open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
IUPAC

**IUPAC** (viết tắt của tên riêng tiếng Anh: *International Union of Pure and Applied Chemistry*, tạm dịch: **Liên minh Quốc tế về Hóa học cơ bản và Hóa học ứng dụng**) là tổ chức phi chính phủ được thành lập vào năm 1919 bởi các nhà hóa học trên thế giới nhằm mục đích thúc đẩy sự phát triển của khoa học hóa học.

Thành viên IUPAC có thể là các hội hóa học, các viện hàn lâm khoa học của các nước hoặc các tổ chức đại diện cho giới hóa học gia. Danh pháp IUPAC được toàn thế giới công nhận làm cơ sở để đặt danh pháp cho các nguyên tố và hợp chất hóa học.

Trụ sở IUPAC đóng tại Zürich, Thụy Sĩ. Văn phòng điều hành (Ban thư ký IUPAC) đóng tại *Research Triangle Park*, Bắc Carolina, Hoa Kỳ; văn phòng này do giám đốc điều hành của IUPAC đứng đầu. 

Chủ tịch IUPAC hiện nay là Giáo sư Javier García-Martínez và giám đốc điều hành là Tiến sĩ Lynn M. Soby.

## Lịch sử thành lập
Nhu cầu thiết lập một hệ thống tiêu chuẩn quốc tế về hóa học được nêu ra lần đầu tiên vào năm 1860 bởi một ủy ban do nhà khoa học người Đức Friedrich August Kekulé von Stradonitz đứng đầu. Ủy ban này là hội nghị quốc tế đầu tiên thiết lập hệ thống danh pháp cho các hợp chất hữu cơ. IUPAC là kết quả kế thừa từ hội nghị này. IUPAC được thành lập vào năm 1919. Một quốc gia thành viên quan trọng bị loại khỏi tổ chức IUPAC mới thành lập là nước Đức. Việc nước Đức bị loại khỏi IUPAC là kết quả của sự định kiến từ các cường quốc Đồng minh sau Thế chiến I đối với nước Đức. Đức cuối cùng đã được tái gia nhập vào IUPAC năm 1929. Tuy nhiên, Đức Quốc xã lại bị loại khỏi IUPAC trong Thế chiến II.

Trong Thế chiến II, IUPAC đã liên kết với các cường quốc Đồng minh, nhưng ít tham gia vào các hoạt động chiến sự. Sau Thế chiến II, Đông Đức và Tây Đức đã được chấp thuận gia nhập IUPAC vào năm 1973. Kể từ Thế chiến II, IUPAC tiếp tục tập trung vào việc chuẩn hóa danh pháp và phương pháp nghiên cứu khoa học.

Năm 2016, IUPAC đã tố cáo việc sử dụng chlorine làm vũ khí hóa học. Tổ chức này đã bày tỏ quan ngại trong một lá thư gửi đến Ahmet Üzümcü, Giám đốc Tổ chức Cấm Vũ khí Hóa học (OPCW), về việc việc sử dụng clo làm vũ khí hóa học trong chiến tranh ở Syria và một số chiến trường khác.

## Hoạt động
Từ khi thành lập, IUPAC do nhiều ủy ban khác nhau điều hành với các trách nhiệm cũng khác nhau. Các ủy ban này tiến hành nhiều loại dự án, trong đó bao gồm chuẩn hóa danh pháp, và xuất bản các công trình nghiên cứu.

Không chỉ nổi tiếng với các công trình chuẩn hóa danh pháp trong hóa học, IUPAC còn xuất bản nhiều ấn phẩm thuộc các ngành khoa học khác như sinh học và vật lý học. Một số đóng góp quan trọng của IUPAC cho các lĩnh vực này là chuẩn hóa tên gọi mã đoạn trình tự nucleotide và xuất bản sách dành cho nhà khoa học môi trường, nhà hóa học và nhà vật lý học.

## Danh pháp IUPAC

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Website chính thức
* Sách vàng IUPAC (IUPAC books)
* Website ISC, Hội đồng Khoa học Quốc tế
Xác nhận hai pha (khoa học máy tính)

Trong lĩnh vực cơ sở dữ liệu, **xác nhận hai pha** (tiếng Anh: *two-phase commit protocol*, hay 2PC) là một thuật toán phân tán đảm bảo các nút khác nhau của một hệ thống phân tán xác nhận một giao dịch.

Trong quá trình xác nhận, nếu một trong các nút của hệ thống phủ nhận giao dịch thì toàn bộ giao dịch sẽ bị hủy bỏ. Giao dịch chỉ được hoàn thành khi tất cả các nút của hệ thống xác nhận nó.

Quá trình xác nhận bao gồm 2 pha là:

- Gửi yêu cầu: nút điều phối (coordinator) gửi câu truy vấn yêu cầu xác nhận giao dịch tới tất cả các nút tham gia, sau đó đợi trả lời từ các nút đó.

- Xác nhận giao dịch: khi nút điều phối nhận được trả lời đồng ý của tất cả các nút tham gia, nó sẽ gửi lại thông điệp xác nhận tới tất cả các nút tham gia một lần nữa để hoàn tất việc giao dịch, và giao dịch đó được xác nhận thành công. Trong trường hợp nút điều phối nhận được ít nhất một trả lời phủ định giao dịch từ một nút tham gia nào đó, hoặc nếu sau khoảng thời gian nhất định vẫn chưa nhận được toàn bộ trả lời từ các nút tham gia, thì nút điều phối sẽ gửi thông điệp hủy bỏ việc xác nhận tới tất cả các nút tham gia, và việc xác nhận giao dịch thất bại.

## Tham khảo
Leo Hendrick Baekeland

**Leo Hendrick Baekeland** (14 tháng 11 năm 1863 – 23 tháng 2 năm 1944) là nhà hoá học người Mỹ gốc Bỉ. Ông được sinh ra tại Gent (Bỉ) và mất tại Beacon, New York, Hoa Kỳ). Trong thời gian 1905–1907 Baekeland đã phát triển loại nhựa đầu tiên được sản xuất hàng loạt có tên là Bakelite.

Người con trai của một thợ giày này quan tâm đến khoa học tự nhiên ngay từ nhỏ. Ông đã nhận được nhiều khen thưởng trong các bộ môn hóa học, vật lý và kinh tế ngay từ khi là học trò của một trường dạy về ban đêm. Bắt đầu từ năm 1880, một học bổng đã tạo điều kiện cho ông theo học ngành hóa tại trường đại học Gent. Năm 1884 ông viết luận án phó tiến sĩ và từ năm 188 ông là giáo sư hóa tại trường điại học Gent. Năm 1889 ông kết hôn với Celine Swarts, con gái của Theodore Swarts, nguyên là giáo sư hóa của ông.

Ông đã phát minh ra giấy sang ảnh Velox - loại giấy ảnh cho phép các nhà nhiếp ảnh có thể dùng ánh sáng nhân tạo thay thế cho ánh sáng Mặt trời. Sau khi bán phát minh này với số tiền bản quyền 1 triệu đôla cho một công ty nhiếp ảnh, năm 1889, ông và gia đình định cư ở New York trong một chuyến đi nghiên cứu tại Mỹ.

Tại Hoa Kỳ, Baekeland bắt tay nghiên cứu chất cách điện trong phòng thí nghiệm riêng của ông. Sau nhiều nghiên cứu về các quá trình điện hóa, bắt đầu từ năm 1905 ông quay sang các phản ứng giữa phenol và Fomanđêhít. Mãi đến năm 1907, ông đã thành công trong việc tìm ra chất polyoxybenzylmethylenglycolanhydride và đặt tên là Bakelite (gần giống với tên của ông). Năm 1909, chất hoá học nhân tạo này đã chính thức được công bố và ông nhận được bằng sáng chế. Đây được coi là một mốc cực kỳ quan trọng của ngành hoá học, mở đầu cho việc ra đời của hàng loạt các loại nhựa (tên gọi khác là chất dẻo) (*plastic*) khác như polystyren (năm 1930), nylon (năm 1934)...
Từ đó đến này, nhiều loại nhựa với các tính năng đáp ứng được các yêu cầu kỹ thuật và dân dụng đã được loài người sử dụng. Chúng được ứng dụng trong hầu hết các lĩnh vực, kể cả các lĩnh vực đòi hỏi tính năng cao như hàng không vũ trụ... Tuy nhiên, các chất dẻo tổng hợp lại gây ra mối lo lắng của con người về sự ô nhiễm môi trường.

Ông đã được tặng thưởng Nichols Medal của Hội Hóa học Mỹ vào năm 1909, huy chương Perkin của chi nhánh Hội Công nghiệp Hóa chất tại Hoa Kỳ năm 1916 và Franklin Medal của Viện Franklin vào năm 1940. Baekeland thuộc trong "Danh sách 20 nhà tư tưởng và khoa học gia lớn nhất của thế kỷ 20" do tạp chí *Time* công bố vào ngày 29 tháng 3 năm 1999.

