Pyrénées

**Dãy Pyrénées**, tên phiên âm tiếng Việt trong sách là Pyrênê hoặc Phì Nhiêu. là một dãy núi phía tây nam châu Âu tạo thành đường biên giới tự nhiên giữa Pháp và Tây Ban Nha. Dãy núi này cũng là ranh giới giữa Pháp với bán đảo Iberia. Chúng trải dài gần  từ chỗ hợp lưu với dãy núi Cantabria đến Cap de Creus trên bờ biển Địa Trung Hải, đạt độ cao tối đa  tại đỉnh Aneto.

Nhìn chung, đỉnh núi chính tạo thành ranh giới chính trị giữa Tây Ban Nha và Pháp, với tiểu quốc Andorra nằm giữa. Trong lịch sử, Vương quyền Aragón và Vương quốc Navarra trải dài ở cả hai phía của dãy núi.

## Từ nguyên
Trong thần thoại Hy Lạp, Pyrene là một công chúa đặt tên cho dãy núi Pyrenees. nhà sử học Hy Lạp Herodotus nói Pyrene là tên của một thị trấn ở châu Âu Celtic. Theo Silius Italicus, nàng là con gái đồng trinh của Bebryx, một vị vua ở Gaul Địa Trung Hải, ông đã tiếp đón anh hùng Heracles trong chuyến đi đánh cắp đàn gia súc của Geryon, một trong những kỳ công nổi tiếng của Hercules. Hercules, trong trạng thái say xỉn và dâm dục, đã vi phạm luật lệ thiêng liêng về lòng hiếu khách và cưỡng hiếp con gái của chủ nhà. Pyrene sinh ra một con rắn và bỏ trốn vào rừng do sợ cha cô sẽ nổi giận. Một mình, nàng tủi thân kể lại câu chuyện cho những cái cây nghe, thu hút sự chú ý của những con thú hoang và chúng xé xác nàng ra từng mảnh.

Sau chiến thắng Geryon, Hercules lại đi qua vương quốc Bebryx và tìm thấy hài cốt bị xé nát của cô gái. Như thường lệ trong những câu chuyện về người anh hùng này, Hercules tỉnh táo phản ứng với nỗi đau buồn và hối hận tột cùng trước những hành động xấu xa của bản ngã đen tối, rồi ân cần chôn cất Pyrene, yêu cầu toàn bộ vùng đất xung quanh cùng chung tay thương tiếc và giữ gìn tên tuổi của cô: "Bị lay động bởi giọng nói hùng hồn của Hercules, các đỉnh núi rung chuyển ở các sườn núi; ông không ngừng kêu lên với tiếng kêu đau buồn 'Pyrene!' tất cả các vách đá và nơi trú ẩn của thú hoang đều vang vọng lại 'Pyrene!'... Những ngọn núi vẫn giữ mãi cái tên được khóc than ấy qua các thời đại." Pliny the Elder liên kết câu chuyện về Hercules và Pyrene với Lusitania, nhưng bác bỏ nó là *fabulosa*, mang tính hư cấu cao.

Các nguồn cổ điển khác cho rằng tên gọi này bắt nguồn từ từ tiếng Hy Lạp có nghĩa là lửa,  (IPA: ). Theo nhà sử học Hy Lạp Diodorus Siculus, "vào thời cổ đại, người ta kể rằng, một số người chăn gia súc đã đốt lửa và toàn bộ vùng núi bị thiêu rụi; và do ngọn lửa này cháy liên tục ngày này qua ngày khác, bề mặt trái đất cũng bị thiêu cháy và vì những gì đã xảy ra, dãy núi được gọi là Pyrenees."

## Địa lý

### Phân chia chính trị
Dãy núi Pyrenees của Tây Ban Nha thuộc các tỉnh sau đây, từ đông sang tây: Girona, Barcelona, Lleida (tất cả thuộc Catalonia), Huesca (thuộc Aragon), Navarra (thuộc Navarre) và Gipuzkoa (thuộc Xứ Basque).

Pyrenees thuộc Pháp là một phần của *[[département]]s* sau, từ đông sang tây: Pyrénées-Orientales (còn được gọi là Bắc Catalonia), Aude, Ariège, Haute-Garonne, Hautes-Pyrénées, và Pyrénées-Atlantiques (hai khu vực sau bao gồm Vườn quốc gia Pyrenees).

