Người Tráng

**Người Tráng** hay **người Choang** (Chữ Tráng Chuẩn: Bouxcuengh, //; Chữ Nôm Tráng: 佈壯; Chữ Hán giản thể: 壮族, phồn thể: 壯族, bính âm: Zhuàngzú; Chữ Thái: ผู้จ้วง, *Phu Chuang*) là một nhóm dân tộc sống chủ yếu ở Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, phía nam Trung Quốc. Ngoài ra một số sống ở các tỉnh Vân Nam, Quảng Đông, Quý Châu và Hồ Nam. Họ được xếp vào một trong số 55 dân tộc thiểu số được Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa chính thức công nhận.

Người khởi xướng trang "*Zhuang online*" (người Tráng online) đưa ra từ "rauz" (l/ra:uA2) làm tên gọi chung cho người Bố Y, Tráng và một số nhóm Tai ở Việt Nam. Dân số Tráng ước tính khoảng 18 triệu người, xếp thứ hai sau người Hán. 94 % dân số Tráng sống tại tỉnh Quảng Tây, tập trung ở phía tây và tây nam tỉnh. Theo cục thống kê Quảng Tây (2006) 61,5% dân số toàn tỉnh là người Hán, người Tráng chiếm 32,6%, 6% còn lại là các sắc tộc thiểu số khác. Người Tráng hiện nay là dân tộc thiểu số lớn nhất Trung Quốc.

Người Tráng được phân loại là người Nùng và người Tày ở Việt Nam.

## Tên gọi
### Tên trong tiếng Hán

Người Hán xem người Tráng là một dân tộc thống nhất. Tên gọi sớm nhất chỉ người Tráng là Ô Hử (Wuhu 烏滸) vào thời Tây Hán. Thời Đông Hán (năm 40 SCN), người Tráng được gọi là Ly (Li 狸). Thời Tam Quốc, họ được gọi là Lão hay Liêu (Lao, Liao 獠). Thời Tấn họ được gọi là Lang (Lang 狼). Cuối cùng vào thời Tống thông lệ gọi họ là "Tráng" bắt đầu hình thành, dùng chữ 獞 cho tên gọi này. Cụ thể "Tráng" là tên tự xưng được người Tráng sử dụng rộng rãi ở nửa phía bắc Quảng Tây.

Hán tự *Zhuàng* "獞" (hay *tóng*; Hán Việt: *đồng*; nghĩa: *chó hoang*) gồm phần nghĩa phù thuộc bộ *khuyển* (chó) 犭 và phần âm phù 童 đồng (trẻ con, trẻ thơ). Hán tự thường kết hợp một phần chỉ ý nghĩa (nghĩa phù) và một phần chỉ âm (âm phù). John DeFrancis gọi *Zhuàng* 獞 (gồm bộ khuyển 犭 và phần âm phù đồng 童) là một kiểu bôi xấu sắc tộc và miêu tả cộng hòa nhân dân Trung Hoa đã thay thế nó như thế nào. Năm 1949, sau nội chiến Quốc-Cộng, Chữ 獞 đã chính thức được thay thế bằng *Zhuàng* 僮 (hay *tóng*; Hán Việt: Đồng; nghĩa "đứa trẻ, trẻ em), gồm "bộ nhân" (người) 亻và phần âm cũ. Hán tự dùng để chỉ dân tộc Tráng được chuyển từ 僮 sang 壮 (nghĩa: "mạnh mẽ; cường tráng") năm 1964, được ghi chép lại do gợi ý của Chu Ân Lai.

### Tên tự xưng

Người Tráng không có cách thống nhất để gọi họ và ngôn ngữ của họ. Điều này làm tăng thêm rắc rối về việc ai là người Tráng (tiếng phổ thông Zhuang [tʂuaŋ], trước kia được đánh vần là *Chuang*, ''Đông Hưng Online'' tiếng Việt  dùng từ *Choang*). Hơn nữa, người Tráng có hơn hai mươi tên dùng để tự gọi mình, gồm: *pou<sup>4</sup> tsu:ŋ<sup>6</sup>/pou<sup>4</sup> ɕu:ŋ<sup>6</sup>* (phía tây và trung tâm Quảng Tây); *pu<sup>4</sup>jai<sup>4</sup>* = Bố Y (phía tây Quảng Tây và Vân Nam); *pu<sup>4</sup> noŋ<sup>2</sup>* (Văn Sơn, Vân Nam); *bu<sup>6</sup> dai<sup>2</sup>* (Văn Sơn, Ma Lật Pha và Khai Viễn tỉnh Vân nam); *pho<sup>6</sup> thai<sup>2</sup>* (Long Châu, Quảng Tây); *kɯn<sup>2</sup> tho<sup>3</sup>* hay *pu<sup>4</sup> to<sup>3</sup>* (Tả Giang); *pou<sup>4</sup> ma:n<sup>2</sup>* (Hà Trì, Quảng Tây); *pou<sup>4</sup> ba:n<sup>3</sup>* ("người bản" Vũ Minh, Quảng Tây); và *pou<sup>4</sup> lau<sup>2</sup>* (Phượng Sơn, Quảng Tây). Trong bộ *[[Đại bách khoa toàn thư Trung Quốc]]* cho biết người Tráng ở những vùng khác nhau còn tự gọi họ là: Bushuang, Butu (Bố Thổ 布土) hay Gentu (Căn Thổ 根土), Buyang (Bố Ương 布央), Buyue (Bố Việt 布越), Buna (Bố Na 布那), Nong'an (Nùng An 儂安), Bubian (Bố Thiên 布偏), Tulao (Thổ Lão 土僚), Gaolan, Buman, Buming, Bulong, Budong. Tình trạng này bị làm phức tạp thêm do các quyết định của chính phủ Trung Quốc xếp các dân tộc phi Tráng, như E (诶话) và La Chỉ (Laji) vào dân tộc Tráng.

## Ngôn ngữ

Tiếng Tráng là một nhóm các phương ngữ không thể thông hiểu lẫn nhau thuộc ngữ chi Tai, bị ảnh hưởng nhiều bởi các phương ngữ Hán. Tiếng Tráng chuẩn dựa trên một phương ngữ phía bắc gọi là Tráng Ung Bắc (Yongbei Zhuang 邕北壮语) được nói tại huyện Vũ Minh (Wuming 武鸣县) tỉnh Quảng Tây. Tiếng Tráng chuẩn được xếp vào ngữ nhánh Tai Bắc, gần với tiếng Bố Y, rất ít người học loại tiếng này. Do đó người Tráng từ những vùng nói phương ngữ khác nhau sử dụng một trong số các phương ngữ Hán để giao tiếp. Theo thống kê vào thập niên 1980, 42% người Tráng chỉ nói tiếng Tráng, và 55% nói được cả tiếng Tráng và tiếng Hán. Theo một số nguồn bán chính thức "tại Quảng Tây, giáo dục bắt buộc được thực hiện bằng cả tiếng Tráng và tiếng Hán, tập trung vào sự biết đọc viết sớm chữ Tráng". Tuy vậy, trên thực tế chỉ một phần trăm nhỏ số trường học dạy viết chữ Tráng. Vào năm 2000, không còn ngôi trường nào thực sự dạy tiếng Tráng ở những vùng sinh sống của người Tráng. Tiếng Tráng được viết bằng chữ tượng hình dựa trên Hán tự ("Sawndip" hay chữ nôm Tráng) trong hơn một nghìn năm. Chữ Tráng chuẩn, một bảng chữ cái chính thức, được đưa ra năm 1957, và năm 1982 các ký tự Kirin được đổi hết sang ký tự Latinh, tuy nhiên chữ viết dựa trên ký tự truyền thống vẫn phổ biến hơn trong các nghi lễ ít trang trọng.

