open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Huyện

**Huyện** là thuật ngữ để chỉ một đơn vị hành chính bậc hai của một quốc gia (đơn vị bậc một là tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương như ở Việt Nam). Huyện được chia thành các xã và ít nhất là một thị trấn nơi chính quyền huyện đặt cơ quan hành chính.

**Cấp huyện** là một thuật ngữ khác được dùng để chỉ các đơn vị hành chính tương đương với huyện gồm có huyện, quận, thị xã và thành phố thuộc tỉnh.

Gần như trong tiếng Việt, "huyện" được dùng để chỉ đơn vị hành chính Trung Quốc và có thể các quốc gia láng giềng như Lào, Campuchia trong khi "quận" được dùng khá rộng rãi hơn để chỉ các đơn vị hành chính tương đương ở các quốc gia khác như Hoa Kỳ, Pháp.

## Việt Nam

### Phân chia cấp đơn vị hành chính
Hiện nay, tại Việt Nam thì các đơn vị hành chính được phân chia một cách chính thức thành 2 cấp là cấp tỉnh và cấp xã.

### Các đơn vị hành chính tương đương
*Tại các thành phố trực thuộc trung ương, huyện ngang cấp với:
**Quận (nội thành).
**Thị xã (nếu có)
*Tại các tỉnh, huyện tương đương với:
**Thành phố thuộc tỉnh (nếu có)
**Thị xã (nếu có)

### Các đơn vị hành chính cấp dưới
Một huyện thông thường được chia ra thành nhiều xã và có thể có một vài thị trấn. 
Tuy nhiên, hiện nay tại Việt Nam cũng có trường hợp huyện không có các đơn vị hành chính cấp dưới như:
*Bạch Long Vĩ, thuộc thành phố Hải Phòng.
*Côn Đảo, thuộc tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu.
*Cồn Cỏ, thuộc tỉnh Quảng Trị.
*Hoàng Sa, thuộc thành phố Đà Nẵng.
*Lý Sơn, thuộc tỉnh Quảng Ngãi.

### Phân loại đơn vị hành chính cấp huyện
Theo nghị định của Chính phủ số 15/2007/NĐ-CP ngày 26 tháng 1 năm 2007 "Về phân loại đơn vị hành chính cấp tỉnh và cấp huyện" thì đơn vị hành chính cấp huyện được phân làm ba loại: loại I, loại II và loại III.

Thành phố thuộc tỉnh, quận thuộc thủ đô Hà Nội và quận thuộc Thành phố Hồ Chí Minh là các đơn vị hành chính cấp huyện loại I. Quận thuộc Thủ đô Hà Nội và quận thuộc Thành phố Hồ Chí Minh có dân số và mật độ dân số cao, tính chất quản lý nhà nước về đô thị phức tạp và khó khăn, đạt tỷ lệ thu chi cân đối ngân sách hàng năm cao, là đơn vị hành chính cấp huyện thuộc đô thị loại đặc biệt.

Các đơn vị hành chính cấp huyện còn lại được tính điểm để phân loại theo các tiêu chí:
* Dân số
* Diện tích tự nhiên
* Các yếu tố đặc thù

## Trung Quốc

Trong phân cấp hành chính của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, huyện là cấp hành chính thứ ba sau cấp tỉnh và cấp địa khu, các đơn vị "cấp huyện" bao gồm huyện, huyện tự trị, thành phố cấp huyện, kỳ, kỳ tự trị, và khu. Có 1467 huyện ở Trung Quốc đại lục trong tổng số 2861 đơn vị cấp huyện.

## Nhật Bản

## Hàn Quốc

## Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên

## Đài Loan

## Xem thêm
*Quận
*Phân cấp hành chính Việt Nam
*Danh sách các đơn vị hành chính cấp huyện của Việt Nam

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Nghị định của Chính phủ số 15/2007/NĐ-CP ngày 26 tháng 1 năm 2007 "Về phân loại đơn vị hành chính cấp tỉnh và cấp huyện"
Tỉnh lỵ (Việt Nam)

**Tỉnh lỵ** là trung tâm hành chính của một tỉnh ở Việt Nam, tức là nơi các cơ quan hành chính nhà nước của tỉnh đó đóng trụ sở. Thông thường tỉnh lỵ là các phường.

Trước khi bãi bỏ cấp huyện, mỗi tỉnh sẽ chọn tỉnh lỵ (trung tâm hành chính tỉnh) là một thị xã hoặc thành phố thuộc tỉnh đó, nhưng không nhất thiết là thị xã hay thành phố lớn nhất. Đối với các thành phố trực thuộc trung ương, cơ quan hành chính của nó cũng thường đặt trụ sở tại một quận (hoặc một vài quận) trực thuộc. Quận này được coi là quận trung tâm của thành phố trên thực tế, nhưng không hề có khái niệm công nhận chính thức nó là "quận trung tâm" hoặc "thành phố lỵ".

## Danh sách phường trung tâm hành chính của tỉnh

## Danh sách phường trung tâm hành chính của thành phố

## Tỉnh và thành phố có trung tâm hành chính không phải phường đông dân nhất

## Xem thêm
*Thủ đô
*Thủ phủ

## Tham khảo
Thập nhị bộ kinh

**Thập nhị bộ kinh** (chữ Hán: 十二部經), còn gọi là **Thập nhị phần giáo** (十二分教), **Thập nhị phần thánh giáo** (十二分聖教; tiếng Phạn：*dvādaśāṅga-dharma-pravacana*), **Thập nhị phần kinh** (十二分經), **Thập nhị Phật ngữ** (十二佛語; tiếng Phạn: *dvādaśānga-buddhavacana*), là một thuật ngữ phân loại kinh điển Phật giáo trung kỳ. Luận tạng của Thuyết nhất thiết hữu bộ và Phật giáo Đại thừa cùng sử dụng cách phân loại *Thập nhị phần giáo*.

Cách phân loại *Thập nhị bộ kinh* được xem là bắt nguồn từ thời kỳ Phật giáo Bộ phái, phát triển từ cách phân loại Cửu phần giáo. Do sự bất đồng từ hệ thống kinh điển của các bộ phái mà *Thập nhị bộ kinh* cũng có những khác biệt.

Cách phân loại Mười hai bộ kinh như sau:
#**Kinh **** **chỉ những bài kinh chính Phật thuyết;
#**Trùng tụng**  một dạng kệ tụng mà trong đó nhiều câu được lặp đi lặp lại; 
#**Thọ ký**  chỉ những lời do Phật thọ ký, chứng nhận cho các vị Bồ Tát, đệ tử mai sau thành Phật và những việc sẽ xảy ra...; 
#**Kệ-đà**  những bài thơ ca không thuật lại văn trường hàng, xem Kệ; 
#**Tự thuyết**  chỉ những bài kinh mà Phật tự thuyết, không phải đợi người thỉnh cầu mới trình bày; 
#**Nhân duyên**  chỉ những bài kinh nói về nhân duyên khi Phật thuyết pháp và người nghe pháp...; 
#**Thí dụ**  chỉ những loại kinh mà trong đó Phật sử dụng những thí dụ, ẩn dụ để người nghe dễ hiểu hơn; 
#**Như thị pháp hiện**  chỉ những bài kinh nói về sự tu nhân chứng quả của các vị đệ tử trong quá khứ, vị lai; 
#**[[Bản sinh kinh]] **** **còn gọi chuyện tiền thân đức Phật, truyện tái sanh của Bồ Tát, Túc sanh truyện, những kinh nói về đời trước của đức Phật khi còn là Bồ Tát, tu các pháp khổ hạnh, trong những kiếp đó đức Phật đã từng làm hươu, gấu, thỏ, chim, rồng... cũng có lúc làm người, làm vua. Là loại Kinh nói về các đời trước của đức Phật khi ngài thực hành thập độ hay lục độ. Thường mỗi Kinh Bổn Sanh gồm có bốn phần: 1) Câu chuyện hiện tại 2) Câu chuyện quá khứ có liên hệ đến những nhân vật trong câu chuyện hiện tại. 3) Giải thích bài kệ hay một vài danh từ trong câu chuyện quá khứ. 4) Phần kết hợp chỉ rõ sự liên hệ giữa những nhân vật chính trong hai câu chuyện quá khứ và hiện tại.
#**Phương quảng**  Thuộc loại kinh điển đại thừa là phần kinh có nghĩa lý sâu xa bí mật. Theo Từ điển Phật Hoc (tg: Đặng Trung Còn) "Trong mười hai bộ kinh, nếu chỉ đọc tụng, thơ tả, giảng thuyết phương quảng kinh, thì người ấy cũng có thể gọi là Bồ Tát Đa Văn."
#**Hi pháp**  kinh nói về thần lực chư Phật và thánh đệ tử, cảnh giới kì diệu, hi hữu mà phàm phu không hội nổi; 
#**Luận nghị**  chỉ những bài kinh có tính cách vấn đáp với lý luận cho rõ lý tà, chính.

