Họ Ô rô

**Họ Ô rô** (danh pháp khoa học: **Acanthaceae**) là một họ thực vật hai lá mầm trong thực vật có hoa, chứa khoảng 214-250 chi (tùy hệ thống phân loại) và khoảng 2.500-4.000 loài, trong khi đó các hệ thống phân loại của APG chấp nhận ít chi hơn nhưng lại nhiều loài hơn (khoảng 220 chi và khoảng 4.000 loài).

Phần lớn là cây thân thảo, cây bụi hay dây leo nhiệt đới; một số có gai. Chỉ có một số ít loài sinh sống trong khu vực ôn đới, bốn trung tâm phân bổ chính là khu vực Indo-Malaya, châu Phi, Brasil và Trung Mỹ. Các đại diện của họ này có thể được tìm thấy ở gần như mọi môi trường sinh sống, chẳng hạn trong các rừng rậm và rừng thưa, trong các bụi cây hay trên các cánh đồng và thung lũng ẩm ướt, ven biển và trong các khu vực biển, đầm lầy như là một thành phần của các rừng đước.

## Đặc điểm
Các loài trong họ này có các lá đơn, mọc đối xếp chéo chữ thập với mép lá nhẵn (hoặc đôi khi có răng cưa hay thùy). Lá có thể chứa các *nang sỏi*, nhìn thấy dưới dạng các sọc trên bề mặt. Hoa hoàn hảo, đối xứng hai bên tới gần như đối xứng tỏa tia, các hoa này mọc thành một cụm hoa hoặc là kiểu cành hoa hoặc kiểu xim. Thông thường có lá bắc nhiều màu sắc đối diện với mỗi hoa; ở một vài loài thì lá bắc lớn và sặc sỡ. Đài hoa thông thường là loại 4-5 thùy; tràng hoa hình ống, 2 môi hay 5 thùy; các nhị hoa hoặc là 2 hay 4 được sắp xếp thành cặp và lồng vào tràng hoa; bầu nhụy lớn, 2-lá noãn, với kiểu đính noãn gắn trụ. Quả là loại quả nang 2 ngăn, nứt ra có phần hơi mạnh. Ở phần lớn các loài, hạt gắn liền với cuống móc nhỏ (một loại *cán phôi* biến đổi) để đẩy chúng ra khỏi quả nang. Hạt là loại không có nội nhũ với các phôi lớn.

Loài quen thuộc với khu vực ôn đới là *[[Acanthus mollis]]* hay ô rô gấu, một loài cây thân thảo sống lâu năm với các lá lớn và cành hoa cao tới 2 m. Các chi nhiệt đới quen thuộc với những người làm vườn có *[[Thunbergia]]* và *[[Justicia]]*.

Chi Mắm (*Avicennia*), thông thường được đặt trong họ Verbenaceae hay trong họ của chính nó, Avicenniaceae, được Angiosperm Phylogeny Group đưa vào họ Acanthaceae trên cơ sở của nghiên cứu phát sinh loài ở mức phân tử chỉ ra rằng nó cần được gắn liền với họ này.

## Phân loại
Họ này được phân chia thành các phân họ và tông như sau:
### Phân họ [[Nelsonioideae]]
* Phân họ **[[Nelsonioideae]]** Lindl. ex Pfeiff., 1871, đồng nghĩa: Nelsoniaceae Sreemadhavan, 1977, 5 chi, khoảng 170-180 loài.
** *[[Anisosepalum]]*: 3 loài.
** *[[Elytraria]]* (bao gồm cả *Tubiflora*): 21 loài.
** *[[Nelsonia (Acanthaceae)|Nelsonia]]*: 3 loài.
** *[[Saintpauliopsis]]*: 1 loài (*[[Saintpauliopsis lebrunii]]*).
** *[[Staurogyne]]* (bao gồm cả *Ancistrostylis*, *Ebermaiera*, *Erythracanthus*, *[[Gynocraterium]]*, *Neozenkerina*, *[[Ophiorrhiziphyllon]]*, *Staurogynopsis*, *Zenkerina*). Khoảng 140-150 loài.

