hai ví dụ (bản dịch của Thích Duy Lực):
:"Tăng hỏi: ‘Sư tuyên nói gia khúc tông phong ai? Nối pháp vị nào?’ Sư đáp: ‘Ta ở nơi Hoàng Bá ba lần hỏi Phật pháp, ba lần bị đánh.’ Tăng do dự muốn nói. Sư bèn hét rồi nói rằng: ‘Không lẽ hướng vào hư không mà đóng đinh chăng?’".
:"Tăng hỏi: ‘Thế nào là đại ý Phật pháp?’ Sư không đáp, dựng đứng Phất tử. Tăng bèn hét. Sư cũng hét. Lúc ấy, vị tăng do dự, sư bèn đánh."
## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Điên điển

**Điên điển** hay **điền thanh thân tía**, **điền thanh bụi** có tên khoa học là ***Sesbania sesban***, là một loài cây thuộc họ Đậu (*Fabaceae*). Bông điên điển được xem là một loại rau ở miền đồng bằng Nam Bộ của Việt Nam. Người ta sử dụng nó làm dưa chua, nấu canh, làm gỏi trộn thịt gà. Cây này còn một tác dụng nữa là cải tạo đất khi sử dụng làm phân xanh, do rễ của nó cũng giống như rễ của các loài cây thuộc họ Đậu khác, có các vi khuẩn nốt sần cố định đạm sống cộng sinh. Là loài cây hoang dã nên nó dễ thích nghi với môi trường, có sức cạnh tranh mãnh liệt với sâu bệnh và các cây cỏ khác.

## Đặc tính
Cây điên điển trưởng thành đạt chiều cao từ 4-5 m; chiều rộng tán cây từ 2–3 m; rễ ăn sâu khoảng 60-70 cm; trọng lượng một cây nếu điều kiện dinh dưỡng tốt đạt tới 20 kg. Sau một vụ trồng từ 4-5 tháng thì từ 1 ha có thể thu được khoảng 60-70 tấn chất hữu cơ, lượng đạm thu được từ khí trời khoảng 100&nbsp;kg nitơ (Nguồn: *Nông nghiệp Việt Nam*). Theo Buckman và Brady năm 1984 (Các thuộc tính tự nhiên của đất) thì 1 ha trồng cây điên điển tại Bangladesh có thể thu tới 524&nbsp;kg nitơ có thể sử dụng được cho các loại cây khác.

## Gieo trồng
Mỗi ha gieo khoảng 40&nbsp;kg giống. Hạt giống sau khi thu hoạch phải có thời gian nghỉ tối thiểu là 1 tháng mới đạt tỷ lệ nảy mầm cao. Để giúp cây thu đạm từ khí trời tốt hơn, người ta dùng rễ cây tươi đập ra bỏ vào nước ngâm hạt để cấy vi khuẩn nốt sần cố định đạm (chi *Rhizobium* họ *Rhizobiaceae*). Hạt ngâm bằng nước 2 sôi 3 lạnh khoảng 20 giờ rồi đem gieo.

Đất được cày trục, ngâm nước ngập luống cày. Sau khi gieo xong, rút khô nước ruộng. Nửa tháng sau khi trồng, bón khoảng 20&nbsp;kg phân urê/ha. Sau đó không cần bón thêm gì.

## Cải tạo đất
Việc xử lý cây phụ thuộc vào chất đất và mùa vụ sau. 
*Nếu đất đã đủ mùn hoặc mùa sau cần làm sớm, thì sau khi gieo khoảng một tháng rưỡi (45 ngày) là cày dập.
*Nếu đất cần tăng mùn thì để cây phát triển khoảng 5 tháng cho tăng thêm sinh khối rồi mới cày. Bón 1 ha khoảng 500&nbsp;kg vôi bột giữ nước ngâm nửa tháng chờ cho cây phân hủy rồi mới trục lại để gieo trồng cây khác.

## Ẩm thực
Hoa điên điển (miền Nam Việt Nam gọi là "bông") thường được người dân vùng Đồng bằng sông Cửu Long Việt Nam, như Long An, Tiền Giang, Hậu Giang, Châu Đốc An Giang, Cần Thơ... sử dụng làm các món ăn như ăn sống, nhúng lẩu chua cá linh hay lẩu mắm kho, làm dưa chua (thường kết hợp với giá đỗ), ăn kèm bún mắm hoặc bún nước lèo, làm gỏi với tép đồng v.v.

