Kitô giáo Tây phương

**Kitô giáo Tây phương** bao gồm Giáo hội Latinh thuộc Công giáo Rôma và các nhóm Tin Lành cùng với các nhánh như Giáo hội Công giáo Cổ, Công giáo Độc lập và Chủ nghĩa Phục hồi. Khác với Kitô giáo Đông phương, Kitô giáo Tây phương, về phương diện lịch sử, phát triển ở phía Tây của châu Âu và vùng Tây Bắc châu Phi.

Đa số trong số 2,3 tỷ tín đồ Kitô giáo trên thế giới là Kitô hữu Tây phương (khoảng 2 tỷ người: 1,3 tỷ người Công giáo La Tinh và 1,17 tỷ người Tin Lành). Một thành phần chính, Giáo hội Latinh, phát triển dưới thời Giám mục Roma. Từ Giáo hội Latinh đã xuất hiện nhiều hệ phái độc lập, bao gồm Luther và Anh giáo, bắt đầu từ cuộc Cải cách tôn giáo vào thế kỷ 16, cũng như Công giáo độc lập vào thế kỷ 19. Do đó, thuật ngữ "Kitô giáo Tây phương" không mô tả một cộng đồng (Kitô giáo) hay một giáo phái cụ thể nào, mà được dùng để phân biệt tất cả các hệ phái này với Kitô giáo Đông phương.

Việc thành lập Giáo hội Latinh riêng biệt, một giáo hội độc lập có quyền tự trị (*sui iuris*) của Giáo hội Công giáo, trùng hợp với sự củng cố quyền lực của Tòa Thánh ở Roma, nơi đã tuyên bố quyền tối cao từ thời cổ đại. Giáo hội Latinh khác biệt với các Giáo hội Kitô giáo Đông phương, cũng hiệp thông trọn vẹn với Giáo hoàng ở Tòa Thánh Roma, và từ Giáo hội Chính thống Đông phương, những giáo hội không hiệp thông với Rôma. Những giáo hội khác này là một phần của Kitô giáo Đông phương. Các thuật ngữ "Tây phương" và "Đông phương" trong ngữ cảnh này bắt nguồn từ sự phân chia địa lý phản ánh sự phân chia văn hóa giữa Đông phương Hy Lạp và Tây phương Latinh cũng như sự phân chia chính trị giữa Đế quốc Tây La Mã và Đế quốc Đông La Mã. Trong Thời Trung Cổ, những người theo Giáo hội La Mã, bất kể dân tộc, thường tự gọi mình là "người La Mã" để phân biệt với Kitô giáo Đông phương ("người Hy Lạp").

Kitô giáo Tây phương đã đóng một vai trò nổi bật trong việc định hình nền văn minh Tây phương. Với sự bành trướng của chủ nghĩa thực dân châu Âu từ thời kỳ Cận đại, Giáo hội Latinh, cùng với các nhánh Tin Lành, đã lan rộng khắp châu Mỹ, phần lớn Philippines, Nam Phi, một số vùng Tây Phi, khắp Úc và New Zealand. Do đó, khi được sử dụng cho các thời kỳ lịch sử sau thế kỷ 16, thuật ngữ "Kitô giáo Tây phương" không đề cập đến một khu vực địa lý cụ thể mà được sử dụng như một thuật ngữ chung cho tất cả những điều này.

Ngày nay, sự phân biệt về mặt địa lý giữa Kitô giáo Tây phương và Đông phương không còn tuyệt đối như thời cổ đại hay thời Trung cổ, do sự lan rộng của các nhà truyền giáo Kitô giáo, sự di cư của con người và toàn cầu hóa. Do đó, các tính từ "Kitô giáo Tây phương" và "Kitô giáo Đông phương" thường được sử dụng để chỉ nguồn gốc lịch sử và sự khác biệt trong thần học Kitô giáo và phụng vụ Kitô giáo hơn là vị trí địa lý hiện tại.

Trong khi Giáo hội Latinh vẫn duy trì việc sử dụng các nghi thức phụng vụ Latinh, các giáo phái Tin Lành và Công giáo độc lập sử dụng các nghi thức phụng vụ khác nhau.

Khái niệm sớm nhất về châu Âu như một phạm vi văn hóa (thay vì chỉ đơn thuần là một thuật ngữ địa lý) xuất hiện trong thời kỳ Phục hưng Carolingian vào thế kỷ thứ 9, bao gồm các vùng lãnh thổ theo đạo Kitô giáo Tây phương vào thời điểm đó.