Công quốc độc lập Andorra nằm kẹp giữa phần phía đông của dãy núi, giữa dãy Pyrenees của Tây Ban Nha và dãy Pyrenees của Pháp.

### Phân chia địa lý

Về mặt địa lý tự nhiên, dãy Pyrenees có thể được chia thành ba phần: Pyrenees Đại Tây Dương (hay phía Tây), Pyrenees Trung tâm và Pyrenees phía Đông. Cùng nhau, chúng tạo thành một vùng địa lý riêng biệt thuộc hệ thống núi cao Alpine rộng lớn hơn.

Ở Pyrenees phía Tây, từ dãy núi Basque gần vịnh Biscay thuộc Đại Tây Dương, độ cao trung bình tăng dần từ tây sang đông.

Pyrenees Trung tâm trải dài về phía đông từ đèo Somport đến thung lũng Aran, và bao gồm các đỉnh núi cao nhất của dãy núi này:
* Pico de Aneto  trên sườn núi Maladeta,
* Pico Posets ,
* Monte Perdido .

Ở phía Đông dãy Pyrenees, ngoại trừ một đoạn bị gián đoạn ở cực đông của dãy *Pyrénées Ariégeoises* thuộc khu vực Ariège, độ cao trung bình khá đồng đều cho đến khi giảm đột ngột ở phần cực đông của dãy núi, gọi là Albères.

## Tài nguyên thiên nhiên
Các quặng kim loại của dãy Pyrenees hiện nay nhìn chung không còn quan trọng lắm, mặc dù trước đây từng có các mỏ sắt ở một số địa điểm tại Andorra, cũng như tại Andorra, Vicdessos ở Ariège và chân núi Canigó ở Pyrénées-Orientales. Các mỏ than có thể khai thác có lợi nhuận chủ yếu nằm ở sườn phía Tây Ban Nha, nhưng phía Pháp lại có các lớp than nâu. Mỏ lộ thiên Trimoun gần xã Luzenac (Ariège) là một trong những nguồn cung cấp bột talc lớn nhất ở châu Âu.

Có rất nhiều mỏ đá cẩm thạch ở dãy Pyrenees, hầu hết được người La Mã khai thác từ thời cổ đại. Được khai thác không liên tục, chúng cung cấp các loại đá cẩm thạch danh giá như đá cẩm thạch Grand Antique (người La Mã sử ​​dụng ở Roma và Constantinople), đá cẩm thạch trắng dùng để tạc tượng cũng như các loại đá cẩm thạch màu được sử dụng để trang trí các cung điện hoàng gia Louvre và Versailles ở Pháp và Cung điện Hoàng gia Madrid ở Tây Ban Nha.

Suối khoáng rất phong phú và đáng chú ý, đặc biệt là các suối nước nóng. Các suối nước nóng, trong đó có thể kể đến suối Les Escaldes ở Andorra, Panticosa và Lles de Cerdanya ở Tây Ban Nha, Ax-les-Thermes, Bagnères-de-Luchon và Eaux-Chaudes ở Pháp, đều chứa lưu huỳnh và chủ yếu nằm ở vùng cao, gần nơi tiếp xúc giữa đá granit và các lớp đá. Các suối ở vùng thấp hơn, chẳng hạn như suối Bagnères-de-Bigorre (Hautes-Pyrénées), Rennes-les-Bains (Aude), và Campagne-sur-Aude (Aude), chủ yếu chứa selen và không nóng.

## Các cơ sở khoa học
### Đài quan sát Pic du Midi

Đài quan sát Pic du Midi de Bigorre là một đài quan sát thiên văn nằm ở độ cao 2877 mét trên đỉnh Pic du Midi de Bigorre thuộc dãy núi Pyrenees của Pháp. Việc xây dựng đài quan sát bắt đầu vào năm 1878 và mái vòm cao 8 mét hoàn thành năm 1908.

Đài quan sát này có một kính phản xạ cơ học xích đạo mạnh mẽ, sử dụng vào năm 1909 để chính thức bác bỏ thuyết về kênh đào trên sao Hỏa. Một kính viễn vọng có đường kính 1,06 m được lắp đặt vào năm 1963, do NASA tài trợ và dùng để chụp ảnh chi tiết bề mặt Mặt Trăng nhằm chuẩn bị cho các sứ mệnh Apollo. Các nghiên cứu khác thực hiện vào năm 1965 đã cung cấp một phân tích chi tiết về thành phần khí quyển trên sao Hỏa và sao Kim, điều này đã làm cơ sở cho các nhà khoa học của Phòng thí nghiệm sức đẩy Phản lực (Jet Propulsion Laboratory) dự đoán rằng những hành tinh này không có sự sống.