## Hình ảnh

hình:Sesbania sesban.jpg|Cây điên điển
hình:Bông điên điển.jpg|Bông (hoa) điên điển
hình:Gỏi bông điên điển và tép đồng.jpg|Món gỏi bông điển điển với tép đồng


## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Soil Fertility and its management on organic Rice cultivation in Bangladesh
Bát nạn

**Bát nạn** (zh. *bānán* 八難, ja. *hachinan*, sa. *aṣṭāvakṣanā*), là tám trường hợp chướng nạn, cũng gọi là Bát vô hạ tức tám nơi không nhàn rỗi. Tám trường hợp này vẫn có thể xảy ra trên con đường đạt giác ngộ của một tu sĩ. Theo quyển 36 kinh Tăng nhất A-hàm, có đề cập đến *bát nạn* như sau:
#Địa ngục (zh. 地獄, sa. *naraka*)
#Súc sinh (zh. 畜生, sa. tiryañc)
#Ngạ quỷ (zh. 餓鬼, sa. *preta*)
#Trường thọ thiên (zh. 長壽天, sa. *dīrghāyurdeva*), là cõi trời thuộc sắc giới với thọ mệnh cao. Thọ mệnh cao cũng là một chướng ngại vì nó làm mê hoặc hành giả, làm hành giả dễ quên những nỗi khổ của sinh lão bệnh tử trong luân hồi mà không chịu thức ngộ.
#Uất Đan Việt (sa. *Uttarakurudīpa*), hay cõi trời Bắc Cu Lô Châu. Các chúng sanh ở cõi giới Bắc Cu Lô Châu Uất Đan Việt hoàn toàn không thấu cảm về nỗi khổ. Bởi vì lục căn đã bị xả bỏ đi mất, thân xác cũng không còn để mà có. Cho nên do đó chả thể nào nghe được giáo pháp Như Lai, chỉ lo hưởng thụ chìm đắm với khoái lạc của thiền định, tịnh tĩnh trong khoảng thời gian cực dài đại kiếp. Lúc này dù Phật đến thuyết pháp cũng nằm ngoài khả năng tiếp nhận.
#Căn khuyết (zh. 根缺, sa. *indriyavaikalya*), không có đủ giác quan hoặc các giác quan bị tật nguyền như mù, câm, điếc.
#Thế trí biện thông (zh. 雅見, sa. *mithyādarśana*), hoặc thế trí biện thông. Ý nói những kiến giải sai lệch, bất thiện nhưng lại trôi chảy đầy uỷ mị ma lực.
#Như Lai bất xuất sinh thời (zh. 如來不出生, sa. *tathāgatānām anutpāda*), nghĩa là sinh sống trong thời gian không có Phật hoặc giáo pháp của Phật hiển hiện.

Người may mắn không sinh vào tám nạn đó hãy lo tinh tấn tránh để vọng tâm vào nơi chướng nạn. Do đó ai được sinh làm người đầy đủ túc căn cũng là một cơ hội có đủ nhân duyên để tu tập.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Yohkoh

**Yohkoh** (ようこう trong tiếng Nhật, nghĩa là *Tia mặt trời*), còn được gọi là **SOLAR-A**, là vệ tinh nghiên cứu về Mặt Trời của Viện Không gian và Khoa học Vũ trụ Nhật Bản với sự cộng tác của Hoa Kỳ và Anh quốc. Nó được phóng vào quỹ đạo Trái Đất vào ngày 30 tháng 8, năm 1991, bằng tên lửa Mu-IIIs-V từ Kyushu, ở làng Uchinoura trên bán đảo Ohsumi.

Vệ tinh này nặng 390&nbsp;kg, được ổn định bằng 3 trục và nằm trong một quỹ đạo gần tròn. Nó mang theo 4 thiết bị để quan sát Mặt Trời: viễn vọng kính tia X mềm (*Soft X-ray Telescope*, SXT), viễn vọng kính tia X cứng (*Hard X-ray Telescope*, HXT), quang phổ kế tinh thể Bragg (*Bragg Crystal Spectrometer*, BCS) và quang phổ kế băng tần rộng (*Wide Band Spectrometer*, WBS). Nó cung cấp khoảng 50 Mb dữ liệu mỗi ngày và dữ liệu được lưu trữ trên một máy thu trên vệ tinh có sức chứa 80 Mb.