Người Tráng có các bài tế được viết dưới dạng thơ, ví dụ *[[Baeu Rodo]]*.

### Phân Chia Tráng Bắc-Tráng Nam
Theo Pingwen Huang (2002), 68% trong tổng dân số Tráng nói các phương ngữ Tráng Bắc, 32% nói các phương ngữ Tráng Nam. Năm 1999, Trương Quân Như (Zhāng Jūnrú 张均如) xác định được 13 phương ngữ. Năm 2010, Eric C. Johnson và Vương Minh Phú (Wang Mingfu 王明富) phân loại thêm 4 phương ngữ khác tại châu tự trị Tráng-Miêu Văn Sơn thuộc tỉnh Vân Nam. Cho đến nay, tổng cộng tiếng Tráng có 16 phương ngữ đã được phân loại. Các phương ngữ sau đây được liệt kê dựa trên các tên gọi tìm thấy tại *Ethnologue* http://www.ethnologue.com/language/zha:

**Tráng Bắc:**

**1.**Tráng Hồng Thủy Hà Trung tâm (Central Hongshuihe Zhuang 中红水河壮语), **2.**Tráng Hồng Thủy Hà Đông (Eastern Hongshuihe Zhuang 东红水河壮语), **3.**Tráng Khâu Bắc (Qiubei Zhuang 丘北壮语), **4.**Tráng Quế Biên (Guibian Zhuang 桂边壮语), **5.**Tráng Liên Sơn (Lianshan Zhuang 连山壮语), **6.**Tráng Liễu Giang (Liujiang Zhuang 柳江壮语), **7.**Tráng Liễu Kiềm (Liuqian Zhuang 柳黔壮语), **8.**Tráng Quế Bắc (Guibei Zhuang 桂北壮语), **9.**Tráng Ung Bắc (Yongbei Zhuang 邕北壮语), **10.**Tráng Hữu Giang (Youjiang Zhuang 右江壮语).

**Tráng Nam:**

**11.**Tráng Ngưỡng (Yang Zhuang 仰壮语), **12.**Tráng Mẫn (Min Zhuang 敏壯语), **13.**Tráng Tả Giang (Zuojiang Zhuang 左江壮语), **14.**Tráng Ung Nam (Yongnan Zhuang 邕南壮语), **15.**Tráng Đại (Dai Zhuang 文麻壮语), **16.**Tráng Nùng (Nong Zhuang 侬壮语).

Ngoài các phương ngữ trên còn có Tráng Phù Bình (Fuping Zhuang hoặc Pyang Zhuang 扶平壯语) không được *Ethnologue* liệt kê. Tráng Phù Bình thuộc nhóm Tráng Nam nói tại Phù Bình Hương (Fuping 扶平乡), huyện Đức Bảo, Quảng Tây.

Các đặc điểm ngôn ngữ khác biệt nhất phân chia Tráng Bắc và Tráng Nam:
*Các phương ngữ Tráng Nam tồn tại các phụ âm đầu bật hơi ph [pʰ], kh [kʰ], th [tʰ], nhưng các phương ngữ Tráng Bắc khuyết các phụ âm này, ví dụ: Tráng Tĩnh Tây *tha<sup>1</sup>* 'mắt' so với Lai Tân *ta<sup>1</sup>*; Tráng Long Châu *kha<sup>3</sup>* 'giết' so với Vũ Minh *ka<sup>3</sup>*.
*"r" (thường phát âm là [ɣ]) trong các phương ngữ Tráng Bắc tương ứng với một số âm trong các phương ngữ Tráng Nam, chẳng hạn như "h", "khj", "l", "n".
*Giữa các phương ngữ Tráng Bắc và các phương ngữ Tráng Nam còn tồn tại các cặp âm tương ứng như sau: (bắc-nam) **f~m**; **p~v**; **ɯŋ~aɯ**; **a:k~ɯ:k**; **a:n~ɯ:n**.

Một số từ vựng đặc thù phân biệt Tráng Bắc và Tráng Nam được liệt kê như sau:

Trong giao tiếp nói chung, Tráng Bắc cũng dùng nhiều từ vựng vay mượn tiếng Hán hơn Tráng Nam. Ví dụ, người ta thấy các từ vay mượn trong từ vựng Tráng Bắc khi đem so sánh với các từ thuần Tráng trong các cặp từ Tráng Bắc-Tráng Nam sau: *wa:n<sup>3</sup>* với *tui<sup>4</sup>* 'bát'; *jiŋ<sup>2</sup>* với *be<sup>3</sup>* 'dê'; *va<sup>1</sup>* với *bjo:k<sup>7</sup>* 'hoa'; *siŋ<sup>5</sup>* với *kjo:k<sup>8</sup>* 'họ'.

### Lịch sử ngôn ngữ
Tiếng Tráng thuộc nhánh Tai Bắc và Tai Trung Tâm trong ngữ chi Tai của ngữ hệ Kra-Dai (Tai-Kadai). Tráng Bắc và Bố Y cùng với Giáy, Saek, Nyo, Yi được xếp vào nhánh Tai Bắc, trong khi Tráng Nam, Nùng và Tày được phân loại vào nhánh Tai Trung Tâm. Là các thành viên trong ngữ hệ Kra-Dai, tiếng Tráng có cùng nguồn gốc với các ngôn ngữ khác trong ngữ chi Tai như Thái Lan, Lào, Shan, và xa hơn nữa các ngôn ngữ thuộc ngữ chi Kra, Hlai, Ong-Be. Giả thuyết phổ biến nhất hiện nay là ngữ hệ Kra-Dai có chung nguồn gốc với Austronesian, hình thành nên khối ngôn ngữ Austro-Tai đã từng được nói tại vùng duyên hải nam Trung Hoa. Kra-Dai di cư sang đảo Đài Loan 6500 năm trước và sau đó di cư trở lại vào đất liền. Tuy nhiên, thời gian và vị trí Kra-Dai di cư trở lại vào đất liền vẫn còn là đề tài tranh luận giữa các học giả nghiên cứu về vấn chủ đề này. Các bằng chứng về ngôn ngữ học lịch sử cho thấy rằng các ngôn ngữ Kra-Dai đã từng hiện diện tại vùng lưu vực sông Trường Giang, gợi ý rằng Kra-Dai sau khi rời khỏi đảo Đài Loan đã di cư về phía tây bắc lên khu vực châu thổ dòng sông này.

Wolfgang Behr (2008) chỉ ra rằng hầu hết tất cả các từ mượn phi-Hán có thể nhận dạng được trên các vật trạm khắc được khai quật vào thời nước Sở là Kra-Dai, chứ không phải là hỗn hợp H'Mông-Miền, Nam Á hay Kra-Dai. Ví dụ:
*Che chắn, đắp
「**揞**、揜、錯、摩，藏也。荊楚曰**揞**，吳揚曰揜，周秦曰錯，陳之東鄙曰摩。」

**「揞」**ăn B1** (''Thái Lan'' hom<sup>B1</sup>, ''Long Châu'' hum<sup>B1</sup>, ''Bo'ai'' hɔm<sup>B1</sup>, ''Lào'' hom, ''Ahom'' hum v.v...) "đắp" | ''Tiền-Kam-Sui'' ***zumHɣC1** "che giấu, đắp"
*Cào cào/châu chấu
「蟒，...南楚之外謂之**蟅**蟒。」

**「蟅」**zhē < ''Hán Cổ'' ***tsyæ** < ''Hán Thượng Cổ'' ***ttak** ← ''Tiền-Kam-Sui'' ***thrak7-it** (''Mulam'' -hɣak<sup>8</sup>-t, ''Kam'' ʈak<sup>7</sup>-it, ''Then'' zjak<sup>7</sup>, ''Sui'' ndjak<sup>7</sup>-) "cào cào".
*Lợn
「猪，...南楚謂之**豨**。」

**「豨」**xī < ''Hán Cổ'' ***xjɨj** < ''Hán Thượng Cổ'' ***hləj-q** ← ''Tiền-Kam-Sui'' ***ʔdlaaj5** (> ''Kam'' (h)laa:i<sup>5</sup>) "lợn"
*Lành (bệnh): "智于身"

知～～智 ''zhī'' < ***trje(H)** < ***te(-s)**

**「知」**，愈也。南楚病愈者...或謂之知"

''Tri, dũ dã. Nam Sở bệnh dũ giả, hoặc vị chi tri''

Dịch nghĩa: "''zhī'' nghĩa là ‘lành’. Tại phía nam nước Sở, khi một cơn bệnh khỏi... điều này thỉnh thoảng được gọi là ''zhī''."