## Chú thích

## Tham khảo
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
* "Phật học từ Điển Tác" giả Đặng Trung Còn
* Đại Tạng Kinh Việt Nam
Tam giới

**Tam giới** (, , , ), cũng được gọi là **Tam hữu** (), là ba cõi giới của vòng sinh tử. Các khái niệm về ba thế giới (tri-loka) xuất hiện trong Ấn Độ giáo và Kỳ Na giáo, cũng như các kinh điển Phật giáo thời kì sơ khai.

## Vũ trụ học Ấn Độ giáo

## Vũ trụ học Kỳ Na giáo

## Vũ trụ học Phật giáo

Khái niệm Tam giới này có thể hiểu là Vũ trụ quan của đạo Phật. Tam giới bao gồm: cõi Dục, cõi Sắc và cõi Vô Sắc. Tất cả chúng sanh ở trong Tam Giới, gọi là loài Hữu tình, đều tái sinh theo hướng lục đạo.
* Dục giới hay cõi Dục: có ham muốn về thể xác, giới tính và đầy đủ những ham muốn khác. Trong Dục giới có sáu loại hữu tình sau: chúng sinh ở địa ngục, ma đói, loài vật, người, a-tu-la, sáu cõi trời dục.
* Sắc giớihay cõi Sắc: thuộc tầng trời sắc giới, các chúng sinh ở đây đều đã chấm dứt mọi ham muốn giới tính, không cần ăn uống, nhưng còn có thân xác và khoái lạc tinh thần, sắc. Đây là thế giới của những người đã đạt tới Thiền định nếu chỉ có phước báu sẽ không thể sinh lên cảnh giới này.
* Vô sắc giới hay cõi Vô sắc: thế giới này được tạo dựng thuần tuý bằng tâm thức và gồm bốn xứ. Các chúng sinh ở đây không còn thân xác vật chất mà chỉ tồn tại dưới dạng ý thức, họ đã chấm dứt mọi ham muốn và khoái lạc tinh thần, ngoại trừ vọng tưởng, chấp trước, phiền não.

Ngoài tam giới còn có các phạm trù phi tam giới như: Thinh Văn Giác, Phật Độc Giác và Phật Toàn Giác, đây là cõi của những chúng sinh đã chấm dứt phiền não và thoát khỏi luân hồi vĩnh viễn.

## Xem thêm
*Sáu cõi luân hồi
*Tam thân

## Tham khảo

### Nguồn

*佛光大辭典. 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Myōshin-ji

**Chùa Myōshin** (kanji: 妙心寺, romaji: Myōshin-ji, phiên âm Hán-Việt: Diệu Tâm tự) là một ngôi chùa danh tiếng, thuộc tông Lâm Tế tại Kyoto, Nhật Bản, được Thiền sư Kanzan Egen (*Quan Sơn Huệ Huyền*, 1277-1360) sáng lập.

Kanzan Egen vâng lệnh Nhật hoàng Hanazono sửa đổi một li cung của ông mà thành chùa Myōshin. Ban đầu, chùa này chỉ là một ngôi nhà nhỏ, sụp nát, mưa chảy cả vào trong. Tại đây, Kanzan Egen đã dẫn dắt môn đệ rất kĩ lưỡng, nghiêm khắc. Có lần, Quốc sư Musō Sōseki đến viếng thăm và khi trở về, sư bảo các vị đệ tử của mình rằng "tương lai của Thiền Lâm Tế nằm tại chùa Myōshin".

Dòng Lâm Tế sau chủ yếu lấy chùa này làm trung tâm mà phát triển. Đến pháp tôn đời thứ sáu là Sekkō Sōshin (1408-1486) thì chia thành 4 phái và trở thành chủ lực lớn nhất của Thiền tông Nhật Bản.

## Tham khảo

* *Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
* Dumoulin, Heinrich:
* *Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Đại cứu cánh

**Đại cứu cánh** (zh. 大究竟, bo. *rdzogs chen* རྫོགས་ཆེན་, *rdzogs pa chen po* རྫོགས་པ་ཆེན་པོ་, sa. *atiyoga*), cũng gọi là **Đại viên mãn** (zh. 大圓滿), **Đại thành tựu** (zh. 大成就), là giáo pháp chủ yếu của tông Ninh-mã (bo. *nyingmapa*) trong Phật giáo Tây Tạng. Giáo pháp này được xem là Mật giáo cao nhất được Thích-ca Mâu-ni chân truyền. Giáo pháp này được gọi là "Đại cứu cánh" vì nó cùng tột, không cần bất cứ một phương tiện nào khác. Theo giáo pháp này, tâm thức luôn luôn thanh tịnh, hành giả chỉ cần trực nhận điều đó. Theo truyền thuyết, Đại cứu cánh được Liên Hoa Sinh (sa. *padmasambhava*) và Tì-ma-la-mật-đa (sa. *vimalamitra*) đưa vào Tây Tạng trong thế kỉ 8 và sau đó được Lũng-cần Nhiêu-ráng-ba (zh. 隴勤饒絳巴, bo. *klong chen pa* ཀློང་ཆེན་པ་) tổng kết trong thế kỉ 14. Cuối cùng, tông phái này được Jigme Lingpa (1730-1798) kết tập và truyền đến ngày nay.

Giáo pháp Đại cứu cánh xuất phát từ Bản sơ Phật Phổ Hiền, từ Pháp thân (Tam thân) siêu việt thời gian và không gian. Pháp thân truyền trực tiếp cho Báo thân là Kim Cương Tát-đỏa (sa. *vajrasattva*), truyền đến Ứng thân là Garab Dorje (sinh năm 55). Garab Dorje truyền lại giáo pháp này cho đệ tử là Diệu Đức Hữu (sa. *mañjuśrīmitra*) với hơn 6 triệu câu kệ. Vị đệ tử này chia các câu kệ này làm 3 phần: Semde (tâm thức), Longde (hư không) và Mengagde (khai thị). Học trò của Diệu Đức Hữu là Cát Tường Sư Tử (sa. *śrīsiṃha*) hoàn chỉnh thêm phần khai thị và giao cho Kì-na-tu-đa-la (sa. *jñānasūtra*) và Tì-ma-la-mật-đa (Vô Cấu Hữu). Sau đó Tì-ma-la-mật-đa đưa giáo pháp này qua Tây Tạng.

