Thụy Sĩ

**Thụy Sĩ** (còn được viết là **Thụy Sỹ**), tên đầy đủ là **Liên bang Thụy Sĩ**, là một nước cộng hòa liên bang tại châu Âu. Quốc gia này gồm có 26 bang, và thành phố Bern là nơi đặt trụ sở nhà đương cục liên bang. Quốc gia này nằm tại Tây – Trung Âu, có biên giới với Ý về phía nam, với Pháp về phía tây, với Đức về phía bắc, và với Áo cùng Liechtenstein về phía đông. Thụy Sĩ là quốc gia không giáp biển, có tổng diện tích 41.285&nbsp;km² và về địa lí bao gồm dãy Alps, cao nguyên Thụy Sĩ và dãy Jura. Mặc dù dãy Alps chiếm phần lớn diện tích lãnh thổ quốc gia, song khoảng 8 triệu dân Thụy Sĩ hầu hết tập trung tại khu vực cao nguyên. Các thành phố lớn nhất toàn quốc cũng nằm tại khu vực cao nguyên, trong đó có hai thành phố toàn cầu và trung tâm kinh tế là Zurich và Geneva.

Mốc thành lập Cựu Liên bang Thụy Sĩ là vào thời kì Trung Cổ, là kết quả từ một loạt thắng lợi quân sự chống lại Áo và Burgandy. Thụy Sĩ được chính thức công nhận độc lập từ Thánh chế La Mã theo Hòa ước Westfalen vào năm 1648. Thụy Sĩ có lịch sử trung lập về quân sự từ thời kì Cải cách Tin Lành; quốc gia này không nằm trong tình trạng chiến tranh trên bình diện quốc tế từ năm 1815 và không gia nhập Liên Hợp Quốc cho đến năm 2002. Tuy thế, Thụy Sỹ theo đuổi chính sách đối ngoại tích cực và thường xuyên tham gia vào các tiến trình kiến tạo hòa bình trên toàn cầu. Thụy Sĩ là nơi khai sinh của tổ chức Chữ thập đỏ, là nơi đặt trụ sở của nhiều tổ chức quốc tế, trong đó có văn phòng lớn thứ nhì của Liên Hợp Quốc. Trên cấp độ châu Âu, Thụy Sĩ là một thành viên sáng lập của Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu, song không phải là thành viên của Liên minh châu Âu và Khu vực kinh tế châu Âu. Tuy nhiên, Thụy Sĩ tham gia Khu vực Schengen và Thị trường chung châu Âu thông qua các hiệp định song phương.

Thụy Sĩ nằm tại nơi giao nhau của châu Âu German và châu Âu La Tinh, có bốn khu vực ngôn ngữ và văn hóa: Đức, Pháp, Ý và Romansh. Đa số dân chúng nói tiếng Đức, song bản sắc dân tộc Thụy Sỹ bắt nguồn từ một bối cảnh lịch sử chung, chia sẻ các giá trị như chủ nghĩa liên bang và dân chủ trực tiếp, và chủ nghĩa tượng trưng Alpes. Do đa dạng về ngôn ngữ, Thụy Sỹ có nhiều tên gọi bản địa: *Schweiz*  (tiếng Đức); *Suisse*  (tiếng Pháp); *Svizzera*  (tiếng Ý); và *Svizra*  hoặc  (Romansh). Trên tiền xu và tem bưu chính, tên gọi trong tiếng Latinh (thường được rút ngắn thành "Helvetia") được sử dụng thay vì bốn ngôn ngữ chính thức. Tiền tệ của vùng đất chocolate - sô cô la là Franc.

Thụy Sĩ nằm trong số các quốc gia phát triển nhất trên thế giới, có của cải bình quân cao nhất (2010) và GDP PPP bình quân cao thứ 8 theo IMF (2011). Thụy Sỹ nằm vào hàng đứng đầu toàn cầu trên một vài số liệu về thành tựu quốc gia, bao gồm tính minh bạch chính phủ, tự do dân sự, chất lượng sinh hoạt, tính cạnh tranh kinh tế và phát triển con người. Zürich và Genève nằm trong số các thành phố đứng đầu thế giới về chất lượng sinh hoạt, theo Mercer năm 2009.

## Từ nguyên

### Nguồn gốc danh xưng trong các ngôn ngữ chính thức của Thụy Sĩ

Địa danh *Schwyz* được chứng thực lần đầu vào năm 972 với dạng tiếng Thượng Đức Cổ *Suittes*, rốt cuộc có lẽ liên quan đến *suedan* "đốt cháy", ám chỉ khu rừng bị đốt và phát quang để xây dựng. Tên gọi này được mở rộng ra khu vực do bang này thống trị, và sau Chiến tranh Schwaben năm 1499 thì dần được sử dụng cho toàn liên bang. Tên tiếng Đức-Thụy Sỹ của quốc gia là *Schwiiz* tuy đồng âm với *Schwyz* song được phân biệt nhờ sử dụng mạo từ xác định ('d'Schwiiz* để chỉ liên bang, song chỉ là *Schwyz* để chỉ bang và thị trấn).

Tên tiếng Latinh *Confoederatio Helvetica* được tân từ hóa và được đưa vào dần sau khi thành lập liên bang năm 1848, gợi lại Cộng hòa Helvetii của Napoleón, xuất hiện trên tiền xu từ năm 1879, được ghi trong Cung điện liên bang vào năm 1902 và sau năm 1948 được sử dụng trong con dấu chính thức. ([[ISO 4217|Mã ngân hàng ISO]] "CHF" cho [[franc Thụy Sĩ|franc Thụy Sỹ]] bắt nguồn từ tên Latinh của liên bang). *Helvetica* bắt nguồn từ *Helvetii*, một bộ lạc sống trên cao nguyên Thụy Sỹ trước thời kỳ La Mã.

*Helvetia* xuất hiện với thân phận nhân cách hóa quốc gia của Liên bang Thụy Sỹ trong thế kỷ XVII theo một vở kịch vào năm 1672 của Johann Caspar Weissenbach.

=== Nguồn gốc tên tiếng Việt ===

Tên [[tiếng Việt]] của Thụy Sỹ bắt nguồn từ danh xưng [[tiếng Hán]] 瑞士 *Thụy Sỹ* (âm đọc ghi theo [[âm Hán Việt]]). Trong tiếng Pháp, Thụy Sỹ được gọi là *Suisse*. Từ tiếng Pháp *Suisse* được phiên âm sang [[tiếng Quảng Đông]] là 瑞士 *Seoi6-si6*. Dịch danh chữ Hán 瑞士 sau đó được truyền nhập sang các dạng tiếng Hán khác. Người nói các dạng tiếng Hán khác đó không đọc hai chữ Hán 瑞士 bằng âm đọc trong tiếng Quảng Đông mà đọc chúng bằng âm đọc tương ứng trong các dạng tiếng Hán đó. Khi tiếng Việt vay mượn tên gọi 瑞士 của tiếng Hán, hai chữ Hán 瑞士 đã được bằng [[âm Hán Việt]] của chúng.

==Lịch sử==

===Lịch sử sơ khởi===
Dấu tích cổ nhất về sự hiện diện của họ Người tại Thụy Sỹ có niên đại khoảng 150.000 năm trước. Các khu định cư nông nghiệp cổ nhất được biết đến tại Thụy Sỹ nằm tại [[Gächlingen]] và có niên đại khoảng 5300 TCN.



Các "bộ lạc văn hóa" sớm nhất được biết đến là thành viên của [[văn hóa Hallstatt]] và [[văn hóa La Tène|La Tène]]. Văn hóa La Tène phát triển và thịnh vượng vào cuối [[thời đại đồ sắt]] từ khoảng năm 450 TCN, có thể là dưới một số ảnh hưởng từ [[Hy Lạp cổ đại|văn minh Hy Lạp]] và [[văn minh Etrusca]] (tại Ý ngày nay). [[Helvetii]] là một trong số các nhóm bộ lạc quan trọng nhất tại khu vực nay là Thụy Sỹ. Do thường xuyên bị [[các dân tộc German|các bộ lạc German]] quấy nhiễu, đến năm 58 TCN người Helvetii quyết định từ bỏ cao nguyên Thụy Sỹ và di cư đến miền tây [[Gallia]], song quân đội của [[Julius Caesar]] truy kích và đánh bại họ trong trận Bibracte tại miền đông của Pháp ngày nay, buộc bộ lạc này chuyển về quê hương ban đầu của họ. Năm 15 TCN, Hoàng đế La Mã tương lai [[Tiberius]] cùng em trai là [[Nero Claudius Drusus|Drusus]] chinh phục [[Anpơ|dãy Alpes]], hợp nhất khu vực này vào [[Đế quốc La Mã]]. Khu vực do người Helvetii chiếm giữ đầu tiên trở thành bộ phận của tỉnh [[Gallia Belgica]] thuộc [[Đế quốc La Mã|La Mã]], sau đó thuộc tỉnh [[Thượng Germania]] của đế quốc, trong khi phần miền đông của Thụy Sỹ ngày nay được hợp nhất vào tỉnh [[Raetia]] của đế quốc.

Trong thế kỷ thứ nhất và thứ hai, cư dân sống trên cao nguyên Thụy Sỹ được hưởng một thời kỳ thịnh vượng. Một số đô thị như Aventicum, Iulia Equestris và Augusta Raurica đạt đến quy mô đáng kể, có hàng trăm bất động sản nông nghiệp (Villae rusticae) được phát hiện tại vùng nông thôn. Khoảng năm 260, khu vực Agri Decumates phía bắc [[Rhein|sông Rhine]] thất thủ khiến Thụy Sỹ lúc này trở thành vùng biên giới của Đế quốc La Mã. Các vụ tập kích lặp đi lặp lại của các bộ lạc [[Người Alemanni|Alamanni]] khiến các đô thị và kinh tế Lã Mã bị tàn phá, buộc cư dân phải tìm nơi trú ẩn gần các công sự La Mã. Đế quốc cho xây dựng một tuyến phòng thủ khác tại biên giới phía bắc (được gọi là Donau-Iller-Rhine-Limes), song đến cuối thế kỷ IV thì áp lực gia tăng từ [[Các dân tộc German|người German]] buộc người La Mã từ bỏ quan niệm phòng thủ theo tuyến, và cao nguyên Thụy Sỹ cuối cùng mở ra cho các khu định cư của người German.

Đến [[Sơ kỳ Trung Cổ]], từ cuối thế kỷ IV, miền tây của Thụy Sỹ ngày nay là bộ phận lãnh thổ của [[Vương quốc Burgund]]ia. Người Alemanni định cư tại Cao nguyên Thụy Sỹ vào thế kỷ V và tại các thung lũng thuộc dãy Alpes trong thế kỷ VIII, hình thành Alemannia. Lãnh thổ Thụy Sỹ ngày nay vào lúc đó bị phân chia giữa hai vương quốc này. Trong thế kỷ VI, sau chiến thắng của [[Clovis I]] trước người Alemanni tại Tolbiac vào năm 504 và rồi người Frank thống trị người Bourgogne, toàn thể khu vực trở thành bộ phận của [[Đế quốc Frank]].

Trong phần còn lại của thế kỷ VI, trong thế kỷ VII và VIII khu vực Thụy Sỹ tiếp tục nắm dưới quyền bá chủ của Frank (các triều đại [[vương triều Meroving|Meroving]] và [[Carolingiens|Caroling]]). Tuy nhiên, sau khi bành trướng dưới thời [[Charlemagne]], [[Đế quốc Frank]] bị phân chia theo [[Hiệp ước Verdun]] vào năm 843. Khu vực nay là Thụy Sỹ bị phân chia giữa [[Trung Frank]] và [[Đông Frank]] cho đến khi thống nhất dưới quyền [[Đế quốc La Mã Thần thánh|Thánh chế La Mã]] (một tập hợp các lãnh địa) vào khoảng năm 1000.