← ''Tiền-Tai'' ***ʔdiiA1** "tốt, lành" (''Thái Lan'' dii<sup>A1</sup>, ''Long Châu'' dai<sup>A1</sup>, ''Bo'ai'' nii<sup>A1</sup>)
*Mẹ/phụ nữ/đàn bà
[[Kim văn]] [[Sở (nước)|tiếng Sở]] [[Xuân Thu|thời Xuân Thu]], TK 5 TCN 嬭 mĭ < ***mjieX** < ***mej-q**

← Tiền-Tai ***mɛɛB**, Proto-Kam-Sui ***mlɛɛB**, Proto-Hlai ***mʔaiB** <small>so sánh với.</small> Proto-Austroasiatic ***me-q**, Proto-Mon ***meʔ**, Proto-Katuic ***mɛ(:)ʔ** "mẹ"
*Một, thống nhất, độc nhất
[[Kim văn]] dạng chuẩn: **一**, **壹**, **弌** yī < ***ʔjit** < ***ʔit** "một/ trở thành một" v.v... (> tất cả các ngôn ngữ Hán sau này)<br/>
[[Sở (nước)|Tiếng Sở]] [[Chiến Quốc|thời Chiến Quốc]]: **「」** ← p**[能]** néng < ***nong** < ***nnəŋ**

「其義****也」''Kỳ nghĩa "năng" dã'' "lễ nghĩa của hắn là ''độc nhất''"; 「能為****，肰然句後能為君子」''Năng vị "năng",nhiễm nhiên câu hậu năng vị quân tử'' "nếu có thể ''độc nhất''— thì chỉ sau khi kẻ này trở thành một quân tử"; 「****禱」"cúng ''một lần''"; 「歲****返」"trở về ''một lần'' mỗi năm"

← ''Tiền-Tai'' ***hnïŋ** ''='' ***hnɯŋ** (''Thái Lan'' <sup>22</sup>nɯŋ, ''Dai'' <sup>33</sup>nɯŋ, ''Long Châu'' nəəŋ<sup>A</sup> v.v...) "một, một lần"
*Trắng
**「𩫁」** ← p**[高]** gāo < Hán Cổ ***kaw** < Hán Thượng Cổ ***kkaw** ← Tiền-Tai ***xaauA1** (Thái Lan, Long Châu khaau<sup>A1</sup>, Bo'ai haau<sup>A1</sup>) "trắng" (Tiền-Mon ***klaɨA** "trắng")
*Dày
**「」** ← p**[石]** shí < ''Hán Cổ'' ***dzyek** < ''Hán Thượng Cổ'' ***[d,l]ak** ← ''Tiền-Kam-Sui'' ***ʔnak7** (''Kam'' nak<sup>7</sup>) "dày"

Một vài ví dụ khác được Wolfgang Behr đưa ra có vẻ liên hệ tới ngữ hệ Nam Đảo và Miêu-Dao nhưng trên thực tế có nguồn gốc từ các tài liệu bị sửa đổi vào giữa thời Hán và muộn hơn.


Bằng cách đối chiếu các phục nguyên Hán Thượng Cổ và Hán Cổ cho tên gọi [[Sở (nước)|Sở 楚]] và [[Nhà Hạ|Hạ 夏]] với phục nguyên cho tộc danh Kra, James R. Chamberlain (2016) cho rằng Kra-Dai có nguồn gốc từ [[Sở (nước)|nước Sở]], và tên gọi vương quốc này có nguồn gốc từ tên triều đại/tộc danh Hạ (夏):

*Phục nguyên cho 楚 ''Sở'':

:Karlgren Số. 88
:::Hán Thượng Cổ ***tṣ’i̯o**
:::Hán Cổ ***tṣ’i̯wo:** (= thanh C trong các ngôn ngữ Tai)

:Baxter và Sagart (2014)
:::Hán Thượng Cổ ***S-ṛaʔ**

:Schuessler (2007)
:::Hán Thượng Cổ ***tṣhjwo B** (thanh B trong Hán = thanh C trong Kra-Dai)
:::Hậu Hán ***tṣhɑ B**
:::Hán Thượng Cổ Giản Thức ***tshraʔ** (= thanh C)

:và phục nguyên của Weera Ostapirat cho ''Kra''
:::***kra C** (< Tiền-Kra-Dai ***khra C**)

*Phục nguyên cho ''hạ'' 夏 (xia) và ''giả'' 假 (jia):

:Schuessler ''Xia'' 夏 < Hán Thượng Cổ **ɣa B** (thanh B = thanh C trong Tai)
::::::< Hậu Hán **ga B**
::::::< Hán Thượng Cổ Giản Thức ***graʔ**
:::::''jia'' 假 < Hán Thượng Cổ **ka B**
::::::< Hậu Hán **ka B**
::::::< Hán Thượng Cổ Giản Thức ***krâʔ**

:Baxter và Sagart 夏 ''Xia'' < Hán Thượng Cổ ***[ɢ]ʕraʔ**
::::::假 ''jia'' (Hán Việt: giả) < Hán Thượng Cổ ***kʕraʔ** (= thanh C)


Chamberlain lưu ý rằng các phục nguyên cho Hạ, Sở, và Kra đều mang thanh C. Để giải thích lý do người Sở gọi mình là Hạ, Chamberlain trích dẫn Pulleyblank (1983: 413) miêu tả mối quan hệ giữa Hạ (夏) và [[Nhà Chu|Chu (周)]] như sau:
<blockquote>''Có lẽ có một số nhỏ quý tộc Hán cai trị các chủ thể phi Hán; hoặc, khi xét tới truyền thống của một [[Nhà Hạ]] trước kia, triều đại mà có lẽ sáng tạo ra chữ viết, những kẻ cai trị [[Nhà Thương]] ban đầu có thể không nói tiếng Hán và tiếp nhận ngôn ngữ của những chủ thể bị cai trị người Hoa Hạ. Điều tương tự cũng đúng với [[Nhà Chu]], những kẻ rõ ràng đã sử dụng hệ thống chữ viết của nhà Thương trước cuộc xâm lăng, và hậu duệ của họ sau này tự gọi mình là Hạ.''</blockquote>

Kra chắc chắn là tộc danh của nhóm dân cư chính đi tới định cư tại vương quốc Sở, và là tên tộc danh cổ nhất của tất cả các dân tộc trong ngữ hệ Kra-Dai.

