open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tam bảo

**Tam bảo** (zh. *sānbăo* 三寶, ja. *sanbō*, sa. त्रिरत्न *triratna*, pi. *tiratana*) là "Ba ngôi báu", ba cơ sở chính của Phật giáo: Phật, Pháp, Tăng, tức là bậc giác ngộ, giáo pháp của bậc giác ngộ và những người bạn đồng học. Người có niềm tin kiên cố nơi Tam bảo được gọi là bậc Dự lưu (vào dòng). Người Phật tử biểu lộ sự tin tưởng bằng cách quy y Tam bảo (Tam quy y). Trong mười phép quán Tùy niệm (pi. *anussati*), ba đối tượng đầu tiên là Tam bảo.

Ý nghĩa của Tam bảo được hiểu rộng hơn theo truyền thống Đại thừa. Trong các buổi giảng dạy về Thiền, đặc biệt sau các chương trình Tiếp tâm (ja. *sesshin*), quán Công án, các thiền sinh được hướng dẫn vào lối nhìn Tam bảo của Đại thừa. Theo cách nhìn này thì người ta có thể phân ý nghĩa Tam bảo ra ba tầng cấp:
# **Nhất thể tam bảo** (zh. 一體三寶, ja. *ittai-sambō*; cũng được gọi là Đồng thể tam bảo; 同體三寶) bao gồm: 
#* Đại Nhật Phật, hiện thân của Pháp thân (sa. *dharmakāya*), biểu hiện của sự bình đẳng vô vi, sự thông suốt tính Không (sa. *śūnyatā*) và Phật tính của vạn vật.
#* Pháp (sa. *dharma*), được hiểu là luân lý của toàn thể vũ trụ và theo đó thì tất cả những pháp hiện hữu đều theo nhân duyên mà sinh, đều phụ thuộc vào nhau.
#* Sự xuyên suốt giữa hai điểm 1. và 2. nêu trên và từ đó xuất phát ra một sự thật, một sự thật mà chỉ một bậc Giác ngộ mới có thể trực chứng được.
# **Hiện tiền tam bảo** (zh. 現前三寶, ja. *genzen-sambō*; cũng có lúc được gọi là Biệt thể tam bảo 別體三寶) gồm có:
#* Phật lịch sử Thích-ca Mâu-ni (sa. *śākyamuni*), người sáng lập Phật giáo qua sự giác ngộ của chính mình và là người đã thực hiện được Nhất thể tam bảo.
#* Pháp, ở đây được hiểu là giáo lý của Phật, được Phật thuyết giảng.
#* Các vị đệ tử của Phật.
# **Trụ trì tam bảo** (zh. 住持三寶, ja. *juji-sambō*) bao gồm:
#* Những tranh tượng của Phật được truyền lại đến ngày nay.
#* Những lời dạy của chư vị Phật trong kinh sách.
#* Chư Phật tử hiện nay, những người đang tu học và thực hiện Chính pháp.

## Tham khảo

* *Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
* *Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.

## Xem thêm
* Tứ diệu đế
* Bát chính đạo
* Trung đạo
Sự sư pháp ngũ thập tụng

* *'Sự sư pháp ngũ thập tụng*' * (zh. *shìshī fǎ wǔshí sòng* 事師法五十頌, ja. *jishi hō gojū ju*, sa. *gurupañcāśikā*, bo. *bla ma lnga bcu pa* བླ་མ་ལྔ་བཅུ་པ་)
Một tác phẩm được xem là của Bồ Tát Mã Minh (zh. 馬鳴, sa. *aśvaghoṣa*), được Nhật Xứng (zh. 日稱) và một số người khác dịch sang Hán văn. Một luận văn hướng dẫn ngắn gọn tìm một bậc chân sư như thế nào, và khi đã có một mối liên hệ thầy trò rồi xử sự như thế nào mới đúng. Luận tụng này có mối liên hệ rõ ràng với hệ thống thực hành mật giáo Vô thượng du-già (zh. 無上瑜伽, sa. *anuttarayoga-tantra*).
## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Si (Phật giáo)

**Si** (zh. 癡, sa., pi. *moha*, bo. *gti mug* གཏི་མུག་) là "Si mê", "Vô minh". Cũng được viết là ngu si (zh. 愚癡). Chữ Si viết theo cách mới là 痴. Là phiền não, si mê đối với mọi chân lý tương đối và tuyệt đối. Theo *[[A-tì-đạt-ma-câu-xá luận]]*, nó được xem là một trong các Đại phiền não địa pháp, theo giáo lý Duy thức tông, nó là một trong 6 căn bản phiền não, là một trong Tam bất thiện căn (zh. 三不善根) và là một trong Thập tuỳ miên (zh. 十隨眠). Đồng nghĩa với Vô minh. Được xem như là nguồn gốc của mọi phiền não.

Si ở đây có nghĩa là đặt niềm tin vào một cái gì nghịch lý, không thể có (xem Quy mao thố giác), không nhận được chân tính hoặc Phật tính nằm trong các Pháp – nói tóm lại là không biết ý nghĩa của cuộc sống.

Theo quan niệm của đạo Phật thì con người bị sáu Thức – năm giác quan thông thường và thêm vào đó là ý thức (tri thức), thức biết phân biệt – làm mê hoặc, si mê. Một tâm trạng vướng mắc vào sáu thức nêu trên dẫn dắt con người đi vào cõi mê bởi vì chúng thúc đẩy, tạo điều kiện làm cho con người dễ tin rằng, thế giới hiện hữu là sự thật tuyệt đối, mặc dù nó chỉ là một khía cạnh, một khía cạnh rất hạn chế của sự thật.

Quan niệm cho rằng thế giới nằm ngoài Tâm cũng được xem là cuồng si, bởi vì thế giới chính là sự phản chiếu của tâm, là những biến chuyển của tâm thức (thức biến). Như vậy không có nghĩa là thế giới hiện hữu hoàn toàn không có. Nếu các vị Đại sư trong Phật giáo bảo rằng, các pháp hiện hữu đều không có thật thì người ta nên hiểu rằng, chư vị nói như thế để phá tà kiến, niềm tin của một phàm phu vào một thế giới nằm ngoài tâm, thế giới khách thể, cho rằng nó chính là sự thật. Mục đích của đạo Phật là tiêu diệt si mê qua kinh nghiệm Giác ngộ và trong tất cả các trường phái thì Thiền tông nổi bật lên với quan niệm Kiến tính thành Phật, trực nhận chân lý.

Theo các giáo lý tối thượng của Phật giáo như Thiền, Đại thủ ấn, Đại cứu cánh, giác ngộ và si mê, thế giới hiện hữu và sự thật tuyệt đối, sắc và tính Không (sa. *śūnyatā*), Luân hồi (sa. *saṃsāra*) và Niết-bàn (sa. *nirvāṇa*) là một, không hai. Để đạt đến sự nhận thức này, người ta cũng có thể dùng phương pháp biện chứng, suy luận phân tích – như nhiều trường phái Phật giáo khác. Nhưng Thiền tông lại cho rằng, cái thức phân biệt – vốn đã bị một màn si mê bao phủ, dẫn dắt con người đến bể khổ trầm luân – chỉ có thể vượt qua bằng kinh nghiệm giác ngộ trực tiếp, như "người uống nước biết mùi vị như thế nào".
## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Bát đế (định hướng)

**Bát đế** trong tiếng Việt có thể là:

* Một thuật ngữ của Phật giáo. Xem bài Bát đế.
* Từ để chỉ tám vị vua, thường được sử dụng nhiều nhất để chỉ tám vị vua của nhà Lý (từ Lý Thái Tổ tới Lý Huệ Tông) ở Việt Nam, hiện nay được thờ cúng tại đền Lý Bát Đế, phường Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
Tam luận

