Họ Mao lương

**Họ Mao lương** (danh pháp khoa học: **Ranunculaceae**), còn có tên là **họ Hoàng liên**, là một họ thực vật có hoa thuộc bộ Mao lương. Họ này được các nhà phân loại học thực vật công nhận rộng rãi. Các loài được biết đến nhiều nhất trong họ này có lẽ là cỏ chân ngỗng, mao lương, ô đầu và uy linh tiên.

Kể từ hệ thống APG năm 1998 thì APG cũng công nhận họ này và đặt nó trong bộ Mao lương (Ranunculales), thuộc nhánh eudicots (thực vật hai lá mầm thật sự). Họ này chứa khoảng 50-65 chi, với khoảng 1.500-2.500 loài, chủ yếu là cây thân thảo, nhưng có một vài loài là loại dây leo thân gỗ (chẳng hạn chi *[[Chi Uy linh tiên|Clematis]]*). Chúng được tìm thấy ở nhiều nơi trên thế giới.

Một số hệ thống phân loại cũ còn gộp cả các loài mẫu đơn (chi *[[Chi Mẫu đơn|Paeonia]]*) vào trong họ Ranunculaceae, nhưng chi này hiện nay được đặt trong họ của chính nó là họ Mẫu đơn (Paeoniaceae). Các chi *[[Circaeaster]]* (Tinh diệp thảo) và *[[Kingdonia]]* (Độc diệp thảo) hiện nay thuộc họ Tinh diệp thảo (Circaeasteraceae).

Các chi đa dạng loài nhất là *Ranunculus* (600 loài), *Delphinium* (400 loài), *Thalictrum* (330 loài), *Clematis* (325 loài), *Aconitum* (300 loài), *Anemone* *[[sensu lato|s.l.]]* (190 loài), *Aquilegia* (80 loài).

Họ này phân bố rộng khắp thế giới, nhưng đặc biệt đa dạng tại khu vực ôn đới Bắc bán cầu.

## Phân loại
Takhtadjan (1997) coi Ranunculaceae là họ duy nhất trong bộ Ranunculales mà ông đặt trong phân lớp Ranunculidae thay vì trong một liên bộ. Trước đó Thorne (1992) đặt Ranunculaceae trong Berberidales, một bộ trong liên bộ Magnolianae. Sớm hơn, Cronquist (1981) gộp Ranunculaceae cùng 7 họ khác trong Rancunculales một bộ trong Magnoliidae mà ông coi là một phân lớp. David (2010) đặt Ranuculaceae cùng với Eupteleaceae, Lardizabalaceae, Menispermaceae, Berberidaceae và Papaveraceae trong Ranunculales, bộ duy nhất của liên bộ Ranunculanae. Điều này là lấy theo công trình của Angiosperm Phylogeny Group.

Họ Ranunculaceae *[[sensu stricto]]* (APG) là 1 trong 7 họ gộp trong bộ Ranunculales trong phạm vi eudicots theo phân loại của Angiosperm Phylogeny Group. Họ này là đơn ngành với *[[Glaucidium palmatum|Glaucidium]]* là nhóm chị-em với các chi còn lại. Phát sinh chủng loài này được minh họa trong áp phích của APG.

### Phân chia nhỏ
Các phân chia nhỏ ban đầu của họ này, như trong Adanson (1763), đơn giản chỉ phân chia họ này dựa trên cơ sở quả một hạt hay nhiều hạt. Prantl (1887) chia họ này thành 3 tông là Paeonieae, Hellebroreae và Anemoneae, với *[[Paeonia]]*, *[[Glaucidium palmatum|Glaucidium]]* và *[[Hydrastis canadensis|Hydrastis]]* tạo thành tông Paeoniaae. Năm 1932 Langlet sử dụng các kiểu nhiễm sắc thể để tạo ra 2 phân họ là Ranunculoideae và Thalictroideae. Năm 1966 Tamura phát triển tiếp hệ thống của Langlet bằng việc bổ sung các đặc trưng của hoa, với sự phân chia thành 6 phân họ, bao gồm:
* Helleboroideae 
* Ranunculoideae
* Isopyroideae
* Thalictroideae
* Coptidoideae
* Hydrastidoideae

nhưng năm 1988 ông giáng Coptidoideae thành 1 tông trong Isopyroideae, và họ này được chia thành 5 phân họ, một sự sắp xếp mà ông còn tiếp tục sử dụng trong chuyên khảo năm 1993 để chia các phân họ lớn thành các tông, dù khi đó *[[Paeonia]]* và *[[Glaucidium palmatum|Glaucidium]]* không còn được coi là thuộc về Ranunculaceae. *Paeonia* được tách ra khỏi Ranuculaceae và đặt trong họ của chính nó là Paeoniaceae (thuộc bộ Saxifragales). Các chi khác nguyên được xếp trong Ranunculaceae bao gồm cả *[[Circaeaster]]* nay thuộc họ của chính nó là Circaeasteraceae.

