open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ion

**Ion** hay **điện tích** là một nguyên tử hay nhóm nguyên tử bị mất hay nhận thêm được một hay nhiều electron. Một ion mang điện tích âm, khi nó thu được một hay nhiều electron, được gọi là **anion** hay **điện tích âm**, và một ion mang điện tích dương khi nó mất một hay nhiều electron, được gọi là **cation** hay **điện tích dương**. Quá trình tạo ra các ion hay điện tích gọi là **ion hóa**.

Các nguyên tử hay nhóm nguyên tử bị ion hóa được biểu diễn dưới dạng các số viết nhỏ lên trên, bên phải ký hiệu của nguyên tử hay nhóm nguyên tử, thể hiện số lượng electron mà nó thu được hay mất đi (nếu lớn hơn 1) và dấu + hay − tùy theo nó mất hay thu được (các) electron. Trong trường hợp mất hay thu được chỉ một electron thì không cần ghi giá trị số. Ví dụ H+ hay Cl−.

Các kim loại có xu hướng tạo ra các cation (mất đi electron) trong khi các phi kim loại có xu hướng tạo ra anion, ví dụ natri tạo ra cation Na+ trong khi clo tạo ra các anion Cl-.

## Năng lượng ion hóa
Năng lượng cần thiết để tạo ra cation bằng cách loại bỏ electron từ một nguyên tử trung hòa về điện là **[[năng lượng ion hóa]]**. Nói chung, năng lượng ion hóa thứ n của nguyên tử là năng lượng cần để loại bỏ electron thứ n sau khi n - 1 electron trước đã bị loại bỏ.

Mỗi một năng lượng ion hóa kế tiếp là lớn hơn một cách đáng kể so với năng lượng ở mức trước đó. Đặc biệt, sự thay đổi năng lượng tăng lên một cách đột ngột khi các electron của một lớp obitan nào đó trong nguyên tử đã bị loại bỏ hết. Vì lý do này, các cation có xu hướng được tạo ra theo hướng bỏ hết các electron của cùng một lớp obitan. Ví dụ, natri được tìm thấy như là Na+, nhưng không phải là Na2+ vì cần năng lượng lớn để ion hóa. Tương tự, magnesi được tìm thấy như là Mg2+, mà không phải là Mg3+, và nhôm có thể tồn tại ở dạng cation Al3+. Khi một nhóm các nguyên tử thu được các electron, chúng cũng trở thành các ion, chẳng hạn như SO42-.

## Lịch sử
Các ion lần đầu tiên được lý thuyết hóa bởi Michael Faraday khoảng năm 1830, để miêu tả các thành phần của phân tử mà chuyển động về phía anion hay cation. Tuy nhiên, cơ chế mà các chuyển động này có thể diễn ra đã không được miêu tả cho đến tận năm 1884 khi Svante August Arrhenius trong luận án tiến sĩ của mình trong trường đại học tổng hợp Uppsala đã miêu tả chúng. Lý thuyết của ông ban đầu đã không được chấp nhận (ông nhận được học vị tiến sĩ với điểm thấp nhất để được vượt qua) nhưng luận án tiến sĩ của ông đã đoạt giải Nobel về hóa học năm 1903.

## Ngôn từ học
Từ *ion* đã được đặt tên bởi Michael Faraday, từ tiếng Hy Lạp **', động tính từ thời hiện tại của **', "chuyển động", vì thế là  "người đi lại". Danh pháp này dựa trên xu hướng của các anion chuyển động về phía anốt, và của các cation chuyển động về phía catốt. Vì thế, anion (**') và cation (''κ'') có nghĩa là "(một thứ) đi lên" và "(một thứ) đi xuống", một cách tương ứng, và ''anốt'', **', và *catốt*, *κ*, có nghĩa là "đi lên" và "đi xuống", tương ứng từ **, "đường".

## Tham khảo
Bụi

**Bụi** là tên chung cho các hạt chất rắn có đường kính nhỏ cỡ vài micrômét đến nửa milimét, tự lắng xuống theo trọng lượng của chúng nhưng vẫn có thể lơ lửng trong không khí một thời gian sau. Các hạt to hơn có thể gọi là cát, sỏi. Khi bụi phân tán mạnh trong không khí hay các chất khí nói chung, hỗn hợp khí và bụi được gọi là aerosol rắn.

Bụi có nhiều tính chất vật lý khác so với khi chúng ở trạng thái chất rắn hay chất lỏng vĩ mô. Xem thêm vật lý sỏi.

## Trong khí quyển Trái Đất
Trong khí quyển Trái Đất, bụi sinh ra từ một số nguồn: đất mịn bị gió cuốn lên, các hoạt động núi lửa, và ô nhiễm không khí.

Các hạt bụi trôi nổi trong khí quyển có thể hấp thụ và bức xạ nhiệt năng của ánh sáng Mặt Trời và tạo nên hiệu ứng mạnh cho khí hậu của Trái Đất.

### Trong nhà

Bụi trong nhà, gồm bụi trong khí quyển trộn với bụi sinh ra do ma sát của các đồ vật trong nhà, chủ yếu từ da người, sợi vải trên quần áo, chăn...

Một số côn trùng nhỏ trong nhà ăn các thành phần hữu cơ của bụi này. Các chất thải của chúng cũng trở thành bụi và có thể gây dị ứng cho người.

### Ngoài đường
Cũng tương tự bụi trong nhà, bụi ngoài đường xuất phát từ đất, từ ma sát trong hoạt động của con người và động vật. Đặc biệt hiện nay ở những nơi dân cư đông đúc, xe cộ qua lại nhiều, làm cho lượng bụi trong khong khí tăng cao, ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng cuộc sống.

### Bụi và sức khỏe

### Khống chế bụi
Sử dụng máy lọc không khí

#### Trong nhà
* Chổi quét dùng thu gom các bụi lớn. Phương pháp này có thể không hiệu quả cho các bụi nhỏ, và cuốn các bụi nhỏ lên không khí, ảnh hưởng đến sức khỏe
* Chổi lau sử dụng độ ẩm, thu dọn hiệu quả nhiều bụi trong nhà
* Máy hút bụi, thu hút hiệu quả nhiều bụi.

#### Ngoài đường
Thường ở những nơi đông đúc, nhiều khói bụi, xuất hiện nhiều xe có tính năng phun nước xuống lòng đường, làm sạch đường và làm giảm bụi trong không khí. Ngoài ra cũng phải kể đến tác dụng của các hồ chứa, hồ điều hòa, cây cối góp phần làm không khí trong lành hơn.

### Trên sa mạc

## Trong khoảng không vũ trụ
Bụi luôn tồn tại trong khoảng không vũ trụ và có thể quan sát thấy khi chúng làm nhòe ảnh các ngôi sao, hay tạo nên các nền hấp thụ hoặc phát xạ sóng điện từ. Bụi và khí trong vũ trụ có thể tự tụ tập lại dưới lực hấp dẫn để sinh ra các hệ hành tinh. Kích thước các hạt bụi này lớn hơn hạt bụi thông thường, khoảng từ vài milimét đến vài mét.

## Xem thêm
* Bão bụi
* Hệ phân tán cao

## Tham khảo
Mạng

**Mạng** trong tiếng Việt có nhiều nghĩa:
*Từ gọi tắt phổ biến để chỉ **[[mạng máy tính]]**. Một mạng máy tính phổ biến là mạng Internet.
*Website
***[[Mạng (đồ vật)|Mạng]]** là một vật mỏng và thưa làm bằng những sợi đan chéo nhau.
*Mạng theo nghĩa số mạng, số mệnh hay tính mạng của một sinh vật.
Không gian đa chiều

**Không gian đa chiều** (tiếng Anh: *hyperspace*) là không gian có số chiều nhiều hơn 3, được biểu diễn dưới dạng toán học có số lượng tọa độ nhiều hơn 3.