Vào những năm 1990, nó là kính viễn vọng tia X duy nhất quan sát hoạt động của Mặt Trời, và cho biết toàn bộ chu kỳ hoạt động của các vết đen Mặt Trời.

Trong lần nhật thực hình khuyên vào ngày 14 tháng 12 năm 2001 phi thuyền chuyển vào trạng thái an toàn (*safe mode*) để bảo tồn năng lượng, và cũng bắt đầu bị trôi dạt nhẹ. Vì Yohkoh mất liên lạc với trạm điều khiển trên mặt đất vào lúc nhật thực đó, người ta không thể theo dõi để cuộn hay điều chỉnh nó. Vào lúc liên lạc được thiết lập lại, các phiến mặt trời của Yohkoh không còn hướng về phía mặt trời, làm suy kiệt năng lượng của phi thuyền. Các nỗ lực phục hồi năng lượng cho phi thuyền thất bại và nó chấm dứt nhiệm vụ. Lúc đầu Nhật Bản tính tuổi thọ của vệ tinh Yohkoh chỉ đạt 3 năm.

Vào ngày 12 tháng 9 năm 2005 phi thuyền bốc cháy khi quay lại Trái Đất trên bầu trời Nam Á. Theo Mạng lưới giám sát không gian Hoa Kỳ, thời điểm phi thuyền rời vị trí là 6:16 chiều giờ tiêu chuẩn Nhật Bản (JST).

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* 
*Trang web về Yohkoh của ISAS, Nhật Bản 
*Trang web cũ về Yohkoh của ISAS, Nhật Bản
Phạm vi công cộng

**Phạm vi công cộng** hay **thuộc về công chúng** () bao gồm các kiến thức hay tác phẩm sáng tạo (đặc biệt là các công trình sáng tạo như văn học, nghệ thuật, âm nhạc, và phát minh) mà không một cá nhân hay một chủ thể luật pháp nào có thể thiết lập hay giữ quyền sở hữu. Các thông tin hay sự sáng tạo này được coi như là một phần của văn hóa và di sản tri thức chung của nhân loại, mà bất cứ ai cũng có thể sử dụng và thu lợi.

Nếu một công trình không thuộc phạm vi công cộng, nó có thể là sở hữu của các cá nhân thể hiện qua quyền tác giả hay bằng sáng chế. Thành viên của cộng đồng nói chung có thể bị hạn chế sử dụng những công trình này. Tuy nhiên, khi bản quyền hay sở hữu trí tuệ hết hạn, công trình sẽ thuộc phạm vi công cộng và có thể được sử dụng không bị hạn chế bởi tất cả mọi người.

Vì các quyền khác nhau tùy theo quốc gia và khu vực pháp lý nên một tác phẩm có thể được bảo hộ quyền ở một quốc gia và thuộc phạm vi công cộng ở một quốc gia khác. Một số quyền phụ thuộc vào việc đăng ký theo từng quốc gia cụ thể, ví dụ như một ấn bản có thể là một tác phẩm thuộc phạm vi công cộng ở nước A nhưng lại không thuộc phạm vi công cộng ở các nước khác.

## Xem thêm
* Phi quyền tác giả
* Copyleft
* Tàu hơi nước Willie

## Tham khảo

* Fishman, Stephen, *The Public Domain: How to Find & Use Copyright-Free Writings, Music, Art & More*. ISBN 0-87337-433-9

## Liên kết ngoài
* Flowchart to determine Public Domain status of a work in the U.S. 
* Copyright Research and Information center  - about the copyright law in Japan
* Short list of uncopyrightable things in the U.S. 
* Public Domain Law Center (Russian)
* Summary list of copyright terms in other countries
* Union for the Public Domain
Đường cơ sở (biển)

:*Xem các khái niệm khác cùng tên tại *'đường cơ sở**.'' 

**Đường cơ sở''' là đường ranh giới phía trong của lãnh hải và phía ngoài của nội thủy, do quốc gia ven biển hay quốc gia quần đảo định ra phù hợp với công ước của Liên hợp quốc về luật biển năm 1982 để làm cơ sở xác định phạm vi của các vùng biển thuộc chủ quyền và quyền tài phán quốc gia (lãnh hải, vùng tiếp giáp lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế, thềm lục địa).