Một dòng khác của giáo pháp này được Liên Hoa Sinh Đại sư phát triển hơn nữa. Sư là người được các vị Không hành nữ (sa. *ḍākinī*) truyền pháp Đại cứu cánh. Giáo pháp này xuất phát từ nhận thức, thể của tâm thức vốn thanh tịnh, không ô nhiễm, nhưng vì con người không nhận ra điều đó nên cứ mãi trầm luân trong sinh tử. Một phương cách đột phá được vòng sinh tử này là nhận cho được tâm thức "trần trụi", "tự nhiên" là thể tính của mọi hoạt động tâm lý. Sư trình bày cánh cửa dẫn đến "Tri kiến uyên nguyên", là sự thống nhất giữa tính Không (sa. *śūnyatā*) và Cực quang (sa. *ābhāsvara*, en. *clear light*, ánh sáng rực rỡ). Bên cạnh các cách thể nhận Không, còn có cách dựa vào ánh sáng của tri kiến uyên nguyên mà giác ngộ. Đây chính là cơ sở của các lời khai thị trong Tử thư, một trong những luận giải quan trọng của Phật giáo Tây Tạng.

Một phép tu khác là thực hiện được sự tan rã của tứ đại đã tạo thành thân thể không để lại dấu vết (biến mất), đạt được "thân cầu vồng" (sa. *indracāpakāya*).

## Tham khảo

* *Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Chùa Daitoku

**Chùa Daitoku** (kanji: 大徳寺, romaji: Daitoku-ji, phiên âm Hán-Việt: Đại đức tự) là một ngôi chùa nổi danh thuộc tông Lâm Tế tại thành phố Kyoto, Nhật Bản. Chùa thờ Thích Ca Như Lai và do Thiền sư Tông Phong Diệu Siêu (宗峰妙超, *shūhō myōchō*) sáng lập. Daitoku là một trong thập sát Kyoto.

Năm 1315, Thiền sư Diệu Siêu tự lập cho mình một cái am nhỏ mang tên Đại đức, nằm ở hướng Tây Bắc của Kyōto. Sau một thời gian, danh tiếng của Sư lan truyền khắp nơi và Nhật hoàng Godaigo mời Sư vào cung tham hỏi Phật pháp. Nhân dịp này, Sư được Thiên hoàng ban cho một khoảnh đất rất lớn để xây dựng một ngôi chùa to (1324). Dưới sự hướng dẫn của một vị tăng thuộc tông Thiên Thai, công trình xây dựng ngôi chùa lớn này được xúc tiến. Tháng ba năm 1327, ngôi chùa này—mang tên am cũ của Sư là Đại đức—được khánh thành dưới sự hiện diện của cựu Nhật hoàng Hanazono và Nhật hoàng Godaigo.

Ngay từ sau khi thành lập, chùa Daitoku là một trung tâm văn hoá quan trọng của Nhật. Với thời gian, ngôi chùa này trở thành một công trình với nhiều chùa nhỏ xung quanh với những vị trụ trì riêng biệt. Một hệ phái thiền quan trọng cũng mang tên của ngôi chùa này, đó là phái Daitokuji (*Daitokuji-ha*).

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
*Dumoulin, Heinrich:
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Hẹ (định hướng)

**Hẹ** trong tiếng Việt có thể là:
*Hẹ, một loài thực vật thuộc họ Hành (*Alliaceae*), chi Hành (*Allium*), có danh pháp khoa học là *Allium orodum*.
*Tên gọi khác của dân tộc Ngái.
*Tên gọi khác của người Khách Gia.
Ă

**Ă** (chữ in) hoặc **ă** (chữ thường), là một mẫu tự trong chính tả tiếng Việt và tiếng Rumani chuẩn. Trong tiếng Rumani, nó được dùng để đại diện cho nguyên âm giữa không uốn lưỡi, trong khi trong tiếng Việt nó đại diện cho âm **a** ngắn. Nó là mẫu tự thứ hai trong cả bảng mẫu tự tiếng Rumani và tiếng Việt.

Ă/ă còn được dùng để chuyển tự mẫu tự Ъ/ъ trong tiếng Bulgaria trong ngôn ngữ Slovak, Séc, và Thụy Điển.

## 'Ă' trong tiếng Rumani
Âm đại diện cho **ă** trong tiếng Rumani, mặc dù được gọi là schwa (có thể tưởng nhầm là âm lỏng không trọng âm), lại là một nguyên âm. Không giống như tiếng Anh hay tiếng Pháp, nhưng lại tương tự tiếng Bulgaria và tiếng Afrikaans, nó có thể được đọc có trọng âm. Có những từ mà nó chỉ đóng vai trò là nguyên âm, như "măr"  (*táo*) hoặc "văd"  (*Ra thế*). Hơn nữa, một số từ cũng chứa những nguyên âm khác có thể nhấn âm ở **ă**, như trong ví dụ "cările"  (*những cuốn sách*) và "odăi"  (*những cái phòng*).

## 'Ă' trong tiếng Việt

Ă là chữ cái thứ hai trong Bảng chữ cái tiếng Việt và đại diện cho âm , khi được phát âm riêng lẻ trong bản chữ cái sẽ được phát âm như *á*. Vì tiếng Việt là ngôn ngữ âm, mẫu tự này có thể có 5 dấu thanh ở dưới hoặc trên nó. Xem ngữ âm tiếng Việt.
*Thanh Huyền:,
*Thanh Sắc:,
*Thanh Hỏi:,
*Thanh Ngã:,
*Thanh Nặng:.

## Xem thêm
*A có dấu móc (Cyrillic), mẫu tự Cyrillic có dấu móc, rất khó phân biệt với chữ này bằng mắt
*Dấu móc
## Cách phát âm
Trong tiếng Việt, "ă" được phát âm là "á".

## Tham khảo
Â

(a-mũ) là một ký tự của tiếng Rumani và tiếng Việt. Ký tự này còn xuất hiện trong tiếng Pháp, tiếng Bồ Đào Nha, tiếng Tây Frisia, tiếng Friuli và tiếng Wallon như là một biến thể của ký tự "a".

## Cách dùng trong những ngôn ngữ khác nhau
### Tiếng Rumani
Â là ký tự thứ ba của bảng mẫu tự tiếng Rumani và đại diện cho âm . Âm này còn được đại diện bởi ký tự î.

### Tiếng Việt

Â là chữ cái thứ ba của bảng chữ cái tiếng Việt và đại diện cho âm . Trong âm vị học tiếng Việt, những dấu thanh có thể thêm vào để hình thành nên 5 dạng sau đây để đại diện cho 5 ngữ điệu khác nhau của â.
*Thanh Huyền: ,
*Thanh Hỏi: ,
*Thanh Ngã: ,
*Thanh Sắc ,
*Thanh Nặng: .

### Tiếng Ukraina

Â được sử dụng trong hệ thống ISO 9:1995 dùng để chuyển tự tiếng Ukraina cho ký tự Я.

### Tiếng Bồ Đào Nha
Â được sử dụng để biểu thị trọng âm. Phiên âm IPA của nó là  (trong tiếng Bồ Đào Nha của Brasil là  khi nó được dùng trước 1 phụ âm mũi).

### Tiếng Wales
Â để đại diện cho âm /ɑː/.

## Bảng mã

## Cách phát âm
Trong tiếng Việt, "â" được phát âm là "ớ".

## Xem thêm
* Dấu mũ

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Omniglot - writing systems & languages of the world
** Romanian language
** Vietnamese language
Ê

**Ê, ê** là một ký tự trong bảng chữ cái Latin. Chữ cái này được sử dụng trong các tiếng Afrikaans, tiếng Hà Lan, tiếng Pháp, tiếng Friuli, tiếng Kurd, tiếng Na Uy, tiếng Bồ Đào Nha, tiếng Việt và tiếng Wales. 
****Ê*** là từ cảm thán trong tiếng Việt, thường dùng để gọi người khác, thể hiện sự thân mật, gần gũi hoặc gây chú ý. Tùy ngữ cảnh, **Ê** có thể mang sắc thái vui vẻ, hóm hỉnh hoặc hơi suồng sã, nhưng luôn hàm ý mối quan hệ không quá cách biệt. 
*Ví dụ như : Ê mày, tao đói quá!
*Ê biết gì chưa?
****Ê*** còn được dùng để miêu tả cảm giác tê buốt hay nhức nhẹ trên cơ thể, chẳng hạn: ê răng, ê lưng, tạo nên sự khó chịu nhưng không quá dữ dội.
*Ví dụ như : Tôi cảm thấy khá ê răng.
*Sau 1 tháng trị liệu, bạn còn thấy ê lưng không?