Đến năm 1200, cao nguyên Thụy Sỹ gồm các lãnh địa của các gia tộc [[nhà Savoy|Savoy]], [[Zähringer]], [[Gia tộc Habsburg|Habsburg]] và Kyburg. Một số khu vực ([[Uri (bang)|Uri]], [[Schwyz (bang)|Schwyz]], [[Unterwalden]] sau gọi là *Waldstätten*) do thánh chế trực tiếp quản lý. Do không có hậu duệ theo dòng nam giới vào năm 1263, Triều đại Kyburg sụp đổ vào năm 1264; sau đó Gia tộc Habsburg dưới quyền [[Rudolf I của Đức|Quốc vương Rudolph I]] (Hoàng đế Thánh chế vào năm 1273) đưa ra yêu sách đối với đất của nhà Kyburg và sáp nhập chúng để bành trướng lãnh thổ của họ đến miền đông cao nguyên Thụy Sỹ.

=== Liên bang Thụy Sỹ Cũ ===


[[Liên Bang Thụy Sĩ Cũ|Liên bang Thụy Sỹ Cũ]] là một liên minh giữa các cộng đồng trong thung lũng tại miền trung dãy Alpes. Liên minh tạo thuận tiện cho quản lý các lợi ích chung và đảm bảo hòa bình trên các tuyến mậu dịch miền núi quan trọng. Hiến chương Liên bang năm 1291 được đồng thuận giữa các công xã nông thôn [[Uri (bang)|Uri]], [[Schwyz (bang)|Schwyz]] và [[Unterwalden]], được cho là văn kiện hình thành liên bang, mặc dù các liên minh tương tự có vẻ tồn tại từ nhiều thập niên trước đó.

Đến năm 1353, liên minh tiếp nhận thêm các bang [[Glarus (bang)|Glarus]], [[Zug (bang)|Zug]] và các thành bang [[Lucerne]], [[Zürich]] và [[Bern]] để hình thành "Liên bang Cũ" gồm tám bang và tồn tại cho đến cuối thế kỷ XV. Việc mở rộng này làm gia tăng quyền lực và thịnh vượng cho liên bang. Đến năm 1460, liên bang kiểm soát hầu hết lãnh thổ nằm về phía nam và phía tây của Sông Rhine cho đến dãy Alpes và dãy Jura, đặc biệt là sau các chiến thắng trước Vương triều Habsburg tại Áo, trước [[Charles Dũng cảm]] của Bourgogne trong thập niên 1470, và thành công của các lính đánh thuê Thụy Sỹ. Chiến thắng của Thụy Sỹ trong Chiến tranh Schwaben trước Liên minh Schwaben dưới quyền Hoàng đế Thánh chế La Mã [[Maximilian I của Thánh chế La Mã|Maximilian I]] vào năm 1499 giúp đem lại độc lập thực tế cho Thụy Sỹ trong Thánh chế La Mã.

Liên bang Thụy Sỹ Cũ có được danh tiếng bất khả chiến bại trong các cuộc chiến ban đầu này, song việc mở rộng liên bang gặp phải một bước lùi vào năm 1515 khi Thụy Sỹ thất bại trong [[trận Marignano]] trước Pháp và [[Cộng hòa Venezia|Venezia]]. Chiến tranh kết thúc điều được gọi là kỷ "anh hùng" trong lịch sử Thụy Sỹ. [[Cải cách Tin Lành]] dưới quyền lãnh đạo của [[Huldrych Zwingli|Zwingli]] thành công tại một số bang, song dẫn đến xung đột tôn giáo giữa các bang vào năm 1529 và năm 1531. Đến năm 1648, theo [[Hòa ước Westfalen]], các quốc gia châu Âu công nhận Thụy Sỹ độc lập từ Thánh chế La Mã và tính chất trung lập của nước này.

Trong thời kỳ cận đại của lịch sử Thụy Sỹ, chủ nghĩa chuyên chế của các gia đình quý tộc phát triển, kết hợp với một cuộc khủng hoảng tài chính bắt nguồn từ [[Chiến tranh Ba mươi Năm]] dẫn đến nông dân khởi nghĩa vào năm 1653. Trong bối cảnh cuộc đấu tranh này, xung đột giữa các bang Công giáo La Mã và Tin Lành vẫn dai dẳng, bùng phát thành bạo lực hơn nữa trong Chiến tranh Villmergen lần thứ nhất vào năm 1656, và Chiến tranh Toggenburg (Chiến tranh Villmergen lần thứ hai) vào năm 1712.

===Thời đại Napoléon===


Năm 1798, chính phủ [[Cách mạng Pháp]] xâm chiếm Thụy Sỹ và áp đặt một hiến pháp thống nhất mới. Đây là hành động nhằm trung ương tập quyền hóa chính phủ quốc gia, bãi bỏ các bang trên thực tế. Ngoài ra, [[Mulhouse|Mülhausen]] gia nhập [[Pháp]] còn thung lũng [[Valtellina]] gia nhập Cộng hòa Cisalpina (nay thuộc Ý). Chế độ mới mang tên Cộng hòa Helvetii, song rất không được lòng dân. Nó do quân đội ngoại quốc xâm lược áp đặt và phá hoại truyền thống từ nhiều thế kỷ, biến Thụy Sỹ thành một [[quốc gia vệ tinh]] của [[Pháp]].

Khi chiến tranh bùng phát giữa Pháp với các kình địch của họ, quân của Nga và Áo xâm chiếm Thụy Sỹ. Người Thụy Sỹ từ chối chiến đấu bên phía Pháp nhân danh Cộng hòa Helvetii. Năm 1803, [[Napoléon Bonaparte|Napoléon]] tổ chức một hội nghị gồm các chính trị gia hàng đầu Thụy Sỹ từ cả hai bên tại Paris. Kết quả là Đạo luật Điều giải, theo đó [[Liên bang Thụy Sĩ (Napoleonic)|khôi phục phần lớn quyền tự trị của Thụy Sỹ]] và đưa lại một Liên bang gồm 19 bang. Từ đó về sau, chính trường Thụy Sỹ phần lớn liên quan đến cân bằng giữa truyền thống tự trị của các bang và nhu cầu về một chính phủ trung ương.

Năm 1815, [[Đại hội Viên|Đại hội Wien]] tái lập hoàn toàn nền độc lập của Thụy Sỹ và các cường quốc châu Âu đồng ý công nhận vĩnh viễn tính chất trung lập của Thụy Sỹ. Hiệp định cho phép Thụy Sỹ gia tăng lãnh thổ của mình, với việc tiếp nhận các bang [[Valais]], [[Neuchâtel (bang)|Neuchâtel]] và [[Genève (bang)|Genève]]. Biên giới Thụy Sỹ không thay đổi kể từ đó, ngoại trừ một số điều chỉnh nhỏ.

===Quốc gia liên bang===

Khôi phục quyền lực cho giai cấp quý tộc chỉ là tạm thời. Sau một giai đoạn bất ổn với các xung đột bạo lực liên tiếp, nội chiến (*Sonderbundskrieg*) bùng phát vào năm 1847 khi một số bang Công giáo La Mã nỗ lực lập một liên minh riêng biệt (*Sonderbund*). Chiến tranh kéo dài trong chưa tới một tháng, có ít hơn 100 người thiệt mạng. Mặc dù có quy mô nhỏ so với các náo loạn và chiến tranh khác tại châu Âu trong thế kỷ XIX, tuy thế cuộc nội chiến  có tác động lớn đến tâm lý và xã hội Thụy Sỹ. Chiến tranh thuyết phục hầu hết người Thụy Sỹ về tính cần thiết của việc đoàn kết và sức mạnh trước các láng giềng. [[Người Thụy Sĩ|Người Thụy Sỹ]] từ tất cả tầng lớp xã hội, theo [[Giáo hội Công giáo Rôma|Công giáo La Mã]] hay [[Kháng Cách|Tin Lành]], từ khuynh hướng [[Tự do chủ nghĩa|tự do]] đến [[Bảo thủ chủ nghĩa|bảo thủ]], nhận thấy rằng các bang sẽ có lợi hơn nếu các lợi ích kinh tế và tôn giáo của họ được hợp nhất.

Do đó, trong khi phần còn lại của châu Âu xảy ra các cuộc khởi nghĩa cách mạng, thì người Thụy Sỹ lập ra một hiến pháp đề ra bố cục liên bang, phần lớn được lấy cảm hứng từ Hiến pháp Mỹ . Hiến pháp này tạo ra một nhà đương cục trung ương, trong khi để lại cho các bang quyền tự quản về các vấn đề địa phương. Quốc hội được chia thành một thượng viện (Hội đồng Các bang, mỗi bang có hai đại biểu) và một hạ viện (Hội đồng Quốc gia, có đại biểu được bầu từ toàn quốc). Bắt buộc phải trưng cầu dân ý để sửa đổi bất kỳ nội dung nào trong hiến pháp này.


Một hệ thống cân và đo lường duy nhất được định ra và đến năm 1850 [[franc Thụy Sĩ|franc Thụy Sỹ]] trở thành đơn vị tiền tệ duy nhất của quốc gia. Điều 11 của hiến pháp ngăn cấm đưa binh sĩ đi phục vụ tại ngoại quốc. Một điều khoản quan trọng trong hiến pháp là nó có thể được soạn lại hoàn toàn nếu được cho là cần thiết, do đó cho phép việc phát triển toàn thể thay vì sửa đổi một phần tại một thời điểm. Điều này nhanh chóng chứng minh tính cần thiết khi dân số gia tăng và [[cách mạng công nghiệp]] tiếp sau đó dẫn đến các yêu cầu thay đổi hiến pháp cho phù hợp. Một dự thảo ban đầu bị dân chúng bác bỏ vào năm 1872 song bản sửa đổi được thông qua vào năm 1874. Nó xác định trưng cầu dân ý không cưỡng bách đối với pháp luật tại cấp độ liên bang. Nó cũng xác định liên bang chịu trách nhiệm về các sự vụ phòng thủ, mậu dịch và lập pháp.

Năm 1891, hiến pháp được điều chỉnh với các yếu tố [[dân chủ trực tiếp]] mạnh mẽ khác thường, điều này vẫn còn là độc nhất thế giới cho đến ngày nay.

===Lịch sử hiện đại===

Thụy Sỹ không bị xâm chiếm trong hai đại chiến thế giới. Trong [[Chiến tranh thế giới thứ nhất]], Thụy Sỹ là nơi [[Vladimir Lenin]] sống lưu vong cho đến năm 1917. Tính trung lập của Thụy Sỹ bị nghi ngờ nghiêm trọng do một chính trị gia nước này tên là Robert Grimm thương lượng hòa bình giữa Đức và Nga vào năm 1917. Năm 1920, Thụy Sỹ gia nhập [[Hội Quốc Liên]] có trụ sở tại [[Genève]], với điều kiện là họ được miễn bất kỳ yêu cầu quân sự nào.

Trong [[Chiến tranh thế giới thứ hai]], [[người Đức]] soạn thảo các kế hoạch xâm lược chi tiết đối với Thụy Sỹ, song nước này chưa từng bị tấn công. Thụy Sỹ có thể duy trì độc lập nhờ kết hợp răn đe quân sự, nhượng bộ với Đức, và may mắn do các sự kiện lớn hơn trong chiến tranh khiến Đức trì hoãn xâm lược. Chiến lược về quân sự của Thụy Sỹ thay đổi từ phòng thủ chiến lược tại biên giới để bảo vệ khu trung tâm kinh tế, sang chiến lược mang tên Reduit nhằm tiêu hao địch lâu dài có tổ chức và triệt thoái đến các vị trí cao kiên cố, có đủ dự trữ trên dãy Alpes. Thụy Sỹ là một căn cứ quan trọng về hoạt động tình báo đối với cả hai phe xung đột và thường làm trung gian giao thiệp giữa lực lượng [[Phe Trục]] và [[Khối Đồng Minh thời Chiến tranh thế giới thứ hai|Đồng Minh]].