## Phân loại
Nhằm làm phù hợp với địa hình thực tế của từng quốc gia và phù hợp với luật quốc tế, hiện nay đường cơ sở được phân ra làm hai loại phổ biến nhất, đó là:
*Đường cơ sở thẳng
*Đường cơ sở thông thường

### Đường cơ sở thẳng
Được xác định theo phương pháp nối liền các điểm thích hợp được lựa chọn tại những điểm ngoài cùng nhất nhô ra biển tại mức nước thủy triều thấp nhất (trung bình nhiều năm). Trước khi được pháp điển hóa thành các điều khoản của các điều ước quốc tế thì nó là phương pháp tập quán phổ biến nhất của tập quán quốc tế. Cụ thể là phán quyết năm 1951 của Tòa án quốc tế trong vụ tranh chấp Anh - Na Uy về ngư trường. Công ước Liên Hợp Quốc về Luật biển năm 1958 đã pháp điển hóa và đưa nó vào điều 4 khi giải thích về lãnh hải và vùng tiếp giáp lãnh hải, cũng như trong điều 7 của Công ước 1982. Theo Công ước 1982 thì đường cơ sở thẳng phải tuân thủ quy định là không đi chệch quá xa  hướng chung của bờ biển và các vùng biển nằm bên trong các đường cơ sở này phải có liên quan đến phần đất liền đủ để có thể coi như vùng nằm dưới chế độ nội thủy (điều 7 khoản 7§1). Tuy nhiên, ở đây có một số ngoại lệ khi kẻ một số đường cơ sở thẳng. Cụ thể như sau:
*Theo điều 7 khoản 7§5 của Công ước 1982 thì quốc gia ven biển có thể tính đến lợi ích kinh tế riêng biệt của khu vực đó mà tầm quan trọng của nó đã được chứng minh rõ ràng thông qua quá trình sử dụng lâu dài.

Với phương pháp này cần lưu ý đến việc lựa chọn các điểm xuất phát, không được chọn các điểm thuộc các bãi nửa nổi nửa chìm (các bãi nổi trên biển có đặc tính nổi khi thủy triều xuống, chìm khi thủy triều lên do địa hình không bằng phẳng hoặc thoải đều), trừ trường hợp ở đó có đèn biển hoặc các thiết bị hoa tiêu khác thường xuyên nhô lên trên mặt nước hay việc vạch đường cơ sở đó đã được thừa nhận chung của quốc tế. Việc này phải bảo đảm không làm cho lãnh hải của quốc gia khác bị tách ra khỏi vùng đặc quyền kinh tế của họ hay biển cả.

### Đường cơ sở thông thường
Là ngấn nước thủy triều thấp nhất (trung bình nhiều năm) dọc theo bờ biển đã được thể hiện trên các hải đồ có tỷ lệ xích lớn đã được quốc gia ven biển chính thức công nhận. Đối với các đảo san hô hay đảo có đá ngầm ven bờ bao quanh, phương pháp này cũng được áp dụng. Ưu điểm của phương pháp này là phản ánh đúng đắn hơn đường bờ biển thực tế của các quốc gia, hạn chế sự mở rộng các vùng biển thuộc quyền tài phán của họ. Hạn chế của nó là khó áp dụng trong thực tế, nhất là đối với các vùng có bờ biển khúc khuỷu.

## Xem thêm
*Nội thủy
*Lãnh hải
*Vùng tiếp giáp lãnh hải
*Vùng đặc quyền kinh tế
*Vùng biển quốc tế
*Thềm lục địa

## Tham khảo
Trí Nột

**Tri Nột** (zh. *zhīnè* 知訥, ja. *chitotsu*, ko. *chinul*), 1158-1210 là một Thiền sư Hàn Quốc vào thời đại Cao Li, người được xem là nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất trong sự hình thành Thiền tông Hàn Quốc.

Sư ra đời vào lúc tăng đoàn đang trong tình trạng khủng hoảng, có nghĩa là về mặt hình tướng bên ngoài cũng như xuất phát từ giáo lý bên trong. Rối loạn đến mức độ sự tham nhũng đã lan vào trong tăng đoàn, sư tìm cách thiết lập một cuộc vận động mới trong Thiền tông Cao Li gọi là "Định huệ xã", mục đích của nó là lập nên một cộng đồng hành trì có giới luật, chuyên thanh tịnh tâm ý ở sâu trong rừng núi. Cuối cùng sư thành tựu sự mệnh khai sơn Tùng Quảng tự (zh. 松廣寺) trên núi Tào Khê (zh. 曹溪山).