## Tham khảo
Trương Ba-na-ba

**Trương Ba-na-ba** (tiếng Trung: 張巴拿巴; 1882-1961), người Trung Quốc, sinh ngày 11 tháng 2 năm 1882 tại tỉnh Sơn Đông. Lúc sinh ra có tên là **Diện Cử** (殿舉). Ông là một nông dân và cũng là một người sưu tập đồ cổ.

Tương truyền rằng vào ngày 16 tháng 3 năm 1911, khi đang đi trong một vùng hoang vu, đột nhiên ông nghe thấy lời phán truyền từ trên trời như sau: "Mạt thế cứu ân do đông nhi tây, phổ cứu vạn dân" ().

Năm 1926, trong vòng 40 ngày Trương Ba-na-ba đã thiết lập được ba nhà thờ để truyền giáo ở Đài Loan.

Năm 1927 do những người tin theo đạo này ở Đông Nam Á yêu cầu, ông đã sang Singapore, Malaysia để thiết lập giáo hội và truyền đạo. Sau này, do kiêu ngạo, không hối cải trong nhận thức, năm 1930 Trương Ba-na-ba đã bị khai trừ khỏi giáo hội.

## Tham khảo
Ô

**Ô, ô** là ký tự thứ 18 trong bảng chữ cái tiếng Việt. Chữ cái "o" được dùng để biểu thị cho âm Nguyên âm tròn lưng mở miệng vừa phải /o/ trong tiếng Việt. Mượn từ kí tự O with circumflex trong bảng chữ cái tiếng Bồ Đào Nha và tiếng Pháp.

## Lịch sử
Chữ Quốc ngữ được hình thành bởi các tu sĩ Dòng Tên trong quá trình truyền đạo Công giáo tại Việt Nam đầu thế kỷ 17 dưới quy chế bảo trợ của Bồ Đào Nha. Francisco de Pina là nhà truyền giáo đầu tiên thông thạo tiếng Việt, ông đã bắt đầu xây dựng phương pháp ghi âm tiếng Việt bằng chữ cái Latinh.

## Chú thích

## Tham khảo
Ơ

**Ơ, ơ** là ký tự thứ 19 trong bảng chữ cái tiếng Việt.

*Trong tiếng Việt, ơ là từ cảm thán thể hiện sự ngạc nhiên giống từ ô, ví dụ: "Ơ! Sao nó vẫn chưa về?"

## Tham khảo
Mười điều răn

**Mười điều răn** là danh sách các mệnh lệnh đạo đức và tôn giáo, theo Kinh Thánh, được Thiên Chúa phán truyền Môi-sê ở núi Sinai và được khắc vào hai phiến đá. Mười điều răn đóng vai trò quan trọng trong Do Thái giáo và Kitô giáo.

Tên gọi *Mười điều răn* được ghi nhận ở 3 nguồn: một ở *[[Sách Xuất Hành]]* 34:28, ngày nay thường được gọi là Mười điều răn lễ nghi, *[[Sách Đệ Nhị Luật]]* 4:13 và 10:4, thường được cho là liên hệ đến các mệnh lệnh được liệt kê ở Đệ nhị luật 5:6-21 (và danh sách tương tự ở Xuất hành 20:2-17), và để tránh nhầm lẫn, bản này thường được gọi là Mười điều răn đạo đức. Trong hầu hết các trường hợp, thuật ngữ Mười điều răn chỉ dùng để nói đến Mười điều răn đạo đức.

## Các văn bản nền tảng
### Bản tiếng Việt của Công giáo Rôma

### Bản tiếng Việt của Tin Lành

## Sự sắp xếp




## Chú thích

http://www.biblegateway.com/passage/?search=Xu%E1%BA%A5t%20H%C3%A0nh+20&version=VIET

## Liên kết ngoài

Các bản dịch khác:
* Mười điều răn, Mười điều răn, Bản dịch 1934
* Xuất hành , Bản dịch của Nhóm Phiên dịch các Giờ Kinh Phụng vụ, truy cập ngày 27/8/2008
* Đệ Nhị Luật, Chương 5 , Bản dịch của Nhóm Phiên dịch các Giờ Kinh Phụng vụ, truy cập ngày 27/8/2008
* Đệ nhị luật, Chương 5 , Bản dịch của Nhóm Phiên dịch các Giờ Kinh Phụng vụ, truy cập ngày 27/8/2008
Ư

****Ư**, ư** là kí tự thứ 26 trong bảng chữ cái tiếng Việt được dùng để biểu thị âm ɨ hoặc ɯ

Như với hầu hết các chữ cái đặc biệt của Việt Nam, chữ cái này không được hỗ trợ tốt bởi phông chữ và thường được gõ là **u+** hoặc **u***. Các VIQR giữa các ý kiến **u+**.

Bởi vì tiếng Việt là ngôn ngữ có thanh điệu cho nên kí tự này còn có thể kèm theo 5 dấu thanh:
*
*
*
*
*

## Mã kí tự

## Tham khảo
Tiếng Mân Nam

**Tiếng Mân Nam** là một ngôn ngữ thuộc hệ ngôn ngữ Hán-Tạng được nói như tiếng mẹ đẻ ở miền nam của Phúc Kiến, một tỉnh thuộc miền đông nam của Trung Quốc. Có người nói tiếng Mân Nam trong dân nhập cư ở Đài Loan, Quảng Đông (vùng Triều Châu-Sán Đầu và bán đảo Lôi Châu), Hải Nam, hai huyện ở vùng nam của Chiết Giang, và quần đảo Chu San gần Ninh Ba. Cũng có nhiều người biết nói tiếng Mân Nam thuộc dân Hoa ở Đông Nam Á và khắp nơi.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
Chè

**Chè** trong tiếng Việt có thể là:

*Một trong số các tên gọi của loài thực vật có tên khoa học là *Camellia sinensis*, thường được dùng phần lá, ngọn (búp)... để sản xuất các loại chè uống (còn gọi là trà). Xem bài Chè (thực vật).
*Tên gọi của một số món ăn trong nghệ thuật ẩm thực Việt Nam, được nấu chủ yếu từ gạo và/hoặc đỗ (đậu) cùng với đường và một số nguyên liệu khác để tạo hương vị. Xem thêm bài Chè (ẩm thực).

