Bói toán

**Bói toán**, hay còn gọi là **tiên tri**, là nỗ lực tìm hiểu thông tin về một câu hỏi hoặc tình huống thông qua các nghi lễ, phương pháp hay thực hành mang tính siêu hình. Về nguyên tắc, phạm vi của bói toán trùng khớp với việc thực hành bói toán. Sự khác biệt nằm ở chỗ, thuật ngữ “*bói toán*” thường được dùng để chỉ những dự đoán được coi là một phần của nghi lễ tôn giáo, nhằm cầu khẩn các vị thần hoặc linh hồn, trong khi đó, thuật ngữ “*bói toán*” ngụ ý một bối cảnh ít nghiêm túc hoặc trang trọng hơn, thậm chí xuất hiện trong các nền văn hóa đại chúng, nơi niềm tin vào những hiện tượng huyền bí vận hành phía sau các dự đoán. Nó ít mang tính nổi bật so với các khái niệm gợi ý, lời khuyên hay các khẳng định mang tính tinh thần hoặc thực tế.

Về mặt lịch sử, Pliny the Elder mô tả việc sử dụng quả cầu pha lê vào thế kỷ thứ 1 sau Công nguyên bởi những người đánh răng, gọi là *orbis tinh thể*, sau này được ghi chép bằng tiếng Latinh thời Trung cổ với tên gọi *[[:en:Orbuculum|orbuculum]]*.

Hình ảnh bói toán đương đại ở phương Tây phát triển từ việc tiếp nhận các phương pháp dân gian của phép thuật thời Phục hưng, đặc biệt gắn liền với cộng đồng người Romani. Trong suốt thế kỷ 19 và 20, các phương pháp bói toán từ các nền văn hóa phi phương Tây, chẳng hạn như Kinh Dịch, cũng được tiếp nhận và áp dụng như những phương pháp bói toán trong văn hóa đại chúng phương Tây.

Một số ví dụ về việc bói toán trong văn hóa đại chúng bao gồm Magic 8-Ball, được bán như một món đồ chơi của Mattel, và Paul II, một con bạch tuộc tại Thủy cung Sea Life ở Oberhausen, được sử dụng để dự đoán kết quả các trận đấu của đội tuyển bóng đá quốc gia Đức.

Xem bói thường bị phản đối bởi các tôn giáo như Cơ đốc giáo, Hồi giáo, Baháʼí và Do Thái giáo, dựa trên những điều cấm trong kinh thánh hoặc giáo lý liên quan đến việc thực hành bói toán. Ngoài ra, bói toán cũng bị cộng đồng khoa học và những người hoài nghi khoa học bác bỏ, do nó dựa trên tư duy ma thuật và mê tín, thiếu cơ sở lý luận và bằng chứng thực nghiệm.

## Lịch sử
### Thời cổ đại
Vào năm 332 TCN, Alexander Đại đế đã ghé thăm đền thờ Amun tại Ốc đảo Siwa, sau khi ông chinh phục Ai Cập từ Đế quốc Ba Tư.

## Xã hội học
Bói toán Romani. Bản khắc gỗ ở *Cosmographia universalis* của Sebastian Münster.

Các thầy bói phương Tây thường cố gắng dự đoán các vấn đề liên quan đến tình cảm, tài chính và khả năng sinh con trong tương lai. Nhiều thầy bói cũng thực hiện việc “*đọc nhân vật*” để đưa ra những đánh giá về tính cách hoặc xu hướng hành vi của một người. Đây có thể sử dụng số học, bút tướng pháp, thuật xem tướng (nếu chủ đề là hiện tại), và chiêm tinh học.

Trong văn hóa phương Tây đương đại, thầy bói thường là nữ hơn nam. Một số thầy bói còn duy trì mối quan hệ lâu dài với khách hàng cá nhân của họ. Dịch vụ tư vấn với các nhà tâm linh qua điện thoại trở nên phổ biến vào những năm 1990, và đến thập niên 2010, các phương thức liên lạc bổ sung như email và hội nghị truyền hình cũng được sử dụng rộng rãi. Tuy nhiên, không phương pháp nào có thể hoàn toàn thay thế hình thức tư vấn trực tiếp truyền thống.