Một đề tài từ lâu làm xôn xao trong Thiền tông Trung Quốc đã làm cho Tri Nột quan tâm đặc biệt, đó là sự liên hệ giữa phương pháp tu tập "tiệm" (漸) và "đốn" (頓) để đạt đến giác ngộ. Rút ra từ nhiều cách lý giải về đề tài này từ các Thiền sư Trung Hoa, quan trọng nhất là của Tông Mật và Đại Huệ, sư đưa ra châm ngôn nổi tiếng "đốn ngộ tiệm tu". Từ Đại Huệ, sư kết hợp pháp tu khán thoại đầu (quán thoại 觀話). Pháp thiền này là pháp môn chính của Thiền tông Hàn Quốc cho đến thời hiện đại.

Tri Nột không trải qua kinh nghiệm chứng ngộ như là kết quả theo lối gọi riêng là "tâm truyền tâm" giữa thầy và đệ tử như là đặc điểm của Thiền tông mà là vô sư tự ngộ. Tương tự, trong truyền thống Thiền tông Triều Tiên cũng có nhiều vị Thiền sư không có thầy và tự mình tu hành ngộ đạo giống như Trí Nột mà cận đại nổi tiếng nhất là Thiền sư Cảnh Hư (ko. *Kyongho*), Long Thành (ko. *Yongseong*), Tính Triệt (ko. *Seongcheol*).

Cả ba lần đạt chứng ngộ của sư đều đến từ sự tham cứu từ những đoạn kinh. Trong lần cuối cùng, sư chịu ảnh hưởng sâu sắc nhất từ luận giải về mối quan hệ giữa Thiền và Giáo do Lý Thông Huyền, bậc thầy của tông Hoa Nghiêm trình bày. Luận giải triết học của Tri Nột về tác phẩm này đã gây ảnh hưởng sâu sắc và lâu dài cho Phật giáo Hàn Quốc. Tri Nột cũng đào tạo được một số đệ tử quan trọng để truyền bá tư tưởng và tiếp tục chú giải những tác phẩm của mình.

Những tác phẩm chính của sư là: 
#*Khuyến tu định huệ kết xã văn* (zh. 勸修定慧結社文, 1 quyển)
#*Mục ngưu tử tu tâm quyết* (zh. 牧牛子修心訣, 1 quyển)
#*Chân tâm trực thuyết* (zh. 眞心直說, 1 quyển)
#*Viên đốn thành Phật luận* (zh. 圓頓成佛論, 1 quyển)
#*Khán thoại quyết nghi luận* (zh. 看話決疑論, 1 quyển)
#*Lục Tổ Pháp bảo đàn kinh bạt (zh. 六祖法寶壇經跋)
#*Pháp tập biệt hạnh lục tiết yếu tịnh nhập tư ký* (zh. 法集別行録節要并入私記)
#*Hoa Nghiêm luận tiết yếu* (zh. 華嚴論節要, 3 quyển).
Về hành trạng của Tri Nột và các bản dịch của 3 cuốn trên, xin xem tác phẩm của Buswell (1983) và Keel (1984). 
==Tham khảo==

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren'', Bern 1986.
Tri hành hợp nhất

**Tri hành hợp nhất** (zh. 知行合一) nghĩa là "hiểu biết và thực hành phải đi đôi với nhau".

"Tri" có nghĩa là hiểu biết, là nghiên cứu kinh điển, những lời dạy của Phật, của chư vị Tổ sư, là sự cố gắng hiểu trọn vẹn ý nghĩa trong kinh sách bằng tri thức.

"Hành" trong từ này mang hai nghĩa chính: 
#Hành động chính chắn, tránh làm điều ác, gia tăng việc thiện như lời Phật dạy và 
#Tu tập Thiền định để trực chứng chân lý Phật dạy. Qua kết quả từ Thiền định, cái biết vay mượn từ kinh sách, cái cảm giác "Tôi nghĩ là tôi biết" được thay thế bằng kinh nghiệm ở chính bản thân, bằng một kinh nghiệm xác định "Tôi biết!", ví như người uống nước biết vị của nước ra sao.