Một số khái niệm được nhắc đến trong không gian đa chiều như:
* Đa lập phương: khối lập phương nhiều chiều
* Mặt cắt polytope
* 24-ngăn: lớp ngoài có 24 ngăn hình 8 cạnh, 96 tam giác bằng nhau, 96 đỉnh và 24 cạnh
* 120-ngăn: lớp ngoài có 120 ngăn hình 10 cạnh, 120 mặt ngũ giác, 1200 đỉnh và 600 cạnh
* 600-ngăn: lớp ngoài có 600 ngăn 12 cạnh, 1200 mặt tam giác, 720 đỉnh và 120 cạnh

Image:Hyperspace tiling 4-5.svg
Image:Hyperspace tiling 5-4.png


## Xem thêm
* Không-thời gian
* Du hành thời gian
* Siêu mặt
* Siêu phẳng
* Đa tạp
* Đa vũ trụ
* Số siêu phức, một khái niệm về toán học được biểu diễn dưới hệ tọa độ nhiều chiều

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Dự đoán cách xác định chiều thứ tư của không gian
Mật

**Mật** là dịch màu vàng hơi xanh, vị đắng và có tính kiềm được tiết từ gan ở hầu hết động vật có xương sống. Ở nhiều loài, mật được lưu giữ trong túi mật giữa các bữa ăn và được đổ vào tá tràng khi ăn, ở đó nó hỗ trợ quá trình tiêu hoá thức ăn.

## Sinh lý học
Thành phần của dịch mật bao gồm: nước, muối mật, sắc tố mật, cholesterol, muối vô cơ, axit béo, lecithin, mỡ và phosphat kiềm.

### Muối mật
**Muối mật** là muối Kali hoặc Natri của các acid mật liên hợp có nguồn gốc từ cholesterol với glycin hoặc taurin. Có hai loại muối mật: glycocholat Natri (Kali) và taurocholat Natri (Kali).

Muối mật có chức năng quan trọng trong việc tiêu hóa và hấp thu lipid (nhũ tương hóa lipid) ở ruột non và giúp cho hấp thu các vitamin tan trong lipid: A, D, E và K.

Khi xuống đến hồi tràng, 95% muối mật được tái hấp thu rồi theo tĩnh mạch cửa trở về gan và được tái bài tiết, gọi là chu trình ruột gan (hình trên).

Còn lại 5% muối mật được đào thải theo phân có tác dụng giữ nước trong phân và duy trì nhu động ruột già.

Các muối mật (glycine và taurine) ở chừng mực nào đó đóng vai trò như chất tẩy giặt, kết hợp với các phospholipid làm vỡ các giọt mỡ trong quá trình nhũ tương hoá mỡ, tạo thành các hạt micelle, nhờ đó hỗ trợ hấp thu mỡ. Ngoài chức năng tiêu hoá, mật còn là đường bài tiết các sản phẩm thoái hoá của hemoglobin là bilirubin, tạo nên màu sắc của mật. Mật cũng chứa cholesterol, đôi khi tích tụ bên trong túi mật tạo thành sỏi cholesterol.

### Sắc tố mật
**Sắc tố mật** là sản phẩm chuyển hóa của nhân Hem, có trong hemoglobin và các chất chứa nhân Hem như Myoglobin... (**Sắc tố mật** hay còn gọi theo thông thường do thành phần chính có chứa bilirubin, Biliverdin) là một chất hình thành ở gan từ sản phẩm thoái hóa Hem trong cơ thể và sau đó được thải ra theo dịch mật.(Bile pigments, including bilirubin and biliverdin, are endogenous compounds belonging to the porphyrin family of molecules)

### Cholesterol

Tế bào gan tổng hợp **cholesterol** để sản xuất muối mật, một phần cholesterol được thải ra theo dịch mật để giữ hằng định cholesterol máu.

Khi xuống đến ruột, 1 lượng cholesterol được tái hấp thu trở lại.

Cholesterol không tan trong dịch mật, để tan được nó phải ở dưới dạng micelle cùng với muối mật và lecithin và gọi là sự bão hòa cholesterol của mật. Khi mật mất khả năng bão hòa này (do tăng cholesterol hoặc do giảm muối mật và lecithin), cholesterol sẽ tủa tạo nên sỏi.

### Khác
Mật từ động vật bị giết mổ có thể được trộn với xà phòng; hỗn hợp này có thể dùng để tẩy vết bẩn trên vải dệt.

Gan người sản xuất khoảng 1 lit mật mỗi ngày. Vì mật làm tăng hấp thu mỡ, nó cũng giúp cơ thể hấp thu các vitamin tan trong mỡ: A, D, E và K.

## Trong văn hóa
Can đảm (gan và mật) là từ được dùng để chỉ sự dũng cảm. Sách Chân Lạp phong thổ ký có đề cập đến việc lấy mật người (thủ đảm 取膽):Việc lấy mật người và động vật để phục vụ các mục đích tâm linh, chữa bệnh ở Đông Nam Á cũng được nhiều tài liệu ghi nhận.

## Xem thêm
* Sỏi mật
* Gan
* Viêm gan

## Tham khảo
Coenzyme A

**Coenzyme A** (viết tắt **CoA**, **CoASH** hay **HSCoA**, chữ **A** viết tắt cho *acetyl hoá*) là một trong các phân tử trung tâm trong chuyển hoá, có cấu tạo gồm các đơn vị β-mercaptoethylamine, panthothenate và adenosine triphosphate. Coenzyme A tham gia trong quá trình oxy hoá acid béo và chu trình acid citric. Chức năng chính của CoA là vận chuyển các nhóm acyl bởi liên kết thioester tại đầu tận cùng sulfhydryl của nó, tạo thành chất dẫn xuất gọi là **acyl-CoA**. Nhóm acyl thường liên kết với CoA là đơn vị acetyl, khi đó chất dẫn xuất được gọi là **acetyl-CoA**.

Acetyl-CoA là một phân tử quan trọng. Nó là tiền chất của HMG CoA, đây là thành phần thiết yếu trong tổng hợp cholesterol và ketone. Acetyl-CoA cũng cung cấp nhóm acetyl cho choline để tạo thành acetylcholine, qua xúc tác của choline acetyltransferase. Nhiệm vụ chính khác của nó là mang nguyên tử carbon của nhóm acetyl vào chu trình acid citric để được oxy hoá tạo năng lượng cho cơ thể.

Quá trình chuyển pyruvate thành acetyl-CoA được gọi là Phản ứng pyruvate dehydrogenase. Phản ứng này được xúc tác bởi phức hợp men pyruvate dehydrogenase. Men này gồm 60 bán đơn vị: 24 pyruvate dehydrogenase, 24 dihydrolipoyl transacetylase và 12 dihydrolipoyl dehydrogenase (thường được viết là E1, E2 và E3). 24 pyruvate dehydrogenase chứa coenzyme TPP, 24 dihydrolipoyl transacetylase chứa lipoate và coenzyme A, và 12 dihydrolipoyl dehydrogenase chứa các coenzyme FAD và NAD+. Thông qua một phản ứng phức tạp, pyruvate được khử carboxyl và chuyển thành acetaldehyde, sau đó gắn với coenzyme A trong khi NAD+ được khử thành NADH và H+.

## Xem thêm
* Chu trình acid citric
* Đường chuyển hoá HMG-CoA reductase

## Tham khảo
Danh sách nhà soạn nhạc cổ điển

Đây là danh sách **những nhà soạn [[nhạc cổ điển]]** xếp theo giai đoạn. Lưu ý danh sách dưới đây không nêu tất cả các nhà soạn nhạc cổ điển mà chỉ nêu những tác giả có tầm ảnh hưởng lớn đối với từng giai đoạn nói riêng và âm nhạc cổ điển nói chung. Xem dạng biểu đồ tại Biểu đồ niên đại các nhà soạn nhạc cổ điển.