Trong suốt cuộc chiến, Thụy Sỹ giam giữ trên 300.000 người tị nạn và [[Ủy ban Chữ thập đỏ quốc tế|Chữ thập đỏ quốc tế]] có trụ sở tại [[Genève]] giữ vai trò quan trọng trong xung đột. Các chính sách nhập cư và tị nạn nghiêm ngặt cũng như quan hệ tài chính với [[Đức Quốc Xã|Đức Quốc xã]] gây ra tranh luận, song chúng không kéo dài đến cuối thế kỷ XX.

Sau chiến tranh, chính phủ Thụy Sỹ xuất khẩu tín dụng thông qua quỹ từ thiện mang tên Schweizerspende và cũng đóng góp cho [[Kế hoạch Marshall]] nhằm giúp châu Âu phục hồi, các nỗ lực này cuối cùng cũng làm lợi cho kinh tế Thụy Sỹ.

Trong [[Chiến tranh Lạnh]], nhà đương cục Thụy Sỹ từng xem xét chế tạo một bom hạt nhân. Các nhà vật lý học hạt nhân hàng đầu tại [[ETH Zürich|Viện Công nghệ Liên bang Zürich]] biến điều này trở thành khả thi. Tuy nhiên, các vấn đề tài chính và ngân sách quốc phòng ngăn cản cung cấp lượng kinh phí đáng kể, và [[Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân]] năm 1968 được cho là một lựa chọn có giá trị. Toàn bộ các kế hoạch còn lại về phát triển [[vũ khí hạt nhân]] bị dừng lại vào năm 1988.



Thụy Sỹ là nước cộng hòa phương Tây cuối cùng trao quyền tuyển cử cho nữ giới. Một số bang của Thụy Sỹ phê chuẩn quyền này vào năm 1959, còn ở cấp liên bang là vào năm 1971. Sau khi giành được quyền đi bầu ở cấp độ liên bang, tầm quan trọng chính trị của nữ giới nhanh chóng nổi lên, nữ giới đầu tiên trong Hội đồng Liên bang là [[Elisabeth Kopp]], có nhiệm kỳ 1984–1989, và nữ tổng thống đầu tiên là [[Ruth Dreifuss]] vào năm 1999.

Thụy Sỹ gia nhập [[Ủy hội châu Âu]] vào năm 1963. Năm 1979, một số khu vực của bang [[Bern]] giành được độc lập và hình thành bang Jura. Ngày 18 tháng 4 năm 1989, dân chúng Thụy Sỹ và các bang bỏ phiếu tán thành thay đổi hoàn toàn hiến pháp liên bang.

Năm 2002, Thụy Sỹ trở thành một thành viên đầy đủ của [[Liên Hợp Quốc]]. Thụy Sỹ là một thành viên sáng lập của [[Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu]], song không phải là thành viên của [[Khu vực kinh tế châu Âu]]. Đơn xin làm thành viên [[Liên minh châu Âu]] được gửi đi vào tháng 5 năm 1992, song không có tiến bộ từ khi dân chúng bác bỏ [[Khu vực kinh tế châu Âu|Khu vực Kinh tế châu Âu]] vào tháng 12 năm 1992. Từ đó có một số cuộc trưng cầu dân ý về vấn đề Liên minh châu Âu; do phản ứng khác nhau từ dân chúng nên đơn xin làm thành viên bị đóng băng. Tuy thế, pháp luật Thụy Sỹ dần được điều chỉnh để phù hợp với pháp luật [[Liên minh châu Âu]], và chính phủ ký kết một số thỏa thuận song phương với tổ chức này. Ngày 5 tháng 6 năm 2005, cử tri Thụy Sỹ chấp thuận tham gia [[Hiệp ước Schengen]].

==Địa lí==




Thụy Sĩ trải dài qua sườn phía bắc và phía nam của [[Anpơ|Dãy Alpes]] tại [[Tây Âu|Tây]]-[[Trung Âu]], có sự đa dạng lớn về cảnh quan và khí hậu trong một diện tích hạn chế là . Dân số toàn quốc khoảng 8&nbsp;triệu, khiến mật độ dân số bình quân là khoảng 195 người/km². Nửa phía nam có địa hình núi non hơn, và có dân cư thưa thớt hơn rất nhiều so với nửa phía bắc. Bang lớn nhất là [[Graubünden]] nằm hoàn toàn trên dãy Alpes, có mật độ dân số là 27 người/km².

Thụy Sĩ nằm giữa các [[vĩ tuyến]] 45° và 48° Bắc, và các [[kinh tuyến]] 5° và 11° Đ. Quốc gia này gồm có ba khu vực địa hình cơ bản: Dãy Alpes Thụy Sĩ về phía nam, cao nguyên Thụy Sĩ hay cao nguyên Trung tâm, và dãy Jura về phía tây. Dãy Alpes là một dãy núi cao chạy dọc trung-nam của quốc gia, chiếm khoảng 60% diện tích toàn quốc. Đa số dân chúng Thụy Sĩ cư trú tại cao nguyên Thụy Sĩ. Trong số các thung lũng cao của dãy Alpes Thụy Sĩ, có nhiều sông băng với tổng diện tích là . Chúng là đầu nguồn của một số sông lớn, chẳng hạn như [[Rhine]], [[Sông Inn|Inn]], [[Ticino (sông)|Ticino]] và [[Rhône]], chúng chảy theo bốn hướng cơ bản ra toàn châu Âu. Mạng lưới thủy văn học bao gồm một số thực thể nước ngọt vào hàng lớn nhất tại Trung-Tây Âu, như [[hồ Genève]], [[Bodensee]] và [[hồ Maggiore]]. Thụy Sỹ có trên 1500 hồ và chứa 6% tài nguyên nước ngọt của châu Âu. Các hồ và sông băng chiếm khoảng 6% diện tích quốc gia. Sông Rhône chảy ra Địa Trung Hải tại vùng [[Camargue]] của Pháp còn [[Rhein|sông Rhine]] chảy ra biển Bắc tại [[Rotterdam]] thuộc [[Hà Lan]], cách nhau khoảng , song dòng chảy của chúng chỉ cách nhau khoảng  trên dãy Alpes Thụy Sĩ.



Thụy Sĩ có 48 núi cao từ  trở lên so với mực nước biển. [[Monte Rosa]] là núi cao nhất với , song núi [[Matterhorn]] với độ cao () thường được cho là nổi tiếng nhất. Cả hai đều nằm trên [[Alpes pennines|dãy Alpes Pennines]] thuộc bang [[Valais]], trên biên giới với Ý. Đoạn [[Alpes bernoises|dãy Alpes Bern]] nằm ở trên thung lũng [[Lauterbrunnen]] gồm có 72 thác nước, được biết nhiều với các núi [[Jungfrau]] () [[Eiger]] và [[Mönch]], cùng nhiều thung lũng đẹp như họa trong khu vực. Tại phía đông nam có thung lũng [[Engadin]] trải dài, gồm khu vực [[St. Moritz]] của bang [[Graubünden]], cũng nổi tiếng; đỉnh cao nhất tại [[Dãy núi Bernina|dãy Alpes Bernina]] là [[Piz Bernina]] ().

Phần miền bắc đông dân hơn của Thụy Sĩ chiếm khoảng 30% tổng diện tích, được gọi là cao nguyên Thụy Sĩ. Nó có cảnh quan rộng mở và đồi núi, một phần là rừng, một phần là thảo nguyên rộng thường dùng để chăn thả gia súc, hoặc để trồng rau và quả, song vẫn có nhiều đồi. Tại đó có các hồ nước lớn và các thành phố lớn nhất Thụy Sĩ.

===Khí hậu===
Khí hậu Thụy Sĩ về tổng thể là [[ôn đới]], song có thể khác biệt lớn giữa các địa phương, từ tình trạng băng giá trên các đỉnh núi, đến thường êm dịu tương tự [[khí hậu Địa Trung Hải]] tại mũi phía nam của Thụy Sĩ. Có một số khu vực thung lũng nằm tại phần phía nam của Thụy Sĩ, tại đó có một số cây cọ chịu lạnh. Mùa hè có xu hướng ấm và ẩm cùng các cơn mưa định kỳ, thích hợp cho đồng cỏ và gia súc. Mùa đông trên các dãy núi có ít ẩm hơn, có thể ổn định trong một thời gian dài nhiều tuần, trong khi tại các vùng thấp có xu hướng nghịch ôn trong các giai đoạn này, do đó không có Mặt trời trong nhiều tuần.

Một hiện tượng thời tiết gọi là phơn có thể xảy ra tại bất kỳ lúc nào trong năm và mang đặc điểm là gió ấm bất ngờ, khiến không khí có độ ẩm tương đối rất thấp tại phía bắc của Alpes trong các giai đoạn mưa tại sườn nam của Alpes. Hiện tượng này xảy ra theo cả hai hướng qua Dãy Alpes, song phổ biến hơn là gió thổi từ miền nam. Tình trạng khô hạn nhất tồn tại trong toàn bộ các thung lũng núi cao nội địa, chúng nhận được mưa ít hơn do các đám mây mất đi phần lớn lượng ẩm khi vượt qua các dãy núi trước khi tiếp cận đến chúng. Các khu vực núi cao lớn như [[Graubünden]] vẫn khô hạn hơn các khu vực trước núi cao và như tại thung lũng chính của [[Valais]] các loại nho được trồng để làm rượu vang.

Tình trạng ẩm nhất tồn tại trên vùng núi Alpes cao và tại bang [[Ticino]], tại đó có nhiều ánh nắng gây các cơn mưa lớn. [[Giáng thủy]] có xu hướng trải vừa phải quanh năm với đỉnh điểm vào mùa hè. Mùa thu là mùa khô hạn nhất, mùa đông có ít giáng thủy hơn mùa hè, song mô hình thời tiết tại Thụy Sĩ không phải là một hệ thống ổn định và có thể biến thiên từ năm này sang năm khác.



===Môi trường===
Hệ sinh thái của Thụy Sĩ có thể đặc biệt dễ tổn thương, do nhiều [[thung lũng]] nhạy cảm bị các núi cao chia cắt nên thường tạo thành hệ sinh thái duy nhất. Các khu vực núi non cũng dễ bị tổn thương, có đa dạng về thực vật không tìm thấy tại các độ cao khác, và trải qua một số áp lực từ du khách và gia súc. Các điều kiện khí hậu, địa chất và địa hình của khu vực núi cao tạo nên một hệ sinh thái rất mong manh, đặc biệt nhạy cảm với biến đổi khí hậu. Tuy thế, theo Chỉ số Thành tựu Môi trường 2014, Thụy Sỹ xếp thứ nhất trong số 132 quốc gia về bảo vệ môi trường, do có điểm số cao về y tế công cộng môi trường, phụ thuộc nhiều vào nguồn năng lượng tái tạo (thủy điện và địa nhiệt), và kiểm soát phát thải khí nhà kính.

==Chính trị==
[[Hiến pháp Liên bang Thụy Sĩ|Hiến pháp Liên bang]] được thông qua vào năm 1848 là căn cứ pháp lý của nhà nước liên bang hiện đại. Nó nằm trong số các hiến pháp lâu năm nhất của thế giới. Một hiến pháp mới được phê chuẩn vào năm 1999, song không tiến hành các biến đổi đáng kể về cấu trúc liên bang. Nó phác thảo các quyền lợi cơ bản và chính trị của các cá nhân và tham gia của công dân vào công vụ, phân chia quyền lực giữa liên bang và các bang, và xác định thẩm quyền và quyền hạn của liên bang. Có ba cơ cấu quản lý chính tại cấp độ liên bang: [[Quốc hội Liên bang (Thụy Sĩ)|Quốc hội Liên bang]] (lập pháp), [[Hội đồng Liên bang (Thụy Sĩ)|Hội đồng Liên bang]] (hành pháp) và [[Tòa án Tối cao Liên bang Thụy Sĩ|Tòa án Liên bang]] (tư pháp).