### Phân họ [[Acanthoideae]]
* Phân họ **[[Acanthoideae]]** Link: 217 chi, 3.220 loài. Phổ biến khắp thế giới; có nhiều loài hơn tại Tân thế giới, nhưng lại đa dạng về chi hơn tại Cựu thế giới.
** Tông ***[[Acantheae]]***: 21 chi, 500 loài. Các chi đa dạng nhất: *Aphelandra* (170 loài), *Blepharis* (130 loài).
*** *[[Acanthopsis]]*
*** *[[Acanthus]]* (bao gồm cả *Cheilopsis*): Ô rô
*** *[[Achyrocalyx]]*
*** *[[Aphelandra]]* (bao gồm cả *Amathea*, *Aphelandrella*, *Cuenotia*, *Hemisandra*, *Hydromestus*, *Lagochilium*, *Lepidacanthus*, *Odontophyllum*, *Sreemadhavana*, *Strobilorhachis*, *Synandra*): Lá ngựa vằn.
*** *[[Blepharis]]* (bao gồm cả *Acanthodium*, *Blepharacanthus*, *Trichacanthus*): Tai rìa.
*** *[[Crossandra]]* (bao gồm cả *Harrachia*, *Pleuroblepharis*, *Polythrix*, *Strobilacanthus*): Hỏa hoàng
*** *[[Crossandrella]]*
*** *[[Cynarospermum]]*
*** *[[Cyphacanthus]]*
*** *[[Encephalosphaera]]*
*** *[[Geissomeria]]*
*** *[[Holographis]]* (bao gồm cả *Berginia*, *Lundellia*, *Pringleophytum*)
*** *[[Neriacanthus]]* (bao gồm cả *Aphanandrium*)
*** *[[Orophochilus]]*
*** *[[Rhombochlamys]]*
*** *[[Salpixantha]]* (bao gồm cả *Salpingantha*, *Salpinxantha*)
*** *[[Sclerochiton]]* (bao gồm cả *Butayea*, *Isacanthus*, *Pseudoblepharis*)
*** *[[Stenandriopsis]]*
*** *[[Stenandrium]]*
*** *[[Streptosiphon]]*
*** *[[Xantheranthemum]]*
** Tông ***[[Ruellieae]]***: 44 chi. Các chi đa dạng nhất *Strobilanthes* (250 loài), *Ruellia* (250 loài).
*** *[[Acanthopale]]*
*** *[[Apassalus]]*
*** *[[Benoicanthus]]*
*** *[[Bravaisia]]* (bao gồm cả *Androcentrum*, *Onychacanthus*)
*** *[[Brillantaisia]]* (bao gồm cả *Leucoraphis*, *Leucorhaphis*, *Plaesianthera*, *Ruelliola*)
*** *[[Brunoniella]]*
*** *[[Calacanthus]]*
*** *[[Dischistocalyx]]* (bao gồm cả *Distichocalyx*)
*** *[[Duosperma]]* (bao gồm cả *Disperma*)
*** *[[Dyschoriste]]* (bao gồm cả *Calophanes*, *Chaetacanthus*, *Phillipsia*): Đi khốt
*** *[[Echinacanthus]]*
*** *[[Epiclastopelma]]* (bao gồm cả *Sooia*)
*** *[[Eranthemum]]* (bao gồm cả *Daedalacanthus*)
*** *[[Eremomastax]]* (bao gồm cả *Paulowilhelmia*)
*** *[[Hemiadelphis]]*
*** *[[Hemigraphis]]*
*** *[[Heteradelphia]]*
*** *[[Hygrophila]]* (bao gồm cả *Asteracantha*, *Cardanthera*, *Kita*, *Nomaphila*, *Synnema*)
*** *[[Ionacanthus]]*
*** *[[Kosmosiphon]]*
*** *[[Leptosiphonium]]*
*** *[[Louteridium]]* (bao gồm cả *Neolindenia*)
*** *[[Lychniothyrsus]]*
*** *[[Mellera]]* (bao gồm cả *Onus*)
*** *[[Mimulopsis]]*
*** *[[Pararuellia]]*
*** *[[Petalidium]]* (bao gồm cả *Pseudobarleria*)
*** *[[Phaulopsis]]* (bao gồm cả *Micranthus*, *Phaylopsis*)
*** *[[Physacanthus]]* (bao gồm cả *Haselhoffia*)
*** *[[Pseudoruellia]]*
*** *[[Ruellia]]* (bao gồm cả *Aphragmia*, *Arrhostoxylum*, *Blechum*, *Copioglossa*, *Cryphiacanthus*, *Dinteracanthus*, *Dipteracanthus*, *Endosiphon*, *Eusiphon*, *Gymnacanthus*, *Gymnacanthus*, *Neowedia*, *Nothoruellia*, *Ophthalmacanthus*, *Pattersonia*, *Pentstemonacanthus*, *Polylychnis*, *Sclerocalyx*, *Stemonacanthus*, *Stenoschista*, *Stephanophysum*, *Tacoanthus*, *Tremacanthus*, *Ulleria*): quả nổ.