## Giai đoạn Trung cổ (1100 - 1400)
*Xem thêm [[Âm nhạc thời kỳ Trung cổ|Âm nhạc phương Tây giai đoạn Trung cổ]]*

## Giai đoạn Phục hưng (1400 - 1600)
*Xem thêm [[Âm nhạc thời kỳ Phục Hưng|Âm nhạc phương Tây giai đoạn Phục hưng]]*

## Giai đoạn Baroque (1600 - 1750)
*Xem thêm [[Âm nhạc thời kỳ Baroque|Âm nhạc phương Tây giai đoạn Baroque]]*

## Giai đoạn Cổ điển (1735 - 1835)
*Xem thêm [[Âm nhạc thời kỳ Cổ điển|Âm nhạc phương Tây giai đoạn Cổ điển]]*

## Giai đoạn Lãng mạn (1830 - 1910)
*Xem thêm [[Âm nhạc thời kỳ Lãng mạn|Âm nhạc phương Tây giai đoạn Lãng mạn]]*

## Âm nhạc cổ điển thế kỷ 20
*Xem thêm [[Âm nhạc cổ điển thế kỷ 20]], [[Âm nhạc cổ điển thế kỷ 21]]*

## Âm nhạc cổ điển thế kỷ 21

## Xem thêm
*Danh sách các nhà soạn nhạc
*Danh sách các nhà soạn nhạc cổ điển thế kỷ 21
*Nhạc cổ điển
## Chú thích
Thuật ngữ tiếng Ý trong âm nhạc

Không có gì đáng ngạc nhiên khi có rất nhiều **thuật ngữ [[tiếng Ý]] trong âm nhạc** vì Ý đã từng đóng một vai trò quan trọng trong việc phát triển của âm nhạc ở châu Âu ngay từ thời kỳ Phục hưng, đặc biệt trong suốt thời kỳ Barốc. Trong thời kỳ đó các nhạc sĩ người Ý đã thống trị gần như toàn bộ đời sống âm nhạc của lục địa này. Và chính từ giai đoạn này mà vô vàn thuật ngữ đã xuất hiện và được sử dụng rộng rãi. (Xem thêm bản nhạc bướm.)

Dưới đây là danh sách một số các thuật ngữ được sử dụng:

## Thể nhạc

## [[Nhạc cụ]]

## Giọng

## [[Độ nhanh]]

## Âm lượng

## Cảm xúc

## Diễn xuất âm nhạc nói chung

## Chuyển hướng

## Kỹ thuật

## Vai hát

## Đánh giá

## Xem thêm
* Thuật ngữ âm nhạc

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*8notes glossary
Lê

**Lê** có thể đề cập đến:

## Họ tên người và lịch sử
* Lê, một họ lớn và lâu đời ở Việt Nam 
* Nhà Tiền Lê và nhà Hậu Lê, hai triều đại phong kiến ở Việt Nam
* Người Lê, một dân tộc tại Trung Quốc được chính phủ chính thức công nhận
* Một tên gọi khác của người Ngái
* Lê (nước), một quốc gia bộ lạc thời tối cổ Trung Quốc

## Thực vật
* *[[Lê (thực vật)|Pyrus]]* hay chi Lê, một chi thực vật các loài cây ăn trái cho thịt trái màu trắng, nhiều nước và vị ngọt.
:* *[[Pyrus pyrifolia]]*, lê
:* *[[Pyrus ussuriensis]]*, lê
* *[[Chi Hải đường|Malus]]* hay chi Táo tây/bình quả
:* *[[Malus asiatica]]*, lê
* *[[Chi Trâm|Syzygium]]* hay chi Trâm
:* *[[Syzygium jambos]]*, loài thực vật không nằm trong chi *Pyrus* nhưng vẫn thường được gọi là lê.

## Vũ khí
* Lê, gọi tắt của lưỡi lê
Siêu acid

Trong hóa học, một **siêu acid** (theo định nghĩa ban đầu) là một acid có độ acid lớn hơn acid sulfuric () nguyên chất 100%, có hàm acid Hammett (*H*0) là −12. Theo định nghĩa hiện đại, một siêu acid là một môi trường trong đó chemical potential của proton cao hơn acid sulfuric nguyên chất. Các siêu acid có bán trên thị trường bao gồm acid triflic () (viết tắt của acid trifluoromethanesulfonic), và acid fluorosulfuric (), cả hai đều mạnh hơn khoảng 1.000 lần (tức là có giá trị *H*0 âm hơn) so với acid sulfuric. Hầu hết các siêu acid mạnh được điều chế bằng cách kết hợp acid Lewis mạnh và acid Brønsted mạnh. Một siêu acid mạnh thuộc loại này là acid fluoroantimonic. Một nhóm siêu acid khác, nhóm acid carboran, chứa một số acid mạnh nhất đã được biết đến.

## Ví dụ
Các giá trị sau đây biểu thị hàm acid Hammett đối với một số siêu acid, mạnh nhất là acid fluoroantimonic. Độ acid tăng được biểu thị bằng các giá trị nhỏ hơn (trong trường hợp này là âm hơn) của *H*0.

* Acid fluoroantimonic (HF:SbF5, *H*0 = −28).
* Acid magic (HSO3F:SbF5, *H*0 = −23).
* Acid triflidic (CH(CF3SO2)3, *H*0 = −18,6).
* Các acid carboran (H(HCB11X11), *H*0 ≤ −18, được xác định gián tiếp và phụ thuộc vào các substituent).
* Acid fluoroboric (HF:BF3, *H*0 = −16,6).
* Acid bistriflimidic (NH(CF3SO2)2, *H*0 = −15,8. Giá trị ước tính được tính từ giá trị p''K''<sub>a</sub> trong 1,2-dichloroethan so với acid triflic).
* Acid fluorosulfuric (FSO3H, *H*0 = −15,1).
* Hydro fluoride (HF, *H*0 = −15,1).
* Acid triflic (HOSO2CF3, *H*0 = −14,9).
* Oleum (SO3:H2SO4, *H*0 = −14,5).
* Acid perchloric (HClO4,  *H*0 = −13).
* Acid sulfuric (H2SO4, *H*0 = −11,9).

## Xem thêm
*Siêu base

## Tham khảo
Liên kết cộng hóa trị phối trí

**Liên kết cộng hóa trị phối trí**, còn được gọi là **liên kết cộng hóa trị phối hợp**, **liên kết cộng hóa trị cho–nhận**, **liên kết phối trí** hay **liên kết lưỡng cực** (tiếng Anh: **coordinate covalent bond**, **dative bond**, **dipolar bond**, hoặc **coordinate bond**) là một dạng liên kết cộng hóa trị hai tâm, hai electron (2c-2e) (two-center, two-electron covalent bond), trong đó hai electron dùng chung chỉ đến từ một nguyên tử duy nhất. Khi liên kết được tạo thành, độ bền của nó không khác gì so với liên kết cộng hóa trị. Liên kết của các ion kim loại với các phối tử liên quan đến loại tương tác này. Loại tương tác này là trung tâm của lý thuyết acid và base Lewis.

Liên kết cộng hóa trị phối trí thường được tìm thấy trong các phức chất.

## Ví dụ
[nhỏ|300x300px|Sự hình thành một [adduct của amonia và bor trifluoride, liên quan đến sự hình thành liên kết cộng hóa trị phối trí.]]
Liên kết cộng hóa trị phối trí khá phổ biến. Trong tất cả các phức chất nước kim loại [M(H2O)*n*]*<sup>m</sup>*+, liên kết giữa nước và cation kim loại được mô tả là liên kết cộng hóa trị phối trí. Tương tác kim loại–phối tử trong hầu hết các hợp chất cơ kim và hầu hết các hợp chất phối trí được mô tả tương tự nhau.

Thuật ngữ *liên kết lưỡng cực* được sử dụng trong hóa hữu cơ cho các hợp chất như amin oxide mà cấu trúc electron có thể được mô tả dưới dạng amin cơ bản "tặng" hai electron cho nguyên tử oxy.

