Họ Mồ hôi

**Họ Mồ hôi**, trong các tài liệu về thực vật học tại Việt Nam gọi là **[[họ Vòi voi]]** (lấy theo chi *[[Heliotropium]]*) (danh pháp khoa học: ***Boraginaceae*** Juss. 1789), là họ của các loài cây như mồ hôi, lưu ly, vòi voi, bao gồm các dạng cây bụi, cây thân gỗ và cây thân thảo. Khi hiểu theo nghĩa rộng, họ này có tổng cộng khoảng gần 2.740 loài trong 148 - 149 chi phân bố rộng khắp thế giới, trong hiểu theo nghĩa hẹp thì nó chứa khoảng 94 chi với gần 1.800 loài. Tuy nhiên, nếu họ Heliotropiaceae được công nhận như là một họ tách biệt với Boraginaceae nghĩa hẹp thì tên gọi họ Vòi voi chỉ có thể áp dụng cho Heliotropiaceae.

Họ Boraginaceae theo như APG II, thuộc về nhánh Cúc thật sự I (euasterids I), bao gồm trong đó các bộ như Gentianales, Lamiales, Solanales, nhưng việc gán nó cho một trong các bộ này hay vào chính bộ của riêng nó (Boraginales) vẫn chưa rõ ràng. Theo hệ thống Cronquist nó được đặt trong bộ Hoa môi (Lamiales), nhưng hiện nay một điều rõ ràng là sự tương tự của nó với các họ khác trong bộ này không nhiều hơn sự tương tự của nó với các họ khác trong một số các bộ khác của nhánh Cúc (asterids). Họ Boraginaceae là cận ngành với họ Hydrophyllaceae và họ này đã được gộp vào trong họ Mồ hôi theo như phân loại trong hệ thống APG II, III và IV. Trong một số hệ thống phân loại gần đây họ Boraginaceae được chia ra thành một số họ, bao gồm Boraginaceae nghĩa hẹp (*sensu stricto*), Cordiaceae, Ehretiaceae, Heliotropiaceae, Hydrophyllaceae, Lennoaceae.

Phần lớn (với một ít ngoại lệ) các thành viên trong họ này lá với lông tơ. Đặc trưng thô của các lông tơ là do sự tồn tại của dioxide silic và cacbonat calci trong lá. Ở một số loài, các anthocyanin làm cho hoa đổi màu từ đỏ sang xanh lam khi già. Đây có lẽ là tín hiệu cho những loài côn trùng thụ phấn biết rằng các hoa già đã cạn kiệt phấn hoa và mật hoa (Hess, 2005).

Nói chung, họ này theo nghĩa rộng hay được chia ra thành các phân họ như Boraginoideae (112 -113 chi, 1.600 loài), Cordioideae (3 chi, 330 loài), Ehretioideae (8 chi, 170 loài), Heliotropioideae (5 chi, 405 loài), Hydrophylloideae (17 chi, 225 loài), Lennooideae (3 chi, 7 loài).

## Phát sinh chủng loài
Biểu đồ chỉ ra mối quan hệ phát sinh chủng loài của họ Mồ hôi nghĩa rộng với các bộ khác trong nhánh Cúc như sau:

## Phân loại
### Boraginaceae nghĩa rộng
Họ Mồ hôi nghĩa rộng chia ra thành các phân họ và các chi chưa xếp trong phân họ nào như sau:
#### Boraginoideae
* *[[Actinocarya]]* (bao gồm cả *Glochidocaryum*)
* *[[Adelocaryum]]* (bao gồm cả *Brandella*)
* *[[Afrotysonia]]* (bao gồm cả *Tysonia*)
* *[[Alkanna]]* (bao gồm cả *Baphorhiza*, *Camptocarpus*, *Campylocaryum*, *Onochiles*, *Rhytispermum*)
* *[[Amblynotus]]*
* *[[Amphibologyne]]*
* *[[Amsinckia]]*
* *[[Anchusa]]* (bao gồm cả *Buglossum*, *Hormuzakia*, *Lycopsis*, *Phyllocara*)
* *[[Anchusella]]*. Có thể là đồng nghĩa của *Anchusa*.
* *[[Ancistrocarya]]*
* *[[Anoplocaryum]]*
* *[[Antiotrema]]* (bao gồm cả *Henryettana*)
* *[[Antiphytum]]* (bao gồm cả *Amblynotopsis*, *Chamissioniophila*, *Chamissoniophila*)
* *[[Arnebia]]* (bao gồm cả *Aipyanthus*, *Arnebiola*, *Echioides*, *Leptanthe*, *Macrotomia*, *Munbya*, *Toxostigma*)
* *[[Asperugo]]*
* *[[Auxemma]]*
* *[[Chi Mồ hôi|Borago]]* (bao gồm cả *Borrachinea*): Mồ hôi
* *[[Bothriospermum]]*: Hạt sùi
* *[[Brachybotrys]]*
* *[[Brunnera]]*
* *[[Buglossoides]]*. Có thể là đồng nghĩa của *Lithospermum*.
* *[[Caccinia]]* (bao gồm cả *Anisanthera*)
* *[[Carmona]]*: Cùm rụm, bùm sụm, ruối huầy
* *[[Cerinthe]]*
* *[[Chionocharis]]*
* *[[Choriantha]]*
* *[[Craniospermum]]*
* *[[Cryptantha]]* (bao gồm cả *Eremocarya*, *Greeneocharis*, *Johnstonella*, *Krynitzkia*, *Oreocarya*, *Wheelerella*)
* *[[Cynoglossopsis]]*
* *[[Cynoglossum]]* (bao gồm cả *Austrocynoglossum*, *Crucicaryum*, *Paracynoglossum*): Khuyển thiệt.
* *[[Cynoglottis]]*
* *[[Cystostemon]]* (bao gồm cả *Cystistemon*, *Vaupelia*)
* *[[Dasynotus]]*
* *[[Decalepidanthus]]*
* *[[Echiochilon]]* (bao gồm cả *Echiochilopsis*, *Leurocline*, *Tetraedrocarpus*)
* *[[Echiostachys]]*
* *[[Echium]]* (bao gồm cả *Megacaryon*)
* *[[Elizaldia]]* (bao gồm cả *Massartina*)
* *[[Embadium]]*
* *[[Eritrichium]]* (bao gồm cả *Metaeritrichium*)
* *[[Gastrocotyle]]*
* *[[Gyrocaryum]]*
* *[[Hackelia]]*. Có thể là đồng nghĩa của *Eritrichium*.
* *[[Halacsya]]* (bao gồm cả *Zwackhia*)
* *[[Heliocarya]]*
* *[[Heterocaryum]]*
* *[[Huynhia]]*
* *[[Ivanjohnstonia]]*
* *[[Lacaitaea]]*
* *[[Lappula]]* (bao gồm cả *Echinospermum*, *Sclerocaryopsis*)
* *[[Lasiocaryum]]* (bao gồm cả *Oreogenia*)
* *[[Lepechiniella]]*
* *[[Lindelofia]]*
* *[[Lithodora]]*