Nghị viện Thụy Sỹ gồm có hai viện: Hội đồng Các bang gồm có 46 đại biểu (mỗi bang hai đại biểu và mỗi bán bang có 1 đại biểu), họ được bầu theo hệ thống riêng do mỗi bang xác định, và Hội đồng Quốc gia gồm 200 thành viên được bầu theo một hệ thống đại diện tỷ lệ, tùy theo dân số của mỗi bang. Thành viên của hai viện phục vụ trong bốn năm và chỉ phục vụ bán thời gian (gọi là "Milizsystem" hay cơ quan tư pháp công dân). Khi cả hai viện họp chung, họ được gọi là Nghị hội Liên bang. Thông qua trưng cầu dân ý, công dân có thể thách thức bất kỳ luật nào do nghị viện thông qua, và thông qua xướng nghị có thể đưa các sửa đổi vào hiến pháp liên bang, do đó biến Thụy Sỹ thành một nền dân chủ trực tiếp.

Hội đồng Liên bang gồm có chính phủ liên bang, chỉ đạo chính quyền liên bang và đóng vai trò là cơ quan cao nhất của quốc gia. Đây là một cơ cấu hiệp nghị gồm bảy thành viên, được Nghị hội Liên bang bầu ra theo nhiệm kỳ ủy thác bốn năm, Nghị hội Liên bang cũng thực thi giám sát Hội đồng. [[Tổng thống Liên bang Thụy Sĩ|Tổng thống Liên bang]] được Nghị hội Liên bang bầu ra từ bảy thành viên này, theo truyền thống chức vụ này được luân phiên và có nhiệm kỳ một năm; Tổng thống chủ trì chính phủ và đảm nhiệm các chức năng tượng trưng. Tuy nhiên, tổng thống là một người đứng đầu bình đẳng, không có thêm quyền lực, và duy trì là người đứng đầu một cơ quan trong chính quyền.

Chính phủ Thụy Sỹ là một liên minh của bốn chính đảng lớn kể từ năm 1959, mỗi đảng có một số lượng ghế trong nghị viện, chúng phản ánh đại thể tỷ lệ cử tri và đại diện của họ trong nghị viện liên bang. Phân bổ kiểu cũ là 2 thành viên CVP/PDC, 2 thành viên SPS/PSS, 2 thành viên FDP/PRD và 1 thành viên SVP/UDC tồn tại từ năm 1959 đến năm 2003 và được gọi là "công thức ma thuật". Sau bầu cử Hội đồng Liên bang năm 2015, bảy ghế trong hội đồng được phân bổ như sau:
: 1 ghế của Đảng Nhân dân Dân chủ Cơ Đốc giáo (CVP/PDC),
: 2 ghế của Đảng Dân chủ Tự do (FDP/PRD),
: 2 ghế của Đảng Dân chủ Xã hội (SPS/PSS),
: 2 ghế của Đảng Nhân dân Thụy Sỹ (SVP/UDC).

Chức năng của Tòa án Tối cao Liên bang là phân xử kháng án phán quyết của các tòa án cấp bang và liên bang. Các thẩm phán được Nghị hội Liên bang bầu ra, có nhiệm kỳ sáu năm.

===Dân chủ trực tiếp===

[[Dân chủ trực tiếp]] và [[chủ nghĩa liên bang]] là các điểm nổi bật của hệ thống chính trị Thụy Sỹ. Công dân Thụy Sỹ là đối tượng của ba quyền lực tư pháp: tại cấp khu tự quản, bang và liên bang. Hiến pháp 1848/1999 xác định một hệ thống dân chủ trực tiếp (thỉnh thoảng gọi là *bán trực tiếp* hay *dân chủ trực tiếp đại diện*). Các công cụ của hệ thống này tại cấp độ liên bang, được gọi là quyền dân chúng (, , ), bao gồm quyền đệ trình một "xướng nghị liên bang" và một "trưng cầu dân ý", cả hai đều có thể lật đổ các quyết định của nghị viện.

Bằng cách yêu cầu một cuộc "trưng cầu dân ý" liên bang, một nhóm công dân có thể thách thức một luật do nghị viện thông qua nếu họ thu thập được 50.000 chữ ký chống lại luật trong vòng 100 ngày. Nếu vậy, một cuộc bỏ phiếu toàn quốc được lên kế hoạch để các cử tri quyết định theo thể thức đa số giản đơn về việc chấp thuận hay bác bỏ luật. Tập hợp gồm tám bang bất kỳ cũng có thể yêu cầu trưng cầu hiến pháp về một luật của liên bang.

Tương tự, "xướng nghị hiến pháp" liên bang cho phép công dân đưa một sửa đổi hiến pháp ra bỏ phiếu toàn dân, nếu như trong vòng 18 tháng có 100.000 cử tri ký tên vào sửa đổi được đề xuất. Hội đồng Liên bang và Nghị hội Liên bang có thể bổ sung sửa đổi được đề xuất bằng một phản đề án, và sau đó cử tri cần phải cho biết họ ưu tiên gì hơn trong trường hợp hai đề xuất được chấp thuận. Do đó, các sửa đổi hiến pháp bất kể tiến hành dựa theo xướng nghị hoặc tại nghị viện, cần phải được chấp thuận bởi đa số kép theo phiếu phổ thông quốc gia và phiếu phổ thông cấp bang.

===Thủ đô===
Luật Thụy Sỹ không định rõ một thủ đô chính thức, song nghị viện và chính phủ liên bang đặt tại Bern, trong khi các tòa án liên bang nằm tại các thành phố khác.
===Đơn vị hành chính===

Liên bang Thụy Sỹ gồm có 20 bang và 6 bán bang:

 

<small>Các bang được xem là bán bang và do đó chỉ có một ủy viên (thay vì hai) trong Hội đồng Các bang</small>.

Các bang có một địa vị hiến pháp vĩnh viễn, và so với tình hình tại các quốc gia khác thì chúng có mức độ độc lập cao. Theo Hiến pháp Liên bang, toàn bộ 26 bang đều bình đẳng về địa vị. Mỗi bang có hiến pháp riêng, cùng nghị viện, chính phủ và tòa án riêng. Tuy nhiên, có khác biệt đáng kể giữa các bang, quan trọng nhất là về dân số và diện tích. Dân số các bang dao động từ 15.000 (Appenzell Innerrhoden) đến 1.253.500 (Zürich), và diện tích dao động từ  (Basel-Stadt) đến  (Graubünden). Các bang gồm có tổng cộng 2.485 khu tự quản. Tại Thụy Sỹ có hai vùng đất lọt vào: [[Büsingen]] thuộc về Đức, [[Campione d'Italia]] thuộc về Ý.

===Ngoại giao và tổ chức quốc tế===
Thụy Sỹ có truyền thống tránh các liên minh có thể yêu cầu quân sự, chính trị và hành động kinh tế trực tiếp, và là nước trung lập kể từ khi kết thúc mở rộng vào năm 1515. Chính sách trung lập của họ được quốc tế công nhận trong [[Đại hội Viên|Đại hội Wien]] năm 1815. Phải đến năm 2002 Thụy Sỹ mới trở thành một thành viên đầy đủ của [[Liên Hợp Quốc]] và là quốc gia đầu tiên gia nhập tổ chức này theo trưng cầu dân ý. Thụy Sỹ duy trì quan hệ ngoại giao với hầu như toàn bộ các quốc gia và theo truyền thống đóng vai trò là một bên trung gian giữa các quốc gia khác. Thụy Sỹ không phải là thành viên của Liên minh châu Âu; người Thụy Sỹ kiên trì bác bỏ tư cách thành viên của tổ chức này kể từ đầu thập niên 1990. Tuy nhiên, Thụy Sỹ tham gia [[Khu vực Schengen]].



Một lượng lớn các tổ chức quốc tế đặt trụ sở của họ tại Thụy Sỹ, một phần là do chính sách trung lập của nước này. Genève là nơi khai sinh của [[Phong trào Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế|Phong trào Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ]] và [[Công ước Genève]], và từ năm 2006 là nơi đặt trụ sở [[Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc]]. Mặc dù Thụy Sỹ là một trong số các nước mới nhất gia nhập Liên Hợp Quốc, song [[Palais des Nations|Cung các Quốc gia]] tại Genève là trung tâm lớn thứ nhì của Liên Hợp Quốc sau trụ sở tại [[New York]], và Thụy Sỹ là một thành viên sáng lập và là nơi đặt trụ sở của [[Hội Quốc Liên]] trước đây.

Ngoài trụ sở của Liên Hợp Quốc, Thụy Sỹ còn là trụ sở của nhiều cơ quan Liên Hợp Quốc, như [[Tổ chức Y tế Thế giới]] (WHO), [[Tổ chức Lao động Quốc tế]] (ILO), [[Liên minh Viễn thông Quốc tế]] (ITU), [[Cao ủy Liên Hợp Quốc về người tị nạn]] (UNHCR) và khoảng 200 tổ chức quốc tế khác, trong đó có [[Tổ chức Thương mại Thế giới]] (WTO) và [[Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới]] (WIPO). Các hội nghị thường niên của [[Diễn đàn Kinh tế Thế giới]] tại [[Davos]] có sự tham gia của các lãnh đạo doanh nghiệp và chính trị quốc tế nhằm thảo luận các vấn đề quan trọng của thế giới, trong đó có y tế và môi trường. Ngoài ra, trụ sở của [[Ngân hàng Thanh toán Quốc tế]] (BIS) đặt tại [[Basel]] từ năm 1930.

Hơn nữa, nhiều liên đoàn và tổ chức thể thao đặt tại khắp Thụy Sỹ, như [[FIBA|Liên đoàn bóng rổ quốc tế]] tại Genève, [[Liên đoàn bóng đá châu Âu]] (UEFA) tại [[Nyon]], [[Liên đoàn bóng đá thế giới]] (FIFA) và [[Liên đoàn khúc côn cầu trên băng quốc tế]] đặt tại [[Zürich]], [[Liên đoàn Xe đạp Quốc tế]] tại [[Aigle]], và [[Ủy ban Olympic Quốc tế]] tại [[Lausanne]].

===Quân sự===


Lực lượng vũ trang Thụy Sỹ gồm có Lục quân và Không quân, gồm chủ yếu là các binh sĩ nghĩa vụ từ các nam công dân tuổi từ 20 đến 34 (trong trường hợp đặc biệt lên đến 50). Do là một quốc gia nội lục, Thụy Sỹ không có hải quân song trên các hồ biên giới có sử dụng các tàu kiểm soát quân sự có vũ trang. Công dân Thụy Sỹ bị cấm phục vụ trong quân đội ngoại quốc, ngoại trừ [[Đội cận vệ Thụy Sĩ|Đội cận vệ Thụy Sỹ]] của [[Thành Vatican|Vatican]], hoặc nếu họ có quốc tịch kép của một nước khác và cư trú tại đó.

Cấu trúc của hệ thống dân quân Thụy Sỹ quy định rằng các binh sĩ giữ thiết bị mà Quân đội phát cho tại nhà, bao gồm toàn bộ vũ khí cá nhân. Một số tổ chức và chính đảng tranh luận về thực tiễn này Nghĩa vụ quân sự áp dụng cho toàn bộ nam công dân Thụy Sỹ; nữ giới có thể phục vụ tự nguyện. Nam giới thường nhận lệnh huấn luyện nghĩa vụ quân sự vào năm 18 tuổi. Khoảng hai phần ba thanh niên Thụy Sỹ phù hợp để phục vụ; có một số hình thức phục vụ thay thế đối với những người được đánh giá là không phù hợp. Mỗi năm có khoảng 20.000 người được huấn luyện tại các trung tâm tuyển quân trong khoảng thời gian từ 18 đến 21 tuần lễ. Cải cách "Lục quân XXI" được dân chúng thông qua vào năm 2003, thay thế mô hình "Lục quân 95" trước đó, giảm chiến binh từ 400.000 xuống khoảng 200.000. Trong đó, 120.000 người tại ngũ trong thời kỳ huấn luyện và 80.000 binh sĩ dự bị phi huấn luyện.

