open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Giải vô địch bóng đá thế giới 1962

**Giải bóng đá vô địch thế giới 1962** (tên chính thức là **1962 FIFA World Cup / ''Campeonato Mundial de Fútbol - Chile 1962**'') là giải bóng đá vô địch thế giới lần thứ 7 và đã được tổ chức từ ngày 30 tháng 5 đến 17 tháng 6 năm 1962 tại Chile. Đây là lần thứ ba giải bóng đá vô địch thế giới tổ chức tại Nam Mỹ sau các năm 1930 tại Uruguay và 1950 tại Brasil.

Sau 32 trận đấu, Brasil đã bảo vệ được danh hiệu vô địch thế giới của mình và là đội thứ hai làm được điều này sau .

## Vòng loại

56 đội bóng tham dự vòng loại và được chia theo các châu lục để chọn ra 14 đội vào vòng chung kết cùng với nước chủ nhà Chile và đội đương kim vô địch thế giới Brasil.

## Các sân vận động

### Trại đóng quân

## Đội hình

## Trọng tài
18 trọng tài từ 17 quốc gia sẽ tham gia điều khiển các trận đấu của giải vô địch bóng đá thế giới 1962

;Châu Âu
* Albert Dusch
* Andor Dorogi
* Arthur Blavier
* Branko Tesanić
* Cesare Jonni
* Erich Steiner
* Gottfried Dienst
* Juan Gardeazábal
* Karol Galba

* Ken Aston
* Leo Horn
* Nikolay Latyshev
* Pierre Schwinte
* Robert Holley Davidson

;Nam Mỹ
* Arturo Yamasaki
* Carlos Robles
* João Etzel Filho
* Sergio Bustamante

## Phân nhóm

## Vòng bảng
### Bảng 1

----

----

----

----

----

### Bảng 2

----

----

----

----

----

### Bảng 3

----

----

----

----

----

### Bảng 4

*Anh xếp trên Argentina nhờ hơn về hiệu số bất phân thắng bại.

----

----

----

----

----

## Vòng đấu loại trực tiếp

### Tứ kết

----

----

----

### Bán kết

----

### Tranh hạng ba

### Chung kết

## Vô địch


 


## Danh sách cầu thủ ghi bàn

;4 bàn

* Garrincha
* Vavá

* Leonel Sánchez
* Flórián Albert

* Valentin Ivanov
* Dražan Jerković

;3 bàn
* Amarildo
* Adolf Scherer
* Lajos Tichy
* Milan Galić

;2 bàn

* Jaime Ramírez
* Eladio Rojas
* Jorge Toro

* Ron Flowers
* Giacomo Bulgarelli
* Igor Chislenko

* Viktor Ponedelnik
* José Sasía
* Uwe Seeler

;1 bàn

* Héctor Facundo
* José Sanfilippo
* Pelé
* Mário Zagallo
* Zito
* Georgi Asparuhov
* Germán Aceros
* Marcos Coll
* Marino Klinger
* Antonio Rada
* Francisco Zuluaga
* Josef Kadraba

* Václav Mašek
* Josef Masopust
* Jozef Štibrányi
* Bobby Charlton
* Jimmy Greaves
* Gerry Hitchens
* Ernő Solymosi
* Bruno Mora
* Alfredo del Águila
* Isidoro Díaz
* Héctor Hernández
* Aleksei Mamykin

* Adelardo
* Joaquín Peiró
* Heinz Schneiter
* Rolf Wüthrich
* Ángel Cabrera
* Luis Cubilla
* Albert Brülls
* Horst Szymaniak
* Vojislav Melić
* Petar Radaković
* Josip Skoblar

## Bảng xếp hạng giải đấu

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*FIFA World Cup 1962 Chile ™ , FIFA.com
*Thông tin trên RSSSF
Giải vô địch bóng đá thế giới 1970

**Giải vô địch bóng đá thế giới 1970** là lần tổ chức thứ 9 của Giải vô địch bóng đá thế giới, diễn ra tại México từ ngày 31 tháng 5 đến ngày 21 tháng 6 năm 1970. Đây là lần đầu tiên giải đấu được tổ chức tại Bắc Mỹ. 

Linh vật chính thức của giải đấu là Juanito, một cậu bé mặc đồng phục thi đấu của Đội tuyển bóng đá quốc gia Mexico và đội nón rộng vành (sombrero) với dòng chữ "MEXICO 70". Tên thân mật của cậu bé là "Juan", một cái tên phổ biến trong tiếng Tây Ban Nha.

Brasil đã vô địch giải đấu lần thứ ba sau khi đánh bại Ý 4–1 trong chung kết, và do đó họ được quyền giữ cúp vĩnh viễn.

## Vòng loại
71 đội bóng tham dự vòng loại được chia theo các châu lục để chọn ra 14 đội vào vòng chung kết cùng với chủ nhà Mexico và đội đương kim vô địch thế giới Anh. 

## Các sân vận động

## Phân nhóm

## Trọng tài

; AFC
*  Abraham Klein

; CAF
*  Seyoum Tarekegn
*  Ali Kandil

; CONCACAF
*  Abel Aguilar Elizalde
*  Diego De Leo
*  Henry Landauer

; CONMEBOL
*  Ángel Norberto Coerezza
*  Antônio de Moraês
*  Rafael Hormázabal
*  Arturo Yamasaki
*  Ramón Barreto

; UEFA
*  Ferdinand Marschall
*  Vital Loraux
*  Rudi Glöckner
*  Jack Taylor

*  Roger Machin
*  Antonio Sbardella
*  Laurens van Ravens
*  Antonio Ribeiro Saldanha
*  Andrei Rǎdulescu
*  Bob Davidson
*  Ortíz de Mendibil
*  Tofiq Bakhramov
*  Rudolf Scheurer
*  Kurt Tschenscher

## Đội hình

## Vòng bảng
### Bảng 1

* Chú thích: Liên Xô xếp trên Mexico nhờ hơn về hiệu số bất phân thắng bại.

### Bảng 2

### Bảng 3

### Bảng 4

## Vòng đấu loại trực tiếp

### Tứ kết

----

----

----

### Bán kết

----

### Tranh hạng ba

### Chung kết

## Vô địch


  


## Danh sách cầu thủ ghi bàn

; 10 bàn
*  Gerd Müller

; 7 bàn
*  Jairzinho

; 5 bàn
*  Teófilo Cubillas

; 4 bàn
*  Pelé
*  Anatoliy Byshovets

; 3 bàn
*  Rivellino
*  Luigi Riva
*  Uwe Seeler

; 2 bàn

*  Raoul Lambert
*  Wilfried Van Moer
*  Tostão

*  Ladislav Petráš
*  Roberto Boninsegna
*  Gianni Rivera

*  Javier Valdivia
*  Alberto Gallardo
*  Florea Dumitrache

; 1 bàn

*  Carlos Alberto
*  Clodoaldo
*  Gérson
*  Hristo Bonev
*  Dinko Dermendzhiev
*  Todor Kolev
*  Asparuh Nikodimov
*  Dobromir Zhechev
*  Allan Clarke
*  Geoff Hurst
*  Alan Mullery
*  Martin Peters
*  Mordechai Spiegler

*  Tarcisio Burgnich
*  Angelo Domenghini
*  Maouhoub Ghazouani
*  Houmane Jarir
*  Juan Ignacio Basaguren
*  Javier Fragoso
*  José Luis González
*  Gustavo Peña
*  Roberto Challe
*  Héctor Chumpitaz
*  Emerich Dembrovschi
*  Alexandru Neagu
*  Kakhi Asatiani

*  Vitaliy Khmelnytskyi
*  Ove Grahn
*  Tom Turesson
*  Luis Cubilla
*  Víctor Espárrago
*  Ildo Maneiro
*  Juan Mujica
*  Franz Beckenbauer
*  Reinhard Libuda
*  Wolfgang Overath
*  Karl-Heinz Schnellinger

; phản lưới nhà
*  Javier Guzmán (trận gặp Ý)

## Giải thưởng

* Quả bóng vàng:  Pelé (Brasil)
* Chiếc giày vàng:  Gerd Müller (Tây Đức)
* Cầu thủ trẻ xuất sắc (Awarded retrospectively):  Teófilo Cubillas (Peru)
* Đội tuyển chơi đẹp: 

## Bảng xếp hạng giải đấu

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*FIFA World Cup 1970 Mexico ™ , FIFA.com
*Chi tiết trên RSSSF
*FIFA Technical Report
Giải vô địch bóng đá thế giới 1974

**Giải vô địch bóng đá thế giới 1974** là lần tổ chức thứ mười của Giải vô địch bóng đá thế giới, diễn ra tại Tây Đức từ ngày 13 tháng 6 đến ngày 7 tháng 7 năm 1974. Đây là lần thứ sáu giải đấu được tổ chức tại châu Âu sau các năm 1934 tại Ý, 1938 tại Pháp, 1954 tại Thụy Sĩ, 1958 tại Thụy Điển và 1966 tại Anh, và  là lần đầu tiên chiếc cúp mới được giới thiệu thay thế Cúp Jules Rimet.

