Ô liu

**Ô liu** (phiên âm từ tiếng Pháp **'; [[danh pháp khoa học]]: ***Olea europaea**') là một loại cây nhỏ thuộc [[Họ Ô liu]] (*Oleaceae*). Vùng bản địa của ô liu là miền [[Bờ biển|duyên hải]] [[Địa Trung Hải]], đến [[Iran]] ven bờ nam [[biển Caspi]]. Trái ô liu là một [[Nông sản|nông phẩm]] giá trị ở vùng Địa Trung Hải dùng để làm [[dầu ô liu]].

== Miêu tả ==
Cây ô liu, *Olea europaea*, là một [[Cây|cây xanh]] quanh năm hoặc [[cây bụi]] có nguồn gốc từ Địa Trung Hải [[Châu Âu]], [[Châu Á]] và [[Châu Phi]]. Nó ngắn và thấp, và hiếm khi vượt quá 8 - 15 [[mét]]. một giống duy nhất bao gồm 40.000 cây chỉ được tìm thấy ở khu vực xung quanh [[Pisciotta]] thuộc vùng [[Campania]], [[Nam Ý|miền nam nước Ý]] thường vượt quá con số này, với [[đường kính]] [[Thân cây|thân]] tương ứng lớn. Các [[lá]] màu xanh, thuôn dài, kích thước dài 4 – 10[[Centimet|cm]] chiều dài và 1–3&nbsp;cm chiều rộng. Thân cây thường lồi lõm và xoắn.

Hoa ô liu thường có màu trắng và có lông, với [[Lá đài|đài hoa]] và [[Cánh hoa|tràng hoa]] có 10 khe, hai [[Nhị (thực vật)|nhị]], và [[Bộ nhụy|nhụy]] hoa, nở thành chùm mọc ra từ nách lá,
Quả ô liu là một quả nhỏ dài 1 - 2,5&nbsp;cm khi quả chín, thịt mỏng hơn và nhỏ hơn ở cây mọc dại so với [[cây ăn quả]]. Ô liu được thu hoạch ở giai đoạn có màu xanh lá cây đến màu tím. Ô liu đen [[đóng hộp]] thường được làm thêm màu đen nhân tạo và có thể chứa gluconat [[sắt]] hóa học để cải thiện vẻ bên ngoài.

== Phân loại ==
Sáu phân loài mọc tự nhiên của Olea europaea phân bố trên một phạm vi rộng:
* *O e. europaea* (Lưu vực Địa Trung Hải)
Olea europaea var. sylvestris được coi là ô liu hoang dại của Địa Trung Hải, là một giống ô liu đặc trưng bởi giống này mang trái nhỏ hơn so với ô liu thông thường.
* *O e. cuspidata (*từ [[Nam Phi (khu vực)|Nam Phi]] khắp [[Đông Phi]], [[Ả Rập Xê Út|Ả Rập]] đến [[Tây Nam Trung Quốc]])
* *O e. cerasiformis* (Madeira); còn được gọi là *Olea maderensis*
* *O e. guanchica* ([[Quần đảo Canaria]])
* *O e. laperrinei* ([[Algérie]], [[Sudan]], [[Niger]])
* *O e. maroccana* ([[Maroc|Ma-rốc]])

Phân loài *O. e. cerasiformis* là thể tứ bội, và *O. e. maroccana* là thể lục bội. Các dạng ô liu mọc dại đôi khi được coi là loài *Olea oleaster*. Những quả ô liu được gọi là ô liu trắng và ô liu đen ở [[Đông Nam Á]] thực ra không phải là ô liu, chúng là các loài cây [[Chi Trám|trám]].

== Trồng trọt ==
Hàng trăm giống cây ô liu được biết đến. Các giống ô liu có tác động đáng kể đến màu sắc, kích thước, hình dạng và đặc điểm sinh trưởng cũng như chất lượng của [[dầu ô liu]]. Giống ô liu có thể được sử dụng chủ yếu để lấy [[dầu]] hoặc ăn.

Vì nhiều giống ô liu có khả năng không có quả hoặc gần như vậy, chúng thường được trồng theo cặp với một giống chính duy nhất và một giống thứ cấp được chọn để có khả năng thụ phấn cho cây chính. Trong thời gian gần đây, khoa học đang nỗ lực đã được hướng đến việc sản xuất các giống cây lai với các đặc tính hữu ích cho nông dân, chẳng hạn như kháng bệnh, tăng trưởng nhanh và cây trồng lớn hơn hoặc phù hợp hơn.

== Lịch sử ==

=== Thời tiền sử ===
Bằng chứng [[hóa thạch]] cho thấy cây ô liu có nguồn gốc cách đây khoảng 20–40 triệu [[năm]] trong [[kỷ]] [[Thế Oligocen|Oligocen]], ở khu vực ngày nay tương ứng với [[Ý]] và lưu vực [[Địa Trung Hải|phía đông Địa Trung Hải]]. Cây ô liu được trồng lần đầu tiên cách đây khoảng 7.000 năm ở các vùng Địa Trung Hải.