Tổng thể, Thụy Sỹ từng ba lần tuyên bố tổng động viên nhằm đảm bảo tính toàn vẹn và tính trung lập của Thụy Sỹ. Lần đầu tiên nhằm ứng phó với [[Chiến tranh Pháp-Phổ]] 1870-1871. Lần thứ hai là nhằm ứng phó với bùng phát Chiến tranh thế giới thứ nhất vào tháng 8 năm 1914. Lần thứ ba diễn ra vào tháng 9 năm 1939 nhằm ứng phó trước việc [[Cuộc tấn công Ba Lan (1939)|Đức xâm lược Ba Lan]]; [[Henri Guisan]] được bầu làm tổng tư lệnh.

Do có chính sách trung lập, quân đội Thụy Sỹ hiện không tham gia các xung đột quân sự tại nước ngoài, song nằm trong một số sứ mệnh duy trì hòa bình khắp thế giới. Kể từ năm 2000 cơ quan lực lượng vũ trang cũng duy trì hệ thống thu thập tình báo Onyx nhằm theo dõi truyền thông vệ tinh.

Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, có một số nỗ lực nhằm hạn chế hoạt động quân sự hoặc thậm chí là bãi bỏ lực lượng vũ trang. Một cuộc trưng cầu dân ý đáng chú ý về vấn đề này được một nhóm chống quân phiệt phát động, được tổ chức vào năm 1989. Kết quả là thất bại khi hai phần ba cử tri bác bỏ đề xuất. Một cuộc trưng cầu dân ý tương tự được tổ chức không lâu sau [[Sự kiện 11 tháng 9]] tại Hoa Kỳ có kết quả là 78% cử tri bác bỏ

Thụy Sỹ có chính sách về súng độc nhất tại châu Âu do có tỷ lệ tương đối lớn (29%) công dân có vũ trang hợp pháp. Đa số lớn vũ khí được giữ tại nhà là loại được phát cho dân quân, song đạn dược không được phát.

==Kinh tế==


Thụy Sỹ có một nền kinh tế ổn định, thịnh vượng và công nghệ cao, có được của cải lớn. Năm 2011, quốc gia này được xếp hạng giàu có nhất thế giới về bình quân đầu người ("giàu" được xác định bao gồm tài sản tài chính và phi tài chính), trong khi Báo cáo Của cải Toàn cầu Credit Suisse 2013 cho thấy rằng Thụy Sỹ có lượng của cải bình quân đầu người cao nhất trong năm đó. Thụy Sỹ là nền kinh tế [[Danh sách quốc gia theo GDP danh nghĩa|lớn thứ 19]] theo [[GDP]] danh nghĩa và [[Danh sách quốc gia theo GDP (PPP)|lớn thứ 11]] theo [[sức mua tương đương]] (2016). Đây là nước xuất khẩu lớn thứ 18 thế giới (2015) dù có kích thước nhỏ. Thụy Sỹ được xếp hạng cao nhất châu Âu về [[Chỉ số Tự do Kinh tế]] năm 2010. GDP danh nghĩa bình quân của Thụy Sỹ cao hơn của các nền kinh tế lớn tại Tây-Trung Âu và Nhật Bản.

Báo cáo Cạnh tranh Toàn cầu của Diễn đàn Kinh tế Thế giới xếp hạng kinh tế Thụy Sỹ là cạnh tranh nhất toàn thế giới (2016-2017), trong khi Liên minh châu Âu xếp hạng Thụy Sỹ là quốc gia sáng tạo nhất châu lục (2010). Trong phần lớn thế kỷ XX, Thụy Sỹ là quốc gia giàu có nhất tại châu Âu với một khoảng cách đáng kể (theo GDP/người). Năm 2007, thu nhập hộ gia đình trung bình tại Thụy Sỹ ước tính đạt 137.094 USD theo sức mua tương đương trong khi thu nhập trung bình là 95.824 USD. Thụy Sỹ là một trong các quốc gia cân bằng tài khoản vãng lai lớn nhất theo tỷ lệ GDP.



Thụy Sỹ có một số tập đoàn đa quốc gia lớn. Các công ty lớn nhất Thụy Sỹ theo doanh thu là [[Glencore]], [[Gunvor (công ty)|Gunvor]], [[Nestlé]], [[Novartis]], [[Hoffmann-La Roche]], [[Tập đoàn ABB|ABB]], Mercuria Energy Group và [[Adecco]]. Ngoài ra, còn phải chú ý đến [[UBS|UBS AG]], Zurich Financial Services, [[Credit Suisse]], Barry Callebaut, [[Swiss Re]], [[Tetra Pak]], [[The Swatch Group]] và [[Swiss International Air Lines]]. Thụy Sỹ được xếp vào hàng các nền kinh tế mạnh nhất thế giới.

Lĩnh vực kinh tế quan trọng nhất của Thụy Sỹ là chế tạo. Ngành chế tạo phần lớn gồm sản xuất các mặt hàng hóa chất, y dược chuyên biệt, các dụng cụ đo lường khoa học và chính xác, và nhạc cụ. Mặt hàng xuất khẩu lớn nhất là hóa chất, máy móc/đồ điện tử, và thiết bị/đồng hồ chính xác. Xuất khẩu dịch vụ chiếm 1/3 tổng giá trị xuất khẩu. Lĩnh vực dịch vụ, đặc biệt là ngân hàng, bảo hiểm, du lịch và các tổ chức quốc tế là một ngành quan trọng khác của Thụy Sỹ.

Khoảng hơn 5 triệu người làm việc tại Thụy Sỹ theo số liệu năm 2017, khoảng 25% người lao động thuộc một tổ chức công đoàn vào năm 2004. Thụy Sỹ có thị trường lao động linh hoạt hơn so với các quốc gia láng giềng và tỷ lệ thất nghiệp ở mức rất thấp. Tỷ lệ thất nghiệp tăng từ 1,7% trong tháng 6 năm 2000 lên đến đỉnh là 4,4% trong tháng 12 năm 2009. Tỷ lệ thất nghiệp giảm xuống 3,2% vào năm 2014 và không giảm thêm vào năm 2015 và 2016. Tăng trưởng dân số bắt nguồn từ di cư thuần là khá cao, ở mức 0,52% dân số vào năm 2004. Cư dân là công dân ngoại quốc chiếm 21,8% vào năm 2004, tương đương với Úc. GDP theo giờ làm việc cao thứ 16 thế giới, với 49,46 dollar quốc tế vào năm 2012.

Khu vực tư nhân chiếm áp đảo trong kinh tế Thụy Sỹ và mức thuế tại đây thấp theo tiêu chuẩn Phương Tây. Thụy Sỹ là quốc gia tương đối dễ dàng để kinh doanh, đứng thứ 26 về [[Chỉ số thuận lợi kinh doanh]] (2016). Thụy Sỹ trải qua tăng trưởng chậm trong thập niên 1990 và đầu thập niên 2000, tạo ra ủng hộ lớn hơn cho các cải cách kinh tế và hài hòa với Liên minh châu Âu. Theo [[Credit Suisse]], năm 2007 chỉ khoảng 37% cư dân sở hữu nhà ở, nằm vào hàng thấp nhất tại châu Âu. Giá nhà ở và thực phẩm cao hơn 171% và 145% so với các quốc gia EU vào năm 2007, tương đương với 113% và 104% so với Đức.

Ngân sách liên bang Thụy Sỹ có quy mô 62,8 tỷ franc Thụy Sỹ vào năm 2010, tương đương 11,35% GDP quốc gia trong năm; tuy nhiên ngân sách khu vực (cấp bang) và ngân sách các khu tự quản không được tính vào trong ngân sách liên bang và tổng chi tiêu chính phủ là gần 33,8% GDP. Nguồn thu nhập chủ yếu của chính phủ liên bang là [[thuế giá trị gia tăng]] (33%) và thuế liên bang trực tiếp (29%) và chi tiêu chủ yếu nằm tại các khu vực phúc lợi xã hội và tài chính & thuế. Chi tiêu của Liên bang Thụy Sỹ tăng từ 7% GDP vào năm 1960 lên 9,7% vào năm 1990 và đến 10,7% vào năm 2010. Trong khi các lĩnh vực phúc lợi xã hội và tài chính & thuế tăng từ 35% vào năm 1990 lên 48,2% vào năm 2010, một sự suy giảm đáng kể chi tiêu đang diễn ra trong các lĩnh vực nông nghiệp và quốc phòng, từ 26,5% xuống 12,4% (ước tính vào năm 2015).

Chủ nghĩa bảo hộ nông nghiệp là một ngoại lệ hiếm hoi trong chính sách mậu dịch tự do của Thụy Sỹ, nó góp phần khiến giá thực phẩm ở mức cao. Tự do hóa thị trường sản phẩm tụt hậu so với nhiều quốc gia EU theo đánh giá của [[OECD]]. Tuy thế, sức mua nội địa nằm vào hàng tốt nhất thế giới. Ngoài nông nghiệp, các hàng rào kinh tế và mậu dịch giữa Liên minh châu Âu và Thụy Sỹ là tối thiểu và Thụy Sỹ có các thỏa thuận mậu dịch tự do trên toàn cầu. Thụy Sỹ là một thành viên của [[Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu]] (EFTA).

===Giáo dục và khoa học===
Giáo dục tại Thụy Sỹ rất đa dạng do Hiến pháp Thụy Sỹ ủy thác cho các bang giữ thẩm quyền về hệ thống trường học. Tồn tại các trường học công lập và tư thục, trong đó có nhiều trường học quốc tế tư nhân. Tuổi tối thiểu đối với trường tiểu học là khoảng sáu tuổi tại toàn bộ các bang, song hầu hết các bang cung cấp một "trường học trẻ em" miễn phí bắt đầu từ năm 4 hoặc 5 tuổi. Cấp tiểu học kéo dài đến lớp bốn, năm hoặc sáu, tùy theo trường học. Theo truyền thống, ngoại ngữ thứ nhất trong trường học luôn là một trong các ngôn ngữ chính thức khác của Thụy Sỹ, song gần đây tiếng Anh được đưa vào làm ngoại ngữ thứ nhất tại một số bang.

Đến cuối cấp tiểu học (hoặc đầu cấp trung học), học sinh được phân loại theo khả năng của họ theo một vài (thường là ba) lĩnh vực. Những trẻ học nhanh hơn được dạy trong các lớp học tiên tiến để chuẩn bị cho học tập sâu hơn và kỳ thi tú tài, còn những trẻ tiếp thu chậm hơn một chút được tiếp nhận giáo dục thích ứng hơn với nhu cầu của chúng.


Thụy Sỹ có 12 đại học, mười trường duy trì thuộc cấp bang và thường cung cấp lĩnh vực các môn học phi kỹ thuật. Đại học đầu tiên tại Thụy Sỹ được thành lập vào năm 1460 tại [[Basel]] (với một khoa y) và có truyền thống về nghiên cứu hóa học và y học tại Thụy Sỹ. Đại học lớn nhất tại Thụy Sỹ là [[Đại học Zürich]] với khoảng 25.000 sinh viên. [[ETH Zürich|Viện Công nghệ Liên bang Thụy Sỹ tại Zürich]] (ETHZ) và Đại học Zürich được xếp thứ 20 và 54 theo [[Bảng xếp hạng chất lượng đại học thế giới|Xếp hạng Học thuật Đại học Thế giới]] 2015 của [[Đại học Giao thông Thượng Hải]].

Hai học viện được chính phủ liên bang tài trợ là Viện Công nghệ Liên bang Thụy Sỹ tại Zürich (ETHZ) thành lập vào năm 1855 và Viện Công nghệ Liên bang Thụy Sỹ tại Lausanne (EPFL) được thành lập vào năm 1969- trước đó là một viện liên kết với Đại học Lausanne.

Ngoài ra, tồn tại một số đại học khoa học ứng dụng (Fachhochschule). Trong nghiên cứu kinh doanh và quản trị, Đại học St. Gallen được xếp hạng thứ 329 trong [[Bảng xếp hạng đại học thế giới Quacquarelli Symonds|Bảng xếp hạng đại học thế giới QS]] và xếp hạng nhất về chương trình mở toàn cầu theo *Financial Times.* Thụy Sỹ có tỷ lệ cao thứ hai (gần 18% vào năm 2003) sinh viên ngoại quốc ở cấp đại học, sau Úc (hơn 18% một chút).