## Tham khảo
Bắn cung tại Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005

**Bộ môn [[Bắn cung]] tại [[Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005]]** được thi đấu tại Vịnh Subic, Zabales, Philippines từ ngày 28 tháng 11 cho đến ngày 4 tháng 12 năm 2005.

Tại kỳ đại hội lần này, các đoàn thi đấu để tranh bốn bộ huy chương, hai nội dung dành cho nam và hai nội dung dành cho nữ. Các cung thủ đều thi đấu ở nội dung bia với đương kính 122&nbsp;cm được đặt ở khoảng cách 70 m, và mỗi lượt bắn không quá 40 giây. Mỗi đoàn tham dự kỳ đại hội lần này được cử tối đa 3 vận động viên. Mỗi vận động viên thi đấu một vòng phân hạng, với 6 loạt bắn, mỗi loạt 12 mũi. Thứ tự của vận động viên ở vòng phân hạng giúp phân chia cặp đấu ở vòng loại trực tiếp với thể thức vận động viên có số điểm cao nhất ở vòng phân hạng sẽ gặp vận động viên có số điểm thấp nhất. Ở ba vòng đấu loại trực tiếp đầu tiên, mỗi vận động viên ở mỗi trận sẽ bắn 6 loạt, mỗi loạt 3 mũi. Ở vòng tứ kết, bán kết, chung kết và trận tranh huy chương đồng, mỗi cung thủ sẽ bắn 4 loạt 3 mũi tên.

## Bảng thành tích
### Nội dung Recurve nam

**Huy chương****Vận động viên****Quốc gia**
**Vàng**W. Mohd K. Myanma
**Bạc**Zaw Win Myanma
**Đồng**Marvin Cordero **[[Đội tuyển bắn cung quốc gia Philippines|Philippines]]</TD></TR>
</TABLE>

===Nội dung Recurve nữ===
<TABLE border="1" cellpadding="2" cellspacing="0">
<TR bgcolor="#efefef"><TD>**Huy chương**</TD><TD>**Vận động viên**</TD><TD>**Quốc gia**</TD></TR>
<TR><TD bgcolor="gold">**Vàng**</TD><TD>[[Rina Dewi Puspita Sari]]</TD><TD> [[Đội tuyển bắn cung quốc gia Indonesia|Indonesia]]
</TR></TD>
<TR><TD bgcolor="silver">**Bạc**</TD><TD>[[Yasmidar Hamid]]</TD><TD> [[Đội tuyển bắn cung quốc gia Indonesia|Indonesia]]
</TD></TR>
<TR><TD bgcolor="CC9966">**Đồng**</TD><TD>[[Rachelle Anne Cabral]]</TD><TD> **Philippines**</TD></TR>
</TABLE>

===Nội dung Compound nam===
<TABLE border="1" cellpadding="2" cellspacing="0">
<TR bgcolor="#efefef"><TD>**Huy chương**</TD><TD>**Vận động viên**</TD><TD>**Quốc gia**</TD></TR>
<TR><TD bgcolor="gold">**Vàng**</TD><TD>[[Lang Hon-Mas]]</TD><TD> [[Đội tuyển bắn cung quốc gia Malaysia|Malaysia]]
</TR></TD>
<TR><TD bgcolor="silver">**Bạc**</TD><TD>[[Ting Leong]]</TD><TD> [[Đội tuyển bắn cung quốc gia Malaysia|Malaysia]]
</TD></TR>
<TR><TD bgcolor="CC9966">**Đồng**</TD><TD>[[I. Gusti]]</TD><TD> [[Đội tuyển bắn cung quốc gia Indonesia|Indonesia]]</TD></TR>
</TABLE>

===Nội dung Compound nữ===
<TABLE border="1" cellpadding="2" cellspacing="0">
<TR bgcolor="#efefef"><TD>**Huy chương**</TD><TD>**Vận động viên**</TD><TD>**Quốc gia**</TD></TR>
<TR><TD bgcolor="gold">**Vàng**</TD><TD>[[Amaya Paz]]</TD><TD> **Philippines**
</TR></TD>
<TR><TD bgcolor="silver">**Bạc**</TD><TD>[[Jenifer Chan]]</TD><TD> **Philippines**
</TD></TR>
<TR><TD bgcolor="CC9966">**Đồng'''Gul Mary Singapore


## Tham khảo
Joseph Black

**Joseph Black** (16 tháng 4 năm 1728 tại Bordeaux - 10 tháng 11 năm 1799 tại Edinburgh) là một nhà vật lý và nhà hóa học người Scotland. Joseph Black là một trong những nhà vật lý, hóa học nổi tiếng từng giữ chức vụ giáo sư ở Đại học Glasgow.

Năm 1746, ông nhập học tại Trường Đại học Tổng hợp Glasgow. Ngoài ra, Black cũng đã học tại trường tổng hợp Edinburgh và sau đó vào năm 1754 đã nghiên cứu kỹ các thuộc tính của dioxide cacbon (khi đó ông gọi nó là `không khí cố định´). Năm 1756 ông miêu tả bằng cách nào mà các muối cacbonat trở nên kiềm hơn khi chúng mất dioxide cacbon, trong khi việc hấp thụ trở lại khí này sẽ tái hồi phục chúng. Ông là người đầu tiên cô lập được dioxide cacbon trong trạng thái hoàn toàn tinh khiết.

Công trình của ông đã góp phần hỗ trợ trong việc phá vỡ niềm tin trong các thuyết về sự cháy có khái niệm gọi là yếu tố cháy.

Năm 1761 ông phát hiện ra rằng băng hấp thụ nhiệt mà không hề tăng nhiệt độ khi nóng chảy. Từ điều này ông kết luận rằng nhiệt phải kết hợp với các hạt băng và trở thành *[[ẩn nhiệt]]*.

Trong khoảng những năm 1759 - 1763 ông luận ra thuyết về "ẩn nhiệt" mà tên tuổi của ông chủ yếu được biết đến nhờ công trình này và ông cũng chỉ ra rằng các chất khác nhau có nhiệt dung riêng khác nhau. James Watt là học trò và phụ tá của ông.

Năm 1755 ông phát hiện ra magiê.

## Tham khảo
Giá trị tuyệt đối

** Giá trị tuyệt đối **() - còn thường được gọi là **mô-đun** (*modulus*) của một số thực *x* được viết là |*x*|, là giá trị của nó nhưng bỏ dấu. Như vậy |*x*| = -*x* nếu *x* là số âm (-x là số dương), và |*x*| = *x* nếu *x* là số dương, và |0| =0. Giá trị tuyệt đối của một số có thể hiểu là **khoảng cách** của số đó đến số 0.

Trong toán học, việc sử dụng giá trị tuyệt đối có trong hàng loạt hàm toán học, và còn được mở rộng cho các số phức, véctơ, trường,... liên hệ mật thiết với khái niệm giá trị.

Đồ thị của một hàm số có các biến số nằm trong dấu "giá trị tuyệt đối" thì luôn luôn nằm phía trên của trục hoành.

## Số thực

Với mọi số thực a, giá trị tuyệt đối của a - ký hiệu là |a| - được định nghĩa:

:\left|a\right| = \begin{cases} a, & \mbox{n}\acute{\hat{\mbox{e}}}\mbox{u}\ a \ge 0  \\ -a, & \mbox{n}\acute{\hat{\mbox{e}}}\mbox{u}\ a 

Định nghĩa trên cho thấy, giá trị tuyệt đối của a luôn là một số không âm.

Hiểu theo góc độ hình học, giá trị tuyệt đối của một số thực là khoảng cách từ số đó đến điểm 0 trên đường thẳng thực (*real number line*, còn gọi là *trục số thực*). Tổng quát hơn, giá trị tuyệt đối giữa hai số thực khác nhau là khoảng cách giữa chúng trên đường thẳng thực, ví dụ: |5 - 3| = 2 (khoảng cách giữa 5 và 3).

Mệnh đề 1 dưới đây là một đồng nhất thức (*identity*). Nó tương đương với định nghĩa trên và đôi khi có thể được sử dụng để định nghĩa về giá trị tuyệt đối.

**MỆNH ĐỀ 1**:
:|a| = \sqrt{a^2}.

**MỆNH ĐỀ 2**:
:

Chứng minh:

*Nếu a hoặc b bằng 0, chẳng hạn:
:a=0 \iff |a+b|=|0+b|=|0|+|b|=|a|+|b|
*Nếu a và b cùng bé hơn 0 hoặc cùng lớn hơn 0 thì ta có:
:|a+b|=|a|+|b|
*Nếu a và b, có một số lớn 0, một số bé hơn 0 thì ta có:
**Với |a| \ge |b| \iff |a+b|=|a|-|b|
**Với |a| \le |b| \iff |a+b|=|b|-|a|
Vì |a| và |b| đều lớn hơn 0 nên |a|-|b| hoặc |b|-|a| đều nhỏ hơn tổng |a|+|b|.
Vậy ta luôn có: |a+b| \le |a|+|b|.