: → O
Mũi tên → chỉ ra rằng cả hai electron trong liên kết đều bắt nguồn từ moiety amin. Trong một liên kết cộng hóa trị tiêu chuẩn, mỗi nguyên tử đóng góp một electron. Do đó, một cách mô tả khác là amin nhường một electron cho nguyên tử oxy, sau đó, electron này được sử dụng cùng với electron chưa ghép cặp còn lại trên nguyên tử nitơ, để tạo thành liên kết cộng hóa trị tiêu chuẩn. Quá trình chuyển electron từ nitơ sang oxy tạo ra các điện tích hình thức, vì vậy cấu trúc electron cũng có thể được mô tả là:
:

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Chemguide
Acid và base Lewis

Trong hóa học, một **acid Lewis** là bất kỳ acid nào mà có thể nhận một cặp điện tử và tạo ra liên kết cộng hóa trị phối hợp, được đặt theo tên của nhà hóa học người Mỹ Gilbert Lewis. Thuật ngữ *acid* là mơ hồ; đây chỉ là một trong các cách diễn giải chấp nhận được. Một electrophile (chất ưa điện tử) là một acid Lewis. Một acid Lewis thông thường có LUMO rỗng. Một số acid Lewis phổ biến là nhôm chloride, sắt(III) chloride, bor trifluoride và yterbi(III) triflat. Không giống như các acid thông thường, một acid Lewis không cần thiết phải có ion hydro như là một electrophil, một phân tử khác sẽ đảm nhận vai trò này.

Một **base Lewis** là bất kỳ phân tử hay ion nào có thể tạo ra liên kết cộng hóa trị phối hợp mới bằng cách cung cấp một (các) cặp electron. Một chất nucleophile (ưa thích điện tích dương) là một base Lewis.

## Xem thêm
*Acid 
*base

## Tham khảo
Nhuận

*Bài này nói về nhuận trong các loại [[lịch]]. Nhuận trong tiếng Việt còn có nghĩa khác, xem [[Nhuận (định hướng)|Nhuận]]*.

**Nhuận** hay **nhuần** (chữ Hán: 閏) là sự bổ sung thêm ngày, tuần hay tháng vào một số lịch để làm cho lịch phù hợp với các mùa thời tiết.

Năm mặt trời hay năm thời tiết không phải là một số nguyên các ngày, nhưng năm trong các lịch thì lại phải là số nguyên ngày. Cách duy nhất để giải quyết sai biệt giữa năm mặt trời và năm trên lịch là biến đổi số ngày của mỗi năm trong các loại lịch.
## Dương lịch
Trong nhiều loại lịch, điều này được làm bằng cách bổ sung thêm một ngày dôi ra vào **năm nhuận** hay **năm nhuần** để chúng có 366 ngày thay vì 365 ngày như trong các năm thường. Ngày thêm vào này được gọi là **ngày nhuận**. Trong lịch Gregory, ngày nhuận là ngày 29 tháng 2.

## Âm lịch và âm dương lịch
Năm mặt trời cũng không phải là chứa một số nguyên các tháng mặt trăng, vì thế các loại âm dương lịch phải có sự thay đổi về số lượng tháng trong từng năm. Thông thường mỗi năm âm dương lịch có 12 tháng, nhưng thỉnh thoảng lại có năm có 13 tháng. Tháng thêm vào được gọi là **tháng nhuận**. Năm âm (âm dương) lịch có 13 tháng cũng được gọi là **năm nhuận**

## Lặt vặt
ISO 8601 chứa một thông số cho năm 52-tuần. Năm bất kỳ mà có 53 ngày thứ Năm thì được coi là có 53 tuần; tuần dôi ra này cũng có thể coi như **tuần nhuận**.

Việc xác định năm nào là nhuận có thể được tính toán (lịch Julius, lịch Gregory, lịch Trung Quốc và lịch Do Thái cổ), hoặc được xác định theo các quan sát thiên văn (lịch Iran).

## Xem thêm
*Lịch 
*Lịch Julius 
*Lịch Gregory 
*Lịch Iran 
*Lịch Do Thái cổ (lịch Hêbrơ) 
*Lịch Hindu 
*Lịch Trung Quốc 
*Giây nhuận

## Tham khảo
Nhuận (định hướng)

**Nhuận** trong tiếng Việt có thể là:
*Sự thêm ngày hay tháng vào trong lịch để đảm bảo sự đồng bộ tương đối của lịch với các sự thay đổi theo mùa. 
*Sự thêm các giây (đơn vị đo thời gian) thừa vào để đảm bảo đồng bộ thời gian phổ biến rộng rãi của ngày (dựa vào UTC) đồng bộ với thời gian mặt trời trung bình (phụ thuộc vào sự tự quay của Trái Đất). Thông thường các giây nhuận được thêm vào sau 23 giờ 59 phút 59 giây của ngày 31 tháng 12 hoặc ngày 30 tháng 6. 
*Trong các từ ghép như:
**Nhuận tràng hay nhuận trường: (*Y học*) Chỉ sự đảm bảo cho việc đại tiện được dễ dàng hay thuốc có tác dụng làm điều đó.
Công nghệ phần mềm

**Công nghệ phần mềm** () là sự áp dụng một cách tiếp cận có hệ thống, có kỷ luật, và định lượng được cho việc phát triển, sử dụng và bảo trì phần mềm. Ngành học kỹ sư phần mềm bao trùm kiến thức, các công cụ, và các phương pháp cho việc định nghĩa yêu cầu phần mềm, và thực hiện các tác vụ thiết kế, xây dựng, kiểm thử (*software testing*), và bảo trì phần mềm. Kỹ sư phần mềm còn sử dụng kiến thức của các lĩnh vực như kỹ thuật máy tính, khoa học máy tính, quản lý, toán học, quản lý dự án, quản lý chất lượng, công thái học phần mềm (*software ergonomics*), và kỹ sư hệ thống (*systems engineering*).

## Lịch sử

## Nghề nghiệp

## Các ngành chuyên sâu
Kĩ nghệ phần mềm có thể được chia thành 10 ngành chuyên sâu, đó là:
# Yêu cầu phần mềm: Phân tách, phân tích, đặc tả và phê chuẩn các yêu cầu đối với phần mềm.
# Thiết kế phần mềm: Việc thiết kế phần mềm thường được hoàn thành bằng các công cụ Computer-Aided Software Engineering (CASE) và sử dụng các tiêu chuẩn định dạng, như Unified Modeling Language (UML).
# Phát triển phần mềm: Xây dựng phần mềm thông qua việc dùng các ngôn ngữ lập trình.
# Kiểm thử phần mềm: Kiểm thử phần mềm là quá trình thực thi 1 chương trình với mục đích tìm ra lỗi. Kiểm thử phần mềm mục đích để đảm bảo sản phẩm phần mềm đáp ứng chính xác, đầy đủ và đúng theo yêu cầu của khách hàng, yêu cầu của sản phẩm đã đặt ra. 
# Bảo trì phần mềm: Các hệ thống phần mềm thường có nhiều vấn đề và cần được cải tiến trong một thời gian dài sau khi đã được hoàn tất vào lần đầu tiên. Lĩnh vực con này xem xét các vấn đề đó.
# Quản lý cấu hình phần mềm: Bởi vì các hệ thống phần mềm rất phức tạp, cấu hình của chúng (ví dụ như kiểm soát phiên bản và mã nguồn) phải được quản lý bằng các phương pháp chuẩn và có cấu trúc.
# Quản lý kĩ nghệ phần mềm: Quản lý hệ thống phần mềm vay mượn rất nhiều khái niệm từ quản lý dự án, nhưng có nhiều khác biệt nhỏ gặp trong phần mềm mà không gặp trong các ngành quản lý khác.
# Quy trình phát triển phần mềm: Quy trình xây dựng phần mềm là điều tranh cãi giữa các nhà thực hành; một số quy trình nổi tiếng là Mô hình Thác nước, Mô hình Xoắn ốc, Phát triển Tăng tiến và Lặp, và Phát triển Linh hoạt.
# Các công cụ kĩ thuật phần mềm, xem bài Computer Aided Software Engineering.
# Chất lượng phần mềm

## Các ngành liên quan
Kĩ nghệ phần mềm liên quan đến các ngành khoa học máy tính, khoa học quản lý, và kĩ nghệ hệ thống.