Như để thích hợp với một quốc gia trong vai trò là nơi đặt trụ sở của nhiều tổ chức quốc tế, Viện Sau đại học Nghiên cứu Quốc tế và Phát triển (IHEID) đặt tại Genève là trường sau đại học nghiên cứu quốc tế và phát triển lâu năm nhất tại châu Âu lục địa, và được nhìn nhận phổ biến là một trong những trường uy tín nhất.

Nhiều nhà khoa học Thụy Sỹ từng nhận được giải thưởng Nobel, trong đó có nhà vật lý học nổi tiếng thế giới [[Albert Einstein]], ông phát triển [[thuyết tương đối hẹp]] của mình trong thời gian làm việc tại Bern. Gần đây có các nhà khoa học Thụy Sỹ [[Vladimir Prelog]], [[Heinrich Rohrer]], [[Richard R. Ernst|Richard Ernst]], [[Edmond H. Fischer|Edmond Fischer]], [[Rolf Zinkernagel]] và [[Kurt Wüthrich]] nhận giải Nobel. Tổng cộng, Thụy Sỹ giành hơn 100 giải Nobel trong toàn bộ các lĩnh vực và Giải Nobel Hòa bình được trao chín lần cho các tổ chức có trụ sở tại Thụy Sỹ.



Genève và tỉnh [[Ain]] thuộc Pháp nằm kế bên cùng là nơi đặt phòng thí nghiệm lớn nhất thế giới là [[CERN]], dành cho nghiên cứu vật lý hạt. Viện Paul Scherrer là trung tâm nghiên cứu quan trọng khác. Các phát minh đáng chú ý gồm có thuốc ảo giác [[LSD|lysergic acid diethylamide]] (LSD), [[kính hiển vi quét xuyên hầm]] và [[Velcro]]. Một số công nghệ cho phép thám hiểm các thế giới mới như bóng áp lực của [[Auguste Piccard]] và [[Bathyscaphe]], cho phép [[Jacques Piccard]] tiếp cận điểm sâu nhất của đại dương thế giới.

Văn phòng Không gian Thụy Sỹ tham gia một số công nghệ và chương trình không gian. Ngoài ra, họ còn là một trong 10 thể chế sáng lập [[Cơ quan Không gian châu Âu]] vào năm 1975 và đóng góp lớn thứ bảy cho ngân sách của cơ quan này. Trong khu vực tư nhân, một số công ty liên quan đến công nghiệp không gian như Oerlikon Space hay Maxon Motors họ cung cấp các cấu trúc tàu vũ trụ.

===Năng lượng, hạ tầng và môi trường===

56% điện năng tại Thụy Sỹ là từ [[thủy điện]], và 39% là từ [[điện hạt nhân]], kết quả là hệ thống phát điện gần như không thải CO<sub>2</sub>. Ngày 18 tháng 5 năm 2003, hai sáng kiến chống điện hạt nhân bị bác bỏ: *Moratorium Plus* nhằm mục tiêu cấm chỉ xây dựng nhà máy điện hạt nhân mới, và Điện năng Không Hạt nhân. Tuy nhiên, do tác động từ [[Sự cố nhà máy điện Fukushima I|sự cố hạt nhân Fukushima]] tại Nhật Bản, Chính phủ Thụy Sỹ vào năm 2011 công bố rằng có kế hoạch kết thúc sử dụng năng lượng hạt nhân trong vòng hai hoặc ba thập niên tới. Tháng 11 năm 2016, cử tri Thụy Sỹ bác bỏ một đề xuất của Đảng Xanh về đẩy nhanh thôi dần năng lượng hạt nhân. Văn phòng Năng lượng Liên bang Thụy Sỹ (SFOE) chịu trách nhiệm về toàn bộ các vấn đề liên quan đến cung ứng năng lượng và sử dụng năng lượng. Cơ quan này ủng hộ sáng kiến xã hội 2.000 W (trung bình một người dùng không quá 48 KWh mỗi ngày) nhằm cắt giảm sử dụng năng lượng quốc gia xuống hơn một nửa vào năm 2050.

Thụy Sỹ có mạng lưới đường sắt dày đặc nhất tại châu Âu, gồm  chuyên chở 596 triệu lượt hành khách mỗi năm (tính đến 2015). Năm 2015, mỗi công dân Thụy Sỹ đi trung bình  bằng tàu hỏa, do đó là những người sử dụng đường sắt nhiều nhất. Gần như 100% mạng lưới được điện khí hóa. Đa số (60%) hệ thống do Đường sắt Liên bang Thụy Sỹ (SBB&nbsp;CFF&nbsp;FFS) điều hành. BLS AG vận hành đường sắt khổ tiêu chuẩn lớn thứ nhì, hai công ty đường sắt khác vận hành mạng lưới khổ nhỏ là Đường sắt Rhaetian (RhB) tại bang đông nam Graubünden, trong đó có một số đoạn là di sản thế giới, và Matterhorn Gotthard Bahn (MGB) đồng vận hành cùng RhB đối với Glacier Express giữa [[Zermatt]] và [[St. Moritz]]/[[Davos]]. Ngày 31 tháng 5 năm 2016, [[Đường hầm Gotthard]] qua dãy Alpes được khai thông, là đường hầm đường sắt dài nhất và sâu nhất thế giới với [[chiều dài]] .

Mạng lưới đường bộ Thụy Sỹ được quản lý kết hợp công-tư, quỹ lấy từ phí đường bộ và thuế xe. Hệ thống xa lộ cao tốc Thụy Sỹ yêu cầu mua một tem thuế có giá 40 franc Thụy Sỹ mỗi năm theo lịch để sử dụng đường, áp dụng với cả xe chở khách và chở hàng. Hệ thống xa lộ cao tốc Thụy Sỹ có tổng [[chiều dài]]  (tính đến năm 2000), và so với diện tích toàn quốc là  thì đây cũng là một trong những hệ thống xa lộ dày đặc nhất thế giới. [[Sân bay Zürich]] là cửa ngõ hàng không quốc tế lớn nhất của Thụy Sỹ, chuyên chở 22,8 triệu lượt hành khách vào năm 2012. Các sân bay quốc tế khác là [[Sân bay quốc tế Geneva|Sân bay Genève]] (13,9 triệu hành khách vào năm 2012), [[EuroAirport Basel-Mulhouse-Freiburg]] trên lãnh thổ Pháp, [[Sân bay Berne|Sân bay Bern]], [[Sân bay Lugano]], [[Sân bay St. Gallen-Altenrhein]] và [[Sân bay Sion]]. [[Swiss International Air Lines]] là hãng hàng không quốc gia của Thụy Sỹ, có trung tâm chính là Zürich.

Thụy Sỹ nằm trong số các quốc gia phát triển có thành tựu môi trường tốt nhất; Thụy Sỹ ký kết [[Nghị định thư Kyoto]] vào năm 1998 và phê chuẩn nó vào năm 2003. Cùng với [[Mexico]] và [[Hàn Quốc]] tạo thành Tổ chức Toàn vẹn Môi trường (EIG). Thụy Sỹ rất tích cực trong các quy định tái chế và chống xả rác, và là một trong những nước tái chế hàng đầu trên thế giới, với 66-96% vật liệu có thể tái chế đã được tái chế vào năm 2010, tùy theo khu vực. Chỉ số Kinh tế Xanh Toàn cầu 2014 xếp hạng Thụy Sỹ nằm trong 10 nền kinh tế xanh hàng đầu thế giới.

==Nhân khẩu==

Năm 2022, dân số Thụy Sỹ ước đạt 8,508,698 người. Tương tự như các quốc gia phát triển khác, dân số Thụy Sỹ gia tăng nhanh chóng trong thời kỳ công nghiệp hóa, tăng bốn lần từ năm 1800 đến năm 1990. Tăng trưởng từ đó ổn định, và như hầu hết châu Âu, Thụy Sỹ hiện phải đối diện với kết cấu dân số lão hóa, song được dự báo tăng trưởng liên tục hàng năm cho đến năm 2035 phần lớn là do nhập cư và tỷ suất sinh gần đến mức thay thế.

, cư dân là người ngoại quốc chiếm 23,3% dân số, một trong các tỷ lệ cao nhất tại thế giới phát triển. Hầu hết trong số họ (64%) đến từ Liên minh châu Âu hoặc các quốc gia [[Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu|EFTA]]. [[Người Ý]] là dân tộc đơn lẻ lớn nhất trong số người ngoại quốc với tỷ lệ 15,6% trong nhóm này, tiếp đến là [[người Đức]] (15,2%), di dân từ [[Bồ Đào Nha]] (12,7%), Pháp (5,6%), [[Serbia]] (5,3%), [[Thổ Nhĩ Kỳ]] (3,8%), [[Tây Ban Nha]] (3,7%), và [[Áo]] (2%). Di dân [[Sri Lanka]] với hầu hết là người tị nạn Tamil là nhóm lớn nhất trong những người gốc Á.

Ngoài ra, số liệu từ năm 2012 cho thấy 34,7% dân số thường trú từ 15 tuổi trở lên tại Thụy Sỹ (tức khoảng 2,33 triệu người) có một xuất thân nhập cư. Một phần ba trong số đó (853.000) giữ quyền công dân Thụy Sỹ. Bốn phần năm số người có một xuất thân nhập cư là người nhập cư; còn một phần năm sinh tại Thụy Sỹ.

Trong thập niên 2000, các tổ chức nội địa và quốc tế bày tỏ lo ngại về điều được nhìn nhận là gia tăng bài ngoại, đặc biệt là trong một số chiến dịch chính trị. Phản ứng trước một báo cáo phê phán, Hội đồng Liên bang lưu ý rằng "chủ nghĩa kỳ thị chủng tộc đáng tiếc là hiện diện tại Thụy Sỹ", song phát biểu rằng tỷ lệ cao công dân ngoại quốc tại đây, cũng như việc người ngoại quốc hội nhập nhìn chung là không có vấn đề cho thấy sự cởi mở của Thụy Sỹ.

===Ngôn ngữ===


Thụy Sỹ có bốn ngôn ngữ chính thức: Tiếng Đức chiếm đa số (63,3% dân số nói vào năm 2014); [[tiếng Pháp]] (22,7%) tại miền tây; và [[tiếng Ý]] (8,1%) tại miền nam. Ngôn ngữ thứ tư là [[tiếng Romansh]] (0,5%), đây là một ngôn ngữ thuộc hệ Latinh và được nói ở quy mô địa phương tại bang [[Graubünden]] thuộc miền đông nam. Tuy nhiên, pháp luật liên bang và các đạo luật chính thức khác không cần thiết được ban hành bằng tiếng Romansh.

Năm 2013, các ngôn ngữ được nói nhiều nhất tại nhà trong số cư dân thường trú từ 15 tuổi trở lên là tiếng Đức-Thụy Sỹ (60,1%), tiếng Pháp (23,4%), tiếng Đức tiêu chuẩn (10,1%), và tiếng Ý (8,4%). Trên hai phần năm (42,6%) cư dân thường trú biểu thị thường xuyên nói hơn một ngôn ngữ. Các ngôn ngữ khác được nói tại nhà gồm có tiếng Anh (4,6%), tiếng Bồ Đào Nha (3,5%), tiếng Albania (2.6%), tiếng Serbia và Croatia (2,5%), tiếng Tây Ban Nha (2,2%), và tiếng Thổ Nhĩ Kỳ (1,3%).

Chính phủ liên bang có nghĩa vụ giao thiệp bằng các ngôn ngữ chính thức, và trong nghị viện liên bang các bản dịch đồng thời được cung cấp giữa tiếng Đức, Pháp và Ý.