Sự nổi lên của [[Nhà Chu]] vào cuối thiên niên kỷ thứ 2 TCN gần như trùng hợp với sự thành lập của thái ấp Chu và khối ngữ tộc Kra-Dai. Trong khoảng thời gian từ 1100-800 TCN, tổ tiên của các cư dân Kra sống tại phần phía tây vương quốc Sở tách khỏi khối Kra-Dai (***khra**) và di cư về phía tây nam, có lẽ là kết quả của các biến động xoay quanh sự diệt vong của Nhà Thương và sự thành lập Nhà Chu, và sự nổi lên của Nhà Chu trở thành một vương quốc hoàn chỉnh vào thế kỷ 8 TCN. Các bộ tộc Kra cuối cùng kiểm soát các lãnh thổ mà sau này trở thành Quý Châu, Lĩnh Nam và An Nam. Sau đó vào đầu [[Xuân Thu|thời Xuân Thu]], 771-685 TCN, bất ổn chính trị tại Nhà Chu khiến người Hlai (Li) di cư về phía nam/đông nam tới vùng đất nằm giữa Quảng Đông và Cửu Chân thuộc Thanh Hoá ngày nay, và cũng sang tận đảo Hải Nam. Cuối thời Xuân Thu, 613-453 TCN, Các bộ tộc được gọi là Việt (越) (***jwɐt**, ***wat**), tức tổ tiên của nhánh Be-Tai, tiếp tục di cư khỏi vương quốc Sở về phía đông tới vùng duyên hải thuộc Chiết Giang ngày nay và sau đó xâm lược [[Ngô (nước)|nước Ngô]] (***ŋwâ**, ***ŋuɑ**), bỏ lại đằng sau tổ tiên của nhánh Kam-Sui tại vương quốc Sở,. Tộc Kam-Sui ngày nay hầu như vẫn sinh sống tại vùng đất nguyên thủy của mình, họ chỉ di chuyển chút ít về phía nam.

Các phục nguyên cho tên [[Việt (nước)|nước Việt]] như sau:

*Karlgren: ''Hán Thượng Cổ'' ***gi̯wǎt**
*Baxter và Sagart: ''Hán Thượng Cổ'' ***[ɢ]wat**
*Schuessler: ''Hán Thượng Cổ'' ***jwɐt**
::::''Hậu Hán'' ***wɑt**
::::''Hán Thượng Cổ Giản Thức'' ***wat**




Liên quan tới nguồn gốc duyên hải của người Việt (Be-Tai), Chamberlain chỉ ra một số lượng mục từ về tên gọi các loài vật chỉ tồn tại ở vùng ven [[biển Đông]] trong các ngôn ngữ Be-Tai. Những từ này không tồn tại trong các ngôn ngữ Kam-Sui, gợi ý rằng tổ tiên của Kam-Sui không hề hiện diện ở vùng ven biển. Một trong số các mục từ đó là 'cá sấu nước mặn' ''Crocodylus Porosus'' thường có nghĩa là ‘''thuồng luồng''’ trong các ngôn ngữ Tai mà ngày nay không còn tồn tại ở vùng duyên hải nam Trung Hoa. Kích thước và đặc tính ấn tượng của loài bò sát này, loài mà có thể phát triển dài tới 8 mét, hẳn đã để lại một ấn tượng không phai nhạt trong tâm trí của những người đi biển Yue tới một mức độ mà loài này không chỉ tồn tại trong các ngôn ngữ Tai mà còn trở thành một phần trong các từ ngữ Tai được mượn vào các phương ngữ Hán nói tại vùng duyên hải nam Trung Hoa:

Tiền-Tai ***ŋaak** > ŋɯɐk, ŋɯɯk, ŋɤɤk, ŋuak

**鱷**. Hán Thượng Cổ ***ŋȃk**, Hậu Hán ***ŋɑk** (Schuessler) 'cá sấu nước mặn'

< tiếng Quảng Đông: ŋok

< tiếng Hạ Môn (Amoy): go'k

Một ví dụ khác là loài rùa mai mềm khổng lồ ''Pelochelys Cantorii'' được tìm thấy trong các ngôn ngữ Tai Trung-Tây Nam, và vẫn được bảo tồn trong các ngôn ngữ Hlai tại Hải Nam với nghĩa 'rùa', hoặc 'rùa mũi nhọn', và trong một số ngôn ngữ (Nam Đảo) ở phía bắc Philippine mang nghĩa đơn giản là ‘rùa.’

*Tiền-Tai Trung-Nam ***top** < Thái Đen, Thái Trắng, Tai Mường Vat: ''(too) top'' ‘loài Pelochelys hoặc Rafetus’

::::::::::< Tày của Savina: ''(tu) tốp'', < Thổ ở Bắc Kạn ([[Viện Viễn Đông Bác cổ|EFEO]]): ''(tua) tốp''

*Hlai (từ Stübel (1937))

:::Weiss: ''thöeb'' ‘rùa’

:::Geshor: ''thob'' ‘rùa’

::Tiền-Hlai (Norquest) ***thɯ:p** ‘rùa mũi nhọn’

:::::(Ostapirat) ***ʔtï:p** ‘rùa mai mềm’

*Tiền-Nam Đảo (Wolff) ***qatipa**, (Blust) ***qaCipa** ‘rùa sông, rùa mai mềm’

:::Nam Đảo (Philippines, Yap 1973)

::::Kallaban, Keleyqiq: ''kateb'' ‘rùa’,

::::Ifugao, Rayninan: ''attob'' ‘rùa’

Cuộc sống gần biển và văn hóa đi biển của người Việt (Be-Tai) được David Holm (2014) đề cập tới như sau:

<blockquote>''Các trận chiến với Sở và các nước khác thường diễn ra trên sông và hồ trong đất liền, nhưng người Việt có xu hướng đi biển, cả dọc bờ biển lẫn xa khỏi đất liền. Cho đến ngày nay, các cộng đồng Tai sống sâu trong đất liền vẫn tiếp tục ca những 'bài hát thuyền' là một phần trong các nghi lễ bản địa, và biển và những cuộc đi biển được miêu tả trong địa lý của thế giới tâm linh của họ.''</blockquote>


Khi Sở xâm lược [[Việt (nước)|Ngô Việt]] khoảng năm 333 TCN, các gia đình hoàng tộc Việt di cư về phía nam hình thành nên Bách Việt. Đầu tiên là người Lạc Việt di cư vào vùng Lĩnh Nam và An Nam, lấn át vùng cư trú của người Hlai (Li) và Kra và sau đó di cư sang phía tây vào vùng đông bắc Lào và [[Khu tự trị Thái|Sip Song Chǔ Tai]] (Mười hai xứ Thái) ngày nay. Tây Âu theo sau Lạc Việt di cư tới cát cứ vùng phía bắc Lĩnh Nam, bao gồm cả các khu vực do Lạc Việt nắm giữ tại Cửu Chân. Người Lạc Việt trở thành Tai Trung-Tây Nam, trong khi Tây Âu hình thành nên nhóm Tai Bắc, bao gồm cả [[Tiếng Ông Bối]] (Be) và [[Saek language|tiếng Saek]]. Các chính thể Viêt-Tai Trung-Tây Nam linh động tiếp tục thành lập các lãnh thổ bộ lạc, thống trị các cư dân bản địa Kra và cư dân ở phía tây An Nam, và người Hlai tại Cửu Chân. Tai Bắc Âu Việt và người Di (***ʔɨɑi**, ***ʔaiʔ**) bị đẩy về phía tây của Nam Việt, trong khi Tiếng Ông Bối và [[Saek language|Saek]] (***thrɛɛk**) phân tách. Tiếng Ông Bối (Be) di cư về phía tây, còn [[Saek language|người Saek]] di cư về phía nam của Nam Việt. [[Tần (nước)|Nước Tần]] xâm lược Sở vào năm 223 TCN và sau đó [[Nhà Hán]] nổi lên. Từ đó bắt đầu quá trình bình định khu vực phía nam Trung Hoa và Việt Nam. Giao Chỉ (< **krauʔ** < **Lao**) khởi đầu là lãnh thổ của [[Ngữ chi Kra]] và [[Ngữ chi Hlai]]. Một tên gọi khác cho Giao Chỉ trong các ngôn ngữ Tai là ''Keo'' trở thành thành một tên gọi mà các dân tộc phi-Tai dùng để chỉ các dân tộc Tai, ví dụ như trong thơ sử thi ''[[Literature of Laos#The epic poem of Thao Hung Thao Cheuang|Thao Cheuang]]'', và chỉ sau này từ này được dùng để chỉ dân An Nam.
==== Lạc Việt tại Việt Nam ====

