Georges Eugène Haussmann

**Georges-Eugène Haussmann** (; 27 tháng 3 năm 180911 tháng 1 năm 1891), thường được gọi là **Nam tước Haussmann**, là một quan chức Pháp từng giữ chức tỉnh trưởng của Seine (1853–1870), được Hoàng đế Napoléon III chọn để thực hiện một chương trình đổi mới đô thị quy mô lớn với các đại lộ mới, công viên và công trình công cộng tại Paris, thường được gọi là **Công cuộc cải tạo Paris của Haussmann** - hay còn gọi là Cải tạo Paris thời Đệ nhị đế chế. Các nhà phê bình buộc ông phải từ chức vào năm 1870, nhưng tầm nhìn của ông về thành phố vẫn định hình trung tâm Paris ngày nay.

## Tiểu sử
### Nguồn gốc và sự nghiệp ban đầu
Haussmann sinh ngày 27 tháng 3 năm 1809 tại số 53 Phố Faubourg-du-Roule, trong khu Beaujon của Paris, là con trai của Nicolas-Valentin Haussmann và Ève-Marie-Henriette-Caroline Dentzel, cả hai đều thuộc các gia đình gốc Đức. Ông nội bên cha của ông, , là đại biểu của Hội đồng Lập pháp và Công ước Quốc gia, quản trị viên của tỉnh Seine-et-Oise và một ủy viên trong quân đội. Ông ngoại bên mẹ của ông là một tướng và đại biểu của Công ước Quốc gia: , một nam tước của Đệ Nhất Đế quốc của Napoléon.

Ông bắt đầu việc học tại Trường Collège Henri-IV và Trường Lycée Condorcet ở Paris, sau đó bắt đầu học luật. Đồng thời, ông học nhạc tại Nhạc viện Paris, vì ông là một nhạc sĩ tài năng. Haussmann cùng cha tham gia cuộc Cách mạng Tháng Bảy năm 1830 với tư cách là một người nổi dậy, lật đổ vua Bourbon Charles X để ủng hộ người anh em họ của ông, Louis Philippe, Công tước Orléans.

Ông kết hôn với Octavie de Laharpe vào ngày 17 tháng 10 năm 1838 tại Bordeaux. Họ có hai con gái: Henriette, kết hôn với ngân hàng gia Camille Dollfus năm 1860, và Valentine, kết hôn với Tử tước Maurice Pernéty, tham mưu trưởng của sở của ông, năm 1865. Valentine ly hôn với Pernéty năm 1891 và sau đó kết hôn với Georges Renouard (1843–1897).

Ngày 21 tháng 5 năm 1831, Haussmann bắt đầu sự nghiệp trong ngành hành chính công. Ông được bổ nhiệm làm tổng thư ký của tỉnh trưởng tỉnh Vienne tại Poitiers. Ngày 15 tháng 6 năm 1832, ông trở thành phó tỉnh trưởng của Yssingeaux. Dù chứng tỏ mình là người làm việc chăm chỉ và đại diện có năng lực của chính phủ, sự kiêu ngạo, phong cách độc đoán và thói quen cản trở cấp trên khiến ông liên tục bị bỏ qua trong việc thăng tiến thành tỉnh trưởng. Ông được bổ nhiệm làm phó tỉnh trưởng tại tỉnh Lot-et-Garonne ở Nérac vào ngày 9 tháng 10 năm 1832, tỉnh Ariège tại Saint-Girons vào ngày 19 tháng 2 năm 1840, và tỉnh Gironde tại Blaye vào ngày 23 tháng 11 năm 1841.

Sau Cách mạng 1848 lật đổ chế độ quân chủ tháng Bảy, thiết lập Đệ Nhị Cộng hòa, vận may của Haussmann thay đổi. Năm 1848, Louis-Napoléon Bonaparte, cháu trai của Napoléon Bonaparte, trở thành tổng thống được bầu đầu tiên của Pháp. Tháng 1 năm 1849, Haussmann đến Paris để gặp BKILLộ trưởng Nội vụ và vị tổng thống mới. Ông được coi là một người trung thành còn sót lại từ ngành dân sự của chế độ quân chủ tháng Bảy, và ngay sau cuộc gặp, Louis Napoléon phong ông làm tỉnh trưởng của tỉnh Var tại Draguignan. Năm 1850, ông trở thành tỉnh trưởng của tỉnh Yonne. Năm 1851, ông được bổ nhiệm làm tỉnh trưởng của tỉnh Gironde tại Bordeaux.

Năm 1850, Louis Napoléon khởi xướng một dự án tham vọng nhằm kết nối Bảo tàng Louvre với Tòa thị chính ở Paris, bằng cách mở rộng Phố Rivoli và tạo ra một công viên mới, Rừng Boulogne, ở ngoại ô thành phố, nhưng ông thất vọng vì tiến độ chậm chạp của tỉnh trưởng đương nhiệm của Seine, Jean-Jacques Berger. Louis-Napoléon rất được yêu mến, nhưng ông bị cấm tái tranh cử theo hiến pháp của Đệ Nhị Cộng hòa Pháp. Dù có đa số phiếu trong cơ quan lập pháp, ông không có được hai phần ba số phiếu cần thiết để sửa đổi hiến pháp.