Hệ thống hoàn chỉnh của Tamura như sau:
* Phân họ Ranunculoideae Hutch.
** Adonideae Kunth
** Anemoneae DC.
** Ranunculeae DC.
* Phân họ Helleboroideae Hutch.
** Helleboreae DC.
** Cimicifugeae Torrey & A.Gray
** Delphineae Schrödinger
** Nigelleae Schrödinger
* Phân họ Isopyroideae Tamura
** Coptideae Langlet ex Tamura & K.Kosuge
** Dichocarpeae Tamura & K.Kosuge
** Isopyreae Schrödinger
* Phân họ Thalictroideae
* Phân họ Hydrastidoideae

Chi *[[Glaucidium palmatum|Glaucidium]]* từng được chuyển sang họ của chính nó là Glaucidiaceae nhưng hiện nay lại được coi là thuộc về họ Ranuculaceae.

### Phát sinh chủng loài phân tử
Khi đưa vào phân tích phát sinh chủng loài phân tử thì chỉ mỗi Thalictroideae là đơn ngành. Vị trí của *Glaucidium* và các đặc trưng hình thái độc nhất vô nhị của nó gợi ý rằng nó nên được coi là một phân họ đơn loài Glaucidioideae. Tương tự, *Hydrastis* cũng được coi là một phân họ, là Hydrastidoideae. Cả hai chi này đều chỉ chứa 1 loài, tương ứng là *[[Glaucidium palmatum]]* và *[[Hydrastis canadense]]*.

Các mối quan hệ giữa các chi gợi ý sự tồn tại của ba nhánh chính, tương ứng là Coptidoideae, Thalictroideae (nhánh A) và Ranunculoideae (nhánh F). Nhánh F là lớn nhất, với 4 phân nhánh (B–E). Trong số này thì C tương ứng với Delphineae, D với Cimicifugae còn E thì với Ranunculoideae. Vì thế, Wang *et al.* (2009) đã đề xuất phân loại mới bao gồm 5 phân họ, và chia Ranunculoideae thành 10 tông. Mối quan hệ giữa các phân họ được chỉ ra trong biểu đồ dưới đây.

Ngoài 2 chi đơn loài ra thì Coptoideae có 3 chi với 17 loài, Thalictroideae có 9 chi với 450 loài, bao gồm chi *[[Thalictrum]]* với 330 loài và chi *[[Aquilegia]]* với 80 loài. Các chi còn lại với 2.025 loài, bằng 81% tổng số loài của họ này thuộc về phân họ Ranunculoideae. *[[Kingdonia]]* từng được Tamura đưa vào Anemoneae, nhưng hiện nay thuộc về Circaeasteraceae.

Các phân họ của Ranunculaceae (5) và các tông của Ranunculoideae như sau: 
*Glaucidioideae (Tamura) Loconte (1 chi)
*Hydrastidoideae Engler (1 chi)
*Coptidoideae Tamura (3 chi) 
*Thalictroideae Raf. (10 chi)
*Ranunculoideae Arn. (46 chi)
**Adonideae Kunth
**Delphinieae Schröd.
**Nigelleae Schröd.
**Helleboreae DC.
**Cimicifugeae Torr.and A.Gray
**Caltheae Bercht.and J.Presl
**Asteropyreae W.T.Wang and C. Y.Chang
**Callianthemeae W.Wang and Z. D.Chen
**Anemoneae DC.
**Ranunculeae DC.

