open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thực vật rừng

**Thực vật rừng** hay **cây rừng** gồm tất cả các loài cây, loài dây leo, loài cỏ thuộc thực vật bậc cao có mạch phân bố trong rừng. Chúng là thành phần chính của hệ sinh thái rừng và là nguồn tài nguyên quan trọng mang lại nhiều lợi ích cho con người.

Ở từng nơi, từng lúc thành phần thực vật rừng có thể thay đổi; đó là kết quả sinh trưởng phát triển của từng loài và sự thích ứng của chúng với những biến động của nhân tố ngoại cảnh. Vì vậy, thực vật rừng ở mỗi địa phương trong thời điểm nhất định không chỉ phản ánh hiện trạng tài nguyên, tính đa dạng sinh học mà còn phản ánh tình trạng môi trường rừng. Nơi lập địa khắc nghiệt thành phần thực vật thường đơn giản, chất lượng thấp; nơi lập địa tốt, ít bị tác động không những chất lượng rừng cao mà thành phần thực vật rừng cũng phong phú đa dạng.

## Vai trò thực vật rừng trong tự nhiên
Thực vật nói chung và thực vật rừng nói riêng là loại sinh vật duy nhất trên trái đất có khả năng quang hợp tạo nên sinh chất nuôi sống mình và nuôi sống các sinh vật khác góp phần quan trọng vào chu trình tuần hoàn vật chất và năng lượng. Thực vật rừng là nguồn **tài nguyên thiên nhiên** có khả năng tái tạo cung cấp cho loài người từ lương thực, thực phẩm đến các nguyên liệu, nhiên liệu dùng trong công nghiệp, các loại thuốc chữa bênh, và các vật liệu sử dụng hàng ngày. Quần thể thực vật rừng tạo nên môi trường sinh thái thích hợp là nơi cư trú cho nhiều loài sinh vật, nó cũng góp phần cải tạo môi trường không khí, đất và nước làm tăng vẻ đẹp nơi sống của con người.

## Thực vật rừng ở Việt Nam
Việt Nam nằm trong vùng lục địa Đông Nam Á thuộc khu vực Cổ nhiệt đới, là các nôi của thực vật hạt kín lại là giao điểm của các luồng thực vật di cư từ các khu hệ thực vật lân cận (Hệ thực vật Malaixia-Indonesia, hệ thực vật Himalaya-Vân Nam Quý Châu, hệ thực vật Ấn Độ-Mianma) nên thành phần thực vật rất đa dạng và phong phú. Theo các tài liệu công bố gần đây, thực vật bậc cao có mạch ở Việt Nam có thể lên tới 12.000 loài. Tuy nhiên trong điều kiện hạn chế nên chúng ta mới chỉ ưu tiên quan tâm tới những loài cây gỗ, cây cỏ, dây leo bậc cao đang có nguy cơ bị tiêu diệt, cùng những loài cây **có giá trị lâm sinh và kinh tế**.

## Tham khảo
Năm điều răn của Hội Thánh

**Năm điều răn của Hội Thánh** (hay gọi tắt là **Năm điều răn Hội Thánh**) là những điều luật mà Hội Thánh Công Giáo để nhắc nhở những người Công Giáo chu toàn bổn phận thờ phượng Thiên Chúa và cộng tác xây dựng Hội Thánh. Trước đây, Giáo Hội Công giáo liệt kê sáu điều, nhưng quyển sách Kinh Thánh Giáo lý của Hội Thánh Công Giáo hiện tại tổng hợp còn năm điều. Cùng với Mười Điều Răn, đây là những điều luật quan trọng của người Công Giáo bắt buộc họ phải tuân giữ.

Hội Thánh có năm điều răn:
# Thứ Nhất: Dự lễ và Kiêng việc xác ngày Chúa Nhật cùng các ngày lễ buộc.
# Thứ Hai: Xưng tội trong một năm ít là một lần
# Thứ Ba: Rước Mình Thánh Chúa trong mùa Phục Sinh.
# Thứ Tư: Giữ chay và Kiêng thịt những ngày Hội Thánh buộc.
# Thứ Năm: Góp công, góp của xây dựng Hội Thánh tùy theo khả năng của mình.

## Bản cũ
Hội Thánh có sáu điều răn:
* Thứ Nhất : Dự lễ ngày Chúa Nhật cùng các ngày lễ buộc.
* Thứ Hai: Chớ làm việc xác ngày Chúa Nhật cùng các ngày lễ buộc
* Thứ Ba: Xưng tội trong một năm ít là một lần.
* Thứ Tư: Chịu Mình Thánh Đức Chúa Giêsu trong mùa Phục Sinh.
* Thứ Năm: Giữ chay những ngày Hội Thánh buộc.
* Thứ Sáu: Kiêng thịt ngày Thứ Sáu cùng những ngày khác Hội Thánh dạy.

## Xem thêm
*Mười điều răn

## Tham khả'''o'''
Lễ Chúa Nhật

**Lễ ngày Chúa Nhật** (hay còn gọi là **Lễ Chúa Nhật**) là ngày lễ của người Công giáo được cử hành vào đúng ngày Chủ nhật hằng tuần (trong trường hợp đặc biệt có thể cử hành vào chiều ngày thứ bảy trước đó). Lễ này rất quan trọng đối với người Công giáo và họ không được phép bỏ bất kỳ một ngày lễ nào nếu không vì lý do chính đáng.

## Xem thêm
*Chủ Nhật
* Chúa nhật Lễ Lá

## Tham khảo
Cây đàn sinh viên

"**Cây đàn sinh viên**" là bài hát do nhạc sĩ Quốc An sáng tác năm 2001, phổ nhạc dựa theo bài văn xuôi của một sinh viên tên Thuận Thiên, người đã gửi email cho Quốc An với hy vọng gặp mặt anh để có thể giúp sáng tác thành một ca khúc. "Cây đàn sinh viên" được Sài Gòn Vafaco thu âm lần đầu tiên qua giọng hát của ca sĩ Mỹ Tâm và sau này một số ca sĩ khác trình bày lại như Việt Quang, nhóm 1088…

Sau khi bài hát được ra mắt, nó đã nhận được nhiều sự quan tâm từ khán giả, nhất là trong giới trẻ và sinh viên. Thành công của bài hát cũng bắt đầu làm cho tên tuổi của nhạc sĩ Quốc An và giọng ca Mỹ Tâm được nhiều người chú ý đến.