Vào cuối tháng 12 năm 1851, ông tổ chức một *[[đảo chính]]*, và vào năm 1852 tuyên bố mình là Hoàng đế của người Pháp với danh hiệu Napoléon III. Vào tháng 11 năm 1852, một cuộc trưng cầu dân ý đã áp đảo ủng hộ việc Napoléon lên ngai vàng, và ông sớm bắt đầu tìm kiếm một tỉnh trưởng mới của Seine để thực hiện chương trình tái thiết Paris của mình.

Bộ trưởng Nội vụ của hoàng đế, Victor de Persigny, đã phỏng vấn các tỉnh trưởng của Rouen, Lille, Lyon, Marseille và Bordeaux cho vị trí tại Paris. Trong hồi ký của mình, ông mô tả cuộc phỏng vấn với Haussmann:

"Chính Monsieur Haussmann đã gây ấn tượng với tôi nhất. Điều kỳ lạ là không phải tài năng hay trí thông minh xuất sắc của ông ấy thu hút tôi, mà là những khuyết điểm trong tính cách của ông ấy. Tôi đang đối diện với một trong những người đàn ông phi thường nhất của thời đại chúng ta; to lớn, mạnh mẽ, tràn đầy năng lượng, và đồng thời khéo léo và xảo quyệt, với một tinh thần đầy sáng tạo. Người đàn ông táo bạo này không ngại thể hiện con người thật của mình. ... Ông ấy kể cho tôi nghe tất cả những thành tựu trong sự nghiệp hành chính của mình, không bỏ sót điều gì; ông ấy có thể nói liên tục sáu tiếng mà không nghỉ, vì đó là chủ đề yêu thích của ông ấy, chính bản thân ông. Tôi không hề khó chịu. ... Tôi cảm thấy ông ấy chính là người tôi cần để chống lại những ý tưởng và định kiến của cả một trường phái kinh tế, chống lại những kẻ xảo trá và những người hoài nghi từ thị trường chứng khoán, chống lại những kẻ không quá trung thực trong phương pháp của họ; ông ấy chính là người đó. Trong khi một quý ông có tinh thần cao thượng nhất, thông minh, với tính cách ngay thẳng và cao quý nhất, chắc chắn sẽ thất bại, thì vận động viên mạnh mẽ này ... đầy táo bạo và kỹ năng, có khả năng đối phó với những thủ đoạn bằng những thủ đoạn tốt hơn, những cái bẫy bằng những cái bẫy thông minh hơn, chắc chắn sẽ thành công. Tôi đã nói với ông ấy về các công trình ở Paris và đề nghị giao cho ông ấy phụ trách."

Persigny gửi ông đến gặp Napoléon III với lời giới thiệu rằng ông chính là người cần thiết để thực hiện kế hoạch đổi mới Paris của mình. Ngày 22 tháng 6 năm 1853, Napoléon phong ông làm tỉnh trưởng của Seine. Ngày 29 tháng 6, hoàng đế giao cho ông sứ mệnh làm cho thành phố trở nên lành mạnh hơn, bớt ùn tắc và hoành tráng hơn. Haussmann giữ chức vụ này cho đến năm 1870.

### Tái thiết Paris

 

Napoléon III và Haussmann đã khởi động một loạt các dự án công trình công cộng khổng lồ tại Paris, thuê hàng chục nghìn công nhân để cải thiện vệ sinh, nguồn nước và lưu thông giao thông của thành phố. Napoléon III lắp đặt một bản đồ khổng lồ của Paris trong văn phòng của mình, đánh dấu bằng các đường màu nơi ông muốn xây dựng các đại lộ mới. Ở một mức độ nào đó, hệ thống đại lộ được lên kế hoạch như một cơ chế để triển khai quân đội và pháo binh dễ dàng, nhưng mục đích chính của nó là giúp giảm ùn tắc giao thông trong một thành phố đông đúc và kết nối các công trình tiêu biểu của nó. Ông và Haussmann gặp nhau gần như mỗi ngày để thảo luận về các dự án và vượt qua những trở ngại khổng lồ cùng sự phản đối mà họ đối mặt khi xây dựng Paris mới.

Dân số Paris đã tăng gấp đôi kể từ năm 1815, mà không có sự gia tăng về diện tích. Để đáp ứng dân số ngày càng tăng và những người sẽ bị buộc phải rời khỏi trung tâm bởi các đại lộ và quảng trường mới mà Napoléon III dự định xây dựng, ông ban hành một sắc lệnh sáp nhập mười một xã xung quanh, tăng số quận từ mười hai lên hai mươi, mở rộng thành phố đến ranh giới hiện đại của nó.

