open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sisowath Kossamak

**Sisowath Kossamak** (1904 – 1975) là vương hậu của vua Norodom Suramarit, Vương quốc Campuchia. Bà là công chúa của vua Sisowath Monivong và là vương thái hậu của vua Norodom Sihanouk, thái vương thái hậu của vua Norodom Sihamoni.

Danh hiệu chính thức của bà là **Đức Vương hậu Samdech Preah Mahaksatriyani Sisowath Kossomak Nearirấth Serey Vatthana**.

## Tiểu sử
Sisowath Kossamak kết hôn với người anh họ là Norodom Suramarit.

Sau khi Vua Sisowath Monivong mất vào năm 1941, Sihanouk - con trai bà - được chọn làm vua.

Trong suốt thập niên 1940, bà đã cố gắng tái tạo vũ điệu Apsara cổ đại bằng cách truyền dạy cho trưởng nữ là Công chúa Norodom Bopha Devi trở thành một vũ công Apsara truyền thống. 
 
Năm 1955, Sihanouk thoái vị nhằm ủng hộ cha ông. Sau khi vua Suramarit mất vào năm 1960, Norodom Sihanouk một lần nữa trở thành người đứng đầu nhà nước với tước vị Quốc trưởng (mặc dù ông đã không chính thức giành lại danh hiệu vua mãi cho đến năm 1993).

Trong suốt thời kỳ Cộng hòa Khmer, Sisowath Kossamak thường xuyên bày tỏ ý kiến chống đối lại Tổng thống Lon Nol và Phó Thủ tướng Sirik Matak để rồi bị giam lỏng trong hậu cung bất chấp sự phản đối của hoàng gia. Năm 1973, bà được cho phép đến Trung Quốc cùng con trai là Sihanouk, sau vài tháng ở miền Nam Trung Quốc bà đã tới Bắc Kinh sống cùng con trai trong một căn biệt thự nhỏ ở ngoại ô. Ngày 27 tháng 4 năm 1975, bà qua đời ở Bắc Kinh, Trung Quốc.

## Tham khảo

*Norodom Sihanouk, *Hồi ký Sihanouk*, Nhà xuất bản Công An Nhân dân, 2005.

## Liên kết ngoài
*Vũ điệu Apsara 
*Nữ lãnh đạo Campuchia
Bình Nguyên Vương

**Bình Nguyên Vương** (trị vì 559&mdash;590) là quốc vương thứ 25 của Cao Câu Ly. Tên húy của ông là Dương Thành. Các sử gia tán thành rộng rãi về thời gian trị vì của Bình Nguyên Vương, song năm sinh của ông không rõ ràng. Các sử gia cho rằng ông là con trai cả của Dương Nguyên Vương và trở thành thái tử năm 557, hai năm trước khi lên ngôi. Ông được cho là người can đảm, có kỹ năng cưỡi ngựa và bắn cung.

Thời điểm này, vương quyền đã bị tầng lớp quý tộc làm cho xói mòn đáng kể. Lo lắng cho người dân, ông khuyến khích phát triển nông nghiệp và nghề nuôi tằm cũng như giảm bớt các món ăn của hoàng gia.

Ông duy trì mối quan hệ căng thẳng song tương đối hòa bình với Đột Quyết và các triều đại Trung Quốc, từng có một cuộc chiến ngắn với Bắc Chu tại bán đảo Liêu Đông năm 577. Ông thường xuyên gửi triều cống đến Trần, Bắc Tề, Bắc Chu và Tùy. Khi nhà Tùy thống nhất Trung Hoa, Bình Nguyên Vương đã chuẩn bị cho một cuộc chiến sắp nổ ra.

Biên giới phía nam tương đối yên bình nhờ việc liên minh giữa hai nước Tân La-Bách Tế tan vỡ. Năm 586, ông phái quân Cao Câu Ly tái chiếm nhiều thành trì ở vùng đông bắc Tân La (đời vua Tân La Chân Bình Vương). Sau đó ông dời đô về thành Jangan (Trường An).

Năm 590, quốc vương nhận được tin rằng nhà Trần (Trung Quốc) đã sụp đổ và đặt Cao Câu Ly trước báo động lớn. Để phục vụ cho mục đích phòng thủ, ông lệnh cho quân đội huấn luyện và tăng cường hậu cần quân sự.

Thời gian trị vì Cao Câu Ly của Bình Nguyên Vương kết thúc vào năm 590, tức năm ông qua đời theo Tam quốc sử ký, song không có tài liệu cụ thể nào xác minh việc này.

## Xem thêm
*Danh sách vua Triều Tiên
*Lịch sử Triều Tiên

## Tham khảo
Bùi Tuyên (Thủy hử)

**Bùi Tuyên**, tên hiệu **Thiết Diện Khổng Mục ** (tiếng Trung: 鐵面孔目), là một nhân vật hư cấu trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc Thủy hử. Ông là một trong 72 Địa Sát Tinh của 108 anh hùng Lương Sơn Bạc.

## Xuất thân

Bùi Tuyên quê ở phủ Kinh Triệu. Ông làm chức khổng mục ở đó. Do tính tình liêm chính, trung trực, không nhận hối lộ nên có tên hiệu là *Thiết Diện Khổng Mục (Khổng mục mặt sắt*). Quan trị vì ở phủ tham tàn nên Bùi Tuyên bị đày ra đảo Sa Môn. Khi đi qua Ẩm Mã Xuyên, Bùi Tuyên được Đặng Phi và Mạnh Khang cứu, mời lên núi làm chủ trại. Bùi Tuyên thường sử dụng song kiếm làm vũ khí.

## Gia nhập Lương Sơn Bạc

Một lần Dương Lâm cùng Đới Tung đi qua Ẩm Mã Xuyên, gặp Đặng Phi và Mạnh Khang dẫn lâu la chặn lại đòi tiền mãi lộ. Dương Lâm nhận ra Đặng Phi liền giới thiệu hai bên với nhau. Dương Lâm và Đới Tung được mời lên núi chơi. Sau đó Đới Tung thuyết phục đảng cướp này gia nhập Lương Sơn Bạc. Bùi Tuyên, Đặng Phi và Mạnh Khang, ba hảo hán cầm đầu băng cướp vốn đã nghe danh Tống Giang, bèn cùng lâu la thu xếp lương thảo lên Lương Sơn Bạc. Khi phân định ngôi thứ ở Lương Sơn Bạc, Bùi Tuyên trở thành đầu lĩnh chuyên lo việc thưởng phạt.

## Sau khi chiêu an

Sau khi nhận chiêu an, ông cùng các đầu lĩnh tham gia các chiến dịch đánh dẹp quân Liêu và các lực lượng khác chống đối triều đình nhà Tống. Trong chiến dịch đánh Vương Khánh, Bùi Tuyên cùng Kim Đại Kiên và Tiêu Nhượng bị địch bắt. Dù tướng địch Lương Vĩnh tra khảo nhưng cả ba không chịu đầu hàng. Cuối cùng, dân trong thành nổi dậy, giết chết Lương Vĩnh và giải thoát cho cả ba.

Trong chiến dịch đánh Phương Lạp, Bùi Tuyên là một trong các đầu lĩnh sống sót trở về. Ông cùng Dương Lâm xin trở về vùng Ẩm Mã Xuyên giữ chức quan nhỏ.

## Tham khảo

* 
*
Penelope

**Penelpope** ( ; , *Pēnelópeia*, hay Πηνελόπη, *Pēnelópē*) là vợ của Odysseus trên đảo Ithaca, người anh hùng đã triệt hạ được thành Troia, nhân vật chính trong Sử thi Odysseus của Homer.

## Tiểu sử
Penelope là cháu của Helen (công chúa xứ Sparta). Cô không những xinh đẹp mà còn rất thông minh nên rất nhiều người đến cầu hôn. Cuối cùng, Penelope chọn Odysseus, vua xứ Ithaca. Sau khi về Ithaca một thời gian, cô sinh được một con trai. Nhưng chỉ không lâu sau đó, Odysseus phải gia nhập liên minh Sparta, tới thành thành Troia để đòi lại Helen. Với kế sách con ngựa gỗ, Odysseus cùng đồng đội đã triệt hạ được thành Troia.