Từ năm 1980, đài thiên văn này đã có kính viễn vọng 2 mét, là kính viễn vọng lớn nhất ở Pháp. Mặc dù bị các kính viễn vọng khổng lồ được xây dựng trong những thập kỷ gần đây vượt mặt, ngày nay đài thiên văn này mở cửa rộng rãi cho các nhà thiên văn nghiệp dư.

### Lò sưởi năng lượng mặt trời Odeillo

Lò nung năng lượng mặt trời Odeillo là lò nung năng lượng mặt trời lớn nhất thế giới, nằm ở Font-Romeu-Odeillo-Via, thuộc tỉnh Pyrénées-Orientales, miền nam nước Pháp. Được xây dựng từ năm 1962 đến năm 1968, lò có chiều rộng  và , gồm 63 tấm gương phản xạ mặt trời. Địa điểm này được chọn vì lượng ánh nắng mặt trời dồi dào và chất lượng ánh sáng trực tiếp (hơn 2.500 giờ/năm) cùng với độ tinh khiết của không khí (độ cao lớn và độ ẩm trung bình thấp).

Lò nung này được sử dụng làm địa điểm nghiên cứu khoa học, nghiên cứu các vật liệu ở nhiệt độ rất cao. Nhiệt độ trên  có thể đạt được chỉ trong vài giây; ngoài ra, nó còn tạo ra sự thay đổi nhiệt độ nhanh chóng, cho phép nghiên cứu tác động của sốc nhiệt.