Trong gần hai thập kỷ dưới triều đại của Napoléon III, và một thập kỷ sau đó, phần lớn Paris là một công trường xây dựng khổng lồ. Để mang nước sạch đến thành phố, kỹ sư thủy lực của ông, Eugène Belgrand, đã xây dựng một cống dẫn nước mới để đưa nước sạch từ sông Vanne ở Champagne, và một hồ chứa nước khổng lồ mới gần Công viên Montsouris tương lai. Hai công trình này đã tăng nguồn cung cấp nước của Paris từ 87.000 lên 400.000 mét khối nước mỗi ngày.

Ông đã đặt hàng trăm kilômét đường ống để phân phối nước khắp thành phố. Ông xây dựng một mạng lưới thứ hai, sử dụng nước ít sạch hơn từ Ourq và Seine, để rửa đường phố và tưới nước cho công viên và vườn mới. Ông đã hoàn toàn xây dựng lại hệ thống cống của Paris, và lắp đặt hàng dặm ống để phân phối khí đốt cho hàng nghìn đèn đường mới dọc theo các con phố Paris.

Bắt đầu từ năm 1854, ở trung tâm thành phố, công nhân của Haussmann đã phá dỡ hàng trăm tòa nhà cũ và cắt tám mươi kilômét đại lộ mới, kết nối các điểm trung tâm của thành phố. Các tòa nhà dọc theo những đại lộ này được yêu cầu có cùng chiều cao và phong cách tương tự, và được ốp bằng đá màu kem, tạo nên vẻ ngoài đồng nhất của các đại lộ Paris. Victor Hugo đã đề cập rằng rất khó để phân biệt ngôi nhà trước mặt bạn dùng để làm gì: nhà hát, cửa hàng hay thư viện. Haussmann đã quản lý để tái xây dựng thành phố trong 17 năm. "Theo ước tính của chính ông, các đại lộ và không gian mở mới đã khiến 350.000 người phải di dời; ... đến năm 1870, một phần năm số đường phố ở trung tâm Paris là sáng tạo của ông; ông đã chi ... 2,5 tỷ franc cho thành phố; ... một trong năm công nhân Paris làm việc trong ngành xây dựng".

Để kết nối thành phố với phần còn lại của Pháp, Napoléon III đã xây dựng hai nhà ga đường sắt mới: Ga Lyon (1855) và Ga Bắc (1864). Ông hoàn thành Chợ Les Halles, khu chợ sản phẩm bằng sắt và kính lớn ở trung tâm thành phố, và xây dựng một bệnh viện thành phố mới, Hôtel-Dieu, thay thế các tòa nhà thời trung cổ đổ nát trên đảo Cité. Công trình kiến trúc tiêu biểu là Nhà hát Opera Paris, nhà hát lớn nhất thế giới, được thiết kế bởi Charles Garnier, là trung tâm của Paris mới của Napoléon III. Khi Hoàng hậu Eugénie nhìn thấy mô hình của nhà hát opera và hỏi kiến trúc sư phong cách đó là gì, Garnier nói đơn giản, "Napoléon III."

Napoléon III cũng muốn xây dựng các công viên và vườn mới để giải trí và thư giãn cho người dân Paris, đặc biệt là những người ở các khu phố mới của thành phố đang mở rộng.

Các công viên mới của Napoléon III được lấy cảm hứng từ ký ức của ông về các công viên ở London, đặc biệt là Công viên Hyde, nơi ông đã đi dạo và cưỡi xe ngựa khi lưu vong, nhưng ông muốn xây dựng ở quy mô lớn hơn nhiều. Cùng với Haussmann và Adolphe Alphand, kỹ sư đứng đầu Dịch vụ Dạo chơi và Trồng trọt mới, ông đã lập kế hoạch cho bốn công viên lớn tại bốn điểm chính của la bàn quanh thành phố. Hàng nghìn công nhân và người làm vườn bắt đầu đào hồ, xây thác nước, trồng cỏ, luống hoa, cây cối, và xây dựng nhà gỗ và hang động. Napoléon III đã tạo ra Rừng Boulogne (1852–58) ở phía tây Paris, Rừng Vincennes (1860–65) ở phía đông, Công viên Buttes Chaumont (1865–67) ở phía bắc, và Công viên Montsouris (1865–78) ở phía nam.

Ngoài việc xây dựng bốn công viên lớn, Haussmann đã cải tạo và trồng lại các công viên cũ của thành phố, bao gồm Công viên Monceau, trước đây thuộc sở hữu của gia đình Orléans, và Vườn Luxembourg. Ông tạo ra hai mươi công viên và vườn nhỏ ở các khu phố, như phiên bản thu nhỏ của các công viên lớn của mình. Alphand gọi những công viên nhỏ này là "phòng khách xanh và đầy hoa." Ý định của kế hoạch Napoléon là có một công viên ở mỗi trong số tám mươi khu phố của Paris, để không ai cách công viên quá 10 phút đi bộ. Các công viên ngay lập tức thành công với mọi tầng lớp người dân Paris.