Năm 2002, Mỹ Tâm với bài hát "Cây đàn sinh viên" đã nhận giải nữ ca sĩ được khán giả yêu thích nhất tại giải Mai Vàng lần thứ VII. Sau này, bài hát cùng với các ca khúc nổi tiếng khác như "Hát với dòng sông", "Hát cho người ở lại", "Đêm cô đơn"… nhiều lần được tam ca KTX, bao gồm nhạc Quốc An, Hoài An và Công Tuấn biểu diễn để phục vụ sinh viên tại ký túc xá các trường đại học và được sinh viên ủng hộ nhiệt tình.

Tháng 11 năm 2003, bài hát được dùng làm nhạc nền cho một đoạn quảng cáo được phát trên truyền hình do một công ty nước súc miệng Fatech thực hiện, nhưng điều làm sự việc gây chú ý là nó chưa được sự đồng ý của nhạc sĩ Quốc An, anh đã phải chuyển việc đòi lại tác quyền bài hát cho Trung tâm Bảo vệ Quyền Tác giả Âm nhạc Việt Nam, và sau hơn một năm sự việc mới được giải quyết.

"Cây đàn sinh viên" là đĩa đơn đầu tiên do Mỹ Tâm thể hiện, được sản xuất và phát hành bởi Công ty cổ phần Văn hóa tổng hợp Bến Thành (Bến Thành Audio - Video). Phiên bản CD cùng tên nhưng có sự góp mặt của nam ca sĩ Việt Quang được phát hành bởi Sài Gòn Audio vào tháng 11 năm 2003.

## Danh sách bài hát

## Chú thích

## Liên kết ngoài
*
Mô-đun lưu lượng đỉnh lũ

Trong thủy văn học, **mô-đun lưu lượng đỉnh lũ** là đại lượng được xác định bằng tỉ số giữa lưu lượng đỉnh lũ và diện tích lưu vực.

M = {Q_{max} \over F}

trong đó:
* M là mô-đun lưu lượng đỉnh lũ (đơn vị m³s−1km−2)
* Qmax là lưu lượng đỉnh lũ (m³/s)
* F là diện tích lưu vực (km²)

## Tính chất

Giá trị mô-đun lưu lượng đỉnh lũ sẽ giảm xuống khi diện tích lưu vực tăng. Các lưu vực lớn hơn dĩ nhiên sẽ có lưu lượng đỉnh lũ lớn hơn, nhưng mức độ tăng của lưu lượng đỉnh lũ sẽ nhỏ hơn so với tỉ lệ tương ứng của diện tích lưu vực.

Hai lưu vực 1 và 2 có F2 > F1 thì Qmax2 > Qmax1

nhưng {Q_{max2} \over Q_{max1}} 
do đó M2 1.

Điều này thể hiện tính điều hòa dòng chảy lũ của các lưu vực lớn.

## Tham khảo
Đường dòng

Trong cơ học chất lưu, **đường dòng** của một dòng chất lưu là các đường cong sao cho mỗi phần tử chất lưu nằm trên đường dòng nào đều có vec tơ lưu tốc tức thời có phương tiếp tuyến với đường dòng đó.

Đường dòng cũng biểu thị quỹ đạo của phần tử chất lỏng chuyển động qua thể tích kiểm tra.

Trong dòng chảy tầng, các đường dòng song song với nhau.

## Phương trình
Trong dòng chảy hai chiều, đường dòng được coi là họ đường cong hàm số
: \psi = C_0, \psi = C_1...

trong đó \psi là hàm dòng được xác định sao cho các đạo hàm riêng của nó cho ra các thành phần của vec tơ lưu tốc:
:u = -\frac {\partial \psi}{\partial y}
:v = \frac {\partial \psi}{\partial x}

## Ứng dụng
Hệ thống các đường dòng, cùng với các đường đẳng thế tạo nên lưới thủy động có ứng dụng trong sơ đồ thấm và nghiên cứu chuyển động của nước dưới đất nói chung.

## Tham khảo
Batman (định hướng)

**Batman** có thể là:
*Người Dơi, nhân vật hư cấu xuất hiện trong các truyện tranh và phim cùng tên
*Tỉnh Batman của Thổ Nhĩ Kỳ
*Thành phố Batman thuộc tỉnh Batman, Thổ Nhĩ Kỳ.
*Làng Batman, Tunceli thuộc tỉnh Tunceli, Thổ Nhĩ Kỳ
*Video game 
*Truyện tranh Batman
Thái Can

**Thái Can** (1910- 1998), là bác sĩ và là nhà thơ Việt Nam thời tiền chiến. 
## Cuộc đời
**Thái Can** sinh ngày 22 tháng 10 năm 1910 tại xã Đức Lâm, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh.
 
Ông lần lượt theo học các trường: trường phủ Đức Thọ (Hà Tĩnh), trường Vinh (Nghệ An), Trường Trung học Bảo Hộ (tức Trường Bưởi, Hà Nội), trường thuốc Hà Nội (tức Trường Y- Dược Đông Dương).

Lúc còn đi học, ông đã làm thơ. Buổi đầu, ông ký bút hiệu **Th.C.** Thơ ông phần nhiều đăng trên các báo: *[[Phong hoá]]*, *Tiểu thuyết thứ bảy*, *Hà Nội báo*, *Văn học tạp chí*.

Năm 1934, Thái Can cho in tập thơ *Những nét đan thanh*, do Ngân Sơn tùng thư ở Huế xuất bản. Tập thơ này về sau, được ông bổ sung thêm, tự mình đề tựa rồi cho tái bản năm 1938. Năm 1995, Nhà xuất bản Văn Nghệ Thành phố Hồ Chí Minh cho tái bản lần nữa với tên mới là *Thơ Thái Can*.

Năm 1940, ông tốt nghiệp bác sĩ y khoa.
 
Tháng 8 năm 1941, ông được Hoài Thanh và Hoài Chân chọn để giới thiệu trong quyển Thi nhân Việt Nam (xuất bản năm 1942). Cũng năm này, ông học thêm chữ Hán và làm thơ bằng chữ Hán.

