Gia Hưng (xã)

**Gia Hưng** là một xã thuộc tỉnh Ninh Bình, Việt Nam.

## Địa lý
Xã Gia Hưng có vị trí địa lý:
*Phía đông giáp xã Gia Viễn
*Phía tây giáp xã Gia Lâm và xã Gia Tường
*Phía nam giáp xã Gia Viễn và xã Gia Tường
*Phía bắc giáp tỉnh Phú Thọ.

Xã Gia Hưng có diện tích là 28,37&nbsp;km², dân số năm 2024 là 21.669 người, mật độ dân số đạt  người/km².

## Lịch sử
Xã Gia Hưng xưa là quê ngoại của Đinh Bộ Lĩnh tại đây có di tích động Hoa Lư với thung Lau, thung Lá, thung Lụi là nơi gắn với những truyền thuyết tập trận cờ lau của vị vua này.

Đời vua Tự Đức, huyện Gia Viễn có 12 tổng, 91 xã, thôn, phường, trang, trại; trong đó có tổng Liên Đăng với các xã: Bồ Đình, Ngô Đồng, Đoan Bình, Ngô Đồng nay thuộc xã Gia Phú; phường Chân Mỹ, xã Bồ Đình nay thuộc xã Gia Vượng; các phường còn lại thuộc xã Gia Thịnh.

Năm 1937, tổng Liên Đăng đổi tên thành tổng Liên Huy có 6 xã: Ngô Đồng, Đoan Bình, Bồ Đình, Tế Mỹ, Trinh Phú, Liên Huy và thôn Quang Huy (còn gọi Huy Nghiệp nay là thôn Kênh Gà).

Trước tháng 8 năm 1945, xã Gia Phú gồm 2 xã: Đoan Bình, Ngô Đồng thuộc tổng Liên Huy và thôn Kính Chúc thuộc xã Uy Viễn, tổng Uy Viễn.

Xã Ngô Đồng có 3 thôn: Đồi (Đồi Lâm thôn), Hạ (thôn Làng), Thượng (Phúc Lâm thôn).

Cuối năm 1945, Ủy ban nhân dân Cách mạng (lâm thời) tỉnh Ninh Bình:
* Hợp nhất 3 xã: Liên Huy, Quang Huy, Trinh Phú thành xã Liên Huy.
* Hợp nhất xã Đoan Bình và xã Ngô Đồng thành xã Phượng Hoàng.
* Thôn Kính Chúc thuộc xã Hưng Quốc.

Tháng 7 năm 1949, Uỷ ban kháng chiến hành chính tỉnh Ninh Bình:
* Hợp nhất 3 xã: Duy Tân, Liên Huy, Phượng Hoàng thành xã Gia Thịnh.
* Thôn Kính Chúc thuộc xã Gia Hưng.

Xã Gia Thịnh có 8 thôn: Bồ Đình, Đoan Bình, Đồng Chưa, Kênh Gà, Liên Huy, Ngô Đồng, Tế Mỹ, Trinh Phú.

Ngày 5 tháng 12 năm 1953, Chính phủ ban hành Quyết định số 450/QN-TC về việc:
* Chia xã Gia Hưng thuộc huyện Gia Viễn thành xã Gia Hưng và xã Liên Sơn.
* Chia xã Gia Thịnh thuộc huyện Gia Viễn thành 3 xã: Gia Thịnh, Gia Phú, Gia Vượng.

Xã Gia Phú có 2 thôn: Đoan Bình, Ngô Đồng.

Năm 1954, sáp nhập thôn Kính Chúc thuộc xã Gia Hưng vào xã Gia Phú.

Ngày 27 tháng 12 năm 1975, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc thành lập tỉnh Hà Nam Ninh trên cơ sở tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình.

Ngày 27 tháng 4 năm 1977, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 125-CP về việc thành lập huyện Hoàng Long thuộc tỉnh Hà Nam Ninh trên cơ sở huyện Gia Viễn và huyện Nho Quan.

Ngày 9 tháng 4 năm 1981, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 151-CP về việc chia huyện Hoàng Long thuộc tỉnh Hà Nam Ninh thành huyện Gia Viễn và huyện Nho Quan.

Ngày 26 tháng 12 năm 1991, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc chia tỉnh Hà Nam Ninh thành tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình.