### Các chi
Ranunculaceae chứa các chi sau.

; Phân họ Glaucidioideae
* *[[Glaucidium palmatum|Glaucidium]]* Siebold & Zuccarini
; Phân họ Hydrastidoideae
* *[[Hydrastis canadensis|Hydrastis]]* L.
; Phân họ Coptidoideae
* *[[Coptis]]* Salisb.: Hoàng liên.
* *[[Xanthorhiza]]* Marshall
; Phân họ Ranunculoideae
;; Tông Asteropyreae (có thể gộp trong phân họ Coptidoideae).
* *[[Asteropyrum]]* J.R.Drumm. & Hutch.
;; Tông Adonideae
* *[[Adonis]]* L.: Cỏ phúc thọ, trắc kim trản hoa.
* *[[Trollius]]* L. (bao gồm cả *[[Megaleranthis]]*): Kim liên hoa, cây nụ vàng.
;; Tông Delphinieae
* *[[Aconitum]]* L.: Ô đầu, phụ tử.
* *[[Delphinium]]* L. (bao gồm cả *Aconitella*, *Chienia*, *[[Consolida]]*, *Diedropetala*, *Gymnaconitum*?, *Pseudodelphinium*): Thúy tước, phi yến thảo, la lết.
;; Tông Nigelleae
* *[[Nigella]]* L. (bao gồm cả *Garidella*, *Komaroffia*): Hắc chủng thảo.
;; Tông Helleboreae
* *[[Helleborus]]* L.: Thiết khoái tử, cây trị điên, lê lư.
;; Tông Cimicifugeae
* *[[Actaea]]* L. (bao gồm cả *[[Cimicifuga]]*, *[[Souliea]]*): Loại diệp thăng ma, thăng ma (một số tài liệu gọi nhầm thành ngưu bàng, cụ thể là *A. lappa*), hoàng tam thất.
* *[[Anemonopsis]]* Siebold & Zuccarini
* *[[Beesia]]* Balf.f. & W.W.Sm.: Thiết phá la.
* *[[Eranthis]]* Salisb. (bao gồm cả *[[Shibateranthis]]*): Thỏ quỳ, ô đầu ông.
;; Tông Caltheae
* *[[Caltha]]* L. (bao gồm cả *[[Psychrophila]]*?, *Thacla*): Lư đề thảo, cỏ móng lừa.
;; Tông Callianthemeae
* *[[Callianthemum]]* C.A.Mey.: Mĩ hoa thảo.
;; Tông Anemoneae
* *[[Anemoclema]]* (Franch.) W.T.Wang: Anh túc liên hoa.
* *[[Anemone]]* L.(bao gồm cả *Anemonanthea*, *Anemonanthera*?, *Anemonastrum*, *[[Anemonidium]]*, *[[Anemonoides]]*?, *Anetilla*, *Arsenjevia*, *[[Barneoudia]]*?, *Capethia*, *Eriocapitella*, *Jurtsevia*, *[[Knowltonia]]*, *[[Miyakea]]*, *[[Oreithales]]*?, *[[Pulsatilla]]*): Cỏ chân ngỗng, phong quỳ, ngân liên hoa, dã liên hoa, bạch đầu ông.
* *[[Clematis]]* L. (bao gồm cả *Archiclematis*, *Atragene*, *Clematopsis*, *Coriflora*, *[[Naravelia]]*, *[[Viorna]]*): Uy linh tiên, ông lão, thiết tuyến liên, mộc thông, hỗ diệp thiết tuyến liên, tích lan liên.
* *[[Hepatica]]* Mill.: Cây lá gan, chương nhĩ tế tân. Có thể gộp trong *[[Anemone]]*.
;; Tông Ranunculeae
* *[[Calathodes]]* Hook.f. & Thomson: Kê trảo thảo, cỏ móng gà.
* *[[Callianthemoides]]* Tamura
* *[[Ceratocephala]]* Moench (bao gồm cả *[[Ceratocephalus]]*): Mao lương quả sừng.
* *[[Ficaria]]* Guett.
* *[[Halerpestes]]* Greene: Kiềm mao lương.
* *[[Hamadryas]]* Comm. ex Juss.
* *[[Krapfia]]* DC.
* *[[Laccopetalum]]* Ulbr.
* *[[Metanemone]]* W.T.Wang: Mao lương liên hoa.
* *[[Myosurus]]* L.
* *[[Oxygraphis]]* Bunge: Nha chích hoa, hoa chân quạ.
* *[[Paroxygraphis sikkimensis|Paroxygraphis]]* W.W.Sm.: 1 loài *Paroxygraphis sikkimensis*.
* *[[Ranunculus]]* L. (bao gồm cả *Aphanostemma*, *Aspidophyllum*, *[[Batrachium]]*, *Casalea*, *Gampsoceras*, *Rhopalopodium*?): Mao lương.
* *[[Trautvetteria]]* Fisch. & C.A.Mey.
* *[[Arcteranthis cooleyae|Arcteranthis]]* Greene: 1 loài *Arcteranthis cooleyae*.
* *[[Beckwithia]]* Jepson
* *[[Coptidium]]* (Prantl) Rydberg
* *[[Cyrtorhyncha ranunculina|Cyrtorhyncha]]* Torrey & A. Gray: 1 loài *Cyrtorhyncha ranunculina*.
* *[[Kumlienia hystricula|Kumlienia]]* Greene: 1 loài *Kumlienia hystricula*. Có thể gộp trong *Ranuculus* như là *Ranuculus hystriculus*.
* *[[Peltocalathos baurii|Peltocalathos]]* Tamura
; Phân họ Thalictroideae
* *[[Anemonella thalictroides|Anemonella]]* Spach (gồm cả *Syndesmon*): 1 loài (*Anemonella thalictroides*). Có thể gộp trong *Thalictrum* như là *Thalictrum thalictroides*.
* *[[Aquilegia]]* L.: Lâu đẩu?, cỏ bồ câu.
* *[[Dichocarpum]]* W.T.Wang & P.K.Hsiao: Nhân tự quả.
* *[[Enemion]]* Rafinesque: Nghĩ biển quả thảo.
* *[[Isopyrum]]* L. (bao gồm cả *[[Paropyrum]]*): Biển quả thảo, cỏ quả dẹp.
* *[[Leptopyrum]]* Reichenbach: Lam cận thảo.
* *[[Leucocoma]]* (Greene) Nieuwl.
* *[[Paraquilegia]]* J.R.Drumm. & Hutch. (bao gồm cả *Alexeya*): Giả lâu đẩu.
* *[[Semiaquilegia]]* Makino: Thiên quỳ.
* *[[Thalictrum]]* L. (bao gồm cả *Piuttia*, *Schlagintweitiella*, *Stipularia*): Thổ hoàng liên, đường tùng thảo.
* *[[Urophysa]]* Ulbr.: Vĩ nang thảo.