Linh vật chính thức của giải đấu là Tip và Tap, hai chú bé mặc áo đồng phục của Đội tuyển bóng đá quốc gia Tây Đức với dòng chữ WM (viết tắt của Weltmeisterschaft trong tiếng Đức, đồng nghĩa World Cup) và con số 74 đại diện cho năm tổ chức giải đấu.

Đội chủ nhà Tây Đức đã đoạt chức vô địch lần này sau khi đánh bại Hà Lan 2–1 trong trận chung kết trên  sân vận động Olympic ở München.

## Vòng loại

99 đội bóng tham dự vòng tuyển và được chia theo các châu lục để chọn ra 14 đội vào vòng chung kết cùng với nước chủ nhà Tây Đức và đội đương kim vô địch thế giới Brasil.

## Các sân vận động





## Trọng tài

;AFC
* Jafar Namdar
* Govindasamy Suppiah

;CAF
* Mahmoud Mustafa Kamel
* Youssou N'Diaye

;CONCACAF
* Alfonso González Archundia
* Werner Winsemann

;CONMEBOL
* Ramón Barreto
* Omar Delgado Gómez

* Vicente Llobregat
* Armando Marques
* Luis Pestarino
* Edison Peréz-Núñez

;UEFA
* Aurelio Angonese
* Doğan Babacan
* Bob Davidson
* Rudi Glöckner
* Pavel Kasakov
* Erich Linemayr
* Vital Loraux
* Károly Palotai

* Nicolae Rainea
* Pablo Sánchez Ibáñez
* Rudolf Scheurer
* Gerhard Schulenburg
* Jack Taylor
* Clive Thomas
* Kurt Tschenscher
* Arie van Gemert
* Hans-Joachim Weyland

;OFC
* Tony Boskovic

&nbsp;

## Đội hình

## Phân nhóm

}
*
*
|}

## Vòng bảng

### Bảng 1

----

----

----

----

----

### Bảng 2

----

----

----

----

----

### Bảng 3

----

----

----

----

----

### Bảng 4

----

----

----

----

----

## Vòng 2
### Bảng A

----

----

----

----

----

### Bảng B

----

----

----

----

----

### Tranh hạng ba

### Chung kết

## Danh sách cầu thủ ghi bàn

;7 bàn
* Grzegorz Lato

;5 bàn
* Johan Neeskens
* Andrzej Szarmach

;4 bàn
* Johnny Rep
* Ralf Edström
* Gerd Müller

;3 bàn

* René Houseman
* Rivellino

* Johan Cruyff
* Kazimierz Deyna

* Paul Breitner
* Dušan Bajević

;2 bàn

* Héctor Yazalde
* Jairzinho
* Joachim Streich

* Emmanuel Sanon
* Joe Jordan
* Roland Sandberg

* Wolfgang Overath
* Stanislav Karasi
* Ivica Šurjak

;1 bàn

* Rubén Ayala
* Carlos Babington
* Miguel Ángel Brindisi
* Ramón Heredia
* Valdomiro
* Hristo Bonev
* Sergio Ahumada
* Martin Hoffmann
* Jürgen Sparwasser
* Pietro Anastasi

* Romeo Benetti
* Fabio Capello
* Gianni Rivera
* Theo de Jong
* Ruud Krol
* Rob Rensenbrink
* Jerzy Gorgoń
* Peter Lorimer
* Conny Torstensson
* Ricardo Pavoni

* Rainer Bonhof
* Bernhard Cullmann
* Jürgen Grabowski
* Uli Hoeneß
* Vladislav Bogićević
* Dragan Džajić
* Josip Katalinski
* Branko Oblak
* Ilija Petković
* Marcel Tisserand

;Bàn phản lưới nhà
* Roberto Perfumo (trận gặp Ý)
* Colin Curran (trận gặp Đông Đức)
* Ruud Krol (trận gặp Bulgaria)

## Bảng xếp hạng giải đấu

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

*1974 FIFA World Cup Germany ™ , FIFA.com
*FIFA Technical Report 
*Chi tiết trên RSSSF
Ngô Thanh Nhàn

**Ngô Thanh Nhàn** (sinh năm 1948) là một nhà ngôn ngữ học chuyên về xử lý ngôn ngữ tự nhiên trên máy tính đang làm việc tại Đại học New York. Ông đã đóng góp trong việc mã hóa và chuẩn mã chữ quốc ngữ, chữ Nôm và chữ Chăm trên máy tính. Ông cũng là phó chủ tịch của Hội Bảo tồn Di sản chữ Nôm.

## Học vấn
Từ năm 1968 đến 1972, ông nhận học bổng của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ và nhận bằng cử nhân (về tiếng Nga) tại Đại học Tiểu bang San Jose năm 1972. Ông nhận bằng cao học cũng tại trường này trong môn ngôn ngữ lý thuyết năm 1977. Năm 1984, ông nhận bằng tiến sĩ (môn ngôn ngữ học) tại Đại học New York.

## Hoạt động chính trị
Từ năm 1968 đến 1972, ông đã tham gia phong trào chống chiến tranh Việt Nam tại Hoa Kỳ. Từ 1972 đến 1976, ông tham gia sáng lập "Liên hiệp Việt kiều tại Mỹ". Từ 1976 đến 1979, ông đã giúp sáng lập "Hội Việt kiều Yêu nước tại Mỹ", sau đó sáng lập "Hội Người Việt Nam tại Mỹ" để kêu gọi chính phủ Hoa Kỳ bình thường hoá, bãi bỏ cấm vận với Việt Nam (1975-1995).

Ông kết hôn với Merle Ratner, một phụ nữ đã từng hoạt động trong phong trào phản chiến và ủng hộ Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Hai người đang hoạt động trong Diễn đàn Brecht tại trường Marx. Họ cũng tích cực tham gia hỗ trợ các nạn nhân chất độc da cam, là đồng phối hợp viên trong "Cuộc Vận động Cứu trợ và Trách nhiệm đối với Nạn nhân Chất độc Da cam Việt Nam" tại Mỹ.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*Trang web chính thức
*Gương mặt vinh danh nước Việt 
*Nói chuyện với tiến sĩ Ngô Thanh Nhàn, chuyên gia ngôn ngữ, về công tác bảo tồn văn hóa cổ truyền Việt Nam
Kiểm chứng chéo

Trong thống kê, **kiểm chứng chéo (cross validation)** là việc phân nhóm một mẫu dữ liệu thành các mẫu con để cho việc phân tích ban đầu chỉ thực hiện trên một mẫu con đơn, còn các mẫu con còn lại được giữ "kín" để dùng cho việc xác nhận và kiểm chứng lại lần phân tích đầu tiên đó.

Kiểm chứng chéo là quan trọng trong việc đảm bảo tránh được kiểm tra tổng hợp từ dữ liệu, đặc biệt khi mà các mẫu là may rủi, chi phí cao hay không thể (khoa học không thuận lợi thu thập).

Kiểm chứng chéo gồm hai loại: kiểm chứng chéo toàn diện và kiểm chứng chéo không toàn diện.

## Tham khảo
Kohavi, Ron (1995). "A study of cross-validation and bootstrap for accuracy estimation and model selection". *Proceedings of the Fourteenth International Joint Conference on Artificial Intelligence*. San Mateo, CA: Morgan Kaufmann.
Wetzlar

**Wetzlar** là một thành phố ở bang Hessen (Đức). Thành phố một trung tâm công nghiệp, kinh tế và văn hóa trong vùng trung Hessen. Thành phố nằm ở nơi sông Dill đổ vào sông Lahn. Cùng với thành phố có trường đại học Gießen ngay cạnh bên về phía đông và vùng phụ cận chung, Wetzlar tạo thành một vùng đô thị trong khu vực trung Hessen. Thành phố Frankfurt am Main nằm về phía nam của Wetzlar, cách khoảng 60&nbsp;km. Wetzlar là thành phố lớn thứ 11 của bang Hessen.

## Tham khảo
Kinh tuyến gốc (Greenwich)

**Kinh tuyến gốc**, còn gọi là *kinh tuyến gốc 1 số không* là kinh tuyến có kinh độ bằng 0°, đi ngang qua đài thiên văn Hoàng gia Greenwich, Luân Đôn, nước Anh. Bên trái của kinh tuyến gốc là các kinh tuyến Tây, bên phải kinh tuyến gốc là các kinh tuyến Đông.