Sau Hiệp định Genève ông di cư vào Nam, mở phòng khám bệnh ở Đà Nẵng rồi sau năm 1975 thì tỵ nạn sang Hoa Kỳ định cư. Ngày 22 tháng 04 năm 1998, Thái Can qua đời tại California, Hoa Kỳ.

## Tác phẩm
* *Những nét đan thanh* (Ngân Sơn tùng thư xuất bản, Huế, 1934)
* *Thơ Thái Can* (gồm 33 bài thơ. Nhà xuất bản. Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh, 1995)

## Sự nghiệp văn chương
Giới thiệu Thái Can, Hoài Thanh và Hoài Chân, viết:

 
Trong sách *Việt Nam thi nhân tiền chiến* (Quyển Hạ) có đoạn viết:

 
Theo *Từ điển Văn học* (bộ mới), thì 

## Thơ Thái Can
Giới thiệu hai bài tiêu biểu:

## Chú thích
Sào Phủ Hứa Do

**Sào Phủ Hứa Do** là tên một tích truyện cổ Trung Quốc, lấy tên hai nhân vật trong đó là Sào Phủ (chữ Hán: 巢父) và Hứa Do (許由).
## Hình tượng trong [[Truyền thuyết]] dân gian
Theo truyền thuyết, hai nhân vật này sống đời vua Nghiêu. Câu chuyện như sau (lời đối thoại theo "*Chuyện giải buồn*" của Huỳnh Tịnh Của):
:Hứa Do được tiếng là người hiền, vua Nghiêu vời vào để truyền ngôi.
:Hứa Do từ chối, cười mà về rồi ra suối rửa tai.
:Khi đó, Sào Phủ mới dắt trâu tới suối uống nước, thấy Hứa Do rửa tai, bèn hỏi tại sao.
:Hứa Do trả lời: "*Ông Nghiêu đòi tôi, biểu tôi thì làm vua*."
:Sào Phủ bèn dắt trâu bỏ lên trên dòng nước cho uống.
:Hứa Do hỏi tại sao, Sào Phủ đáp: "*Anh rửa tai anh xuống đó tôi sợ trâu tôi uống nhằm.*"
:Sào Phủ lại nói:
:"*Anh đi đâu cho người ta biết vua mà muốn nhường ngôi vua cho anh, ấy là tại bụng anh vẫn còn danh lợi.*"
:Huỳnh Tịnh Của phê rằng, "*Nghe mà rửa, chi bằng giữ vẹn đừng nghe.*"

## Hình tượng trong [[Văn học]] cổ điển
Tích Sào Phủ Hứa Do trở thành một điển cố về lòng trong sạch và tính ẩn dật.

Trong tác phẩm Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu, đoạn Vân Tiên, Vương Tử Trực, Bùi Kiệm, Trịnh Hâm vô quán nước gặp một chủ quán có vẻ có tài, Vân Tiên khuyên ông ra làm quan. Ông trả lời:
::*Quán rằng: Nghiêu Thuấn thủa xưa
:*Khó ngăn* *'Sào Phủ,** ''khôn ngừa'' **Hứa Do

Ý nói, ngay cả đời thịnh vượng thanh bình như thời vua Nghiêu vua Thuấn mà còn có người ẩn dật không ra làm quan. Ý nói rộng hơn: huống chi thời này!

## Xem thêm
* Sào Phủ
* Hứa Do
* đế Nghiêu
## Tham khảo

* Cổ học tinh hoa
Vietspace

**VietSpace** là một mạng xã hội ảo của Việt Nam cho phép tạo một mạng tương tác của các nhóm bạn bè, các blog cá nhân, các video, hình ảnh, nhạc... VietSpace từng có gần 20.000 thành viên lập web về nhiều lĩnh vực như web cá nhân, web gia đình, web ca nhạc, web thư viện, web cho cơ quan, web cho lớp... Mỗi ngày có khoảng 150 thành viên mới đăng ký. Trong bảng xếp hạng của Alexa, tên miền vietspace.net.vn từng đứng thứ 28.791. Theo thống kê của Alexa, mỗi ngày trong 1 triệu người có 20 người truy cập vào tên miền vietspace.net.vn, mỗi người xem khoảng 20 trang.

## Mục đích
Hỗ trợ tạo lập trang website riêng, nhật ký, blog, diễn đàn, thư viện ảnh, video clip, videocast, tin tức, thương mại điện tử, đấu giá trực tuyến... Tạo một mạng xã hội ảo để giao lưu, kết bạn, chia sẻ kiến thức.

## Công nghệ
Máy chủ của VietSpace chạy Microsoft-IIS 6.0 trên nền hệ điều hành Windows Server 2003. Phát triển dựa trên nền tảng DotNetNuke. Phát triển từ đầu nhiều module và skin mới như Danh sách Website, Thông tin cá nhân, Kết bạn, Nhạc số, MHTML/Text, Webmail, Bình luận...

## Chú thích

## Đọc thêm

* Làn sóng bùng nổ dotcom lần hai... 
* Tạp chí Echip giới thiệu với bạn đọc về trang web VietSpace.
* Blog Việt Nam lập ngẫu hứng, viết cũng ngẫu hứng. Vnexpress viết VietSpace đồng hành cùng Blogger và 360Yahoo.
* Dự thi TTVN 2006: Cổng thông tin VietSpace

## Liên kết ngoài
*Trang chủ VietSpace
Trung dung

Cụm từ **Trung Dung** có thể có một trong các nghĩa sau:
**[[Trung Dung]]*, một trong 4 cuốn sách của bộ Tứ Thư.
*Đạo trung dung, cách giữ cho ý nghĩ và việc làm luôn luôn ở mức trung hòa, không thái quá, không bất cập.
*Chủ nghĩa trung dung
Phân thứ ngành Cá không hàm