## Các đỉnh núi cao nhất
Dưới đây là danh sách đầy đủ các đỉnh núi thuộc dãy Pyrenees cao trên 3.000 mét:

# Aneto (3,404&nbsp;m) (Aragon)
# Posets (3,375&nbsp;m) (Aragon)
# Monte Perdido (3,355&nbsp;m) (Aragon)
# Punta de Astorg (3,355&nbsp;m) (Aragon)
# Pico Maldito (3,350&nbsp;m) (Aragon)
# Espalda del Aneto (3,350&nbsp;m) (Aragon)
# Pico del Medio (3,346&nbsp;m) (Aragon)
# Espadas Peak (3,332&nbsp;m) (Aragon)
# Cilindro de Marboré (3,325&nbsp;m) (Aragon)
# Maladeta (3,312&nbsp;m) (Aragon)
# Vignemale (3,298&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pico Coronas (3,293&nbsp;m) (Aragon)
# Pico Tempestades (3,290&nbsp;m) (Aragon)
# Clot de la Hount (3,289&nbsp;m) (Aragon-France)
# Soum de Ramond (3,259&nbsp;m) (Aragon)
# 1st Western Peak Maladeta (3,254&nbsp;m) (Aragon)
# Pic de Marboré (3,252&nbsp;m) (Aragon-France)
# Cerbillona (3,247&nbsp;m) (Aragon-France)
# Perdiguero (3,221&nbsp;m) (Aragon-France)
# 2nd Western Peak Maladeta (3,220&nbsp;m) (Aragon)
# Pic de Montferrat (3,219&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pico Russell (3,205&nbsp;m) (Aragon)
# Pointe Chausenque (3,204&nbsp;m) (France)
# Piton Carré (3,197&nbsp;m) (France)
# Pic Long (3,192&nbsp;m) (France)
# 3rd Western Peak Maladeta (3,185&nbsp;m) (Aragon)
# Pic Schrader (3,177&nbsp;m) (Aragon-France)
# Campbieil (3,173&nbsp;m) (France)
# Pic de la cascade oriental (3,161&nbsp;m) (Aragon-France)
# Les Jumeaux Ravier (3,160&nbsp;m) (Aragon)
# Grand Tapou (3,160&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pic Badet (3,150&nbsp;m) (France)
# Balaïtous (3,144&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pic du Taillon (3,144&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pica d'Estats (3,143&nbsp;m) (Catalonia-France)
# Punta del Sabre (3,136&nbsp;m) (Aragon)
# Diente de Alba (3,136&nbsp;m) (Aragon)
# Pic de la Munia (3,134&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pointe de Literole (3,132&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pic Verdaguer (3,131&nbsp;m) (Catalonia-France)
# Pic du Milieu (3,130&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pic des Gourgs Blancs (3,129&nbsp;m) (Aragon-France)
# Les Veterans (3,125&nbsp;m) (Aragon)
# Pico Pavots (3,121&nbsp;m) (Aragon)
# Pic de Royo (3,121&nbsp;m) (Aragon-France)
# Punta Ledormeur (3,120&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pico Alba (3,118&nbsp;m) (Aragon)
# Pic des Crabioules (3,116&nbsp;m) (Aragon-France)
# Seil Dera Baquo (3,110&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pic de Maupas (3,109&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pic Lézat (3,107&nbsp;m) (France)
# Western Crabioules (3,106&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pico Brulle (3,106&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pic de la cascade occidental (3,095&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pic de Néouvielle (3,091&nbsp;m) (France)
# Serre Mourene (3,090&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pic de Troumouse (3,085&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pico Posets (3,085&nbsp;m) (Aragon)
# Infierno central (3,083&nbsp;m) (Aragon)
# Pics d'Enfer (3,082&nbsp;m) (France)
# Pico de Bardamina (3,079&nbsp;m) (Aragon)
# Pic de la Paul (3,078&nbsp;m) (Aragon)
# Pic de Montcalm (3,077&nbsp;m) (France)
# Infierno oriental (3,076&nbsp;m) (Aragon)
# Pic Maou (3,074&nbsp;m) (France)
# Infierno occidental (3,073&nbsp;m) (Aragon)
# Épaule du Marboré (3,073&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pic du port de Sullo (3,072&nbsp;m) (Catalonia-France)
# Frondella NE (3,071&nbsp;m) (Aragon)
# Grand pic d' Astazou (3,071&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pico de Vallibierna (3,067&nbsp;m) (Aragon)
# Pico Marcos Feliu (3,067&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pic des Spijeoles (3,066&nbsp;m) (France)
# Pico Jean Arlaud (3,065&nbsp;m) (Aragon)
# Tuca de Culebras (3,062&nbsp;m) (Aragon-France)
# Grand Quayrat (3,060&nbsp;m) (France)
# Pic Maubic (3,058&nbsp;m) (France)
# Pico Gran Eriste (3,053&nbsp;m) (Aragon)
# Garmo negro (3,051&nbsp;m) (Aragon)
# Pic du Portillon (3,050&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pico Argualas (3,046&nbsp;m) (Aragon)
# Baudrimont NW (3,045&nbsp;m) (Aragon)
# Pic de Eristé sur (3,045&nbsp;m) (Aragon)
# Pic Camboue (3,043&nbsp;m) (France)
# Trois Conseillers (3,039&nbsp;m) (France)
# Pico Aragüells (3,037&nbsp;m) (Aragon)
# Pico Algas (3,036&nbsp;m) (Aragon)
# Turon de Néouvielle (3,035&nbsp;m) (France)
# Pic de Batoua (3,034&nbsp;m) (Aragon)
# Gabietou occidental (3,034&nbsp;m) (Aragon-France)
# Comaloforno (3,033&nbsp;m) (Catalonia)
# Petit Vignemale (3,032&nbsp;m) (France)
# Gabietou oriental (3,031&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pic de Bugarret (3,031&nbsp;m) (France)
# South Besiberri Massif (3,030&nbsp;m) (Catalonia)
# Pic de l'Abeille (3,029&nbsp;m) (Aragon-France)
# Baudrimont SE (3,026&nbsp;m) (Aragon)
# Pic Béraldi (3,025&nbsp;m) (Aragon)
# Pico de la Pez (3,024&nbsp;m) (Aragon)
# Pic de Lustou (3,023&nbsp;m) (France)
# Pic Heid (3,022&nbsp;m) (France)
# Pic de Crabounouse (3,021&nbsp;m) (France)
# Pico de Clarabide (3,020&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pico del puerto de la pez (3,018&nbsp;m) (Aragon-France)
# Dent d'Estibère male (3,017&nbsp;m) (France)
# North Besiberri Massif (3,014&nbsp;m) (Catalonia)
# Punta Alta Massif (3,014&nbsp;m) (Catalonia)
# Petit Astazou (3,012&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pic Ramougn (3,011&nbsp;m) (France)
# Pico de Gias (3,011&nbsp;m) (Aragon)
# Tuc de Molières (3,010&nbsp;m) (Catalonia-Aragon)
# Tour du Marboré (3,009&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pic Belloc (3,008&nbsp;m) (France)
# Pic Forqueta (3,007&nbsp;m) (Aragon)
# Pic d'Estaragne (3,006&nbsp;m) (France)
# Pico de Boum (3,006&nbsp;m) (Aragon-France)
# Casque du Marboré (3,006&nbsp;m) (Aragon-France)
# Arnales (3,006&nbsp;m) (Aragon)
# Grande Fache (3,005&nbsp;m) (Aragon-France)
# Pico Robiñera (3,005&nbsp;m) (Aragon)
# Pic de Saint Saud (3,003&nbsp;m) (France)
# Middle Besiberri S (3,003&nbsp;m) (Catalonia)
# Middle Besiberri N (3,002&nbsp;m) (Catalonia)
# Pointe Célestin Passet (3,002&nbsp;m) (Catalonia)
# Punta de las Olas (3,002&nbsp;m) (Aragon)
# Frondella SW (3,001&nbsp;m) (Aragon)