## Xem thêm
*Trà (định hướng)
Nhị thập bát tổ

**Nhị thập bát tổ** (chữ Hán: 二十八祖), hay đầy đủ hơn là **Tây Thiên Nhị thập bát tổ** (chữ Hán: 西天二十八祖), là danh xưng trong Phật giáo Thiền tông nhằm để chỉ 28 vị đại sư Phật giáo được xếp là Tổ sư Thiền gốc Ấn. Theo đó, Phật giáo Thiền tông khai thủy từ sự kiện Thích-ca Mâu-ni tại hội Linh Sơn thông qua hành động "Niêm hoa vi tiếu" đã truyền pháp cho Ma-ha Ca-diếp tôn giả. Ca-diếp sau đó được tông là Đệ nhất thủy tổ của Thiền tông, truyền thừa đến Bồ-đề-đạt-ma, tổng cộng được 28 đời, được ghi chép với tên gọi cụ thể như sau:
## Danh sách
#Ma-ha-ca-diếp (zh. 摩訶迦葉, sa. *mahākāśyapa*)
#A-nan-đà (zh. 阿難陀, sa. *ānanda*)
#Thương-na-hòa-tu (zh. 商那和修, sa. *śānavāsin*)
#Ưu-ba-cúc-đa (zh. 優婆掬多, sa. *upagupta*)
#Đề-đa-ca (zh. 提多迦, sa. *dhītika*)
#Di-già-ca (zh. 彌遮迦, sa. *miśaka*)
#Bà-tu-mật (zh. 婆須密, sa. *vasumitra*, cũng gọi là Thế Hữu)
#Phù-đà-nan-đề (zh. 浮陀難提, sa. *buddhanandi*, hoặc Phật-đà-nan-đề 佛陀難提)
#Phù-đà-mật-đa (zh. 浮陀密多, sa. *buddhamitra*, hoặc Phật-đà-mật-đa 佛陀密多)
#Bà-lật-thấp-bà (zh. 婆栗濕婆, sa. *pārśva*, cũng gọi là Hiếp tôn giả 脅尊者)
#Phú-na-dạ-xa (zh. 富那夜奢, sa. *puṇayaśa*)
#A-na-bồ-đề (zh. 阿那菩提, sa. *ānabodhi*, hoặc Mã Minh 馬鳴, sa. *aśvaghoṣa*)
#Ca-tì-ma-la (zh. 迦毘摩羅, sa. *kapimala*)
#Long Thụ (zh. 龍樹, sa. *nāgārjuna*, cũng gọi Na-già-hạt-thụ-na 那伽閼樹那)
#Ka-na-đề-bà (zh. 迦那提婆, sa. *kāṇadeva*, hoặc ngắn là Đề-bà 提婆, hoặc Thánh Thiên, sa. *āryadeva*)
#La-hầu-la-đa (zh. 羅睺羅多, sa. *rāhulabhadra*)
#Tăng-già-nan-đề (zh. 僧伽難提, sa. *saṃghanandi*)
#Tăng-già-xá-đa (zh. 僧伽舍多, sa. *saṃghayathata*)
#Cưu-ma-la-đa (zh. 鳩摩羅多, sa. *kumāralāta*)
#Xà-dạ-đa (zh. 闍夜多, sa. *śayata*)
#Thế Thân (zh. 世親, sa. *vasubandhu*, hoặc Thiên Thân 天親, Bà-tu-bàn-đầu 婆:|)
#Ma-noa-la (zh. 摩拏羅, sa. *manorata*)
#Cưu-lặc-na (zh. 鳩勒那, sa. *haklenayaśa*, hoặc Hạc-lặc-na 鶴勒那)
#Sư Tử Bồ-đề (zh. 師子菩提, sa. *siṃhabodhi*)
#Bà-xá-tư-đa (zh. 婆舍斯多, sa. *baśaṣita*)
#Bất-như-mật-đa (zh. 不如密多, sa. *puṇyamitra*)
#Bát-nhã-đa-la (zh. 般若多羅, sa. *prajñādhāra*)
#Bồ-đề-đạt-ma (zh. 菩提達磨, sa. *bodhidharma*)

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Tịnh độ chân tông

**Tịnh độ chân tông** (zh. 淨土真宗, ja. *jōdo-shin-shū*) là một nhánh của Tịnh Độ tông tại Nhật do Thân Loan (1173-1262) sáng lập. Tông phái này đặt trọng tâm vào *[[Vô lượng thọ kinh]]* (sa. *sukhāvatīvyūha*), bộ kinh với 48 đại nguyện của Phật A-di-đà. Giáo pháp của tông phái là chuyên trì tụng danh hiệu A-di-đà, với hi vọng sẽ được tái sinh ở cõi Cực lạc Tịnh độ, nhờ sức cứu độ của Phật. Vì vậy, yếu tố quan trọng nhất trong tông phái này là niềm tin kiên cố nơi Phật A-di-đà.

Tịnh độ chân tông là một giáo phái không có tăng đoàn mà chỉ có cư sĩ tại gia. Một đặc trưng quan trọng của tông phái này là các cấp lãnh tụ kế thừa theo phép cha truyền con nối. Ngày nay, Chân tông là hệ phái mạnh nhất ở Nhật với hai chi phái: Ōtani và Honganji, đều đặt chùa chính tại Kinh Đô (*Kyōto*). Hai chi phái này tách ra vào thế kỷ 17 vì bất đồng trong cách tụng niệm thờ cúng. Cả hai chi phái đều cho lập các viện đại học lớn.

## Tham khảo

* *Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
* *Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Bát-niết-bàn

**Bát-niết-bàn** (zh. 般涅槃, sa. *parinirvāṇa*, pi. *parinibbāna*) là tịch diệt hoàn toàn, thường dùng để chỉ Niết-bàn (sa. *nirvāṇa*) sau khi chết, xảy ra sau cái chết của một người đã đạt niết bàn trong cuộc đời. Thường thường người ta hiểu Bát-niết-bàn là Niết-bàn vô dư, nhưng cũng có người hiểu Bát-niết-bàn là Niết-bàn hữu dư, thậm chí có người hiểu cái chết một vị tăng, ni cũng là Bát-niết-bàn.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.

## Xem thêm
*Niết-bàn
## Liên kết ngoài
Kinh Từ bi

**Từ kinh** (zh. 慈經, pi. *mettā-sutta*), cũng được gọi là **Từ bi kinh**, là một bài kinh văn hệ Pali, giúp Phật tử phát huy lòng từ ái. Kinh này được phổ biến rất rộng rãi ở các nước theo truyền thống Thượng toạ bộ, được tăng ni tụng niệm hàng ngày.

Toàn văn kinh Từ (bản dịch của Thích Thiện Châu) (*Sutta-Nipāta*, 143-152):
:**143**
:Ai khôn ngoan muốn tìm hạnh phúc
:Và ước mong sống với an lành
:Phải tài năng, ngay thẳng, công minh
:Nghe lời phải, dịu dàng khiêm tốn.
:**144**
:Ưa thanh bần, dễ dàng chịu đựng
:Ít bận rộn, vui đời giản dị
:Chế ngự giác quan và thận trọng
:Không liều lĩnh, chẳng mê tục luỵ.
:**145**
:Không chạy theo điều quấy nhỏ nhoi
:Mà thánh hiền có thể chê bai
:Đem an vui đến cho muôn loài
:Cầu chúng sinh thảy đều an lạc.
:**146**
:Không bỏ sót một hữu tình nào
:Kẻ ốm yếu hoặc người khỏe mạnh
:Giống lớn to hoặc loại dài cao
:Thân trung bình hoặc ngắn, nhỏ, thô.
:**147**
:Có hình tướng hay không hình tướng
:Ở gần ta hoặc ở nơi xa
:Đã sinh rồi hoặc sắp sinh ra
:Cầu cho tất cả đều an lạc.
:**148**
:Với ai và bất luận ở đâu
:Không lừa dối, chẳng nên khinh dễ
:Lúc căm hờn hoặc khi giận dữ
:Đừng mưu toan gây khổ cho nhau.
:**149**
:Như mẹ hiền thương yêu con một
:Dám hi sinh bảo vệ cho con
:Với muôn loài ân cần không khác
:Lòng ái từ như bể như non.
:**150**
:Tung rãi từ tâm khắp vũ trụ
:Mở rộng tình thương không giới hạn
:Từng trên, phía dưới và khoảng giữa
:Không vướng mắc oán thù ghét bỏ.
:**151**
:Khi đi, khi đứng hoặc nằm ngồi
:Hễ lúc nào tinh thần tỉnh táo
:Phát triển luôn dòng chính niệm này
:Là đạo sống đẹp cao nhất đời.
:**152**
:Đừng để lạc vào nơi mê tối
:Đủ giới đức, trí huệ cao vời
:Và dứt bỏ lòng tham dục lạc
:Được như thế thoát khỏi luân hồi.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Câu-xá luận

***A-tì-đạt-ma-câu-xá luận*** (zh. 阿毗達磨俱舍論, sa. *abhidharmakośa-śāstra*), thường được gọi tắt là ***Câu-xá luận***, có nghĩa là "Báu vật của A-tì-đạt-ma", tên khác là ***Thông minh luận*** (zh. 通明論), là bộ luận quan trọng của Phật học, được Thế Thân (sa. *vasubandhu*) soạn vào thế kỉ thứ 5 tại Kashmir. Luận gồm có hai phần: sưu tập khoảng 600 kệ *A-tì-đạt-ma câu-xá luận bản tụng* (sa. *abhidharmakośakārikā*) và *A-tì-đạt-ma câu-xá luận thích* (sa. *abhidharmakośa-bhāṣya*), bình giải về những câu kệ đó. Ngày nay người ta còn giữ bản tiếng Hán và tiếng Tây Tạng của luận này, đó là những tác phẩm đầy đủ nhất để trả lời các câu hỏi về kinh điển.