**Phân thứ ngành Cá không hàm** (danh pháp khoa học: ***Agnatha***) (từ tiếng Hy Lạp, nghĩa là "không quai hàm") là một phân thứ ngành hay siêu lớp cận ngành gồm các loài cá không có hàm, thuộc phân ngành Động vật có xương sống, ngành Động vật có dây sống. Hiện nay còn hai nhóm cá không hàm đang tồn tại là Cephalaspidomorphi và Aspidomorphi với khoảng 60 loài. Ngoài việc không có hàm, nhóm Agnatha còn được đặc trưng bởi sự thiếu vắng các cặp vây; sự hiện diện của dây sống ở cả ấu trùng và cá trưởng thành; cũng như 7 hoặc nhiều hơn các cặp túi mang. Các vòm mang hỗ trợ các túi mang nằm gần với bề mặt cơ thể. Chúng có các cặp mắt hình quả thông nhạy sáng (tương tự như tuyến nội tiết trong não (tuyến quả thông) ở động vật có vú). Dạ dày không xác định rõ. Việc thụ tinh diễn ra bên ngoài. Nhóm Agnatha là động vật máu lạnh, với bộ xương được tạo thành từ chất sụn, tim có 2 ngăn và có mối quan hệ chị em với Gnathostomata.
 
Mặc dù về bề ngoài chúng khá tương tự, nhưng phần nhiều các điểm tương tự này có lẽ đã được chia sẻ từ các đặc trưng nguyên thủy của động vật có xương sống cổ đại và các phân loại hiện đại có xu hướng chuyển các loài cá mút đá myxin thành vài nhóm tách biệt (Myxini hoặc Hyperotreti), với các loài cá mút đá (Hyperoartii) được cho là có quan hệ họ hàng gần gũi hơn với cá có quai hàm.

## Hóa thạch

Mặc dù chỉ là một thành phần nhỏ của hệ động vật biển ngày nay, nhưng nhóm Agnatha là nổi tiếng trong số các loại cá đầu tiên trong thời kỳ đầu đại Cổ Sinh. Hai dạng động vật thời kỳ Tiền Cambridường như có các vây, hệ thống cơ-xương và mang được biết từ đầu kỷ Cambri tại đá phiến sét Mạo Thiên Sơn tại Trung Quốc: *[[Haikouichthys]]* và *[[Myllokunmingia]]*. Chúng được Janvier đưa vào nhóm Agnatha một cách không dứt khoát. Dạng thứ ba có thể cũng thuộc nhóm Agnatha từ cùng khu vực này là *[[Haikouella]]*. Một dạng Agnatha có thể khác nữa, vẫn chưa được miêu tả chính thức, đã được Simonetti thông báo có trong đá phiến sét Burgess ở British Columbia thuộc thời kỳ Trung Cambri.

Nhiều loài cá không hàm thời kỳ kỷ Ordovic, Silur và Devon đã có áo giáp là các tấm xương nặng. Nhóm cá không hàm đầu tiên có bọc giáp là lớp Ostracodermi, tiền thân của cá xương và vì thế là của động vật bốn chân (siêu lớp *[[Động vật bốn chân|Tetrapoda]]*) (bao gồm cả loài người)—được biết đến từ giữa kỷ Ordovic và vào cuối kỷ Silur thì cá không hàm đã đạt tới đỉnh cao của sự tiến hóa của chúng. Cá không hàm bắt đầu suy giảm trong kỷ Devon và không bao giờ phục hồi được nữa.

## Các nhóm chính
* *[[Cyclostomata]]*: Cá miệng tròn
** *[[Myxini]]*: cá mút đá myxin
** *[[Hyperoartia]]*
*** *[[Petromyzontidae]]*: cá mút đá
* † *[[Ostracodermi]]*: Cá giáp
** † *[[Pteraspidomorphi]]*
** † *[[Anaspida]]*: Lớp Cá không giáp
** † *[[Thelodontomorphi]]*
*** † Thelodonti
** † Aspidomorphi
** † *[[Cephalaspidomorphi]]*: Cá giáp đầu
*** † *[[Galeaspida]]*: Cá giáp mũ
*** † *[[Pituriaspida]]*: Cá giáp Pituri
*** † *[[Osteostraci]]*: Cá giáp xương

## Chú thích

## Tham khảo
* 
*
Triệu Sơn (định hướng)

**Triệu Sơn** có thể là một trong số các địa danh Việt Nam sau:

* Xã Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa
* Huyện cũ Triệu Sơn thuộc tỉnh Thanh Hóa
* Thị trấn cũ Triệu Sơn, từng là huyện lỵ của huyện Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa; nay là một phần xã Triệu Sơn
* Xã cũ Triệu Sơn thuộc huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị; sau được sáp nhập với xã Triệu Lăng thành xã Triệu Cơ; nay là một phần xã Triệu Cơ trực thuộc tỉnh.
Trà sen

**Trà sen** hay **chè sen** là tên gọi chỉ loại trà ướp hương sen. Trà sen được coi là một loại trà đại diện của văn hóa trà Việt Nam, đóng góp vào nền văn hóa trà thế giới.

Trà sen trở thành một tinh thần đặc trưng của văn hóa trà Việt Nam, mang trong đó nhiều triết lý, lịch sự và lòng kính trọng.

Một nơi lý tưởng để thưởng thức trà sen cổ truyền là dưới mái hiên. Người uống trà ngồi xếp bằng trên sập gỗ. Cảnh quan nếu có thì trông ra hồ sen xanh ngát mênh mang gió. Người uống trà có thể ngắm cảnh, làm thơ, hàn huyên tâm sự hay trầm ngâm tự tại.

## Ướp sen

Muốn có trà ngon, chỉ hái những búp trà loại "một tôm hai lá" và phải hái nhanh, nhẹ nhàng, không để búp bị nhàu nát. Loại trà ngon là sau khi sao phải còn lại một lượng nước nhất định từ 5-7%. Trà hái xong không ướp hương ngay mà phải để trong chum đất, trên ủ lá chuối, ướp từ 20-30 ngày  nhằm làm giảm độ chát và để cánh trà phồng lên hút được nhiều hương. Một cân trà ướp hương sen cần có 1000-1400 bông sen, mà phải đúng loại sen ở đầm Đồng Trị, Thủy Sứ, làng Quảng Bá, Hồ Tây (sen ở đây có trăm cánh và hương thơm đặc biệt mà sen ở những nơi khác không có).