**MỆNH ĐỀ 3**:
:

Ta cũng có hai bất đẳng thức (*inequalities*) quan trọng:
:|a| \le b \iff -b \le a \le b 
:|a| \ge b \iff a \le -b\ \mbox{hoặc}\ b \le a 

Hai bất đẳng thức trên thường được sử dụng để giải các bài toán bất đẳng thức khác. Ví dụ:
:

## Số phức
Vì số phức (*complex number*) không có thứ tự, nên định nghĩa về giá trị tuyệt đối của các số phức không thể được suy ra từ định nghĩa tương ứng của các số thực. Tuy nhiên, từ đồng nhất thức ở mệnh đề 1 (xem phần số thực ở trên), ta có định nghĩa sau:

Với mọi số phức:

:z = x + yi,

giá trị tuyệt đối hay mô-đun của z - ký hiệu là |z| - được định nghĩa là:

:|z| =  \sqrt{x^2 + y^2}.

Về góc độ hình học, ta thấy định nghĩa trên giống như định lý Pitago:|z|^2 = x^2 + y^2

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Giá trị tuyệt đối  trên Planetmath
*
Thời điểm

** Thời điểm ** là một 'điểm mốc' trong một khoảng thời gian nào đấy. **Thời điểm** không có độ dài, nghĩa là nó chỉ được dùng để chỉ 'một điểm' để làm 'mốc' trong thời gian.
## Xem thêm
*Điểm
*Không-thời gian
*Thời đại thiên văn
*Sự kiện

## Tham khảo
Công suất phản kháng

**Công suất phản kháng**, **công suất hư kháng**,**công suất ảo Q** là 1 khái niệm trong ngành kĩ thuật điện dùng để chỉ phần công suất điện được chuyển ngược về nguồn cung cấp năng lượng trong mỗi chu kỳ do sự tích lũy năng lượng trong các thành phần cảm kháng và dung kháng, được tạo ra bởi sự lệch pha giữa hiệu điện thế *u(t)* và dòng điện *i(t)*.

Khi *u(t)*, *i(t)* biến đổi theo đồ thị hàm *[[sin]]* thì Q=U \ I \ \sin\varphi, với **U**, **I**: giá trị hiệu dụng *u(t)*, *i(t)*; **φ** là pha lệch giữa u(t), i(t).

Công suất hư kháng **Q** là phần ảo của công suất biểu kiến **S**, **S^2=P^2+Q^2 hay S = P + iQ** 

Đơn vị đo **Q** là var (**''v**olt **a**mperes **r**eactive''), 1 kvar = 1000 var.

## Xem thêm
*Công suất điện xoay chiều

## Tham khảo
Danh sách Toàn quyền Đông Dương

Dưới đây là **danh sách các [[Toàn quyền Đông Dương]]**, xếp theo trật tự thời gian đảm nhiệm chức vụ, tính từ tháng 11 năm 1887 đến tháng 8 năm 1945.

__NOTOC__
## Ghi chú
* Một số người không rõ, sinh và mất

## Xem thêm
* Toàn quyền Đông Dương
* Danh sách Thống đốc Nam Kỳ

## Tham khảo

* *Việt Nam những sự kiện lịch sử (1858-1918)*, Dương Kinh Quốc, Nhà xuất bản Giáo dục, 2001

## Liên kết ngoài
* Vietnam
Hình cầu dẹt

** Hình cầu dẹt**, hay **phỏng cầu tròn xoay** là một hình không gian được tạo ra, khi một hình elip phẳng xoay quanh trục ngắn của nó. Đây là một trường hợp đặc biệt của hình ellipsoid.

Reference ellipsoid, một trong nhiều định nghĩa của hình Trái Đất là một điển hình của hình cầu dẹt. Bán kính cực, b\,\!, nhỏ hơn bán kính xích đạo, a\,\!, khoảng 21 km. Hình này là hậu quả của lực li tâm trong chuyển động xoay của Trái Đất quanh trục sinh ra.

Hình cầu dẹt trong Hệ tọa độ Descartes, với tâm ở gốc tọa độ, sinh ra từ một elip chính tắc trên mặt phẳng Oxz có phương trình:
:{x^2 \over a^2}+{y^2 \over a^2}+{z^2 \over b^2}=1radian

Thứ nhất và thứ hai Hình cầu dẹt,
:{}_{\color{white}x}f=\mbox{ver}(o\!\varepsilon)=2\sin^2\left(\frac{o\!\varepsilon}{2}\right)=1-\cos(o\!\varepsilon)=\frac{a-b}{a};\,\!
:f'=\tan^2\left(\frac{o\!\varepsilon}{2}\right)=\frac{1-\cos(o\!\varepsilon)}{1+\cos(o\!\varepsilon)}=\frac{a-b}{a+b}.\,\!
:(nơi o\!\varepsilon\,\! là góc tâm sai.)

## Diện tích bề mặt
Diện tích mặt của hình cầu dẹt là một trường hợp suy biến của mặt ellipsoid, được tính bởi công thức sau:
:S_{hcd}=2\pi\left(b^2+a\sqrt{a^2-b^2}E(o\!\varepsilon,m)+\frac{ab^2}{\sqrt{a^2-b^2}}F(o\!\varepsilon,m)\right),\,\!
trong đó
:o\!\varepsilon=\arccos\left(\frac{b}{a}\right)\; (dạng dẹt), hoặc \arccos\left(\frac{a}{b}\right)\; (dạng dài) là góc modular, hay **[[độ lệch tâm góc]]**
:m=\frac{a^2-b^2}{a^2\sin(o\!\varepsilon)^2}\,\! và E(o\!\varepsilon,m)\,\!, F(o\!\varepsilon,m)\,\! là các tích phân elip chưa hoàn thành bậc nhất và bậc hai.
## Xem thêm
*Spheroid
*Ellipsoid
*Mặt tròn xoay

## Tham khảo
Tỉ lệ thuận

**Tỉ lệ thuận** là mối tương quan giữa hai đại lượng x và y theo một hằng số k mà trong đó sự gia tăng về giá trị của đại lượng thứ nhất bao nhiêu lần luôn kéo theo sự gia tăng tương ứng về giá trị của đại lượng thứ hai bấy nhiêu lần, và ngược lại.

Trong toán học, đồ thị biểu diễn 2 đại lượng có mối tương quan "tỉ lệ thuận" là một đường thẳng đi qua gốc tọa độ và có độ dốc (góc nghiêng) dương, đó là đồ thị của hàm số dạng y = kx với k là 1 hằng số khác 0.

## Định nghĩa
Nếu một đại lượng *y* tỉ lệ với một đại lượng *x* theo công thức: y = kx (*k* hằng số khác 0) thì ta nói *y* tỉ lệ thuận với *x* theo hệ số tỉ lệ *k*.

Cũng có thể viết "*y* tỉ lệ thuận với *x*" như sau:: y \propto x, hoặc y \sim  x.

## Tính chất
Nếu hai đại lượng *x* và *y* tỉ lệ thuận:

* Tỉ số hai giá trị tương ứng của chúng luôn không đổi. 
* Tỉ số hai giá trị bất kỳ của đại lượng này bằng tỉ số hai giá trị tương ứng của đại lượng kia.

Một quan hệ tỉ lệ thuận còn có thể coi là một hàm số bậc nhất mà đường thẳng đồ thị đi qua gốc tọa độ và hệ số góc là *k.* Quan hệ này có liên quan tới sự tăng trưởng tuyến tính.

## Một số ví dụ

* Nếu một vật di chuyển với tốc độ không đổi, thì quãng đường đã đi tỉ lệ thuận với thời gian đi, với hệ số tỉ lệ chính là tốc độ.
* Chu vi của 1 đường tròn tỉ lệ thuận với đường kính của nó, với hệ số tỉ lệ là π.
* Trên một bản đồ địa lý trên phạm vi nhỏ vẽ theo đúng tỉ lệ xích, khoảng cách giữa hai điểm bất kì trên bản đồ tỉ lệ thuận với khoảng cách theo đường chim bay giữa hai địa điểm chúng biểu diễn trên thực tế. Hệ số tỉ lệ ở đây chính là tỉ lệ bản đồ.
* Theo định luật Hooke, lực đàn hồi do lò xo tác dụng vào một vật gắn vào nó tỉ lệ thuận với độ biến dạng của lò xo (là độ dài của lò xo đã giãn ra hoặc nén lại). Hệ số tỉ lệ gọi là độ cứng của lò xo.
* Đạo hàm của hàm số mũ với cơ số tự nhiên f(x)=Ce^{kx} tỉ lệ thuận với chính giá trị của hàm số tại x, trong đó hệ số tỉ lệ là k: f'(x)=kf(x).