**Tam luận** (zh. *sānlùn* 三論, ja. *sanron*) là ba bộ luận, chỉ ba bộ luận quan trọng, được xem là cơ sở của một tông phái Phật giáo Trung Quốc có cùng tên là Tam luận tông (zh. 三論宗). Ba bộ luận này là:
#*[[Trung luận|Trung quán luận]]* (zh. 中觀論), 
#*[[Thập nhị môn luận]]* (zh. 十二門論) với tác giả là Long Thụ (zh. 龍樹) và 
#*[[Bách luận]]* (zh. 百論) của Thánh Thiên (zh. 聖天).
Cả ba bộ luận này được Cưu-ma-la-thập (zh. 鳩摩羅什, sa. *kumārajīva*) dịch sang Hán văn. 
Tông Tam luận góp phần quan trọng trong lĩnh vực luận lý tính Không. *Trung quán luận* dạy Tám phủ định (Bát bất 八不): "Bất sinh bất diệt, bất thường bất đoạn, bất nhất bất nhị, bất lai bất xuất". Tám phủ định này được dùng để đả phá tất cả những khái niệm, tất cả những quan điểm về Hữu, Vô, và như vậy thì ý nghĩa của "Trung đạo" nằm ở chỗ: "Tất cả các pháp đều được xem là tồn tại, nhưng lại không mang một bản chất, một tự ngã nào". *Thập nhị môn luận* giảng giải tính Không của tất cả các pháp trong mười hai chương, và *Bách luận* giảng giải Tính không để đả phá luận cứ của những triết gia ngoại đạo.

Cưu-ma-la-thập truyền ba bộ luận này đến ba đại đệ tử của mình là Đạo Sinh (zh. 道生), Tăng Triệu (zh. 僧肇) và Tăng Lãng (zh. 僧朗). Tăng Lãng là người nhấn mạnh sự khác biệt của tông Tam luận và tông Thành thật và vì vậy, có thể được xem là người sáng lập tông môn Tam luận đích thật. Trong thế kỉ thứ 6, những đại biểu quan trọng nhất là Pháp Lãng (zh. 法朗), Cát Tạng (zh. 吉藏) và lúc này cũng là thời hoàng kim của giáo lý Tam luận. Trong thế kỉ thứ 7, giáo lý Tam luận được truyền sang Hàn Quốc bởi Huệ Quán (zh. 慧觀), một đệ tử của Cát Tạng. Sau khi tông Pháp tướng xuất hiện, tông Tam luận ngày càng rơi vào quên lãng.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Trung tướng Việt Nam Cộng hòa

Cấp bậc **Trung tướng Việt Nam Cộng hòa** được đặt ra vào năm 1955 ngay sau khi chính thể Việt Nam Cộng hòa được thành lập trên cơ sở chuyển đổi cấp bậc Trung tướng của Quân đội Quốc gia Việt Nam.

Trong lịch sử 25 năm tồn tại của Quân đội Quốc gia Việt Nam (1950-1955), sau này là Quân đội Việt Nam Cộng hòa (1955-1965) và Quân lực Việt Nam Cộng hòa (1965-1975), đã có 49 vị có cấp bậc cuối cùng là Trung tướng và Phó đô đốc. Quân nhân đầu tiên được thụ phong cấp này là Lê Văn Tỵ (về sau được thăng Thống tướng), Tổng tham mưu trưởng Quân đội Việt Nam Cộng hòa. Người nổi tiếng nhất là Trung tướng Nguyễn Văn Thiệu, sau này làm Tổng thống Việt Nam Cộng hòa.
*Quân hàm trung tướng của các quân chủng. 

Tập tin:B ARVN-OF-8.svg|Lục quân
Tập tin:B VNN-OF-8.svg|Hải quân
Tập tin:B RVNMD-OF-8.svg|Thủy quân Lục chiến
Tập tin:B VNAF-OF-8.svg|Không quân


## Danh sách

## Ghi thêm
*'Cấp Trung tướng Quân đội Pháp & Giáo phái Cao Đài:
*[[Nguyễn Văn Xuân (trung tướng)|Nguyễn Văn Xuân]] (Quân đội Pháp, giữ chức vụ Thủ tướng Nam kỳ Tự trị và Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Quốc phòng Quốc gia Việt Nam từ năm 1947-1950)
*[[Trần Quang Vinh (Cao Đài)|Trần Quang Vinh]] (Cao Đài)
*[[Nguyễn Văn Thành (Trung tướng Cao Đài)|Nguyễn Văn Thành]] (Cao Đài)

==Xem thêm==
*[[Đại tướng Việt Nam Cộng hòa]]
*[[Thiếu tướng Việt Nam Cộng hòa]]
*[[Chuẩn tướng Việt Nam Cộng hòa]]
*[[Danh sách tướng lãnh Việt Nam Cộng hòa cải tạo|Tướng lãnh Việt Nam Cộng hòa bị tù lưu đày]]
*[[Danh sách tướng lĩnh Việt Nam Cộng hòa tốt nghiệp Đại học Chỉ huy và Tham mưu Quân đội Hoa Kỳ|Tướng lãnh Việt Nam Cộng hòa tốt nghiệp Đại học Quân sự Hoa Kỳ]]

==Chú thích==

==Tham khảo==
*Trần Ngọc Thống, Hồ Đắc Huân, Lê Đình Thụy ([[2011]]), *Lược sử Quân lực Việt Nam Cộng hòa'', Trang 120.

## Liên kết ngoài
*Danh sách sĩ quan Quân lực Việt Nam Cộng hòa
Thiếu tướng Việt Nam Cộng hòa

Cấp bậc **Thiếu tướng Việt Nam Cộng hòa** đặt ra ngay sau khi Quân đội Việt Nam Cộng hòa được thành lập trên cơ sở chuyển đổi từ Quân đội Quốc gia Việt Nam. Ban đầu, đây là cấp đầu tiên của cấp bậc tướng lĩnh Việt Nam Cộng hòa. Từ thượng tuần tháng 3 năm 1964, sau khi cấp bậc Chuẩn tướng được đặt ra, cấp bậc này được phân loại xếp trên cấp Chuẩn tướng.

Trong lịch sử 25 năm tồn tại của Quân đội Quốc gia và sau này là Quân lực Việt Nam Cộng hòa (1950-1975) đã có 46 vị có cấp bậc cuối cùng là Thiếu tướng và Đề đốc. Người nổi tiếng nhất là Thiếu tướng Nguyễn Cao Kỳ, sau này làm Phó Tổng thống Việt Nam Cộng hòa.
*Quân hàm thiếu tướng của các quân chủng
 
Tập tin:B ARVN-OF-7.svg|Lục quân
Tập tin:B VNN-OF-7.svg|Hải quân
Tập tin:B RVNMD-OF-7.svg|Thủy quân Lục chiến
Tập tin:B VNAF-OF-7.svg|Không quân


## Danh sách

## Ghi thêm
:-Cấp Thiếu tướng Giáo phái Cao Đài

*Lê Hoàng Cưu
*Lê Văn Tất
*Trần Văn Có

## Chú thích

## Xem thêm
*Đại tướng Việt Nam Cộng hòa
*Trung tướng Việt Nam Cộng hòa
*Chuẩn tướng Việt Nam Cộng hòa
*Tướng lãnh Việt Nam Cộng hòa bị tù lưu đày
*Tướng lãnh Việt Nam Cộng hòa tốt nghiệp Đại học Quân sự Hoa Kỳ

## Tham khảo

*Trần Ngọc Thống, Hồ Đắc Huân, Lê Đình Thụy (2011), ''Lược sử Quân Lực Việt Nam Cộng hòa

## Liên kết ngoài
*Danh sách sĩ quan Quân lực Việt Nam Cộng Hòa
Chuẩn tướng Quân lực Việt Nam Cộng hòa

**Chuẩn tướng** là cấp bậc tướng lĩnh thấp nhất trong Quân lực Việt Nam Cộng hòa, mang cấp hiệu 1 sao. Cấp bậc này xếp dưới cấp Thiếu tướng, trên cấp Đại tá, tương đương quân hàm *Brigadier General* trong Quân đội Mỹ (mang 1 sao) và *Général de Brigade* trong Quân đội Pháp (mang 2 sao). Trong Hải lực Việt Nam Cộng hòa, cấp bậc Hải quân Chuẩn tướng có danh xưng là Phó Đề đốc.