* *[[Lithospermum]]* (bao gồm cả *Aegonychon*, *Batschia*, *Lasiarrhenum*, *Macromeria*, *Nomosa*, *Onosmodium*, *Psilolaemus*)
* *[[Lobostemon]]* (bao gồm cả *Echiopsis*, *Isorium*, *Lobostema*, *Oplexion*, *Penthysa*, *Traxara*)
* *[[Maharanga]]*
* *[[Mairetis]]*
* *[[Mattiastrum]]*
* *[[Mertensia]]* (bao gồm cả *Pneumaria*)
* *[[Metaeritrichium]]*
* *[[Microcaryum]]*
* *[[Microula]]* (bao gồm cả *Schistocaryum*)
* *[[Mimophytum]]*
* *[[Moltkia]]* (bao gồm cả *Gymnoleima*, *Paramoltkia*)
* *[[Moltkiopsis]]*
* *[[Moritzia]]*
* *[[Myosotidium]]*
* *[[Chi Lưu ly|Myosotis]]*: Lưu ly (lưu li)
* *[[Neatostema]]*
* *[[Nesocaryum]]*
* *[[Nogalia]]*
* *[[Nonea]]* (bao gồm cả *Nephrocarya*, *Paraskevia*)
* *[[Ogastemma]]* (bao gồm cả *Megastoma*)
* *[[Omphalodes]]*
* *[[Omphalolappula]]*
* *[[Omphalotrigonotis]]*
* *[[Onosma]]* (bao gồm cả *Colsmannia*, *Podonosma*)
* *[[Oxyosmyles]]*
* *[[Paracaryopsis]]*. Có thể là đồng nghĩa của *Cynoglossum*.
* *[[Paracaryum]]* (bao gồm cả *Microparacaryum*)
* *[[Pardoglossum]]*
* *[[Pectocarya]]* (bao gồm cả *Harpagonella*)
* *[[Pentaglottis]]* (bao gồm cả *Caryolopha*)
* *[[Perittostema]]* (bao gồm cả *Perittostemma*)
* *[[Plagiobothrys]]* (bao gồm cả *Allocarya*, *Allocaryastrum*, *Echinoglochin*, *Glyptocaryopsis*)
* *[[Pontechium]]*. Có thể là đồng nghĩa của *Echium*.
* *[[Pseudomertensia]]* (bao gồm cả *Oreocharis*)
* *[[Pulmonaria]]*
* *[[Rindera]]* (bao gồm cả *Bilegnum*, *Cyphomattia*, *Mattia*)
* *[[Rochelia]]* (bao gồm cả *Cervia*, *Maccoya*, *Raclathris*)
* *[[Scapicephalus]]*
* *[[Selkirkia]]*
* *[[Sericostoma]]*
* *[[Setulocarya]]*. Có thể là đồng nghĩa của *Microcaryum*.
* *[[Sinojohnstonia]]* (bao gồm cả *Sinojohstonia*)
* *[[Solenanthus]]* (bao gồm cả *Kuschakewiczia*)
* *[[Stenosolenium]]*
* *[[Stephanocaryum]]*
* *[[Suchtelenia]]*
* *[[Symphytum]]* (bao gồm cả *Procopiana*, *Procopiania*): Liên mộc, cây sẹ
* *[[Thaumatocaryon]]*
* *[[Thyrocarpus]]*: Lọng quả, thuẫn quả
* *[[Tianschaniella]]*
* *[[Trachelanthus]]*
* *[[Trachystemon]]*
* *[[Trichodesma (Boraginaceae)|Trichodesma]]* (bao gồm cả *Boraginella*, *Borraginoides*, *Friedrichsthalia*, *Octosomatium*): Mao ty
* *[[Trigonocaryum]]*
* *[[Trigonotis]]* (bao gồm cả *Endogonia*, *Havilandia*, *Pedinogyne*): Tam giác nhĩ
* *[[Ulugbekia]]*
* *[[Valentiniella]]*
* *[[Wellstedia]]*