## Tham khảo

## Xem thêm
* Phần mềm
* Sản xuất phần mềm
* Thiết kế phần mềm
* Kiểm thử phần mềm
* Bảo trì phần mềm
* Quản lý dự án phần mềm
* Chất lượng của hệ thống phần mềm
## Đọc thêm
* 
* 
* 
* 
## Liên kết ngoài
Khoa học nano

**Khoa học nano** là ngành khoa học nghiên cứu về các hiện tượng, sự can thiệp vào các vật liệu với quy mô nguyên tử, phân tử và đại phân tử. Quy mô này tương ứng với kích thước vào cỡ vài nanômét cho đến vài trăm nanômét. Tại các quy mô đó, tính chất của vật liệu khác hẳn với tính chất của chúng tại các quy mô lớn hơn. Quy mô này cũng mang lại tên gọi cho môn khoa học này.

## Xem thêm
*Công nghệ nano 
*Vật liệu nano

## Tham khảo
Vật liệu nano

**Vật liệu nano** là loại vật liệu có cấu trúc các hạt, các sợi, các ống, các tấm mỏng,... có kích thước đặc trưng khoảng từ 1 nanômét đến 100 nanômét.

## Lịch sử

## Đặc điểm
*Fullerene
*Ống nanô cácbon
*Hạt nano
*Vantablack
Đây là đối tượng nghiên cứu của khoa học nano và công nghệ nano, nó liên kết hai lĩnh vực trên với nhau. Tính chất của vật liệu nano bắt nguồn từ kích thước của chúng, vào cỡ nanômét, đạt tới kích thước tới hạn của nhiều tính chất hóa, lý của vật liệu thông thường. Đây là lý do mang lại tên gọi cho vật liệu.

Kích thước vật liệu nano trải một khoảng từ vài nm đến vài trăm nm phụ thuộc vào bản chất vật liệu và tính chất cần nghiên cứu.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*
Kỹ thuật xây dựng

**Kỹ thuật xây dựng** là một lĩnh vực kỹ thuật liên quan đến kế hoạch, thi công và quản lý các công trình xây dựng như đường cao tốc, cầu, sân bay, cảng biển, đường sắt, đường hầm, tòa nhà hay cao ốc, đập, hồ chứa nước, công trình trên biển... Các dự án xây dựng đòi hỏi kiến thức về kỹ thuật và những nguyên tắc quản lý, thủ tục kinh doanh, kinh tế học, luật pháp và những mối quan hệ giữa các bên trong dự án. Kỹ sư xây dựng tham gia vào giai đoạn khảo sát mặt bằng, vị trí, địa chất công trình...; tham gia vào giai đoạn thiết kế sơ bộ, thiết kế bản vẽ thi công, đảm bảo và kiểm soát chất lượng công trình; đảm nhiệm vai trò tư vấn, giám sát ví như kiểm tra vật liệu, chất lượng bê tông, lập và theo dõi tiến độ dự án. Ngoài ra người kỹ sư xây dựng với vai trò là kỹ sư định giá còn đảm nhiệm công tác đo bóc khối lượng dự toán, lập và thẩm định giá công trình nhằm đưa ra những số liệu về chi phí cho toàn bộ dự án.

Các phân ngành trong xây dựng gồm: 
*Kết cấu
*Địa kỹ thuật
*Kỹ thuật vận tải
*Kỹ thuật môi trường
*Kỹ thuật thủy lợi
*Xây dựng 
*Vật liệu xây dựng
## Xem thêm
*Quản lý xây dựng
*Kỹ thuật xây dựng dân dụng
*Kỹ thuật kết cấu
*Kỹ sư xây dựng (Civil enginneer)
*Kỹ sư định giá (Quantity surveyor)

## Tham khảo
Địa kỹ thuật

** Địa kỹ thuật** là một ngành kỹ thuật liên quan đến thăm dò và xử lý các tính chất của vật liệu đất, có ứng dụng cho xây dựng. Chủ đề này liên hệ mật thiết với cơ học đất, ngành cơ học liên quan đến thuộc tính của đất; ví dụ như sự nén và phình to của đất, sự thấm nước, độ nghiêng/dốc, tường chống đỡ, nền móng, nền đất, mấu neo trong đất và đá, việc sử dụng các vật liệu chịu lực kéo tổng hợp trong công trình đất, sự tương tác của công trình đất, và địa động học...

Địa kỹ thuật có nhiều ứng dụng như đảm bảo nền móng tin cậy an toàn cho các công trình nhà máy, nhà cao tầng hay việc thiết kế và xây dựng đập nước.

## Tham khảo

## Xem thêm
*Địa chất công trình

## Liên kết ngoài

*Viện Địa kỹ thuật Việt Nam 
*Viện Địa kỹ thuật và Công trình
Hiệu ứng Mössbauer

**Hiệu ứng Mossbauer** là hiệu ứng phát xạ và hấp thụ không giật lùi tia gamma của hạt nhân ở một số đồng vị phóng xạ nhất định như Fe57. Dựa trên hiệu ứng Mossbauer, người ta chế tạo máy đo phổ Mossbauer, đây là một công cụ vô cùng hữu ích trong việc nghiên cứu tính chất hoá, lý của vật liệu. Hiệu ứng này được nhà vật lý người Đức Rudolf Ludwig Mössbauer tìm ra vào năm 1958 và ông được giải Nobel về khám phá này vào năm 1961.

:E_R = \frac{E_\gamma^2}{2Mc^2}

với ER là năng lượng thoát ra, Eγ là năng lượng của tia gamma, M là khối lượng của vật thể phát xạ hoặc hấp thụ, c là tốc độ ánh sáng trong chân không.

## Chú thích
Công cụ tìm kiếm

**Công cụ tìm kiếm** là một phần mềm nhằm cho phép người dùng tìm kiếm và đọc các thông tin có trong nội dung phần mềm đó, trên một trang Web, một tên miền, nhiều tên miền khác nhau, hay trên toàn bộ Internet.

Người ta phân biệt hai loại công cụ tìm kiếm:
#**[[Máy truy tìm dữ liệu]]** (*search engine*)
#**[[Công cụ truy vấn dữ liệu]]** (*search tool*)
Điểm sương

**Điểm sương** hay còn gọi là **điểm ngưng sương**, **nhiệt độ hóa sương** (tiếng Anh: *dew point*) của một khối không khí, ở áp suất khí quyển cố định, là nhiệt độ mà ở đó thành phần hơi nước trong khối không khí ngưng đọng thành nước lỏng. Nói cách khác, điểm sương là nhiệt độ mà độ ẩm tương đối của khối không khí đạt đến 100%.

Khi điểm sương thấp hơn điểm đóng băng, thì nó gọi là **điểm băng giá**, thay vì tạo ra sương, nó sẽ tạo ra sương giá hay sương muối do sự ngưng đọng.

Điểm sương không phụ thuộc vào sự hiện diện của oxy, nitơ hay các chất khí khác hơi nước trong không khí. Sự hình thành của sương có thể xảy ra ở điểm sương ngay cả khi khí duy nhất tồn tại trong hỗn hợp không khí là hơi nước.

Khi nhiệt độ cao hơn điểm sương thì áp suất thành phần của hơi nước tăng lên và nước có thể bay hơi vào không khí.
 
Điếm sương xác định độ ẩm tương đối. Khi độ ẩm tương đối cao, điểm sương gần với nhiệt độ hiện tại của không khí. Nếu độ ẩm tương đối là 100%, điểm sương sẽ bằng hoặc cao hơn nhiệt độ không khí lúc đó. Nếu độ ẩm tương đối giảm điểm sương sẽ thấp hơn đối với cùng một nhiệt độ của khối không khí.

Nhiều người có cảm thấy khó chịu với điểm sương cao. Những người đã quen với khí hậu lục địa thông thường bắt đầu cảm thấy khó chịu khi điểm sương đạt tới khoảng 15° - 20°C. Phần lớn những người sống trong khu vực này sẽ cho rằng điểm sương trên 21&nbsp;°C là rất ngột ngạt.