## Xem thêm
*Tỉ lệ nghịch
*Đồng biến
*Hệ số tương quan
*Tỷ lệ vàng

## Tham khảo
Tỉ lệ nghịch

nhỏ|300x300px|Hai đại lượng x,y tỉ lệ nghịch, được biểu diễn qua đồ thị hàm số <math>y=\frac{a}{x}</math>|thế=
**Tỉ lệ nghịch** là mối tương quan giữa hai đại lượng, mà nếu tăng đại lượng này bao nhiêu lần thì đại lượng kia giảm bấy nhiêu lần. Nói khác đi là: Nếu "a" là đại lượng thứ nhất, thì đại lượng tỉ lệ nghịch với "a" là "nghịch đảo - có hệ số - của a" (\frac{k}{a}), và "k" là một hằng số dương bất kì. Có công thức: y=\frac{k}{x}

Trong toán học thì đồ thị biểu diễn mối tương quan "tỉ lệ nghịch" giữa hai đại lượng là hai cánh cung nằm ở hai góc vuông I và III của hệ quy chiếu Ox, Oy. Hai cánh cung này được gọi là đường cong hyperbol.

## Định nghĩa
Hai đại lượng tỉ lệ nghịch x và y liên hệ với nhau bởi công thức y=\frac{a}{x} hay xy=a (với a là một số khác 0) thì ta nói y tỉ lệ nghịch với x theo hệ số tỉ lệ a.

## Tính chất
Nếu hai đại lượng *x* và *y* tỉ lệ nghịch với nhau thì :

* Tích hai giá trị tương ứng của chúng luôn không đổi; còn gọi là hệ số tỉ lệ *a*. 
* Tỉ số hai giá trị bất kỳ của đại lượng này bằng nghịch đảo tỉ số hai giá trị tương ứng của đại lượng kia: nếu x_1y_1=x_2y_2 thì \frac{x_1}{x_2}=\frac{y_2}{y_1}.

## Xem thêm
*Tỉ lệ thuận

## Tham khảo
Bệnh viêm não thể bọt biển ở bò

**Bệnh viêm não thể bọt biển ở bò** (tiếng Anh là *bovine spongiform encephalopathy*, viết tắt **BSE**), thông thường được gọi là **bệnh bò điên**, bệnh do một protein nhiễm độc prion gây ra làm suy thoái hệ thần kinh và gây chết ở gia súc, với cơ chế lây nhiễm gây sốc các nhà sinh vật học khi nó được khám phá vào cuối thế kỷ 20 và có vẻ như có thể lây nhiễm cho người. Mặc dù số gia súc bị giết không đáng kể so với các bệnh truyền nhiễm gia súc khủng khiếp khác như bệnh lở mồm long móng và *[[rinderpest]]*, bệnh bò điên đã thu hút sự chú ý rộng rãi vì người ta cho rằng bệnh này có thể lây qua người, tuy nhiên chưa chứng minh được là bệnh này có liên hệ với các dạng bệnh Creutzfeldt-Jakob là một loại bệnh viêm não ở người.

## Chú thích

## Tham khảo
Giải thuật k hàng xóm gần nhất

Trong thống kê, **giải thuật ''k'' hàng xóm gần nhất** (hay còn gọi là **thuật toán k hàng xóm gần nhất**, viết tắt từ tiếng Anh **''k''-NN**) là một phương pháp thống kê phi tham số (nonparametric statistics) được đề xuất bởi Thomas M. Cover để sử dụng cho phân loại bằng thống kê và phân tích hồi quy. Cụm từ *hàng xóm* có thể hiểu là *láng giềng* hoặc *lân cận*.

Trong cả hai trường hợp, đầu vào chứa các ví dụ huấn luyện *k* gần nhất trong không gian thuộc tính (feature space). Đầu ra phụ thuộc vào việc *k*-NN được dùng cho phân loại hay cho hồi quy:

:* Trong *phân loại k-NN*, đầu ra là một thành viên lớp. Một đối tượng được phân loại theo đa số phiếu bầu của các hàng xóm của nó, với đối tượng được phân vào lớp phổ biến nhất trong số *k* hàng xóm gần nhất (*k* là một số nguyên dương, thường có giá trị nhỏ). Nếu *k*&nbsp;=&nbsp;1, đối tượng đơn giản được gán cho lớp của hàng xóm đơn gần nhất.

:* Trong *hồi quy k-NN*, đầu ra là một giá trị thuộc tính của đối tượng. Giá trị là giá trị trung bình của các giá trị hàng xóm k gần nhất.

## Tham khảo

## Đọc thêm
* 
*
5000 (số)

**5000** (**năm nghìn**, hay **năm ngàn**) là một số tự nhiên ngay sau 4999 và ngay trước 5001.

## Một số số nguyên trong khoảng 5001 đến 5999
* **5003** - Số nguyên tố Sophie Germain
* **5020** - Số bạn của 5564
* **5039** - Số nguyên tố giai thừa, số nguyên tố Sophie Germain
* **5040** - 7!, số phức hợp cao
* **5041** = 712, số bát giác chính tâm
* **5050** - số tam giác, số Kaprekar, tổng của 100 số nguyên từ 1 đến 100
* **5051** - số nguyên tố Sophie Germain
* **5076** - số thập giác
* **5081** - số nguyên tố Sophie Germain
* **5087** - số nguyên tố an toàn
* **5099** - số nguyên tố an toàn
* **5151** - số tam giác
* **5167** - số nguyên tố Cuba of the form x = y + 1
* **5171** - số nguyên tố Sophie Germain
* **5184** = 722
* **5186** - φ(5186) = 2592
* **5187** - φ(5187) = 2592
* **5188** - φ(5189) = 2592, số thất giác chính tâm
* **5226** - số cửu giác
* **5231** - số nguyên tố Sophie Germain
* **5244** = 222 + 232 +... 292 = 202 + 212 +... 282
* **5249** - highly cototient number
* **5253** - số tam giác
* **5279** - số nguyên tố Sophie Germain
* **5292** - số Kaprekar
* **5303** - số nguyên tố Sophie Germain
* **5329** = 732, số bát giác chính tâm
* **5333** - số nguyên tố Sophie Germain
* **5335** - hằng số thần diệu trong hình vuông thần diệu *n*×*n* và trong Bài toán n-Hoàng hậu với n = 22.
* **5340** - số bát diện
* **5356** - số tam giác
* **5365** - số thập giác
* **5387** - số nguyên tố an toàn
* **5399** - số nguyên tố Sophie Germain, số nguyên tố an toàn
* **5419** - số nguyên tố Cuba dạng x = y + 1
* **5441** - số nguyên tố Sophie Germain
* **5456** - số tứ diện
* **5459** - highly cototient number
* **5460** - số tam giác
* **5461** - số siêu-Poulet, số thất giác chính tâm
* **5476** = 742
* **5483** - số nguyên tố an toàn
* **5500** - số cửu giác
* **5501** - số nguyên tố Sophie Germain
* **5507** - số nguyên tố an toàn
* **5525** - số kim tự tháp vuông
* **5536** - số tetranacci
* **5564** - số bạn của 5020
* **5565** - số tam giác
* **5566** - số kim tự tháp ngũ giác
* **5625** = 752, số bát giác chính tâm
* **5639** - số nguyên tố Sophie Germain, số nguyên tố an toàn
* **5662** - số thập giác
* **5671** - số tam giác
* **5711** - số nguyên tố Sophie Germain
* **5719** - số Zeisel
* **5741** - số nguyên tố Sophie Germain, số Pell, số Markov, số thất giác chính tâm
* **5768** - số tribonacci
* **5776** = 762
* **5777** - phản ví dụ nhỏ nhất của giả định rằng số lẻ có dạng *p* + 2*a*2
* **5778** - số tam giác
* **5781** - số cửu giác
* **5798** - số Motzkin
* **5807** - số nguyên tố an toàn
* **5849** - số nguyên tố Sophie Germain
* **5879** - số nguyên tố an toàn, highly cototient number
* **5886** - số tam giác
* **5903** - số nguyên tố Sophie Germain
* **5927** - số nguyên tố an toàn
* **5929** = 772, số bát giác chính tâm
* **5939** - số nguyên tố an toàn
* **5967** - số thập giác
* **5984** - số tứ diện
* **5992** - số thiên giác
* **5995** - số tam giác

## Tham khảo
Chu kỳ giao hội

**Chu kỳ giao hội** là khoảng thời gian mà một thiên thể cần để xuất hiện lại tại cùng một vị trí trên bầu trời so với vị trí của Mặt Trời khi quan sát từ Trái Đất. Đây chính là khoảng thời gian giữa hai lần giao hội (hoặc xung đối) liên tiếp của thiên thể với Mặt Trời và là chu kỳ quỹ đạo biểu kiến của thiên thể khi quan sát từ Trái Đất. Sở dĩ chu kỳ giao hội khác chu kỳ theo sao (chu kỳ quỹ đạo thật sự) là vì Trái Đất quay xung quanh Mặt Trời.