## Là một doanh nghiệp ở Bắc Mỹ
Thầy bói tâm linh trước cửa hàng ở Boston, khi thảo luận về vai trò của bói toán trong xã hội, đã được Ronald H. Isaacs, một giáo sĩ Do Thái và tác giả người Mỹ, nhận định rằng, "*Từ thời xa xưa, con người đã khao khát biết được điều mà tương lai nắm giữ cho họ. kể như một nghề chân chính, loài người tiếp tục tò mò về tương lai của mình, cả vì tò mò cũng như vì mong muốn chuẩn bị tốt hơn cho nó.*" Các phương tiện truyền thông nổi tiếng như *[[The New York Times]]* đã giải thích với độc giả Mỹ rằng, mặc dù 5.000 năm trước, những người đánh răng từng là cố vấn được đánh giá cao tại Assyria, nhưng họ đã mất đi sự tôn trọng và kính trọng vào thời kỳ trỗi dậy của Lý trí trong các thế kỷ 17 và 18.

Theo các nhà xã hội học Danny L. và Lin Jorgensen, cùng với sự trỗi dậy của chủ nghĩa thương mại, “*việc mua bán các thực hành huyền bí [được điều chỉnh để thích ứng và tồn tại] trong xã hội trở nên phổ biến hơn*”. Ken Feingold, tác giả cuốn *[[:en:Nghệ_thuật_tương_tác_khi_bói_toán_như_một_cỗ_máy_bán_hàng_tự_động|Nghệ thuật tương tác khi bói toán như một cỗ máy bán hàng tự động]]*, cho rằng với sự xuất hiện của tiền, bói toán đã trở thành “một dịch vụ tư nhân, một loại hàng hóa trên thị trường”.

Như J. Peder Zane đã viết trên *[[The New York Times]]* vào năm 1994, đề cập đến Mạng lưới Những người bạn ngoại cảm, “*Cho dù là 3 giờ chiều hay 3 giờ sáng, Dionne Warwick cùng những người bạn tâm linh của cô ấy vẫn cung cấp những lời khuyên về tình yêu, tài chính và thành công.* *Ở một quốc gia nơi sức mạnh của những viên pha lê và khả năng các thiên thần bay lượn gần đó gợi nhiều suy ngẫm hơn là chế giễu, có thể không ngạc nhiên khi một triệu người mỗi năm gọi là bạn của bà Warwick.*"

### Khách hàng
Năm 1994, cố vấn tâm linh Rosanna Rogers ở Cleveland, Ohio, giải thích với J. Peder Zane rằng có rất nhiều người đã hỏi ý kiến bà: "Những người nằm lười trên sofa không phải là người duy nhất tìm kiếm lời khuyên của các nhà tâm linh học và chiêm tinh học. Các nhà thấu thị có một công việc kinh doanh phát triển vượt bậc là tư vấn cho các chủ ngân hàng Philadelphia, luật sư Hollywood và giám đốc điều hành của các công ty trong danh sách Fortune 500... Nếu mọi người biết bao nhiêu người, đặc biệt là những người rất giàu và quyền lực, tìm đến các nhà ngoại cảm, thì hàm của họ sẽ rớt xuống sàn."  Rogers "tuyên bố có 4.000 tên trong rolodex của cô ấy."

Janet Lee, còn được gọi là nhà ngoại cảm Greenwich, tuyên bố rằng khách hàng của cô thường bao gồm các nhà môi giới Phố Wall, những người đang tìm kiếm bất kỳ lợi thế nào mà họ có thể nhận được. Phí thông thường của cô là khoảng 150 đô la cho một phiên nhưng một số khách hàng sẽ trả từ 2,000 đến 9,000 đô la mỗi tháng để cô có mặt 24 giờ một ngày để tư vấn.