Sen được hái khi trời vừa mới ửng sáng, lúc còn e ấp hơi sương, tinh túy của đất trời còn đọng lại trong đài nhụy sen.. Bông sen còn đẫm sương được tách lấy phần hạt gạo rồi rải đều, cứ một lớp trà một lớp gạo sen. Sau cùng phủ một lớp giấy bản. Ướp như vậy liên tục 7-9 lần, mỗi lần ướp xong lại sấy khô rồi mới ướp tiếp. Công phu là thế nên một ấm trà sen có thể uống hàng chục tuần trà. Nước trong rồi, hương sen còn ngan ngát.

## Sen sớm
Có lẽ đây là cách ướp trà độc đáo có một không hai trên thế giới. Khi hoàng hôn dải nắng vàng lên mặt hồ sen, các thiếu nữ chèo thuyền ra chọn những bông sen đang còn hé nụ lén bỏ vào một dúm trà nhỏ. Sớm hôm sau khi ánh bình chưa chạm tới chúng thì các thiếu nữ lại chèo thuyền ra lấy lại những dúm trà đó. Trà rất thơm hương tự nhiên của đất trời trong suốt đêm dài. Cũng thế, nước pha trà được hứng từ những lá sen còn đọng sương sớm. Đây chính là thiên cổ đệ nhất trà.

## Xem thêm

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* *"Chén trà trong sương sớm"*, trích tập truyện *"Vang bóng một thời"* của Nguyễn Tuân
* Cách uống chè trích tập truyện Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ
Chi Cá lanh

**Họ Cá lanh** (danh pháp khoa học: **Chirocentridae**) là một họ cá biển đơn chi ***Chirocentrus***, bao gồm hai loài cá vây tia có quan hệ họ hàng với các loài cá trích.

Cả hai loài này đều có thân dài, với các hàm có các răng sắc và nhọn phù hợp với nhu cầu ăn uống ngấu nghiến của chúng, chủ yếu là các loài cá khác. Cả hai loài này đều có thể dài tới 1 m. Chúng có phần hông màu ánh bạc và phần lưng màu xanh.

Chúng là các loài cá có giá trị thương phẩm và được đưa ra thị trường dưới dạng cá tươi hay cá ướp đá.
## Các loài
* *[[Chirocentrus dorab]]*: Cá dựa, thường được gọi là *cá đao, cá lanh*, được tìm thấy ở các vùng nước ấm ven bờ, từ khu vực Hồng Hải tới Nhật Bản và Australia.
* *[[Chirocentrus nudus]]*: Cá lanh hàm dài hay cá dựa hàm dài, cũng được tìm thấy trong phạm vi khu vực này, và rất khó để phân biệt nó với *C. dorab* (loài thứ nhất có đốm đen trên vây lưng). Loài này còn ăn cả các loài cua ngoài thức ăn thông thường là các loài cá nhỏ.

## Chú thích

## Tham khảo
* 
* Lavoué, S., Bertrand, J. A. M., Shen, K., Ratmuangkhwang, S., Sado, T., Miya, M., &    Siti Azizah, M. N. (2019). Deep genetic differentiation between two morphologically similar species of wolf herrings (Teleostei, Clupeoidei, Chirocentridae). Journal of Applied Ichthyology, 35(3), 693–700. https://doi.org/10.1111/jai.13886
* Mohammadi, M., Mokhtarian, K., Kardar, G. A., Farrokhi, S., Sadroddiny, E., Khorramizadeh, M. R., & Falak, R. (2017). Expression of recombinant parvalbumin from wolf-herring fish and determination of its IgE-binding
*
Cá đao (định hướng)

**Cá đao** trong tiếng Việt là một từ nhiều nghĩa. Nó có thể là:
* Tên gọi chung của một bộ cá (*[[Pristiformes]]*) với một họ (*Pristidae*) duy nhất, thuộc lớp Cá sụn (*[[Chondrichthyes]]*), có quan hệ họ hàng gần với cá mập, cá đuối. Tên tương ứng trong tiếng Anh: *sawfish*. Xem bài Bộ Cá đao (cá sụn).
* Tên gọi khác của cá dựa, còn gọi là cá lanh, tên khoa học *[[Chirocentrus dorab]]*, một loài cá thuộc họ *[[Họ Cá lanh|Cá lanh]]*.
* Đôi khi là tên gọi một cách sai lầm của cá kiếm (hay cá mũi kiếm) (*[[Xiphias gladius]]*), loài duy nhất trong họ Cá kiếm (*[[Xiphiidae]]*).
Thế kỷ 10

**[[Thế kỷ]] 10** là khoảng thời gian tính từ thời điểm Công nguyên năm 901 đến hết năm 1000, nghĩa là bằng 100 năm, trong lịch Gregory.

## Sự kiện
*907: Đại Đường diệt vong, mở đầu cho thời kì Ngũ Đại Thập Quốc.
*938: Ngô Quyền đánh bại quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng.
*960: Triệu Khuông Dẫn lên ngôi hoàng đế, đặt tên nước là Đại Tống, bắt đầu công cuộc thống nhất thiên hạ sau nhiều năm chia cắt.
*968: Đinh Bộ Lĩnh đánh dẹp xong 12 sứ quân, lập ra nhà nước Đại Cồ Việt.
*974: Đinh Toàn (Đinh Phế Đế) con thứ Đinh Tiên Hoàng và Hoàng Đế cuối cùng của nhà Đinh ra đời. 
*979: Đinh Bộ Lĩnh và con trai Đinh Liễn bị ám sát.
*979: Đinh Toàn lên ngôi.
*980: Thái hậu nhà Đinh Dương Vân Nga nhường ngôi cho Thập Đạo Tướng Quân Lê Hoàn.

## Tham khảo
Thế kỷ 9

Thế kỷ **9** là khoảng thời gian tính từ năm 801 đến hết năm 900, nghĩa là bằng 100 năm, trong lịch Gregory.

## Sự kiện
Cuối thế kỉ thứ 9, nhà Đường suy yếu.

## Tham khảo
Cá mập mako vây ngắn

**Cá mập mako vây ngắn** (danh pháp khoa học: ***Isurus oxyrinchus***) ("mũi nhọn") là một loài cá mập lớn trong họ Lamnidae. Nó và họ hàng gần của nó là cá mập mako vây dài (*Isurus paucus*), được gọi chung là *cá mập mako*.

