Họ Diên vĩ

**Họ Diên vĩ**, **họ Lay ơn**, **họ La dơn** hay **họ Dơn** (**Iridaceae**) là một họ thực vật trong bộ Măng tây. Tên gọi *diên vĩ* là lấy theo chi Diên vĩ, còn tên gọi lay ơn (lay dơn) là lấy theo chi Lay ơn. Nó bao gồm một số loài cây trồng được nhiều người biết đến như diên vĩ (*Iris* spp.), nghệ tây (*Crocus* spp.), sâm đại hành (*Eleutherine* spp.), rẻ quạt (*Belamcanda* spp.) v.v.

Các loài trong họ này là cây lưu niên, với thân hành, thân củ hay thân rễ. Các loài cây này nói chung có thân mọc thẳng và các lá có hình dáng giống lá cỏ, với nếp gấp trung tâm sắc nhọn.

## Các chi
Họ này chứa khoảng 80-92 chi và khoảng 1.500-1.800 loài, phân bổ rộng khắp thế giới. Khu vực sinh thái nhiệt đới châu Phi, cụ thể là Nam Phi, có sự đa dạng nhất về số chi. Một loại gia vị là bột nghệ tây được sản xuất từ các núm nhụy của cây nghệ tây (*Crocus sativus*).

* *[[Ainea]]*
* *[[Alophia]]*
* *[[Anapalina]]*
* *[[Antholyza]]*
* *[[Aristea]]*
* *[[Chi Đuôi chuột|Babiana]]*: cây đuôi chuột
* *[[Barnardiella]]*
* *[[Chi Rẻ quạt|Belamcanda]]*: rẻ quạt (xạ can, lưỡi đòng)
* *[[Bobartia]]*
* *[[Calydorea]]*
* *[[Cardenanthus]]*
* *[[Chasmanthe]]*
* *[[Cipura]]*
* *[[Cobana]]*
* *[[Crocosmia]]*
* *[[Chi Nghệ tây|Crocus]]*: nghệ tây
* *[[Cypella]]*
* *[[Devia]]*
* *[[Dierama]]*
* *[[Chi Diên vĩ châu Phi|Dietes]]*: diên vĩ châu Phi
* *[[Diplarrena]]*
* *[[Duthiastrum]]*
* *[[chi Sâm đại hành|Eleutherine]]*: sâm đại hành
* *[[Ennealophus]]*
* *[[Eurynotia]]*
* *[[Eustylis]]*
* *[[Ferraria]]*
* *[[Fosteria]]*
* *[[Freesia]]* (đồng nghĩa *Anomatheca*, *Lapeirousia*)
* *[[Galaxia (chi)|Galaxia]]*
* *[[Geissorhiza]]*
* *[[Gelasine]]*
* *[[Geosiris]]*
* *[[Chi Lay ơn|Gladiolus]]*: lay ơn (hoa dơn, la dơn)
* *[[Gynandriris]]*
* *[[Herbertia]]*
* *[[Hermodactylus]]*
* *[[Hesperantha]]*
* *[[Hesperoxiphion]]*
* *[[Hexaglottis]]*
* *[[Homeria]]*
* *[[Homoglossum]]*
* *[[Chi Diên vĩ|Iris]]*: diên vĩ
* *[[Isophysis]]*
* *[[Ixia]]*
* *[[Kelissa]]*
* *[[Klattia]]*
* *[[Larentia (chi)|Larentia]]*
* *[[Lethia]]*
* *[[Libertia]]*
* *[[Mastigostyla]]*
* *[[Melasphaerula]]*
* *[[Micranthus]]*
* *[[Moraea]]*
* *[[Nemastylis]]*
* *[[Neomarica]]*
* *[[Nivenia]]*
* *[[Olsynium]]*
* *[[Onira (chi)|Onira]]*
* *[[Orthrosanthus]]*
* *[[Pardanthopsis]]*
* *[[Patersonia]]*
* *[[Pillansia]]*
* *[[Pseudotrimezia]]*
* *[[Radinosiphon]]*
* *[[Rheome]]*
* *[[Roggeveldia]]*
* *[[Romulea]]*
* *[[Salpingostylis]]*
* *[[Savannosiphon]]*
* *[[Schizostylis]]*
* *[[Sessilanthera]]*
* *[[Sessilistigma]]*
* *[[Sisyrinchium]]*
* *[[Solenomelus]]*
* *[[Sparaxis]]*
* *[[Sphenostigma]]*
* *[[Sympa]]*
* *[[Syringodea]]*
* *[[Tapeina]]*
* *[[Thereianthus]]*
* *[[Tigridia]]*
* *[[Trimezia]]*
* *[[Tritonia]]*
* *[[Tritoniopsis]]*
* *[[Tucma]]*
* *[[Watsonia (chi)|Watsonia]]*
* *[[Witsenia]]*
* *[[Zygotritonia]]*

## Phát sinh chủng loài
Cây phát sinh chủng loài dưới đây lấy theo APG III.

## Tham khảo

* Peter Goldblatt, Ph.D - Phylogeny and classification of Iridaceae. Ann. Missouri Bot. Gard. 77: 607–627. 1990.
* Họ Diên vĩ  trong Watson, L. và Dallwitz, M.J. (1992 trở đi). Các họ thực vật có hoa: Miêu tả, minh họa, nhận dạng, thông tin tra cứu. Phiên bản: 29 tháng 7 năm 2006. http://delta-intkey.com 

## Liên kết ngoài
* Bulbsociety