Chi Địa liền

**Chi Địa liền** (tên khoa học ***Kaempferia***) là một chi thực vật thuộc họ Gừng. Chúng thường được tìm thấy ở Trung Quốc, Ấn Độ, và Đông Nam Á. 

## Lịch sử phân loại
*Kaempferia* được Carl Linnaeus công bố trong *[[Species Plantarum]]* năm 1753 với 2 loài là *[[Kaempferia galanga|K. galanga]]* và *[[Kaempferia rotunda|K. rotunda]]*. Tên chi là để vinh danh nhà tự nhiên học người Đức Engelbert Kaempfer (1651-1716), người đã mô tả *K. galanga* dưới tên gọi wanhom trong *Amoenitatum exoticarum* năm 1712.

Phân loại đầu tiên để gộp các loài *Kaempferia* trong các đơn vị phân loại dưới cấp chi do Horaninow (1862) thực hiện. Ông chia *Kaempferia* thành 2 đơn vị phân loại không phân hạng là *Soncorus* và *Protanthium*. *Soncorus* được mô tả là ‘*flores centrales*’ (hoa trung tâm) và *Protanthium* là ‘*flores praecoces, ante folia e caudice projecti*’ (hoa sớm ra, trước khi có lá và nhô ra từ thân [rễ]). Horaninow  đặt *Kaempferia galanga* và 7 loài khác trong nhóm *Soncorus* (gồm *K. galanga*, *K. marginata*, *K. latifolia*, *K. roscoeana*, *K. angustifolia*, *K. undulata*, *K. ovalifolia* và *K. pandurata*) còn *K. rotunda* cùng 2 loài khác trong nhóm *Protanthium* (bao gồm *K. rotunda*, *K. candida*, *K. diversifolia*).

Bentham & Hooker (1883) coi các đơn vị phân loại không phân hạng của Horaninow là các tổ (*sectio*) và bổ sung tổ thứ ba là *Stachyanthesis*, trong đó họ đặt *K. scaposa* (nay là *[[Curcuma scaposa]]*) và *K. rosea* (nay là *[[Siphonochilus kirkii]]*).

Baker (1890) ghi nhận 22 loài, nâng cấp 3 tổ này thành 3 phân chi (*Sincorus*, *Protanthium*, *Stachyanthesis*) và bổ sung phân chi thứ tư là *Monolophus* (bao gồm *K. siphonantha*, *K. elegans*, *K. macrochlamys*, *K. linearis*, *K. sikkimensis*, *K. secunda*, *K. parvula*), hiện nay được coi là chi *[[Monolophus]]* hoặc *[[Caulokaempferia]]* (một nhóm tác giả Thái Lan bảo vệ quan điểm duy trì chi *Caulokaempferia*, trong khi những người khác công nhận chi *Monolophus*). Chi tiết cụ thể xem các bài về *[[Monolophus]]* và *[[Caulokaempferia]]* và xem các nguồn kèm theo: Duy trì *Caulokaempferia*; và duy trì *Monolophus*.

Cuối cùng, Schumann (1904)  công nhận phân chi thứ năm là *Cienkowskia* để chứa các loài ở châu Phi; hiện nay đã được tách ra thành chi *[[Siphonochilus]]*.

Kam (1980) chỉ ra rằng phân chi *Sincorus* bao gồm loài điển hình của chi, và vì thế phải có tên gọi là phân chi *Kaempferia* và tên gọi *Sincorus* là không hợp lệ. Bà tạm thời công nhận 3 nhóm như là các tổ của các loài châu Á là tổ *Kaempferia* (nhóm *K. galanga*), tổ *Protanthium* (nhóm *K. rotunda*) và tổ *Stachyanthesis* chỉ có một đơn vị phân loại là *K. scaposa*.

## Mô tả
Thân rễ mọng, dạng củ; rễ thường mang các củ nhỏ. Thân giả ngắn hoặc teo đi. Lá từ 1 đến một vài; lưỡi bẹ thường nhỏ hoặc không có; cuống lá ngắn; phiến lá từ gần tròn đến hình chỉ, đôi khi lốm đốm màu hoặc màu tía ở mặt xa trục. Cụm hoa đầu cành trên thân giả hoặc trên các chồi riêng biệt mọc từ thân rễ (khi xuất hiện trước thân giả), hình đầu, từ ít đến nhiều hoa sắp xếp kiểu xoắn ốc; lá bắc 1 hoa; lá bắc con nhỏ, đỉnh 2 thùy hoặc đôi khi 2 khe tới đáy. Đài hoa hình ống, chẻ 1 bên, đỉnh 2-3 răng không đều. Ống tràng dài bằng hoặc dài hơn nhiều so với đài hoa; các thùy tràng tỏa rộng hoặc uốn ngược, hình mác, gần bằng nhau. Nhị lép bên dạng cánh hoa. Cánh môi thường màu trắng hoặc màu tím hoa cà, đôi khi tô điểm bằng các màu khác nhau ở gần đáy, sặc sỡ, đỉnh 2 thùy đến 2 khe tới đáy. Chỉ nhị rất ngắn hoặc không có; mô liên kết kéo dài thành mào thò ra từ họng hoa, nguyên hoặc 2 khe. Bầu nhụy 3 ngăn. Quả nang hình cầu hoặc elipxoit; vỏ quả ngoài mỏng. Hạt gần hình cầu tới elipxoit; áo hạt xé rách.