## Lược sử
Kế từ khi được thành lập vào năm 1955 cho đến năm 1964, hệ thống quân hàm của Quân đội Việt Nam Cộng hòa không tồn tại cấp bậc Chuẩn tướng. Cấp bậc tướng lĩnh thấp nhất, trên cấp Đại tá là Thiếu tướng. Sau khi đảo chính 1963 thành công, một số đại tá có công được thăng thưởng lên cấp Thiếu tướng, gồm Đỗ Mậu, Nguyễn Văn Thiệu... Đại tá cuối cùng được thăng trực tiếp lên cấp Thiếu tướng là Cao Văn Viên, được phong ngày 3 tháng 3 năm 1964, được thăng thưởng do có công hỗ trợ tướng Nguyễn Khánh lên nắm quyền trong cuộc chỉnh lý năm 1964.

Nhằm tạo thêm thế lực vây cánh trong số sĩ quan cao cấp, tướng Nguyễn Khánh đã đặt thêm cấp bậc **Chuẩn tướng** nhằm thăng thưởng cho nhiều sĩ quan cấp bậc Đại tá có công trong Đảo chính 1963 cũng như trong Chỉnh lý 1964 và nhiều đại tá có "thâm niên quân vụ" nhưng không được xét phong thăng quân hàm dưới thời Ngô Đình Diệm. Ngày 8 tháng 4 năm 1964, những đại tá đầu tiên thụ phong cấp bậc Chuẩn tướng có Nguyễn Cao Kỳ, Chung Tấn Cang...

Cấp bậc Chuẩn tướng tồn tại được 11 năm cho đến khi chế độ Việt Nam Cộng hòa hoàn toàn sụp đổ vào năm 1975.

; Quân hàm chuẩn tướng của các quân chủng

Tập tin:B ARVN-OF-6.svg|Lục quân
Tập tin:B VNN-OF-6.svg|Hải quân
Tập tin:B RVNMD-OF-6.svg|Thủy quân Lục chiến
Tập tin:B VNAF-OF-6.svg|Không quân


## Danh sách
Tính đến năm 1975, ghi nhận được 72 quân nhân cao cấp giữ cấp bậc cuối cùng là Chuẩn tướng và Phó Đề đốc.

## Chú thích

## Tham khảo
*Trần Ngọc Thống, Hồ Đắc Huân, Lê Đình Thụy (2011). ''Lược sử Quân lực Việt Nam Cộng hòa.

## Xem thêm
*Đại tướng Việt Nam Cộng hòa
*Trung tướng Việt Nam Cộng hòa
*Thiếu tướng Việt Nam Cộng hòa
*Tướng lãnh Việt Nam Cộng hòa bị tù lưu đày

## Liên kết ngoài
*Danh sách sĩ quan Quân lực Việt Nam Cộng hòa
Lạt-ma

**Lạt-ma** (zh. 喇嘛, bo. , sa. *guru*) là hiện thân của giáo pháp, theo Phật giáo Tây Tạng. Danh từ Lạt-ma được dùng gần giống như *guru*, Đạo sư của Ấn Độ, nhưng tại đây, Lạt-ma mang thêm nhiều ý nghĩa khác. Trong Kim cương thừa, Lạt-ma không phải chỉ là người giảng dạy giáo pháp mà còn là người thực hành các nghi lễ. Vị này thường là người lĩnh đạo các đạo trường và được xem thuộc về các dòng tái sinh Châu-cô (bo. ). Vị Lạt-ma uyên thâm, danh tiếng thường được gọi với danh hiệu "Rinpoche" (quý báu phi thường). Ngày nay, danh từ Lạt-ma hay được dùng để gọi các vị cao tăng Tây Tạng, không kể trình độ chứng đạo của các vị đó.

Vì Lạt-ma đóng một vai trò quan trọng như thế nên có khi nền Phật giáo Tây Tạng cũng được gọi là Lạt-ma giáo. Người ta cũng không nên xem Lạt-ma như tăng sĩ bình thường, vì Lạt-ma được xem là hiện thân của Phật trong lúc tăng sĩ chỉ là người tu học trong chùa chiền hay tu viện. Trong Kim cương thừa, muốn theo học, hành giả phải được Quán đỉnh qua một hay nhiều vị Lạt-ma. Trong các giáo pháp cao tột như Đại thủ ấn (sa. *mahāmudrā*) hay Đại cứu cánh (bo. ) thì ngay từ đầu, mọi phép thiền quán đã phải tập trung lên một vị Lạt-ma dù cho vị đó không hiện diện. Một khi vị đó có mặt, thì thái độ của học trò lại càng tuân thủ theo nguyên tắc, nhất là sự vâng lời tuyệt đối. Vai trò gạch nối giữa Phật và tín đồ của Lạt-ma cho phép các vị này không những hướng dẫn học trò mà còn giáo hoá Phật pháp cho quần chúng, cũng như giúp Phật tử trừ tà hay cầu an cầu siêu. Các Lạt-ma có những thuật riêng để thực hiện nhiệm vụ đó, mà người ta hay nhắc đến nhất là những điệu múa đặc biệt và tụng niệm Tử thư.

Thời gian tu học của các vị Lạt-ma rất gian nan. Trước hết các vị học tập kinh điển giáo pháp và thực hành thiền định. Sau khi sống viễn li (nhập thất) ít nhất ba năm mới được mang danh hiệu Lạt-ma và bắt đầu giảng dạy.

## Xem thêm
* A-xà-lê
* Đạo sư
* Hoà thượng
## Tham khảo
* *Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
* *Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Bão Damrey

**Bão Damrey** có thể là một trong các mùa bão sau:
* Bão Damrey (2000)
* Bão Damrey (2005)
* Bão Damrey (2017)
Dặm vuông Anh

**Dặm vuông Anh** (hay **dậm vuông Anh**; tiếng Anh: *square mile*), còn gọi tắt là **dặm vuông**, là đơn vị đo diện tích bằng diện tích một hình vuông có bề dài là 1 dặm Anh cho mỗi cạnh. Nó không thuộc hệ đo lường SI. Đơn vị SI về diện tích là mét vuông.

## Viết tắt

Không có một chấp nhận phổ thông để viết tắt cho "dặm vuông" nhưng người ta thường sử dụng:
* sq mile
* sq mi
* sq m (nhưng cách này có thể lẫn lộn với "mét vuông")
* mile²
* mi² 
* sq km

## Chuyển đổi

Một dặm vuông bằng:
* 27.878.400 ft²
* 640 mẫu Anh
* 2.589.988,11 m²
* 2,589 988 11 km²

Theo Hệ thống Khảo sát Đất công của nước Mỹ và Hệ thống Khảo sát Đất Lãnh địa của Canada, một tiết diện chuẩn bằng một dặm vuông.