Tri và hành nêu trên vốn xuất phát từ một niềm tin (Tín) vững chắc, tin rằng Phật là một người đã Giác ngộ hoàn toàn và những lời nói của Phật là những gì người đời nên tin. Lòng tin này lại bắt nguồn từ việc quan sát kĩ lưỡng, đúng đắn những hiện tượng bên ngoài "như chúng là" và so sánh nó với những lời Phật dạy. Nói như thế không có nghĩa là tín, tri và hành là ba cấp bậc theo thứ tự thời gian mà hơn nữa, chúng lúc nào cũng phải đi song song với nhau, bổ sung cho nhau. Chỉ khi nào tri và hành hợp nhất thì kết quả đạt được mới viên mãn.
## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Tri khách

**Tri khách** (zh. 知客, ja. *shika*) là người lo tiếp khách. Đây một chức vị quan trọng trong một Thiền viện, còn được gọi là **Điển khách** hoặc **Điển tân**.

Tại Nhật, Tri khách thường là vị Trưởng lão quản lý thiền viện. Tri khách ở đây thường là một vị đã tiến xa trên Phật đạo, có khả năng thay thế vị Lão sư (ja. *rōshi*) để dạy chúng. Tri khách chính là người trắc nghiệm những thiền sinh mới đến xem họ có đủ khả năng, tư cách để học với vị trụ trì hay không.
## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Lão sư

**Lão sư** (zh. 老師, ja. *rōshi*) là danh hiệu dùng cho một vị Thiền sư tại Nhật. Thông thường, người ta tu học thiền dưới sự hướng dẫn của một Lão sư và vị này có thể là một cư sĩ (nam, nữ), không nhất thiết phải là một vị tăng. Nhiệm vụ của một Lão sư là hướng dẫn và khuyến khích thiền sinh trên con đường Giác ngộ, Kiến tính, với điều kiện là vị này cũng đã đạt một cấp bậc giác ngộ thâm sâu.

Thời xưa tại Nhật, danh hiệu Lão sư rất khó đạt được. Danh hiệu này được người đời ban cho—không phải tự xưng—người nào đã tự trực tiếp chứng ngộ được chân lý mà Phật đã thuyết giảng trong các bộ Kinh, sống một cuộc sống theo chân lý này và có khả năng hướng dẫn người khác đến kinh nghiệm chứng ngộ này. Điều kiện tối thiểu phải là một đức tính trong sạch, một nhân cách chững chạc. Để trở thành một Lão sư với đầy đủ tất cả những khả năng, thiền sinh phải tu học nhiều năm dưới sự hướng dẫn của một vị thầy, kiến tính và được vị này ấn khả. Sau đó, thiền sinh phải trau dồi kinh nghiệm giác ngộ của mình với nhiều vị Thiền sư khác qua những cuộc Pháp chiến (ja. *hossen*).

Ngày nay, vì các vị Lão sư chân chính tại Nhật không còn bao nhiêu nên thước đo cũng không còn khắt khe như xưa. Một điều rất đáng tiếc cho những vị Lão sư trong một hệ thống truyền thừa nghiêm ngặt, chính tông là rất nhiều vị tăng được gọi là "Lão sư"—chỉ vì họ đứng đầu một ngôi chùa lớn hoặc giữ một chức vị cao.
## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Trisong Detsen

**Trisong Detsen** (Hán Việt: Ngật-lật-song Đề-tán (吃栗雙提贊), ), 742-798, là một ông vua rất có công trong việc truyền bá Phật pháp sang Tây Tạng. Dưới sự cầm quyền của ông, Phật giáo được truyền bá sang Tây Tạng một cách có hệ thống. Ông được xem là hoá thân của Bồ Tát Văn-thù-sư-lợi.

Ông sinh năm 742, lên ngôi năm 12 tuổi (754). Niềm tin nơi Phật pháp của ông vốn bắt nguồn từ bà mẹ sùng đạo - nguyên là một vị công chúa Trung Quốc với tên Kim Thành. Với sự giúp đỡ của bà mẹ, ông đã dẹp được phe chống Phật pháp được nhiều vị quan trong triều đình ủng hộ, mà cực đoan nhất là Tể tướng Mã Tướng (zh. 馬相, bo. *ma-zhang* མ་ཞང་). Sau đó, ông mời vị Đại sư Ấn Độ là Tịch Hộ (sa. *śāntarakṣita*) sang Tây Tạng hoằng pháp.