Về mặt hình thái, *Kaempferia* rất giống với *[[Boesenbergia]]* và *[[Scaphochlamys]]*. Cả *Kaempferia* và *Boesengergia* đều có 1 hoa trong nách mỗi lá bắc, với 1-2 lá bắc con. Trái với kiểu sắp xếp lá bắc không phải 2 tầng và thường là với cánh môi phẳng và 2 thùy của *Kaempferia*, thì các lá bắc của *Boesenbergia* sắp xếp 2 tầng và cánh môi thường là hình túi với phần xa thường nguyên hoặc khía tai bèo và thường với ánh đỏ về phía đỉnh. Các đặc trưng này là đủ khác biệt để phân biệt hai chi này.

Các thân rễ của *Kaempferia* hoặc là có các thành phần mọng và ngắn hoặc là có các rễ ra củ mọng, trong khi các thân rễ của *Scaphochlamys* ít mọng, thường bò lan dài. Cụm hoa ngắn và cô đặc của *Kaempferia* bao gồm một hoa trong mỗi lá bắc. Kèm theo hoa hoặc là 1 lá bắc con 2 thùy chẻ sâu ít hay nhiều hoặc là 2 lá bắc con tách biệt và hẹp. Cánh môi 2 thùy chẻ sâu (trừ *K. parviflora*), mào bao phấn thường lớn và hình cánh hoa, chỉ nhị luôn luôn rất ngắn, trong khi các cụm hoa của *Scaphochlamys* bao gồm một vài hoa trong mỗi lá bắc; tuy nhiên, cánh môi không bao giờ là 2 thùy chẻ sâu như vậy, và chỉ nhị luôn luôn hiện diện.

*Kaempferia* cũng có liên quan đến *[[Cornukaempferia]]* về kiểu phát triển nói chung. Tuy nhiên, các loài *Kaempferia* luôn tạo ra mào bao phấn lớn, phẳng, hình cánh hoa, không bao giờ giống như *Zingiber*, như ở chi *[[Zingiber]]*. Ngoài ra, *Kaempferia* cũng có thể phân biệt được bằng các lá bắc con 2 thùy nhiều hay ít của nó và cánh môi 2 thùy, trong khi lá bắc con không có và cánh môi nguyên ở *Cornukaempferia*.