Tuy nhiên hành trình trở về của Odysseus gặp muôn vàn khó khăn, mất tới hai muơi năm trời ròng rã. Và người vợ chung thủy Penelope đã chờ ông trong từng ấy thời gian, khi hàng trăm kẻ quý tộc nhăm nhe ngai vàng Ithaca đến cầu hôn cô. Penelope đã đưa ra thử thách sẽ lấy người nào giương được cây cung của Odysseus và bắn tên xuyên qua khe của 12 chiếc rìu. Đương nhiên chỉ có Odysseus mới làm được. Penelope còn khéo léo thử thách chồng cô bằng bí mật về chiếc giường không thể dịch chuyển trong phòng hai người. Vợ chồng cô sau đó đoàn tụ trong hạnh phúc.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* ''Odyssey'' in English on the Perseus Project
* Penelope Unravelling Her Web - a painting of Penelope by Joseph Wright of Derby (from the Getty Museum)
* 'Penelope and the Suitors', a painting by John William Waterhouse; explore other paintings depicting Penelope
Đường Thái Tổ

***Đường Thái Tổ** (*[[chữ Hán]]*:唐太祖) có thể là những vị tổ tiên của nhà Đường được hậu thế truy tôn sau:
## Danh sách
#Đường Thái Tổ Lý Hổ, ông nội của Đường Cao Tổ Lý Uyên
#Đường Thái Tổ Lý Khắc Dụng, người đặt nền móng cho nhà Hậu Đường thời Ngũ đại thập quốc
#Đường Thái Tổ Từ Ôn, cha nuôi của Nam Đường Liệt Tổ Từ Tri Cáo thời Ngũ đại thập quốc, sau được cải miếu hiệu thành Nghĩa Tổ, còn gọi là Tề Thái Tổ hoặc Tề Nghĩa Tổ
## Xem thêm
*Thái Tổ
*Hán Thái Tổ
*Ngụy Thái Tổ
*Chu Thái Tổ
*Tấn Thái Tổ
*Tống Thái Tổ
*Triệu Thái Tổ
*Nguyễn Thái Tổ
*Lương Thái Tổ
*Yên Thái Tổ
*Tần Thái Tổ
*Kim Thái Tổ
*Lý Thái Tổ
*Hạ Thái Tổ
*Thục Thái Tổ
*Trần Thái Tổ
*Đại Thái Tổ
*Ngô Thái Tổ
*Đường Hiến Tổ
*Đường Liệt Tổ
Hầu Mạc Trần Duyệt

**Hầu Mạc Trần Duyệt** (chữ Hán: 侯莫陈悦; ? – 534), người quận Đại, tướng lĩnh nhà Bắc Ngụy.

## Cuộc đời
Cha là Bà La Môn, làm Đà Ngưu đô úy. Duyệt vốn lớn lên ở Hà Tây. Thích đi săn, giỏi cưỡi ngựa bắn cung. Vào lúc Lục trấn khởi nghĩa, quy thuận Nhĩ Chu Vinh. Vinh tiến làm Đô đốc phủ trường lưu tham quân, ít lâu sau dời sang làm Đại đô đốc.

Đầu thời Hiếu Trang đế, được ban chức Chinh tây tướng quân, Kim tử quang lộc đại phu, phong Bách Nhân huyện Khai quốc hầu, thực ấp 500 hộ.

Khi Nhĩ Chu Thiên Quang thảo phạt Quan Tây, Vinh lấy Duyệt làm Hữu sương đại đô đốc cho Thiên Quang, quan chức như cũ. Tây phạt thành công, giữ nguyên chức tướng quân, ban chức Thiện Châu thứ sử, còn lại như cũ.

Sau khi Vinh bị giết, cũng theo Thiên Quang xuống Lũng. Nguyên Diệp lên ngôi, được ban chức Xa kỵ tướng quân, Vị Châu thứ sử, tiến tước làm công, đổi phong Bạch Thủy quận, tăng ấp 500 hộ.

Khi Thiên Quang tiến về Lạc Dương, sai Duyệt coi việc Hoa Châu. Thiên Quang hưởng ứng Nhĩ Chu Triệu, Duyệt cùng Hạ Bạt Nhạc xuống Lũng ủng hộ Cao Hoan, đến Ung Châu thì liên quân Nhĩ Chu đã bại.

Năm Vĩnh Hi đầu tiên (532), gia Khai phủ, đô đốc Lũng Hữu chư quân sự, vẫn làm Tần Châu thứ sử.

## Cái chết
Tháng giêng năm Vĩnh Hi thứ 3 (534), Nhạc triệu Duyệt cùng đi đánh Linh Châu thứ sử Tào Nê. Duyệt dụ Nhạc vào trướng rồi sát hại ông ta. Bộ hạ của Nhạc sợ hãi tan chạy, nhưng Duyệt lại do dự, không dám thu nạp bọn họ. Rồi quay về Lũng, dừng ở thành Vĩnh Lạc.

Bộ hạ của Nhạc ở tụ họp Bình Lương, đề cử Vũ Văn Thái làm chủ, về Lũng đánh Duyệt báo thù. Duyệt nghe tin, bỏ thành, dựa vào sông núi hiểm trở, quay mặt về phía nam, bày trận mà đợi.

Sau khi hại Nhạc, tâm tình của Duyệt hoảng hốt, hành xử khác thường. Bộ tướng Lý Bật biết ông ắt bại, ngầm xin hàng Thái. Bật bày kế ly gián, khiến cho quân đội của Duyệt tan rã, bỏ chạy về Tần Châu. Duyệt không còn tin ai, cùng 2 em trai và 8, 9 người dự vào âm mưu giết Nhạc chạy đến Linh Châu. Giữa đường bị bắt kịp, treo cổ ngoài đồng mà chết. Em trai và bộ hạ đều bị giết, chỉ có Trung binh tham quân Đậu Lô Quang chạy thoát.

## Tham khảo
* Chu thư
* Bắc Tề thư

## Chú thích
Trận Lộc Ninh

**Trận Lộc Ninh** có thể dùng để chỉ các trận chiến sau:

* Trận Lộc Ninh (1963) diễn ra ngày 18-19 tháng 10 năm 1963, tại xã Lộc Ninh, quận Kiến Thiện, tỉnh Chương Thiện (nay thuộc huyện Hồng Dân, tỉnh Bạc Liêu).
* Chiến dịch Lộc Ninh (1967) diễn ra từ 27 tháng 10 đến 10 tháng 12 năm 1967, diễn ra trên địa bàn chính là quận Lộc Ninh, tỉnh Bình Long (nay thuộc huyện Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước).
* Trận Lộc Ninh (1972) diễn ra ngày 5-7 tháng 4 năm 1972, tại căn cứ Chi khu Lộc Ninh, quận Lộc Ninh, tỉnh Bình Long (nay thuộc thị trấn Lộc Ninh, huyện Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước).
DirectWrite

**DirectWrite** là một văn bản trình bày và trả về dạng glyph API của Microsoft.

## Các ưu điểm

* Hỗ trợ toàn diện cho Unicode, với hơn 20 dạng mã kịch bản cung cấp mẫu và dạng trả về mỗi ngôn ngữ được dùng trong Windows. DirectWrite hỗ trợ việc đo đạc, vẽ, và hit-testing của nhiều định dạng văn bản. Hỗ trợ các tính năng Unicode bao gồm bidi, sự vỡ dòng, tính đại diện, UVS, thuộc tính hóa ngôn ngữ kịch bản hướng dẫn, số lượng thay thế, và hình glyph.
* Điểm phụ ClearType văn bản trả về hai chiều  khử nhiễu răng cưa có thể tương thích với GDI/GDI+, Direct2D / Direct3D và bất kỳ công nghệ ứng dụng cụ thể.
* Hỗ trợ các tính năng đồ họa tiên tiến của dạng mở (OpenType) như dạng phong cách thay thế và dạng Swash mà chưa hỗ trợ trong GDI và Windows Forms.
* Cung cấp API trả về dạng glyph ở mức độ thấp dành cho các mẫu văn bản ưu tiên và quá trình chuyển mã Unicode sang glyph.

## Hỗ trợ các mã kịch bản

*Ả Rập
*Armenia
*Bengal
*Bopomofo
*‡ Braille

*Ký tự thổ dân Canada
*Cherokee
*Trung hoa Giản thể
*Trung hoa Phồn thể
*Ngôn ngữ Cyrillic
*‡ Coptic

*Devanagari
*Ngôn ngữ Ethiopia
*Georga
*‡ Glagolitic
*Hy Lạp
*Gujarati
*Gurmukhi

*Ngôn ngữ Do Thái
*Nhật Bản
*Kannada
*Khmer
*Triều Tiên
*Lào
*Latin

*Ngôn ngữ Mã Lay
*Mông Cổ
*Myanmar
*New Tai Lue
*‡ Ogham
*Oriya

*’Phags-pa
*‡ Runic
*Sinhala
*Syriac

*Tai Le
*Tamil
*Telugu
*Thaana
*Thái
*Tây Tạng
*Yi

‡ Không có phông chữ mặc định trong Windows. Braille, Ogham, và Runic được hỗ trợ bằng ký tự Segoe UI

## Xem thêm
*Pango là thư viện nền tảng chéo để trả về văn bản có chất lượng cao, nhấn mạnh việc hỗ trợ đa ngôn ngữ.
*Cairo là một thư viện đồ họa véc tơ dựa trên nền tảng chéo có thể trả về nội dung văn bản.