Trong nhiều thế kỉ trước, El Hierro (còn được gọi là "Đảo Kinh tuyến") của Tây Ban Nha vẫn được coi là điểm mà "kinh tuyến số 0" chạy qua. Ngay từ thế kỉ 2 chính Ptôlêmê đã vận dụng điểm "cực viễn Tây" của lục địa châu Âu để đặt kinh tuyến "mốc 0", nhờ đó mà tất cả mọi điểm trên thế giới, đã được biết đến, đều có tọa độ (kinh độ) Đông và theo quy ước này thì đều dương.

Người ta dùng "kinh tuyến số 0" làm mốc để vẽ bản đồ và để tính toán tọa độ địa lý, nhất là đối với các nhà hàng hải và địa lý của Anh.

## Kinh tuyến Greenwich

Tính đến năm 2017 kinh tuyến Greenwich đi qua:
* ,
* , 
* , 
* , 
* , 
* , 
* ,
* ,
* ,
*  ở Châu Nam Cực.

## Tham khảo
• Kinh tuyến

• Hệ tọa độ địa lý

• Vĩ tuyến

## Liên kết ngoài
Claudius Ptolemaeus

**Claudius Ptolemaeus** (tiếng Hy Lạp: Κλαύδιος Πτολεμαῖος *Klaudios Ptolemaios*), hoặc một cách đơn giản là **Ptolemaeus**, **Ptolemy** hay **Ptolémée** hay **Ptôlêmê**, (khoảng 100-178) là một nhà bác học Hy Lạp xuất xứ từ Tebaida, học tập, sinh sống và làm việc tại Alexandria. Ông viết nhiều tác phẩm trong các lĩnh vực như toán học, thiên văn học, địa lý và nhạc.

## Tiểu sử

## Nghiên cứu
Các quan điểm của ông về cấu trúc của thế giới đã làm nền tảng cho thuyết địa tâm trong nhiều thế kỷ, một học thuyết mà đến đời Nicolaus Copernicus mới bị đánh đổ. Ptolemaeus cũng là tác giả của sơ đồ chuyển động của các thiên thể với sự có mặt của tuế sai.

Trong tác phẩm mang tựa đề "Địa lý học" của mình (*Geographia*), ông đã miêu tả tới hơn 3.000 địa danh. Ông cũng soạn ra các nguyên tắc về họa đồ, có ghi trong cuốn sách "Mở đầu về địa lý".

Các công trình nghiên cứu của Ptolemaeus trong lĩnh vực thiên văn học đã được tập hợp lại trong cuốn *Hè Megalè Syntaxis*, về sau này còn được biết đến với cái tên là *Ho megas astronomos*. Cái tên *[[Almagest]]* (Αλμαγέστη) của nó mà ngày nay ta thường gặp là có xuất xứ từ chữ *megiste* trong tiếng Hy Lạp, và do các nhà bác học Ả Rập ở thế kỷ 9 đã thêm cái tiếp đầu ngữ *al* vào mà thành. *Almagest* là sự tổng hợp tất cả các thành tựu về thiên văn của Hy Lạp, mà trong đó Hipparchus của Nicaea là nguồn của các dữ liệu chính về các khám phá.

## Các học trò của ông

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*
Chùa Xá Lợi

**Chùa Xá Lợi** (舍利寺) là một ngôi chùa lớn và là một di tích cấp thành phố của Thành phố Hồ Chí Minh, tọa lạc tại góc đường Bà Huyện Thanh Quan và Sư Thiện Chiếu, Quận 3, trong một khuôn viên rộng 2.500 m².

## Lịch sử
Chùa được khởi công xây dựng vào ngày 5 tháng 8 năm 1956 thời Đệ nhất Cộng hòa Việt Nam theo bản vẽ của các kiến trúc sư Trần Văn Đường và Đỗ Bá Vinh, công trường xây dựng do các kỹ sư Dư Ngọc Ánh và Hồ Tố Thuận điều khiển. Chùa được hoàn thành vào ngày 2 tháng 5 năm 1958.

Chùa được xây dựng để thờ xá lợi Phật tổ nên ban đầu có tên là chùa thờ Xá Lợi, người dân quen gọi tắt là chùa Xá Lợi nên khi khánh thành hòa thượng Khánh Anh đã đặt tên chùa là Xá Lợi cho hợp lòng người.

Năm 1961 nhà chùa xây thêm tháp chuông

Chùa là trụ sở chính của Hội Phật học Nam Việt từ năm 1951 cho đến năm 1981. Trong hai năm 1964-1966 chùa còn là cơ sở giảng dạy của Viện Đại học Vạn Hạnh. Từ năm 1981 đến tháng 5 năm 1993 chùa là trụ sở của Giáo hội Phật giáo Việt Nam (Văn phòng II).

## Kiến trúc
Chùa Xá Lợi là ngôi chùa đầu tiên của thành phố được xây dựng theo lối kiến trúc mới, trên là bái đường, phía dưới là giảng đường. Cấu trúc của chùa bao gồm chánh điện thờ Phật, giảng đường, tháp chuông, thư viện, tăng phòng, nhà trai đường, văn phòng, đoàn quán, phòng phát hành kinh sách, phòng khách và vãng sinh đường.

Chùa thờ một tượng Phật Thích Ca lớn do trường Mỹ Nghệ Biên Hòa đắp tạo. Năm 1969 tượng được thếp lại toàn thân bằng vàng như hình dáng ngày nay. Trước tượng Phật là nơi tôn thờ xá lợi Phật đặt trong một tháp nhỏ. Chính điện ở tầng lầu được trang trí bằng một bộ tranh lớn gồm 15 bức do giáo sư Nguyễn Văn Long của trường Mỹ thuật Gia Định thực hiện, miêu tả lịch sử đức Phật Thích Ca từ lúc sơ sinh cho đến khi nhập Niết Bàn.

Tháp chuông chùa Xá Lợi được khánh thành trong năm 1961. Tháp chuông cao 32 mét, gồm 7 tầng, cho đến đầu thế kỷ 21 là tháp chuông cao nhất Việt Nam  nhưng sau chùa Linh Phước ở Đà Lạt đã dựng một tháp chuông cao hơn. Tầng cao nhất tháp chùa Xá Lợi có treo một đại hồng chung nặng 2 tấn, được đúc đồng theo mẫu của chuông chùa Thiên Mụ (Huế).

Tập tin:ChuaXaLoi002.jpg|Tháp chuông chùa Xá Lợi
Tập tin:ChuaXaLoi003.jpg|Bàn thờ Phật trong chánh điện
Tập tin:ChuaXaLoi001.jpg|Mặt tiền Phật điện chùa Xá Lợi


## Tham khảo
* Lê Quang Ninh, Stéphane Dovert. *Sài Gòn&nbsp;– Ba thế kỷ phát triển và xây dựng*. Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 2004.

## Chú thích

## Liên kết ngoài
* Chùa Xá Lợi: Truyền thống & đặc điểm Văn hóa tại Buddhism today
* phố Hồ Chí Minh]/chua-xaloi.htm Sài Gòn Xưa và Nay: Chùa Xá Lợi] tại SaigonNet
* Công nhận 9 di tích cấp thành phố  tại Tuổi Trẻ Online
El Hierro

**El Hierro**, cũng được gọi là ***Isla del Meridiano*** (nghĩa là hòn "Đảo Kinh tuyến"), là một hòn đảo nằm xa nhất về phía Nam cũng như về phía Tây thuộc quần đảo Canaris của Tây Ban Nha.

## Lịch sử
Tên đảo có xuất xứ từ tiếng địa phương của những người dân nguyên bản, người Guancis, sống tại đây. Ban đầu họ gọi tên đảo là *Hero*; sau khi bị Tây Ban Nha thôn tính nhiều lần cuối cùng thành ra ***El Hierro***, tiếng Tây Ban Nha có nghĩa là "sắt". Tiếng Latinh gọi sắt là *ferrum* vì thế trong những ngôn ngữ khác như tiếng Pháp, tiếng Đức và tiếng Đan Mạch, cũng như trên các bản đồ có minh họa bằng tiếng Latinh thì tên của đảo còn được dùng một cách song song là ***Ferro***.

## Địa hình
Đây là một hòn đảo đá và núi đá, có độ cao lớn nhất là 1.501 m nằm ở phần giữa đảo (Malpaso), có diện tích 278&nbsp;km², và dân số khoảng 10.162 người (theo thống kê từ năm 2003).

## Động, Thực vật
Đảo El Hierro là nơi xuất xứ của một số loài động thực vật hiếm (*[[Gallotia simonyi]]*). Một số thông tin thêm về thực vật và đời sống của chúng ở trên đảo có thể tìm thấy trên trang www.hierro-flora.de

## Du lịch
Cũng như trên các đảo khác trong quần đảo Canaris, đảo El Hierro là điểm đến cho nhiều du khách. Tại đó có một phi trường nhỏ (ở Valverde) và được giao thông với Tenerife.