### Khách hàng tiêu biểu
Năm 1982, Danny Jorgensen, giáo sư Nghiên cứu Tôn giáo tại Đại học Nam Florida, đưa ra lời giải thích tâm linh về sự phổ biến của bói toán. Ông cho rằng mọi người tìm đến các nhà ngoại cảm hoặc thầy bói để hiểu rõ bản thân, và kiến thức thu được từ đó có thể dẫn đến quyền lực cá nhân hoặc thành công trong một số khía cạnh của cuộc sống.

Năm 1995, Ken Feingold đưa ra một lời giải thích khác về lý do tại sao mọi người tìm đến thầy bói:Chúng tôi mong muốn biết hành động của người khác và giải quyết các xung đột của chính chúng tôi liên quan đến các quyết định được đưa ra và sự tham gia của chúng tôi vào các nhóm xã hội và nền kinh tế.... Bói toán dường như đã xuất hiện từ việc chúng ta biết về cái chết không thể tránh khỏi. Ý tưởng rất rõ ràng - chúng tôi biết rằng thời gian của chúng tôi là có hạn và chúng tôi muốn mọi thứ trong cuộc sống của chúng tôi diễn ra theo đúng mong muốn của chúng tôi. Nhận ra rằng những mong muốn của chúng ta có ít sức mạnh, chúng ta đã tìm kiếm công nghệ để đạt được kiến thức về tương lai... giành được quyền lực đối với [cuộc sống] của chính chúng ta.Có thể thấy, lý do một người tìm đến nhà bói toán hoặc thầy bói phụ thuộc vào văn hóa cũng như những kỳ vọng cá nhân của họ.

### Dịch vụ
Các thầy bói truyền thống khác nhau về phương pháp luận, thường áp dụng những kỹ thuật đã tồn tại lâu đời trong nền văn hóa của họ, nhờ đó đáp ứng được những mong đợi và kỳ vọng văn hóa của khách hàng.

Tại Hoa Kỳ và Canada, trong số những khách hàng có nguồn gốc châu Âu, xem bói tay là phổ biến, cùng với chiêm tinh học và đọc bài tarot. Các lời khuyên thường tập trung vào những vấn đề cụ thể mà khách hàng đang quan tâm hoặc gặp phải.

Hướng dẫn tâm linh phi tôn giáo cũng có thể được cung cấp. Một nhà thấu thị người Mỹ, Catherine Adams, từng viết: “*Triết lý của tôi là dạy và thực hành tự do tinh thần, có nghĩa là mỗi người có hướng dẫn tinh thần riêng, và tôi có thể giúp bạn kết nối với hướng dẫn đó.*”

Trong cộng đồng người Mỹ gốc Phi, nơi nhiều người thực hành một hình thức ma thuật dân gian gọi là *hoodoo* hoặc *rootworking*, việc xem bói hay “đọc” cho khách hàng thường được thực hiện kết hợp với các nghi lễ và cầu nguyện Cơ đốc, thông qua một quá trình được gọi là “*huấn luyện kỳ diệu*”.

Ngoài việc chia sẻ và giải thích các tầm nhìn, các thầy bói còn có thể đảm nhận vai trò tư vấn, thảo luận và đưa ra lời khuyên về những vấn đề mà khách hàng đang gặp phải. Họ hướng tới việc khuyến khích khách hàng phát huy sức mạnh ý chí của chính mình.