## Tham khảo
Mô men (vật lý)

**Mô men** (tiếng Anh là *Moment*), **M**, của một vectơ **B** có gốc tại *G* tính từ tâm *O* là tích véc tơ:
: **M** = **r** × **B**
ở đó
:**r** là véc tơ khoảng cách nối *O* tới *G*.

Đọc tên một cách đầy đủ, người ta có thể nói **M** là mô men tương ứng với trục đi qua điểm 0, hay đơn giản, "mô men M quanh O".

Mô men trong vật lý học là khái niệm được phát triển để mở rộng nhiều tính chất của chuyển động thẳng sang cho chuyển động quay của vật rắn.

## Định luật trục song song
Mô men phụ thuộc vào tâm quay *O*. Nếu **M**A là mô men quanh điểm A, thì mô men quanh điểm B là

: \mathbf{M_B} = \mathbf{M_A} + \mathbf{R} \times \mathbf{B} \,

ở đó

:**R** là vectơ từ điểm *B* tới điểm *A*.

Cách biểu diễn này còn được gọi là **định luật trục song song**.

Với trường hợp mô men là tổng của các mô men thành phần, như trong các hệ động lực rắn, ở đó mỗi thành phần của hệ sẽ tạo ra một mô men, sự thay đổi của trục được tính bằng:
: \mathbf{M_B} = \mathbf{R} \times \mathbf{B} + \sum_{i=0}{\mathbf{r_i} \times \mathbf{b_i}} \,

ở đó

: \mathbf{B} = \sum_{i=0}{\mathbf{b_i}} \,

hay chuyển sang,

: \mathbf{M_B} = \mathbf{R} \times \mathbf{B} + \mathbf{M_A} \,

## Các đại lượng liên quan
Một số đại lượng cơ học quan trọng được phát triển cho chuyển động quay từ những ứng dụng của các mô men:
* Mô men quán tính (*I* = *m* *r*2), tương ứng với khối lượng trong chuyển động quay.
* Mô men động lượng (***L*** = *I* ***ω***), tương ứng với động lượng trong chuyển động quay.
* Mô men lực (**τ** = ***F***×***r***), tương ứng với lực trong chuyển động quay.

Trong cơ học lượng tử:
* Spin
* Mô men từ quỹ đạo
* Mô men từ spin

## Xem thêm
* mô men (toán học)

## Tham khảo
Định luật Ampère

Trong vật lý, **định luật Ampere** là tương đương từ lực với định luật Gauss, được phát biểu bởi André-Marie Ampère. Nó liên kết sự lan truyền từ trường trong mạch kín với dòng điện đi qua đoạn mạch:

:\oint_S \mathbf{B} \cdot d\mathbf{s} = \mu_0 I_{\mathrm{enc}} 

trong đó:

\mathbf{B} là từ trường,

d\mathbf{s} là thành phần vi phân của mạch kín S,

I_{\mathrm{enc}} là dòng điện đi qua diện tích bao phủ bởi đường cong S,

\mu_0 là độ từ thẩm của môi trường,

\oint_S là đường tích phân theo mạch kín S.

Định luật Ampere cho thấy mọi dòng điện đều sinh ra quanh nó một từ trường.

## Định luật Ampere tổng quát
James Clerk Maxwell nhận thấy sự mâu thuẫn lôgic khi áp dụng định luật Ampere trong khi nạp điện cho tụ điện, và vì thế ông kết luận định luật này chưa hoàn thiện. Để giải quyết vấn đề, ông nêu ra khái niệm dòng dịch chuyển và tạo ra phiên bản tổng quát của định luật Ampere, được hợp nhất lại trong phương trình Maxwell. Công thức tổng quát như sau:

:\oint_S \mathbf{B} \cdot d\mathbf{s} = \mu_0 I_{\mathrm{enc}} + \frac{d \mathbf{\Phi_E}}{dt}

trong đó:

\mathbf{\Phi_E} là thông lượng của điện trường xuyên qua bề mặt S.

**Định luật Ampere-Maxwell** này có thể viết dưới dạng vi phân:

:\nabla\times\vec B = \mu_0 \vec J + \mu_0 \epsilon_0 \frac{\partial\vec E}{\partial t}

trong đó số hạng thứ hai phát sinh ra từ dòng dịch chuyển; bỏ qua nó sinh ra dạng vi phân của định luật Ampere gốc.

## Xem thêm
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*Định luật vật lý

## Tham khảo
Chế phẩm EM

**Chế phẩm EM** (有用・微生物群, "Yūyō・Biseibutsugun") hay **EM** là công nghệ vi sinh do Teruo Higa người Nhật Bản phát minh. Công nghệ này trở nên nổi tiếng và có ứng dụng rộng rãi ở nhiều nước. Từ công thức của chế phẩm EM, một số chế phẩm tương tự và nội địa hóa đã được sản xuất ở Việt Nam là chế phẩm GEM và VEM

## Tổng quát
Về cơ bản, Teruo Higa nhận thấy có 3 dạng chính của vi sinh vật trong đất có liên quan đến sự phát triển của thực vật thông qua quá trình gọi là *[[cân bằng thổ nhưỡng vi sinh]]*. Chúng liên quan đến Lactobacillus, vi khuẩn tím (PNSB), và nấm men. Ông đã đến nhiều vùng đất khác nhau trên thế giới để thu thập những mẫu đất từ các vùng nông nghiệp phì nhiêu. Sau đó kết hợp ba loại vi sinh vật trong các mẫu của ông. Ngày nay, ông tiếp tục thêm vào Actinomycetes (môn na *nấm [[Filamentous|Ray]]*) hay nấm *True Mold* (sử dụng tùy theo địa lý, vùng đất và sản phẩm mong muốn). Hỗn hợp (**EM-1** hay *EMkyusei*) được vận chuyển dưới dạng cô đặc. Do đó người sử dụng phải bắt đầu từ bước lên men (việc nhân giống này vì lý do hiệu quả kinh tế) để chuẩn bị *hoạt hóa EM*

## Ứng dụng nông nghiệp

Hỗn hợp này sau đó được kết hợp theo các công thức đặc biệt để tạo ra Bocashi EM chẳng hạn EM 12412, 12363, 12375. Các Bocashi trên là một thuật ngữ cổ trong tiếng Nhật mà nó có nghĩa là những "hỗn hợp hóa học".

Khi Bocashi EM được bón (tưới) trên đất vườn thì có thể cho kết quả có thể nhận thấy được trong mùa thu hoạch. Thật thú vị hơn khi dùng Bocashi mà ta không cần bón phân hay làm đất khi canh tác. Trong một thời gian xác định có thế nhận thấy hiệu quả rõ rệt.

Trong nhiều năm qua, quá trình này đã được nhân rộng và tái sản xuất. Những lớp vi khuẩn khác nhau có thể được đưa vào một cách trực tiếp (EM1, EM2, EM3, EM4 và EM5) vào đất nông nghiệp.
Peter Benenson

**Peter James Henry Solomon Benenson** (31 tháng 7 năm 1921 &ndash; 25 tháng 2 năm 2005) là một luật sư người Anh, người sáng lập tổ chức nhân quyền Ân xá Quốc tế.

Peter sinh ở Luân Đôn, khi còn nhỏ đã mất cha, ông học với gia sư là W. H. Auden trước khi vào học ở Eton College. Sau khi ông ngoại mất, ông lấy họ mẹ là Benenson để tưởng nhớ ông ngoại.

Ông bắt đầu học đại học tại Trường Balliol của Đại học Oxford nhưng Chiến tranh thế giới thứ hai cắt ngang việc học của ông. Từ 1941 đến 1945, Benenson làm việc tại Bletchley Park, trung tâm giải mã của nước Anh, ở "Testery", một bộ phận nghiên cứu giải mã máy chữ điện báo của Đức http://www.chilton-computing.org.uk/acl/associates/permanent/good.htm. Sau khi giải ngũ năm 1946, Benenson bắt đầu hành nghề luật sư, sau đó gia nhập đảng Lao động, nhưng ra tranh cử thất bại. Năm 1958 ông đổi đạo, theo Công giáo La Mã. Năm sau ông cảm thấy đau ốm bèn sang Ý dưỡng bệnh.