## Liên kết ngoài
*[MSDN: Introducing DirectWrite](http://msdn.microsoft.com/en-us/library/dd371554(VS.85).aspx)

## Tham khảo
Lịch sử Mãn Châu

Mãn Châu là một khu vực ở Đông Á. Tùy thuộc vào quan điểm của các bên mà Mãn Châu được xem là vùng đất nằm hoàn toàn trong lãnh thổ Trung Quốc ngày nay hay là một vùng đất rộng lớn hơn, bao trùm phía Đông Bắc Trung Quốc và vùng Viễn Đông nước Nga. Để phân biệt hai vùng, vùng Mãn Châu thuộc Nga được gọi là Ngoại Mãn Châu và vùng thuộc Trung Quốc gọi là Nội Mãn Châu.

Tên vùng đất này là đặt theo tên người Mãn Châu, tên tộc Mãn Châu được đổi từ tên Nữ Chân năm 1636. Họ là một các dân tộc Tungus, bắt đầu hùng mạnh lên vào thế kỷ 17 và sau đó thành lập nên nhà Thanh ở Trung Quốc.

Nằm trong khu vực có những ảnh hưởng đan xen của người Trung Quốc, người Nhật, người Nga, vùng đất Mãn Châu có tầm quan trọng chiến lược trong suốt thế kỷ 19, 20.

Đế chế Nga đã thiết lập chế độ cai trị ở phía Bắc Mãn Châu năm 1860 với Hiệu ước Bắc Kinh. Tranh cãi về Mãn Châu và Triều Tiên đã dẫn đến chiến tranh Nga- Nhật từ năm 1904 đến 1905. Người Nhật xâm chiếm Mãn Châu năm 1931, lập nên chính quyền bù nhìn tên là Mãn Châu Quốc. Liên Xô xâm chiếm Mãn Châu năm 1945 làm sụp đổ chính quyền cai trị Nhật Bản tại đây. Mãn Châu cũng là địa bàn hoạt động của quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc trong suốt cuộc Nội chiến Trung Quốc, với kết quả là sự ra đời của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Vào thời kỳ chiến tranh Triều Tiên, các lực lượng Trung Quốc đã sử dụng Mãn Châu như một vùng đệm để trợ giúp Bắc Triều Tiên. Suốt thời chiến tranh lạnh, việc tranh chấp Mãn Châu là một trong những nguyên nhân gây nên sự chia rẽ Nga-Trung, vấn đề đã leo thang thành xung đột biên giới Nga- Trung năm 1969. Tranh chấp biên giới Nga-Trung chỉ được giải quyết qua con đường ngoại giao gần đây, năm 2004.

## Tiền sử
Các di chỉ thời kỳ đồ đá mới đã cho thấy ở Mãn Châu có các nền văn hóa: Hưng Long Oa, Tân Nhạc và Hồng Sơn.

## Buổi đầu lịch sử
### Cổ sử

Tại nhiều thời điểm trong cổ sử, nhà Hán, nhà Tào Ngụy, nhà Tây Tấn, nhà Đường và các vương quốc nhỏ khác đã thiết lập nền cai trị lên vùng đất Mãn Châu. Các vương quốc Triều Tiên như Cao Câu Ly, Phù Dư, nhà Triều Tiên và Bột Hải cũng cai trị nhiều phần của Mãn Châu.

Manchuria là quê hương của các dân tộc Tungus, gồm có người Ulch và người Nanai. Nhiều nhóm dân tộc đã kiểm soát vùng Mãn Châu như người Túc Thận, các bộ lạc Đông Hồ, người Tiên Ti, người Ô Hoàn, người Mạt Hạt và người Khiết Đan.

## Tham khảo
Cáo bay (định hướng)

**[[Chi Dơi quạ|Cáo bay]]** là một trong những tên thông dụng của *[[chi Dơi quạ]]*, *[[họ Dơi quạ|họ cùng tên]]* và một chi dơi tên là *[[Acerodon]]*.

Ngoài ra "cáo bay" cũng có thể là tên của loài cá *[[Epalzeorhynchos kalopterus]]* hoặc tên của một loại phương tiện di chuyển bằng cáp treo sử dụng trọng lực.
Trận Y Khuyết

**Trận Y Khuyết** (伊阙之战, *Y Khuyết chi chiến*) là một trận đánh diễn ra vào năm 293 TCN tại Y Khuyết, nay thuộc địa phận Lạc Dương, Hà Nam. Trong trận này, quân Tần do Bạch Khởi chỉ huy đã đập tan nát liên quân Ngụy-Hàn do Công Tôn Hỉ chỉ huy, giết 24 vạn binh sĩ liên quân và bắt sống được Công Tôn Hỉ. Sau trận đánh, 5 thành của Hàn và Ngụy, trong đó có cả Y Khuyết, đã lọt vào tay quân Tần. Hàn và Ngụy buộc phải cắt đất cầu hòa.

## Bối cảnh

Sau cải cách của Thương Ưởng, nước Tần phát triển mạnh mẽ về mặt kinh tế và dần dần trở thành một thế lực quân sự hùng mạnh, nhiều lần đánh bại và lấn chiếm đất đai của các nước xung quanh như Triệu, Ngụy, Hàn, Sở.

Năm 294 TCN, tướng Bạch Khởi tấn công Hàn và chiếm lấy một thành trì quan trọng. Trước đó, Hàn và Ngụy đang kình nhau nên sự chú ý về phía Tần có giảm đi; nay trước mối đe dọa của Tần hai nước liền gác lại thù riêng và hợp binh chống Tần. Một đạo binh vài chục vạn người được trưng tập và dàn quân giáp mặt Tần trên một mặt trận lớn bao gồm năm thành và nhiều vị trí phòng thủ dọc theo các con sông và dãy núi. Mặc dù phía quân Tần chỉ có 12 vạn binh sĩ, tuy nhiên Hàn và Ngụy vẫn lo sợ trước sự anh dũng thiện chiến của quân Tần nên đã quyết định không tấn công trước mà đào hào đắp lũy lập thế phòng thủ. Tình trạng này kéo dài tới năm 293 TCN.

## Diễn biến
Bạch Khởi biết rõ mối hiềm thù giữa Hàn và Ngụy vẫn còn sờ sờ ở đó, vì vậy ông quyết định sử dụng kế ly gián. Đầu tiên, ông tấn công Hàn để dụ quân Hàn ra xa khỏi quân Ngụy, sau đó đem đại quân thọc vào khoảng hở giữa quân đội hai nước, đánh ngay vào điểm yếu của quân Ngụy vốn trước kia được cánh quân của Hàn che đỡ. Việc này khiến Ngụy nghi ngờ Hàn cố tình không chịu tương trợ cho Ngụy trong cuộc chiến chống Tần. Mâu thuẫn giữa hai đội quân càng lúc càng tăng và vì vậy Hàn quyết định bỏ mặc Ngụy, thu quân về bảo toàn lực lượng cho mình.

Sau khi chia rẽ thành công Hàn và Ngụy, Bạch Khởi quyết định "bẻ đũa từng chiếc". Ông tránh giao chiến với Hàn mà dồn sức đánh Ngụy - lúc này đã hoàn toàn tác chiến đơn độc. Sau vài tháng chiến đấu quyết liệt, quân Ngụy đã hoàn toàn bị đánh bại. Lúc này Bạch Khởi xua quân ồ ạt tấn công Hàn, bao vây và tiêu diệt toàn bộ quân đội nước này. Sử ký ghi nhận 24 vạn liên quân Hàn-Ngụy bị giết, chủ tướng Công Tôn Hỉ của liên quân cũng bị bắt sống.

## Kết quả
Cùng với trận Trường Bình, trận Y Khuyết đánh dấu một mốc quan trọng trong việc Tần thống nhất Trung Nguyên. Sau trận đánh này, lần đầu tiên ảnh hưởng của Tần đã bắt đầu lan tới miền Trung của Trung Hoa. Quân đội Hàn và Ngụy đã bị tiêu diệt sau thảm họa Y Khuyết và cả hai nước buộc phải cắt đất để cầu hòa. Tuy nhiên tình thế đã dường như trở nên không thể đảo ngược được và 6 thập kỷ sau đó, Hàn và Ngụy bị Tần diệt.

## Xem thêm
* Bạch Khởi
* Trận Trường Bình

## Tham khảo
*Sử ký Tư Mã Thiên, các thiên:
**Tần bản kỷ
**Hàn thế gia
**Bạch Khởi Vương Tiễn liệt truyện

## Chú thích

## Liên kết ngoài
*http://baike.baidu.com/view/53498.htm
Định lý De Bruijn–Erdős (hình học)

Trong hình học, **định lý De Bruijn–Erdős**, chứng minh bởi Nicolaas Govert de Bruijn và Paul Erdős, đưa ra một chặn dưới cho số đường thẳng xác định bởi *n* điểm trong mặt phẳng xạ ảnh. Theo tính chất đối ngẫu, đây cũng là chặn dưới cho số giao điểm xác định bởi *n* đường thẳng.