Dựa trên các truyền thuyết, những người ngày nay thường được gọi là "Việt" tại Việt Nam cũng cho rằng họ là hậu duệ của Lạc Việt. Tuy nhiên, Liam C. Kelley (2012) chỉ ra rằng những truyền thuyết về Hùng Vương, họ Hồng Bàng, Lạc Long Quân, Âu Cơ, nhà nước Văn Lang được tầng lớp quý tộc Hán tại miền bắc Việt Nam vào thời trung cổ sáng tạo ra nhằm tạo ra bản sắc riêng cho họ khi so sánh với di sản văn hóa của Trung Hoa còn lại tại Giao Chỉ và một quá trình tương tự cũng diễn ra tại Quảng Đông và Tứ Xuyên nơi các lãnh chúa Hán địa phương cố sáng tạo ra nguồn gốc riêng cho bản thân.. Những tên gọi như Mỵ Nương, Quan Lang, Bồ Chính đều là những từ mượn từ ngôn ngữ Tai (Thái), chính xác hơn chúng là những từ Tai bị Hán hóa. Kết luận của Liam C. Kelley như sau:

<blockquote>''...Hùng Vương không hề tồn tại. Thay vào đó, họ được chế ra vào thời trung cổ, là một phần trong quá trình mà tầng lớp quý tộc Hán ở đồng bằng sông Hồng đầu tiên sáng tạo ra và sau đó diễn đạt dưới dạng một bản sắc khác so với di sản văn hóa Trung Hoa (tại Giao Chỉ). Điều này không phải để nói rằng không có các hình thái xã hội tồn tại ở vùng đồng bằng sông Hồng vào thiên niên kỷ thứ nhất TCN. Trống đồng và các tạo tác nghệ thuật khác mà các nhà khảo cổ học thế kỷ 20 đã khai quật cho thấy rằng các xã hội đó chắc chắn có tồn tại. Tuy nhiên, không có bằng chứng nào chứng tỏ rằng các học giả Việt Nam thời trung cổ biết về những trống đồng này hoặc những người sử dụng chúng. Đó là một truyền thuyết được chế ra vào thế kỷ 20. Tuy vậy, những gì mà tầng lớp quý tộc Hán thời trung cổ biết tới là các ghi chép cổ, và họ dựa trên những ghi chép cổ để làm tư liệu và cảm hứng để sáng tạo ra một lịch sử cũng như bản sắc địa phương cho bản thân. Tầng lớp quý tộc Hán ở đồng bằng sông Hồng không hề đơn độc trong việc này. Các học giả tại các vùng khác nhau của đế chế Trung Hoa, chẳng hạn Tứ Xuyên và Quảng Đông, tham gia vào những việc tương tự vào cùng thời. Toàn bộ trên khu vực rộng lớn này trong gần như cùng một giai đoạn, các học giả hướng con mắt và sự chú ý của mình vào vùng bản địa của họ. Họ sáng tạo ra các ghi chép về vùng đất của mình, chẳng hạn như các câu chuyện chí quái, bằng việc kiểm tra những điều đã được viết ra trước về khu vực của mình. Trong quá trình này, họ góp phần vào việc hình thành nên bản sắc địa phương. Sau cùng, công việc khơi mào bởi tầng lớp quý tộc Hán thời trung cổ ở nơi mà ngày nay là Việt Nam tiến xa nhất. Qua nhiều thế kỷ, các truyền thuyết họ sáng chế ra đã trở thành bản sắc không thể thay đổi. Thực vậy, nửa thế kỷ qua, dưới sự áp đảo của chủ nghĩa dân tộc tại Việt Nam, những truyền thuyết được tầng lớp quý tộc Hán tạo ra thời trung cổ tại Việt Nam ngày nay đã trở thành sự thật không thể bị thách thức.''</blockquote>

==== Mối liên hệ với tiếng Thái ====
Vào đầu những năm 1980, nhà ngôn ngữ học người Tráng Vi Khánh Ổn (韦庆稳) sử dụng tiếng Hán Thượng Cổ được phục nguyên để giải mã tài liệu duy nhất còn sót lại về ngôn ngữ của người Yuet (Việt)  ''Việt Nhân Ca'' (越人歌) (một số người cho rằng bài hát này có niên đại từ năm 528 TCN dựa vào các nhân vật có liên quan trong câu chuyện và nơi diễn ra câu chuyện là tại tỉnh Hồ Bắc ngày nay). Yue là tên gọi chỉ các cư dân sống tại khu vực miền nam sông Trường Giang ngày nay vào thời Trung Hoa cổ đại. Tuy nhiên các cư dân này bản thân họ không tự gọi mình bằng Yuet. Kết quả của Wei Qingwen cho thấy từ vựng tiếng Yuet có một sự tương đồng mạnh mẽ với tiếng Tráng hiện đại. Sau đó, Trịnh Trương Thượng Phương (郑张尚芳) (1991) đi theo hướng củaVi Khánh Ổn nhưng sử dụng chữ viết Thái Lan để so sánh vì bảng chữ cái Thái Lan có niên đại từ thế kỷ 13 và vẫn giữ được các âm cổ so với phát âm hiện đại. Ví dụ các âm tiếng Thái được ghi bằng phụ âm đầu "thấp", chẳng hạn **ค่ำ** [gam<sup>C</sup>], được cho là đã từng được phát âm hữu thanh, nhưng ngày nay chúng được phát âm bật hơi vô thanh [kʰam<sup>C</sup>]. Kết quả của Zhengzhang cũng cho thấy sự tương đồng giữa tiếng Thái và tiếng Yue.



Người Thái (Thái Lan) và người Tráng, ngày nay sống rất xa nhau và hai nhóm này bản thân họ cũng có rất ít cảm giác về sự tương đồng. Nhưng vào thời đại xa xưa họ hẳn đã phải sống cùng nhau. Cả hai nhóm này chia sẻ những từ vựng rất tương đồng: ''khaau'' 'gạo', ''lao'' 'rượu', ''khwaai'' 'trâu', ''mu'' 'lợn', ''ma'' 'chó'; tất cả những cụm từ về sản xuất gia đình, vật nuôi, nông nghiệp này đều tương đồng. Jerold A. Edmondson thuộc đại học Texas tại Arlington, trích dẫn bài báo của Phạm Hồng Quý (范宏貴) (1989), chỉ ra rằng người Thái và người Tráng có cùng một tên gọi, Keo (''Kɛɛu<sup>A1</sup>''), chỉ người Việt Nam. Từ này được lấy từ tên của một quận hay nơi đồn trú của quân đội Trung Hoa gọi là Giao Chỉ (交址), thành lập ở Việt Nam khoảng năm 112 TCN, cùng tám quận khác: Nam Hải (南海), Uất Lâm (郁林), Thương Ngô (苍梧), Hợp Phố (合浦), Cửu Chân (九真), Nhật Nam (日南), Châu Nhai (珠崖), và Đam Nhĩ (儋耳). Trong các quận này, Giao Chỉ, nằm ở đồng bằng sông Hồng, là quan trọng nhất và tồn tại trong suốt 200 năm. Tên này trở thành tên gọi chỉ Việt Nam hoặc người Việt Nam không sớm hơn năm 112 TCN, và do đó nó làm căn cứ cho thời điểm sớm nhất mà người Thái di cư vào vùng Đông Nam Á.<br />James R. Chamberlain trích dẫn Leonardcho Aurousseau (1923) chỉ ra rằng Giao Chỉ được nhắc đến lần đầu tiên dùng để chỉ các vùng đất phía nam được tìm thấy trong cuốn [[Lễ ký]] và [[Lã Thị Xuân Thu]]. Giao trong Giao Chỉ là tên gọi mà các dân tộc phi-Tai dùng để chỉ người Tai, và chỉ sau này từ này được dùng để chỉ dân An Nam. Trên thực tế, hầu như tất cả các thông tin được ghi chép lại về cổ sử Việt Nam đều là sáng chế vào thời trung cổ, vì chính vào giai đoạn này một số học giả Việt Nam cố gắng tạo ra một lịch sử linh thiêng hơn cho họ.