Cá mập mako vây ngắn được tìm thấy trong các vùng biển ôn đới và nhiệt đới trên khắp thế giới.

## Giải phẫu và bề ngoài
Cá mập mako vây ngắn trưởng thành dài từ 2,75–4 m (9–13&nbsp;ft) và có thể cân nặng tới 800&nbsp;kg (1.750 pao), có phần lưng màu ánh xanh và phần bụng màu trắng. Mặc dù cả hai giới phát triển với cùng tốc độ, nhưng cá mập (mako vây ngắn) cái được cho là có tuổi thọ cao hơn và chúng cũng to và nặng hơn cá mập đực. Cá mập mako vây ngắn nổi tiếng nhờ tốc độ và khả năng nhảy lên khỏi mặt nước của chúng. Chúng có hình dáng thủy động lực học tốt hơn các loài cá mập khác và điều này, cùng với khối cơ có độ nhịp nhàng, uyển chuyển điển hình của các loài cá mập trắng, là lý do của tốc độ và sự nhanh nhẹn của cá mập mako nói chung.

## Tên gọi
Tên gọi "mako" có nguồn gốc từ tiếng Māori, nhưng từ nguyên học của nó là không rõ ràng. Lời chú giải điển hình cho từ "mako" là "cá mập xanh to lớn".

## Hành vi
Vận tốc của cá mập mako vây ngắn đạt tới 50&nbsp;km/h (31&nbsp;mph) và có một số báo cáo cho thấy có cá thể có thể đạt tới vận tốc 74&nbsp;km/h (46&nbsp;mph). Chúng có thể nhảy cao khỏi mặt nước tới 6&nbsp;m (20&nbsp;ft).

## Sinh sản
Cá mập mako vây ngắn là loài noãn thai sinh, nghĩa là con non phát triển bằng noãn hoàn chứa trong một túi nằm trong tử cung cho đến khi được sinh ra. Chu kỳ mang thai của cá mập mako là khoảng 15-18 tháng. Người ta cũng nhận thấy là các bào thai của cá mập mako trong cơ thể con mẹ tiêu thụ lẫn nhau để lấy chất dinh dưỡng. Điều này được gọi là ăn thịt đồng loại trong tử cung.

## Chú thích

## Tham khảo

*Stevens (2000). Isurus oxyrinchus. 2006 Sách đỏ IUCN về các loài nguy cấp. IUCN 2006. Truy cập ngày 06 tháng 5 năm 2006. Mục từ trong CSDL bao gồm cả các lý giải tại sao loài này đang cận kề nguy cấp.
*Isurus oxyrinchus (TSN 159924) . ITIS. Truy cập ngày 23 tháng 1 năm 2006.
*"Isurus oxyrinchus". FishBase. Các biên tập viên Ranier Froese và Daniel Pauly. Phiên bản tháng 5 năm 2006. N.p.: FishBase, 2006.
*ARKive – images and movies of the shortfin mako ''(Isurus oxyrinchus)''
*
*Shark references.com: ''Isurus oxyrinchus''
Thế kỷ 8

**[[Thế kỷ]] 8** là khoảng thời gian tính từ năm 701 đến hết năm 800, nghĩa là bằng 100 năm, trong lịch Gregory.

## Tham khảo
Thế kỷ 6

**[[Thế kỷ]] 6** là khoảng thời gian tính từ thời điểm năm 501 đến hết năm 600, nghĩa là bằng 100 năm, trong lịch Gregory.

## Tham khảo
Thế kỷ 1

**[[Thế kỷ]] 1** là khoảng thời gian tính từ thời điểm năm 1 đến hết năm 100, nghĩa là bằng 100 năm, trong lịch Gregory.

**Lịch sử Việt Nam**

Trong lịch sử Việt Nam, có một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu như:

- Hai Bà Trưng (40-43)

- Các cuộc đấu tranh nhỏ lẻ của nhân dân Âu Lạc

## Tham khảo
Thiên niên kỷ 1 TCN

**Thiên niên kỷ 1 TCN** hay còn gọi là **thiên niên kỷ cuối cùng TCN** là khoảng thời gian kéo dài từ năm 1000 TCN đến năm 1 TCN (Thế kỷ 10 đến thế kỷ 1 TCN; trong thiên văn học: JD   –  ). Thời kỳ này bao gồm Thời đại đồ sắt ở Cựu Thế giới và chứng kiến sự chuyển đổi từ Cận Đông cổ đại sang thời Cổ đại Hy-La.

Dân số thế giới trong thời kỳ này tăng gần gấp đôi trong suốt thiên niên kỷ, từ khoảng 100 triệu lên khoảng 200–250 triệu người.

## Tham khảo
Cá thu chấm

**Cá thu chấm** hay **cá thu Ấn Độ** (danh pháp hai phần: ***Scomberomorus guttatus***) là một loài cá biển trong số các loài cá thu. Nó được tìm thấy trong khu vực Ấn Độ Dương và các vùng biển cận kề.

Tại Pakistan nó được gọi là *surmai*. Nó có thể cân nặng tới 45&nbsp;kg và là một loài cá khỏe, mà thỉnh thoảng người ta thấy nó nhảy lên khỏi mặt nước khi bị mắc câu.

Nó là loài cá khá phổ biến ở các quốc gia xung quanh các vùng nước này, bao gồm Ấn Độ, Sri Lanka và Bangladesh.

Mặc dù khá phổ biến ở các vùng ven biển của Ấn Độ, nhưng nó lại có giá tương đối đắt và được gọi là "vanjaram" ở Tamil Nadu hay "nei meen" (cá dầu) ở Kerala. Nó cũng được dùng làm món cá dầm, thường được ăn như là một món gia vị cùng với cơm.