### "Nam tước Haussmann"
Để cảm ơn Haussmann vì công việc của ông, Napoléon III đề xuất vào năm 1857 đưa Haussmann làm thành viên Thượng viện Pháp và phong cho ông một danh hiệu danh dự, như ông đã làm với một số tướng lĩnh của mình. Haussmann yêu cầu danh hiệu nam tước, mà như ông nói trong hồi ký của mình, là danh hiệu của ông ngoại bên mẹ, Georges Frédéric, Nam tước Dentzel, một tướng dưới thời Napoléon I, mà Haussmann là hậu duệ nam duy nhất còn sống. Theo hồi ký của ông, ông đùa rằng ông có thể cân nhắc danh hiệu *aqueduc* (một cách chơi chữ giữa từ "công tước" và "cống dẫn nước" trong tiếng Pháp) nhưng không có danh hiệu nào như vậy tồn tại. Tuy nhiên, việc sử dụng *nam tước* này không được chính thức công nhận, và về mặt pháp lý, ông vẫn là Monsieur Haussmann.

### Sụp đổ
Trong nửa đầu triều đại của Napoléon III, cơ quan lập pháp Pháp hầu như không có quyền lực thực sự. Tất cả quyết định đều do Hoàng đế đưa ra. Tuy nhiên, từ năm 1860, Napoléon quyết định tự do hóa Đế quốc và trao quyền cho các nhà lập pháp. Các thành viên phe đối lập trong quốc hội ngày càng nhắm sự chỉ trích của họ vào Napoléon III thông qua Haussmann, chỉ trích chi tiêu của ông và thái độ cao tay đối với quốc hội.

Chi phí của các dự án tái thiết cũng tăng nhanh chóng. Vào tháng 12 năm 1858, Hội đồng Nhà nước phán quyết rằng một chủ sở hữu đất bị trưng thu có thể giữ lại phần đất không cần thiết cụ thể cho đường phố, làm tăng đáng kể chi phí trưng thu. Chủ sở hữu tài sản cũng trở nên khôn ngoan hơn trong việc đòi hỏi khoản bồi thường cao hơn cho các tòa nhà của họ, thường bằng cách tạo ra các cửa hàng và doanh nghiệp giả mạo trong các tòa nhà của mình. Chi phí trưng thu nhảy vọt từ 70 triệu franc cho các dự án đầu tiên lên khoảng 230 triệu franc cho đợt dự án thứ hai.

Năm 1858, Tòa Kiểm toán, cơ quan giám sát tài chính của Đế quốc, phán quyết rằng Quỹ các Công trình Lớn hoạt động bất hợp pháp bằng cách thực hiện "các khoản vay trá hình" cho các công ty tư nhân. Tòa án phán quyết rằng các khoản vay như vậy phải được quốc hội phê duyệt. Quốc hội được yêu cầu phê duyệt khoản vay 250 triệu franc vào năm 1865, và thêm 260 triệu franc vào năm 1869.

Các thành viên phe đối lập đặc biệt phẫn nộ khi vào năm 1866, ông lấy đi một phần của Luxembourg để nhường chỗ cho đại lộ mới giữa Vườn Luxembourg và Đài Thiên văn, và phá hủy vườn ươm cũ nằm giữa phố Auguste Comte, phố d'Assas và đại lộ de l'Observatoire. Khi Hoàng đế và Hoàng hậu tham dự một buổi biểu diễn tại Nhà hát Odeon, gần Vườn Luxembourg, khán giả hét lên "Sa thải Haussmann!" và chế giễu Hoàng đế. Tuy nhiên, Hoàng đế vẫn đứng về phía Haussmann.

Một trong những lãnh đạo của phe đối lập trong quốc hội chống lại Napoléon, Jules Ferry, chế giễu các phương pháp kế toán của Haussmann là *Les Comptes fantastiques de Haussmann*, hay "Những tài khoản kỳ ảo của Haussmann", vào năm 1867, một cách chơi chữ dựa trên *Les Contes Fantastiques de Hoffmann*, Những câu chuyện kỳ ảo của Hoffmann. Phe đối lập cộng hòa với Napoléon III giành được nhiều ghế trong quốc hội trong cuộc bầu cử năm 1869, và gia tăng chỉ trích đối với Haussmann.

Napoléon III nhượng bộ trước sự chỉ trích và bổ nhiệm một lãnh đạo phe đối lập và nhà phê bình gay gắt của Haussmann, Emile Ollivier, làm thủ tướng mới của mình. Haussmann được mời từ chức. Haussmann từ chối từ chức, và bị Hoàng đế bãi nhiệm. Sáu tháng sau, trong Chiến tranh Pháp-Đức, Napoléon III bị người Đức bắt giữ, và Đế quốc bị lật đổ.