Năm 1961 Benenson bị sốc và tức giận trước bài về hai sinh viên người Bồ Đào Nha ở Coimbra bị kết án 7 năm tù vì đã nâng ly mừng tự do (chuyện xảy dưới chế độ chuyên quyền của António de Oliveira Salazar). Ông viết cho David Astor, biên tập viên tờ báo *[[The Observer]]*. Ngày 28 tháng 5 xuất hiện bài báo của Benenson nhan đề *Những người tù bị bỏ quên* http://www.amnesty.fi/history/the_forgotten_prisoners.htm . Bức thư kêu gọi độc giả viết thư để ủng hộ hai sinh viên. Để phối hợp hoạt động viết thư đó, một cuộc gặp gỡ giữa Benenson và 6 người khác vào tháng 7 tại Luxembourg đã thành lập ra Ân xá Quốc tế. Sự phản hồi dồn dập đến nỗi trong vòng có 1 năm mà các nhóm viết thư đã được lập ra ở hơn 1 tá quốc gia.

Benenson được bổ nhiệm làm tổng thư ký của tổ chức, đến năm 1964 thì rút lui do sức khoẻ kém. Người ta lập ra chức danh cố vấn gọi là chủ tịch Điều hành quốc tế dành cho ông. Năm 1966, ông bắt đầu khiếu nại rằng một số thành viên điều hành khác không đủ tư cách. Một cuộc thẩm tra được tiến hành, sau đó đã báo cáo tại Elsinore (Đan Mạch) năm 1967. Các khiếu nại bị bác bỏ, và Benenson từ chức.

Mặc dù không hề hoạt động trở lại trong tổ chức, về sau Benenson đã giảng hoà với các thành viên điều hành khác, trong đó có Seán MacBride. Ông mất năm 2005 tại Bệnh viện John Radcliffe (Oxford), thọ 83 tuổi.

## Xem thêm
*Người Anh gốc Do Thái *(tiếng Anh)*
## Chú thích

## Liên kết ngoài
*Amnesty International biography *(tiếng Anh)*
*Người sáng lập Ân xá Quốc tế qua đời (BBC Việt ngữ)
Xăng ether

**Xăng ête**, **ête dầu hỏa** hay tên thông dụng **dung môi cao su** (benzine) là một nhóm các hydrocarbon lỏng dễ cháy và dễ bay hơi, được sử dụng chủ yếu để làm dung môi. Xăng ête thu được từ chưng cất phân đoạn dầu mỏ như là sản phẩm trung gian giữa xăng naphta nhẹ hơn và dầu hỏa nặng hơn. Nó có khối lượng riêng khoảng 0,7 đến 0,8 khối lượng riêng của nước tùy thuộc vào thành phần của nó. Xăng ête là hỗn hợp của các alkan, ví dụ như pentan C5H12, hexan C6H14 và heptan C7H16 v.v có nhiệt độ sôi khoảng 60-70&nbsp;°C (140-160&nbsp;°F).

## Tham khảo
DNA polymerase

Các enzim **DNA pôlymêraza** (DNA polymerases) tạo ra các phân tử DNA bằng cách lắp ráp các nucleotide, đơn phân của DNA. Các enzim này rất cần thiết để tái bản DNA và thường làm việc theo hai nhóm cùng lúc để tạo ra hai phân tử DNA "con" giống hệt nhau từ một phân tử DNA "mẹ" ban đầu. Trong quá trình này, DNA polymeraza "đọc" từng sợi khuôn của DNA mẹ hiện có để tạo hai mạch mới, khớp theo nguyên tắc bổ sung với từng mạch khuôn.

Enzim này xúc tác phản ứng hóa học sau

: deoxynucleoside triphotphat + DNAn \rightleftharpoons điphotphat + DNAn+1

Xúc tác mở rộng DNA-template-đạo của 3'- cuối của một sợi DNA của một nucleotide tại một thời điểm.

Mỗi khi một tế bào phân chia, DNA polymerase là cần thiết để giúp nhân DNA của tế bào, do đó, một bản sao của phân tử DNA ban đầu có thể được thông qua với mỗi tế bào con. Bằng cách này, thông tin di truyền được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Trước khi nhân đôi, phân tử DNA mẹ bắt buộc phải tháo xoắn nhờ tôpôizômêraza và tách hai mạch khuôn nhờ hêlicaza.

## Lịch sử
Năm 1956, Arthur Kornberg và đồng nghiệp khám phá ra enzyme DNA polymerase I, còn gọi là Pol I, trong vi khuẩn *[[Escherichia coli]]*. Họ miêu tả quá trình nhân đôi DNA bằng DNA polymerase sao chép các trình tự base của khuôn DNA. Sau đó, năm 1959, Kornberg được trao Giải Nobel Sinh lý học và Y khoa nhờ công trình này. DNA polymerase II cũng được Kornberg và Malcolm E. Gefter khám phá vào năm 1970 trong nghiên cứu của họ nhằm lý giải sâu hơn về Pol I trong quá trình nhân đôi DNA ở *E. coli*.
## Tham khảo

## Đọc thêm

* 

## Liên kết ngoài

* 
* 
* Unusual repair mechanism in ADN polymerase lambda , Ohio State University, ngày 25 tháng 7 năm 2006.
* A great animation of ADN Polymerase from WEHI at 1:45 minutes in 
* 3D macromolecular structures of ADN polymerase from the EM Data Bank(EMDB)
Dầu hỏa

**Dầu hỏa** (hoặc **dầu lửa, dầu hôi**, **kêrôsin**, **KO** - Kerosene Oil) (tiếng Anh: *coal oil,* *kerosene* (Mỹ và Úc), *paraffin* hay *paraffin oil* (Anh và Nam Phi)) là hỗn hợp của các hydrocarbon lỏng không màu, dễ bắt cháy, được chưng cất phân đoạn từ dầu mỏ ở nhiệt độ 150&nbsp;°C đến 275&nbsp;°C (các chuỗi cacbon từ C12 đến C15). Đã có thời, dầu hỏa được sử dụng như nhiên liệu cho các đèn dầu hỏa, hiện nay dầu hỏa được sử dụng chủ yếu làm nhiên liệu cho máy bay phản lực (*Avtur*, *Jet-A*, *Jet-B*, *JP-4* hay *JP-8*). Một dạng của dầu hỏa là RP-1 cháy trong oxy lỏng, được sử dụng làm nhiên liệu cho tên lửa.

Thông thường, dầu hỏa được chưng cất trực tiếp từ dầu thô phải được xử lý tiếp, hoặc là trong các khối Merox hay trong các lò xử lý nước để giảm thành phần của lưu huỳnh cũng như tính ăn mòn của nó. Dầu hỏa cũng có thể được sản xuất bằng cracking dầu mỏ.

Nó cũng được sử dụng như là nhiên liệu cho các bếp dầu để nấu ăn ở các nước chậm phát triển, thông thường ở đó dầu hỏa không được làm tinh khiết tốt và còn nhiều tạp chất hay thậm chí còn cả những mảnh vụn.

Nhiên liệu máy bay phản lực là dầu hỏa nặng với các thông số nghiêm ngặt hơn, chủ yếu là điểm cháy và điểm đóng băng.

## Từ nguyên học
Tên gọi kêrôsin có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp *keros* (κερωσ tức **sáp**).

## Tính chất hóa học
Là một chất lỏng được chế tạo từ dầu mỏ, không màu và có mùi đặc trưng, có tỷ trọng d15 = từ 0,78 đến 0,80; nhiệt độ sôi trong khoảng từ 200 đến 300 độ C. Dầu hỏa được dùng làm chất đốt trong sinh hoạt, thắp đèn và làm dung môi công nghiệp.