Tuy chứng minh của De Bruijn và Erdős là chứng minh tổ hợp, De Bruijn và Erdős cũng nhận xét trong bài báo của họ là kết quả tương tự trong hình học Euclid là hệ quả của định lý Sylvester–Gallai, bằng quy nạp theo số điểm.

## Phát biểu định lý
Giả sử *P* là một cấu hình gồm *n* điểm không thẳng hàng trên mặt phẳng xạ ảnh. Đặt *t* là số đường thẳng xác định bởi&nbsp;*P*. Khi đó,
* *t* ≥ *n*,
* Nếu *t* = *n*, thì hai đường thẳng bất kì giao nhau tại một điểm trong *P*.

## Chứng minh
Ta chứng minh bằng phương pháp quy nạp. Định lý rõ ràng đúng cho ba điểm không thẳng hàng.

Giả sử *n*&nbsp;&gt;&nbsp;3 và định lý đúng cho *n*&nbsp;−&nbsp;1.
Giả sử *P* là một tập hợp *n* điểm không thẳng hàng.
Theo định lý Sylvester–Gallai, tồn tại một đường thẳng đi qua đúng hai điểm trong *P*. Đặt *a* và *b* là hai điểm trong *P* nằm trên một đường thẳng như vậy.

Nếu khi xóa *a*, tất cả các điểm còn lại thẳng hàng thì *n*&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;&gt;&nbsp;2 điểm khác *a* trong *P* nằm trên cùng một đường thẳng đi qua *b*, và không đi qua *a*.
Trong trường hợp đó nếu ta xóa *b* thì sẽ thu được tập hợp *P' * gồm *n*&nbsp;−&nbsp;1 điểm không thẳng hàng.
Theo giả thiết, *P' * xác định *n*&nbsp;−&nbsp;1 đường thẳng, ít hơn số đường thẳng xác định bởi *P* đúng 1 (do không có đường thẳng nối *a* và *b*).

Trong trường hợp còn lại, khi xóa *a* còn lại tập hợp *P' * gồm *n*&nbsp;−&nbsp;1 điểm không thẳng hàng. Tương tự như trường hợp trên, theo giả thiết quy nạp, *P' * xác định *n*&nbsp;−&nbsp;1 đường thẳng và ít hơn số đường thẳng xác định bởi *P* ít nhất 1.

## Tham khảo
*.
*

## Tham khảo
Các phần mở rộng song song (Lập trình)

**Phần mở rộng song song** là tên phát triển cho việc quản lý mã nguồn lập trình đồng thời thư viện được xây dựng bởi sự cộng tác giữa phòng Nghiên cứu Microsoft và nhóm Ngôn ngữ chung thời gian thực tại Microsoft.

Thư viện được phát hành ở phiên bản.Net Framework 4.0  Thư viện gồm 2 phần: '' LINQ song song'' (PLINQ) and '' Thư viện nhiệm vụ song song '' (TPL). Nó chứa tập các *cấu trúc dữ liệu kết hợp* (CDS)  – là tập dữ liệu có cấu trúc dùng trong việc đồng bộ và kết hợp các nhiệm vụ thực thi hiện hành.

## LINQ song song

**LINQ song song** (**PLINQ**) là một phần thực thi cho ngôn ngữ truy vấn tích hợp (LINQ), thực hiện các truy vấn trên đối tượng song song (từ LINQ sang đối tượng) và dữ liệu XML (từ LINQ sang XML)

PLINQ có ý định mở ra việc khởi tạo các dự liệu tính song song bởi các truy vấn sử dụng. Bất kỳ tính toán trên các đối tượng được thực hiện bằng các truy vấn dữ liệu có thể được song song hóa bởi PLINQ. Tuy nhiên các đối tượng cần phải thực thi giao diện  `IParallelEnumerable`, được định nghĩa bởi chính PLINQ. Nó dùng bên trong TPL cho việc biên dịch.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*Parallel FX CTP June 2008
*Parallel Computing Developer Center
*How to Use PLINQ (Parallel LINQ)
Asazuke

**Asazuke** (浅漬け, nghĩa đen là "muối trong nước nông") là một cách muối dưa nhanh của người Nhật. Từ *asazuke* cũng được dùng để gọi các loại rau quả muối theo cách này.

Vì muối trong thời gian ngắn, asazuke thiếu đi vị nồng đượm mà các cách muối khác có được, bù lại nó giữ được hương vị tươi ngon của rau. Các loại rau thường dùng là củ cải trắng, cải thảo, dưa chuột hoặc cà tím. Asazuke thường được làm bằng cách trộn đều rau đã cắt với muối rồi cho vào một cái túi hoặc các vật dụng khác, đậy kín lại, cùng với tảo bẹ kombu xắt lát và ớt. Thay vì dùng muối, asazuke có thể được làm với giấm, Nukazuke, hoặc bất kỳ một loại hỗn hợp muối dưa nào khác được bán ở các cửa hàng. Thời gian cần thiết để muối là từ 30 phút đến nhiều giờ.

Phương pháp muối dưa Asazuke đã trở nên rất quen thuộc trong các gia đình vì dễ làm. Nó là sản phẩm thương mại thông dụng thứ hai trong các loại dưa muối ở Nhật, chỉ đứng sau kim chi.

## Tham khảo

## Xem thêm
*Tsukemono
Phong trào nông dân Đông Học

**Phong trào nông dân Đông Học** (Hangul: 동학농민운동, Hanja: 東學農民運動, Hán-Việt: *Đông Học Nông dân Vận động*) là cuộc nổi dậy chống lại triều đình, chế độ phong kiến và các thế lực nước ngoài vào năm 1894 ở phía nam bán đảo Triều Tiên.

Các cuộc nổi dậy đầu tiên bắt đầu ở Gobu vào tháng 2 năm 1894 với giai cấp nông dân phản đối nạn tham nhũng chính trị của các quan chức chính quyền địa phương. Cuộc cách mạng này được đặt tên theo "Donghak" - một tôn giáo Triều Tiên nhấn mạnh vào *"sự bình đẳng cho tất cả mọi người"*. Do quân đội thất bại trong nỗ lực đàn áp các cuộc nổi dậy. Triều đình nhà Triều Tiên đã buộc phải cầu viện nhà Thanh (Trung Quốc) viện trợ quân sự để có thể dập tắt bất ổn trong nước. Tuy nhiên, khi các quan chức Đế quốc Nhật Bản tại Triều Tiên phát hiện ra sự kiện 2,700 binh sĩ nhà Thanh đổ bộ gần thủ đô Hán Thành vào tháng 6, phía Nhật Bản cảnh báo sẽ có hành động đáp trả sự vi phạm Công ước Thiên Tân của nhà Thanh khi tiến hành *"điều động lực lượng quân sự mà không thông báo cho Tokyo biết"*. Đây là nhân tố chính thúc đẩy cuộc chiến tranh Thanh-Nhật.

## Chú thích

## Tham khảo
Đa tử trà hương

**Đa tử trà hương** (danh pháp hai phần: ***Polyspora huongiana***) là một loài thực vật hạt kín thuộc Họ Chè.

Đây là cây gỗ cao không quá 10 m, lá hình elip hẹp, hoa mọc đơn ở nách lá và có màu hồng sẫm đến đỏ, cuống hoa từ 8 đến 10&nbsp;mm.

Loài này được đặt theo tên ông Lê Văn Hương, giám đốc Vườn quốc gia Bidoup Núi Bà - người có nhiều đóng góp trong việc hỗ trợ các hoạt động nghiên cứu và bảo tồn đa dạng sinh học tại đây.

Đa tử trà hương được phát hiện ở vườn quốc gia Bidoup năm 2012.
## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* 
*Polyspora huongiana sp. nov. (Theaceae) from Vietnam and notes on related species George Orel, Peter G. Wilson, Anthony S. Curry, Hong Truong Luu, tạp chí Nordic Journal of Botany, 9/2/2012 

*Đa tử trà hương - loài cây mới của Việt Nam Hương Thu, VnExpress 4/3/2012, 06:34 GMT+7
Dơi quạ lớn

**Dơi quạ lớn** hay **Dơi ngựa lớn**  (danh pháp hai phần: ***Pteropus vampyrus***) là một loài dơi thuộc Chi Dơi quạ, họ Dơi quạ. Giống như các thành viên khác của chi *[[Chi Dơi quạ|Pteropus]]*, hoặc dơi quạ cựu thế giới, loài này chỉ ăn trái cây. Nó được ghi nhận là thành viên lớn nhất của họ dơi tính theo sải cánh. Nó, như với tất cả các con dơi ăn quả Cựu thế giới khác, không có khả năng định vị bằng tiếng vang. Nó không nên bị nhầm lẫn với *[[Dơi quả|Acerodon jubatus]]* cũng lớn.
## Hình ảnh

Tập tin:Pteropus vampyrus headshot.jpeg
Tập tin:Pteropus vampyrus.ogv
Tập tin:Flying bat with tree orig.JPG


## Chú thích

## Tham khảo
*
Kỷ Lâu vương

**Kỉ Lâu Vương** (mất 128, trị vì 77–128) là vị quốc vương thứ ba của Bách Tế, một trong Tam Quốc Triều Tiên. Ông là con trai cả của Đa Lâu Vương và trở thành thái tử năm 33. Lịch sử ít biết đến các chi tiết trong giai đoạn trị vì của ông. Tam quốc sử ký (Samguk Sagi) ghi chép một số thảm họa thiên nhiên như động đất, hạn hán, bão đã xảy ra tại vương quốc.