## Xem thêm
* Đổi đơn vị đo lường

## Tham khảo
Phleng Chat

**Phleng Chat** () là quốc ca của Thái Lan. Bài quốc ca này do Luang Saranupraphan viết lời và nhà soạn nhạc người Nga Peter Feit (tên tiếng Thái: Phra Chenduriyang) phổ nhạc. Trong tiếng Thái, *Phleng Chat* () là danh từ chung có nghĩa là *quốc ca*, còn tên gọi *Phleng Chat Thai* () thường được dùng để chỉ cụ thể đến bài hát này.

Bài quốc ca được sáng tác trong vài ngày sau cuộc Đảo chính 1932 lật đổ chế độ quân chủ chuyên chế của Nhà vua Siam. Bài hát ban đầu do Khun Vichitmatra viết lời, và được xướng theo giai điệu gần giống quốc ca Ba Lan. Cùng với sự ra đời của nền dân chủ Thái Lan, bài ca này cũng thay thế bài Hoàng ca Phleng Sansoen Phra Barami làm quốc ca Thái.

Năm 1934, chính phủ Thái Lan tổ chức tuyển chọn sáng tác nhạc và lời cho quốc ca chính thức. Về phần nhạc, có hai bài dự thi được chú ý, bao gồm bản nhạc mang âm hưởng dân tộc của Jangwang Tua Patayakosol và bản nhạc tiết tấu hiện đại của Phra Chenduriyang. Cuối cùng, bản nhạc của Phra Chenduriyang được chọn. Sau khi chọn được nhạc quốc ca, ban giám khảo bắt đầu thi tuyển phần lời. Theo kết quả tuyển chọn, phần lời ban đầu của Khun Vichitmatra đạt giải nhất và được chọn. Phần dự thi của Chan Khamvilai đạt giải nhì, được chọn làm lời hai.

Năm 1939, tên nước được đổi từ Siam sang Thái Lan. Nhà nước lại tổ chức tuyển chọn sáng tác lời mới cho quốc ca. Lần này, phần dự thi của Luang Saranupraphan được chọn. Thủ tướng Phibunsongkhram ban hành đạo luật bắt buộc cử hành quốc ca và hát quốc ca hai lần một ngày trên toàn quốc, lúc 8 giờ và 18 giờ. Ngày nay, các trường học, xí nghiệp, công sở nhà nước cũng tổ chức thượng cờ và hạ cờ hai lần/ngày theo khung thời gian này. Các đài phát thanh, đài truyền hình phát quốc ca theo khung giờ tương tự.

## Lời

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*Tải xuống bài Phleng Chat (có lời) 
*Tải xuống bài Phleng Chat (không lời)
Jana Gana Mana

**Jana Gana Mana** là quốc ca của Ấn Độ, là năm đoạn đầu của một bài thơ của tác giả đoạt giải Nobel là Rabindranath Tagore, viết bằng tiếng Bengal. Hát nguyên bản tốn khoảng 52 giây, một bản ngắn hơn chỉ dùng hàng đầu và cuối, khi hát chỉ tốn 20 giây.

## Nguyên bản tiếng Hindī

## Nguyên bản tiếng Bengali
:জনগণমন-অধিনায়ক জয় হে ভারতভাগ্যবিধাতা!
:পঞ্জাব সিন্ধু গুজরাট মরাঠা দ্রাবিড় উত্‍‌কল বঙ্গ
:বিন্ধ্য হিমাচল যমুনা গঙ্গা উচ্ছলজলধিতরঙ্গ
:তব শুভ নামে জাগে, তব শুভ আশিস মাগে,
:গাহে তব জয়গাথা।
:জনগণমঙ্গলদায়ক জয় হে ভারতভাগ্যবিধাতা!
:জয় হে, জয় হে, জয় হে, জয় জয় জয়, জয় হে॥

## Lời tiếng Việt
:Tổ quốc Ấn Độ là tâm hồn nhân dân Ấn Độ
:Là quê hương trời ban của nhân dân Ấn Độ
:Từ Punjab, Sindh, Gujarat và Maratha
:Đến Dravida, Odisha và Bengal
:Từ dãy Vindhya và dãy Himalaya
:Từ sông Hằng đến đại dương bao la
:Nhân dân mọi miền tổ quốc đều tin yêu Người
:Và hát vang bài ca này dành tặng người
:Nhân dân là tâm hồn tổ quốc
:Tổ quốc là tâm hồn nhân dân
:Vinh quang thay, vinh quang thay, vinh quang thay
:Tổ quốc Ấn Độ muôn năm của chúng ta.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Tải xuống bài Jana Gana Mana (có lời) 
* Tải xuống bài Jana Gana Mana (có lời)
* Tải xuống bài Jana Gana Mana (có lời) 
* Tải xuống bài Jana Gana Mana (có lời)
* Tải xuống bài Jana Gana Mana (không lời) 
* Tải xuống bài Jana Gana Mana (không lời)
Kimigayo

là quốc ca chính thức của Nhật Bản. Lời của bản quốc ca này dựa trên một bài thơ trong *[[Kokin wakashu|Cổ kim Hòa ca tập]]* được viết vào thời kỳ Heian (khoảng thế kỷ 10). Đây là bài quốc ca có lời ngắn nhất thế giới.

## Lịch sử
Tác giả phần nhạc là Hayashi Hiromori, trưởng ban nhạc trong Cung nội sảnh, phổ nhạc năm 1880. Sau đó phần ký âm theo nhạc lý Tây phương được Franz Eckert, một giáo viên âm nhạc người Đức soạn ra.

Năm 1893 (Minh Trị năm 26), *Kimigayo* được bộ Giáo dục Nhật Bản chọn là bản nhạc học sinh phải hát ở trường, nhất là trong những ngày lễ. Theo đó bản nhạc phổ biến dần và ngẫu nhiên trở thành quốc ca của Nhật. Dù vậy mãi đến 22 Tháng 7 năm 1999 bản nhạc này mới được chính thức công nhận.

Nội dung của bài hát nhằm tôn vinh Thiên hoàng và cầu chúc cho triều đại của các Thiên hoàng bền vững mãi mãi. Cũng vì nội dung đề cao chế độ quân chủ, *Kimigayo* bị đảng Cộng sản Nhật Bản cực lực đả kích.

## Lời bài hát

## Xem thêm

* Quốc kỳ Nhật Bản
* Húc Nhật kỳ
* Umi Yukaba

## Tham khảo

## Thư mục

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 

* Marshall, Alex. *[https://books.google.com/books/about/Republic_or_Death.html?id=GeasCAAAQBAJ Republic or Death! Travels in Search of National Anthems]*, Windmill Books, 2016,   – contains chapter on the song, and its meaning today focusing on controversies

## Liên kết ngoài

* Web-Japan.org National Flag and Anthem
* Kimigayo: streaming audio, lyrics and information
* About.com Japanese national anthem – Kimigayo
Thánh ca Thụy Sĩ

**Thánh ca Thụy Sĩ** là quốc ca của Thụy Sĩ. Nó được sáng tác vào năm 1841, bởi Alberich Zwyssig (1808–1854). Từ đó, nó thường xuyên được sử dụng trong các sự kiện yêu nước. Tuy nhiên, Hội đồng Liên bang đã nhiều lần từ chối các đề nghị chấp nhận nó như là quốc ca chính thức. Từ 1961 tới 1981 nó tạm thời được dùng thay thế cho bài  ("Khi bạn gọi, Tổ quốc tôi", Tiếng Pháp , Tiếng Ý , Romansh ) bài quốc ca của Johann Rudolf Wyss (1743–1818) vốn có giai điệu dựa trên bài quốc ca *[[Chúa phù hộ Quốc vương|God Save the King]]* của Vương quốc Anh. Ngày 1 tháng 8 năm 1981, *Thánh ca Thụy Sĩ* đã trở thành quốc ca chính thức.
## Lời bài hát

## Nghe

## Tham khảo
Nhồi máu

Trong y học, **nhồi máu** là hoại tử mô do tắc nghẽn máu trong động mạch. Nó là đỉnh điểm của thiếu máu cục bộ.