## Lịch sử

Trong phần lớn lịch sử, Giáo hội Kitô giáo thường bị chia rẽ về văn hóa giữa phương Tây nói tiếng Latinh, với trung tâm là La Mã, và phương Đông nói tiếng Hy Lạp, với trung tâm là Constantinople. Sự khác biệt về văn hóa và sự cạnh tranh chính trị đã tạo ra căng thẳng giữa hai giáo hội, dẫn đến bất đồng về giáo lý và giáo hội học giữa Chính thống giáo Đông phương và Công giáo La Mã, và cuối cùng dẫn đến sự Ly giáo Đông–Tây.

Giống như Kitô giáo Đông phương, Kitô giáo Tây phương có nguồn gốc trực tiếp từ các tông đồ và những người truyền bá tôn giáo đầu tiên khác. Trong khu vực ban đầu của Kitô giáo Tây phương, tiếng Latinh là ngôn ngữ chính. Các nhà văn Kitô giáo viết bằng tiếng Latinh có ảnh hưởng lớn hơn ở đó so với những người viết bằng tiếng Hy Lạp, tiếng Syriac hoặc các ngôn ngữ khác. Mặc dù những người Kitô hữu đầu tiên ở phương Tây sử dụng tiếng Hy Lạp (chẳng hạn như Clement thành Roma), nhưng đến thế kỷ thứ tư, tiếng Latinh đã thay thế nó ngay cả ở thành phố đa văn hóa Rome, cũng như ở miền nam Gaul và tỉnh La Mã ở Châu Phi. Có bằng chứng về bản dịch Kinh thánh bằng tiếng Latinh sớm nhất là vào thế kỷ thứ 2 .

Với sự suy tàn của Đế chế La Mã, sự khác biệt cũng xuất hiện trong tổ chức, vì các giám mục ở phương Tây không phụ thuộc vào Đế chế ở Constantinople và không chịu ảnh hưởng của Chủ nghĩa Caesaropapism trong Giáo hội Đông phương. Trong khi Thượng phụ Đại kết Constantinople thống trị khắp các vùng đất của Hoàng đế, phương Tây lại chỉ hướng về Tòa Thánh Rome, vốn ở phương Đông được coi là một trong năm vị Thượng phụ của Ngũ Giáo hội (Kitô giáo), "Ý tưởng về một chính phủ toàn cầu của Kitô giáo do năm tòa giám mục đứng đầu dưới sự bảo trợ của một đế chế toàn cầu duy nhất đề xuất. Được hình thành trong luật pháp của hoàng đế Justinian I (527–565), đặc biệt là trong Novella 131 của ông, lý thuyết này đã nhận được sự phê chuẩn chính thức của giáo hội tại Công đồng Trullo (692), nơi xếp hạng năm tòa giám mục là Rome, Constantinople, Alexandria, Antioch và Jerusalem."

Trải qua nhiều thế kỷ, những bất đồng đã chia rẽ Kitô giáo Tây phương với các hình thức khác nhau của Kitô giáo Đông phương: đầu tiên là với Kitô giáo Syriac Đông phương sau Công đồng Ephesus lần thứ nhất (431), sau đó là với Chính thống giáo Đông phương sau Công đồng Chalcedon (451), và cuối cùng là với Giáo hội Chính thống Đông phương sau cuộc ly giáo Đông-Tây năm 1054. Với hình thức Kitô giáo Đông phương nói trên, các thỏa thuận thống nhất đã được ký kết tại Công đồng Lyon lần thứ hai (1274) và Công đồng Florence (1439), nhưng những thỏa thuận này tỏ ra không hiệu quả.

Nhà sử học Paul Legutko của Đại học Stanford cho biết Giáo hội Công giáo "là trung tâm của sự phát triển các giá trị, ý tưởng, khoa học, luật pháp và thể chế tạo nên cái mà chúng ta gọi là nền văn minh phương Tây". Sự trỗi dậy của Kháng Cách đã dẫn đến những chia rẽ lớn trong Kitô giáo phương Tây, những chia rẽ này vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay, và các cuộc chiến tranh—ví dụ, Chiến tranh Anh-Tây Ban Nha (1585–1604)—có cả nguyên nhân tôn giáo lẫn kinh tế.