#### Cordioideae
Phân họ này hiện nay là họ Cordiaceae và Coldeniaceae.
* *[[Coldenia procumbens|Coldenia]]*: 1 loài cáp điền bò (*Coldenia procumbens*).
* *[[Cordia]]* (bao gồm cả *Cerdana*, *Cordiada*, *Cordiopsis*, *Gerascanthus*, *Lithocardium*, *Patagonula*, *Rhabdocalyx*, *Saccellium*, *Sebesten*, *Sebestena*): Tâm mộc, ngút, phỉ tử.
* *[[Varronia]]*. Có thể là đồng nghĩa của *Cordia*.

#### Ehretioideae
Phân họ này hiện nay là họ Ehretiaceae.
* *[[Bourreria]]* (bao gồm cả *Beurreria*)
* *[[Cortesia]]*. Có thể gộp trong *Ehretia*.
* *[[Ehretia]]* (bao gồm cả *Gaza*, *Traxilum*): Cườm rụng, dót
* *[[Halgania]]*
* *[[Lepidocordia]]* (bao gồm cả *Antrophora*)
* *[[Menais]]*. Có thể gộp trong *Ehretia*.
* *[[Rochefortia]]*
* *[[Rotula]]* (bao gồm cả *Rhabdia*): Rù rì, rì rì. Có thể gộp trong *Ehretia*.
* *[[Tiquilia]]* (bao gồm cả *Eddya*, *Galapagoa*, *Monomesia*, *Ptilocalyx*, *Stegnocarpus*, *Tiquiliopsis*)

#### Heliotropioideae
Phân họ này hiện nay được nâng cấp thành họ Heliotropiaceae.
* *[[Euploca]]*
* *[[Heliotropium]]* (bao gồm cả *Beruniella*, *Bourjotia*, *Bucanion*, *Cochranea*, *Euploca*, *Lithococca*, *Meladendron*, *Parabouchetia*, *Valentina*): Vòi voi.
* *[[Ixorhea]]*
* *[[Myriopus]]*
* *[[Nogalia drepanophylla|Nogalia]]*. Có thể gộp trong chi *Heliotropium*.
* *[[Tournefortia]]* (bao gồm cả *Argusia*, *Ceballosia*, *Mallotonia*, *Messerschmidia*, *Messersmidia*, *Spilocarpus*): Bọ cạp, tuân phát, thuốc mọi, phong ba, bạc biển, ru bi. Có thể gộp chung trong chi *Heliotropium*.

#### Hydrophylloideae
Phân họ này hiện nay là các họ Hydrophyllaceae, Codonaceae và Namaceae.
* *[[Draperia]]*
* *[[Ellisia]]*
* *[[Emmenanthe]]*
* *[[Eucrypta]]*
* *[[Hesperochiron]]*
* *[[Hydrophyllum]]* (bao gồm cả *Decemium*)
* *[[Nemophila]]* (bao gồm cả *Nemophilla*, *Viticella*)
* *[[Phacelia]]* (bao gồm cả *Eutoca*, *Howellanthus*, *Miltitzia*, *Whitlavia*)
* *[[Pholistoma]]*
* *[[Romanzoffia]]*
* *[[Tricardia]]*
* *[[Codon (chi)|Codon]]*: Hiện tại xếp riêng trong họ Codonaceae.
* *[[Eriodictyon]]*: Hiện tại xếp trong họ Namaceae.
* *[[Nama]]* (bao gồm cả *Andropus*, *Conanthus*, *Lemmonia*): Hiện tại xếp trong họ Namaceae.
* *[[Turricula]]*: Hiện tại xếp trong họ Namaceae.
* *[[Wigandia]]*: Hiện tại xếp trong họ Namaceae.

#### Lennooideae
Hiện tại được coi là họ Lennoaceae hoặc gộp trong họ Ehretiaceae.
* *[[Lennoa]]*
* *[[Pholisma]]* (bao gồm cả *Ammobroma*)