Ngày 6 tháng 11 năm 1996, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc chia tỉnh Nam Hà thành tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định.

Tính đến ngày 31/12/2024:
* Xã Gia Hưng có 13 thôn: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13.
* Xã Gia Phú có 5 thôn: Đồi, Đường 477 (Đường 12B), Kính Chúc, Làng, Thượng và 2 xóm: 5 Đoan Bình, 6 Đoàn Bình.
* Xã Liên Sơn có 14 thôn: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14.
 
Ngày 12 tháng 6 năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 12 tháng 6 năm 2025). Theo đó, sáp nhập tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định vào tỉnh Ninh Bình.

Ngày 16 tháng 6 năm 2025:
* Quốc hội ban hành Nghị quyết số 203/2025/QH15 về việc Sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Theo đó, kết thúc hoạt động của đơn vị hành chính cấp huyện trong cả nước từ ngày 1 tháng 7 năm 2025.
* Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1674/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Ninh Bình năm 2025 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 16 tháng 6 năm 2025). Theo đó, thành lập xã Gia Hưng thuộc tỉnh Ninh Bình trên cơ sở toàn bộ toàn bộ 15,02&nbsp;km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 7.530 người của xã Gia Hưng; toàn bộ 6,55&nbsp;km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 7.500 người của xã Gia Phú và toàn bộ 6,80&nbsp;km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 6.639 người của xã Liên Sơn thuộc huyện Gia Viễn.

Xã Gia Hưng có 28,37&nbsp;km² diện tích tự nhiên và quy mô dân số là 21.669 người.

## Kinh tế
Chợ Viến nằm ở Xóm 10 là chợ quê trên địa bàn Gia Viễn nằm trong danh sách các chợ loại 1, 2, 3 ở Ninh Bình từ năm 2008.

## Du lịch
### Động Hoa Lư

Động Hoa Lư là một di tích gắn với căn cứ đầu tiên của Đinh Bộ Lĩnh đối với sự nghiệp thống nhất giang sơn thế kỷ X, động nằm ở xã Gia Hưng, cách Cố đô Hoa Lư khoảng 15&nbsp;km. Bốn bề động Hoa Lư được núi đá bao quanh vô cùng kiên cố, chỉ có một lối vào duy nhất là một quèn nhỏ cao khoảng 30 m. Bao bên ngoài động là đầm Cút, dài khoảng 3&nbsp;km rộng 500m, như con hào thiên nhiên chắn giữ.

Đinh Bộ Lĩnh sinh ở làng Đại Hữu, châu Đại Hoàng, nay là xã Gia Phương, Gia Viễn, Ninh Bình; quê mẹ ông ở thôn Mỹ Hạ, xã Gia Thủy, huyện Nho Quan. Cha mất sớm, Đinh Bộ Lĩnh cùng mẹ về ở cạnh đền sơn thần, nay là đền Long Viên (vườn rồng) thôn Mỹ Hạ, xã Gia Thủy, Nho Quan, Ninh Bình. Hàng ngày Đinh Bộ Lĩnh đi chăn trâu cắt cỏ cho chú là Đinh Thúc Dự. Tương truyền Đinh Bộ Lĩnh chăn trâu ở cánh đồng Rộc Xéo, tập trận cờ lau ở động Hoa Lư (thung Lau), thung Lá, thung Lụi. Tất cả các vùng này ở hai bên tả ngạn và hữu ngạn sông Bôi thuộc xã Gia Thủy, Nho Quan và xã Gia Hưng, Gia Viễn, Ninh Bình. Vì các địa danh trên rất gần động Hoa Lư Gia Viễn nên hầu hết các sách sử khẳng định ông sinh ra ở động Hoa Lư.