## Tổ chức hành chính
El Hierro là đảo thuộc huyện, Santa Cruz của Tenerife, Tây Ban Nha.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* El Hierro  (trang chính)
* Trang không chính thức
* Trang không chính thức
* Cỏ cây trên đảo
Suối mơ

**Suối mơ** là một ca khúc thuộc dòng nhạc tiền chiến do nhạc sĩ Văn Cao sáng tác vào năm 1942.

Về mặt cấu trúc, bài hát có sự chuyển đổi giữa các âm giai. Phần điệp khúc được viết ở âm giai thứ, trong khi phiên khúc chuyển sang âm giai trưởng. Sự thay đổi này, kết hợp với phần lời mang tính thi ca, tạo ra những sắc thái biểu cảm khác nhau xuyên suốt tác phẩm.

## Hoàn cảnh ra đời
Theo một số lời kể, bài hát *Suối mơ* được cho là lấy cảm hứng từ dòng suối bên đền Cấm tại thị trấn Đồng Mỏ, huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn. Vào thời tiền chiến, Đồng Mỏ là một thị trấn sầm uất và là điểm đến của nhiều văn nghệ sĩ. Cảnh quan khu vực này được mô tả là từng có không khí yên tĩnh với những cây cổ thụ, dòng suối chảy qua cạnh bia "hạ mã" và sân vận động xây dựng từ thập niên 1930.

## Ca sĩ trình bày
Một số ca sĩ thể hiện thành công ca khúc này bao gồm:
* Ánh Tuyết
* Thái Thanh
* Hồng Nhung
* Lệ Thu
* Khánh Ly
* Thanh Lam
* Mỹ Linh
* Quang Dũng

## Các album
* *Hát cho tuổi thơ 2* (Khánh Ly)
* *Lá thư* (Thanh Lam)
* *Xin mặt trời ngủ yên* (Mỹ Linh)
* *Ca khúc Văn Cao* (Ánh Tuyết)
* *Tình khúc vang bóng - Dư âm*
* *Cung đàn xưa* (Thu Hà)
* *Hòa tấu ghi-ta* (Văn Vượng)
* *Những tình khúc vượt thời gian* (Quang Dũng)
* *Tình khúc Văn Cao (Nhạc tiền chiến 4)* (Mai Hương và Quỳnh Giao) (1995)
* *Còn chút gì để nhớ* (Sĩ Phú)

## Tham khảo
Chất điểm

**Chất điểm** hoặc **khối điểm** là một khái niệm vật lý lý thuyết chỉ những vật có khối lượng đáng kể nhưng kích thước có thể bỏ qua trong quá trình khảo sát các tính chất vật lý của chúng. Chất điểm là một đối tượng của vật lý, khác với "điểm" trong toán học vì ngoài tính chất hình học như một điểm, nó còn gắn với các tính chất vật lý như khối lượng.  Khối điểm có khối lượng riêng lớn vô hạn.

## Chuyển động vật rắn

Chuyển động tổng quát của vật rắn luôn là chồng chập của hai chuyển động:
* chuyển động tịnh tiến, tương đương với chuyển động của chất điểm có khối lượng bằng khối lượng của vật rắn, nằm tại tâm khối của vật rắn.
* chuyển động quay của vật rắn quay tâm khối.

Việc coi một vật rắn như là một chất điểm nhằm mục đích đơn giản hóa các miêu tả trên lý thuyết về chuyển động của nó, chỉ xem xét tới chuyển động tịnh tiến của vật rắn mà bỏ qua chuyển động quay của vật rắn quanh khối tâm (hoặc coi chuyển động quay như là một tính chất, ví dụ spin, của chất điểm).

## Ví dụ

Khối điểm trong vật lý thường là sự lý tưởng hóa một vật hoặc một hệ vật, mà trong đó kích thước của hệ có thể bỏ qua khi so với các khoảng cách, con đường mà nó đi. Tùy thuộc vào từng hoàn cảnh mà chất điểm có thể là mô hình xấp xỉ của các vật thể trong các bài toán lý thuyết như:

*Hòn đá được ném theo một phương nào đó so với mặt đất &ndash; kích thước của nó là không đáng kể so với khoảng cách mà nó đạt được, cũng như so với sai số trong đo đạc.
*Con tàu trên biển &ndash; kích thước của nó là không đáng kể so với kích cỡ của biển.
*Trái Đất quay trên quỹ đạo quanh Mặt Trời &ndash; thì kích thước của nó (bán kính khoảng 6370 km) cũng không đáng kể so với bán kính của quỹ đạo (150 triệu km).

## Hình cầu đồng nhất

Trong những bài toán mà vật rắn ở dạng hình cầu đồng nhất, tương tác với các vật thể khác bằng lực là chồng chập của lực gây ra bởi từng thành phần rất nhỏ - đủ nhỏ để coi là chất điểm - trên vật rắn này, mà lực tương tác phụ thuộc vào nghịch đảo bình phương khoảng cách (như lực hấp dẫn, lực tĩnh điện,...), thì có thể chứng minh được là vật rắn này hành động như một khối điểm nằm tại khối tâm của nó.

## Điện tích điểm

Nếu chất điểm có điện tích, nó được gọi là điện tích điểm. Nếu điện tích điểm được sử dụng trong một thí nghiệm, có thể là thí nghiệm tưởng tượng trên lý thuyết, thì nó được gọi là điện tích thử. Trong nhiều thí nghiệm tưởng tượng, có thể không cần quan tâm đến khối lượng của điện tích điểm mà chỉ cần quan tâm đến điện tích của nó. Điện tích điểm có mật độ điện tích khối lớn vô hạn.

## Xem thêm
*Nguyên lý bất định

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
Chuyển động quay

**Chuyển động quay** của vật rắn là một chuyển động mà trong đó có hai điểm bất kỳ của vật luôn luôn cố định trong suốt quá trình chuyển động. Đường thẳng nối 2 điểm này gọi là *trục quay*, tất cả các điểm nằm trên trục quay đều cố định, các điểm nằm ngoài trục quay sẽ quay trên các quỹ đạo tròn nằm trong mặt phẳng vuông góc với trục quay và có tâm nằm trên trục quay. Ví dụ: chuyển động của Trái Đất quanh trục của mình; hay một điểm trên một bánh xe đang lăn, một điểm trên cánh quạt điện. Đây là một chuyển động phức, bao gồm chuyển động tịnh tiến của trọng tâm vật thể và chuyển động quay quanh một trục nào đó. Khối tâm của vật thể có thể được coi như một chất điểm.

## Công thức

Nhiều các khái niệm trong chuyển động tịnh tiến có thể được mở rộng để áp dụng cho chuyển động quay. Ví dụ, định luật 2 Newton trong chuyển động quay có dạng:
:r \times F=M=\frac{dL}{dt}
Mà:
***M** là mômen lực đối với một điểm cho trước (tâm quay)
***L** là - động lượng quay đối với tâm quay.

Nếu chuyển động quay của vật mà có trục quay cố định, thì định luật 2 Newton cho chuyển động này có thể viết như sau:
:M=I\frac{d\omega}{dt}=I\epsilon
Mà: 
***M** là mômen lực
***I** là mômen quán tính đối với trục quay của vật.

Mômen quán tính **I** của một chất điểm có khối lượng là **m**, cách trục quay một khoảng là **r**, được xác định bằng công thức như sau:
:I=mr^2

Nếu không có mômen của ngoại lực (**M=0**), thì từ phương trình M=I\frac{d\omega}{dt}=I\epsilon  ta có định luật bảo toàn động lượng quay như sau:

:L=I\omega = const

## Chuyển động vừa tịnh tiến vừa quay - chuyển động song phẳng
Đôi khi một lực có thể gây ra một chuyển động vừa tịnh tiến, vừa quay (ví dụ: một quả bóng đá khi bị sút lệch tâm, thì nó sẽ chuyển động vừa tịnh tiến, vừa xoay – theo một đường cong). Khi đó chia cả hai vế của phương trình trên cho **r** (r - bán kính quay), đồng thời cộng thêm vào vế phải thành phần biểu diễn chuyển động tịnh tiến, thì ta sẽ có định luật 2 Newton ở dạng mở rộng hơn:

:F=\frac{I\epsilon}{r}+ma

## Tham khảo

be-x-old:Вярчальны рух
Khái niệm

**Khái niệm** là một đối tượng, một hình thức cơ bản của tư duy (bao gồm một ý tưởng, một ý nghĩa của một tên gọi chung trong phạm trù lôgic, hoặc một sự suy diễn) phản ánh những thuộc tính chung, bản chất của các đối tượng sự vật, quá trình, hiện tượng trong tâm lý học và mối liên hệ cơ bản nhất các đối tượng trong hiện thực khách quan. Một khái niệm có hai thuộc tính là ngoại hàm (hay ngoại trương hay ngoại diên) và nội hàm.