## Đánh bắt cá

## Hình ảnh

Tập tin:Scomberomorus guttatus.jpg
Tập tin:Seer Fish Fry.JPG


## Chú thích

## Tham khảo

* Scomberomorus guttatus (TSN 172442). ITIS. Truy cập ngày 30 tháng 1 năm 2006.
* "Scomberomorus guttatus". FishBase. Các biên tập viên Ranier Froese và Daniel Pauly. Phiên bản tháng 10 năm 2005. N.p.: FishBase, 2005.
Giếng khoan

**Giếng khoan** là công trình dạng hình trụ trong vỏ Trái Đất có tiết diện nhỏ (thường từ 40 đến 3.000 mm) và chiều sâu lớn (thường từ vài m đến hàng nghìn m) thường là với mục đích lấy nước, dầu hay khí từ mạch nước ngầm, hay vỉa dầu, khí.

## Các yếu tố chính của giếng khoan
* Miệng giếng khoan: là phần bắt đầu của công trình khoan.
* Thành giếng khoan: là bề mặt đất đá tiếp xúc với giếng khoan, thành giếng khoan thường là các bề mặt không nhẵn do tính chất của đất đá là không hoàn toàn đồng nhất và thành giếng còn chịu tác động phá huỷ của nhiều tác động khác nhau (ma sát, dung dịch...).
* Đáy giếng khoan: là phần kết thức của công trình khoan.
* Trục giếng khoan: là đường qua tâm tiết diện của công trình khoan; Trục giếng khoan có thể thẳng đứng hoặc nghiêng.Tuy nhiên trục thực của giếng khoan thường là một đường cong liên tục trong không gian (không hoàn toàn trên một mặt phẳng)
* Số cấp đường kính của giếng: là một số nguyên dương lớn hơn hoặc bằng 1, thông thường giếng càng sâu thì số cấp đường kính càng lớn tuy nhiên nó còn phụ thuộc vào mục đích thi công giếng. Giếng có nhiều cấp đường kính được coi là giếng có cấu trúc phức tạp. Trong thiết kế người ta phải hạn chế sự thay đổi cấp đường kính trên cơ sở cân nhắc các chỉ tiêu kinh tế kĩ thuật.

## Mục đích của việc khoan giếng
Khoan giếng có nhiều mục đích khác nhau, cụ thể như:
* Khoan thăm dò khai thác nước dưới đất: chiều sâu đến 600 m.
* Khoan thăm dò khoáng sản rắn: chiều sâu đến khoảng 4000 m.
* Khoan bắn mìn trong gương lò: chiều sâu đến vài m.
* Khoan thăm dò khai thác dầu khí: chiều sâu đến vài nghìn m.
* Khoan địa chất công trình: chiều sâu vài chục m.

## Quá trình khoan tạo giếng khoan
Việc xây dựng công trình khoan thường bao gồm các quá trình cơ bản sau:
# Phá hủy đất đá: quá trình tạo nên lỗ khoan tiến sâu vào lòng đất theo thiết kế bằng các phương pháp khoan như khoan xoay, khoan đập hoặc phối hợp đập - xoay.
# Vận chuyển đất đá đã bị phá hủy lên bề mặt đất: làm sạch giếng khoan để tránh mùn khoan cản trở việc phá hủy đất đá tiếp theo trong khi tạo giếng khoan bằng các biện pháp cơ học, thủy lực, khí nén v..v..
# Gia cố thành giếng khoan: là áp dụng các biện pháp chống sập lở thành giếng khoan trong quá trình khoan tạo lỗ và sử dụng giếng khoan bằng nước rửa giếng hoặc ống chống hay vật liệu trám xi măng giếng.

## Lịch sử phát triển ngành khoan giếng
Khoan giếng đã có từ rất sớm từ những năm trước Công nguyên khi xây dựng kim tự tháp, khai thác muối ở Ai Cập, Trung Hoa. Thông thường khoan được thực hiện theo phương pháp thủ công, chủ yếu là các giếng khoan nông vài m.

Từ cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 khi có động cơ hơi nước và diêzen mới sử dụng khoan bằng thiết bị máy móc đã cho phép khoan với các giếng khoan có chiều sâu lớn, tốc độ cao và lấy mẫu đất đá trong các giếng khoan.

Ở Việt Nam ngành khoan giếng đã có từ thời kỳ Pháp thuộc, các kỹ sư người Pháp đã tiến hành khoan khảo sát địa chất công trình, khoan các giếng khai thác nước ngầm cấp nước sạch phục vụ cho sinh hoạt đô thị và sản xuất bia rượu. Đến năm 1955 ngành khoan phát triến, năm 1966 có chuyên ngành khoan giảng dạy tại trường Đại học Mỏ địa chất Hà Nội.

## Tham khảo
Danh sách cây cho gỗ nhóm 1 ở Việt Nam

**Gỗ nhóm 1** ở Việt Nam là những loại gỗ quý. Tiêu chuẩn chính của các loại gỗ trong nhóm này là gỗ có màu sắc, vân thớ đẹp, hương thơm và rất khan hiếm, có giá trị kinh tế cao nhất. Các loại gỗ trong nhóm này thường dùng làm đồ mỹ nghệ, gỗ lạng, hàng mộc chạm khảm, ván sàn đặc biệt,...

## Danh sách
Nhóm này ở Việt Nam có 41 loài:

## Chú thích

## Tham khảo
*Nghị định 10-CP của Hội đồng Chính phủ Việt Nam ban hành ngày 26/04/1960.
*Quyết định số 2198/CNR ngày 26 tháng 11 năm 1977 của Bộ Lâm nghiệp (Việt Nam) về việc ban hành bảng phân loại tạm thời các loại gỗ.
Rừng phòng hộ

**Rừng phòng hộ** được sử dụng chủ yếu để bảo vệ nguồn nước, bảo vệ đất, chống xói mòn, chống sa mạc hóa, hạn chế thiên tai, điều hòa khí hậu, bảo vệ môi trường, hạn chế xâm nhập mặn, chắn cát...

