Họ Dền

**Họ Dền** hay **họ Giền** (danh pháp khoa học: **Amaranthaceae**) là một họ chứa khoảng 160-180 chi với khoảng 2.050-2.500 loài. Phần lớn các loài là cây thân thảo hay cây bụi nhỏ; rất ít loài là cây gỗ hay dây leo.

Họ này phổ biến rộng khắp thế giới, nhưng chủ yếu được tìm thấy tại các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới, mặc dù có nhiều loài thuộc về các khu khu vực ôn đới mát.

Trong hệ thống APG II năm 2003 (không thay đổi từ hệ thống APG năm 1998), họ này được đặt trong bộ Cẩm chướng (Caryophyllales). Nó bao gồm cả các loài trước đây đặt trong họ Rau muối (Chenopodiaceae). Các loài trong họ Rau muối cũ được nhiều người biết đến là củ dền, củ cải đường, rau muối, lê mạch và rau bina. Các khác biệt cơ bản giữa họ Amaranthaceae (nghĩa hẹp) và Chenopodiaceae là các cánh hoa và nhị hoa thường hợp nhất thành một cấu trúc vòng.

Trước khi hợp nhất cả họ Chenopodiaceae thì họ Amaranthaceae (nghĩa hẹp) chỉ chứa khoảng 65 chi và khoảng 900 loài. Phần lớn trong số các loài này có mặt tại khu vực nhiệt đới của châu Phi và Bắc Mỹ. Một vài loài bị coi là cỏ dại, nhưng các loài khác thì lại được coi là các loại cây cảnh phổ biến trong vườn, đặc biệt là các loài từ các chi *[[Alternanthera]]*, *[[Chi Dền|Amaranthus]]*, *[[Celosia]]*, và *[[Iresine]]*. Các thành viên đáng chú ý có rau dền và cỏ lăn. Nhiều loài trong họ này là cây chịu mặn, phát triển tốt tại các khu vực đất mặn.

Lá của các loài trong họ này là lá đơn, có thể mọc đối hay so le, các mép lá nhẵn hay hơi có khía và chúng không có các lá kèm. Trong phần lớn các trường hợp, hoặc là có sự tập hợp ở gốc hay ở ngọn các lá.

Các hoa hoặc là mọc đơn hoặc mọc thành cụm dạng xim hoa, cành hoa hay chùy hoa. Thông thường chúng là hoa hoàn hảo (lưỡng tính) và đối xứng tỏa tia. Một số ít loài có hoa đơn tính. Các hoa có 4-5 cánh hoa, thông thường kết nối với nhau và có khoảng 1-5 nhị hoa. Nhụy hoa dạng dưới bầu có 3-5 lá đài kết nối với nhau.

Quả có thể là quả bế, quả hạch, hay quả nang nứt theo đường vòng, ít thấy dạng quả mọng.