*A-tì-đạt-ma-câu-xá luận* phản ánh sự tiếp nối của giáo lý từ Tiểu thừa đến Đại thừa và cũng là tác phẩm nền tảng của các tông phái Phật giáo Trung Quốc, đóng góp phần chính trong việc truyền bá và phát triển đạo Phật nơi này.

Có 9 điểm được phân tích và xử lý trong luận:
#Giới phẩm (zh. 界品, sa. *dhātunirdeśa*): nói về cái thể của các Giới (pháp)
#Căn phẩm (zh. 根品, sa. *indriyanirdeśa*): nói về cái dụng của chư phápHai phẩm trên nói về thể và dụng chung cho Hữu lậu (zh. 有漏, sa. *sāśrava*, tức là còn bị Ô nhiễm) và Vô lậu (zh. 無漏, sa. *anāśrava*, không bị ô nhiễm).
#Thế gian phẩm (zh. 世間品, sa. *lokanirdeśa*): nói về các thế giới, Lục đạo, Ba thế giới
#Nghiệp phẩm (zh. 業品, sa. *karmanirdeśa*)
#Tùy miên phẩm (zh. 隨眠品, sa. *anuśayanirdeśa*)Các điểm 3, 4 và 5 nói về Hữu lậu, trong đó 3. là Quả (zh. 果, kết quả), 4. là Nhân (zh. 因) và 5. là Duyên (zh. 緣).
#Hiền thánh phẩm (zh. 賢聖品, sa. *pudgalamārganirdeśa*)
#Trí phẩm (zh. 智品, sa. *jñānanirdeśa*): nói về mười loại trí
#Định phẩm (zh. 定品, sa. *samādhinirdeśa*).Các điểm 6, 7 và 8 nói về Vô lậu, trong đó 6. là Quả, 7. là Nhân và 8. là Duyên.
#Phá ngã phẩm (zh. 破我品, sa. *pudgalaviniścaya*): nói về lý Vô ngã (sa. *anātman*), phá tà, chống lại thuyết của Độc Tử bộ. Phẩm này là một phẩm độc lập và cũng là phẩm cuối của bộ luận.

## Xem thêm
*Nhất thiết hữu bộ
## Chú thích

## Tham khảo
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.

## Liên kết ngoài
Bát nhiệt địa ngục

**Bát nhiệt địa ngục** (zh. *bārè dìyù* 八熱地獄, sa. *aṣṭoṣaṇanaraka*, ja. *hachinetsu jigoku*) hay **bát đại địa ngục** (八大地獄), là một khái niệm trong Phật giáo để chỉ tám địa ngục, mỗi địa ngục được chia thành 16 địa ngục nhỏ hơn, tổng cộng có 128 địa ngục nhỏ. Càng những ngục sau thì đau khổ càng tăng, ứng với tội lỗi càng lớn.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Viện Công nghệ Sinh học (Việt Nam)

**Viện Công nghệ Sinh học** (tên tiếng Anh là *Institute of Biotechnology (IBT)*) là một viện nghiên cứu chủ đạo về các lĩnh vực Công nghệ Sinh học ở Việt Nam. Viện Công nghệ Sinh học trực thuộc Viện Khoa học Việt Nam (*Vietnamese Academy of Science & Technology (VAST)*, tên trước kia là Trung tâm Khoa học Tự nhiên và Công nghệ Quốc gia). Viện nổi tiếng với đội ngũ giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ được đào tạo chuyên sâu ở trong và ngoài nước với các lĩnh vực khác nhau của Công nghệ Sinh học như công nghệ vi sinh, sinh học phân tử, công nghệ tế bào động, thực vật, công nghệ xử lý môi trường, sinh vật chuyển gene, giám định hài cốt liệt sĩ, đa dạng kiểu gene của các loài động thực vật quý hiếm, bệnh học phân tử của người, động vật và thực vật..v.v.

Viện Công nghệ Sinh học cũng là đơn vị quản lý hệ thống **Phòng Thí nghiệm Trọng điểm Quốc gia về Công nghệ Gene** (*National Key Laboratory of Genomics*) với các trang thiết bị hiện đại của thế giới như hệ thống máy khối phổ Qstar, hệ thống máy xác định trình tự gene ABI PRISM 3100, hệ thống microarray, máy real-time PCR,.v.v cũng như cụm tin sinh học hiện đại.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*Website của Viện Công nghệ Sinh học
*Viện CNSH ứng dụng CN Gene để giám định hài cốt liệt sĩ trên Mạng Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam
*Việt-Pháp hợp tác nhân bản sao la tại VN trên Vietnamnet
*Đức phối hợp với VN lập vườn ươm Công nghệ Sinh học trên VnExpress
Tam học

**Tam học** (; sa. *triśikṣā*, pi. *tisso-sikkhā*) chỉ ba môn học của người theo đạo Phật: 
#Giới học (sa. *adhiśīlaśikṣā*); 
#Định học (sa. *adhicitta-śikṣā*)
#Huệ học (sa. *adhiprajñā-śikṣā*), cả ba thường được gọi chung là Giới, Định (hoặc Thiền), Huệ (Bát-nhã).

Giới (sa. *śīla*, pi. *sīla*) được hiểu chung là tránh các nghiệp ác. Định (sa. *samādhi*), là thiền định, nhưng cũng là sự chú tâm, sự tỉnh giác trong mọi hành động và Huệ (sa. *prajñā*, pi. *paññā*) là sự phát triển tâm Bát-nhã để ngộ được những sự thật cao nhất. Ba phép tu hành này phụ thuộc chặt chẽ với nhau, nếu hành giả chỉ tập trung vào một nhánh thì không thể đạt Giải thoát.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Kiến (Phật giáo)

**Kiến** (zh. 見, sa. *dṛṣṭi*, *darśana*, pi. *diṭṭhi*, *dassana*) nghĩa là "thấy" nhưng được sử dụng theo nhiều cách khác nhau như:

I. Kiến dịch từ chữ *dṛṣṭi* ngoài nghĩa "thấy" ra cũng có nghĩa là quan niệm, kiến giải; nếu danh từ Dṛṣṭi đứng một mình thì phần lớn được hiểu là "tà kiến" quan niệm sai lầm. Người ta phân biệt nhiều loại tà kiến và chia chúng ra nhiều nhóm khác nhau theo hệ số như 2, 3, 4, 5, 7, 10 và 16 kiến, trong đó hệ thống Nhị kiến, Tam kiến, Tứ kiến và Thất kiến quan trọng hơn hết:
*Nhị kiến:
#Hữu kiến: cho tất cả là có thật;
#Vô kiến: tà kiến thiên về không, hư vô.
*Tam kiến:
#Cho rằng sự việc xảy ra không có nguyên nhân;
#Cho rằng đời sống tuyệt đối vô ích;
#Vô kiến, tin tưởng vào một quan điểm hư vô.
*Tứ kiến:
#Nhất, nghĩa là chỉ có một, tất cả đều như nhau;
#Dị, tất cả đều khác nhau, không cái nào giống cái nào;
#Thường kiến, cho rằng tất cả đều thường còn, vĩnh viễn;
#Đoạn kiến, không thường còn.
*Thất kiến:
#Ngã kiến, tin có một tự Ngã (sa. ātman);
#Phủ nhận quy luật nhân quả (Nghiệp, sa. karma);
#Thường kiến, tin nơi sự trường tồn bất biến;
#Đoạn kiến, tin vào sự huỷ diệt;
#Giới cấm thủ kiến, bám giữ nơi Giới luật;
#Quả đạo kiến, nhận lầm một ác nghiệp là một thiện nghiệp;
#Nghi kiến, nghi ngờ về các chân lý do Phật tuyên giảng.