Ô liu có thể ăn được dường như đã tồn tại với [[Người|con người]] trong khoảng 5.000 đến 6.000 năm, bắt đầu từ [[Thời đại đồ đồng|thời kỳ đồ đồng]] sớm (3150-1200 [[Công Nguyên|TCN]]). Nguồn gốc của nó có thể được bắt nguồn từ [[Levant]] dựa trên các bảng viết, hố ô liu và các mảnh [[gỗ]] được tìm thấy trong các ngôi [[mộ]] cổ.

Tổ tiên trước đây của ô liu được trồng là không rõ. Hóa thạch [[phấn hoa]] Olea đã được tìm thấy ở [[Macedonia (vùng)|Macedonia]] và những nơi khác xung quanh Địa Trung Hải, cho thấy [[Chi (sinh học)|chi]] này là một yếu tố ban đầu của hệ thực vật Địa Trung Hải. Những chiếc lá hóa thạch của Olea được tìm thấy trong các Palaeosols của [[Đảo|hòn đảo]] [[núi lửa]] [[Santorini]] ([[Santorini|Thera]]) của [[Hy Lạp]] và có niên đại khoảng 37.000 năm trước Công nguyên. Dấu hiệu [[ấu trùng]] của [[ruồi]] trắng ô liu [[Aleurolobus vitis|Aleurolobus]] (Aleurodes) olivinus được tìm thấy trên lá. Loài côn trùng tương tự ngày nay thường được tìm thấy trên lá ô liu, cho thấy mối quan hệ đồng [[tiến hóa]] động thực vật không thay đổi kể từ thời điểm đó. Những chiếc lá được tìm thấy trên cùng một hòn đảo có niên đại khoảng 60.000 năm trước Công nguyên, khiến chúng trở thành những cây ô liu lâu đời nhất được biết đến từ Địa Trung Hải.

Từ năm 3000 trước Công nguyên, ô liu đã được trồng phổ biến ở [[Crete]]; chúng có thể là nguồn gốc của nền [[văn minh Minos]].

=== Bên ngoài Địa Trung Hải ===
Ô liu không có nguồn gốc từ [[châu Mỹ]]. Những người [[Chủ nghĩa thực dân|thực dân]] [[Tây Ban Nha]] đã mang ô liu đến châu Mỹ, nơi việc trồng trọt của nó phát triển ở [[Peru]], [[Chile]] và [[Argentina]] ngày nay. Những cây con đầu tiên từ Tây Ban Nha được Antonio de Rivera trồng ở [[Lima]] vào năm 1560. Việc trồng cây ô liu nhanh chóng phổ biến dọc theo các [[thung lũng]] của [[bờ biển]] [[Thái Bình Dương]] khô hạn của [[Nam Mỹ]] nơi có khí hậu tương tự như Địa Trung Hải. Các nhà truyền giáo Tây Ban Nha truyền cây vào [[thế kỷ 18]] ở [[California]]. Nó được trồng lần đầu tiên tại Mission San Diego de Alcalá vào [[1769|năm 1769]] hoặc muộn hơn vào khoảng [[1795|năm 1795]]. Các vườn cây ăn quả được bắt đầu ở các nhiệm vụ khác, nhưng vào [[1838|năm 1838]], một cuộc kiểm tra chỉ tìm thấy hai vườn ô liu ở [[California]]. Trồng trọt để lấy dầu dần dần trở thành một lĩnh vực thương mại rất thành công từ những [[1860|năm 1860]] trở đi. Tại [[Nhật Bản]], việc trồng thành công cây ô liu đầu tiên xảy ra vào [[1908|năm 1908]] trên đảo [[Shōdō|Shodo]], nơi trở thành cái nôi của nghề trồng ô liu. Ước tính có khoảng 865 triệu cây ô liu trên [[thế giới]] hiện nay (tính đến [[2005|năm 2005]]), và phần lớn trong số này được tìm thấy ở các nước Địa Trung Hải, với các khu vực biên giới truyền thống chỉ chiếm không quá 25% diện tích trồng ô liu và 10% sản lượng dầu sản xuất.

==Giá trị dinh dưỡng==


== Văn hóa đại chúng ==
Đây là một trong những loại cây được nhắc đến nhiều trong các tác phẩm [[văn học phương Tây]]. Trong tác phẩm *Odyssey* và *Iliad'' của Homer, nhân vật Odysseus bò dưới hai nhánh cây ô liu được trồng trong một nhà kho.

## Hình ảnh

Tập tin:Olea europaea subsp europaeaOliveTree.jpg
Tập tin:Olives au marche de Toulon p1040238.jpg
Tập tin:1898 postcard of Sečovlje.jpg
Tập tin:2005-05-05 - 13-03 Sirmione 17.JPG


## Tham khảo