## Các hành tinh

Đối với các hành tinh trong (ở gần Mặt Trời hơn Trái Đất), chu kỳ giao hội là khoảng thời gian giữa hai lần giao hội dưới (hoặc giao hội trên) liên tiếp với Mặt Trời.

Đối với các hành tinh ngoài (ở xa Mặt Trời hơn Trái Đất), chu kỳ giao hội là khoảng thời gian giữa hai lần giao hội (hoặc xung đối) liên tiếp với Mặt Trời.

Chu kỳ giao hội của các hành tinh trong Hệ Mặt Trời là (tính bằng ngày Trái Đất hoặc năm Trái Đất):
*Sao Thủy: 115,88 ngày hay 0,317 năm
*Sao Kim: 583,92 ngày hay 1,599 năm
*Sao Hỏa: 779,94 ngày hay 2,135 năm
*Sao Mộc: 398,88 ngày hay 1,092 năm
*Sao Thổ: 378,09 ngày hay 1,035 năm
*Sao Thiên Vương: 369,66 ngày hay 1,012 năm
*Sao Hải Vương: 367,49 ngày hay 1,006 năm
*Sao Diêm Vương: 366,74 ngày hay 1,004 năm

## Mặt Trăng

## Quan hệ giữa chu kỳ theo sao và chu kỳ giao hội
Nicolaus Copernicus đã đề xuất công thức toán để tính chu kỳ theo sao của một hành tinh theo chu kỳ giao hội của nó.

Nếu gọi:
**E* = chu kỳ theo sao của Trái Đất (còn gọi là năm sao)
**P* = chu kỳ theo sao của một hành tinh khác
**S* = chu kỳ giao hội của một hành tinh đó (nhìn từ Trái Đất)

Trong khoảng  thời gian S, Trái Đất di chuyển được một góc (360°/*E*)×*S* (giả định quỹ đạo Trái Đất hình tròn), còn hành tinh đang xét di chuyển được một góc (360°/*P*)×*S*.

Trong trường hợp của hành tinh trong, hành tinh này sẽ quay được hơn một vòng quỹ đạo trước khi nó và Trái Đất lại có cùng tương quan vị trí so với Mặt Trời. Do đó ta có:

: \frac{S}{P} 360^\circ = \frac{S}{E} 360^\circ + 360^\circ 

Sau khi biến đổi ta được kết quả:

: P = \frac1{\frac1E + \frac1S} 

Đối với hành tinh ngoài với suy luận tương tự ta thu được kết quả:

: P = \frac1{\frac1E - \frac1S} 

Công thức trên sẽ trở nên dễ hiểu nếu xem xét các vận tốc góc của Trái Đất và hành tinh: vận tốc góc biểu kiến của hành tinh bằng vận tốc góc thực (theo sao) của nó trừ đi vận tốc góc của Trái Đất và chu kỳ giao hội của nó sẽ là một vòng quỹ đạo chia cho vận tốc góc biểu kiến đó.

## Xem thêm
*Chu kỳ theo sao

## Tham khảo
Yên Tử (định hướng)

**[[Yên Tử]]** là một dãy núi thuộc cánh cung Đông Triều, nằm tại ranh giới hai tỉnh Quảng Ninh và Bắc Ninh.Ngoài ra, danh xưng **Yên Tử** còn có thể chỉ:

* Khu di tích lịch sử và danh thắng Yên Tử: gồm một cụm các công trình kiến trúc Phật giáo như chùa, tháp tại phường Yên Tử, tỉnh Quảng Ninh.
* Hội Yên Tử: lễ hội hành hương vào mùa xuân tại khu di tích Yên Tử, bắt đầu từ ngày 10 tháng Giêng hằng năm và kéo dài suốt 3 tháng.
* Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc: một hệ thống hơn 70 điểm di tích, được cấu thành từ 5 cụm di tích gồm Khu di tích Yên Tử, Khu di tích nhà Trần tại Đông Triều (Quảng Ninh), Khu di tích và danh thắng Tây Yên Tử (Bắc Ninh) và Khu di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc (Hải Phòng).

## Xem thêm
* Thiền phái Trúc Lâm
* Thiền viện Trúc Lâm Yên Tử
* Tây Yên Tử
* Yên Từ
Gaspard-Gustave de Coriolis

**Gaspard-Gustave de Coriolis** hay **Gustave de Coriolis** (21 tháng 5 năm 1792 tại Paris&nbsp;– 19 tháng 9 năm 1843 tại Paris) là nhà toán học, kiêm vật lý học người Pháp.

Ông từng giữ chức phó giáo sư bộ môn toán tại trường Bách khoa Paris từ 1816 đến 1838.

Ông cũng là thành viên của Viện Hàn lâm Khoa học Pháp. Đã từng nghiên cứu về các định luật của chuyển động, nhất là các chuyển động trên mặt đất.

Ông là người đã đưa thuật ngữ "công" vào môn cơ học.

## Xem thêm
*Hiệu ứng Coriolis

## Chú thích
Trường Chinh (định hướng)

**Trường Chinh** có thể là:

## Nhân vật
* Trường Chinh, chính khách Việt Nam, nguyên Chủ tịch nước thứ hai của Việt Nam thống nhất trên danh nghĩa là Chủ tịch Hội đồng Nhà nước Việt Nam từ năm 1981 đến năm 1987.

## Sự kiện, sự vật
* Cuộc hành quân Trường Chinh của Quân giải phóng Nhân dân Trung Quốc để tránh sự tấn công của quân đội Quốc Dân Đảng.
* Tên lửa Trường Chinh của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.

## Địa danh
* Phường Trường Chinh (thành phố Kon Tum, tỉnh Kon Tum); nay là một phần phường Kon Tum, tỉnh Quảng Ngãi
* Đường Trường Chinh, Thành phố Hồ Chí Minh
Huyền Quang

**Huyền Quang** (玄光), 1254-1334, tên thật là **Lý Tái Đạo** (李載道) là một thiền sư, nhà lãnh đạo Phật giáo Đại thừa ở Đại Việt thời Trần. Ông là người hương Vạn Tải, châu Nam Sách, lộ Lạng Giang (nay thuộc xã Thái Bảo, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh). Học giỏi, đỗ cả thi hương, thi hội. Ông đỗ đệ nhất giáp tiến sĩ (trạng nguyên) khoa thi năm 1272? hay 1274? và được bổ làm việc trong Viện Nội Hàn của triều đình, tiếp sư Bắc triều, nổi tiếng văn thơ. Sau này từ chức đi tu, theo Trần Nhân Tông lên Trúc Lâm. Là một Thiền sư Việt Nam, tổ thứ ba dòng Trúc Lâm Yên Tử. Ông là một nhà thơ lớn với nhiều bài thơ còn được lưu lại. Cùng với Trúc Lâm Đầu Đà Trần Nhân Tông và Pháp Loa, ông được xem là một Đại thiền sư của Việt Nam và người ta xem ông và hai vị nêu trên ngang hàng với sáu vị tổ của Thiền tông Trung Quốc hoặc 28 vị tổ của Thiền Ấn Độ.

## Truyền thuyết và sự nghiệp
Theo truyền thuyết ghi lại trong *Tam tổ thực lục* (三祖實錄), mẹ của Huyền Quang là Lê Thị hay đến chùa Ngọc Hoàng cầu nguyện vì tuổi đã 30 mà chưa có con. Đầu năm Giáp Dần 1254, vị trụ trì chùa Ngọc Hoàng là Huệ Nghĩa mơ thấy "các toà trong chùa đèn chong sáng rực, chư Phật tôn nghiêm, Kim Cương Long Thần la liệt đông đúc. Đức Phật chỉ Tôn giả A-nan-đà bảo: 'Ngươi hãy tái sinh làm pháp khí Đông Độ và phải nhớ lại duyên xưa.'" Năm ấy Lê Thị sinh Huyền Quang. Lớn lên ông dung mạo dị thường, làm quan đến chức Hàn Lâm.

*Tam Tổ thực lục*, phần *Tổ Gia thực lục* chép tiểu sử Huyền Quang có nói: ông cùng vua Trần Anh Tông đến chùa Vĩnh Nghiêm huyện Phượng Nhãn, nghe Thiền sư Pháp Loa giảng kinh, liền nhớ lại "duyên xưa", xin xuất gia thụ giáo. Tuy nhiên, cũng trong sách này mà phần tiểu sử Pháp Loa lại nói Huyền Quang thụ giáo với Bảo Phác ở chùa Vũ Ninh (Bắc Ninh). Ông được cử làm thị giả của Trúc Lâm Đầu Đà và được ban pháp hiệu là Huyền Quang.

Sau, ông theo lời phó chúc của Trúc Lâm trụ trì chùa Vân Yên (nay là chùa Hoa Yên) trên núi Yên Tử. Vì đa văn bác học, tinh thông đạo lý nên tăng chúng đua nhau đến học.