Trong và sau Thời đại Khám phá, người châu Âu đã truyền bá Kitô giáo phương Tây đến Tân Thế giới và những nơi khác. Công giáo La Mã đến châu Mỹ (đặc biệt là Nam Mỹ), châu Phi, châu Á, Úc và Thái Bình Dương. Tin Lành, bao gồm cả Anh giáo, đến Bắc Mỹ, Úc-Thái Bình Dương và một số vùng ở châu Phi.

Ngày nay, sự phân biệt về mặt địa lý giữa Kitô giáo Tây phương và Đông phương không còn tuyệt đối như trước, do các cuộc di cư lớn của người châu Âu trên toàn cầu, cũng như công việc của các nhà truyền giáo trên toàn thế giới trong năm thế kỷ qua.

## Đặc trưng
trái|nhỏ|Bản đồ châu Âu thể hiện các tôn giáo lớn nhất theo từng khu vực. Kitô giáo Đông phương được biểu thị bằng màu xanh lam, Hồi giáo bằng màu xanh lục, và các màu khác đại diện cho các nhánh của Kitô giáo Tây phương.
[nhỏ|220x220px|Thánh [Tôma Aquinô là một trong những học giả vĩ đại của Tây phương thời Trung cổ.]]

### Tội nguyên tổ
Tội nguyên tổ, còn được gọi là tội tổ tông, là một tín ngưỡng Kitô giáo về một trạng thái tội lỗi đã tồn tại kể từ sự sa ngã của loài người, bắt nguồn từ sự nổi loạn của Adam và Eva trong Vườn Địa Đàng, cụ thể là tội bất tuân khi ăn trái cấm từ cây tri thức thiện ác. Các nhà thần học đã mô tả tình trạng này theo nhiều cách, xem nó như một điều gì đó không đáng kể như một sự thiếu sót nhỏ, hoặc khuynh hướng phạm tội nhưng không kèm theo tội lỗi tập thể, được gọi là "bản chất tội lỗi", cho đến một điều gì đó nghiêm trọng như sự suy đồi hoàn toàn hoặc tội lỗi tự động của tất cả con người thông qua tội lỗi tập thể.

### Điều khoản Filioque
Hầu hết các Kitô hữu Tây phương sử dụng cùng một phiên bản của Tín biểu Nicea, trong đó nêu rõ rằng Chúa Thánh Thần "xuất phát từ Chúa Cha và Chúa Con", trong khi văn bản gốc được Công đồng Constantinople lần thứ nhất thông qua chỉ có "xuất phát từ Chúa Cha" mà không thêm "và Chúa Con" hay "một mình Chúa Con". Phiên bản Tây phương này cũng có thêm cụm từ "Thiên Chúa từ Thiên Chúa" (), điều này đã có trong Tín biểu được thông qua bởi Công đồng Nicaea lần thứ nhất, nhưng đã bị loại bỏ bởi Công đồng Constantinople lần thứ nhất.

### Ngày Lễ Phục Sinh
Ngày Lễ Phục Sinh thường khác nhau giữa Kitô giáo Đông phương và Tây phương, vì cách tính toán dựa trên lịch Julian và lịch Gregorian tương ứng. Tuy nhiên, trước Công đồng Nicea, nhiều ngày lễ khác nhau, bao gồm cả Lễ Vượt Qua của người Do Thái, đã được tuân thủ. Công đồng Nicea đã "La Mã hóa" ngày lễ Phục Sinh và lên án một ngày lễ Phục Sinh "được Do Thái hóa" (tức là ngày Lễ Vượt Qua). Ngày lễ Phục Sinh chỉ khác biệt trong thời hiện đại kể từ khi lịch Gregorian ban hành năm 1582; ​​hơn nữa, Giáo hội Tây phương không hoàn toàn áp dụng lịch Gregorian ngay lập tức, vì vậy có một thời gian, có sự khác nhau về ngày lễ Phục Sinh  giữa Giáo hội Đông phương và Giáo hội Công giáo La Mã, nhưng không nhất thiết phải khác nhau giữa Giáo hội Đông phương và các Giáo hội Tin lành Tây phương. Ví dụ, Giáo hội Anh vẫn tiếp tục cử hành lễ Phục Sinh vào cùng ngày với Giáo hội Đông phương cho đến năm 1753.

Ngay cả ngày của các ngày lễ Kitô giáo khác cũng thường khác nhau giữa Kitô giáo Đông phương và Tây phương.