Cùng với cố đô Hoa Lư ở huyện Hoa Lư, các di tích động Hoa Lư, thung Lá, đền thờ Đinh Bộ Lĩnh thuộc huyện Gia Viễn là những di tích liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của vua Đinh Tiên Hoàng. Thung Lá ngay cạnh Thung Lau, cũng nằm lọt giữa thành núi cao ngất, tương truyền xưa kia có một nữ vương chuyên bói lá rất giỏi, thường xem lá cho Vua Đinh Tiên Hoàng trước khi xuất quân hay làm một việc gì đó. Nơi này cũng có nhiều cây thuốc chữa bệnh tốt nên khi nghĩa quân Vua Đinh bị thương đều được bí mật đưa về đây cứu chữa. Người ta cũng kể rằng, Thung Lá là vùng rừng linh thiêng nên mọi người đều vào đây thắp hương trước khi đi rừng. Thung Lá có đền thờ Mẫu hậu vua Đinh và thờ Vương bà bí ẩn đã có nhiều công lao giúp Vua Đinh dẹp loạn. Động Hoa Lư đang được xây dựng, tu bổ để trở thành một điểm du lịch lịch sử.

Có ý kiến cho rằng nếu trước đây, du khách đến Ninh Bình thăm cố đô Hoa Lư sau đó đi Bích Động hoặc nhà thờ đá Phát Diệm, thì hiện nay du khách tham quan tuyến di tích liên quan đến Vua Đinh Tiên Hoàng với điểm đến là quê hương của vua Đinh, làng Đại Hữu, sau tới động Hoa Lư là căn cứ khởi nghĩa ban đầu của vua, tiếp đó là kinh đô Hoa Lư. Giải thích vùng rừng thiêng nước độc này được Vua Đinh Tiên Hoàng chọn làm căn cứ khởi nghiệp, những người am hiểu lịch sử Ninh Bình cho biết nơi này độc đạo, không thể vào sâu hơn và là nơi có nhiều huyền thoại bí hiểm, không ai dám vào để đảm bảo tuyệt mật về quân sự. Khu vực Thung Lau, Thung Lá được vua Đinh giấu một đội quân đặc biệt tinh nhuệ và khi cần thiết đưa ra giao chiến.

Nằm ở giữa động Hoa Lư là đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng cùng với thánh Nguyễn Minh Không. Hiện nay ngôi đền này đã được tu sửa và xây dựng với quy mô lớn hơn. Hàng năm, dịp đầu xuân ở đây diễn ra lễ hội động Hoa Lư. Lễ hội tương đối giống lễ hội cố đô Hoa Lư nhưng có quy mô nhỏ hơn. Lễ hội động Hoa Lư còn diễn ra vào ngày 8 tháng 10 âm lịch hàng năm. Khi diễn ra lễ hội, người dân đều tổ chức rước chân nhang mẹ vua và mẫu bà từ thung Lá về thung Lau.

## Hình ảnh

Tập tin:Donghoalugv2.JPG|Đê đầm Cút – Vân Long
Tập tin:Donghoalugv3.JPG|Cây gạo đầu làng - lối vào thung Lá
Tập tin:Donghoalugv8.JPG|Phía trước động Hoa Lư
Tập tin:Donghoalugv9.JPG|Trên đường vào
Tập tin:Donghoalugv4.JPG|Nhà gác
Tập tin:Donghoalugv5.JPG|Hậu cung
Tập tin:Donghoalugv6.JPG|Hậu cung
Tập tin:DongHoaLu3.jpg|Ngôi đền cổ
Tập tin:1-Trinh Tu.JPG|Tượng Trịnh Tú