### Sự nghiệp toàn thời gian
Một cửa hàng bói toán trên lối đi lát ván ở Bãi biển Point Pleasant, New Jersey. Một số thầy bói hoàn toàn phụ thuộc vào nghề bói toán để kiếm sống, trong khi những người khác duy trì một hoặc nhiều công việc khác, mà công việc thứ hai này có thể liên quan hoặc không liên quan đến lĩnh vực bói toán. Năm 1982, Danny L. và Lin Jorgensen phát hiện ra rằng "*mặc dù có sự khác biệt đáng kể giữa các nghề [phụ] này, nhưng [thầy bói bán thời gian] lại đại diện quá mức trong các lĩnh vực dịch vụ con người: tư vấn, công tác xã hội, giảng dạy, chăm sóc sức khỏe.. "  Cũng các tác giả này, thực hiện một cuộc khảo sát hạn chế về các nhà thần học Bắc Mỹ, phát hiện ra rằng phần lớn các thầy bói đã kết hôn và có con, và một số ít lấy bằng sau đại học.  "Họ tham gia các bộ phim, xem truyền hình, làm những công việc bình thường, mua sắm ở K-Mart, đôi khi ăn ở McDonald's, và đến bệnh viện khi ốm nặng.*"

### Tính hợp pháp
Năm 1982, các nhà xã hội học Danny L. và Lin Jorgensen nhận thấy rằng “*khi có lý do, [các thầy bói] tuân thủ luật pháp địa phương và xin giấy phép kinh doanh.*” Tuy nhiên, tại Hoa Kỳ, nhiều luật địa phương và tiểu bang hạn chế hoạt động xem bói, yêu cầu cấp giấy phép hoặc buộc các thầy bói sử dụng các thuật ngữ như “*cố vấn tâm linh*” hoặc “*nhà tư vấn tâm linh*” thay vì “*thầy bói*”. Ngoài ra, một số tiểu bang còn có luật cấm hành nghề hoàn toàn.

Ví dụ, bói toán là một tội nhẹ hạng B ở bang New York. Theo luật của Bang New York, S 165.35:Một người phạm tội bói toán khi, với một khoản phí hoặc tiền bồi thường mà anh ta trực tiếp hoặc gián tiếp gạ gẫm hoặc nhận được, anh ta tuyên bố hoặc giả vờ nói về vận may, hoặc tự cho mình là có thể, bằng cách tuyên bố hoặc giả vờ sử dụng quyền năng huyền bí, để trả lời. câu hỏi hoặc đưa ra lời khuyên về các vấn đề cá nhân hoặc để thực hiện, tác động hoặc ảnh hưởng đến các linh hồn hoặc lời nguyền ác quỷ; ngoại trừ phần này không áp dụng cho một người tham gia vào các hành vi đã nêu ở trên như một phần của chương trình hoặc triển lãm chỉ với mục đích giải trí hoặc tiêu khiển.Các nhà lập pháp soạn thảo quy chế này thừa nhận rằng các thầy bói không chỉ giới hạn bản thân trong “*một buổi trình diễn hoặc triển lãm nhằm mục đích giải trí*”, và rằng mọi người sẽ tiếp tục tìm đến các thầy bói ngay cả khi họ hoạt động vi phạm pháp luật.

Tương tự, tại New Zealand, Mục 16 của Đạo luật về các tội danh tóm tắt năm 1981 quy định mức phạt một nghìn đô la cho bất kỳ ai đặt ra mục đích “*lừa dối hoặc giả vờ*” nhằm nhận lợi ích tài chính, bằng cách tuyên bố sở hữu khả năng thần giao cách cảm, thấu thị, hoặc hoạt động như một phương tiện kiếm tiền thông qua việc sử dụng “*thiết bị gian lận*”. Tuy nhiên, giống như luật của New York đã được đề cập trước đó, hành vi này không bị coi là tội hình sự nếu chỉ nhằm mục đích giải trí.

Ả-rập Xê-út cũng cấm hoàn toàn tục lệ này, coi bói toán là một hình thức phép thuật và do đó vi phạm giáo huấn cùng luật học Hồi giáo, với hình phạt nghiêm khắc lên đến tử hình.

## Xem thêm
* Ngôn sứ

## Chú thích

## Liên kết ngoài

* ''Greek Divination: a study of its methods and principles'', William Reginald Halliday, Macmillan, 1913, 309pp - a complete scanned edition of the most recent general treatment of Greek divination (at Google Books)
*