### Các đỉnh núi đáng chú ý dưới 3.000 mét

File:Gentau Pic du Midi Ossau.jpg|Pic du Midi d'Ossau phản chiếu trong lac Gentau
File:Lac Ansabere01-Aspe-4643~2015 07 28.JPG|Aiguilles d'Ansabère và Mesa de los Tres Reyes phản chiếu trong hồ Ansabère
File:Gavarnie recti small Wikimedia Commons.jpg|Gavarnie
File:Toulouse - Vue sur les Pyrénées.jpg|Mont Valier


* Pic de Palas (2,974&nbsp;m)
* Pic de Comapedrosa (2,942&nbsp;m) - điểm cao nhất của Andorra
* Pic Carlit (2,921&nbsp;m)
* Puigmal (2,913&nbsp;m)
* Cotiella (2,912&nbsp;m)
* Pic de Sanfonts (2,894&nbsp;m)
* Pic d'Envalira (2,827&nbsp;m)
* Collarada (2,886&nbsp;m)
* Pic du Midi d'Ossau (2,885&nbsp;m)
* Pic du Midi de Bigorre (2,876&nbsp;m)
* Mont Valier (2,838&nbsp;m)
* Petit Pic du Midi d'Ossau (2,812&nbsp;m)
* Pic du Canigó (2,786&nbsp;m)
* Peña Telera (2,764&nbsp;m)
* Casamanya (2,740&nbsp;m)
* Cambre d'Aze (2.726&nbsp;m)
* Cap de la cometa del forn (2,691&nbsp;m)
* Visaurin (2,668&nbsp;m)
* Pic del Port Vell (2,655&nbsp;m)
* Aspe peak (2,645&nbsp;m)
* Pic dels Aspres (2,562&nbsp;m)
* Pedraforca (2,506&nbsp;m)
* Pic d'Anie (2,504&nbsp;m)
* Pic de Pedraforca (2,498&nbsp;m)
* Pique d'Endron (2,472&nbsp;m)
* Pic de Madrès (2,469&nbsp;m)
* Mesa de los Tres Reyes (2,428&nbsp;m)
* Grande Aiguille d'Ansabère (2,376&nbsp;m)
* Pic du Soularac (2,368&nbsp;m)
* Pic du Saint Barthélémy (2,348&nbsp;m)
* Peña Montañesa (2,291&nbsp;m)
* Peña Foratata (2,282&nbsp;m)
* Pic des Trois Seigneurs (2,199&nbsp;m)
* Pic d'Orhy (2,017&nbsp;m)
* Chamanchoya (1,935&nbsp;m)
* Otsogorrigaina (1,922&nbsp;m)
* Pic de Cagire (1,912&nbsp;m)
* Pic du Gar (1,785&nbsp;m)
* Urkulu (1,419&nbsp;m)
* Larrun (905&nbsp;m)
* Mount Baigura (897&nbsp;m)

## Ghi chú

## Tham khảo

## Đọc thêm
* 
* 
* 
* 
* 

## Liên kết ngoài

*   Vườn quốc gia Pyrenees của Pháp
*  Archives of Pyrénées-Atlantiques department
* Great Routes: Pirineos, từ trang web của Instituto de Turismo de España
* Les Amis du Livre Pyrénéen (thư mục và lịch sử dãy Pyrenees))