Sau khi bành trướng và thiết lập nền cai trị ở phương nam, các triều đại Trung Hoa bắt đầu đặt họ cho các cư dân bản địa. Quá trình này diễn ra đặc biệt mạnh mẽ vào thời [[Nam-Bắc triều (Trung Quốc)|Nam Bắc triều]] (420-589). Nhưng điều này không xảy ra với người Thái vì họ không có [[Tên người Thái Lan|phong tục đặt họ cho con cái]] cho đến [[Rama VI|triều đại của Rama VI]] khoảng 100 năm trước. Do đó thời gian muộn nhất có thể mà người Thái rời khỏi lãnh thổ Trung Hoa là vào thời Nam Bắc Triều. Tuy nhiên Pittayawat Pittayaporn (2014) cho rằng thời gian Tai Tây Nam tách khỏi Tai Nguyên Thủy diễn ra rất gần đây, vào khoảng thế kỷ 8-thế kỷ 10. Do đó thời gian người Thái di cư từ Quảng Tây xuống phía nam vào khu vực phía bắc Lào và Thái Lan ngày nay cũng diễn ra vào khoảng thế kỷ 8-thế kỷ 10.


*<small>Dữ liệu lấy từ luận văn tiến sĩ (2009) của Pittayawat Pittayaporn, trang 337. Riêng tiếng Lào ແກວ /kɛːw/ lấy từ thư viện SEAlang.net.</small>[http://www.sealang.net/lao/dictionary.htm]

Pittayawat Pittayaporn trong chuyến đi thu thập dữ liệu từ vựng của các nhóm Tai ở vùng biên giới Việt-Trung và Quảng Tây, bị ấn tượng mạnh bởi cảnh quan núi đá ở những vùng này, đã chỉ ra một vài ví dụ về sự biến đổi từ vựng dựa trên thay đổi cảnh quan địa lý diễn ra trong quá trình di cư của Tai Nguyên Thủy (proto-Tai) từ vùng Quảng Tây xuống vùng Đông Nam Á. Một trong số ví dụ đó như sau:

Tất cả các ngôn ngữ Tai đều có một từ cụ thể để chỉ núi đá. Chúng được gọi là ''pla'' trong các phương ngữ Tai Bắc ở Vũ Minh và Bình Quả (平果), ''pja'' ở Liễu Châu (柳州), ''pra'' ở Quý Cảng (贵港), ''pha'' trong phương ngữ Tai trung tâm ở Thượng Tư (上思), và ngoài ra ''phja'' trong các phương ngữ ở Đức Bảo (德保), Tĩnh Tây (井陉), và Cao Bằng. Ngược lại, trong tất cả các ngôn ngữ Tai Tây Nam, từ này chỉ những chủ thể mơ hồ. Ví dụ trong tiếng Thái ''pha'': **ผา** không bao giờ đứng một mình. Nghĩa của nó trong từ điển của Viện Hoàng Gia, "núi, hay đá trên núi", là khá mơ hồ. Hơn nữa, nó chỉ được tìm thấy là một phần của những từ ghép cổ, lỗi thời như ''naa phaa'' **หน้าผา** "vách đá", và ''hin pha'': **หินผา** nghĩa là "đá núi". Trong tiếng Thái hiện đại núi đá được gọi bằng một từ ghép mới ''phuukhaw hin'' **ภูเขาหิน*' ("núi" + "đá"). Trong các ngôn ngữ Tai Tây Nam khác, từ này tương tự như trong tiếng Thái, có ý nghĩa rất mơ hồ, ví dụ Thái Đen *na fa* "vách đá", Thái Trắng *pha* "vách đá, tảng đá", và Shan *pha* "vách đá, đá" như trong từ *mak pha* "đá".

Một từ cổ xưa, không còn dùng nữa gợi ý rằng chủ thể lúc ban đầu nó nhắc đến đã từng là trung tâm trong đời sống của các cư dân nói ngôn ngữ đó, nhưng không còn quan trọng vào một thời điểm sau trong quá trình phát triển của ngôn ngữ đó. Do đó, sự lỗi thời của từ Tai dùng để chỉ núi đá trong tiếng Tai Tây Nam chỉ ra rằng vùng núi đá không thống trị cảnh quan địa lý nơi tiếng Tai Tây Nam phát triển. Vùng núi đá chắc hẳn phải tồn tại ở nơi tiếng Tai-Nguyên Thủy khởi nguồn, ví dụ Quảng Tây. Sau đó khi Tai Nguyên Thủy phát triển thành ba nhánh chính, Tai Tây Nam hẳn đã phải phát triển tại một vùng nơi mà núi đá không phải là một cảnh quan địa lý quan trọng. Vì núi đá không còn là trung tâm trong đời sống của những người nói, ý nghĩa của từ trở nên bị quên lãng. Vì từ này đã trở nên lỗi thời, những người nói các ngôn ngữ Tai Tây Nam không còn biết từ này lúc đầu mang nghĩa gì. Mặc dù núi đá có tồn tại ở một số lãnh thổ nơi các ngôn ngữ Tai Tây Nam được nói, nhưng ngày nay chúng được gọi bằng những từ mới chế ra chứ không phải bằng từ Tai Nguyên Thủy ban đầu.

=== So sánh từ vựng ===
Dưới đây là bảng so sánh một số từ vựng giữa: Tiếng Bố Y nói ở huyện Vọng Mô, tỉnh Quý Châu, Trung Quốc, cùng 5 phương ngữ Tráng và 4 ngôn ngữ Tai Tây Nam.
Tráng Vũ Minh nói tại Song Kiều Trấn (双桥镇), huyện Vũ Minh (武鸣县), 30&nbsp;km về phía bắc Nam Ninh. Tráng Lai Tân tại Tự Cước (寺脚), Lai Tân (来宾), Quảng Tây. Tráng Đại Tân tại thôn Hậu Ích (后益乡), Đại Tân (大新), Quảng Tây. Tráng Đức Bảo tại Nguyên Đệ Nhị Khu (原第二区), Đức Bảo, Quảng Tây. Tai Phake tại làng Namphakey, quận Dibrugarh, bang Assam, Ấn Độ.
<br />