#### Khác
* *[[Hoplestigma]]*: Hiện nay được coi là xếp riêng trong họ Hoplestigmataceae hay thuộc họ Cordiaceae.

### Boraginaceae nghĩa hẹp
Họ Boraginaceae nghĩa hẹp là tương đương phân họ Boraginoideae của họ Boraginaceae nghĩa rộng, trừ *[[Wellstedia]]* được coi là xếp trong họ riêng với danh pháp Wellstediaceae. Nó được phân chia như sau:
#### Echiochiloideae
Gồm 3 chi với khoảng 30 loài.
* *[[Antiphytum]]*
* *[[Echiochilon]]*
* *[[Ogastemma pusillum|Ogastemma]]*: 1 loài (*[[Ogastemma pusillum]]*).
#### Boraginoideae
##### Boragineae
* *[[Anchusa]]* (gồm cả *Anchusella*, *Hormuzakia*, *Lycopsis*, *Phyllocara*)
* *[[Borago]]*
* *[[Brunnera]]*
* *[[Cynoglottis]]*
* *[[Gastrocotyle]]*
* *[[Melanortocarya obtusifolia|Melanortocarya]]*: 1 loài (*[[Melanortocarya obtusifolia]]*).
* *[[Moritzia]]*
* *[[Nonea]]*
* *[[Pentaglottis sempervirens|Pentaglottis]]*: 1 loài (*[[Pentaglottis sempervirens]]*).
* *[[Pulmonaria]]*
* *[[Symphytum]]*
* *[[Thaumatocaryon]]*
* *[[Trachystemon orientalis|Trachystemon]]*: 1 loài (*[[Trachystemon orientalis]]*).
##### Lithospermeae
* *[[Aegonychon]]*
* *[[Alkanna]]*
* *[[Arnebia]]* (gồm cả *Huynhia*).
* *[[Buglossoides]]*
* *[[Cerinthe]]*
* *[[Cystostemon]]*
* *[[Echiostachys]]*
* *[[Echium]]* (gồm cả *Megacaryon*)
* *[[Glandora]]*
* *[[Halacsya sendtneri|Halacsya]]*: 1 loài (*[[Halacsya sendtneri]]*)
* *[[Lithodora]]*
* *[[Lithospermum]]*
* *[[Lobostemon]]*
* *[[Maharanga]]*
* *[[Mairetis microsperma|Mairetis]]*: 1 loài (*[[Mairetis microsperma]]*)
* *[[Moltkia]]*
* *[[Moltkiopsis ciliata|Moltkiopsis]]*: 1 loài (*[[Moltkiopsis ciliata]]*)
* *[[Neatostema apulum|Neatostema]]*: 1 loài (*[[Neatostema apulum]]*)
* *[[Onosma]]*
* *[[Choriantha popoviana|Choriantha]]*: 1 loài (*[[Choriantha popoviana]]*). Có thể gộp trong *Onosma*.
* *[[Paramoltkia doerfleri|Paramoltkia]]*: 1 loài (*[[Paramoltkia doerfleri]]*).
* *[[Podonosma]]*: 3
* *[[Pontechium maculatum|Pontechium]]*: 1 loài (*[[Pontechium maculatum]]*)
* *[[Stenosolenium saxatile|Stenosolenium]]*: 1 loài (*[[Stenosolenium saxatile]]*)