Mặc dù nhồi máu có thể ảnh hưởng ở mọi cơ quan trong nhiều trạng thái bệnh lý, nó thường liên hệ chặt chẽ với xơ vữa động mạch. Khi mảng xơ vữa động mạch bị vỡ, trên bề mặt nó hình thành khối máu đông, làm tắc dòng máu và có thể tạo khối huyết tắc, gây nghẽn mạch máu khác tiếp theo.

Nhồi máu được chia làm hai loại: trắng (thiếu máu) và đỏ (xuất huyết). Các tạng đặc như tim, lách và thận bị nhồi máu do tắc nghẽn động mạch và có màu trắng hay tái. Nhồi máu ở phổi thường ở dạng xuất huyết hay đỏ.

Các bệnh có liên hệ với *nhồi máu*:
* Nhồi máu cơ tim
* Tai biến mạch máu não (80% do nhồi máu)
* Bệnh tắc động mạch ngoại biên gây hoại thư dẫn đến đoạn chi.

Các rối loạn mạch máu khác dẫn đến các dạng *nhồi máu*:
* Hội chứng kháng phospholipid
* Nhiễm khuẩn huyết
* Viêm động mạch tế bào khổng lồ (*Giant-cell arteritis*, GCA)

## Hình ảnh

Tập tin:Splenic infarction.png
Tập tin:Pulmonary infarct intermed mag.jpg
Tập tin:AMI scheme.png
Tập tin:Acute hemorrhagic infarct (4337749052).jpg


## Chú thích

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
Muối

**Muối** có thể có các nghĩa:
*Muối ăn: một loại gia vị Phương cẩu phổ biến trong chế biến thức ăn, chủ yếu là hợp chất vô cơ có công thức hóa học là NaCl, một phần KCl và các khoáng chất khác. Muối ăn có thể được khai thác từ biển, hoặc đôi khi từ mỏ muối. Việt Nam có rất nhiều ruộng muối nằm dọc theo các tỉnh ven biển.
*Muối: một hợp chất hóa học thường là của một kim loại và một chất không phải kim loại.
*Muối: một cách chế biến bảo quản thức ăn: muối dưa cải, muối cà, muối mắm...
*Muối: chất khoáng cho cây: muối khoáng.

## Thực vật
* *[[Rhus chinensis]]*: muối, dã sơn, sơn muối
* *[[Chenopodium album]]*: rau muối, thổ kinh giới trắng
* *[[Glochidion rubrum]]*: muối ăn quả, sóc đỏ
Tôm hùm Hảo Vọng

**Tôm hùm Hảo Vọng** (danh pháp khoa học: ***Homarinus capensis***) là một loài tôm hùm nhỏ sống ven bờ biển của Nam Phi, từ đảo Dassen tới Haga Haga. Trước đây người ta xếp chúng vào chi *[[Homarus]]*, nhưng từ năm 1995 chúng được xếp vào một chi riêng là *Homarinus*. Những họ hàng gần nhất của chúng là *[[Thymops]]* và *[[Thymopides]]*. Tôm hùm Hảo Vọng rất hiếm và khó bắt, kể từ năm 1792 (khi bắt đầu mô tả chúng) cho đến năm 1992 chỉ mới đánh bắt được 14 con, trong đó có một con cái. Sau khi phát hiện ra ba cá thể còn sống năm 1997, là những mẫu còn sống duy nhất trên thế giới, hiện nay Khu bể nuôi Đông London hy vọng sẽ nhân giống được loài này.

## Tham khảo
Hóa học tính toán

**Hóa học tính toán** là một chuyên ngành của hóa học lý thuyết với mục đích chính là tạo ra các mô hình toán học xấp xỉ và các chương trình máy tính để tính các tính chất của các phân tử (như năng lượng tổng cộng, mô men phân cực, mô men tứ cực, phổ dao động phân tử, độ hoạt hóa, các tính chất quang phổ học phân tử, mặt cắt tán xạ...) và ứng dụng các chương trình tính toán này cho các bài toán cụ thể. Tên gọi chuyên ngành này cho thấy sự giao thoa giữa khoa học máy tính và hóa học.

## Các phần mềm

Bảng sau cho thấy một số phần mềm đã được phát triển cho hóa học tính toán (**K**: không hỗ trợ; **C**: có hỗ trợ).





## Xem thêm
*Cơ học lượng tử
*Hóa học lượng tử

## Tham khảo

(bằng tiếng Anh)
*Introduction to Computational Chemistry bởi David Young
*F. Jensen *Introduction to Computational Chemistry*, John Wiley & Sons (1999)
*T. Clark *A Handbook of Computational Chemistry*, Wiley, New York (1985)
*A. Szabo, N.S. Ostlund, *Modern Quantum Chemistry*, McGraw-Hill (1982)

## Liên kết ngoài

(bằng tiếng Anh)
*Computational Chemistry List
*Journal of Computational Chemistry
*Center for Computational Chemistry 
*NIST Computational Chemistry Comparison and Benchmark DataBase  - Cơ sở dữ liệu cho hàng nghìn kết quả tính cho hàng trăm phân tử
*Computational Chemistry Wiki  - Wiki dành cho các kết uqar trong hóa học tính toán
*VCCLAB : Virtual Computational Chemistry Laboratory
Ảo ảnh (quang học)

Trong quang học, **ảo ảnh** là các cảm giác hình ảnh không có thật để lại trong tâm thức khi quan sát một số hình ảnh đặc biệt. Lúc này, thông tin thu thập được từ mắt được xử lý bởi bộ não cho ra các cảm nhận không trùng với vật thể có thật. Ảo ảnh quang học thể hiện rằng bộ não người khi cảm nhận về hình ảnh có thể dùng các giả thiết nhất định để làm tăng tốc quá trình xử lý thông tin nhưng đôi khi không phù hợp thực tế.

## Ví dụ

### Ảo tượng

### Các ví dụ khác

File:Optical grey squares orange brown.svg|Vệt da cam trong bóng tối hình như sáng hơn vệt kia
Hình:Optical.greysquares.arp.jpg|Hình vuông A có màu xám giống B
Hình:HermannGrid.svg|Ảo giác lưới. Các điểm đen hiện ra và biến mất nhanh tại các giao điểm.
Hình:Revolving circles.svg|2 vòng tròn quay khi đưa đầu tiến gần hay ra xa hình này.
Hình:Tribar.png|Tam giác Penrose
File:Missing Square Animation.gif|Câu đố thiếu hình vuông, sau khi sắp xếp lại "thiếu 1 ô vuông"
File:Delboeuf.svg|Ảo giác Delboeuf với hai vòng tròn màu đen chính xác cùng kích cỡ
File:Stereogram Tut Random Dot Shark.png|Autostereogram
Tập_tin:Ames_room.ogv|Video về một người đàn ông đang đi trong căn phòng Ames
File:Café wall.svg|Các đường ngang là chính xác song song.
Barberpole illusion animated.gif|Ảo ảnh Barberpole
Necker cube and impossible cube.svg|Khối lập phương Neckerhttps://en.wikipedia.org/wiki/Necker_cube


## Tham khảo
(bằng tiếng Anh)
* "Knowledge in perception and illusion" by Richard Gregory, *Phil. Trans. R. Soc. Lond. B (1997) 352, 1121–1128* - authorative introduction to optical illusions.