## Phân loại
Immanuel Kant đã chia các khái niệm ra thành: khái niệm *aprioric* (sản phẩm của trí tuệ) và khái niệm *aposterioric* (được tạo ra từ quá trình trừu tượng hóa kết quả thực nghiệm).

Việc tạo ra một khái niệm là một chức năng cơ bản của sự cảm nhận và suy nghĩ. Các khái niệm cho phép ta hệ thống hóa hiểu biết của ta về thế giới. 

Hai dạng khái niệm cơ bản: 
# **Khái niệm cổ điển** (dập khuôn, mang tính Aristoteles) – với các giới hạn rõ rệt, dựa vào các định nghĩa chính xác, có mang các điều kiện cần và đủ, để đối tượng cho trước có thể được coi như là một đại diện xứng đáng trong một thể loại cho trước;
# **Khái niệm tự nhiên** (mờ, nhòe) – thay vì dựa vào các định nghĩa và các điều kiện cần và đủ, thì lại dựa vào sự đồng dạng so với những đối tượng tiêu bản đã được lưu lại trong trí nhớ.

## Xem thêm
* Ý tưởng
* Tranh luận về universali
* Khái niệm luận
* Khái niệm phổ biến
* Phạm trù
* Định nghĩa

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
Khối lập phương

**Khối lập phương** là một khối đa diện đều ba chiều có 6 mặt đều là hình vuông, có 12 cạnh bằng nhau, 8 đỉnh, cứ 3 cạnh gặp nhau tại 1 đỉnh, có 4 đường chéo cắt nhau tại một điểm. Khối lập phương là tập hợp những điểm nằm bên trong và các điểm nằm trên các mặt, cạnh, đỉnh này.

Khối lập phương là khối 6 mặt đều duy nhất và là 1 trong 5 khối đa diện đều, với 9 mặt đối xứng.

Khối lập phương cũng là hình khối lục diện vuông, hình hộp chữ nhật có các cạnh bằng nhau, hoặc hình khối mặt thoi vuông.

## Công thức
Nếu cạnh của khối lập phương là a:

## Xem thêm
* Khối lồi
* Khối không lồi
* Khối đa diện
** Khối đa diện đều
* Ellipsoid
** Hình cầu
** Mặt cầu
* Hyperboloid
* Paraboloid
* Khối tròn xoay
* Lập phương Rubik
* Khối túc phương
* Hình lăng trụ

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
Trung Địa

**Trung Địa** (tiếng Anh: Middle-earth) là vùng đất hư cấu trong hệ thống tác phẩm Legendarium của nhà văn J.R.R.Tolkien. Trung Địa là nơi diễn ra hầu hết các sự kiện trong các tác phẩm của Tolkien như *[[Chúa tể những chiếc nhẫn]]* (*Lord of the Rings*), *[[Anh chàng Hobbit]]* (*The Hobbit*), *[[Huyền sử Silmarillion]]* (*The Silmarillion*)...

Theo Tolkien, Trung Địa là lục địa chính trong các lục địa trên Trái Đất (Arda) được hình thành từ khoảng một thời gian dài từ trước khi nhân loại thức dậy (Kỷ Đệ Nhất) và là nơi sinh sống của nhiều sinh vật khác nhau: thần thánh (Valar), tiên (Elf), loài người, người lùn (Dwarf), người Hobbit, người cây (Ents), phù thủy... cũng như các sinh vật, thế lực hắc ám như rồng, quỷ Orc hay chúa tể hắc ám (Melkor, Sauron). Phần lớn những sự kiện đều tập trung chủ yếu ở phía Tây Bắc của Trung Địa (tương đương với Châu Âu - vùng phía Tây Bắc của cựu thế giới, vùng Shire gợi ra vùng West Midlands nước Anh). Ngoài ra, nơi đây còn diễn ra những sự kiện chính trong suốt bốn niên đại của loài người như Chiến tranh Báu vật, Nhẫn chiến... Theo một số ý tưởng của Tolkien, Trung Địa dần dần phát triển trở thành thế giới ngày nay của con người.

## Tên gọi
Thuật ngữ "Middle-earth" có nguồn gốc từ Midgard trong thần thoại Bắc Âu (Old Norse) hay Middangeard từ một số tác phẩm viết bằng tiếng Anh cổ như sử thi Beowulf.

Bản dịch "Trung Địa" được xuất bản lần đầu tiên trong phần phim cuối tuần trên VTV3 của Đài truyền hình Việt Nam.

## Xem thêm

* Legendarium
* Chúa tể những chiếc nhẫn (loạt phim)

## Tham khảo
Hình tròn

Trong hình học, một **hình tròn** là vùng trong mặt phẳng giới hạn bởi một vòng tròn. Một hình tròn được cho là *đóng* nếu nó chứa đường tròn tạo thành ranh giới của nó và *mở* nếu không.

## Công thức
Trong hệ tọa độ Descartes, *hình tròn mở* tâm (a, b) và bán kính *R* được thể hiện theo công thức

: D=\{(x, y)\in {\mathbb R^2}: (x-a)^2+(y-b)^2 

trong khi *hình tròn đóng* có cùng tâm và bán kính được thể hiện bằng

: \overline{ D }=\{(x, y)\in {\mathbb R^2}: (x-a)^2+(y-b)^2 \le R^2\}.

Diện tích của một hình tròn đóng hoặc mở có bán kính *R* là π*R* 2 (xem diện tích hình tròn).

## Tính chất
Hình tròn có tính đối xứng tròn.

Hình tròn mở và hình tròn đóng không tương đương topo (không đồng phôi), vì chúng có tính chất topo khác nhau. Chẳng hạn, mọi hình tròn đóng đều compact trong khi mọi hình tròn mở không compact. Tuy nhiên, từ quan điểm của topo đại số, chúng có chung nhiều thuộc tính: cả hai đều có thể co rút và do đó, đồng luân với một điểm duy nhất. Điều này ngụ ý rằng các nhóm cơ bản của chúng là không đáng kể, và tất cả các nhóm tương đồng là không đáng kể ngoại trừ nhóm thứ 0, là đẳng cấu của **Z.** Đặc tính Euler của một điểm (và do đó cũng là của một hình tròn đóng hoặc mở) là 1.

Mỗi hàm liên tục từ hình tròn đóng đến chính nó đều có ít nhất một điểm cố định (không yêu cầu hàm phải song ánh hoặc toàn ánh); đây là trường hợp *n* = 2 của định lý điểm cố định Brouwer. Tuyên bố là sai với hình tròn mở:

Xem ví dụ hàm f(x,y)=\left(\frac{x+\sqrt{1-y^2}}{2},y\right) ánh xạ mọi điểm của hình tròn đơn vị mở sang một điểm khác trên hình tròn đơn vị mở ở bên phải của điểm đã cho. Nhưng đối với hình tròn đơn vị đóng, nó sửa mọi điểm trên nửa vòng tròn x^2 + y^2 = 1, x >0.

## Xem thêm
* Quả cầu
* Đường tròn đường kính trực tâm trọng tâm

## Tham khảo
Bán kính

Trong hình học cổ điển, **bán kính** của một đường tròn hay của mặt cầu là khoảng cách từ một điểm bất kỳ của đường tròn/mặt cầu đến tâm của nó. Từ bán kính được sử dụng lần đầu tiên trong tiếng La Tinh là *radius* với nghĩa tia hoặc cũng có thể là nan hoa của bánh xe ngựa. 

Bán kính thường được ký hiệu bằng chữ **r** hoặc **R**. Độ dài của bán kính đường tròn bằng một nửa đường kính **d** của đường tròn đó.
:d \doteq 2r \quad \Rightarrow \quad r = \frac d 2.

Nếu đối tượng đề cập tới không có tâm, khái niệm này có thể đề cập tới bán kính của đường tròn ngoại tiếp hoặc mặt cầu ngoại tiếp đối tượng đó. Trong cả hai trường hợp, bán kính này có thể dài hơn một nửa khoảng cách lớn nhất giữa hai điểm bất kì của đối tượng đó. Ngoài ra, khái niệm bán kính này cũng có thể được sử dụng cho đường tròn nội tiếp - đường tròn lớn nhất có thể nằm trong một đa giác cho trước.