*** *[[Ruelliopsis]]*
*** *[[Sanchezia]]* (bao gồm cả *Steirosanchezia*)
*** *[[Santapaua]]*
*** *[[Satanocrater]]* (bao gồm cả *Haemacanthus*)
*** *[[Sautiera]]*
*** *[[Spirostigma]]*
*** *[[Stenothyrsus]]*
*** *[[Chi Chùy hoa|Strobilanthes]]* (bao gồm cả *Adenacanthus*, *Adenostachya*, *Aechmanthera*, *Baphicacanthus*, *Buteraea*, *Carvia*, *Championella*, *Clarkeasia*, *Ctenopaepale*, *Didyplosandra*, *Diflugossa*, *Ditrichospermum*, *Dossifluga*, *Echinopaepale*, *Endopogon*, *Eriostrobilus*, *Gantelbua*, *Goldfussia*, *Gutzlaffia*, *Gymapsis*, *Hymenochlaena*, *Kanjarum*, *Kjellbergia*, *Lamiacanthus*, *Larsenia*, *Leptacanthus*, *Lissospermum*, *Listrobanthes*, *Mackenziea*, *Microstrobilus*, *Nilgirianthus*, *Pachystrobilus*, *Parachampionella*, *Paragoldfussia*, *Paragutzlaffia*, *Parastrobilanthes*, *Parasympagis*, *Perilepta*, *Phlebophyllum*, *Pleocaulus*, *Pseudaechmanthera*, *Pseudostenosiphonium*, *Pteracanthus*, *Pteroptychia*, *Pyrrothrix*, *Semnostachya*, *Semnothyrsus*, *Sericocalyx*, *Sinthroblastes*, *Stenosiphonium*, *Supushpa*, *Sympagis*, *Taeniandra*, *Tarphochlamys*, *Tetraglochidium*, *Tetragoga*, *Tetragompha*, *Thelepaepale*, *Triaenacanthus*, *Triaenanthus*, *Xanthostachya*, *Xenacanthus*): Cham biên, chùy hoa.
*** *[[Strobilanthopsis]]* (bao gồm cả *Psacadopaepale*, *Pseudacanthopale*)
*** *[[Suessenguthia]]*
*** *[[Trichanthera]]*
*** *[[Trichosanchezia]]*
*** *[[Zygoruellia]]*
** Tông ***[[Justicieae]]***: 105 chi. Các chi đa dạng nhất: *Justicia* (600 loài), *Ptysiglottis* (60 loài).
*** *[[Afrofittonia]]* (bao gồm cả *Talbotia*)
*** *[[Ambongia]]*
*** *[[Ancistranthus]]*
*** *[[Angkalanthus]]* (bao gồm cả *Ancalanthus*)
*** *[[Anisacanthus]]*
*** *[[Anisotes]]* (bao gồm cả *Himantochilus*, *Macrorungia*, *Symplectochilus*)
*** *[[Aphanosperma]]*
*** *[[Ascotheca]]*
*** *[[Asystasia]]* (bao gồm cả *Asystasiella*, *Dicentranthera*, *Isochoriste*, *Parasystasia*, *Styasasia*): Biến hoa, thập vạn thác, song biển.
*** *[[Ballochia]]*
*** *[[Brachystephanus]]* (bao gồm cả *Oreacanthus*)
*** *[[Calycacanthus]]*
*** *[[Carlowrightia]]* (bao gồm cả *Cardiacanthus*, *Croftia*)
*** *[[Celerina]]*
*** *[[Cephalacanthus]]*
*** *[[Chalarothyrsus]]*
*** *[[Chamaeranthemum]]* (bao gồm cả *Chameranthemum*)
*** *[[Chileranthemum]]* (bao gồm cả *Trybliocalyx*)
*** *[[Chlamydocardia]]*
*** *[[Chlamydostachya]]*
*** *[[Chorisochora]]*
*** *[[Clinacanthus]]*: Mảnh cộng, lá cầm, bìm bịp, xương khỉ.