## Xem thêm
* Ảo ảnh âm học
* Phản xạ toàn phần
* Danh sách những ảo ảnh quang học

## Liên kết ngoài

(bằng tiếng Anh)
* Illusions by Akiyoshi Kitaoka
* Optical Illusions & Visual Phenomena
* Visual Paradoxes
* Optical Illusions 
* Visual Illusions: 30 Java applets help see why they happen
* Optical Illusions: Can you believe your eyes? 
* Optical Illusions: Computer Art in the Classroom 
* Optical Illusions, Online Illusions 
* Optical Illusions Pictures & Magic Eye Tricks
* Grand Illusions
* Explanation of many visual illusions and other gestalt effects
* Optical Illusions, and Optical Illusions in real life
Khải hoàn ca

**Khải hoàn ca** (tên gốc , có nghĩa là "Hoan lạc tụng") là một bài ode được viết vào mùa hè năm 1785 bởi nhà thơ, nhà viết kịch và nhà sử học người Đức, Friedrich Schiller, bài này được xuất bản cùng năm trong tạp chí của ông mang tên Thalia. Một phiên bản sửa đổi sơ qua xuất hiện vào năm 1808, thay đổi hai dòng của khổ thơ đầu và bỏ đi phần khổ thơ cuối.
Nó được biết đến nhiều nhất với bản phổ nhạc của Ludwig van Beethoven trong chương thứ tư và cũng là chương cuối của bản giao hưởng số 9 của ông, dành cho bốn giọng đơn ca, đồng ca, cùng dàn nhạc.

Bài *Khải hoàn ca* được Hội đồng châu Âu chọn làm bài ca chính thức của Liên minh châu Âu năm 1972, và được Herbert von Karajan dàn dựng chính thức cho dàn nhạc.

Năm 2003, Liên minh Châu Âu chọn phần phổ nhạc của Beethoven cho bài thơ này làm bài ca chính thức cho EU, mà không có phần lời bằng tiếng Đức, vì ngày càng có nhiều thứ tiếng dùng trong Liên minh châu Âu. Do vậy, bài ca của EU thực tế là phần nhạc điệu của Beethoven chứ không phải bài thơ của Schiller, dù thế vẫn thể hiện rõ lý tưởng bác ái của phần lời. Lý tưởng này thể hiện bao quát trong bản phỏng theo của Beethoven ("tất cả mọi người đều là anh em"), hơn là trong bản gốc của Schiller "những kẻ ăn mày trở thành anh em với những ông hoàng."

## Bài thơ

Friedrich Schiller, người đã nhiệt tình kỷ niệm tình huynh đệ và sự đoàn kết của toàn nhân loại, sau này đã thực hiện một số điều chỉnh nhỏ trong bài thơ khi nó được tái bản vào năm 1803, và nó là phiên bản sau này tạo nền móng cho bản giao hưởng nổi tiếng của Beethoven. Mặc cho sự phổ biến của khúc ode sau đó, bản thân Schiller trong quãng đời sau này coi nó như một thất bại, thậm chí còn đi xa hơn, cho rằng nó "xa rời thực tế" và "giá trị đó có thể cho hai chúng ta, nhưng không phải cho cả thế giới, không phải cho nghệ thuật thi ca", trong một bức thư viết vào năm 1800 cho người bạn vong niên và là người bảo trợ cho mình, Christian Gottfried Körner (người mà tình bạn giữa họ là cảm hứng ban đầu để Schiller viết nên khúc ode).

Trong phạm vi những tường thuật đã liệt kê ở trên là đúng sự thật, điều này có thể bắt nguồn từ việc Schiller thay đổi một từ khóa nhằm thoát khỏi nỗi sợ hãi. "Leonard Bernstein nhắc nhở khán giả của mình, bài thơ ban đầu có tựa *Tự do ca* (*Ode to Freedom*) và cụm từ 'Joy' (vui mừng, vui sướng) (Freude, thay vì Freiheit (tự do), thêm vào cột trụ thứ ba, Freundschaft) đến như một sự thay thế cho một chủ đề mang tính cởi mở hơn về chính trị."

## Nội dung
Sau đây là nội dung bài thơ của Schiller. Lưu ý là phần ca từ trong chương thứ tư của bản giao hưởng số 9 của Beethoven hơi khác một chút so với bản gốc của Schiller.

## Phổ nhạc
Trước Beethoven, Franz Schubert cũng đã viết nhạc cho bài thơ này với giọng đơn và dương cầm.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*Bản ode 'An die Freude' của Schiller, phiên bản gốc năm 1785 cùng phần dịch sang tiếng Anh 
*Phiên bản năm 1823 của Beethoven để dùng trong bản Giao hưởng số 9 cùng phần dịch sang tiếng Anh 
*Đây là đoạn ngắn của bài hát chính thức của Liên minh châu Âu bằng tiếng Anh, Đức, và Latinh
Chủng tử

**Chủng tử** (zh. *zhŏngzí* 種子, ja. *shushi*/*shuji*, sa. *bīja*) nghĩa là mầm sống, hạt mầm, hạt giống. Thuật ngữ này vốn chỉ cho hạt giống thực vật, nhưng được dùng trong Phật giáo với ý nghĩa ẩn dụ:

#Với một tôn giáo dựa vào thuyết "nhân quả", thì chủng tử là ẩn dụ cho nguyên nhân của mọi vấn đề, đặc biệt là nhân gây ra phiền não (sa. *bīja*, *bīja-dharma*); 
#Tiềm năng của một cái gì đó sẽ phát sinh; 
#Trong Duy thức tông, "chủng tử" là phương diện tiềm năng ẩn tàng của mọi cấu trúc tinh thần và vật chất được chứa sẵn trong A-lại-da thức. Nó sẽ hiện hữu như là kết quả của những hành vi và điều kiện hiện hành. Chủng tử là kết quả của những tiềm năng mới, và sẽ tiếp tục hiện hành và có một mối liên hệ trực tiếp với nhân duyên trước đó.
 
Trong Mật tông và Ấn Độ giáo, "chủng tử" chính là Chủng tử tự hay Chủng tử âm (sa. *bījamantra*) chứa đựng trong Chân ngôn. Khi đọc lên và quán tưởng, tần số âm ba cùng với tự dạng của "chủng tử tự" sẽ là phương tiện để hành giả tiếp nhận được những năng lượng vũ trụ và thực chứng những điều huyền diệu của thế giới tâm linh.

Ví dụ như chữ OṂ ॐ – bao hàm một khía cạnh đặc biệt của sự thật tuyệt đối được trình bày bằng một âm thanh tiêu biểu. Những âm thanh này chứa đựng – nếu đệ tử tín tâm được tiếp nhận qua một vị Đạo sư chân chính – những năng lực diệu kì. Những hành giả trong Mật tông đều nhận được một Chủng tử âm từ Đạo sư của mình khi được Quán đỉnh (sa. *abhiṣeka*).

## Xem thêm
*Duy thức tông
*A-lại-da thức
*Duy thức
*Tập khí

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.

## Liên kết ngoài
*Chủng tử tự và Chân ngôn Phật giáo 
*Kiến thức cơ bản về Chủng tử tự và Chân ngôn
Chủng tử lục nghĩa

**Chủng tử lục nghĩa** (zh. *zhŏngzǐ liùyì* 種子六義, ja. *shushi rokugi*) là từ chỉ sáu đặc trưng của chủng tử: 
#Sát-na diệt (zh. 刹那滅): Các chủng tử hiện hành và biến mất trong từng khoảnh khắc (sát-na), rồi hiện hành những chủng tử mới tương ứng kéo dài trong thoáng chốc rồi lại biến mất, tạo ra những chủng tử mới và tiếp tục như vậy mãi. Các chủng tử chỉ có thể hiện hữu nhất thời, bởi vì cái tồn tại vĩnh hằng không có khả năng để tạo tác; 
#Quả câu hữu (zh. 果倶有): Chủng tử có mặt đồng thời với sự biểu hiện của chúng; 
#Hằng tuỳ chuyển (zh. 恒隨轉): Chủng tử thực hiện chức năng song song với thức tương ứng; 
#Tính quyết định (zh. 性決定): Chủng tử có cùng phẩm tính như sự hiện hành của chúng; 
#Đãi chúng duyên (zh. 待衆縁): Chủng tử chỉ có thể hiện hành sau khi những nhân duyên cần thiết có mặt. 
#Dẫn tự quả (zh. 引自果): Mỗi chủng tử đều có sự biểu hiện riêng biệt, không như những chủng tử khác. Những điểm này được định nghĩa trong *[[Nhiếp đại thừa luận thích]]* (zh. 攝大乘論釋).