Trong hồi ký của mình, Haussmann bình luận về việc bị sa thải như sau: "Trong mắt người dân Paris, những người thích thói quen trong mọi thứ nhưng dễ thay đổi khi nói đến con người, tôi đã phạm hai sai lầm lớn; trong suốt mười bảy năm, tôi đã làm xáo trộn thói quen hàng ngày của họ bằng cách đảo lộn Paris, và họ phải nhìn thấy cùng một khuôn mặt của Tỉnh trưởng tại Tòa thị chính. Đây là hai lời phàn nàn không thể tha thứ."

Sau khi Napoléon III sụp đổ, Haussmann sống khoảng một năm ở nước ngoài, nhưng ông trở lại đời sống công vào năm 1877, khi trở thành đại biểu Bonapartist cho Ajaccio. Những năm cuối đời, ông tập trung vào việc chuẩn bị *Hồi ký* của mình (ba tập, 1890–1893).

### Cái chết
Haussmann qua đời tại Paris vào ngày 11 tháng 1 năm 1891 ở tuổi 81 và được chôn cất tại Nghĩa trang Père Lachaise. Vợ ông, Louise-Octavie de la Harpe, đã qua đời chỉ mười tám ngày trước đó. Vào thời điểm qua đời, họ cư trú trong một căn hộ tại số 12 phố Boissy d'Anglas, gần Quảng trường Concorde. Di chúc chuyển giao tài sản của họ cho gia đình của người con gái duy nhất còn sống, Valentine Haussmann.

## Di sản

Kế hoạch của Haussmann cho Paris đã truyền cảm hứng cho việc quy hoạch đô thị và tạo ra các đại lộ, quảng trường và công viên tương tự ở Cairo, Buenos Aires, Brussels, Rome, Vienna, Stockholm, Madrid và Barcelona. Sau Triển lãm Quốc tế Paris năm 1867, Wilhelm I, Vua Phổ, mang về Berlin một bản đồ lớn thể hiện các dự án của Haussmann, ảnh hưởng đến việc quy hoạch tương lai của thành phố đó.

Công trình của ông cũng truyền cảm hứng cho Phong trào Thành phố Đẹp ở Hoa Kỳ. Frederick Law Olmsted, nhà thiết kế của Công viên Trung tâm ở New York, đã đến thăm Rừng Boulogne tám lần trong chuyến nghiên cứu năm 1859 tại châu Âu, và cũng bị ảnh hưởng bởi những đổi mới của Công viên Buttes Chaumont. Kiến trúc sư người Mỹ Daniel Burnham đã vay mượn tự do từ kế hoạch của Haussmann và kết hợp các thiết kế đường chéo trong Kế hoạch Chicago năm 1909 của mình.

Haussmann được phong làm thượng nghị sĩ năm 1857, thành viên Viện Mỹ thuật năm 1867, và đại thập tự của Huân chương Bắc Đẩu Bội tinh năm 1862. Tên của ông được lưu giữ trong Đại lộ Haussmann.

## Tranh cãi

### Tài trợ cho việc tái thiết Paris
Việc tái thiết trung tâm Paris là dự án công trình công cộng lớn nhất từng được thực hiện ở châu Âu. Chưa bao giờ một thành phố lớn được xây dựng lại hoàn toàn khi vẫn còn nguyên vẹn. London, Rome, Copenhagen và Lisbon đã được xây dựng lại sau các trận hỏa hoạn hoặc động đất lớn. Napoléon III bắt đầu các dự án lớn của mình khi còn là hoàng tử-tổng thống, khi chính phủ có ngân khố đầy đủ. Trong kế hoạch năm 1851 của mình, ông đề xuất mở rộng Phố Rivoli để kết nối Louvre với Tòa thị chính, xây dựng một đại lộ rộng mới, Đại lộ Strasbourg trên trục bắc-nam, và hoàn thành khu chợ sản phẩm trung tâm, Les Halles, đã bị dang dở từ lâu.

Ông tiếp cận Quốc hội và nhận được ủy quyền vay năm mươi triệu franc. Tham vọng của Hoàng đế lớn hơn nhiều. Ông muốn hoàn thành việc xây dựng Louvre và tạo ra một công viên mới khổng lồ, Rừng Boulogne, ở phía tây Paris. Tỉnh trưởng của ông ở Seine, Berger, phản đối rằng Paris không có tiền. Tại thời điểm này, Napoléon sa thải Berger và thuê Haussmann, và Haussmann tìm kiếm một cách tốt hơn để tài trợ cho các dự án của mình.

Napoléon III đặc biệt mong muốn hoàn thành việc mở rộng phố Rivoli từ Louvre đến Tòa thị chính trước khi khai mạc Triển lãm Thế giới Paris năm 1855. Napoléon III yêu cầu xây dựng một khách sạn sang trọng mới, để đón tiếp các vị khách hoàng gia trong thời gian Triển lãm. Napoléon III và Haussmann đã tìm đến hai ngân hàng gia Paris, Emile Pereire và Isaac Pereire, những người đã tạo ra một ngân hàng có tên là Crédit Mobilier.