### Thiếu sự phân biệt giữa bản chất và năng lượng
Kitô giáo Đông phương, đặc biệt là Giáo hội Chính thống Đông phương, theo truyền thống có sự phân biệt giữa bản chất của Thiên Chúa, hay cái mà Ngài là, với năng lượng của Thiên Chúa, hay những gì Ngài làm. Họ cho rằng trong khi bản chất của Thiên Chúa là không thể biết được, thì năng lượng của Ngài có thể được biết đến (tức là trải nghiệm). Đây là sự mở rộng của thần học phủ định của Kitô giáo Đông phương, trong khi các Kitô hữu Tây phương có xu hướng ưa thích quan điểm sự đơn giản của Thiên Chúa, và cho rằng bản chất của Thiên Chúa có thể được biết đến thông qua các thuộc tính của Ngài.

## Hệ phái Tây phương

Ngày nay, Kitô giáo Tây phương chiếm gần 90% Kitô giáo trên toàn thế giới, trong đó Giáo hội Công giáo chiếm hơn một nửa và các giáo phái Tin lành khác chiếm 40% còn lại.

Các phong trào Hussite ở Bohemia thế kỷ 15 đã diễn ra trước cuộc nổi dậy Tin lành chính khoảng 100 năm và phát triển thành một số nhà thờ Tin lành nhỏ, chẳng hạn như Giáo hội Moravian. Waldensians cũng tồn tại, nhưng đã hòa nhập vào thần học Cải cách.

Nhân vật có sức ảnh hưởng lớn
### Giám mục thành Rome hoặc Giáo hoàng

Nhân vật liên quan:
* Giáo hoàng Clêmentê I (khoảng năm 1369–1415), một trong những vị cha tông đồ của Giáo hội.
* Giáo hoàng Lêô I
* Giáo hoàng Grêgôriô I

### Nhà Cải cách
Nhân vật liên quan:
* Jan Hus (–1415), một trong những nhà thần học quan trọng nhất thế kỷ 14.
* Martin Luther (1483–1546), nhà cải cách và thần học nổi tiếng nhất trong thời kỳ Cải cách và thế kỷ 15.
* Jan Łaski (1499-1560), còn được biết đến với tên John à Lasco, nhà cải cách Calvinist hàng đầu người Ba Lan và là thư ký của Sigismund II Augustus (Vua Ba Lan)
* Hans Tausen, Giám mục Ribe (1494–1561), nhà thần học hàng đầu của cuộc Cải cách ở Đan Mạch–Na Uy và Holstein.
* Laurentius Petri, Tổng giám mục Uppsala và toàn Thụy Điển (1499–1573), cùng với anh trai Olaus Petri được coi là những nhà cải cách Luther chính của Thụy Điển, cùng với vua Gustav I của Thụy Điển.
* Primož Trubar (1508–1586), được biết đến nhiều nhất với tư cách là tác giả của cuốn sách in ép đầu tiên bằng tiếng Slovenia, người sáng lập và giám mục đầu tiên của Giáo hội Tin lành của Công quốc Carniola, và người đã củng cố tiếng Slovenia.
* John Calvin (1509–1564)
* John Knox (1514–1572)
* Ferenc Dávid (1520–1579) người sáng lập Giáo hội Nhất nguyên Transylvania, người đã đặt nền móng cho phong trào phi Tam vị nhất thể.
* Mikael Agricola, giám mục Turku (1554–1557), ông trở thành người sáng lập thực sự của văn học Phần Lan và là người ủng hộ nổi bật của Cải cách Tin lành ở Thụy Điển, bao gồm cả Phần Lan, lúc đó là lãnh thổ của Thụy Điển. Ông thường được gọi là "cha đẻ của văn học Phần Lan".

### Tổng Giám mục Canterbury và người đứng đầu toàn nước Anh
Nhân vật liên quan:
* Augustine của Canterbury (597–604)
* Thomas Cranmer (1533–1555), một trong những nhà cải cách lớn ở Anh
* Matthew Parker (1504–1575), (Parker là một trong những kiến ​​trúc sư chính của Ba mươi chín Điều khoản)

### Tổng Giám mục Lyon và người đứng đầu xứ Gaul
Nhân vật liên quan:
* Irenaeus của Lyon (mất khoảng năm 202)

### Thượng phụ Aquileia
Nhân vật liên quan:
* Chromatius của Aquilea

## Tham khảo