Ngoài dạng chính thức, bốn khu vực ngôn ngữ của Thụy Sỹ cũng có dạng phương ngữ của mình. Vai trò của phương ngữ trong mỗi khu vực ngôn ngữ khác biệt đáng kể: Tại các khu vực nói tiếng Đức, tiếng Đức-Thụy Sỹ ngày càng trở nên thịnh hành hơn kể từ nửa cuối thế kỷ XX, đặc biệt là trong truyền thông, và được sử dụng làm ngôn ngữ thường nhật, trong khi giao thiệp bằng văn bản hầu như luôn sử dụng dạng tiếng Đức tiêu chuẩn của Thụy Sỹ. Tương phản, tại các khu vực nói tiếng Pháp, phương ngữ bản địa hầu như đã biến mất, trong khi các phương ngữ tại các khu vực nói tiếng Ý hầu như bị hạn chế trong bối cảnh gia đình và đàm thoại bình thường.

Học một trong các ngôn ngữ quốc gia khác tại trường học là điều bắt buộc đối với toàn bộ học sinh Thụy Sỹ, do đó nhiều người Thụy Sỹ được giả định ít nhất là song ngữ, đặc biệt là những người thuộc các nhóm thiểu số ngôn ngữ.

===Y tế===
Toàn thể công dân Thụy Sỹ được yêu cầu mua bảo hiểm y tế từ các công ty bảo hiểm tư nhân, ngược lại các công ty được yêu cầu chấp nhận bất kỳ người nào nộp đơn. Chi phí của hệ thống y tế Thụy Sỹ nằm vào hàng cao nhất, song có kết quả tốt so với các quốc gia châu Âu khác; các bệnh nhân là công dân Thụy Sỹ được báo cáo nhìn chung là hài lòng cao độ với hệ thống. Năm 2012, tuổi thọ dự tính khi sinh là 80,4 đối với nam giới và 84,7 đối với nữ giới — là con số cao nhất thế giới. Chi tiêu vào y tế đặc biệt cao với 11,4% GDP (2010), song ngang hàng với Đức và Pháp (11,6%) cùng các quốc gia châu Âu khác, và thấp hơn đáng kể chi tiêu tại Hoa Kỳ (17,6%). Từ năm 1990, ghi nhận được có tình trạng tăng dần chi phí, phản ánh chi phí cao của các dịch vụ được cung ứng. Do dân số đang lão hóa và các kỹ thuật y tế mới, chi tiêu cho y tế dường như sẽ tiếp tục tăng lên.

===Đô thị hóa===
Từ hai phần ba đến ba phần tư dân số cư trú tại các khu vực đô thị. Thụy Sỹ biến đổi từ một quốc gia phần lớn cư dân sống tại nông thôn sang một quốc gia phần lớn cư dân sống tại đô thị trong vòng 70 năm. Tình trạng mở rộng đô thị này không chỉ tác động đến cao nguyên Thụy Sỹ mà còn đến dãy Jura và chân núi Alpes và có lo ngại gia tăng về sử dụng đất. Tuy nhiên, từ đầu thế kỷ XXI, tăng trưởng dân số tại khu vực đô thị cao hơn tại khu vực nông thôn.

Thụy Sỹ có một mạng lưới thành phố dày đặc, có các thành phố cỡ lớn, vừa và nhỏ bổ khuyết cho nhau. Cao nguyên Thụy Sỹ có mật độ dân số rất cao với khoảng 450 người/km² và cảnh quan liên tục biểu thị dấu hiệu con người hiện diện. Sức nặng của các đại đô thị là [[Zürich]], [[Genève]]–[[Lausanne]], [[Basel]] và [[Bern]] có xu hướng gia tăng. Theo so sánh quốc tế, tầm quan trọng của các khu vực đô thị này mạnh hơn so với số lượng cư dân của chúng. Ngoài ra, hai trung tâm chính là Zürich và Genève được công nhận có chất lượng sinh hoạt đặc biệt cao.

===Tôn giáo===

Thụy Sỹ không có quốc giáo, song hầu hết các bang (ngoại trừ [[Genève (bang)|Genève]] và [[Neuchâtel (bang)|Neuchâtel]]) công nhận các giáo hội chính thức, là Giáo hội Công giáo La Mã hoặc Giáo hội Cải cách Thụy Sỹ. Các giáo hội này, và tại một số bang còn có các giáo đoàn Công giáo Cổ và Do Thái giáo, được tài trợ bằng thuế chính thức từ các tín đồ.

[[Cơ Đốc giáo|Kitô Giáo]] là tôn giáo chủ yếu của Thụy Sỹ (khoảng 71% cư dân và 75% công dân Thụy Sỹ), bị phân chia giữa Công giáo La Mã (38,21% dân số), Giáo hội Cải cách Thụy Sỹ (26,93%), các giáo hội [[Tin Lành]] khác (2,89%) và các giáo phái Kitô khác (2,79%). Gần đây có sự nổi lên của phái [[Phong trào Tin Lành|Phúc Âm]]. Sự nhập cư lập nên các cộng đồng tôn giáo thiểu số đáng kể, như [[Hồi giáo]] (4,95%) và [[Chính thống giáo Đông phương]] (khoảng 2%). Theo một trưng cầu vào năm 2015 của [[WIN/GIA|Gallup International]], 12% dân chúng Thụy Sỹ tự xác định là "người vô thần xác tín."

Theo điều tra nhân khẩu năm 2000, các cộng đồng thiểu số Kitô khác gồm có Tân Mộ đạo (Pietism) (0,44%), [[Phong trào Ngũ Tuần|Ngũ Tuần]] (0,28%), [[Phong trào Giám Lý|Giám Lý]] (0.13%), Tân Tông đồ (0,45%), [[Nhân Chứng Giê-hô-va]] (0,28%), giáo phái Tin Lành khác (0,20%), [[Giáo hội Công giáo Cổ|Công giáo Cổ]] (0,18%), các giáo phái Kitô khác (0,20%). Các tôn giáo phi Cơ Đốc là Ấn Độ giáo (0,38%), [[Phật giáo]] (0,29%), [[Do Thái giáo]] (0,25%) và khác (0,11%); 4,3% không tuyên bố. 21,4% vào năm 2012 tự tuyên bố là không giáo phái, tức không liên kết với bất kỳ giáo hội hoặc cơ cấu tôn giáo nào.

Quốc gia có lịch sử cân bằng ngang nhau giữa Công giáo và Tin Lành, có sự đan xen phức tạp về phái chiếm đa số tại hầu hết lãnh thổ. Genève cải sang Tin Lành vào năm 1536, ngay trước khi [[John Calvin]] đến đó. Nơi này được quốc tế gọi là "Roma Tin Lành" do là căn cứ của nhiều nhà cải cách như [[Theodore Beza]] hay [[William Farel]]. Zürich trở thành một thành trì Tin Lành khác khoảng cùng thời điểm, khi [[Huldrych Zwingli]] và [[Heinrich Bullinger]] nắm quyền lãnh đạo tại đó. Có một bang là Appenzell bị phân chia chính thức giữa các phái Công giáo và Tin Lành vào năm 1597. Các thành phố lớn và bang mà chúng thuộc về (Bern, Genève, Lausanne, Zürich và Basel) là nơi Tin Lành chiếm ưu thế. Trung Thụy Sỹ cùng với [[Valais]], [[Ticino]], [[Appenzell Innerrhoden|Appenzell Innerrhodes]],[[Jura (bang)|Jura]] và [[Fribourg (bang)|Fribourg]] có truyền thống Công giáo. Hiến pháp Thụy Sỹ 1848 do ảnh hưởng từ xung đột giữa các bang Công giáo và Tin Lành đương thời nên cố ý xác định một tình trạng hiệp thương, cho phép Công giáo và Tin Lành cùng tồn tại hòa bình. Một sáng kiến vào năm 1980 kêu gọi hoàn toàn tách biệt giáo hội và nhà nước đã bị 78,9% cử tri bác bỏ. Một số bang và thành phố có truyền thống Tin Lành ngày nay có một đa số nhỏ Công giáo, không phải vì phái này có tín đồ tăng lên, mà chỉ là vì từ khoảng năm 1970 có sự gia tăng dần lượng người không liên kết với bất kỳ giáo hội hoặc cơ cấu tôn giáo khác, đặc biệt là tại các khu vực truyền thống Tin Lành như thành phố Basel (42%), bang Neuchâtel (38%), bang Genève (35%), bang Vaud (26%), hay thành phố Zürich (>25%%).

==Văn hóa==


Văn hóa Thụy Sỹ mang đặc điểm là đa dạng, phản ánh thông qua phạm vi rộng các phong tục truyền thống. Một khu vực có thể bằng một số cách thức để giữ liên kết mạnh với quốc gia láng giềng chia sẻ cùng ngôn ngữ với họ, bản thân Thụy Sỹ có gốc là văn hóa Tây Âu. Văn hóa Romash cô lập về ngôn ngữ tại bang [[Graubünden]] là ngoại lệ, nó tồn tại chỉ trên các thung lũng cao thuộc lưu vực sông Rhine và Inn và phấn đấu duy trì truyền thống ngôn ngữ hiếm của mình.

Thụy Sỹ có nhiều cư dân có đóng góp nổi bật cho văn học, nghệ thuật, kiến trúc, âm nhạc và khoa học. Ngoài ra quốc gia này còn thu hút một số cá nhân sáng tạo trong thời kỳ bất ổn hoặc chiến tranh tại châu Âu.
Thụy Sỹ có khoảng 1000 bảo tàng, được phân bổ trên toàn quốc; số lượng tăng gấp ba lần kể từ năm 1950. Trong số các cuộc trình diễn văn hóa quan trọng nhất được tổ chức thường niên có Lễ hội Paléo, Lễ hội Lucerne, Lễ hội Jazz Montreux, Liên hoan Phim Quốc tế Locarno và Art Basel.

Chủ nghĩa biểu tượng Alpes đóng vai trò thiết yếu trong hình thành lịch sử quốc gia và bản sắc dân tộc Thụy Sỹ. Ngày nay một số vùng núi tập trung có văn hóa nghỉ dưỡng trượt tuyết sôi nổi vào mùa đông, và văn hóa đi bộ đường dài hoặc xe đạp leo núi vào mùa hè. Các khu vực khác trong suốt năm có văn hóa giải trí phục vụ cho du lịch, song mùa xuân và mùa thu vắng vẻ hơn do ít du khách hơn. Văn hóa nông dân và mục dân truyền thống cũng chi phối tại nhiều khu vực, các nông trại nhỏ hiện diện khắp nơi khi ra khỏi các thành phố. Nghệ thuật dân gian được duy trì tồn tại trong các tổ chức khắp Thụy Sỹ, chủ yếu được thể hiện bằng âm nhạc, vũ đạo, thơ, khắc gỗ và thêu. [[Alphorn]] là một nhạc cụ giống như [[trumpet]] làm bằng gỗ, nó cùng với lối hát [[Hát yodel|yodel]] và [[phong cầm]] là khái quát của âm nhạc truyền thống Thụy Sỹ.

===Văn học===

Với tư cách liên bang, hình thành từ năm 1291 và khi đó hầu như chỉ bao gồm các khu vực nói tiếng Đức, dạng văn học sớm nhất của Thụy Sỹ được viết bằng tiếng Đức. Đến [[Thế kỷ 18|thế kỷ XVIII]], tiếng Pháp trở thành ngôn ngữ thời thượng tại Bern và nơi khác, với ảnh hưởng của các đồng minh và lãnh thổ lệ thuộc nói tiếng Pháp trở nên rõ ràng hơn.

Trong số tác giả kinh điển của văn học tiếng Đức tại Thụy Sỹ có [[Jeremias Gotthelf]] (1797–1854) và [[Gottfried Keller]] (1819–1890). Các nhân vật phi thường của văn học Thụy Sỹ trong thế kỷ XX là [[Max Frisch]] (1911–1991) và [[Friedrich Dürrenmatt]] (1921–1990), có các tiết mục *Die Physiker* (Các nhà vật lý học) và *Das Versprechen* (Thề nguyện), được [[Hollywood]] dựng phim và phát hành vào năm 2001.

Các nhà văn tiếng Pháp xuất chúng là [[Jean-Jacques Rousseau]] (1712–1778) và [[Germaine de Staël]] (1766–1817). Các tác giả gần đây hơn là [[Charles Ferdinand Ramuz]] (1878–1947) và [[Blaise Cendrars]] (1887–1961).