*** *[[Clistax]]*
*** *[[Codonacanthus]]*: Gai chuông
*** *[[Conocalyx]]*
*** *[[Cosmianthemum]]*
*** *[[Cyclacanthus]]*: Luân rô
*** *[[Danguya]]*
*** *[[Dasytropis fragilis|Dasytropis]]*
*** *[[Dichazothece]]*
*** *[[Dicladanthera]]*
*** *[[Dicliptera]]* (bao gồm cả *Brochosiphon*, *Dactylostegium*): Lưỡng thiệt, lá diễn, cửu căn, cây gan heo, hạ mái phù.
*** *[[Ecbolium]]*: Đao loan, dao loan.
*** *[[Filetia]]*
*** *[[Fittonia]]* (bao gồm cả *Adelaster*)
*** *[[Glossochilus]]*
*** *[[Graptophyllum]]*
*** *[[Gypsacanthus]]*
*** *[[Harpochilus]]*
*** *[[Henrya]]* (bao gồm cả *Solenoruellia*)
*** *[[Herpetacanthus]]* (bao gồm cả *Standleyacanthus*)
*** *[[Hoverdenia]]*
*** *[[Hypoestes]]* (bao gồm cả *Amphiestes*, *Periestes*)
*** *[[Ichthyostoma]]*
*** *[[Isoglossa]]* (bao gồm cả *Chingiacanthus*, *Ecteinanthus*, *Leda*, *Plagiotheca*, *Rhytiglossa*, *Schliebenia*, *Strophacanthus*)
*** *[[Isotheca]]*
*** *[[Jadunia]]*
*** *[[Juruasia]]*
*** *[[Justicia]]* (bao gồm cả *Acelica*, *Adhatoda*, *Amphiscopia*, *Anisostachya*, *Aulojusticia*, *Beloperone*, *Bentia*, *Calliaspidia*, *Calophanoides*, *Calymmostachya*, *Centrilla*, *Chaetochlamys*, *Chaetothylax*, *Chaetothylopsis*, *Chiloglossa*, *Corymbostachys*, *Cyphisia*, *Cyrtanthera*, *Cyrtantherella*, *Dianthera*, *Dimanisa*, *Drejerella*, *Duvernoia*, *Dyspemptemorion*, *Emularia*, *Ethesia*, *Gendarussa*, *Glosarithys*, *Harnieria*, *Heinzelia*, *Hemichoriste*, *Heteraspidia*, *Ixtlania*, *Jacobinia*, *Kuestera*, *Libonia*, *Linocalyx*, *Lophothecium*, *Lustrinia*, *Mananthes*, *Neohallia*, *Nicoteba*, *Orthotactus*, *Petalanthera*, *Plagiacanthus*, *Plegmatolemma*, *Porphyrocoma*, *Psacadocalymma*, *Pupilla*, *Rhacodiscus*, *Rhaphidospora*, *Rhiphidosperma*, *Rhyticalymma*, *Rodatia*, *Rostellaria*, *Rostellularia*, *Saglorithys*, *Salviacanthus*, *Sarojusticia*, *Sarotheca*, *Sericographis*, *Simonisia*, *Siphonoglossa*, *Solenochasma*, *Stethoma*, *Tabascina*, *Thalestris*, *Thamnojusticia*, *Tyloglossa*): xuân tiết
*** *[[Kalbreyeriella]]*
*** *[[Kudoacanthus]]*
*** *[[Leptostachya]]*
*** *[[Linariantha]]*
*** *[[Mackaya]]* (bao gồm cả *Odontonemella*)
*** *[[Marcania]]*
*** *[[Megalochlamys]]*
*** *[[Megalostoma]]*
*** *[[Megaskepasma]]*
*** *[[Melittacanthus]]*
*** *[[Metarungia]]*
*** *[[Mexacanthus]]*
*** *[[Mirandea]]*
*** *[[Monechma]]* (bao gồm cả *Pogonospermum*, *Schwabea*)
*** *[[Monothecium]]*
*** *[[Odontonema]]* (bao gồm cả *Diateinacanthus*, *Thyrsacanthus*)
*** *[[Oplonia]]* (bao gồm cả *Anthacanthus*, *Forsythiopsis*)
*** *[[Pachystachys]]*
*** *[[Pelecostemon]]*
*** *[[Peristrophe]]* (bao gồm cả *Psiloesthes*, *Ramusia*)
*** *[[Phialacanthus]]*
*** *[[Phidiasia]]*
*** *[[Podorungia]]* (bao gồm cả *Warpuria*)
*** *[[Poikilacanthus]]*
*** *[[Populina]]*
*** *[[Pranceacanthus]]*