Bán kính của đường tròn có chu vi *C* là:  r = \frac{C}{2\pi}

## Tham khảo
Tái tuần hoàn khí thải

**Tái tuần hoàn khí thải** là một kỹ thuật làm giảm thiểu các oxide của nitơ được dùng trong phần lớn các động cơ xăng, động cơ diesel, tuốc bin hơi. Việc giảm thiểu rất cần thiết, đặc biệt là tại các động cơ đốt trong nhằm giới hạn các chất độc hại này nằm trong giới hạn cho phép.

Tại vòng tua nhỏ thì lượng oxy trong luồng khí nạp vẫn dư để tái tuần hoàn nạp vào buồng đốt cho chu kỳ sau, mặt khác nhiệt lượng của khí tái tuần hoàn được tận dụng nhằm nâng cao hiệu suất động cơ, đồng thời cho phép nhiên liệu cháy tốt

Tại vòng tua cao hơn thì lượng khí cần nhiều hơn, các van tuần hoàn sẽ tùy theo tua động cơ và tải sẽ được điều chỉnh để mang lại hiệu suất cao nhất.

Ngoài ra việc tái tuần hoàn như vậy cho phép đốt triệt để nhiên liệu giảm thiểu sự ô nhiễm môi trường.

## Tham khảo
Inkscape

**Inkscape** là một trình soạn thảo đồ họa vector miễn phí và mã nguồn mở. Phần mềm này có thể được sử dụng để tạo hoặc chỉnh sửa đồ họa vector như minh họa, sơ đồ, nghệ thuật vẽ đường, biểu đồ, logo và các bức tranh phức tạp. Định dạng đồ họa vector chính của Inkscape là Đồ họa vector có thể mở rộng (SVG); tuy nhiên, nhiều định dạng khác có thể được nhập và xuất.

Inkscape được bắt đầu vào năm 2003, phỏng theo phần mềm xử lý đồ họa vector Sodipodi. Tuy Inkscape vẫn chưa có được nhiều tính năng như các phần mềm xử lý đồ họa vector thương mại, nhưng hiện nay nó có thể được dùng trong nhiều ứng dụng. Inkscape chưa hỗ trợ đầy đủ SVG và CSS. Nó chưa có các hiệu ứng lọc SVG, hoạt hình, và phông chữ SVG. Inkscape hiện đang được phát triển mạnh, và ngày càng có nhiều tính năng mới.

## Tính năng
* Inkscape quản lý bản vẽ theo các  lớp và cho phép chuyển giữa các lớp một cách linh hoạt.
* Chức năng nhân bản đối tượng (*clone*) rất có ích khi cần sao chép với số lượng lớn hay tạo ra các họa tiết.
* Inkscape hiện đang phát triển tính năng nhận diện hình: đổi từ ảnh bitmap ra các đường nét.
* Cho phép xuất ra nhiều định dạng, Inkscape có thể tạo ra các file EPS, EMF, và các định dạng ảnh bitmap (PNG, JPEG, v.v...)
* Các đối tượng hình vẽ gồm có một số loại đặc biệt: hình sao, đường cong Bézier, gradient màu.

## Kĩ thuật phần mềm
Inkscape được xây dựng dựa trên bộ công cụ GTK+. Mặc dù chạy tốt trên Linux và gần như suôn sẻ trên Windows, vấn đề tương thích với Mac OS X còn đang được khắc phục. Đối với Windows kích thước của file cài đặt khi tải xuống lớn hơn đáng kể so với Linux, vốn hỗ trợ mặc định cho GTK+ nếu sử dụng giao diện GNOME.

## Xem thêm
* SVG

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* 
* Inkscape Wiki
*Hình ứng dụng Inkscape
*Trang trừng bày các tác phẩm tạo ra với Inkscape
* Trang so sánh Inkscape và Sodipodi 
* Hướng dẫn sử dụng Inkscape (tiếng Anh) 
* Giải trí với Inkscape và SVG 
* Hướng dẫn tạo ra đồ họa vector với Inkscape (tiếng Anh)
Kinh tuyến

**Kinh tuyến** là một nửa đường tròn trên bề mặt Trái Đất, nối liền hai Địa cực, có độ dài khoảng 20.000&nbsp;km, chỉ hướng bắc-nam và cắt thẳng góc với đường xích đạo. Mặt phẳng của kinh tuyến 0° (chạy qua đài quan sát thiên văn tại Greenwich thuộc Luân Đôn) và kinh tuyến 180°, chia Trái Đất ra làm hai bán cầu – Bán cầu đông và Bán cầu tây.

Các kinh tuyến nối liền các cực từ là các kinh tuyến từ, những kinh tuyến nối liền các Địa cực thì gọi là các kinh tuyến địa lý, còn các đường kinh tuyến vẽ trên bản đồ – là các kinh tuyến họa đồ. Kinh tuyến này còn được gọi là kinh tuyến địa lý, để phân biệt với kinh tuyến địa từ là giao tuyến giữa bề mặt Trái Đất và mặt phẳng đi qua đường thẳng nối các cực địa từ Bắc và Nam. 

Kinh tuyến gốc 0 độ đi qua đài thiên văn Greenwich ở ngoại ô thủ đô Luân Đôn nước Anh. Có 360 kinh tuyến, người ta dựa vào kinh tuyến để chia Trái Đất thành 12 múi giờ.
## Xem thêm
*Hệ tọa độ địa lý
*Vĩ tuyến
*Hải lý
*Kính lục phân
*Sao Bắc cực

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

*The Principal Meridian Project (US)
*Resources page of the U.S. Department of the Interior, Bureau of Land Management
Thuộc tính Markov

Trong lý thuyết xác suất, một quá trình mang tính ngẫu nhiên có **thuộc tính Markov** nếu phân bố xác suất có điều kiện của các trạng thái tương lai của quá trình, khi biết trạng thái hiện tại, phụ thuộc chỉ vào trạng thái hiện tại đó, ví dụ. nó là độc lập điều kiện với các trạng thái trong quá khứ (trong *đường đi* của quá trình) khi biết trạng thái hiện tại.  Một quá trình với thuộc tính Markov thường được gọi là **[[quá trình Markov]]**, và có thể được miêu tả là *Markovian*.

Về mặt toán, nếu *X*(*t*), *t* > 0, là một quá trình ngẫu nhiên, thuộc tính Markov khẳng định rằng

:\mathrm{Pr}\big[X(t+h) = y \,|\, X(s) = x(s), s \leq t\big] = \mathrm{Pr}\big[X(t+h) = y \,|\, X(t) = x(t)\big], \quad \forall h > 0.

Các quá trình Markov thường được gọi là *đồng nhất* hay *thuần nhất* (theo thời gian) nếu 
:\mathrm{Pr}\big[X(t+h) = y \,|\, X(t) = x(t)\big] = \mathrm{Pr}\big[X(h) = y \,|\, X(0) = x(0)\big], \quad \forall t, h > 0,
và ngược lại gọi là *không đồng nhất (thời gian)*.

Các quá trình Markov đồng nhất, thường đơn giản hơn các quá trình không đồng nhất, tạo thành lớp quan trọng nhất của các quá trình Markov.

Trong một số trường hợp, một cách rõ ràng các quá trình không phải Markovian có thể vẫn có các dạng biểu diễn Markov, được tạo thành bằng cách mở rộng khái niệm của trạng thái 'hiện tại' và 'tương lai'. Cho *X* là một quá trình không phải Markovian. Thì chúng ta định ra một quá trình *Y*, mà mỗi trạng thái của *Y* biểu diễn một khoảng thời gian của các trạng thái của *X*, ví dụ: về mặt toán
:Y(t) = \big\{ X(s): s \in [a(t), b(t)] \, \big\}.
Nếu *Y* có thuộc tính Markov, thì nó là một biểu diễn Markovian của *X*. Trong trường hợp này, *X* còn được gọi là một **quá trình Markov bậc 2**. Các  **quá trình Markov bậc cao** được định nghĩa một cách giống nhau.

Một ví dụ của một quá trình không phải Markovian với dạng biểu diễn Markov là moving average time series.

Các quá trình Markov nổi tiếng nhất là các xích Markov, nhưng có nhiều quá trình khác, bao gồm chuyển động Brown, là Markovian.