Niên hiệu Đại Khánh thứ 4 (1317), ông được Pháp Loa truyền y của Trúc Lâm và tâm kệ. Sau khi Pháp Loa tịch (1330), ông kế thừa làm Tổ thứ ba của thiền phái Trúc Lâm nhưng vì tuổi đã cao nên ông giao phó trách nhiệm lại cho Quốc sư An Tâm.

Ông đến trụ trì Thanh Mai Sơn sáu năm, sau dời sang Côn Sơn giáo hoá. Ngày 23 tháng 1 năm Giáp Tuất (1334) thời vua Trần Hiến Tông, ông viên tịch, thọ 80 tuổi. Thượng hoàng Trần Minh Tông sắc thuỵ là **Trúc Lâm Thiền Sư Đệ Tam Đại**, đặc phong **Từ Pháp Huyền Quang Tôn Giả**.

## Tác phẩm
Sau đây là một vài bài thơ tiêu biểu của thiền sư Huyền Quang:

:(theo *Thơ văn Lý-Trần*)

:(Bản dịch của Nguyễn Lang)

:(Bản dịch của Nguyễn Lang)

:(Bản dịch của Phan Võ)

Tác phẩm của Sư: 
#*Ngọc tiên tập*
#*Chư phẩm kinh*
#*Công văn tập*
#*Phổ huệ ngữ lục*

## Tham khảo

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Liên kết ngoài
Tì-ni-đa-lưu-chi

**Tì-ni-đa-lưu-chi** (, ; ? – 594), cũng được gọi là **Diệt Hỉ** (滅喜), là một Thiền sư người Ấn Độ, từng sang Trung Quốc tham học và là môn đệ đắc pháp của Tam tổ Tăng Xán. Cuối đời ông xuống phương Nam truyền pháp và được tôn xưng là Tổ khai sáng thiền phái Tì-ni-đa-lưu-chi tại Việt Nam.

## Cơ duyên
Sư là người Nam Thiên Trúc (Ấn Độ), thuộc dòng dõi Bà-la-môn. Sư thuở nhỏ đã có ý chí khác thường, đi khắp mọi nơi cầu học Phật Pháp. Năm 574, Sư sang Trung Quốc và nhân đây có cơ hội yết kiến Tam tổ Tăng Xán tại núi Tư Không. Thấy cử chỉ uy nghiêm của Tổ, Sư bỗng đem lòng kính mộ, đứng trước vòng tay cung kính. Tổ vẫn ngồi im nhắm mắt không nói. Sư đứng im suy nghĩ giây lát bỗng nhiên tự ngộ, liền quỳ xuống lạy ba lạy. Tổ thấy vậy cũng chỉ gật đầu ba lần. Sư muốn đi theo hầu Tổ nhưng Tổ lại khuyên đến phương Nam giáo hóa.

## Giáo hóa tại Việt Nam
Sư sang Việt Nam khoảng cuối thế kỉ thứ 6 (khoảng năm 580), cư trú tại chùa Pháp Vân (tức chùa Dâu, Bắc Ninh ngày nay). Nơi đây Sư dịch bộ kinh *[[Đại thừa phương quảng tổng trì]]* sau khi đã dịch xong bộ kinh *[[Tượng đầu tinh xá]]* tại Trung Quốc.

Trước khi tịch, Sư gọi đệ tử là Pháp Hiền đến và phó chúc:

:"Tâm ấn của chư Phật không có lừa dối, tròn như thái hư, không thiếu không dư, không đi không lại, không được không mất, chẳng một chẳng khác, chẳng thường chẳng đoạn, vốn không có chỗ sinh, cũng không có chỗ diệt, cũng chẳng xa lìa và cũng chẳng phải chẳng xa lìa. Vì đối với vọng duyên mà giả lập tên ấy thôi... Tổ Tăng Xán khi Ấn khả chứng minh tâm này cho ta bảo ta mau về phương Nam giáo hóa. Đã trải qua nhiều nơi nay đến đây gặp ngươi quả là phù hợp với lời huyền ký. Vậy ngươi khéo giữ gìn, giờ đi của ta đã đến."

Nói xong, Sư chắp tay thị tịch. Pháp Hiền làm lễ hỏa táng, thâu Xá-lợi và xây Tháp thờ cúng, nhằm niên hiệu Khai Hoàng đời nhà Tùy, năm 594.

Người ta cho rằng Sư là tổ Thiền tông Việt Nam. Nhưng cũng có khuynh hướng cho rằng Khang Tăng Hội mới là người khởi xướng dòng thiền tại Giao Chỉ. Dòng Thiền Tì-ni-đa Lưu-chi lấy kinh *[[Tượng đầu tinh xá]]* làm nền tảng, chú trọng tư tưởng Bát-nhã và tu tập thiền quán. Phái thiền này để lại ảnh hưởng rất lớn lên các vua đời nhà Lý như Lý Thái Tông.

Hệ thống truyền thừa của thiền phái này không được lưu lại đầy đủ, sử sách ghi chép lại không rõ, khi tỏ khi mờ, truyền được 19 thế hệ với Sư là Sơ tổ và chấm dứt với Y Sơn (mất năm 1213).

## Chú thích

## Tham khảo
* Thích Thanh Từ, *Thiền sư Việt Nam*, TP HCM 1995.
* Nguyễn Huệ Chi (chủ biên), *Thơ văn Lý-Trần*, tập II, quyển thượng, Hà Nội 1988.
* Nguyễn Lang, *Việt Nam Phật giáo sử luận I-III*, Hà Nội 1992.
Ngũ vị thiền

**Ngũ vị thiền** (五味禪) chỉ năm phương pháp tu thiền do Thiền sư Khuê Phong Tông Mật phân chia ra trong tác phẩm *[[Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự]]* (禪源諸詮集都序):
#**Phàm phu thiền** (凡夫禪, ja. *bompu-zen*): Cách thiền của phàm phu, những người không theo đạo mà chỉ muốn thân thể, tâm trạng được khoẻ mạnh.
#**Ngoại đạo thiền** (外道禪; ja. *gedō-zen*): Chỉ những phương pháp thiền nằm ngoài Phật giáo.
#**Nhị thừa thiền** (二乘禪) hay Tiểu thừa thiền (小乘禪; ja. *shōjō-zen*): Thiền theo những phương pháp được nêu ra trong kinh sách Phật giáo Nam truyền. Cách thiền này dẫn đến Diệt tận định, và nếu hành giả ở trong trạng thái này khi chết thì không tái sinh nữa, thoát khỏi Luân hồi (sa. *saṃsāra*).
#**Đại thừa thiền** (大乘禪; ja. *daijō-zen*): Mục đích chính ở đây là Kiến tính (見性; ja. *kenshō*), Giác ngộ. Kinh nghiệm giác ngộ cho thấy rằng, ta chính là vạn vật mà vạn vật không khác ta và từ kinh nghiệm này, những hành động hằng ngày sẽ là những hành động cứu độ tất cả chúng sinh.
#**Tối thượng thừa thiền** (最上乘禪; ja. *saijōjō-zen*): Trong dạng thiền này, đường đi và mục đích trở thành một. Thiền không phải là một phương pháp để đạt giác ngộ nữa mà trở thành một sự biểu hiện trực tiếp của Phật tính (ja. *busshō*). Kinh sách viết rằng, đây là cách thiền của các chư Phật và là cách thiền tuyệt đỉnh (vô thượng, tối thượng, không còn cách nào hơn được) trong Phật pháp.

Quan niệm thường gặp như Đại thừa thiền là Thiền của tông Lâm Tế và Tối thượng thừa thiền là Thiền của tông Tào Động không đúng lắm bởi vì hai dạng Thiền trên bổ sung lẫn nhau mặc dù người ta chú trọng hơn đến kinh nghiệm Kiến tính trực tiếp và phương pháp dẫn đến kinh nghiệm này trong tông Lâm Tế; còn trong tông Tào Động thì phương pháp Chỉ quản đả toạ (只管打坐, ja. *shikantaza*) được xếp ở hàng đầu.

## Tham khảo

**Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
**Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
Lưỡng chiết

**Lưỡng chiết** (hay **khúc xạ đúp**, **khúc xạ kép**) là hiện tượng xảy ra khi tia sáng khi đi qua một số loại tinh thể (như canxít) bị tách ra thành hai tia sáng: tia thường và tia khác thường (thượng đẳng), tùy thuộc vào trạng thái phân cực của tia sáng.

Các tinh thể gây ra hiện tượng lưỡng chiết được gọi là **tinh thể lưỡng chiết**. Các tinh thể này đều có tính chất không đẳng hướng. Sóng điện từ khi đi vào các môi trường này có thể có độ điện dịch không song song với véctơ cường độ điện trường. Nếu tinh thể chỉ có một **trục quang học**, hiện tượng lưỡng chiết có thể được mô tả bằng cách gán 2 chiết suất cho 2 phương phân cực, *n**o* cho phương vuông góc (ứng với tia thường) và *n**e* cho phương song song (ứng với tia bất thường) với trục quang học. Khi đó **độ lưỡng chiết** của vật liệu có thể được định nghĩa là: Δ*n* = *n**e* - *n**o*. 
## Một số vật liệu lưỡng chiết

Một số khoáng chất thể hiện tính lưỡng chiết (đơn trục) như ở bảng bên.