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Chứng đạo ca

**Chứng đạo ca** (zh. 證道歌, ja. *shōdōka*) nghĩa là "bài ca về sự trực nhận chân lý". Mang hai nghĩa sau:

1. Chỉ những bài ca tán tụng Chân như của các Thánh nhân khi thành đạo, đặc biệt là những vị Đại thành tựu

2. Một kiệt tác của Thiền sư Vĩnh Gia Huyền Giác, cũng được gọi là *Tối thượng thừa Phật tính ca* (最上乘佛性歌, ja. *saijōjō busshō-ka*). Tác phẩm này chứa đựng những khái niệm căn bản của *[[Pháp bảo đàn kinh]]*, của các bộ kinh thuộc hệ Bát-nhã-ba-la-mật-đa.

Ngay trong bài kệ đầu, Sư đã nhấn mạnh đến quan niệm trung tâm của Thiền tông (bản dịch của Trúc Thiên):
:無明實性即佛性
:幻化空身即法身

:*Vô minh thật tính tức Phật tính*
:*Huyễn hoá không thân tức Pháp thân*

:Tính thật vô minh tức Phật tính,
:thân không ảo hoá tức Pháp thân."

Câu "(Bản lai) Vô nhất vật", từ trước đến bây giờ chẳng có một vật – vốn đã có trong *Pháp bảo đàn kinh* – được nhắc lại hai lần trong bài ca này. Theo Sư, sự chứng ngộ chân lý xảy ra một cách bất thình lình (Đốn ngộ). Cùng với *[[Tín tâm minh]]* của Tam tổ Tăng Xán*Chứng đạo ca* là tác phẩm thiền nổi danh, được dịch sang rất nhiều thứ tiếng.

## Chú thích

## Tham khảo
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*''CHỨNG ĐẠO CA Tác giả: Thiền sư Huyền Giác - Dịch giả: Cư sĩ Trúc Thiên.Nhà xuất bản Lá Bối ấn hành lần thứ nhất tại Saigon năm 1970
Vĩnh Gia Huyền Giác

**Vĩnh Gia Huyền Giác** (zh. *yòngjiā xuānjué* 永嘉玄覺, ja. *yōka genkaku*), 665-713, là Thiền sư Trung Quốc đời Đường. Sư còn có các tên **Minh Đạo** (zh. 明道), **Chân Giác** (zh. 眞覺), và **Đạo Minh** (zh. 道明), là đệ tử được Huệ Năng ấn chứng. Sư tinh thông cả ba tông, Thiền, Thiên Thai, và Hoa Nghiêm, nổi tiếng với tên Nhất Túc Giác (zh. 一宿覺), có nghĩa là "giác ngộ trong một đêm" với câu chuyện sư nghỉ lại chỉ một đêm với Lục tổ. Sư còn là tác giả của 2 tác phẩm ngắn nhưng rất thông dụng là *[[Chứng đạo ca]]* (zh. 證道歌) và *[[Thiền Tông Vĩnh Gia tập]]* (zh. 禪宗永嘉集). Cả hai tác phẩm đều giải quyết những vấn đề tư tưởng quan trọng trong giai đoạn ấy và cũng là đề tài của luận *[[Đại thừa khởi tín luận|Đại thừa khởi tín]]*, kinh Viên Giác, kinh Thủ-lăng-nghiêm.

## Cơ duyên và hành trạng

Sư họ Đới, quê ở Vĩnh Gia, Ôn Châu. Sư xuất gia từ nhỏ và sớm tham học Đại tạng kinh, tinh thâm Chỉ-Quán. Nhân xem *[[duy-ma-cật sở thuyết kinh|kinh Duy-ma-cật sở thuyết]]*, sư hoát nhiên liễu ngộ. Môn đệ của Lục tổ Huệ Năng là Thiền sư Huyền Sách thấy sư đàm luận lời lẽ thích hợp với chư Tổ bèn khuyên sư đến Lục tổ để được ấn chứng chỗ sở đắc. Trận Pháp chiến sau đây giữa sư và Tổ đã đi vào lịch sử của Thiền tông:

:Sư cùng Huyền Sách đến Tào Khê tham vấn Tổ. Đến nơi, sư tay cầm tích trượng, vai mang bình bát đi nhiễu Tổ ba vòng. Tổ hỏi: "Phàm Sa-môn phải đủ ba ngàn uy nghi tám muôn tế hạnh, Đại đức là người phương nào đến mà sinh đại ngã mạn như vậy?"
:Sư thưa: "Sinh tử là việc lớn, Vô thường quá mau."
:Tổ bảo: "Sao không ngay nơi đó thể nhận cái vô sinh, liễu chẳng mau ư?" 
:Sư thưa: "Thể tức vô sinh, liễu vốn không mau." 
:Tổ khen: "Đúng thế! Đúng thế!"
:Đại chúng nghe vậy đều ngạc nhiên. Sư bây giờ mới đầy đủ trang nghiêm lễ bái Tổ. Lát sau, sư cáo từ, Tổ bảo: "Trở về mau quá!" 
:Sư thưa: "Vốn tự không động thì đâu có mau." 
:Tổ hỏi: "Cái gì biết không động?" 
:Sư thưa: "Ngài tự phân biệt." 
:Tổ bảo: "Ngươi đạt ý vô sinh rất sâu!" 
:Sư thưa: "Vô sinh há có ý sao?"
:Tổ hỏi: "Không có ý, cái gì biết phân biệt?" 
:Sư thưa: "Phân biệt cũng không phải ý." 
:Tổ khen: "Lành thay! Lành thay!"
:Sư lưu lại một đêm hỏi thêm đạo lý và sau đó cùng Huyền Sách xuống núi. Thời nhân gọi sư là "Giác giả một đêm", Nhất túc giác (zh. 一宿覺).
Sư sau trụ trì ở Ôn Giang, học chúng đến tấp nập.

Đời Đường, niên hiệu Tiên Thiên thứ hai, ngày 17 tháng 10, sư ngồi vui vẻ thị tịch, thọ 49 tuổi. Vua sắc phong là Vô Tướng Đại sư, tháp hiệu Tịnh Quang.

## Tham khảo

## Sách tham khảo
**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Vân thủy

**Vân thủy** (zh. 雲水, ja. *unsui*) là mây nước. Trong Thiền tông, danh từ này được dùng để chỉ những thiền sinh mới gia nhập Thiền viện, chỉ các Sa-di. Các khung trang trí ở những Thiền viện thường được vẽ hoặc khắc với những mô-típ vân thủy.

Đến và đi vô ý, lưu động tự do tự tại, hợp tán tuỳ theo điều kiện bên ngoài, thích hợp với mọi hoàn cảnh như nước chảy một cách im lặng qua những chướng ngại, tuỳ theo dạng của vật chứa – đó chính là những đặc tính tiêu biểu của mây nước, những đặc tính mà Thiền tông đề cao và tìm cách thực hiện trong cuộc sống.