#### Cynoglossoideae
##### Chưa rõ vị trí
* *[[Ancistrocarya japonica|Ancistrocarya]]*: 1 loài (*[[Ancistrocarya japonica]]*).
* *[[Nesocaryum stylosum|Nesocaryum]]*: 1 loài (*[[Nesocaryum stylosum]]*).
* *[[Oncaglossum pringlei|Oncaglossum]]*: 1 loài (*[[Oncaglossum pringlei]]*).
##### Lasiocaryeae
* *[[Chionocharis hookeri|Chionocharis]]*: 1 loài (*[[Chionocharis hookeri]]*).
* *[[Lasiocaryum]]*
* *[[Microcaryum pygmaeum|Microcaryum]]*: 1 loài (*[[Microcaryum pygmaeum]]*).
##### Trichodesmeae
* *[[Caccinia]]*
* *[[Heliocarya monandra|Heliocarya]]*: 1 loài (*[[Heliocarya monandra]]*). Có thể gộp trong *Caccinia*.
* *[[Trichodesma (Boraginaceae)|Trichodesma]]*
##### Asperugeae
* *[[Anoplocaryum]]*
* *[[Asperugo procumbens|Asperugo]]*: 1 loài (*[[Asperugo procumbens]]*).
* *[[Memoremea scorpioides|Memoremea]]*: 1 loài (*[[Memoremea scorpioides]]*).
* *[[Mertensia]]*
##### Omphalodeae
* *[[Gyrocaryum oppositifolium|Gyrocaryum]]*: 1 loài (*[[Gyrocaryum oppositifolium]]*).
* *[[Iberodes]]*
* *[[Mimophytum]]*
* *[[Myosotidium hortensia|Myosotidium]]*: 1 loài (*[[Myosotidium hortensia]]*).
* *[[Omphalodes]]* (gồm cả *Omphalotrigonotis*, *Sinojohnstonia*).
* *[[Selkirkia]]*
##### Rochelieae
* *[[Eritrichium]]* (gồm cả *Amblynotus*, *Sauria*, *Tianschaniella*).
* *[[Hackelia]]* (gồm cả *Embadium*, *Austrocynoglossum*).
* *[[Lappula]]* (gồm cả *Lepechiniella*, *Omphalolappula*, *Rochelia*).
* *[[Pseudoheterocaryum]]*
* *[[Pseudolappula]]*: ?
* *[[Heterocaryum]]*: 1 loài + 1 loài lai ghép (*[[Heterocaryum laevigatum]]*, *[[Heterocaryum × irregulare]]*).
* *[[Suchtelenia calycina|Suchtelenia]]*: 1 loài (*[[Suchtelenia calycina]]*).
##### Craniospermeae
* *[[Craniospermum]]*
##### Myosotideae
* *[[Brachybotrys paridiformis|Brachybotrys]]*: 1 loài (*[[Brachybotrys paridiformis]]*).
* *[[Decalepidanthus]]* (gồm cả *Pseudomertensia*).
* *[[Myosotis]]*
* *[[Trigonocaryum]]*: 1 loài (*[[Trigonocaryum involucratum]]*). Có thể gộp trong *Myosotis*.
* *[[Trigonotis]]*
* *[[Stephanocaryum]]*: Có thể gộp trong *Trigonotis*.
##### Cynoglosseae
###### Amsinckiinae
* *[[Adelinia grande|Adelinia]]*: 1 loài (*[[Adelinia grande]]*).
* *[[Amsinckia]]*
* *[[Amphibologyne mexicana|Amphibologyne]]*: 1 loài (*[[Amphibologyne mexicana]]*). Có thể gộp trong *Amsinckia*.
* *[[Andersonglossum]]*
* *[[Cryptantha]]* (gồm cả *Eremocarya*, *Greeneocharis*, *Johnstonella*, *Oreocarya*).
* *[[Dasynotus daubenmirei|Dasynotus]]*: 1 loài (*[[Dasynotus daubenmirei]]*).
* *[[Harpagonella]]*
* *[[Pectocarya]]*
* *[[Plagiobothrys]]*
###### Bothriosperminae
* *[[Antiotrema dunnianum|Antiotrema]]*: 1 loài (*[[Antiotrema dunnianum]]*).
* *[[Bothriospermum]]*
* *[[Nihon (Boraginaceae)|Nihon]]*

## Chuyển đi
**[[Pteleocarpa lamponga|Pteleocarpa]]*: Chi này hiện nay được đặt trong họ Gelsemiaceae thuộc bộ Gentianales.
**[[Họ Thủy lệ|Hydrolea]]*: Chi nay hiện tại được APG tách ra thành họ Hydroleaceae, đặt trong bộ Solanales.

## Tham khảo
*Diane N., H. Förther và H. H. Hilger. 2002. A systematic analysis of *Heliotropium*, *Tournefortia*, and allied taxa of the Heliotropiaceae (Boraginales) based on ITS1 sequences and morphological data. *American Journal of Botany* 89: 287-295 (tóm tắt trực tuyến tại đây ).
* Gottschling M., H. H. Hilger, M. Wolf, N. Diane. 2001. Secondary Structure of the ITS1 Transcript and its Application in a Reconstruction of the Phylogeny of Boraginales. *Plant Biology (Stuttgart)* 3: 629-636.
* Hess, Dieter. 2005. Systematische Botanik. ISBN 3-8252-2673-5
## Liên kết ngoài
* 
* 

* Boraginaceae  trong L. Watson và M.J. Dallwitz (1992 trở đi). Các họ thực vật có hoa: Miêu tả, minh họa, nhận dạng, thông tin tra cứu.  http://delta-intkey.com 
* Boraginaceae trong ITIS