## Xem thêm

* Ví dụ về xích Markov
* Không có trí nhớ (Memorylessness)
* Semi-Markov process
* Andrey Markov
* Quá trình Markov

## Tham khảo
Cực

**Cực** là một nơi, mà trong một khía cạnh nào đấy, nó mang những đặc tính quá thái tột đỉnh (cực đoan).

**Cực** cũng có thể là:

## Khoa học

### Thiên văn học

* Thiên cực, bao gồm thiên cực bắc và thiên cực nam
* Sao cực, một ngôi sao có thể nhìn thấy được gần như thẳng hàng với trục quay của một thiên thể
** Sao Bắc Cực, ngôi sao nằm gần thiên cực trên thiên cầu bắc
** Sao Nam Cực, ngôi sao nằm gần thiên cực trên thiên cầu nam

### Địa lý

* Địa cực, các khu vực của Trái Đất bao quanh các cực địa lý của nó (cực Bắc và Nam)
* Cực địa từ
* Cực bất khả tiếp cận, các điểm nằm trên bề mặt Trái Đất với vị trí đặc biệt rất khó chinh phục
* Cực lạnh giá
* Bắc Cực, còn gọi là cực Bắc
* Nam Cực, còn gọi là cực Nam

### Vật lý

* Điện cực
* Từ cực

### Toán học

* Cực hàm giải tích
Đường tròn đơn vị

Trong toán học, **đường tròn đơn vị** hay **vòng tròn đơn vị** là đường tròn với bán kính là 1 đơn vị. Thông thường, đặc biệt là trong lượng giác, vòng tròn đơn vị là hình tròn có bán kính 1 với tâm tại gốc tọa độ (0,0) trong không gian 2 chiều. Nó thường được ký hiệu là *S*1.

## Phương trình định nghĩa đường tròn đơn vị

Có nhiều cách định nghĩa đường tròn đơn vị.

Trên mặt phẳng **R***2*, đường tròn đơn vị có thể định nghĩa bằng một trong những phương trình sau:
: x^2 + y^2 = 1 \;
:\|\mathbf{r}\| = 1 \;
: \begin{cases} x = cos(\theta) \\ y = sin(\theta) \end{cases} 
V.v...

Trên mặt phẳng phức **C**, đường tròn đơn vị có thể định nghĩa bằng phương trình:
:|z| = 1 \,

## Dĩa đơn vị

Dĩa đơn vị là phần mặt phẳng bên trong (tức là bên có chứa gốc tọa độ) đường tròn đơn vị. Nói cách khác, trên mặt phẳng thực:

: x^2 + y^2 \leq 1 \;

:\|\mathbf{r}\| \leq 1 \;

: \begin{cases} |x| \leq |cos(\theta)| \\ |y| \leq |sin(\theta)| \end{cases} 

V.v.

Trên mặt phẳng phức **C**:

:|z| \leq 1 \,

## Đường tròn đơn vị trong lượng giác

Đường tròn đơn vị có vị trí đặc biệt trong lượng giác vì từ đó có thể tính được tất cả các hàm lượng giác.

Nếu A là một điểm trên đường tròn đơn vị, \theta là góc giữa trục x và đường OA (trong hình) thì:

:cos(\theta) \, = giá trị điểm A chiếu xuống trục x \,, là đoạn OC trong hình.
:sin(\theta) \, = giá trị điểm A chiếu xuống trục y \,, là đoạn AC trong hình.
:tan(\theta) \, = chiều dài đường tiếp tuyến từ A kéo tới trục x \,, là đoạn AE trong hình.
:cot(\theta) \, = chiều dài đường tiếp tuyến từ A kéo tới trục y \,, là đoạn AF trong hình.
:sec(\theta) \, (secant) = chiều dài từ tâm theo trục x \, tới đường tan, là đoạn OE trong hình.
:csc(\theta) \, (cosecant) = chiều dài từ tâm theo trục y \, tới đường cotan, là đoạn OF trong hình.


Có hai hàm lượng giác ít dùng nhưng rất dễ thấy trong đường tròn đơn vị, là \textrm{versin} \, và \textrm{coversin} \,.

Hàm \textrm{versin} \, tức versed sine là đoạn còn lại trên trục x \, từ sau điểm cos(\theta) \, tới hết đường bán kính.

Còn hàm \textrm{coversin} \, tức coversed sine hay coversin tương đương như vậy, trên trục y \,: Đoạn còn lại trên trục y \, từ sau điểm sin(\theta) \, tới hết đường bán kính.

Hai hàm này có phần hữu dụng như sau:


:\textrm{versin}(\theta) = 1 - \cos (\theta) = 2 \sin^2\left(\frac{\theta} {2}\right) \,
:\textrm{coversin}(\theta) = 1 - \sin(\theta) = \textrm{versin}(\pi/2 - \theta) \,

## Đường cycloid

Lấy một đường tròn bán kính = 1, đặt nó lên trục x \,. Lấy một điểm A cố định trên đường tròn đó. Khi đường tròn lăn (không trượt) trên trục x \,, điểm A quay/lăn theo và sẽ vẽ một hình cung, mang tên đường **cycloid**.

Nếu thay vì lấy một điểm trên đường tròn mà lấy một điểm bên trong đường tròn, sẽ được đường gọi tên là **curtate cycloid**.

Năm 1658 Christopher Wren chứng minh rằng nếu đường tròn có đường kính d \, thì một chu kỳ đường cycloid có chiều dài 4d \,.

## Xem thêm
*Hình tròn
*trục sin
*trục cosin
*trục tang
*trục cotang

## Chú thích

## Tham khảo
Đơn vị ảo

Trong giải tích phức, **đơn vị ảo**, thường viết tắt là *i* (hay thỉnh thoảng là *j* hoặc chữ cái Hy Lạp iota), là căn bậc hai của −1.

Nó cho phép mở rộng các số thực \mathbb{R}, thành các số phức \mathbb{C}. Số này có nhiều định nghĩa, phụ thuộc vào cách mở rộng từ trường số thực ra số phức.

Trong lịch sử toán học, mục tiêu gây dựng số phức là vì có nhiều phương trình đa thức f(x)=0 không có nghiệm là số thực. Ví dụ x^2+1=0, vì nếu chúng ta trừ  cả hai vế với 1 thì ta sẽ có: x^2=-1.Điều này là không thể, vì một số âm không có căn bậc hai. Nếu đặt một loại số mới là nghiệm của phương trình trên, thì tất cả các phương trình đa thức đều sẽ có nghiệm.

Vậy muốn tìm căn bậc hai của một số thực bất kì, ta nhân căn bậc hai của số đối của nó với \imath:

\sqrt{-x}\times\imath=\sqrt{-x}\times\sqrt{-1}=\sqrt{-x\times(-1)}=\sqrt{x}

Ví dụ:

\sqrt{2}\times\imath=\sqrt{2}\times\sqrt{-1}=\sqrt{2\times(-1)}=\sqrt{-2}

## Xem thêm
* Số ảo 
*Số thực
* Số phức 
* Mặt phẳng phức
*Định lý cơ bản của đại số

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Đơn vị ảo tại MathWorld.
Bóng chày tại Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005

**Bộ môn [[Bóng chày]] tại [[Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005]]**, được thi đấu tại khu liên hợp thể thao Rezal Memorial ở thủ đô Manila, Philippines, từ ngày 28 tháng 11 cho đến ngày 4 tháng 12 năm 2005 tranh một bộ huy chương ở nội dung dành cho nam. Bóng chày không phải là môn thể thao thường được thi đấu tại SEA Games, lần này có mặt trong nội dung thi đấu do là một môn thể thao rất phổ biến và được hâm mộ của nước chủ nhà Philippines.

## Bảng thành tích

## Tham khảo
Thể hình tại Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005

**Bộ môn [[Thể Hình]] tại [[Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005]]** được thi đấu tại nhà hát Government Service Insurance System, thành phố Pasay, Philippines trong hai ngày 27 tháng 11 và 28 tháng 11 năm 2005. Các vận động viên tranh tài ở 6 hạng cân dành cho nam.

## Bảng thành tích
### Hạng 55 kg

**Huy chương****Vận động viên****Quốc gia**
**Vàng**Phạm Văn Mách Việt Nam

**Bạc**Zaw Wan Myanmar

**Đồng**Vincent Ng Han Cheng Singapore


### Hạng 60 kg

**Huy chương****Vận động viên****Quốc gia**
**Vàng**Ibrahim Bin Sihat Singapore

**Bạc**Somsri Turinthaisong Thái Lan

**Đồng**Asrelawandi Indonesia


### Hạng 65 kg

**Huy chương****Vận động viên****Quốc gia**
**Vàng**Michael Borenaga **[[Philippines]]**

**Bạc**Sazali bin Abd Samad Malaysia

**Đồng**Thongpan Lammana Thái Lan


### Hạng 70 kg

**Huy chương****Vận động viên****Quốc gia**
**Vàng**Simon Chua Ling Fung Singapore

**Bạc**Aung Khaing Win Myanmar

**Đồng**Cao Quốc Phú Việt Nam


### Hạng 75 kg

**Huy chương****Vận động viên****Quốc gia**
**Vàng**Alfredo Trazona **[[Philippines]]**

**Bạc**Giáp Trí Dũng Việt Nam

**Đồng**Panupong Prapteep Thái Lan


### Hạng 80 kg

**Huy chương****Vận động viên****Quốc gia**
**Vàng**Sitthi Charoenrith Thái Lan

**Bạc**Min Zaw Oo Myanmar

**Đồng**Lý Đức Việt Nam


## Tham khảo
Quận 5 (định hướng)

**Quận 5** là danh xưng đơn vị hành chính cấp quận của một số địa phương sau:

* Quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam.
* Quận 5, Paris, Pháp.
* Quận 5, Lyon, Pháp.
* Quận 5, Marseille, Pháp.
* Quận 5, Québec, Canada.
* Quận 5, Roma, Ý.
Thiền Lão

**Thiền Lão** (hay **Thiền Nguyệt**) là một trong ba vị Thiền sư thuộc thế hệ thứ 6 dòng Pháp của Thiền sư Vô Ngôn Thông. Sư tu chùa chùa Trùng Minh, núi Thiên Phúc, Tiên Du.