Ông bắt đầu xâm lấn vùng ngoại vi của Tân La từ năm 85, song đã ký một thỏa ước hòa bình năm 105. Bách Tế và Tân La ở trong trạng thái hòa bình sau đó. Năm 125, Kỉ Lâu Vương gửi quân giúp Tân La theo yêu cầu của Kì Ma ni sư kim nhằm đẩy lùi một cuộc xâm lấn của người Mạt Hạt.

## Tham khảo

* Viện Nghiên cứu Hàn Quốc học Trung ương
* Korea Britannica 

## Xem thêm
*Danh sách vua Triều Tiên
*Lịch sử Triều Tiên
Thuật toán Karger

Trong khoa học máy tính và lý thuyết đồ thị, **thuật toán Karger** là một thuật toán Monte Carlo để tìm lát cắt nhỏ nhất của một đồ thị vô hướng. Bài toán lát cắt nhỏ nhất yêu cầu tìm cách chia đồ thị làm hai phần sao cho số cạnh nối các đỉnh ở hai phần khác nhau là nhỏ nhất. Thuật toán được tìm ra bởi David Karger.

## Thuật toán
Ý tưởng chính của thuật toán là sử dụng phép hợp nhất hai đầu của một cạnh e trong đồ thị G = (V, E). Sau mỗi lần hợp nhất, số đỉnh của đồ thị giảm đi 1. Thuật toán sử dụng một chuỗi các phép hợp nhất các cạnh ngẫu nhiên của đồ thị. Xác suất chọn mỗi cạnh tỉ lệ với trọng số của nó. Thuật toán này là một thuật toán đệ quy. Trong mỗi tầng đệ quy, thuật toán hoạt động như sau. Thử hai lần độc lập nhau việc lặp đi lặp lại phép hợp nhất để giảm số đỉnh của G xuống  \left\lceil n / \sqrt{2} + 1 \right\rceil  và gọi đệ quy để tính lát cắt nhỏ nhất trong đồ thị thu được. Sau đó, chọn kết quả tốt hơn trong hai lần gọi đệ quy và trả về giá trị đó.

## Phép hợp nhất
Trong mỗi lần thực hiện, phép toán này hợp nhất hai đỉnh *x* và *y* của một cung *e* thành một đỉnh mới v_e kề với tất cả các đỉnh kề của *x* và *y*. Định nghĩa cụ thể là như sau.

Cho một đồ thị G = \left (V, E \right) và e = \lbrace x, y \rbrace \in E, kết quả phép hợp nhất hai đỉnh kề với cạnh e (ký hiệu G/e = \left (V', E'\right)) là một đa đồ thị định nghĩa như sau:

:V' = \left(V \setminus \lbrace x, y \rbrace \right) \cup \lbrace v_e \rbrace

và:

:E' = \lbrace \lbrace v, w \rbrace \in E \mid \lbrace v,w \rbrace \cap \lbrace x,y \rbrace = \emptyset \rbrace \cup \lbrace \lbrace v_e,w \rbrace \mid 
\lbrace x,w \rbrace \in E \setminus \lbrace e \rbrace  hoặc  \lbrace y,w \rbrace \in E \setminus \lbrace e \rbrace  \rbrace

Có thể chứng minh phép toán này không làm giảm nhưng có thể làm tăng giá trị lát cắt nhỏ nhất.

## Thời gian thực hiện
Thuật toán Karger là thuật toán ngẫu nhiên nhanh nhất hiện nay cho việc tìm lát cắt nhỏ nhất, với thời gian chạy *O*(|*V*|2 log3|*V*|). Để chứng minh điều này, tác giả chỉ ra cách thực hiện chuỗi các phép hợp nhất để giảm kích thước G xuống  \left\lceil n / \sqrt{2} + 1 \right\rceil  đỉnh trong thời gian O(n^2). Do đó thời gian chạy của thuật toán là  T(n) = 2 \left(n^2 + T\left(\left\lceil n / \sqrt{2} + 1 \right\rceil \right) \right) . Phương trình này cho kết quả T(n)= O(n^2 log(n)) . Sau mỗi lần thực hiện thuật toán, xác suất tìm ra lát cắt nhỏ nhất là \Omega(1/ log(n)). Nếu thực hiện thuật toán O(log^2(n)) lần thì xác suất không tìm ra lát cắt nhỏ nhất giảm xuống .

## Tham khảo

# 
#
Cái Lâu vương

**Cái Lâu Vương** (mất 166, trị vì 128–166) là vị quốc vương thứ tư của Bách Tế, mộ trong Tam Quốc Triều Tiên. Theo tài liệu lịch sử Tam quốc sử ký (Samguk Sagi), ông là con trai của quốc vương tiền vị là Kỷ Lâu Vương.

## Trị vì
Năm 132, ông cho xây thành Bắc Hán Sơn, nay nằm tại thành phố Goyang, tỉnh Gyeonggi, Hàn Quốc. Bách Tế đã nhiều lần chiến đấu chống lại các cuộc xâm lược của Cao Câu Ly tại thành này, và vị quốc vương thứ 5 là Tiếu Cổ Vương đã lấy thành này để làm cơ sở cho chiến dịch Bắc tiến của ông.

Quan hệ giữa Bách Tế và vương quốc đối thủ Tân La ở phía dông là hòa bình trong hầu hết thời gian trị vì của ông. Tuy nhiên, năm 165, một viên quan Tân La tên là Cát Tuyên (길선, 吉宣, Gilseon) đã tiến hành hành chính biến thất bại và chạy trốn sang Bách Tế. Cái Lâu Vương cho ông tị nạn bất chấp lá thư yêu cầu dẫn độ của quốc vương Tân La là A Đạt La. Tân La sau đó tấn công Bách Tế, và một cuộc chiến rộng lớn trên dãy núi Sobaek (Tiểu Bạch) đã xảy ra sau đó.

## Di sản
Tam quốc sử ký thuật rằng người con trai cả của Cái Lâu Vương đã trở thành vị quốc vương thứ 5 là Tiếu Cổ Vương và người con trai thứ hai trở thành vị quốc vương thứ 8 là Cổ Nhĩ Vương. Thứ tự niên đại này mâu thuẫn và là chỉ dấu một cuộc tranh giành quyền lực giữa hai nhánh hoàng tộc. Vị quốc vương thứ 21 là Cái Lỗ Vương (Gaero, cũng gọi là Geungaeru) dường như đã lấy gần giống tên của Cái Lâu Vương (Gaeru) để khẳng định tính hợp pháp của dòng gia tộc này.

## Tham khảo

*Viện Nghiên cứu Hàn Quốc học Trung ương
*Doosan Encyclopedia 

## Xem thêm
*Danh sách vua Triều Tiên
*Lịch sử Triều Tiên
Tiếu Cổ vương

**Tiếu Cổ Vương** (mất 214, trị vì 166–214) là quốc vương thứ năm của Bách Tế, một trong Tam Quốc Triều Tiên. Ông là con trai của Cái Lâu Vương.

## Tiểu Sử
Tiếu Cổ Vương Trước khi ông lên ngôi, quan hệ giữa Bách Tế và vương quốc Tân La trở nên thù địch sau khi Cái Lâu Vương sau khi Cái Lâu Vương cho một viên quan Tân La phản bội tên là Cát Tuyên (Gilseon) lánh nạn năm 165. Tiếu Cổ Vương bắt đầu tấn công Tân La năm 167, ông đoạt được hai thành, song quân Tân La đã đẩy lùi quân đội của ông.

Tiếu Cổ Vương tiến hành một chiến dịch khác (năm 188&ndash;190) chống Tân La, và cũng chiếm được một số thành như Mẫu Sơn (Mosan), Cẩu Nhưỡng (Guyang), Viên Sơn Hương (Wonsanhyang), và Yogeo]. Năm 204, ông phá hủy thành Yêu Xa (Yocha). Ông cũng xây những thành mới, bao gồm thành Xích Hiện (Jeokhyeon) và Sa Đạo (Sado) tại lãnh thổ chiếm được, và đưa dân đến định cư năm 210. Các trận đánh diến ra tại dãy núi Sobaek (Tiểu Bạch).