Có lẽ sáng tạo văn học nổi tiếng nhất của Thụy Sỹ là *Heidi*, một câu chuyện về cô bé mồ côi sống với ông trên dãy Alpes, đây là một trong số các sách thiếu nhi nổi tiếng nhất cho đến nay và trở thành một tượng trưng của Thụy Sỹ. Tác giả của truyện là [[Johanna Spyri]] (1827–1901), bà còn viết một số sách khác về đề tài tương tự.

===Truyền thông===
Tự do báo chí và quyền tự do biểu đạt được đảm bảo trong hiến pháp liên bang của Thụy Sỹ. Thống tấn xã Thụy Sỹ (SNA) phát thông tin mỗi giờ bằng ba trong bốn ngôn ngữ chính thức về chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa. SNA cũng cấp tin tức cho hầu như toàn bộ truyền thông Thụy Sỹ và hàng chục dịch vụ truyền thông ngoại quốc.

Thụy Sỹ có số đầu báo phát hành lớn nhất xét theo tỷ lệ với dân số và kích thước. Các báo có ảnh hưởng nhất là Tages-Anzeiger và Neue Zürcher Zeitung (NZZ) viết bằng tiếng Đức, và [[Le Temps]] viết bằng [[tiếng Pháp]], song hầu như mỗi thành phố đều có ít nhất một báo địa phương. Sự đa dạng văn hóa giải thích việc có số lượng lớn báo chí.

Chính phủ áp dụng kiểm soát nhiều hơn đối với truyền thông phát sóng so với truyền thông in ấn, đặc biệt là tài chính và cấp phép. Tập đoàn Phát sóng Thụy Sỹ SRG SSR chịu trách nhiệm sản xuất và phát sóng các chương trình phát thanh và truyền hình. Các phòng thu của SRG SSR được phân bố khắp các khu vực ngôn ngữ. Nội dung phát thanh được sản xuất tại sáu phòng thu trung ương và bốn phòng thu khu vực, trong khi các chương trình truyền hình được sản xuất tại [[Genève]], [[Zürich]] và [[Lugano]]. Một mạng lưới cáp quy mô rộng cũng cho phép hầu hết người Thụy Sỹ tiếp cận với các chương trình từ các quốc gia láng giềng.

===Kiến trúc===

Kiến trúc ở Thụy Sỹ có truyền thống lâu đời. [[Kiến trúc Roman|Phong cách Romanesque]] của thế kỷ 12 có thể được tìm thấy trong các [[nhà thờ]] ở [[Basel]], [[Sion]], [[Chur]], [[Geneva]] và [[Lausanne]]. Phong cách này, rất phong phú về biểu hiện, cũng có thể được tìm thấy ở nhiều lâu đài và pháo đài khắp đất nước, nhiều trong số đó vẫn còn ở trong tình trạng tốt. Các nhà thờ ở [[Schaffhausen]], [[Zug]] và [[Zürich]] có phong cách [[Nghệ thuật Gothic|Gothic]], và các nhà thờ của [[Einsiedeln]] và [[St. Gallen]] có phong cách [[Baroque]].

===Thể thao===

[[Trượt tuyết]], [[trượt ván trên tuyết]] và [[leo núi]] nằm trong số các môn [[thể thao]] phổ biến nhất tại Thụy Sỹ, đặc điểm tự nhiên của quốc gia này đặc biệt thích hợp cho các hoạt động như vậy. Thể thao mùa đông được cư dân bản địa và du khách luyện tập kể từ nửa sau [[Thế kỷ 19|thế kỷ XIX]] khi phát minh xe trượt băng tại [[St. Moritz]]. Các giải vô địch trượt tuyết thế giới đầu tiên được tổ chức tại [[Mürren]] (1931) và St. Moritz (1934). St. Moritz còn từng đăng cai [[Thế vận hội Mùa đông]] [[Thế vận hội Mùa đông 1928|lần thứ 2 vào năm 1928]] và [[Thế vận hội Mùa đông 1948|lần thứ năm vào năm 1948]].

Các môn thể thao được theo dõi nhiều nhất tại Thụy Sỹ là [[bóng đá]], [[khúc côn cầu trên băng]], trượt tuyết đổ đèo, vật dân tộc "[[Schwingen]]", và [[quần vợt]].

Trụ sở của [[Liên đoàn bóng đá thế giới]] (FIFA) và Liên đoàn khúc côn cầu trên băng thế giới (IIHF) đặt tại [[Zürich]]. Trên thực tế trụ sở của nhiều liên đoàn thể thao quốc tế khác cũng nằm tại Thụy Sỹ, như [[Ủy ban Olympic Quốc tế]] (IOC), Bảo tàng Olympic và Tòa Trọng tài Thể thao (CAS) của IOC đặt tại [[Lausanne]].

Thụy Sỹ từng đăng cai [[Giải bóng đá vô địch thế giới 1954]], và cùng với [[Áo]] đăng cai [[Giải vô địch bóng đá châu Âu 2008]]. [[Giải bóng đá vô địch quốc gia Thụy Sĩ|Giải bóng đá vô địch quốc gia Thụy Sỹ (Swiss Super League)]] là hạng đấu bóng đá chuyên nghiệp cao nhất của quốc gia. Sân bóng đá cao nhất châu Âu với độ cao  trên mực nước biển nằm tại Thụy Sỹ và mang tên *Sân vận động Ottmar Hitzfeld*.

Nhiều người Thụy Sỹ theo dõi khúc côn cầu trên băng và ủng hộ một trong 12 câu lạc bộ tại Giải hạng A, là giải đông đảo nhất tại châu Âu. Năm 2009, Thụy Sỹ lần thứ 10 đăng cai Giải vô địch khúc côn cầu trên băng thế giới. Do có nhiều hồ nên Thụy Sỹ là một nơi thu hút đối với môn [[thuyền buồm]]. Hồ lớn nhất Thụy Sỹ là hồ Genève là căn cứ của đội tuyển thuyền buồm [[Alinghi]], là đội tuyển châu Âu đầu tiên giành chiến thắng Cúp châu Mỹ năm 2003 và bảo vệ được danh hiệu vào năm 2007. Quần vợt ngày càng trở nên phổ biến tại Thụy Sỹ, các [[vận động viên]] như [[Martina Hingis]], [[Roger Federer]], và [[Stanislas Wawrinka]] từng nhiều lần giành chiến thắng tại [[Grand Slam (quần vợt)|Grand Slam]].

Đua ô tô và các sự kiện thể thao ô tô bị cấm chỉ tại Thụy Sỹ sau tai nạn Le Mans năm 1955 tại [[Pháp]], ngoại lệ là các sự kiện như leo đồi tốc độ. Trong giai đoạn này, Thụy Sỹ vẫn sản sinh các tay đua thành công, và Thụy Sỹ cũng chiến thắng Giải vô địch thế giới thể thao ô tô công thức A1 mùa 2007-2008. Tháng 6 năm 2007, Hội đồng Quốc gia Thụy Sỹ bỏ phiếu bỏ lệnh cấm, song Hội đồng Các bang Thụy Sỹ bác bỏ thay đổi và lệnh cấm vẫn duy trì.

Các môn thể thao truyền thống gồm có vật Thụy Sỹ hay "[[Schwingen]]". Đây là một truyền thống cổ xưa từ các bang miền trung nông thôn và được một số người nhìn nhận là môn thể thao quốc gia. [[Hornussen]] là môn thể thao bản địa Thụy Sỹ khác, giống như pha tạp giữa bóng chày và golf. [[Steinstossen]] là biến thể Thụy Sỹ của môn đẩy đá, một cuộc tranh tài bằng cách ném một khối đá nặng. Nó vốn chỉ được tập luyện trong phạm vi cư dân vùng núi cao từ thời kỷ tiền sử, và được ghi nhận diễn ra tại Basel trong thế kỷ XIII. Đây là trung tâm của Lễ hội Unspunnenfest được tổ chức lần đầu vào năm 1805, với biểu tượng là hòn đá 83,5 kg mang tên *Unspunnenstein*.

===Ẩm thực===

[[Ẩm thực Thụy Sĩ|Ẩm thực Thụy Sỹ]] có nhiều khía cạnh, một số món như [[fondue]], [[raclette]] hay [[rösti]] hiện diện trên toàn quốc, song mỗi bang phát triển nghệ thuật ẩm thực riêng của mình dựa theo khác biệt về [[khí hậu]] và [[ngôn ngữ]].
 Ẩm thực Thụy Sỹ truyền thống sử dụng các nguyên liệu tương tự như của các quốc gia châu Âu khác, cũng như các sản phẩm sữa và pho mát độc nhất như [[Gruyère (pho mát)|Gruyère]] hay [[Pho mát Emmental|Emmental]], được sản xuất tại các thung lũng [[Gruyères]] và [[Emmental]]. Có nhiều cơ sở hảo hạng, đặc biệt là tại miền tây Thụy Sỹ.

[[Sô-cô-la|Sôcôla]] được [[sản xuất]] tại Thụy Sỹ từ [[Thế kỷ 18|thế kỷ XVIII]], song đạt được danh tiếng vào cuối [[Thế kỷ 19|thế kỷ XIX]] khi phát minh các công nghệ hiện đại khiến sản phẩm có chất lượng cao. Một bước đột phá là phát minh sôcôla sữa đặc vào năm 1875 bởi Daniel Peter. Người Thụy Sỹ bình quân tiêu thụ sôcôla lớn nhất thế giới.

[[Thức uống có cồn|Đồ uống có cồn]] phổ biến nhất tại Thụy Sỹ là [[rượu vang]]. Thụy Sỹ nổi tiếng vì trồng nhiều loại nho do khác biệt lớn về điều kiện đất, [[không khí]], [[độ cao]] và [[ánh sáng]]. Rượu vang Thụy Sỹ được sản xuất chủ yếu tại Valais, Vaud ([[Lavaux]]), Genève và Ticino, với đa số nhỏ là rượu vang trắng. Các ruộng nho được canh tác tại Thụy Sỹ từ thời La Mã, thậm chí các dấu tích nhất định có thể cho thấy nguồn gốc cổ xưa hơn. Các loại phổ biến nhất là Chasselas (gọi là Fendant tại Valais) và Pinot noir. Merlot là loại chủ yếu được sản xuất tại Ticino.

== Chú thích ==

== Tham khảo ==

===Đọc thêm===
* Church, Clive H. (2004) *The Politics and Government of Switzerland*. Palgrave Macmillan. ISBN 0-333-69277-2.
* Dalton, O.M. (1927) *The History of the Franks, by Gregory of Tours*. Oxford: The Clarendon Press.
* Fahrni, Dieter. (2003) *An Outline History of Switzerland. From the Origins to the Present Day''. 8th enlarged edition. Pro Helvetia, Zürich. ISBN 3-908102-61-8
* Historical Dictionary of Switzerland (2002–). Published electronically and in print simultaneously in three national languages of Switzerland.

## Liên kết ngoài

* Chính phủ liên bang 
* Nghị viện Thụy Sỹ
* Tòa án Tối cao Liên bang (Đức, Pháp, Ý)
* Bộ Thống kê Liên bang Thụy Sỹ
* Hiến pháp Liên bang Thụy Sỹ  (PDF)
* Culturelinks.ch  – thư mực về văn hóa Thụy Sỹ
* Từ điển Lịch sử Thụy Sỹ – bách khoa toàn thư về quốc gia (Đức, Pháp, Ý)
* Swissworld  – bách khoa toàn thư về liên bang của chính phủ
* About.ch – thêm về quốc gia
* swissinfo  – tin tức và thông tin Thụy Sỹ, do Công ty Phát thanh Thụy Sỹ công cộng (9 ngôn ngữ)
* Quy hoạch Không gian Thụy Sỹ  – Bộ Phát triển Không gian của Liên bang Thụy Sỹ (quy hoạch sử dụng đất, chuyên chở, và phát triển có thể giữ lâu được)