## Cơ duyên và hành trạng
Thuở đầu Thiền Lão đến tham bái Thiền sư Đa Bảo tại chùa Kiến Sơ, lãnh được tâm yếu rồi đến *trác tích* tại chùa Trùng Minh.

Gió thiền càng nổi, Phật tử càng đông làm cho chùa thêm thịnh vượng.

Vua Lý Thái Tông, khoảng niên hiệu Thông Thụy (1034-1038), một sáng mùa xuân tìm vào núi viếng thăm Thiền sư Thiền Lão. Với 4 câu thơ, đáp lời hai câu hỏi của nhà vua, Thiền sư đã lưu lại cho những câu thơ tuyệt bích trong thi ca Thiền học về không gian và thời gian.

Khi vua hỏi: *Hòa Thượng đến tu núi này được bao lâu rồi?*, Thiền sư đáp:
::但知今日月
::誰識舊春秋

::Đãn tri kim nhật nguyệt
::Thùy thức cựu Xuân Thu

:Dịch thơ:

::*Sống ngày nay biết ngày nay*
::*Còn Xuân Thu trước ai hay làm gì!*

Vua lại hỏi tiếp: *Như vậy hằng ngày Hòa Thượng làm việc gì?*

Thiền sư đáp:
::翠竹黃花非外境
::白雲明月露全真

::Thúy trúc hoàng hoa
::::phi ngoại cảnh
::Bạch vân minh nguyệt lộ toàn chân

:Dịch thơ:

::*Trúc biếc hoa vàng đâu cảnh khác*
 Trăng trong mây bạc hiện toàn chân'
Vua hỏi: *Có ý chỉ gì?*

Sư đáp: *Lắm lời không ích về sau*.

Vua liền tỉnh ngộ.

Sau đó, khi vua sắp cho người rước Sư về triều làm cố vấn, thì Sư đã viên tịch. Vua rất buồn tiếc, làm thơ thương khóc, sai trung sứ ban nhiều lễ hậu, lập đàn trà tỳ, thu linh cốt, xây tháp ở cửa núi, lại sửa sang rộng rãi chùa Sư, đặt môn đồ lo việc hương hỏa.

## Nguyên bản chữ Hán

𠎣逰天福峰重明寺禪老禪師初參建初多寶領得心要尋就慈山卓錫禪風日震學者千数欎為叢林之盛通瑞年間李太宗常幸其寺問師云和尚住山來㡬時對曰
:但知今日月誰識舊春秋
帝云日過作麽生事
對曰
:翠竹黃花非外境
:白雲明月露全真帝云有何意旨
對曰詞多無後益帝豁然有得將遣使迎師赴闕顧問而師先以㱕寂帝深悼惜御製詩哀挽勑中使厚齊贈禮結壇闍維收靈骨塔于山門又廣修其寺置徒以香火焉


## Chú thích
#*Thúy trúc hoàng hoa*: Cách ngữ của thiền nhằm chỉ chân lý không nằm đâu xa, nó nằm ngay trước mặt, ý nghĩa rút từ câu nói của Thiền sư Đại Châu Huệ Hải: *Trúc biếc xanh xanh, đều là pháp thân, hoa vàng dờn dợn, chẳng gì là chẳng phải Bát nhã*.
#Căn cứ vào *Thiền Uyển Tập Anh* thì Thiền sư Thiền Lão viên tịch dưới thời Lý Thái Tông. Nhưng *Truyện* của Quảng Trí lại cho rằng: *Năm đầu Chương Thánh Gia Khánh (1059) Sư bỏ đời đến tham học với Thiền Lão ở Tiên du..* Như vậy Thiền sư không thể viên tịch dưới triều Lý Thái Tông được, bởi *Chương Thánh Gia Khánh* là niên hiệu của vua Lý Thánh Tông, mà vua Lý Thái Tông mất năm 1054.

## Tham khảo

*Lê Mạnh Thát: *Nghiên cứu về Thiền Uyển Tập Anh*, Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh 1999.
*Thiền Uyển Tập Anh - Bản tiếng Việt 
*Thiền Uyển Tập Anh - Bản chữ Hán
Định Hương

Trưởng lão **Định Hương** tức **Lã Định Hương** (呂定香, ?-1050) tu tại chùa Cảm Ứng, Ba Sơn, phủ Thiên Đức, người Châu Minh, gia thế dòng tịnh hạnh. Trưởng lão là một trong ba người (một người khuyết lục) thuộc thế hệ thứ 6, dòng Vô Ngôn Thông.

## Cơ duyên và hành trạng

Thuở nhỏ Định Hương thọ giáo với Thiền sư Đa Bảo tại chùa Kiến Sơ. Trải qua 24 năm, môn đồ của Thiền sư Đa Bảo có hơn trăm người nhưng chỉ có Sư cùng với Quốc Bảo Hòa được chọn làm thủ lĩnh, nhưng Sư thấu rõ nhất tông chỉ của Đa Bảo. Một hôm Sư hỏi Đa Bảo: *Làm thế nào để thấy được chân tâm?*
:Đa Bảo dạy: *Chính ngươi tự phát hiện.*
:Sư bỗng nhiên hiểu được yếu chỉ, liền thưa: *Hết thảy đều như thế, chứ có riêng gì tôi.*
:Đa Bảo hỏi: *Ngươi đã hiểu chưa?.*
:Sư đáp: *Khi đệ tử hiểu rồi, cũng giống như lúc chưa hiểu.*
:Đa Bảo dạy: *Nên đem tâm đó mà quyết chắc*
:Sư bưng tai, đứng quay lưng lại.
:Đa Bảo liền quát: ***Đi***. Sư sụp lạy.
:Đa Bảo dạy: *Từ nay ngươi hãy như một kẻ đui điếc trong việc tiếp người.*
Đô tướng thành hoàng sứ là Nguyễn Tuân khâm phục tài đức của Sư, nên mời về chùa đó ở. Người học vân tập, dạy dỗ dắt dìu, công Sư không ít.

Ngày 3 tháng 3 năm Canh Dần nhằm niên hiệu Sùng Hưng Đại Bảo thứ 2 (1050) triều Lý Thái Tông, Sư nhuốm bệnh, họp chúng để từ biệt, đọc kệ:

Nói kệ xong, Sư lặng lẽ viên tịch.

## Nguyên bản chữ Hán

□第六世三人一人鈌錄□□□□□□□□
定香長老
天德府芭山感應寺定香長老姓呂氏朱明人也世修淨行弱歲依{dư}建初多寶禪師踰二十四年寶門徒百餘惟師與國抱和為首𢮪(1)然師深得其奧一日問寶云如何得見真心寶云是汝自發師豁然領旨悟(2)云一切皆然非惟某甲寶云汝了也未師云弟子了時还同不了宝云須以此心保任師掩耳背立寶便喝去師禮宝云汝後还似一箇聾瞶接人在都將城隍使阮郇欽其名德延就此寺居焉學徒雲集教人演化功為不少李太宗崇興大寶三年庚寅三月三日疾會眾訣別說偈云
:本來無處所
:處所是真宗
:真宗如是幻
:幻有即空空
偈畢奄然而化□□□□□□□□□□□□□
# 𢮪 = 選
#悟; Nguyễn, LMT = 語

## Chú thích
# Về ý và từ của bài thơ được rút ra từ định nghĩa Không Không trong *Đại trí độ luận*:
#**Hà đẳng vi Không Không?* (Những gì là Không Không?)
#**Nhất thiết Pháp Không thời Không diệc Không, thị danh Không Không*. (Tất cả mọi vật đều Không, cái Không ấy cũng Không nên gọi là Không Không)

## Tham khảo

*Lê Mạnh Thát: *Nghiên cứu về Thiền Uyển Tập Anh*, Nhà xuất bản TP HCM 1999.
*Thiền Uyển Tập Anh - Bản tiếng Việt 
*Thiền Uyển Tập Anh - Bản chữ Hán