*** *[[Pseuderanthemum]]* (bao gồm cả *Antheliacanthus*, *Buceragenia*, *Chrestienia*, *Morsacanthus*, *Siphoneranthemum*)
*** *[[Pseudodicliptera]]* (bao gồm cả *Delphinacanthus*)
*** *[[Psilanthele]]*
*** *[[Ptyssiglottis]]* (bao gồm cả *Ancylacanthus*, *Hallieracantha*, *Oreothyrsus*, *Polytrema*)
*** *[[Pulchranthus]]*
*** *[[Razisea]]* (bao gồm cả *Kolobochilus*)
*** *[[Chi Kiến cò|Rhinacanthus]]*
*** *[[Ritonia]]*
*** *[[Rungia]]*: Rung.
*** *[[Ruspolia]]*
*** *[[Ruttya]]* (bao gồm cả *Haplanthera*)
*** *[[Salpinctium]]*
*** *[[Samuelssonia]]*
*** *[[Sapphoa]]*
*** *[[Schaueria]]*
*** *[[Sebastiano-schaueria]]*
*** *[[Spathacanthus]]*
*** *[[Sphacanthus]]*
*** *[[Sphinctacanthus]]*
*** *[[Stenostephanus]]* (bao gồm cả *Cylindrosolenium*, *Gastranthus*, *Glockeria*, *Habracanthus*, *Hansteinia*, *Kalbreyeracanthus*, *Syringidium*)
*** *[[Streblacanthus]]* (bao gồm cả *Sciaphyllum*)
*** *[[Tessmanniacanthus]]*
*** *[[Tetramerium]]* (bao gồm cả *Averia*)
*** *[[Thyrsacanthus]]* (bao gồm cả *Drejera*)
*** *[[Thysanostigma]]*
*** *[[Trichaulax]]*
*** *[[Trichocalyx]]*
*** *[[Vavara]]*
*** *[[Xerothamnella]]*
*** *[[Yeatesia]]* (bao gồm cả *Gatesia*)
** Tông ***[[Barlerieae]]***: Khoảng 13 chi và 420 loài. Chi đa dạng nhất *Barleria* (300 loài).
*** *[[Acanthostelma]]*
*** *[[Acanthura]]*
*** *[[Barleria]]* (bao gồm cả *Barleriacanthus*, *Barlerianthus*, *Barleriosiphon*, *Barlerites*, *Dicranacanthus*, *Isaloa*, *Parabarleria*, *Prionitis*, *Pseudo-Barleria*): Hoa chông, gai kim.
*** *[[Barleriola]]*
*** *[[Borneacanthus]]*
*** *[[Boutonia]]* (bao gồm cả *Periblema*)
*** *[[Chroesthes]]*: Đài mác
*** *[[Crabbea]]*
*** *[[Golaea]]*
*** *[[Hulemacanthus]]*
*** *[[Lasiocladus]]* (bao gồm cả *Synchoriste*)
*** *[[Lepidagathis]]* (bao gồm cả *Apolepsis*, *Liberatia*, *Lindauea*, *Lophostachys*, *Teliostachya*, *Volkensiophyton*)
*** *[[Pericalypta]]*
** Tông ***[[Andrographidae]]***: Khoảng 7 chi và 75 loài.
*** *[[Xuyên tâm liên|Andrographis]]* (bao gồm cả *Haplanthoides*, *Haplanthus*, *Indoneesiella*): Xuyên tâm liên
*** *[[Cystacanthus]]*: Gai phổng, hỏa rô.
*** *[[Diotacanthus]]*
*** *[[Graphandra]]*
*** *[[Chi Lõa gié|Gymnostachyum]]* (bao gồm cả *Cryptophragmium*, *Odontostigma*, *Parajusticia*, *Petracanthus*): Ẩn mạc
*** *[[Haplanthodes]]* (bao gồm cả *Bremekampia*)
*** *[[Phlogacanthus]]* (bao gồm cả *Meninia*)
** Tông ***[[Whitfieldieae]]***: 8 chi
*** *[[Camarotea]]*
*** *[[Chlamydacanthus]]*
*** *[[Forcipella]]*
*** *[[Lankesteria]]*
*** *[[Leandriella]]*
*** *[[Theileamea]]*
*** *[[Vindasia]]*
*** *[[Whitfieldia]]* (bao gồm cả *Leiophaca*, *Pounguia*, *Stylarthropus*)
** Nhóm ***Neuracanthus***
*** *[[Neuracanthus]]*
** Khác
*** *[[Leucobarleria]]*. Có thể gộp trong *Neuracanthus*.
*** *[[Dolichostachys]]*
*** *[[Gymnophragma]]*