Vào tháng 12 năm 1854, không còn thời gian để mất trước khi khai mạc triển lãm, anh em Pereire đã tạo ra một công ty mới để xây dựng con đường và khách sạn. Họ bán 240.000 cổ phần với giá một trăm franc mỗi cổ phần, với 106.665 cổ phần được mua bởi Crédit Mobilier, 42.220 bởi anh em Pereire, và phần còn lại cho các nhà đầu tư tư nhân. Vào năm 1850 và 1851, theo yêu cầu của Napoléon, các luật mới được thông qua giúp Paris dễ dàng trưng thu đất tư nhân cho mục đích công cộng. Chúng cho phép thành phố trưng thu, vì lợi ích công cộng, đất đai cho các con đường mới, và tất cả các khu đất xây dựng ở hai bên các con đường mới, một tài sản có giá trị khổng lồ.

Chính phủ trưng thu đất, cùng với các tòa nhà, cần thiết để xây dựng con đường và khách sạn mới. Các chủ sở hữu được trả giá do một hội đồng trọng tài định ra. Sau đó, chính phủ bán đất và các tòa nhà cho công ty do anh em Pereire thành lập, công ty này phá dỡ các tòa nhà cũ, xây dựng một con đường mới, vỉa hè và một quảng trường mới, Quảng trường Palais Royale. Họ xây dựng các tòa nhà mới dọc theo con đường mới, và bán hoặc cho thuê chúng cho các chủ sở hữu mới.

Họ xây dựng Khách sạn du Louvre, một trong những tòa nhà lớn nhất thành phố và là một trong những khách sạn sang trọng hiện đại đầu tiên ở Paris. Công ty cũng xây dựng các dãy cửa hàng sang trọng dưới một hành lang có mái che dọc theo Phố Rivoli và xung quanh khách sạn, mà họ cho các chủ cửa hàng thuê. Việc xây dựng bắt đầu ngay lập tức. Ba nghìn công nhân làm việc cả ngày lẫn đêm trong hai năm để hoàn thành con đường và khách sạn, được hoàn thành đúng hạn cho Triển lãm.
 
Đây là phương pháp cơ bản mà Haussmann áp dụng để tài trợ cho việc tái thiết Paris. Chính phủ trưng thu các tòa nhà cũ, bồi thường cho các chủ sở hữu, và các công ty tư nhân xây dựng các con đường và tòa nhà mới, tuân theo các tiêu chuẩn do Haussmann đặt ra. Các công ty tư nhân thường được trả tiền cho công việc xây dựng mà họ thực hiện bằng đất của thành phố, mà sau đó họ có thể phát triển và bán.
     
Năm 1854, Quốc hội phê duyệt một khoản vay khác trị giá sáu mươi triệu franc, nhưng Haussmann cần nhiều hơn nữa cho các dự án tương lai của mình. Vào ngày 14 tháng 11 năm 1858, Napoléon và Haussmann tạo ra *Caisse des travaux de la Ville*, đặc biệt để tài trợ cho các dự án tái thiết. Nó vay tiền với lãi suất cao hơn so với trái phiếu thành phố thông thường, và sử dụng tiền để trả cho các công ty tư nhân, như công ty của anh em Pereire, để tái xây dựng thành phố. "Đó là một sự giải tỏa lớn cho tài chính của thành phố," Haussmann viết sau này trong *Hồi ký* của mình "cho phép thành phố thực hiện đồng thời nhiều hoạt động lớn, với tiến độ nhanh chóng, nói ngắn gọn là kinh tế hơn." Nó hoạt động hoàn toàn độc lập với quốc hội, điều này khiến các thành viên quốc hội rất khó chịu.

### Phê bình về việc cải tạo
Haussmann đã chi 2,5 tỷ franc để tái xây dựng Paris, một con số khiến các nhà phê bình của ông kinh ngạc. Jules Ferry và các đối thủ chính trị khác của Napoléon cáo buộc rằng Haussmann đã tiêu xài hoang phí, lập kế hoạch kém. Họ cáo buộc ông đã làm giả sổ sách. Mặc dù Napoléon đã thuê Haussmann, các cuộc tấn công chính trị quá gay gắt đến mức ông buộc Haussmann trở thành vật tế thần, hy vọng việc từ chức của ông sẽ làm hài lòng các đảng giới tư sản ngày càng tức giận trong cuộc suy thoái kinh tế cuối những năm 1860.