II. Kiến dịch từ chữ *darśana* và được dùng chung với một danh từ khác như Kiến đạo (sa. *darśana-mārga*); chỉ cách nhìn dựa trên lý luận minh triết, có khả năng loại bỏ Ái, đoạn được Nghi hoặc. Nhờ chính kiến mà hành giả có thể hiểu được Tứ diệu đế, từ bậc Tuỳ pháp hành (sa. *dharmānusārin*) hoặc Tuỳ tín hành (sa. *śraddhānusārin*) trở thành một bậc Dự lưu (sa. *śrotāpanna*).

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Kiến tính

**Kiến tánh** (zh. *jiànxìng* 見性, ja. *kenshō*) tức là trực nhận thấy bổn tánh, là một danh từ chỉ sự trực nhận chân lý, thấy bổn tánh. Như tất cả ngôn ngữ thì danh từ này cũng không chánh xác, và có thể tạo sự hiểu lầm, vì kinh nghiệm kiến tánh không có tánh nhị nguyên, không có người nhìn (năng kiến) và không có tánh được nhìn (sở kiến). (xem cuộc đối thoại của Thiền sư Vĩnh Gia Huyền Giác với Lục tổ Huệ Năng).

Kiến tánh đồng nghĩa với Giác ngộ, và cũng được sử dụng như nhau. Nhưng thông thường, danh từ Giác ngộ được xài để chỉ sự giác ngộ của một vị Phật, vị Tổ, còn danh từ Kiến tánh dùng để chỉ các kinh nghiệm nếm vị giác ngộ ban đầu, cần được tu tập rèn luyện thêm, gọi là Kiến tánh khởi tu.

## Tham khảo

* *Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
* *Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Người Kinh (Trung Quốc)

**Người Kinh**, hay **Kinh tộc** (chữ Hán: 京族, bính âm: *jīngzú*, Hán-Việt: Kinh tộc) là một trong số 56 dân tộc được công nhận tại Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Năm 2000 ước tính có khoảng 22.000 người Kinh tại Trung Quốc. Trước năm 1958, dân tộc này được gọi là **người Việt** (越族, *Việt tộc*).

## Lịch sử
Người Kinh Trung Quốc đồng nhất về sắc tộc với người Việt tại Việt Nam. Tuy nhiên do sự thay đổi đường biên giới quốc gia, vùng cư trú của họ hiện thuộc lãnh thổ Trung Quốc.

Đông đảo người Kinh sinh sống chủ yếu trên 3 đảo là Vạn Vĩ, Sơn Tâm và Vu Đầu, nên các đảo được gọi chung là *Kinh Đảo*, còn được gọi là *[[Người Kinh Tam Đảo (Quảng Tây)|Kinh tộc Tam Đảo]]*, năm 2000 có khoảng 18.000 người. Ngoài ra vào khoảng thế kỷ 16, có một số người Việt di cư lên phía bắc lập nghiệp ở vùng Trường Bình - Bạch Long, hiện có khoảng 4.000 người (2000).

Kinh Đảo hiện thuộc thành phố cấp huyện Đông Hưng, khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây. Vùng đất *Kinh Đảo* vốn thuộc Đại Việt, nhưng theo Công ước Pháp-Thanh ký năm 1887 giữa Pháp và nhà Thanh thì sáp nhập vùng Kinh Đảo vào Trung Quốc.

## Văn hóa, ngôn ngữ

Thời gian trôi qua, nhóm người Kinh này chịu ảnh hưởng ít nhiều từ văn hóa Trung Hoa cận đại, tuy vậy văn hóa truyền thống của người Việt vẫn được duy trì. Họ vẫn nói tiếng Việt và được công nhận là một dân tộc thiểu số tại Trung Quốc, tạo thành 1 trong 56 dân tộc được chính thức công nhận tại Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.

Người Kinh ở Trung Quốc vẫn nói tiếng Việt nhưng tiếng nói của họ pha trộn nhiều với tiếng Quảng Đông, Quan thoại kèm với nhiều từ của tiếng Việt cổ. Về cơ bản, họ vẫn có thể nói chuyện và thông hiểu với người Việt ở Việt Nam. Với chữ viết, vì không bị ảnh hưởng bởi chính sách xóa bỏ chữ Hán và thay bằng chữ Quốc ngữ của chính quyền thuộc địa thực dân Pháp trong giai đoạn Pháp thuộc, họ vẫn sử dụng chữ Hán, đồng thời lưu truyền và dạy chữ Nôm của người Việt. Theo một khảo sát năm 1980, một phần ba lượng người Kinh ở Trung Quốc đã đánh mất tiếng mẹ đẻ và chỉ nói được tiếng Trung, một phần ba khác nói song ngữ là tiếng Kinh và tiếng Trung. Cuộc khảo sát cho thấy xu hướng giảm sút của tiếng Kinh, nhưng từ thập niên 2000 có một sự phục hồi việc sử dụng ngôn ngữ này. Ngoài ra, người Kinh ở Quảng Tây còn tổ chức dạy và học chữ Quốc ngữ để sử dụng hệ chữ này, đồng thời có thể giao lưu qua văn viết với người Việt tại Việt Nam và các nước khác trên thế giới.

## Phân bố

## Xem thêm
*Người Kinh Tam Đảo (Quảng Tây)
*Công ước Pháp-Thanh 1887
*Kim Bình, Hiệp Giang

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*Dân tộc Kinh ở Quảng Tây: Trích dịch từ *Trung Quốc Nam phương dân tộc sử*
*The Jing ethnic minority
*Đường di chuyển của người tiền sử theo Map of early human migration patterns 
*Làng quê Việt trên đất Trung Hoa
*Dân tộc Kinh ở Giang Bình (Đông Hưng, Quảng Tây, Trung Quốc) của tác giả Nguyễn Thị Phương Châm trên talawas
*Thăm làng Việt cổ 500 năm ở Trung Quốc
Tịch Hộ

**Tịch Hộ** (zh. 寂護, sa. *śāntarakṣita*), 750-802, là một Cao tăng Ấn Độ thuộc Trung quán tông, người truyền bá Phật pháp sang Tây Tạng thời kì đầu. Quan niệm của Sư là Trung quán nhưng có tính chất dung hoà với Duy thức và vì vậy, Sư và đệ tử giỏi là Liên Hoa Giới (sa. *[[Kamalaśīla]]*) được xem là đại biểu của hệ phái Trung quán-Duy thức (sa. *madhyamaka-yogācāra*). Một trong những tác phẩm quan trọng của Sư mang tên *Nhiếp chân thật luận* (攝真實論, sa. *tattvasaṃgraha*).

Sư không phải là Cao tăng đầu tiên sang Tây Tạng hoằng hoá, nhưng là người đầu tiên để lại dấu vết đến bây giờ. Sư quê tại Bengal (Đông Bắc Ấn) và có giữ một chức giảng sư tại viện Na-lan-đà (sa. *nālandā*). Nhận được lời mời của vua Tây Tạng là Ngật-lật-song Đề-tán (zh. 吃栗雙提贊, bo. ཁྲི་སྲོང་དེའུ་བཙན་, Trisong Deutsen), Sư liền thu xếp hành lý đến Tây Tạng. Cuộc hành trình của Sư đến Tây Tạng đầy vất vả chướng ngại và điều quan trọng nhất là rất nhiều thiên tai xảy ra trong thời điểm này. Những dấu hiệu này được quần chúng xem là dấu hiệu chống đối Phật pháp của các thần linh tại miền núi cao và nghe lời vua Ngật-lật-song Đề-tán, Sư trở về Ấn Độ và khuyên vua nên thỉnh cầu Liên Hoa Sinh đến giáo hoá. Chỉ một thời gian ngắn sau đó, Liên Hoa Sinh đặt chân đến Tây Tạng với tư cách của một người chinh phục tà ma, gây ấn tượng lớn và thuyết phục được niềm tin của người xứ này.