Năm 214, ông tiến hành chiến tranh chống lại người Mạt Hạt. Ông dẫn 1.000 binh sĩ chiếm thành Thạch Môn (Seokmun) của Mạt Hạt, but the Mohe lại tấn công ngược lại khu vực Thuật Xuyên (Sulcheon) của Bách Tế. Vào tháng 7 năm 214, Tân La cũng xâm lược Bách Tế, và chiếm được thành Sa Hiện (Sahyeon).

Vị quốc vương thứ 8 của Bách Tế là Cổ Nhĩ Vương được cho là đệ của Tiếu Cổ Vương. Vị quốc vương thứ 13 là Cận Tiếu Cổ Vương lấy theo tên của Tiếu Cổ Vương nhằm nhấn mạnh nhánh kế vị của mình sau một cuộc kình địch kéo dài giữa hai nhánh vương thất.

## Xem thêm
*Danh sách vua Triều Tiên
*Lịch sử Triều Tiên

## Tham khảo

*Viện Nghiê cứu Hàn Quốc học Trung ương
*Doosan Encyclopedia
Cừu Thủ vương

**Cừu Thủ Vương** (mất 234, trị vì 214–234) là quốc vương thứ sáu của Bách Tế, một trong Tam Quốc Triều Tiên. Theo Tam quốc sử ký (*Samguk Sagi*), ông là hậu duệ của người sang lập nên Bách Tế là Ôn Tộ Vương và là con trai cả của quốc vương thứ 5 là Tiếu Cổ Vương. Tuy nhiên, ngay cả khi giả định rằng ngày tháng trong Tam quốc sử ký là chính xác, Bách Tế dưới thời trị vì của Cừu Thú Vương vẫn là một liên minh bộ lạc, chưa phải là một vương quốc tập trung quyền lực.
## Tiểu Sử
Cừu Thủ Vương Năm 216, ông đã đánh bại cuộc tấn công thành Sa Đạo (Sado) của người Mạt Hạt, và năm 222, ông đã tiêu diệt 5.000 tráng binh của Tân La một vương quốc láng giềng địch thủ. Tuy nhiên, Tam quốc sử ký đã ghi nhận nhiều thất bại của Bách Tế trước Mạt Hạt và Tân La vũng như các thảm họa thiên nhiên vào cuối thời kỳ trị vì của Cừu Thủ Vương.

Sau khi Cừu Thủ Vương qua dời, con trai cả là Sa Bạn đã nhanh chóng trở thành vị quốc vương thứ 7. Sa Bạn bị Cổ Nhĩ truất ngôi, người này được ghi là đệ của Tiếu Cổ Vương trong Tam quốc sử ký, song cũng được các sử gia hiện đại cho là một dòng tộc hoàng gia địch thủ. Tiếp tục sự kình địch giữa hai dòng, con trai thứ hai của Cừu Thú đã trở thành vị quốc vương thứ 11, tức là Bỉ Lưu Vương, và tên của vị quốc vương thứ 14 là Cận Cừu Thủ Vương thể hiện rằng ông có nguồn gốc từ dòng của Cừu Thủ.

## Xem thêm
*Danh sách vua Triều Tiên
*Lịch sử Triều Tiên

## Chú thích
* Viện Nghiên cứu Hàn Quốc học Trung ương
* Doosan Encyclopedia 

## Tham khảo
Sa Bạn vương

**Sa Bạn Vương** (trị vì 234) là quốc vương thứ 7 của Bách Tế. Ông là con trai cả của vị vua thứ 6 là Cừu Thủ Vương.

## Tiểu sử
Theo Tam quốc sử ký (Samguk Sagi), Sa Bạn còn quá trddeeer nắm quyền và nhanh chóng bị kế vị (Tam quốc di sự nói là bị phế truất) bởi Cỗ Nhĩ Vương, người đệ của vị quốc vương thứ 5 là Tiếu Cổ Vương. Điều này được các học giả giải thích là do đấu tranh quyền lực trong nội bộ triều đình, và sự nổi lên của gia tộc Chân (Jin) trước gia tộc Giải (Hae).

Không rõ về ngày sinh, cuộc đời sau này hau cái chết của Sa Bạn. Tuy nhiên, ông được ghi lại trong một số sử sách Nhật Bản, bao gồm Shinsen Shōjiroku (Tân soạn tính thị lục), là tổ tiên của một vài gia tộc trong thời kỳ Yamato Nhật Bản. Điều này có thể giải thích là do ông đã giành phần đời sau của mình tại Nhật Bản.

## Xem thêm
*Danh sách vua Triều Tiên
*Lịch sử Triều Tiên
## Tham khảo
Cổ Nhĩ vương

**Cổ Nhĩ Vương** (mất 286, trị vì 234–286) là vị quốc vương thứ 8 của Bách Tế. Ông là con trai thứ hai của vị quốc vương thứ 4 Cái Lâu Vương và là đệ của quốc vương thứ 5 là Tiếu Cổ Vương.

## Bối cảnh
Sau cái chết của vị quốc vương thứ 6 là Cừu Thủ Vương, người con cả của Sa Bạn lên ngôi, song lại tỏ ra quá trẻ để nắm quyền. Cỗ Nhĩ đã phế truất Sa Bạn và trở thành vua.

Một số học giả giải thích các tập sử Triều Tiên Tam quốc sử ký (Samguk Sagi) và Tam quốc di sự (Samguk Yusa) cho thấy rằng Cổ Nhĩ là đệ của mẫu thân Tiểu Cổ Vương, ngụ ý rằng ông thuộc dòng Utae - Phất Lưu, chứ không phải là một hậu duệ của người sáng lập được công nhận theo truyền thống là Ôn Tộ Vương.

Sác sử Trung Quốc Chu thư (周書) và Tùy thư (隋書) đề cập đến việc "Cừu Đài" là người sáng lập nên Bách Tế, và một số học giả tin rằng "Cừu Đài" thực ra là Cổ Nhĩ Vương, người sáng lập thực sự của vương quốc.

## Trị vì
Cổ Nhĩ Vương đã tăng cường tính tập trung của Bách Tế, tập trung quyền lực hoàng gia và đặt nền tảng cho cấu trúc nhà nước.

Ngay sau khi lên ngôi, ông đã cho hình thành một cơ cấu quân sự trung ương để hạn chế tính độc lập của các thị tộc địa phương. *Tam quốc sử ký* chép thuật rằng, năm 260, ông đã cho lập một bộ máy quan lại trung ương gồm 6 tả bình, 16 cấp quan vị, và một quy tắc phục trang, mặc dù vậy, một hệ thống hoàn chỉnh đã chỉ được hoàn thành sau khi ông trị vì.

Năm 262, ông được thuật lại là đã lập các quy định chống lại việc hối lộ, yêu cầu các quan lại tham nhũng phải trả lại gấp ba lần số tiền nhận hối lộ. Ông cũng lệnh cho canh tác ở vùng đất nông nghiệp phía nam kinh đô.

## Quan hệ đối ngoại
Dưới thời trị vì của Cổ Nhĩ Vương, Bách Tế đã mở rộng kiểm soát đến khu vực sông Hán và đạt được uy thế lâu dài trước các tiểu quốc còn lại trong Mã Hàn, một liên minh lỏng lẻo ở tây nam bán đảo Triều Tiên. Ông cũng tấn công nước Tân La ở biên giới phía đông của Bách Tế.

Bách Tế cũng thay đổi cũng thay đổi tình thế phòng thủ trước Trung Quốc bằng một cuộc tấn công. Cổ Nhĩ Vương đã tấn công Lạc Lãng quận và Đái Phương quận do Trung Quốc kiểm soát để đáp lại việc nước này tấn công khu vực sông Hán nhằm bẻ gãy và ngăn ngừa thế lực mới nổi là Bách Tế. Năm 246, theo cả sách sử Triều Tiên là *Tam quốc sử ký* và sách sử Trung Hoa là *Tam quốc chí*, Bách Tế đã tấn công Đái Phương quận và giết thái thú Công Tuân.

## Xem thêm
*Danh sách vua Triều Tiên
*Lịch sử Triều Tiên

## Tham khảo

*Viện nghiên cứu Hàn Quốc học Trung ương
*Best, J.W. (2002). "Buddhism and polity in sixth-century Paekche". *Korean Studies* 26(2), 165&ndash;218.
Trách Kê vương

**Trách Kê Vương** (mất 298, trị vì 286–298) là quốc vương thứ 9 của Bách Tế. Ông là con trai cả của Cổ Nhĩ Vương.

## Tiểu sử
Phu nhân của ông, người được chép có tên là Bảo Quả (보과, 寶菓, Bogwa), là con gái của thái thú Đái Phương quận. Liên minh bằng hôn nhân này đã góp phần gây nên xích mích giữa vương quốc Cao Câu Ly và Bách Tế, sau khi Cao Câu Ly tấn công Đái Phương quận vào năm 286 và Trách Kê Vương khi đó đã gửi viện binh cho Đái Phương. Trách Kê Vương cho củng cố Uý Lễ Thành (Wiryeseong), A Thả Sơn thành (Achasanseong) và Xà thành (Sa-seong) để nhằm phòng thủ thung lũng sông Hán chống lại cái cuộc trả đũa dự kiến.