1) Màu sắc: trong suốt, có hoặc không màu (dầu lửa có màu tím do quy định màu của từng nước với các loại nhiên liệu để tránh nhầm lẫn). Dầu hỏa có màu càng nhạt (càng không màu) thì chất lượng càng cao (ngọn lửa sáng, nóng, ít khói, ít hao dầu).

2) Chiều cao và màu sắc ngọn lửa: (> 20mm). Chiều cao ngọn lửa (tính từ đầu tim đèn lên đến chỗ bắt đầu khói) càng lớn thì màu ngọn lửa càng xanh trong, chất lượng của dầu càng tốt.

Dầu hỏa có nhiều keo nhựa thường có ngọn lửa thấp và vàng đục(ví dụ: như dầu lửa đỏ) khi sử dụng sẽ gây bẩn (do nhiều khói), gây hao tốn dầu (do dầu cháy không hết mà bị phân hủy).

Thông thường dầu lửa phải có chiều cao ngọn lửa không khói không nhỏ hơn 20mm (theo TCVN).

Ngoài  ra tính chất khác của dầu  lửa cũng có yêu cầu tương tự như mặt hàng xăng (tính ổn định hóa học, không có tính ăn mòn, tạp chất cơ học và nước).

## Tên gọi khác
Trong các ngôn ngữ khác, dầu hỏa có tên gọi là:
**Turbosina* (tiếng Tây Ban Nha)

## Tham khảo
Xanh bromophenol

**Xanh bromophenol** hay **bromphenol xanh** có bản chất hóa học là *tetrabromphenolsulfonphtalein*, là một chất chỉ thị pH có phổ pH đổi màu từ pH = 3 (màu vàng) đến pH 4,6 (màu tím). Đây là một phản ứng thuận nghịch.

Bromphenol xanh cũng được sử dụng là chất hiện màu để điều chỉnh trong kỹ thuật điện di trên gel agarose và trên gel polyacrylamit. Ở pH trung tính, bromphenol xanh tích điện âm yếu nên sẽ di chuyển cùng hướng với các phân tử DNA, hoặc protein trong bản gel. Xylen cyanol cũng được sử dụng cho mục đích này.

## Tham khảo
Động cơ xăng

**Động cơ xăng** hay **động cơ Otto** (lấy theo tên của Nikolaus Otto) là một dạng động cơ đốt trong, thông thường được sử dụng cho ô tô, máy bay, các máy móc di động nhỏ như máy xén cỏ hay xe máy cũng như làm động cơ cho các loại thuyền và tàu nhỏ.

Nhiên liệu của các động cơ xăng là xăng. Phổ biến nhất của động cơ xăng là động cơ bốn thì. Việc đốt cháy nhiên liệu được diễn ra trong buồng đốt bởi một hệ thống đánh lửa được tắt mở theo chu kỳ. Nơi đánh lửa là bugi có điện áp cao. Động cơ hai thì cũng được sử dụng trong các ứng dụng nhỏ hơn, nhẹ hơn, và rẻ tiền hơn nhưng nó không hiệu quả trong việc sử dụng nhiên liệu.

Động cơ Wankel cũng sử dụng xăng làm nhiên liệu. Nó khác với động cơ bốn thì hay động cơ hai thì ở chỗ nó không có pittông mà sử dụng rôto.

Một trong những thành phần của các động cơ xăng cũ là bộ chế hòa khí (hay còn gọi là piratơ), nó trộn xăng lẫn với không khí. Trong các động cơ xăng sau này, nó đã được thay bằng việc phun nhiên liệu.

## Lịch sử
Động cơ xăng được phát triển vào cuối thế kỷ 19 bởi Nikolaus August Otto, dựa trên một động cơ ba thì có công suất yếu hơn rất nhiều của Étienne Lenoir. Thay đổi cơ bản là thêm vào một thì nén khí. Thiết kế đầu tiên của Otto không có nhiều điểm tương tự với các động cơ ngày nay. Đấy là một động cơ ở ngoài không khí, tức là hỗn hợp khí và nhiên liệu nổ đẩy pittông bắn ra ngoài bay tự do và chỉ trên đường quay lại pittông (hay áp suất không khí) mới tạo ra công.

Năm 1876 Otto đăng ký bằng phát minh tại Đức cho một động cơ đốt trong bao gồm cả nguyên tắc bốn thì. Vì yêu cầu của người Pháp Beau de Rocha nên bằng phát minh của Otto bị hủy bỏ 10 năm sau đó ở Đức.

Gottlieb Daimler và Carl Benz tại Đức (1886) và Siegfried Marcus (1888/1889) ở Viên (Áo) đã độc lập với nhau chế tạo các xe cơ giới đầu tiên bằng một động cơ Otto.

## Tham khảo
Liên kết kim loại

**Liên kết kim loại** là liên kết hóa học hình thành từ lực hút tĩnh điện giữa các thể dẫn electron (dưới dạng đám mây electron của các electron phân chia) và các ion kim loại mang điện tích dương. Nó có thể được mô tả là sự chia sẻ các điện tử tự do giữa một cấu trúc của các ion tích điện dương (cation).

Liên kết kim loại chiếm nhiều tính chất vật lý của kim loại, chẳng hạn như độ bền, độ dẻo, điện trở nhiệt và điện và độ dẫn điện, độ trong suốt và độ bóng.

Theo quan điểm truyền thống, liên kết kim loại là không phân cực, trong đó hoặc là không có sự sai khác về độ âm điện (đối với kim loại nguyên tố) hoặc rất nhỏ (đối với hợp kim) giữa các nguyên tử tham gia vào tương tác liên kết, và các điện tử tham gia trong tương tác này là tự do trong cấu trúc mạng tinh thể của kim loại.

Liên kết kim loại đặc trưng cho nhiều đặc trưng vật lý của kim loại, chẳng hạn như tính dễ dát mỏng, dễ kéo dài, tính dẫn điện và dẫn nhiệt cũng như ánh kim.Một số tính chất khác của kim loại như tính cứng, nhiệt độ nóng chảy nhiệt, nhiệt độ sôi phụ thuộc vào mật độ electron trong bán kính nguyên tử kim loại.

Cơ học lượng tử cũng có thể được dùng để giải thích về liên kết kim loại.

Các kim loại khi liên kết sẽ tạo thành một mạng lưới tinh thể mà cụ thể là mạng kim loại (được đặc trưng bằng các ion dương nằm tại nút mạng và liên kết giữa chúng là liên kết kim loại). Mạng kim loại thông thường đối với hầu hết các kim loại là: lập phương tâm diện, lập phương tâm khối và lục phương. Trong đó, mạng lục phương và lập phương tâm diện là khít nhất.

Liên kết kim loại còn phụ thuộc vào hướng liên kết của electron của từng kim loại

## Xem thêm
*Liên kết hóa học

## Tham khảo
Nguyên lý loại trừ Pauli

**Nguyên lý loại trừ** (hay còn gọi là **nguyên lý loại trừ Pauli**, theo tên nhà vật lý Wolfgang Pauli) nói rằng 
:*Không tồn tại 2 [[fermion]] có cùng các [[trạng thái lượng tử]]*.
Các loại hạt có spin nguyên (các boson) không phải là đối tượng của nguyên lý này do có thể ở cùng một trạng thái lượng tử và tuân theo Thống kê Bose–Einstein
## Ví dụ
Một ví dụ quan trọng của nguyên lý này giải thích sắp xếp cấu trúc electron trong nguyên tử, trong hóa học. Electron là một loại fermion và trạng thái lượng tử của electron trong nguyên tử được thể hiện bằng số lượng tử do vậy: "không tồn tại 2 electron trong một nguyên tử có cùng các trạng thái lượng tử".

## Lịch sử
Nguyên lý này do nhà vật lý Wolfgang Ernst Pauli phát biểu đầu tiên vào năm 1925 đối với electron và hoàn thiện năm 1940 với tất cả các fermion nói chung. Pauli đã được nhận giải thưởng Nobel vật lý vào năm 1945 nhờ khám phá này.

## Tham khảo

## Xem thêm
* Nguyên lý bất định