Nhiều chất dẻo có tính lưỡng chiết, vì phân tử của chúng bị *đóng băng* trong tình trạng chịu sức căng nhất định, khi chất dẻo được đúc hoặc dập.

## Xem thêm
*Phân cực
*Hiệu ứng Kerr
## Tham khảo
Đại thừa khởi tín luận

**Đại thừa khởi tín Luận** (zh. *dàchéng qǐ xìn lùn* 大乘起信論, sa. *mahāyānaśraddhotpādaśāstra*, en. *The Awakening of Faith in Mahayana*) được xem là một trong những bộ luận quan trọng nhất của truyền thống Đại thừa. Theo truyền thống cho biết, tác giả là đại sư kiêm thi hào người Ấn Độ là Mã Minh (zh. 馬鳴, sa. *Aśvaghoṣa*), vị tổ thứ 12 của Thiền Tông.

## Chú thích

## Tham khảo
*Thích Thiện Hoa: *Luận Đại Thừa Khỏi Tín* trong *Phật Học Phổ Thông*, tập 3, tr. 222-432. Hà Nội: Nhà Xuất Bản Tôn Giáo, 2002.
*Yoshito Hakeda: *The Awakening of Faith.* Berkeley: Numata Buddhist Research Center, 2005.
Thiện Hội

**Thiện Hội** (? -900), tự gọi là Tổ Phong, tu tại chùa Định Thiền  làng Siêu Loại. Người làng Điển Lãnh, là đời (hay thế hệ) thứ 2, dòng Vô Ngôn Thông.

## Cơ duyên và hành trạng
Thiện Hội lúc nhỏ xuất gia với sư Tiệm Nguyên tại chùa Đông Lâm cùng làng. Sư rảo khắp cõi ngoài, cầu học Thiền chỉ. Khi đến chùa Kiến Sơ gặp Thiền sư Cảm Thành bèn xin ở lại và hầu hạ Cảm Thành hơn mười năm.

Một hôm Sư vào thất hỏi: "Trong kinh nói: *Đức [[Tất-đạt-đa Cồ-đàm|Thích Ca Như Lai]], nhân địa tu hành trải qua ba tăng kỳ kiếp mới được thành Phật*, nay Đại đức lại luôn luôn bảo: *Tức tâm tức Phật*. Tôi thật chưa hiểu, xin một phen khai thị cho."

Cảm Thành hỏi: "Trong kinh đó là do ai nói?" Sư thưa: "Há chẳng phải Phật nói sao?"

Thành hỏi: "Nếu là Phật nói thì tại sao trong kinh Văn Thù bảo: *Ta ở đời 49 năm, chưa từng nói một chữ cho ai*. Vả lại cổ đức nói: *Người tìm văn lấy chứng, thì thêm vướng mắc. Người khổ hạnh cầu Phật thì đều lầm mê. Người lìa tâm cầu Phật là ngoại đạo. Người chấp tâm tức Phật là ma*."

Sư hỏi: "Như vậy tâm này là cái gì? Cái chẳng phải Phật là cái gì? Như vậy tâm này là Phật gì?"

Thành đáp: "Xưa có người hỏi Mã Tổ: *[[Tâm]] tức là [[Phật]], cái nào là Phật?*. Mã Tổ dạy: *Ông nghĩ cái nào không phải là Phật chỉ ra xem?*. Người ấy không trả lời. Tổ dạy *Hiểu được khắp nơi có, không hiểu mãi xa sai*. Chỉ một câu thoại đầu nầy, ngươi lại hiểu chưa?"

Nghe lời đó xong, Sư thưa: "Con đã hiểu rồi." Thành hỏi: "Ngươi hiểu như thế nào?"

Sư thưa: "Khắp cả mọi nơi, không chỗ nào là chẳng phải tâm Phật." Nói xong Sư liền sụp xuống lạy.

Cảm Thành bảo: "Cần phải làm thế a?"

Nhân đó đặt tên cho Sư là Thiện Hội.

Thiền sư Thiện Hội mất tại chùa Định Thiền, năm Canh thân, Đường Quang Hoá thứ 3 (900).

## Nguyên bản Hán văn

第二世一人□□□□□□□□
:善會禪師
超類鄉定禪寺善會禪師典冷人也蚤依本
鄉東林寺僧漸源出家自號祖風徧逰方外
求學禪要後遇建初感誠便委事之一十餘
年路無倦色嘗一日入室問曰教中道釋迦
如來因地修行歷三大阿僧祗劫始得成佛
今大德每謂即心即仸某甲未明願一開示

誠曰教中是什麽人說師云豈不是仸說耶
誠曰若是佛說為什麽文殊經云吾住世四
十九年未嘗說一字與人且古德道尋文取
證者益滯苦行求佛者俱迷離心求佛者外道
執心是佛(1)者為魔師云如是則此心是那箇
不是佛者為麽(2)師云如是則此心是那箇佛
誠曰昔有人於馬祖問即心即仸那箇是佛
祖云汝疑那箇不是佛指出看其人無對祖
云達即徧境是不悟永乖踈秪遮話頭汝還會
麽師於言下應云某甲會也誠曰汝作麽生
會師云徧一切處無非仸心便禮拜誠曰直

須與麽因以善會名焉後於本寺示寂即唐
光化三年庚申也□□□□□□□□□□
#執心是佛: Bản Nguyễn, 2767; LMT 執心求佛
#佛者為麽: Bản Nguyễn, 2767; LMT 佛者為魔



## Chú thích

## Tham khảo
*Lê Mạnh Thát: *Nghiên cứu về Thiền Uyển Tập Anh*, Nhà xuất bản TP HCM 1999.
*Bản Hán điện tử của Thiền viện Viên Chiếu & Chân Nguyên. Nguyễn Hữu Vinh (Đài Loan) đọc dò lại.
*Thiền Uyển Tập Anh - Bản Adobe 
*Thiền Uyển Tập Anh - Bản chữ Hán
Đá vôi

**Đá vôi** là loại một loại đá trầm tích, về thành phần hóa học chủ yếu là khoáng vật calcit và aragonit (các dạng kết tinh khác nhau của calci cacbonat CaCO3). Đá vôi ít khi ở dạng tinh khiết, mà thường bị lẫn các tạp chất như đá phiến silic, silica và đá mácma cũng như đất sét, bùn, cát, bitum... nên nó có màu sắc từ trắng đến màu tro, xanh nhạt, vàng và cả màu hồng sẫm, màu đen. Đá vôi có độ cứng 3, khối lượng riêng 2.600 ÷ 2.800&nbsp;kg/m³, cường độ chịu nén 1700 ÷ 2600&nbsp;kg/cm², độ hút nước 0,2 ÷ 0,5%.

## Các loại đá vôi

Đá vôi nhiều silic có cường độ cao hơn, nhưng giòn và cứng. Đá vôi đôlômit có tính năng cơ học tốt hơn đá vôi thường. Đá vôi chứa nhiều sét (lớn hơn 3%) thì độ bền nước kém. Travertin là một loại đá vôi đa dạng, được hình thành dọc theo các dòng suối; đặc biệt là nơi có thác nước và quanh suối nước nóng hoặc lạnh. Tufa, đá vôi xốp được tìm thấy gần các thác nước hay là được hình thành khi các khoáng chất cacbonat kết tủa ra khỏi vùng nước nóng. Coquina là một đá vôi kết hợp kém bao gồm các mảnh san hô hoặc vỏ sò.

## Đặc điểm
* Khối lượng riêng là 2,6-2,8 g/cm³
* Cường độ chịu nén 45-80 MPA 
* Dễ dàng gia công thành các loại vật liệu dạng hạt
* Không cứng bằng đá cuội, bị sủi bọt khi nhỏ giấm chua vào và bay khí
### Xâm thực núi đá vôi
Hiện tượng này có thể thấy qua quá trình tạo thành các thạch nhũ trong các hang động.

Phương trình hóa học:

(1) CaCO3 + CO2 + H2O ↔ Ca(HCO3)2 (2)

Chiều phản ứng thuận (1)->(2) diễn tả quá trình xâm thực núi đá vôi.
Chiều phản ứng nghịch (2)->(1) diễn tả quá trình hình thành thạch nhũ trong các hang động.

## Các cách sử dụng
Đá vôi không rắn bằng đá granit, nhưng phổ biến hơn, khai thác và gia công dễ dàng hơn, nên được dùng rộng rãi hơn. Đá vôi thường được dùng làm cốt liệu cho bê tông, dùng rải mặt đường ô tô, đường xe lửa, và dùng trong các công trình thủy lợi nói chung, cũng như để chế tạo tấm ốp, tấm lát và các cấu kiện kiến trúc khác. Đá vôi là nguyên liệu để sản xuất vôi và xi măng.