## Danh sách di tích
* Chùa Đồi ở Xóm 1 Liên Sơn thờ Phật
* Đình Bình Khang ở thôn Bình Khang thờ   Quý Minh Đại Vương, Đinh Tiên Hoàng, Lê Đại Hành, Bảo Quang Hoàng Thái hậu Dương Vân Nga, Lý Thái Tổ, Lý Thái Tổ Cao Hoàng Thái hậu Lê Thị Phất Ngân, Đệ nhất Thiên Tinh Bạch Vân Công chúa, Thuỷ Tinh Ngọc Nương Công chúa, Sơn tinh Ngọc Dung Công chúa, Thành Hoàng làng: Xích Lô Đại vương
* Đình Sơn Dương ở Xóm 6 thờ thần Quý Minh
* Đền Quan Thái bảo ở Xóm 2 Liên Sơn thờ Quan Thái bảo Trịnh Tú, là quan Tứ trụ thời Đinh
* Đền Tam Giáp ở Xóm 3 Thượng Hưng thờ   Lưu Cơ, Thái tôn triều Đinh
* Đền Lễ Sơn ở Xóm 13 Liên Sơn thờ Thần Huệ Đại vương, Tam Vị Thánh Mẫu, Đào Hoa Công chúa, Ngọc Dung Công chúa, Liễu Hoa Công chúa
* Đền Sa Sơn ở Xóm 4 thờ Thành hoàng làng
* Đền Tùng Sơn ở Xóm 12, 13 thờ Tam Vị Thánh Mẫu,   Công đồng Tứ Phủ, Sơn thần Bản sứ
* Miếu Long Cung ở Xóm 2 thờ Thành hoàng làng
* Chùa Làng Đoan Bình ở Thôn Đoan Bình thờ Phật
* Chùa Thôn Ngô Đồng ở Thôn Ngô Đồng Đồi thờ   Phật, Đức Thánh Ông
* Đình làng Đoan Bình ở Thôn Đoan Bình thờ Tản Viên Sơn Thánh
* Đình thôn Ngô Đồng ở Thôn Ngô Đồng Đồi thờ Nguyễn Minh Không,  Thành hoàng, Lục Vụ Nguyên Khẩu, Gia tiên các dòng họ
* Đình làng Kính Chúc ở Thôn Kính Chúc thờ Đinh Tiên Hoàng, Lý Thái Tổ, Nguyễn Minh Không, Bảo Quang Hoàng Thái hậu, Lý Thái Tổ Cao Hoàng hậu, Thuỷ Tinh Công chúa, Bách gia tiên tổ
* Đình Thượng Ngô Đồng ở Ngô Đồng Thượng thờ  Vua Đinh Tiên Hoàng, Nguyễn Minh Không
* Đền thôn Kính Chúc ở Thôn Kính Chúc thờ Thành hoàng làng Phó Đô úy Lê Trọng Tiêu
* Miếu Làng ở Thôn Làng thờ Thánh Nguyễn Minh Không, Thành hoàng Đức Thánh Hiển
* Phủ Ngô Đồng ở Thôn Ngô Đồng thờ Thánh Mẫu Ngọc Thanh Công chúa
* Phủ Đức Cố ở Thôn Kính Chúc thờ Đức Cố họ Nguyễn
* Phủ Chúa ở Thôn Kính Chúc thờ Bà Đức Chúa làng
* Nhà thờ tổ họ Nguyễn ở Thôn Làng thờ Cụ khởi tổ của họ Nguyễn
* Nhà thờ tổ họ Vũ ở Thôn Ngô Đồng thờ Cụ khởi tổ họ Vũ
* Nhà thờ tổ họ Đào ở Thôn Ngô Đồng thờ Cụ khởi tổ của họ Đào
* Nhà thờ tổ họ Mai Xuân ở Thôn Ngô Đồng thờ Cụ khởi tổ của họ Mai Xuân
* Động Hoa Lư ở Xóm 5 thờ Căn cứ ban đầu của Đinh Bộ Lĩnh
* Chùa Hưng Quốc (Chùa Viến) ở Xóm 9 thờ Phật, Mẫu Thoải
* Chùa Linh Viên (Mai Phương tự) ở Xóm 3 thờ   Sơn Tinh Công chúa, Mẫu Liễu Hạnh, Tản Viên Sơn thần
* Đình Trai ở Xóm 9 thờ   Đinh Tiên Hoàng, Bảo Quang Hoàng Thái hậu, Tướng quân Lý Công Uẩn, công chúa Lê Thị Phất Ngân, Quốc sư Nguyễn Minh Không
* Đình Hạ ở Xóm 3 thờ Thành hoàng làng
* Đình Trung ở Khu Quèn Vòng thờ Bà chúa Sơn Lâm
* Đền Quan Ngai (Đền Quan Trạng) ở Xóm 5 thờ Ông trạng Phạm Đình Tráng
* Đền Thung Lá (đền Quốc Mẫu - Vương Bà) ở Xóm 13 thờ Đinh Triều Quốc Mẫu, Mẫu Đệ Nhị và Mẫu Đệ Tam
* Đền Quèn Cả ở Xóm 13 thờ Thánh Mẫu Thượng Ngàn
* Điện Linh Từ ở Xóm 12 thờ   Thành hoàng làng

## Chú thích

## Tham khảo