Càn-đà-la

**Càn-đà-la** (, sa. *gandhāra*) là tên dịch theo âm Hán-Việt của một vùng miền Tây bắc Ấn Độ, ngày nay thuộc về Afghanistan và một phần của Pakistan. Càn-đà-la là một trong 16 Mahajanapada của Ấn Độ cổ đại. Khu vực này tập trung xung quanh Thung lũng Peshawar và thung lũng sông Swat, mặc dù ảnh hưởng văn hóa của "Đại Gandhara" đã kéo dài qua sông Ấn đến vùng Taxila ở Cao nguyên Potohar và về phía tây vào Thung lũng Kabul ở Afghanistan, và lên phía bắc tới dãy Karakoram.

Nổi tiếng với phong cách nghệ thuật Gandharan độc đáo chịu ảnh hưởng nặng nề của phong cách Hy Lạp và Hellenistic cổ điển, văn hóa Càn-đà-la đạt đỉnh cao từ thế kỷ 1 đến thế kỷ 5 CN dưới thời Đế chế Kushan, với thủ đô theo mùa tại Bagram (*[[Kapisi]]*) và Peshawar (*[[Puruṣapura]]*). Càn-đà-la "phát triển mạnh mẽ tại ngã tư của Ấn Độ, Trung Á và Trung Đông," kết nối các tuyến đường thương mại và tiếp thu ảnh hưởng văn hóa từ các nền văn minh đa dạng; Phật giáo phát triển mạnh cho đến thế kỷ 8 hoặc 9, khi Hồi giáo lần đầu tiên bắt đầu lan rộng trong khu vực. Đây cũng là trung tâm của Vệ Đà và các hình thức sau này của Ấn Độ giáo.

Sự tồn tại của Càn-đà-la đã được chứng thực kể từ thời Rigveda (k. 1500 - k. 1200 TCN), cũng như Zoroastrian Avesta, đề cập đến nó là *Vaēkərəta*, nơi đẹp thứ sáu trên trái đất do Ahura Mazda tạo ra. Càn-đà-la đã bị Đế chế Achaemenid của Ba Tư chinh phục vào thế kỷ thứ 6 trước Công nguyên, Alexander Đại đế vào năm 327 trước Công nguyên, và sau đó trở thành một phần của Đế chế Maurya trước khi trở thành một trung tâm của Vương quốc Ấn-Hy Lạp. Khu vực này là một trung tâm chính của Phật giáo Greco-gien dưới thời Ấn-Hy Lạp và Phật giáo Gandharan dưới các triều đại sau này. Càn-đà-la cũng là một địa điểm trung tâm cho việc truyền bá Phật giáo đến Trung Á và Đông Á.

Khu vực suy tàn dần sau cuộc xâm lược bạo lực của Alchon Huns vào thế kỷ thứ 6, và cái tên Càn-đà-la biến mất sau cuộc chinh phục của Mahmud Ghaznavi vào năm 1001 sau Công nguyên.
nhỏ|Bình hỏa táng, văn hóa mộ Càn-đà-la, Thung lũng Swat, k. Năm 1200 trước Công nguyên.

## Tham khảo

* *Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren*, Bern 1986.

## Nguồn

* Beal, Samuel. 1884. *Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang.* 2 vols. Trans. by Samuel Beal. London. Reprint: Delhi. Oriental Books Reprint Corporation. 1969.
* Beal, Samuel. 1911. *The Life of Hiuen-Tsiang by the Shaman Hwui Li, with an Introduction containing an account of the Works of I-Tsing*. Trans. by Samuel Beal. London. 1911. Reprint: Munshiram Manoharlal, New Delhi. 1973.
* Bellew, H.W. *Kashmir and Kashgar*. London, 1875. Reprint: Sang-e-Meel Publications 1999 
* Caroe, Sir Olaf, * The Pathans*, Oxford University Press, Karachi, 1958.
* 
* 
* Hill, John E. 2003. "Annotated Translation of the Chapter on the Western Regions according to the ''Hou Hanshu''". 2nd Edition: *Through the Jade Gate to Rome: A Study of the Silk Routes, 1st to 2nd Centuries CE*. 2015. John E. Hill. Volume I, ; Volume II, . CreateSpace, North Charleston, S.C. 
* Hussain, J. * An Illustrated History of Pakistan*, Oxford University Press, Karachi, 1983.
* Legge, James. Trans. and ed. 1886. *A Record of Buddhistic Kingdoms: being an account by the Chinese monk Fâ-hsien of his travels in India and Ceylon (A.D. 399–414) in search of the Buddhist Books of Discipline*. Reprint: Dover Publications, New York. 1965.
* 
* Shaw, Isobel. *Pakistan Handbook*, The Guidebook Co., Hong Kong, 1989
* Watters, Thomas. 1904–5. *On Yuan Chwang's Travels in India (A.D. 629–645)*. Reprint: Mushiram Manoharlal Publishers, New Delhi. 1973.

## Liên kết ngoài

* Gandharan Connections Project (Cambridge, 2016-2021)
* Livius.org: Gandara 
* The Buddhist Manuscript project
* University of Washington's Gandharan manuscript
* Coins of Gandhara janapada
* Gandhara Civilization - National Fund for Cultural Heritage (Pakistan)

## Đọc thêm
* 
* 
*