Các tông Barlerieae, Andrographideae, Whitfieldieae và nhóm *Neuracanthus* hợp lại thành cái gọi là nhánh BAWN.
### Phân họ [[Thunbergioideae]]
* Phân họ Thunbergioideae Kosteletzky: Khoảng 5 chi và 190 loài. Các chi đa dạng nhất *Thunbergia* (90-150 loài), *Mendoncia* (90 loài). Phân bố chủ yếu tại châu Mỹ nhiệt đới, châu Phi đại lục, Madagascar; một ít loài tại Đông Nam Á và Malesia.
** *[[Anomacanthus]]* (bao gồm cả *Gilletiella*)
** *[[Mendoncia]]* (bao gồm cả *Afromendoncia*, *Lirayea*, *Monachochlamys*)
** *[[Meyenia]]*
** *[[Pseudocalyx]]*
** *[[Thunbergia]]* (bao gồm cả *Flemingia*, *Hexacentris*): cát đằng.
### Phân họ Avicennioideae
* Phân họ Avicennioideae Miers: 1 chi, 8 loài. Đôi khi tách riêng thành họ Avicenniaceae.
** *[[Chi Mắm|Avicennia]]* (bao gồm cả *Sceura*)

## Thư viện ảnh

Hình:Acanthaceae_leaf.jpg|Lá của *Fittonia verschaffeltii*
Hình:Starr 011104 0065 asystasia gangetica.jpg|Violet Trung Hoa (*[[Asystasia gangetica]]*)
Hình:Peristrophe speciosa1.jpg|*Peristrophe speciosa*
Hình:Cây Nổ.jpg|Cây nổ. Tên khoa học *Ruellia tuberosa* L., thuộc họ Ô rô (Acanthaceae). 


## Liêt kết ngoài
* Acanthaceae trong Đa dạng sự sống.
* Acanthaceae  trong L. Watson và M.J. Dallwitz (1992 trở đi). Các họ thực vật có hoa: Miêu tả, minh họa, nhận dạng, thông tin tra cứu.  http://delta-intkey.com 
*  (abstract here).

## Tham khảo
* 
*