*Tai Nguyên Thủy: *The Phonology of Proto-Tai (2009)*, tác giả: Pittayawat Pittayaporn, trang: 323-361 [http://ecommons.cornell.edu/handle/1813/13855].
*Bố Y Vọng Mô, Tráng Vũ Minh, Tráng Lai Tân, Tráng Đức Bảo, Thái Lan, Lào, Shan, Tai Phake: *Austronesian Basic Vocabulary Database* [http://language.psy.auckland.ac.nz/austronesian/classification.php?node=Tai-Kadai,] ; Thai dictionary (SEAlang) [http://www.sealang.net/thai/]; Lao dictionary (SEAlang) [http://www.sealang.net/lao/dictionary.htm]; Shan dictionary (SEAlang) [http://sealang.net/shan/dictionary.htm].
*Trong tiếng Thái bình dân, /r/ luôn phát âm thành /l/, ví dụ: rɔ:j<sup>4</sup> 'trăm' → lɔ:j<sup>4</sup>, raw<sup>1</sup> 'mình, ta' → law<sup>1</sup>. Không phát âm /r/ và /l/ khi chúng nằm giữa một phụ âm đầu và nguyên âm, ví dụ: klaj<sup>1</sup> 'xa' → kaj<sup>1</sup>, pla:<sup>1</sup> 'cá' → pa:<sup>1</sup>, kradu:k<sup>2</sup> 'xương' → kadu:k<sup>2</sup>.
*Các từ được <span style="color:#0000FF">bôi xanh</span> là từ mượn tiếng Hán, <span style="color:#D2691E">bôi nâu</span> là từ mượn Indo-Aryan, <span style="color:#FF0000">bôi đỏ</span> là từ cổ không còn sử dụng.
*

== Tín ngưỡng ==

Hầu hết người Tráng theo một tín ngưỡng vật linh truyền thống gọi là Sư Công giáo (*Zhuàngzú shīgōng jiào* 壮族师公教) hay [[Mo Giáo]] (*Mó jiào* 摩教), bao gồm nghi thức thơ cúng tổ tiên. Mo Giáo có các bài tế riêng và các thầy tế được gọi là *bu mo* (Pù Mo). Trong các nghi thức Mo truyền thống, thầy Mo dùng xương gà để xem quẻ. Trong Mo Giáo, đấng tạo hóa là [[Thần Lạc Đà|Bu Luotuo]] và vũ trụ gồm ba yếu tố với tất cả mọi vật được hình thành từ ba yếu tố này, gồm: trời, đất và nước.

Người Tráng cũng có một số theo Phật giáo, Đạo Giáo và Thiên chúa giáo.

==Lịch sử==

===Tiền lịch sử===

Trong khi các nhà khoa học Trung Quốc tiếp tục đặt "ngôn ngữ Tráng-Đồng" vào [[ngữ hệ Hán-Tạng|hệ ngữ Hán-Tạng]], thì các nhà ngôn ngữ học ngày nay đặt nhóm ngôn ngữ này vào [[Hệ ngôn ngữ Tai-Kadai|hệ ngôn ngữ Tai–Kadai]], với giả thuyết phổ biến nhất là có [[Hệ ngôn ngữ Austro-Tai|nguồn gốc Nam đảo]], có thể khởi nguồn từ [[Đài Loan]] và dư cư về phía tây nam qua Trung Hoa ngày nay. 
===Thời kỳ đế chế Trung Hoa===

Các ghi nhận lịch sử sớm nhất về người Tráng được khám phá cho đến nay là [[Bích họa Hoa Sơn]] (花山壁画), có từ [[chiến Quốc|thời chiến quốc]] (475–221 TCN).

Có rất ít các ghi chép tiếng Hán trước khi người Hán xâm nhập vào khu vực người Tráng, sự ám chỉ đơn giản đến vùng đất phía nam [[trường Giang|sông Trường Giang]] là "[[Bách Việt]]" (百越). Những cuộc xâm lấn phương nam của [[Tần Thủy Hoàng]] được trình bày trong [[Sử ký Tư Mã Thiên|sử ký]] của [[Tư Mã Thiên]]. Cuộc tấn công lúc đầu vào vùng [[Lĩnh Nam]] đã tỏ ra thảm bại, với sự thất bại của tướng [[Đồ Thư]] trong trận đánh năm 218 TCN, nhưng công binh của ông, Sử Lộc đã hoàn thành việc xây dựng [[kênh Linh]] nối liền hai con sông [[Sông Tương|Tương Giang]] và [[Ly Giang]]. Năm 214, [[Triệu Đà]] và [[Nhâm Ngao]] quay trở lại và bình định tộc người Tây Âu, khai phá Quảng Tây và phía nam với sự nhập cư của hàng trăm nghìn người Hán.

Một thập kỷ sau sự sụp đổ của [[Nhà Tần]], [[Triệu Đà]] sử dụng vị trí của mình với tư cách là quận úy [[Nam Hải quận|Quận Nam Hải]], lập nước Nam Việt và đặt thủ đô ở [[Phiên Ngung]]. Với giải pháp quy thuận và độc lập khỏi sự kiểm soát của [[Nhà Hán]], vương quốc này đã mở rộng sự thực dân và Hán hóa bằng chính sách "hòa hợp bách việt" (和集百越) cho đến năm 211 TCN nhưng không được sự ủng hộ của người Tráng.

[[Nhà Hán]] đã giảm bớt quyền lực địa phương và lập các căn cứ quân sự ở [[Quế Lâm]], [[Ngô Châu]], và [[Ngọc Lâm]]. Cuộc nổi dậy ở [[Giao Chỉ]] do [[Hai Bà Trưng]] lãnh đạo bị tướng [[Mã Viện]] đàn áp năm 42, Mã Viện được ghi nhận với tư cách giúp bình định những vùng này bằng việc cải thiện hệ thống tưới tiêu và nhiều điều luật Hán. Cuộc di cư của [[Người Dao]] từ vùng gần [[Trường Sa, Hồ Nam|Trường Sa]], Hồ Nam tới Quảng Tây ngày nay đã làm đảo lộn khu vực này.

Dưới thời [[Nhà Đường|Đường]], người Tráng chuyển sang ủng hộ vương quốc Thái là [[Nam Chiếu]] ở Vân Nam, nước này đã đẩy lui hai cuộc tấn công của quân Đường năm 751 và 754. Quảng Tây khi ấy được chia thành hai vùng: một là vùng thuộc thế lực của người Tráng phía tây Nam Ninh và một là vùng thế lực của người Hán phía đông Nam Ninh.

Sau khi Nam Chiếu sụp đổ, [[Nam Hán Cao Tổ|Lưu Nghiễm]] thành lập nước [[Nam Hán]]. Nước này hầu như không thể kiểm soát được người Tráng, sau đó Nam Hán bị [[Nhà Tống|Tống]] đánh chiếm và sáp nhập năm 971.

Bị quấy rối bởi cả Tống lẫn Đại Cồ Việt, lãnh đạo Tráng tộc là [[Nùng Trí Cao|Nông Trí Cao]] (侬智高) đã chỉ huy cuộc nổi dậy năm 1052, vì điều đó mà ông vẫn được người Tráng tưởng nhớ. Họ Nông được ghi chép lại trong Tống Sử là giàu có về vàng, đông đúc về dân số "để tóc dài, cài áo sang phía trái. Chúng thích chiền đấu và xem nhẹ cái chết". Quân Nông càn quét sang phía tây, chiếm Nam Ninh, bao vây Quảng Châu 57 ngày, và giết các chỉ huy của năm đội quân Trung Hoa được cử đi đánh họ. Cuối cùng họ bị đánh bại và nhiều thủ lĩnh bị giết. Các dòng họ không tham gia vào cuộc nổi dậy tham vọng này trở thành mục tiêu đồng hóa của Trung Hoa. Một số tàn quân nổi dậy tẩu tán về quê cũ nơi họ bắt đầu cuộc khởi nghĩa. Một số khác lẩn sâu vào vùng đồi núi. Các bộ tộc mang họ Nông và tự nhận là con cháu của quân nổi dậy định cư quanh vùng biên giới giữa Việt Nam-Quảng Tây-Vân Nam. Một bộ phận khác vẫn mang họ Nông và ghi nhớ cuộc nổi dậy qua các câu chuyện truyền miệng sinh sống ở Sipsongpanna, Lanna (miền bắc Thái Lan), và Dehong. Tiếng Lự, Yuan (phương ngữ miền bắc Thái Lan) và Dehong ở những khu vực này chứa các từ vựng và cấu trúc câu chỉ thấy ở người Tráng sống tại Quảng Tây.