Năm 298, Bách Tế bị Mạch nhân (맥인, 貊人, Maek-in, có thể là người Đông Uế) và Lạc Lãng quận xâm lược, Trách Kê Vương bị giết, tại vị được 13 năm.

## Xem thêm
*Danh sách vua Triều Tiên
*Lịch sử Triều Tiên

## Tham khảo
Phần Tây vương

**Phần Tây Vương** (mất 304, trị vì 298–304) là quốc vương thứ 10 của Bách Tế, một trong Tam Quốc Triều Tiên. Ông là con trai cả của vị quốc vương thứ 9 là Trách Kê Vương. Sau cái chết của phụ thân, ông vẫn tiếp tục tiến hành cuộc chiến chống lại Lạc Lãng quận, tức thế lực đã sát hại Trách Khê Vương.

Năm 304, ông chiếm được Tây huyện của Lạc Lãng quận. Theo Tam quốc sử ký (*Samguk Sagi*), thái thú của Lạc Lãng quận do ngay sau đó đã cử một kẻ ám sát đến đầu độc ông.

Với cái chết của Phần Tây Vương, một hậu duệ của vị quốc vương thứ 8 là Cổ Nhĩ Vương, dòng dõi hoàng gia kình địch có tổ tiên là vị quốc vương thứ 5 là Tiếu Cổ Vương đã được đưa lên ngôi, ngoại trừ một thời kỳ trị vị ngắn ngủi của vị quốc vương thứ 12 là con trai của Phần Tây Vương, tức Khiết Vương.

## Xem thêm
*Danh sách vua Triều Tiên
*Lịch sử Triều Tiên

## Tham khảo
Bỉ Lưu Vương

**Bỉ Lưu Vương** (mất 344, trị vì 304–344) là vị quốc vương thứ 11 của Bách Tế. Theo Tam quốc sử ký *(Samguk Sagi)*, ông là người con thứ hai của vị quốc vương thứ 6 là Cừu Thủ Vương và là đệ của vị quốc vương thứ 7 là Sa Bạn Vương. Tuy nhiên, nếu điều này là chính xác thì ông sẽ trị vì cho đến năm ít nhất là 110 tuổi, các sử gia hiện đại thường cho rằng Bỉ Lưu trên thực tế là con trai hoặc cháu trai của người đệ của Sa Bạn Vương.

Sau khi Phần Tây Vương bị thái thú Lạc Lãng quận sai người đầu độc, Bỉ Lưu bước lên ngai vàng do người con trai của Phần Tây Vương dường như còn quá trẻ để nắm quyền. Điều này dường như là một phần của một cuộc tranh giành quyền lực giữa hai nhánh của vương tộc Bách Tế, các hậu duệ của vị quốc vương thứ 5 là Tiếu Cổ Vương (tổ tiên của Bỉ Như) và của vị quốc vương thứ 8 là Cổ Nhĩ Vương.

Năm 312, ông bổ nhiệm Giải Cừu (Hae Gu) làm người lãnh đạo quân sự. Năm 327, ông dập tắt một cuộc nổi dậy của người đệ cùng cha khác mẹ Ưu Phúc (U Bok). Năm 337, ông tiếp một đoàn sứ giả từ nước láng giềng Tân La.

Các sử gia Nhật Bản nghi ngờ Bỉ Lưu, cũng như Sa Bạn là tổ tiên của một vài gia tộc quý tộc vào thời kỳ Yamato Nhật Bản. Tuy nhiên không có phả hệ còn tồn tại nào ghi lại điều này. Bỉ Lưu mất tháng 10 năm 344, trị vì 41 năm.

## Xem thêm
*Danh sách vua Triều Tiên
*Lịch sử Triều Tiên

## Tham khảo
Khiết vương

**Khế Vương** (mất 346, trị vì 344–346) là vị quốc vương thứ 12 của Bách Tế, một trong Tam Quốc Triều Tiên.
## Tiểu sử
Ông là con trai cr của vị quốc vương thứ 10 Phần Tây Vương, người đã bị thái thú của Lạc Lãng quận sai người đầu độc. Tam quốc sử ký (Samguk Sagi) thụt rằng Bỉ Lưu Vương (đệ của vị quốc vương thứ 7 Sa Bạn Vương) đã trở thành vua do Khế khi đó còn quá nhỏ. Khế trở thành vua sau cái chết của Bỉ Lưu Vương, và ông được cho là một người can đảm và có kỹ năng cưỡi ngựa và bắn cung.

Việc trị vì của ông cho thấy tiếp tục có sự kình địch giữa hai nhánh vương tộc, một là hậu duệ của vị quốc vương thứ 5 là Tiếu Cổ Vương và bên còn lại là hậu duệ của vị quốc vương thứ 8 Cổ Nhĩ Vương. Nhánh hậu duệ của Cổ Nhĩ Vương chấm dứt sau hai năm trị vì của Khế Vương, và người kế vị ông là con trai của Bỉ Lưu Vương, tức Cận Tiếu Cổ vương.

## Xem thêm
*Danh sách vua Triều Tiên
*Lịch sử Triều Tiên

## Tham khảo
Cận Cừu Thủ vương

**Cận Cừu Thủ Vương** (trị vì 375–384) là quốc vương thứ 14 của Bách Tế. Cận Cừu Thủ Vương là con trai cả của vị quốc vương thứ 13 là Cận Tiếu Cổ Vương, và là cha của vị quốc vương thứ 15 là Chẩm Lưu Vương và 16 là Thần Tư Vương.

## Bối cảnh lên ngôi
Năm 369, khi còn là thái tử, Cận Cừu Thủ Vương đã dẫn quân Bách Tế chống lại cuộc xâm lược của vương quốc Cao Câu Ly ở phía bắc, bắt giữ 5000 tù binh. Ông tấn công thành Bình Nhưỡng và thành Thủy Cốc (Sugok) năm 371, và đã giết chết quốc vương của Cao Câu Ly là Cố Quốc Nguyên Vương trong trận chiến.

Ông tiếp tục các chính sách của cha mình, cũng như chính sách liên minh với gia tộc Chân (Jin). Tả bình trong triều đình của ông, Chân Cao Đạo (Jin Godo), cũng là phụ thân vương hậu của ông, A Nhĩ (Ai) phu nhân.

## Trị vì
Dười thời trị vì của Cận Cừu Thú Vương, Bách Tế có quan hệ thù địch với vương quốc láng giềng ở phương bắc là Cao Câu Ly, bởi các cuộc tấn công của Bách Tế vào kinh đô Bình Nhưỡng, và đã giết hại vua của đất nước này. Ông tiếp tục các hành động thù địch khi lên làm vua, chiếm Bình Nhưỡng năm 377 với 30.000 lính. Ông đẩy lui Cao Câu Ly, vốn vẫn còn nằm trong khủng hoảng với cái chết của Cố Quốc Nguyên Vương.

Bách Tế duy trì là một thế lực quân sự và kinh tế hùng mạnh trong suốt thời gian trị vì của cha ông. Cận Cừu Thủ Vương đã duy trì quan hệ hữu nghị với Trung Hoa và Nhật Bản. Ông được thuật trong Nihonshoki (*Nhật Bản thư kỷ*) là đã cử học giả Bách Tế nổi tiếng Wang In (*Vương Nhân*) đến Nhật Bản cùng các bản sao của Luận ngữ và một bản sao của Thiên văn tự. Tuy nhiên, dựa trên các ghi chép tại Triều Tiên thì một số người tin rằng điều này xảy ra vào các thập kỉ sau đó, dưới thời trị vì của A Sân Vương.

Có một vài sự kiện liên quan đến thời tiết lạ lùng đã xảy ra trong thời gian cai trị của ông, chẳng hạn như hiện tượng mưa bụi bẩn vào năm 379. Một cuộc hạn hán nghiêm trọng năm 382 cũng là díp để ông bày tỏ lòng yên dân của mình, ông đã cho mở kho lương của vương quốc và cấp cho thần dân.

## Qua đời
Cận Cừu Thú Vương mất năm 384, sau 10 năm trị vì. Kế vị ông là người con trai cả, Chẩm Lưu Vương, người đã giữ chức thái tử Bách Tế từ trước đó.