## Các chi
* *[[Chi Ngưu tất|Achyranthes]]* L.: ngưu tất
* *[[Achyropsis]]* (Moq.) Hook.f.
* *[[Acroglochin]]* Schrad. ex Schult. (bao gồm cả *Lecanocarpus*)
* *[[Aerva]]* Forssk.
* *[[Agathophora]]* (Fenzl) Bunge
* *[[Agriophyllum]]* M.Bieb.
* *[[Alexandra]]* Bunge
* *[[Allenrolfea]]* Kuntze (bao gồm cả *Spirostachys*?)
* *[[Allmania]]* R.Br. ex Wight
* *[[Allmaniopsis]]* Suess.
* *[[Alternanthera]]* Forssk. (bao gồm cả *Brandesia*, *Mogiphanes*, *Telanthera*): rau rệu
* *[[Chi Dền|Amaranthus]]* L. (bao gồm cả *Acanthochiton*, *Acnida*, *Montelia*):rau dền
* *[[Anabasis]]* L.
* *[[Anthochlamys]]* Fenzl
* *[[Aphanisma]]* Nutt. ex Moq.
* *[[Archiatriplex]]* G.L.Chu
* *[[Arthraerua]]* (Kuntze) Schinz
* *[[Arthrocnemum]]* Moq.
* *[[Arthrophytum]]* Schrenk
* *[[Atriplex]]* L. (bao gồm cả *Armola*, *Blackiella*, *Halimus*, *Haloxanthium*, *Morrisiella*, *Neopreissia*, *Obione*, *Pachypharynx*, *Proatriplex*)
* *[[Axyris]]* L. (bao gồm cả *Eurotia*)
* *[[Babbagia]]* F.Muell.
* *[[Bassia]]* All. (bao gồm cả *Chenolea*, *Chenoleoides*, *Cyrilwhitea*, *Echinopsilon*, *Sclerobassia*)
* *[[Chi Củ cải ngọt|Beta]]* L.: củ dền đỏ, củ cải đường
* *[[Bienertia]]* Bunge ex Boiss.
* *[[Blutaparon]]* Raf.
* *[[Borsczowia]]* Bunge
* *[[Bosea]]* L. (bao gồm cả *Rodetia*)
* *[[Brachylepis]]* C.A.Mey.
* *[[Calicorema]]* Hook.f.
* *[[Camphorosma]]* L.
* *[[Chi Mào gà|Celosia]]* L.: mào gà
* *[[Centema]]* Hook.f.
* *[[Centemopsis]]* Schinz (bao gồm cả *Robynsiella*)
* *[[Centrostachys]]* Wall.
* *[[Ceratocarpus]]* L. (bao gồm cả *Ceratoides*)
* *[[Chamissoa]]* Kunth
* *[[Charpentiera]]* Gaudich.
* *[[Chi Rau muối|Chenopodium]]* L. (bao gồm cả *Baolia*, *Meiomeria*, *Neobotrydium*, *Scleroblitum*): rau muối
* *[[Choriptera]]* Botsch.
* *[[Chionothrix]]* Hook.f.
* *[[Climacoptera]]* Botsch.
* *[[Corispermum]]* L.
* *[[Cornulaca]]* Delile
* *[[Cremnophyton]]* Brullo & Pavone
* *[[Cyathobasis]]* Aellen
* *[[Cyathula]]* Blume
* *[[Cycloloma]]* Moq.
* *[[Dasysphaera]]* Volkens ex Gilg
* *[[Deeringia]]* R.Br. (bao gồm cả *Cladostachys*)
* *[[Didymanthus]]* Endl.
* *[[Digera]]* Forssk. (bao gồm cả *Pseudodigera*)
* *[[Dissocarpus]]* F.Muell.
* *[[Dysphania]]* R.Br.
* *[[Einadia]]* Raf.
* *[[Enchylaena]]* R.Br.
* *[[Eremophea]]* Paul G.Wilson
* *[[Eriochiton]]* (R.H.Anderson) A.J.Scott
* *[[Eriostylos]]* C.C.Towns.
* *[[Esfandiaria]]* Charif & Aellen
* *[[Exomis]]* Fenzl ex Moq.
* *[[Fadenia]]* Aellen & C.C.Towns.
* *[[Fredolia]]* (Coss. & Durieu ex Bunge) Ulbr.
* *[[Fremontia]]* Torr. (*Sarcobatus* Nees)??
* *[[Froelichia]]* Moench
* *[[Froelichiella]]* R.E.Fr.
* *[[Girgensohnia]]* Bunge
* *[[Goerziella]]* Urb.
* *[[Gomphrena]]* L. (bao gồm cả *Bragantia*, *Philoxerus*)
* *[[Grayia]]* Hook. & Arn. (bao gồm cả *Eremosemium*)
* *[[Guilleminea]]* Kunth (bao gồm cả *Brayulinea*, *Gossypianthus*)
* *[[Gyroptera]]* Botsch.
* *[[Hablitzia]]* M.Bieb.
* *[[Halanthium]]* K.Koch (bao gồm cả *Gamanthus*)
* *[[Halarchon]]* Bunge
* *[[Halimione]]* Aellen
* *[[Halimocnemis]]* C.A.Mey. (bao gồm cả *Halotis*)
* *[[Halocharis]]* Moq.
* *[[Halocnemum]]* M.Bieb.
* *[[Halogeton]]* C.A.Mey. (bao gồm cả *Micropeplis*)
* *[[Halopeplis]]* Bunge ex Ung.-Sternb.
* *[[Halosarcia]]* Paul G.Wilson
* *[[Halostachys]]* C.A.Mey. ex Schrenk
* *[[Halothamnus]]* Jaub. & Spach (bao gồm cả *Aellenia*)
* *[[Haloxylon]]* Bunge (bao gồm cả *Iljinia*)
* *[[Hammada]]* Iljin
* *[[Helicilla]]* Moq.
* *[[Hemichroa]]* R.Br.
* *[[Henonia]]* Moq.
* *[[Herbstia]]* Sohmer
* *[[Hermbstaedtia]]* Rchb.