## Thư viện ảnh
### Các tông của phân họ Ranunculoideae

Tập tin:Adonis_annua_flor.jpg|Adonideae:*[[Adonis annua]]*
Tập tin:Delphinium_elatum_hybride_001.jpg|Delphinieae:*[[Delphinium elatum]]* hybrid
Tập tin:2007-10-25Nigella_damascena_09.jpg|Nigelleae:*[[Nigella damascena]]*
Tập tin:Lenteroos frekkels.jpg|Helleboreae:*[[Helleborus]] × hybridus*
Tập tin:Actaea simplex and Parnara guttata in Mount Ibuki 2011-08-28.jpg|Cimicifugeae:*[[Cimicifuga|Cimicifuga simplex]]*
Tập tin:2007-03-27Caltha_palustris02.jpg|Caltheae:*[[Caltha palustris]]*
Tập tin:Callianthemum hondoense 01.jpg|Callianthemeae:*[[Callianthemum|Callianthemum hondoense]]*
Tập tin:10_kwietnia_2009_r._Zawilec_gajowy_033.jpg|Anemoneae:*[[Anemone nemorosa]]*
Tập tin:Ranunculus auricomis.jpg|Ranunculeae:*[[Ranunculus auricomus]]*


### Các phân họ khác

Tập tin:Coptis trifolia 5.JPG|Coptidoideae:*[[Coptis trifolia]]*
Tập tin:Glaucidium palmatum 0a4.JPG|Glaucidioideae:*[[Glaucidium palmatum]]*
Tập tin:Hydrastis vision general.jpg|Hydrastidoideae:*[[Hydrastis canadensis]]*
Tập tin:Thalictrum delavayi Prague 2013 4.jpg|Thalictroideae:*[[Thalictrum delavayi]]*
Tập tin:Akleja.Aquilegia vulgaris.jpg|Thalictroideae:*[[Aquilegia vulgaris]]*
Tập tin:Isopyrum thalictroides2.jpg|Thalictroideae:*[[Isopyrum thalictroides]]*


## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Ranunculaceae  trong L. Watson và M.J. Dallwitz (1992 trở đi). ''Các họ thực vật có hoa'' .
* Phân loại trong NCBI
* Liên kết tại csdl.tamu.edu, Texas