Tập tin:Phongnhakebang2.jpg|Cửa vào động Phong Nha
Tập tin:Tree on Top@PhuongThien HaGiang VN.jpg|Cây sống trên chỏm núi đá vôi Hà Giang.
Hình:Limestone_erosion_in_ancient_lake@DongVan_HaGiang_Vietnam.jpg|Xâm thực đá vôi ở hồ cổ tại Đồng Văn, Hà Giang
Tập tin:Karst@SinhLung_DongVan_HaGiang.jpg|Hang karst nhỏ trong núi đá vôi, nguồn nước hiếm hoi cho mùa khô.
Hình:Limestone-Rugger&Sinkhole@SinhLung-HaGiang-Vietnam.jpg|Đá tai mèo và hố sụt do karst trong đá vôi, xã Sính Lủng Hà Giang
File:Torcaldeantequera.jpg|Vượt đá vôi trong khu bảo tồn thiên nhiên Torcal de Antequera của Málaga, Tây Ban Nha
Tập tin:Gizeh Cheops BW 1.jpg |Kim tự tháp Giza, một trong bảy kỳ quan của thế giới cổ đại, có vỏ ngoài được làm từ đá vôi.
Tập tin:Gozo, limestone quarry - cutting the stone.JPG |Những tảng đá vôi cắt tại mỏ đá ở Gozo, Malta
Tập tin:La_Zaplaz,_Piatra_Craiului.jpg |Cổng đá vôi tại dãy núi Piatra Craiului, Romania
Tập tin:Mono Lake Tufa.JPG |Đá tufa kết tủa trên mặt hồ nước mặn Mono, California


## Phong cảnh vùng đất đá vôi
* Núi Tai Mèo
* Hang động Karst
* Đồng bằng Karst
* Động Phong Nha
* Vịnh Hạ Long

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
Vân Phong (thiền sư)

**Vân Phong** (?-956), có tên gọi khác là **Chủ Phong**, tu tại chùa Khai Quốc, tại kinh đô Thăng Long, người Từ Liêm, quận Vĩnh Khương. Sư họ Nguyễn và là đời (hay thế hệ) thứ 3, dòng Vô Ngôn Thông.

## Cơ duyên và hành trạng
Tương truyền, khi mẹ Sư mang thai, bà thường ăn chay, tụng kinh. Lúc sinh thấy có ánh sáng lạ chiếu khắp nhà.

Cha mẹ thấy điềm lạ, nên khi Sư lớn lên, cha mẹ cho Sư xuất gia theo hầu Sư Thiện Hội ở Siêu Loại. Sư thuộc hàng cao đệ, được thầy truyền dạy yếu lĩnh thiền.

Thiện Hội có lần bảo Sư: *Sống chết là việc lớn, cần phải giải quyết ngay.*

Sư hỏi: *Khi sống chết đến, làm sao tránh khỏi?*

Hội đáp: *Hãy nắm lấy chỗ không sống chết mà tránh.*

Sư hỏi: *Thế nào là chỗ không sống chết?*

Hội đáp: *Ngay trong sống chết nắm lấy nó mới được.*

Sư hỏi: *Làm sao mà hiểu?*

Hội đáp: *Ngươi hãy đi, chiều nay sẽ đến.*

Chiều Sư lại vào, như đã hẹn, Hội bảo: *Đợi đến sáng mai đông đủ, sẽ chứng minh cho ngươi.*

Sư tỉnh ngộ, liền sụp lạy.

Hội hỏi: *Ngươi thấy đạo lý gì?*

Sư thưa: *Con đã lĩnh hội.*

Hội hỏi: *Ngươi hiểu như thế nào?.*

Sư đưa nắm tay lên, thưa: *Bất tiếu  là cái này đây.*

Hội liền bảo thôi.

Thiền Sư Vân Phong mất vào năm Bính thìn là năm thứ ba niên hiệu Hiển Đức đời Châu (956).

## Chú thích

## Nguyên bản Hán văn

□第三世一人□□□□□□□□□□
:雲峯禪師
昇龍京開國寺雲峯禪師〖一名主峯〗永康𨛦慈廉人
也阮氏母懷娠時齋素持(1)經生而神光照室
雙親感異許以出家及長師事超類善會禪
師爲入室弟子宻扣玄機禪學曰(2)益會嘗謂
師云生死事大直須打底師問云生死到來
如何迴避會云管取無生死處迴避又問如
何是無生死處會云於生死中會取始得師
云作麽生會會云偁且去日暮即來師便如

期果至會云待朝明日眾與汝證明師豁然
省悟禮拜會云汝見什麽道理師云某甲領
也會云汝作麽生師竪拳云不肖遮箇會便
休以後周顯德三年丙辰示寂□□□□□
#Bản khắc 〖⿰扌夺〗
#曰 có lẽ là 日 (nhật), không thấy LMT hiệu đính



## Tham khảo
*Lê Mạnh Thát: *Nghiên cứu về Thiền Uyển Tập Anh*, Nhà xuất bản TP HCM 1999.
*Bản Hán điện tử của Thiền viện Viên Chiếu & Chân Nguyên. Nguyễn Hữu Vinh (Đài Loan) đọc dò lại.
*Thiền Uyển Tập Anh - Bản Adobe 
*Thiền Uyển Tập Anh - Bản chữ Hán
Mã Minh

**Mã Minh** (sa. *aśvaghosha*, zh. 馬鳴, sinh khoảng năm 80 CN – mất khoảng năm 150 CN) hay **A-na Bồ-đề** (zh. 阿那菩提, sa. Ānabodhi) là nhà thơ, nhà văn và luận sư Phật giáo Đại thừa người Ấn Độ, sống giữa thế kỉ 1 và 2, được xem là một trong những luận sư quan trọng nhất của Phật giáo. Ông là tổ thứ 12 của Thiền tông Ấn Độ.

## Cuộc đời
Mã Minh sinh ra trong một gia đình theo Bà-la-môn giáo ở Saketa, miền Bắc Ấn Độ. Ông được tổ thứ 10 của Thiền tông Ấn Độ là Bà-lật-thấp-bà (sa. *pārśva*) giác ngộ và chuyển sang theo Phật giáo. Tác phẩm quan trọng nhất của sư là bộ *Hi khúc Xá-lợi tử*, *[[Phật sở hạnh tán]]*, bộ Tôn-già-lợi Nan-đà. Sư cũng được xem là tác giả của bộ *[[Đại thừa khởi tín luận]]*. Tác phẩm nổi tiếng nhất của sư là quyển *[[Phật sở hạnh tán]] *(Cuộc đời Đức Phật) thi phẩm nổi tiếng về kể cuộc đời Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, được viết bằng thơ Sanskrit. Với thiên tài thi ca Sanskrit vô tiền khoáng hậu, Mã Minh đã góp phần đưa văn học Sanskrit Phật giáo đến đỉnh cao văn chương và triết lý. Và đây cũng là một trong những kiệt tác của văn học phương Đông.

Các tác phẩm của Sư đọc rất dễ hiểu và có nhiều ẩn dụ. Thí dụ như chuyện Tôn-già-lợi Nan-đà "chàng trai tuấn tú Nan-đà" người tuy đã vào chùa đi tu nhưng vẫn còn thương yêu người vợ. Chỉ sau nhiều lần giảng dạy của Phật, chàng mới hết nghiệp yêu thương và sống viễn li. Mã Minh được xem là một trong bốn vị minh triết Phật giáo, được xếp vào "bốn mặt trời chiếu rọi thế giới". Ba vị kia là Long Thụ, Thánh Thiên và Đồng Thụ (sa. *kumāralāta*, một Đại sư của Kinh lượng bộ).

## Tác phẩm còn lưu lại
Các tác phẩm được liệt kê dưới tên Mã Minh: 
# *[[Đại thừa khởi tín luận]]* (sa. *mahāyānaśraddhotpāda-śāstra*);
# *[[Phật sở hành tán]]* (sa. *buddhacarita-kāvya); 
# *Đại tông địa huyền văn bản luận* (sa. *mahāyānabhūmiguhyavācāmūla-śāstra*); 
# *Đại trang nghiêm kinh luận* (sa. *mahālaṅkāra-sūtra-śāstra); 
# *Ni-kiền tử vấn vô ngã nghĩa kinh*; 
# *Thập bất thiện nghiệp đạo kinh* (sa. *daśaduṣṭakarmamārga-sūtra*); 
# *Sự sư pháp ngũ thập tụng*; 
# *Lục đạo luân hồi kinh*; 
# *Hi khúc Xá-lợi tử* (sa. *śāriputraprakaraṇa*); 
# *Tôn-già-lợi Nan-đà* (sa. *saundarananda-kāvya*).

## Chú thích

## Tham khảo
* *Fo Guang Ta-tz'u-tien* 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
* *Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.
## Liên kết ngoài