* *[[Heterostachys]]* Ung.-Sternb. (bao gồm cả *Spirostachys*?)
* *[[Holmbergia]]* Hicken
* *[[Horaninovia]]* Fisch. & C.A.Mey.
* *[[Indobanalia]]* A.N.Henry & B.Roy (bao gồm cả *Banalia*)
* *[[Irenella]]* Suess.
* *[[Iresine]]* P.Browne (bao gồm cả *Dicraurus*)
* *[[Kalidiopsis]]* Aellen
* *[[Kalidium]]* Moq.
* *[[Kirilowia]]* Bunge (bao gồm cả *Londesia*)
* *[[Kochia]]* Roth (bao gồm cả *Bushia*)
* *[[Krascheninnikovia]]* Gueldenst.
* *[[Kyphocarpa]]* (Fenzl ex Endl.) Lopr.
* *[[Lagenantha]]* Chiov.
* *[[Lagrezia]]* Moq. (bao gồm cả *Apterantha*)
* *[[Leucosphaera]]* Gilg
* *[[Lithophila]]* Sw.
* *[[Lopriorea]]* Schinz
* *[[Maireana]]* Moq. (bao gồm cả *Duriala*)
* *[[Malacocera]]* R.H.Anderson
* *[[Manochlamys]]* Aellen
* *[[Marcelliopsis]]* Schinz (bao gồm cả *Marcellia*)
* *[[Mechowia]]* Schinz
* *[[Microcnemum]]* Ung.-Sternb.
* *[[Microgynoecium]]* Hook.f.
* *[[Monolepis]]* Schrad. (bao gồm cả *Micromonolepis*)
* *[[Nanophyton]]* Less.
* *[[Nelsia]]* Schinz
* *[[Neobassia]]* A.J.Scott
* *[[Neocentema]]* Schinz
* *[[Nitrophila]]* S.Watson
* *[[Noaea]]* Moq. (bao gồm cả *Rhaphidophyton*)
* *[[Nothosaerva]]* Wight
* *[[Nototrichium]]* (A.Gray) W.F.Hillebr.
* *[[Nucularia]]* Batt.
* *[[Nyssanthes]]* R.Br.
* *[[Ofaiston]]* Raf.
* *[[Oreobliton]]* Durieu
* *[[Pachycornia]]* Hook.f.
* *[[Panderia]]* Fisch. & C.A.Mey.
* *[[Pandiaka]]* (Moq.) Hook.f.
* *[[Patellifolia]]* A.J.Scott, Ford-Lloyd & J.T.Williams (bao gồm cả *Patellaria*)
* *[[Petrosimonia]]* Bunge
* *[[Pfaffia]]* Mart. (bao gồm cả *Hebantha*)
* *[[Piptoptera]]* Bunge
* *[[Pleuropetalum]]* Hook.f. (bao gồm cả *Melanocarpum*)
* *[[Pleuropterantha]]* Franch.
* *[[Polycnemum]]* L.
* *[[Polyrhabda]]* C.C.Towns.
* *[[Pseudogomphrena]]* R.E.Fr.
* *[[Pseudoplantago]]* Suess.
* *[[Pseudosericocoma]]* Cavaco
* *[[Psilotrichopsis]]* C.C.Towns.
* *[[Psilotrichum]]* Blume (bao gồm cả *Psilostachys*)
* *[[Ptilotus]]* R.Br. (bao gồm cả *Dipteranthemum*, *Trichinium*)
* *[[Pupalia]]* Juss.
* *[[Quaternella]]* Pedersen
* *[[Rhagodia]]* R.Br.
* *[[Rosifax]]* C.C.Towns.
* *[[Roubieva]]* Moq.
* *[[Roycea]]* C.A.Gardner
* *[[Salicornia]]* L.
* *[[Salsola]]* L. (bao gồm cả *Caroxylon*, *Caspia*, *Darniella*, *Eremochion*, *Hypocylix*, *Muratina*, *Physandra*)
* *[[Saltia]]* R.Br. ex Moq. (bao gồm cả *Psilodigera*)
* *[[Sarcocornia]]* A.J.Scott
* *[[Sclerolaena]]* R.Br. (bao gồm cả *Coilocarpus*)
* *[[Sclerostegia]]* Paul G.Wilson
* *[[Seidlitzia]]* Bunge ex Boiss.
* *[[Senniella]]* Aellen
* *[[Sericocoma]]* Fenzl
* *[[Sericocomopsis]]* Schinz
* *[[Sericorema]]* (Hook.f.) Lopr.
* *[[Sericostachys]]* Gilg & Lopr.
* *[[Sevada]]* Moq.
* *[[Siamosia]]* K.Larsen & Pedersen
* *[[Spinacia]]* L.
* *[[Stelligera]]* A.J.Scott
* *[[Stilbanthus]]* Hook.f.
* *[[Suaeda]]* Forssk. ex Scop. (bao gồm cả *Brezia*, *Calvelia*, *Dondia*, *Lerchia*)
* *[[Suckleya]]* A.Gray
* *[[Sympegma]]* Bunge
* *[[Tecticornia]]* Hook.f.
* *[[Tegicornia]]* Paul G.Wilson
* *[[Teloxys]]* Moq.
* *[[Theleophyton]]* (Hook.f.) Moq.
* *[[Threlkeldia]]* R.Br. (bao gồm cả *Osteocarpum*)
* *[[Tidestromia]]* Standl. (bao gồm cả *Cladothrix*)
* *[[Traganopsis]]* Maire & Wilczek
* *[[Traganum]]* Delile
* *[[Trichuriella]]* Bennet (bao gồm cả *Trichurus*)
* *[[Volkensinia]]* Schinz (bao gồm cả *Kentrosphaera*)
* *[[Woehleria]]* Griseb.
* *[[Zuckia]]* Standl.

## Tham khảo

* Kai Müller và Thomas Borsch - Phylogenetics of Amaranthaceae based on matK/trnK sequence data - Evidence from parsimony, likelihood and Bayesian analyses. *Annals of the Missouri Botanical Garden* 92 (1): 66–102.
* 
*