Ôn dịch, thiên tai là những dấu hiệu tiếp đón Tịch Hộ tại Tây Tạng. Nghe lời khuyên trước khi về nước của Tịch Hộ, Trisong Detsen mời Liên Hoa Sinh (sa. *padmasambhava*) sang trị những tai ương đang hoành hành. Vốn xuất thân từ Mật giáo, Liên Hoa Sinh tinh thông pháp thuật, cầu mưa, trừ tà... Chỉ một thời gian ngắn sau đó, các thiên tai đã được chinh phục, Tịch Hộ lại sang Tây Tạng tiếp tục sự nghiệp hoằng pháp và dịch kinh sách.

Dưới sự hộ trì của Trisong Detsen, Phật pháp được truyền bá rộng rãi tại Tây tạng. Năm 787, với sự giúp đỡ của Liên Hoa Sinh và Tịch Hộ, ông cho xây dựng ngôi chùa Tang-diên (bo. *sam-ye* བསམ་ཡས་), cách thủ đô Lhasa khoảng 60&nbsp;km hướng Đông nam. Vị trụ trì đầu tiên ở chùa này là Tịch Hộ và dưới sự quản lý của sư, chùa này trở thành trung tâm Phật giáo đầu tiên tại Tây Tạng, nhiều kinh sách được dịch sang Tạng ngữ.

Cũng trong thời gian này, nhiều vị Đại sư Phật giáo người Trung Quốc đang giáo hoá tại Tây Tạng. Trisong Detsen ra lệnh triệu tập các vị Đại sư của hai trường phái Phật giáo - Ấn Độ và Trung Quốc - để tổ chức một buổi tranh luận công khai về giáo lý. Trưởng đoàn người Ấn là Liên Hoa Giới (sa. *kamalaśīla*), một môn đệ của Tịch Hộ. Trong phái đoàn Trung Quốc thì Hoà thượng Đại Thừa dẫn đầu. Phái đoàn Ấn Độ toàn thắng trong cuộc tranh luận này và các vị Đại sư Trung Quốc phải trở về nước.

Mặc dù rất có công với hiển giáo, tận tình giúp đỡ Tịch Hộ và môn đệ nhưng Trisong Detsen vẫn chú tâm đến Mật giáo và những phép bùa chú của Liên Hoa Sinh hơn. Truyền thống của tông Ninh-mã xếp ông vào 25 vị đệ tử chân truyền của Liên Hoa Sinh và chính ông cũng tổ chức một buổi lễ long trọng để tiễn biệt Liên Hoa Sinh.

Ông mất vào năm 798 qua một mũi tên của một thích khách.

## Tham khảo

* *Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
* *Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Tri kiến

**Tri kiến** (zh.*zhījiàn* 知見, ja. *chiken*, sa. *jñāna-darśana*) có thể được phân loại như sau:
#Cái thấy bằng trí huệ. Sự nhận biết căn cứ vào kiến thức.
#Sự nhận biết các hiện tượng thông qua sự giác ngộ về chúng.
#Đồng nghĩa với Minh Hạnh Túc, một trong 10 danh hiệu của Phật.
#Trí huệ và sự hiểu biết; kiến thức và quan niệm.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Tam giải thoát môn

**Tam giải thoát môn** (zh. 三解脫門) là ba cửa dẫn đến giải thoát. Có hai cách hiểu:

I. Phép quán nhằm giác ngộ Không (zh. 空, sa. *śūnyatā*), Vô tướng (zh. 無相, sa. *ānimitta*) và Vô nguyện (zh. 無願, sa. *apraṇihita*), không còn ham muốn đạt Niết-bàn. Ba giải thoát này là nhận biết Ngã và Pháp đều trống không, nhận biết ngã và pháp là bình đẳng, vô tướng, nhận biết sinh tử là Khổ (xem thêm Bát giải thoát);

II. Theo *[[Kim cương bát-nhã-ba-la-mật-đa kinh|Kim cương kinh]]* thì ba cửa giải thoát là Không giải thoát môn (zh. 空解脫門), Kim cương giải thoát môn (zh. 金剛解脫門) và Huệ giải thoát môn (zh. 慧解脫門).

## Tham khảo
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Bổng hát

**Bổng hát** (zh. 棒喝, ja. *bōkatsu*) nghĩa là "Gậy và Quát", là phương thức tiếp dẫn giáo hoá đệ tử của các vị Tổ sư trong Thiền tông. Các vị khi tiếp dẫn người học để lấp tuyệt tư duy hư vọng, hoặc khảo nghiệm cảnh ngộ thì dùng gậy hoặc quát to. Người ta cho rằng dùng gậy thì bắt đầu từ Thiền sư Đức Sơn Tuyên Giám, tiếng quát (Hát) bắt đầu từ Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền.