Lấy mây nước làm gương cho cuộc sống – phong cách này đã được tìm thấy nơi các vị hâm mộ Lão giáo (Lão Tử, Trang Tử), một hệ thống triết lý gây ảnh hưởng rất lớn đến Thiền tông. Rất nhiều thi hào đã ca tụng "mây trắng" (bạch vân 白雲) là biểu tượng của một cuộc sống siêu phàm. John Blofeld viết trong *The Wheel of Life*: 
:"Trong vạn vật thì người có trí nên chọn nước làm thầy. Nước chinh phục được tất cả… Nước tránh tất cả những chướng ngại với một sự khiêm nhường lạ lùng, nhưng không một chướng ngại nào có thể ngăn cản được nước trên con đường trở về đại dương đã định. Nước thắng bằng sự khiêm nhường, không bao giờ tấn công nhưng vẫn thắng trận cuối. Trí giả noi gương nước mà hành động thì rất khiêm nhường, vô sự, hành động trong vô vi (Bất hành nhi hành) nhưng qua đó mà chinh phục được thế gian."
## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Vấn đáp (Phật giáo)

**Vấn đáp** (zh. *wèndá* 問答, ja. *mondō*) là những cuộc đối đáp trong Thiền tông, giữa thầy và trò về một Công án hay một vấn đề làm thiền sinh thao thức. Thiền sư thường thường trả lời theo một cách nằm ngoài quy ước, với mục đích đánh thức trực giác nơi thiền sinh (Pháp chiến).

Nhiều vấn đáp đã trở thành công án trong lịch sử Thiền:

*Tăng hỏi Động Sơn Thủ Sơ: "Thế nào là Phật?" Động Sơn đáp: "Ba cân gai" (ma tam cân 麻三斤).
*Tăng hỏi Mã Tổ: "Thế nào là Phật?" Mã Tổ đáp: "Tức tâm tức Phật" (zh. 即心即佛).
*Tăng khác cũng hỏi: "Thế nào là Phật?" Mã Tổ đáp: "Phi tâm phi Phật" (zh. 非心非佛).

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Độc tham

**Độc tham** (zh. 獨參, ja. *dokusan*) là dụng ngữ Thiền, chỉ cuộc gặp riêng của người tham thiền với vị thầy trong thất của ông ta. Độc tham là một trong những yếu tố tối trọng trong việc tu thiền; nó tạo điều kiện để thiền sinh có thể trình bày những vấn đề liên hệ đến việc tu tập, để có thể trình bày sở đắc và trắc nghiệm mức độ thông đạt đạo của mình.

Nhiều Công án với nội dung là một cuộc vấn đáp phản ánh phương pháp độc tham thời xưa. Truyền thống độc tham bắt nguồn từ buổi "truyền tâm bí mật nằm ngoài giáo pháp" cho Ma-ha-ca-diếp (sa. *mahākāśyapa*) của Phật Thích-ca trên đỉnh Linh Thứu (Niêm hoa vi tiếu), được lưu truyền trong "Phật tâm tông" – một tên khác của Thiền tông – cho đến ngày nay. Trước đây thì độc tham được ứng dụng trong tất cả những hệ phái của Thiền tông nhưng trong thời nay, phương pháp này hầu như không còn tồn tại trong tông Tào Động (ja. *sōtō-shū*) tại Nhật mà chỉ được thực hành trong tông Lâm Tế (ja. *rinzai-shū*).

Vì nhiều lý do mà buổi độc tham phải được giữ bí mật: 
#Buổi này đòi hỏi một tâm trạng cởi mở và thành thật tuyệt đối của thiền sinh trước mặt một vị Lão sư (ja. *rōshi*) – một điều kiện khó thực hiện được trước mặt nhiều người khác; 
#Trong buổi này, thiền sinh trình bày mức độ ngộ nhập công án đang được tham quán. Nếu thiền sinh khác nghe được câu "giải đáp" này thì nó có thể là một chướng ngại cho họ trên đường tìm câu trả lời của chính mình; 
#Một buổi dạy riêng của vị thầy lúc nào cũng được thực hiện theo quy tắc "tuỳ cơ ứng biến" và vì thế lúc nào cũng thích hợp cho chính thiền sinh đang độc tham. Vị thầy có thể phản ứng khác biệt đối với những câu trả lời giống nhau của các thiền sinh – một yếu tố có thể làm các thiền sinh sơ cơ tán loạn.

Trong một hệ thống truyền thừa chính phái thì chỉ có người nào đã được ấn khả, đã được chính thức công nhận là Pháp tự (ja. *hassu*) mới được chủ trì buổi độc tham.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Trước ngữ

**Trước ngữ** (zh. 著語, ja. *jakugo*) có thể hiểu là " lời nói đưa xen vào", chỉ một câu nói hùng dũng, một lời thốt lên hồn nhiên biểu hiện sự ngộ nhập thâm sâu yếu chỉ của một Công án hoặc các thành phần của nó.Trong những tập công án như *[[Bích nham lục]]*, người ta có thể tìm thấy những trước ngữ của Thiền sư Tuyết Đậu Trọng Hiển và Viên Ngộ Khắc Cần. Những trước ngữ này chính là những lời bình xen vào giữa các công án.

Ví dụ sau được trích từ *[[Bích nham lục]]*, công án 4 với tên "Đức Sơn mắc áo vấn đáp":
:Đức Sơn Tuyên Giám đến Quy Sơn Linh Hựu, mắc áo trên pháp đường, từ phía Đông đi qua phía Tây, từ phía Tây đi qua phía Đông, nhìn xem, nói: Không! Không! Liền đi ra.
:Tuyết Đậu trước ngữ: Khám phá xong. 
:Viên Ngộ: Lầm! Quả nhiên! Điểm!….
Từ thời Thiền sư Bạch Ẩn Huệ Hạc đến bây giờ, các thiền sinh Nhật Bản thường phải trình bày thêm một hoặc vài trước ngữ song song với câu "Giải đáp" cho công án để minh bạch thêm sự thấu rõ xuyên suốt của mình. Các trước ngữ này thường được trình dưới dạng văn vần (thi hoá) và thiền sinh không nhất thiết là phải tự làm mà có thể trích từ các nguồn tài liệu khác, ngay cả những nguồn tài liệu văn hoá thế tục.
## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.
Tự tính

**Tự tính** (zh. 自性, sa. *svabhāva*, ja. *jishō*) chỉ cái tính nằm sau mọi hiện tượng, cái ngã. Theo quan điểm Đại thừa, tất cả mọi sự đều không có **tự tính** (sa. *asvabhāva*), vô ngã, tức là không có một cái gì chắc thật, riêng biệt đứng đằng sau các trình hiện. Điều đó không có nghĩa sự vật không có thật, chúng hiện diện nhưng chúng chỉ là những dạng xuất hiện của tính Không, tự tính là tính Không (tự tính không 自性空, sa. *svabhāva-śūnyatā*). Đây là quan điểm trung tâm của tư tưởng Bát-nhã ba-la-mật-đa (sa. *prajñāpāramitā*) và Trung quán (sa. *madhyamaka*).

Tuy nhiên, trong Thiền tông và các tông phái của Đại thừa tại Trung Quốc, danh từ "tự tính" được dùng để chỉ cho bản thể thật sự của chúng sinh, vạn vật, đồng nghĩa với Phật tính (sa. *buddhatā*, ja. *busshō*) và nên phân biệt nó với cái tiểu ngã mà Phật đã bác bỏ.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
*Dumoulin, Heinrich:
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* I. Indien und China, Bern & München 1985.
:*Geschichte des Zen-Buddhismus* II. Japan, Bern & München 1986.