Các kế hoạch của Haussmann, với sự tái phát triển triệt để, trùng hợp với thời kỳ hoạt động chính trị sôi nổi ở Paris. Nhiều người dân Paris lo lắng về sự phá hủy "cội rễ cũ". Nhà sử học Robert Herbert nói rằng "phong trào ấn tượng đã miêu tả sự mất kết nối này trong các bức tranh như *[[Édouard Manet|Manet]]'s [[Quán bar tại Folies-Bergère]]*." Nhân vật trong bức tranh đang nói chuyện với một người đàn ông, được nhìn thấy trong gương phía sau cô, nhưng dường như không quan tâm. Theo Herbert, đây là triệu chứng của việc sống ở Paris vào thời điểm này: các công dân trở nên xa cách với nhau. "Sự phá hủy liên tục của Paris vật chất dẫn đến sự phá hủy Paris xã hội." Nhà thơ Charles Baudelaire chứng kiến những thay đổi này và viết bài thơ "Thiên Nga" để phản ứng. Bài thơ là một lời than thở và phê phán sự phá hủy thành phố thời trung cổ nhân danh "tiến bộ":

 Paris *cũ* đã biến mất (không trái tim con người nào
thay đổi nhanh bằng khuôn mặt của một thành phố) ...
Ở đây từng có một chợ gia cầm,
và một buổi sáng lạnh ... tôi thấy
một con thiên nga đã thoát khỏi lồng của nó,
chân có màng vụng về trên đá lát,
lông trắng kéo lê qua những rãnh không đều,
và mổ một cách ngoan cố vào cống ...
Paris thay đổi ... nhưng trong nỗi buồn như của tôi
không gì lay động—các tòa nhà mới, các khu phố cũ
biến thành ẩn dụ,
và ký ức nặng hơn đá.

Haussmann cũng bị chỉ trích vì chi phí khổng lồ của dự án. Napoléon III phế truất Haussmann vào ngày 5 tháng 1 năm 1870 để cải thiện sự nổi tiếng đang suy giảm của mình. Haussmann là mục tiêu yêu thích của sự chỉ trích của Situationist. Ngoài việc chỉ ra các mục đích đàn áp đạt được bởi đô thị học của Haussmann, Guy Debord và bạn bè của ông, những người coi đô thị học là một "khoa học nhà nước" hoặc khoa học "tư bản" bẩm sinh, cũng nhấn mạnh rằng ông đã tách biệt rõ ràng các khu vực giải trí khỏi nơi làm việc, do đó báo trước chức năng luận hiện đại, như được minh họa bởi sự phân chia ba vùng chính xác của Le Corbusier, với một vùng cho lưu thông, một cho nhà ở, và một cho lao động.

Một số nhà phê bình đương thời của Haussmann đã dịu đi quan điểm của họ theo thời gian. Jules Simon là một người cộng hòa nhiệt thành đã từ chối tuyên thệ với Napoléon III, và từng là nhà phê bình gay gắt của Haussmann trong quốc hội, nhưng vào năm 1882, ông viết về Haussmann trên tờ *Gaulois*:

"Ông ấy đã cố gắng biến Paris thành một thành phố tráng lệ, và ông ấy đã hoàn toàn thành công. Khi ông ấy nắm Paris trong tay và quản lý công việc của chúng tôi, phố Saint-Honore và phố Saint-Antoine vẫn là những con đường lớn nhất trong thành phố. Chúng tôi không có nơi nào để dạo chơi ngoài các Đại lộ Lớn và Tuileries; Champs-Élysées phần lớn thời gian là một cống rãnh; Rừng Boulogne ở tận cùng thế giới. Chúng tôi thiếu nước, chợ, ánh sáng, vào những thời điểm xa xôi đó, chỉ cách đây ba mươi năm. Ông ấy đã phá hủy các khu phố—có thể nói, cả những thành phố. Họ kêu lên rằng ông ấy sẽ gây ra dịch bệnh; ông ấy để chúng tôi kêu khóc và, ngược lại, qua việc xuyên thủng các con đường một cách thông minh, ông ấy đã cho chúng tôi không khí, sức khỏe và sự sống. Ở đây ông ấy tạo ra một con đường; ở kia ông ấy tạo ra một đại lộ hoặc một boulevard; ở đây một Quảng trường, một Khu vực; một Nơi dạo chơi. Từ hư không, ông ấy tạo ra Champs-Élysées, Rừng Boulogne, Rừng Vincennes. Ông ấy đưa vào thủ đô xinh đẹp của mình cây cối và hoa, và phủ đầy nó bằng các bức tượng."

### Tranh luận về chức năng quân sự của các đại lộ Haussmann
Một số nhà phê bình và sử gia trong thế kỷ 20, đặc biệt là Lewis Mumford, lập luận rằng mục đích thực sự của các đại lộ của Haussmann là để quân đội dễ dàng đàn áp các cuộc nổi dậy của dân chúng. Theo những nhà phê bình này, các đại lộ rộng lớn mang lại cho quân đội khả năng di chuyển tốt hơn, phạm vi bắn rộng hơn cho pháo của họ, và khiến việc chặn đường bằng chướng ngại vật trở nên khó khăn hơn. Họ lập luận rằng các đại lộ do Haussmann xây dựng đã cho phép quân đội Pháp dễ dàng đàn áp Công xã Paris năm 1871.