Đức Sơn nổi danh vì cây gậy trên tay không kém tiếng quát của Lâm Tế. Thiền sư Nhật Bản Nhất Hưu Tông Thuần (ja. *ikkyū sōjun*) đề cao phương pháp hoằng hoá này trong một thời mà Thiền tông đang trên đường suy vi, chết cứng trong các sắc thái, nghi lễ rườm rà bên ngoài. Với một âm điệu chế nhạo—đặc trưng cho thiền—Sư ca ngợi phong cách của hai vị tiền bối. Tự gọi mình là Cuồng vân (zh. 狂雲, ja. *kyōun*), "áng mây cuồng điên", Sư viết như sau trong một bài kệ được lưu lại trong *Cuồng vân tập* (zh. 狂雲集, ja. *kyōunshū*):

:Cuồng vân, cuồng phong
:Hỏi ta đó là gì?
:Sớm lang thang trên núi,
:Chiều lại đến thành đô.
:Vung cây gậy đúng lúc,
:Lâm Tế cùng Đức Sơn,
:Gương mặt đầy hổ thẹn.
## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Bùi Hưu

**Bùi Hưu** (zh. *péixīu* 裴休, ja. *haikyū*) là một vị cư sĩ có duyên lớn với cuộc đời hoằng hóa của Thiền sư Hoàng Bá Hi Vận và là người biên tập tác phẩm *[[Hoàng Bá truyền tâm pháp yếu]]*.

Năm Hội Xương thứ hai đời Đường Vũ Tông (842), ông giữ một chức quan ở huyện Chung Lăng (nay là huyện Tiến Hiền, tỉnh Giang Tây), thỉnh sư về mở pháp hội tại chùa Long Hưng. Năm Đại Trung thứ hai đời Đường Tuyên Tông (848), cư sĩ đổi về huyện Uyển Lăng (nay là huyện Nghi Thành, tỉnh An Huy), lại thỉnh sư về đó mở pháp hội tại chùa Khai Nguyên. Trong hai lần pháp hội này, ông đã ghi chép lại những lời dạy của Sư mà ngày nay được biết dưới tên *Hoàng Bá truyền tâm pháp yếu*. Ngoài ra, ông cũng đến tham học với các vị danh tiếng cùng thời như Khuê Phong Tông Mật và Quy Sơn Linh Hựu.

## Chú thích

## Tham khảo
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Bồ-đề tâm

**Bồ-đề tâm** (zh. 菩提心, sa. *bodhicitta*, bo. *byang chub kyi sems* བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སེམས་), còn được gọi là Giác tâm (zh. 覺心), là tâm hướng về giác ngộ, tâm an trú trong giác ngộ, tâm của sự giác ngộ. Đây là một trong những thuật ngữ quan trọng của Đại thừa. Theo cách định nghĩa của Phật giáo Tây Tạng thì Bồ-đề tâm có hai dạng, tương đối và tuyệt đối.
* Bồ-đề tâm tương đối lại được chia làm hai cấp bậc:
*# Xuất phát từ lòng từ bi, hành giả quyết tâm giải thoát để cứu độ chúng sinh;
*# Hành giả hành trì thiền định, mục đích đạt được phương tiện thiện xảo, để biến ước mơ thành hiện thật.
* Bồ-đề tâm tuyệt đối chính là sự chứng ngộ được tính Không của mọi hiện tượng. Đó là một dấu hiệu chứng tỏ rằng, hành giả đã bắt đầu bước vào cấp Kiến đạo (zh. 見道, sa. *darśanamārga*) của Ngũ đạo, đã trở thành một Thánh nhân và từ lúc này trở đi, mỗi khi hành giả trực nhận được tính Không thì tâm thức nội tại lúc ấy của họ chính là Bồ-đề tâm tuyệt đối.

Luận sư A-đề-sa là người đã đưa ra nhiều phương cách để tu dưỡng tâm Bồ-đề, có nhiều ảnh hưởng lên truyền thống Phật giáo Tây Tạng.

Khác với quan niệm nói trên, truyền thống Mật tông tại Tây Tạng xem Bồ-đề tâm là một sự thật cụ thể. Sự tiếp cận với sự thật này có thể đưa đến một dạng giác ngộ mà toàn thân thể của một hành giả có thể cảm nhận thật sự.

## Tham khảo

* *Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
* *Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.