## Danh sách các loài
Danh sách 43 loài dưới đây lấy theo POWO, cộng 8 loài mô tả lần đầu tiên năm 2020.
* *[[Kaempferia albiflora]]* Jenjitt. & Ruchis., 2020. Thái Lan.
* *[[Kaempferia alboviolacea]]* Ridl., 1921. Việt Nam (D'Ran, Lâm Đồng).
* *[[Kaempferia angustifolia]]* Roscoe, 1807. Từ miền đông Ấn Độ, Bangladesh, Đông Himalaya, Sumatra, Thái Lan, Việt Nam. - Thiền liền lá hẹp
* *[[Kaempferia aurora]]* Noppornch. & Jenjitt., 2020. Thái Lan.
* *[[Kaempferia attapeuensis]]* Picheans. & Koonterm, 2009. Lào, Campuchia.
* *[[Kaempferia caespitosa]]* Noppornch. & Jenjitt., 2020. Thái Lan.
* *[[Kaempferia champasakensis]]* Picheans. & Koonterm, 2008. Lào, Việt Nam.
* *[[Kaempferia chayanii]]* Koonterm, 2008. Lào.
* *[[Kaempferia cuneata]]* Gagnep., 1905. Việt Nam.
* *[[Kaempferia elegans]]* Wall., 1830. Borneo, Hoa Nam, Myanmar, Thái Lan, Việt Nam. Có thể có ở Philippines. - Ngải chúa
* *[[Kaempferia evansii]]* Blatt., 1931. Miền nam Ấn Độ.
* *[[Kaempferia fallax]]* Gagnep., 1903 không Lingelsh. & Borza, 1914. Lào, Thái Lan, Việt Nam. - Cẩm địa đối
* *[[Kaempferia filifolia]]* K.Larsen, 1962. Thái Lan.
* *[[Kaempferia fissa]]* Gagnep., 1903. Lào.
* *[[Kaempferia galanga]]* L., 1753. Từ Ấn Độ tới tây nam Trung Quốc và Đông Dương. Du nhập vào đông nam Trung Quốc, Đài Loan, quần đảo Sunda Nhỏ, Malaysia bán đảo, Maluku, Philippines, Sri Lanka. - Địa liền, Tam nại, Sơn nại
* *[[Kaempferia gigantiphylla]]* Picheans. & Koonterm, 2009. Lào.
* *[[Kaempferia gilbertii]]* W.Bull., 1882. Myanmar.
* *[[Kaempferia glauca]]* Ridl., 1899. Thái Lan.
* *[[Kaempferia graminifolia]]* Noppornch. & Jenjitt., 2018. Thái Lan.
* *[[Kaempferia grandifolia]]* Saensouk & Jenjitt., 2001. Thái Lan.
* *[[Kaempferia harmandiana]]* Gagnep., 1907. Campuchia, Lào, Việt Nam.
* *[[Kaempferia kamolwaniae]]* Picheans., Meechonkit & Wongsuwan, 2020. Thái Lan.
* *[[Kaempferia koontermii]]* Prasarn, Wongsuwan & Picheans., 2015. Thái Lan.
* *[[Kaempferia koratensis]]* Picheans., 2011. Thái Lan.
* *[[Kaempferia laotica]]* Gagnep., 1907. Lào, Thái Lan.
* *[[Kaempferia larsenii]]* Sirirugsa, 1989. Thái Lan.
* *[[Kaempferia lopburiensis]]* Picheans., 2010. Thái Lan.
* *[[Kaempferia maculifolia]]* Boonma & Saensouk, 2020. Thái Lan.
* *[[Kaempferia mahasarakhamensis]]* Saensouk & P.Saensouk, 2019. Thái Lan.
* *[[Kaempferia nemoralis]]* Insis., 2020. Campuchia.
* *[[Kaempferia noctiflora]]* Noppornch. & Jenjitt., 2017. Thái Lan.
* *[[Kaempferia ovalifolia]]* Roxb., 1820. Myanmar.
* *[[Kaempferia parviflora]]* Wall. ex Baker, 1890. Đông nam Bangladesh, Campuchia, Myanmar, Thái Lan.
* *[[Kaempferia pascuorum]]* Insis., 2020. Lào.
* *[[Kaempferia philippinensis]]* Merr., 1915. Philippines (Luzon).
* *[[Kaempferia phuphanensis]]* Saensouk & P.Saensouk, 2019. Thái Lan.
* *[[Kaempferia picheansoonthonii]]* Wongsuwan & Phokham, 2013. Thái Lan.
* *[[Kaempferia pulchra]]* Ridl., 1899. Miền nam Thái Lan tới miền bắc Malaysia bán đảo.
* *[[Kaempferia purpurea]]* J.Koenig, 1783. Thái Lan (Phukhet).
* *[[Kaempferia roscoeana]]* Wall., 1829. Myanmar, Thái Lan.
* *[[Kaempferia rotunda]]* L., 1753. Tiểu lục Ấn Độ tới Hoa Nam, Đông Dương. Du nhập vào Costa Rica, Cuba, Cộng hòa Dominica, Java, Malaysia bán đảo, Sri Lanka. - Cẩm địa. 
* *[[Kaempferia saraburiensis]]* Picheans., 2011. Thái Lan.
* *[[Kaempferia sawanensis]]* Picheans. & Koonterm, 2009. Lào.
* *[[Kaempferia siamensis]]* Sirirugsa, 1989. Thái Lan.
* *[[Kaempferia simaoensis]]* Y.Y.Qian, 1995. Miền nam Vân Nam, Thái Lan.
* *[[Kaempferia sisaketensis]]* Picheans. & Koonterm, 2009. Thái Lan.
* *[[Kaempferia spoliata]]* Sirirugsa, 1989. Thái Lan.
* *[[Kaempferia takensis]]* Boonma & Saensouk, 2020. Thái Lan.
* *[[Kaempferia udonensis]]* Picheans. & Phokham, 2013. Thái Lan.
* *[[Kaempferia undulata]]* Teijsm. & Binn., 1831. Java.
* *[[Kaempferia xiengkhouangensis]]* Picheans. & Phokham, 2013. Lào.

## Ghi chú
: Ghi chú. Xem tranh luận về việc tranh chấp tên gọi *Monolophus* và *Caulokaempferia* tại các nguồn Intharapichai *et al.* (2014), Picheansoonthon *et al.* (2016), Mood *et al.* (2014) và Veldkamp (2016).

## Chú thích

## Tham khảo
* 
* 
* 
*