Các sử gia khác phản bác lập luận này. Họ lưu ý rằng mặc dù Haussmann đôi khi nhắc đến lợi thế quân sự của các đại lộ khi xin tài trợ cho các dự án của mình, đó không bao giờ là mục đích chính. Mục đích chính, theo Napoléon III và Haussmann, là cải thiện lưu thông giao thông, cung cấp không gian và ánh sáng cùng tầm nhìn tới các địa danh của thành phố, và làm đẹp Paris.

Haussmann không phủ nhận giá trị quân sự của các con đường rộng hơn. Trong *Hồi ký* của mình, ông viết rằng đại lộ mới boulevard Sebastopol của ông dẫn đến việc "phá bỏ Paris cũ, khu vực của các cuộc bạo loạn và chướng ngại vật." Ông thừa nhận đôi khi sử dụng lập luận này với quốc hội để biện minh cho chi phí cao của các dự án của mình, lập luận rằng chúng phục vụ quốc phòng và nên được nhà nước chi trả, ít nhất là một phần. Ông viết: "Nhưng, đối với tôi, người khởi xướng những bổ sung này vào dự án ban đầu, tôi tuyên bố rằng tôi không hề nghĩ đến, dù ít hay nhiều, giá trị chiến lược của chúng khi thêm vào."

Nhà sử học đô thị Paris Patrice de Moncan viết: "Việc nhìn các công trình do Haussmann và Napoléon III tạo ra chỉ từ góc độ giá trị chiến lược của chúng là rất hạn chế. Hoàng đế là một người theo thuyết Saint-Simon đầy thuyết phục. Mong muốn của ông ấy để biến Paris, thủ đô kinh tế của Pháp, thành một thành phố cởi mở hơn, lành mạnh hơn, không chỉ cho tầng lớp thượng lưu mà còn cho công nhân, không thể phủ nhận, và nên được công nhận là động lực chính."

Trong quá trình đàn áp Công xã Paris năm 1871, các đại lộ mới xây không phải là yếu tố chính trong thất bại của Công xã. Những người thuộc Công xã bị đánh bại trong một tuần, không phải vì các đại lộ của Haussmann, mà vì họ bị áp đảo với tỷ lệ năm chọi một. Họ có ít vũ khí hơn và ít người được huấn luyện để sử dụng chúng, họ không có kế hoạch phòng thủ thành phố. Họ có rất ít sĩ quan giàu kinh nghiệm và không có chỉ huy duy nhất, với mỗi khu phố tự phòng thủ, và họ không có hy vọng nhận được hỗ trợ quân sự từ bên ngoài Paris.

## Xem thêm
* David Harvey, *Paris Thủ đô của Hiện đại*, đặc biệt là phần giới thiệu và mở đầu.
* Gabriel Davioud, hợp tác chặt chẽ với Haussmann trong việc cải tạo Paris
* Kế hoạch Hobrecht của Berlin, một cách tiếp cận quy hoạch đô thị quy mô lớn khác do James Hobrecht thực hiện, được tạo ra năm 1853.
* Ildefons Cerdà người đã thiết kế phần mở rộng thế kỷ 19 của Barcelona gọi là các khu phố Eixample
* Danh sách các nhà quy hoạch đô thị
* Paris dưới thời Đệ Nhị Đế quốc
* Robert Moses, nhà quy hoạch New York đôi khi được so sánh với Haussmann.
* Phong cách Đệ Nhị Đế quốc, còn gọi là phong cách Napoléon III
* *[[Dự án Arcades]]* của Walter Benjamin

## Tham khảo
### Ghi chú và trích dẫn

### Tài liệu tham khảo

* Carmona, Michel, and Patrick Camiller. *Haussmann: Cuộc đời và Thời đại của ông và Sự hình thành Paris Hiện đại* (2002) 505 trang
* de Moncan, Patrice, *Paris của Haussmann* (2012), Les Editions du Mécène, Paris, ()
* Kirkland, Stephane, *Paris Tái sinh: Napoléon III, Nam tước Haussmann, và Cuộc tìm kiếm Xây dựng một Thành phố Hiện đại* (St. Martin's Press, 2013)
* Maneglier, Hervé, *Paris Hoàng gia - Cuộc sống hàng ngày dưới Đệ Nhị Đế quốc*, (1990), Armand Colin, ()
* Pinkney, David H. *Napoléon III và Việc Tái xây dựng Paris* (Princeton University Press, 1958)
* Pinkney, David H. "Tiền bạc và Chính trị trong Việc Tái xây dựng Paris, 1860–1870," *Tạp chí Lịch sử Kinh tế* (1957) 17#1 trang 45–61. trong JSTOR
* Richardson, Joanna. "Hoàng đế của Paris Nam tước Haussmann 1809–1891," *Lịch sử Ngày nay* (1975), 25#12 trang 843–49
* Weeks, Willet. *Người Đã Tạo Ra Paris: Tiểu sử Minh họa của Georges-Eugène Haussmann* (2000) 160 trang

## Liên kết ngoài

*
* "Georges Eugène Haussmann" từ trang tiếng Pháp Insecula