## Xem thêm
*Danh sách vua Triều Tiên
*Lịch sử Triều Tiên

## Tham khảo
Chẩm Lưu vương

**Chẩm Lưu Vương** (mất 385, trị vì 384–385) là quốc vương thứ 15 của Bách Tế, một trong Tam Quốc Triều Tiên. Ông là con trai cả của Cận Cừu Thủ Vương và A Nhĩ phu nhân. Ông là vị quốc vương Bách Tế đầu tiên chính thức công nhận Phật giáo.

Năm 384, nhà sư Ấn Độ Ma-la-nan-đà (Marananta) đến Bách Tế từ Đông Tấn. Chẩm Lưu Vương đã chào đón nhà sư đến cung điện, và sau đó nhanh chóng chấp nhận Phật giáo. Năm 385, ông ra lệnh cho xây một ngôi chùa Phật giáo ở kinh đô Hansan của Bách Tế, và có mười nhà sư.

## Xem thêm
*Danh sách vua Triều Tiên
*Lịch sử Triều Tiên

## Tham khảo
Thần Tư vương

**Thần Tư Vương** (?-392, trị vì 385-392) là quốc vương thứ 16 của Bách Tế, một trong Tam Quốc Triều Tiên.

Ông là đệ của vị quốc vương tiền vị, Chẩm Lưu Vương. Theo Tam quốc sử ký (*Samguk Sagi*), ông lên ngôi bởi vì người nối dõi, về sau là A Sân Vương, còn quá trẻ. Tuy nhiên theo sách sử Nhật Bản thư kỷ *(Nihon Shoki)* ông đã cướp ngôi bằng vũ lực.

Ông đã ra lệnh tiến hành một số cuộc tấn công chống lại Cao Câu Ly, và mở mang lãnh thổ Bách Tế về phía bắc. Năm 386, ông lệnh cho tất cả đàn ông sinh sống tại Thanh Mộc Lĩnh (Cheongmongnyeong, nay là Kaesong), trên 15 tuổi, di chuyển về phía bắc và tây để phòng thủ khu vực biên giới. Ông cũng cử quý tộc Chân Gia Mô (Jin Gamo) tấn công thành Đô Khôn (Dogon) của Cao Câu Ly, và đã chinh phục được sau đó. Tuy nhiên, năm 392 Quảng Khai Thổ Thái Vương của Cao Câu Ly đã phản công lại và chiếm được hầu hết lãnh thổ Bách Tế ở phía bắc sông Hán. Tháng 10 cùng năm, quân Cao Câu Ly đánh thành Quan Di (Gwanmi) và uy hiếp kinh đô Uý Lễ Thành của Bách Tế.

Theo *Tam quốc sử ký*, Thần Tư Vương chết khi đang đi săn tại một cung điện ngoại vi ở Guwon. Còn theo *Nhật Bản thư kỷ*, ông bị những người ủng hộ A Sân Vương giết chết.

## Xem thêm
*Danh sách vua Triều Tiên
*Lịch sử Triều Tiên

## Tham khảo
Thiển Chi vương

**Thiển Chi Vương** (mất 420, trị vì 405–420) là quốc vương thứ 18 của Bách Tế. Với vị thế là người con trưởng, ông được phong làm thái tử của A Sân Vương vào năm 394.

Thiển Chi giành nhiều năm tuổi trẻ tại Nụy Quốc thuộc Yamato Nhật Bản với thân phận con tim, từ năm 397. Sau cái chết của phụ thân, ông trở về quê hương trong khi thúc phụ Điệp Lễ (Seollye) đã giết chết Huấn Giải (Hunhae), một người đệ khác của A Sân Vương, và cướp ngôi. Giải Chung (Hae Chung), một cư dân của Hán Thành (Hanseong), đã cảnh báo ông không nên về kinh đô. Ngay sau đó, Điệp Lễ bị giết và Thiển Chi Vương đã trở thành quốc vương. Có lẽ do cảm kích trước điều này, Thiển Chi Vương đã phong cho một số thành viên của gia tộc Giải (Hae) làm các chức quan cao trong triều, cũng như kế hôn với Bát Tu (Palso) phu nhân, là người thuộc gia tộc Giải. Điều này đã chấm dứt mối quan hệ thân thiết giữa vương tộc và gia tộc Chân (Jin).

Ngày tháng trị vì của Jeonji được dựa trên Tam quốc sử ký *(Samguk Sagi)*. Trên cơ sở các thư tịch đương thời của Trung Hoa, Best (1979) khẳng định mốc thời gian 405&ndash;414 hợp lý hơn.

Theo *[[Tam quốc sử ký]]*, năm 406, Bách Tế cử đoàn sứ thần sang triều đình Đông Tấn. Đây là lần đề cập đầu tiên của sử sách đến một đoàn sứ thần trong hơn 20 năm, và có thể thể hiện rằng vương quốc đã trở nên vững chắc hơn trước Cao Câu Ly. Đây là nét đặc trưng khi cử một vị vua mới cử sứ thần đến triều đình Trung Hoa nhằm củng cố quyền lực. Tuy, chuyến đi này không được bất kỳ sử sách Trung Hoa nào xác nhận. Năm 416, nhà Tấn cử sứ thần sang phong tước hiệu "Trấn Đông tướng quân" và "Bách Tế Vương" cho Thiển Chi.

## Tham khảo

*Best, J.W. (1979). "Notes and questions concerning the *Samguk sagi*'s chronology of Paekche's kings Chonji, Guishin, and Piyu". *Korean Studies* 3, 125&ndash;134.

## Xem thêm
*Danh sách vua Triều Tiên
*Lịch sử Triều Tiên
Cửu Nhĩ Tân vương

**Cửu Nhĩ Tân Vương** (?–427, trị vì 420–427) là vị quốc vương thứ 19 của Bách Tế, một trong Tam Quốc Triều Tiên. Ông là con trai cả của Thiển Chi Vương và Bát Tu phu nhân.

Thời gian trị vì của Cửu Nhĩ Tân Vương dựa theo Tam quốc sử ký *(Samguk Sagi)*. Tuy nhiên, dựa trên các sử sách Trung Hoa đương thời, sử gia J. W. Best cho rằng mốc thời điểm 414&ndash;429 hay 430 là hợp lý hơn. Theo Bách Tế truyện trong Tống thư, năm 425 (Nguyên Gia thứ 2), Bách Tế không đến triều cống hàng năm cho Lưu Tống. Năm 430 (Nguyên Gia thứ 7), Lưu Tống phong Cửu Nhĩ Tân tước hiệu "sứ trì tiết, đô đốc, Bách Tế chư quân sự, Trấn Đông đại tướng quân, Bách Tế Vương".

## Tham khảo

*Best, J.W. (1979). "Notes and questions concerning the *Samguk sagi*'s chronology of Paekche's kings Chonji, Guishin, and Piyu". *Korean Studies* 3, 125&ndash;134.

## Xem thêm
*Danh sách vua Triều Tiên
*Lịch sử Triều Tiên
Bì Hữu vương

**Bì Hữu Vương** (?-455, trị vì 427-455) là vị quốc vương thứ 20 của Bách Tế, một trong Tam Quốc Triều Tiên.

Theo Tam quốc sử ký *(Samguk Sagi)*, ông là con trai cả của quốc vương thứ 19, tức Cửu Nhĩ Tân Vương. Thời gian trị vì của Bì Hữu dựa trên *Tam quốc sử ký*. Tuy nhiên, dựa trên các sử sách Trung Hoa đương thời, Best (1979) đưa ra mốc thời gian 428 hoặc 429&ndash;455.

Bên trong Tam Quốc, Bì Hữu tìm cách củng cố mối quan hệ giữa Bách Tế và Tân La, trao đổi sứ giả cùng lễ vật vào năm 433 và 434. Mặc dù Tân La khi đó nằm dưới sự bảo hộ của Cao Câu Ly, song Tân La và Bách Tế đã liên minh với nhau để cùng chống Cao Câu Ly (La Tế đồng minh, Naje Dongmaeng, Hangul:나제동맹 Hanja: 羅濟同盟). Năm 429, ông cứ sứ thần đến Lưu Tống triều cống, năm sau được hoàng đế Lưu tống cho kế thừa tước hiệu của cha "sứ trì tiết, đô đốc, Bách Tế chư quân sự, Trấn Đông đại tướng quân, Bách Tế Vương". Sau khi Bì Hữu qua đời, tháng 10 năm 455, Cao Câu Ly đã xâm phạm Bách Tế, Tân La đã xuất binh chi viện, nhờ vậy Bách Tế đã chặn đứng đường tiến công của quân địch.

## Tham khảo

*Best, J.W. (1979). "Notes and questions concerning the *Samguk sagi*'s chronology of Paekche's kings Chonji, Guishin, and Piyu". *Korean Studies* 3, 125&ndash;134.

## Xem thêm
*Danh sách vua Triều Tiên
*Lịch sử Triều Tiên