[[Nhà Nguyên|Nhà Nguyên-Mông]] thiết lập quyền kiểm soát với Nam Tống sau [[trận Nhai Môn]] năm 1279 và thôn tính [[Vương quốc Đại Lý|nước Đại Lý]] ở Vân Nam. Thay vì việc cai trị vùng Lĩnh Nam như một lãnh thổ lệ thuộc, người Mông Cổ chấp nhận Quảng Tây như là một tỉnh chính thức, nhưng việc đưa người [[người Miêu|Miêu]] từ [[Quý Châu]] và [[Hồ Nam]] vào đã làm vùng này bất ổn.

Khu vực này tiếp tục trở nên khó kiểm soát, [[nhà Minh]] đã sử dụng các nhóm dân tộc khác nhau để chống lại nhau. Một trong những trận đánh đẫm máu nhất trong lịch sử Tráng là tại [[Trận Hẻm Mây Lớn|Hẻm Mây Lớn]] chống lại người Dao 1465, nơi 20.000 người chết đã được ghi nhận.

[[Nhà Thanh|Nhà Mãn-Thanh]] đã bỏ mặc khu vực này cho đến khi áp đặt quyền cai trị trực tiếp năm 1726. Thế kỷ thứ 19, khu vực này là một vùng bất ổn liên tục. Cuộc nổi dậy của người Dao năm 1831 được nối tiếp bằng [[Thái Bình Thiên Quốc]] năm 1850. Vụ các viên chức địa phương hành hình giáo sĩ [[Auguste Chapdelaine]] ở Quảng Tây đã gây ra [[chiến tranh nha phiến lần 2]] năm 1858 và sau đó là sự can thiệp của Pháp vào Quảng Tây.

===Thời hiện đại===

Sau [[Khởi nghĩa Vũ Xương]], Quảng tây ly khai khỏi đế chế Mãn-Thanh ngày 6 tháng 11 năm 1911. Tuần phủ Thanh là [[Thẩm Bỉnh Khôn]], lúc đầu vẫn tại vị, nhưng sau đó bị loại bỏ bởi một cuộc binh biến do tướng [[Lục Vinh Đình]] chỉ huy. [[Cựu Quế Hệ]] (舊桂系) của tướng Lục đã vươn ra [[Hồ Nam]] và [[Quảng Đông]] và giúp chống lại nỗ lực tái lập lại chính phủ đế quốc của [[Viên Thế Khải]] trong cuộc [[Hộ quốc chiến tranh]] (护国战争). Lòng trung thành của người Tráng đã làm [[Quân chính phủ tự trị]] của ông vững mạnh nhưng miễn cưỡng di chuyển ra xa các tỉnh của mình. Sau đó, mối hiềm khích với [[Tôn Dật Tiên]] dẫn đến thất trận năm 1920 và 1921 trong [[Chiến tranh Việt Quế]] (粵桂战争). Sau thời gian chiếm đóng ngắn bởi lực lượng Quảng Đông của [[Trần Quýnh Minh]], Quảng Tây rơi vào chia rẽ và cướp bóc nghiêm trọng trong vài năm cho đến khi [[Quân bình định Quảng Tây]] của [[Lý Tông Nhân]] lập ra [[Tân Quế Hệ]] (新桂系) do Lý, [[Hoàng Thiệu Hoành]] và [[Bạch Sùng Hy]] đứng đầu.

Trận đánh thắng lợi ở Hồ Nam chống lại [[Ngô Bội Phu]] dẫn đến quân bình bịnh Quảng Tây của người Tráng được gọi là "quân thần tốc" và "quân thép". Sau cái chết của Tôn Dật Tiên, Lý còn đánh lui cuộc biến loạn của [[Đường Kế Nghiêu]] trong [[chiến tranh Vân Nam-Quảng Tây]] và tham gia [[chiến tranh Bắc Phạt]] thiết lập sự kiểm soát của [[Trung Hoa Dân Quốc (1912-1949)|phe Quốc Dân Đảng]] với các tướng quân phiệt khác. Quân của ông là một trong số ít đơn vị [[Trung Quốc Quốc Dân Đảng|Quốc Dân Đảng]] không bị ảnh hưởng của cộng sản và vì vậy được [[Tưởng Giới Thạch]] sử dụng trong [[Cuộc thảm sát Thượng hải năm 1927]].

Sau mối bất hòa với Tưởng, Lý đã tham gia vào cuộc nổi loạn của [[Diêm Tích Sơn]] trong cuộc [[Trung Nguyên Đại Chiến]] tháng 5 năm 1930. Sự bại trận của ông đã không loại bỏ ông khỏi sự kiểm soát Quảng Tây, với [[Sự cố Mãn Châu]] và cuộc xâm lược của Nhật Bản đã ngăn cản Tưởng và phe Cộng sản loại bỏ ảnh hưởng của ông cho đến năm 1949. Trong chiến tranh thế giới thứ 2, Quảng Tây là một mục tiêu chính cho các cuộc tấn công của Nhật Bản. [[Chiến dịch Ichi-Go]] năm 1944 thành công đã mở rộng sự kiểm soát của Nhật Bản dọc tuyến đường sắt qua Quảng Tây vào [[Liên bang Đông Dương|Đông Dương thuộc Pháp]], nhưng tuyến đường này vẫn bị tấn công liên tục bởi các máy bay ném bom Mỹ và nhóm bán quân sự người Tráng dưới quyền [[Bạch Sùng Hy]].

Trong lịch sử [[Cộng hòa Nhân Dân Trung Hoa]] hiện đại, vào ngày 05 tháng 3 năm 1958, tỉnh Quảng Tây được đổi thành Khu tự trị Quảng Tây. Vào ngày 12 tháng 10 năm 1965, được phê chuẩn bởi [[Quốc vụ viện Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa]], Khu tự trị Quảng Tây được đổi tên thành [[Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây]], tự trị người Tráng. Từ năm 1979 đến 2020, có bảy người Tráng giữ cương vị [[Chủ tịch Chính phủ Nhân dân Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây]], tương ứng với [[Tỉnh trưởng Chính phủ Nhân dân]] quản lý hành chính Quảng Tây.

== Thư viện ảnh ==






== Xem thêm ==
* [http://mcel.pacificu.edu/as/resources/zhuang/contents.html The Zhuang]  (nguồn gốc, lịch sử phát triển của người Tráng)
* [http://www.vannghesongcuulong.org/vietnamese/tulieu_tacpham.asp?TPID=4457&LOAIID=17&LOAIREF=5&TGID=869] Nói về sự đồng nhất giữa người Tráng và người Nùng trong bài viết của *Việt Bắc: Lịch sử và con người'' của Nguyễn Đức Hiệp
*Bản đồ phân bố các phương ngữ Tráng , Joshuaproject
* Di sản ngôn ngữ và văn hóa của người Tráng (song ngữ Anh-Trung) Tác giả: Wang Mingfu và Eric Johnson, ISBN 978-7-5367-4255-0.

## Lưu ý

## Chú thích

## Liên kết ngoài

* 
* The Zhuang: A Longitudinal Study of Their History and Their Culture Jeffrey Barlow, Pacific University, updated: ngày 12 tháng 12 năm 2005
* 壮族在线-全国最大的壮族文化门户网站 >> 首页
* 中國民族地圖  Bản đồ Trung Quốc