Sau khi được Liên Hoa Sinh dọn đường, Sư đến Tây Tạng một lần nữa và cùng với Liên Hoa Sinh thành lập ngôi chùa Phật giáo đầu tiên tại Tây Tạng, đó là chùa Tang-diên (桑鳶寺, bo. བསམ་ཡས་, Samye), nằm phía Đông nam thủ đô Lha-sa. Sư là người đầu tiên thực hành nghi lễ truyền giới cho người Tây Tạng. Sư hoằng hoá 13 năm tại chùa Tang-diên và trong thời gian này, rất nhiều kinh sách được phiên dịch từ Phạn ngữ sang tiếng Tây Tạng. Theo các nhà Ấn Độ học thì Sư mất năm 802 vì bị móng ngựa (hoặc lừa) đạp.

Các tác phẩm tiêu biểu:

**Trung quán trang nghiêm luận* (zh. 中觀莊嚴論, sa. *madhyamakālaṃkāra*)
**Nhiếp chân thật luận* (zh. 攝真實論, sa. *tattvasaṃgraha*)
**Nhị thập luật nghi chú* (zh. 二十律儀注, sa. *saṃvara-vimśaka-vṛtti*)
**Thế Tôn tán cát tường chấp kim cương ca quảng thích* (zh. 世尊贊吉祥執金剛歌廣釋, sa. *śrī-vajradharasaṃgītibhagavatstotra-ṭikā*)
**Bát Như Lai tán* (zh. 八如來贊, sa. *aṣṭatathāgata-stotra*)
**Nhị đế phân biệt nan ngữ thích* (zh. 二諦分別難語釋, sa. *satyadvayavibhaṅga-pañjikā*)
## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Yết-ma

**Yết-ma** (zh. *jiémó* 羯磨, ja. *katsuma*) là từ phiên âm chữ *karma* trong tiếng Phạn, có nghĩa là Nghiệp, việc làm, hành vi (nghiệp 業, tác 作, sự 事), nhưng khi dùng cách phiên âm này có nghĩa như sau:
#Là nghi thức mà giới tử phát nguyện để thụ trì giới;
#Là nghi thức tăng sĩ sám hối về giới luật mình đã phạm;
#Tiến trình nghi thức được cử hành bởi chư tăng có thẩm quyền (để giải quyết những vấn đề có liên quan đến sự tu tập của tăng chúng). Trong 3 nghĩa nêu trên, yết-ma thường là thuật ngữ chuyên môn được dùng trong Luật tông;
#Viết tắt một thuật ngữ chuyên môn của Mật tông là Yết-ma kim cương (zh. 羯磨金剛).

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
## Xem thêm
*Nghiệp
Ngũ gia thất tông

**Ngũ gia thất tông** (zh. 五家七宗, ja. *goke-shishishū*) là năm nhà và bảy tông của Thiền tông Trung Quốc. Ngũ gia gồm có:
#Quy Ngưỡng tông, do hai Thiền sư khai lập là Quy Sơn Linh Hựu (771-853) và môn đệ Ngưỡng Sơn Huệ Tịch Thiền sư (807-883 hoặc 813/814-890/891);
#Lâm Tế tông, do Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền (?-866) khai sáng;
#Tào Động tông, do hai Thiền sư khai sáng, đó là Động Sơn Lương Giới (807-869) và Tào Sơn Bản Tịch (840-901);
#Vân Môn tông, được Thiền sư Vân Môn Văn Yển (864-949), môn đệ của Tuyết Phong Nghĩa Tồn thành lập;
#Pháp Nhãn tông, do Thiền sư Pháp Nhãn Văn Ích (885-958) thành lập (trước đó tông này cũng được gọi là Huyền Sa tông, gọi theo tên của Thiền sư Huyền Sa Sư Bị, thầy của Thiền sư La-hán Quế Sâm, sư phụ của Đại Pháp Nhãn).

Nếu kể cả hai nhánh của Lâm Tế tông được thành lập sau Thiền sư Thạch Sương Sở Viên (Từ Minh) thì có tất cả là bảy tông:
#Dương Kì phái, được Thiền sư Dương Kì Phương Hội (992-1049) thành lập;
#Hoàng Long phái, được Thiền sư Hoàng Long Huệ Nam (1002-1069) sáng lập.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Trung đạo

**Trung đạo** (zh. *zhōngdào* 中道, ja. *chūdō*, sa. *madhyamāpratipad*, pi. *majjhimāpaṭipadā*) là từ được dùng chỉ chung các phương pháp giảng dạy của Phật Thích-ca Mâu-ni, là người tránh những cực đoan trong cách tu học—như buông thả theo dục lạc và sống khổ hạnh tuyệt đối.

Trong Phật giáo Nguyên thủy, Bát chính đạo được xem là Trung đạo vì thực hành Bát chính đạo, hành giả vừa xa lánh đời sống dục lạc và đời sống khổ hạnh, thoát khỏi Khổ. Thái độ này được Phật miêu tả như sau trong kinh *Chuyển pháp luân* (Thích Minh Châu dịch): 
:"Này các tỉ-khâu, có hai điều thái quá, người xuất gia không nên theo. Thế nào là hai? một là mê đắm dục lạc, hạ liệt, phàm phu, không xứng Thánh hạnh, không thiệt lợi đạo. Hai là tu khổ hạnh, khổ đau, không xứng Thánh hạnh, không thiệt lợi đạo. Này các tỉ-khâu, chính nhờ từ bỏ hai điều thái quá này, Như Lai giác ngộ trung đạo, con đường đem đến pháp nhãn, trí huệ đưa lại an tịnh, thượng trí, chứng Niết-bàn.
:Này các tỉ-khâu, Trung đạo do Như Lai giác ngộ, đem đến pháp nhãn, trí huệ đưa lại an tịnh, thượng trí, giác ngộ, Niết-bàn là gì? Chính là Bát chính đạo: chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp, chính mạng, chính tinh tấn, chính niệm, chính định".
Trung đạo cũng được dùng để chỉ giáo pháp Trung quán của Long Thụ, là môn phái không chấp nhận một đối cực nào của mọi phân cực. Trung đạo ở đây là thái độ từ bỏ hai quan điểm cực đoan thế giới là trường tồn hay hoại diệt, thế giới là có (hữu) hay không có (vô). Trong Trung quán tông, Trung đạo được trình bày rõ nhất với quan điểm tám phủ nhận (bát bất) của Long Thụ:

:Không diệt, không sinh, không đứt đoạn, không thường còn, không là một, không đa dạng, không đến, không đi

Trong Duy thức tông, Trung đạo được hiểu là vừa không xem sự vật tồn tại thật sự (vì sự vật thực tế không hề tồn tại), vừa cũng không cho rằng sự vật không hề có (vì sự vật tồn tại đối với ảo giác tâm lý). Theo Thiên Thai tông, Trung đạo là sự nhận thức rằng, mọi sự vật trống rỗng, chúng không có một thật thể độc lập, nhưng đồng thời chúng có giá trị nhất định, tạm thời—vì chúng là những trình hiện nên có một thọ mệnh nhất định. Sự tổng hợp giữa tính Không (sa. *śūnyatā*) và thế giới hiện tượng chính là Trung đạo đích thật—theo tông này.

## Xem thêm
* Bát chính đạo
* Long Thụ
* Tam bảo
* Tứ diệu đế
* Trung quán tông

## Tham khảo

* *Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
* *Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.