## Phân loại
### Theo vị trí
****Rừng phòng hộ đầu nguồn***: Nhằm điều tiết nguồn nước cho các dòng chảy, các hồ chứa để hạn chế lũ lụt, giảm xói mòn, bảo vệ đất, ngăn sự bồi lấp lòng sông, lòng hồ. Chủ yếu là những nơi đồi núi có độ dốc cao, yêu cầu đối với rừng phòng hộ đầu nguồn phải tạo thành vùng tập trung có cấu trúc hỗn loài, nhiều tầng, có độ che phủ của tán rừng là 0,6 trở lên.
****Rừng phòng hộ ven biển***: Được thành lập với mục đích chống gió hạn, chắn cát bay, ngăn chặn sự xâm mặn của biển, chắn sóng lấn biển, chống sạt lở, bảo vệ các công trình ven biển.
****Rừng phòng hộ bảo vệ môi trường sinh thái***: Nhằm mục đích điều hòa khí hậu, chống ô nhiễm môi trường trong các khu dân cư, khu đô thị, khu du lịch
### Theo mức độ xung yếu
*Rất xung yếu
*Xung yếu

## Tham khảo

*Giáo trình môn học Pháp luật Lâm nghiệp-*[[Trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam|Đại học Lâm nghiệp Việt Nam]]*- 2006
Kỹ thuật quân sự

**Kỹ thuật quân sự** là một ngành khoa học kỹ thuật nghiên cứu cơ bản và ứng dụng những thành tựu của khoa học vào thiết kế và chế tạo vũ khí và các phương tiện kỹ thuật chiến đấu và phòng thủ.

Các chuyên ngành của kỹ thuật quân sự:
* Tên lửa gồm đạn tự hành và đạn phản lực.
* Pháo gồm pháo nòng dài, pháo phản lực, lựu pháo và súng cối.
* Ra đa.
* Kỹ thuật thông tin liên lạc.
* Phương tiện quân sự gồm xe bọc thép (xe tăng, xe chở quân...), xe trinh sát, xe lửa bọc thép...
* Vũ khí hóa học.
* Vũ khí sinh học.
* Vũ khí hạt nhân.
* Vũ khí phóng xạ.
* Máy bay chiến đấu.
* Máy bay tàng hình.
* Tàu chiến.
* Tàu pháo
* Tàu tên lửa
* Tàu ngầm.
* Tàu sân bay
* Vũ khí bộ binh (súng, pháo: Hỏa khí).
* Đạn dược
* Thuốc phóng và Thuốc nổ
* Nhiêu liệu tên lửa
* Khí tài quang và quang điện tử
* Vũ khí laser
* Vũ khí nano
* Tác chiến điện tử
* Tác chiến không gian mạng
* Tác chiến vũ trụ
* chiến tranh thông tin
* Mật mã và an ninh thông tin.
* Công nghệ môi trường quân sự
* Công trình quân sự. 
* Tên lửa ngư lôi và vũ khí dưới nước.
* Thủy lôi
* Ngư lôi
* Vũ khí hàng không (ném bom, tên lửa không quân)
* Pháo tàu.
* Tàu vũ trụ.
* Vệ tinh quân sự.
* Trắc địa và bản đồ quân sự.
* Bom.
* Mìn.

## Tham khảo
Kỹ sư quân sự

**Kỹ sư quân sự** là chuyên gia về phân tích, tính toán, thiết kế, chế tạo hoặc sửa chữa, khai thác các trang thiết bị kỹ thuật và vũ khí. Kỹ sư quân sự thường được đào tạo tại các trường đại học kỹ thuật quân sự, ngoài kiến thức về mặt chuyên môn còn được đào tạo về chỉ huy tham mưu kỹ thuật cấp chiến thuật, chiến dịch quân sự. Ở Việt Nam và các nước XHCN, các kỹ sư quân sự còn phải học thêm các kiến thức về công tác Đảng, công tác chính trị trong quân đội. Nếu là người tổ chức nghiên cứu thiết kế, chế tạo các loại vũ khí hiện đại và phức tạp thì có kỹ sư trưởng, công trình sư, tổng công trình sư quân sự.

## Tham khảo
Cơ học ứng dụng

**Cơ học ứng dụng** là khoa học nghiên cứu các quy luật chuyển động và cân bằng của các đối tượng kỹ thuật (máy móc và công trình) trong thực tế.

Cơ học ứng dụng là một chuyên ngành của Cơ học, là cầu nối giữa cơ học lý thuyết và các chuyên ngành khoa học kỹ thuật, công nghệ. Vì vậy nó thuộc về Khoa học ứng dụng.Khác với cơ học lý thuyết là ngành khoa học nghiên cứu tính quy luật cơ học chung của các quá trình và hiện  tượng vật lý, đối tượng nghiên cứu của cơ học ứng dụng là các quy luật chuyển động và cân bằng của các đối tượng kỹ thuật thực tế.

## Lịch sử
Các môn khoa học cơ sở khoa học của Cơ học ứng dụng:
* Cơ học lý thuyết.
* Cơ học môi trường liên tục.
* Lý thuyết đàn hồi.
* Lý thuyết dẻo.
* Lý thuyết dao động.
* Lý thuyết ổn định.
* Lý thuyết tấm và vỏ. 
Cùng với việc giải quyết các bài toán ứng dụng phức tạp, mà nó liên quan tới các nhu cầu phát triển ngành công nghiệp chế tạo máy và xây dựng.

Việc giải quyết các bài toán này đòi hỏi phải chính xác hoá và phức tạp hóa hơn nữa các mô hình toán học của đối tượng nghiên cứu:
* Các Chi tiết và Cơ cấu máy. 
* Các Phần tử và Hệ thống dụng cụ công nghiệp. 
* Các Kết cấu máy và Công trình.
Đó là những đối tượng kỹ thuật mà chúng có thể được sử dụng, nghiên cứu một cách cặn kẽ, chỉ với sự ứng dụng mạnh mẽ của kỹ thuật tính toán. Do đó, kỹ thuật tính toán, các phương pháp tính toán hiệu quả, và các thuật toán mô hình hoá bằng máy tính các hệ cơ học phức tạp đã trở thành những công cụ quan trọng trong nghiên cứu của Cơ học ứng dụng.

## Các môn học
* Đàn hồi ứng dụng.
* Lý thuyết dẻo và từ biến.
* Ổn định của máy móc và công trình.
* Cơ học kết cấu máy.
* Dao động kỹ thuật và Động lực học máy.
* Động lực học công trình.
* Động lực học thống kê và độ tin cậy của cơ hệ. 
* Vật lý độ bền.
* Cơ học phá hủy.
* Tương tác kết cấu với môi trường đàn hồi.
* Cơ học kết cấu vật liệu Composite.
* Các phương pháp số giải các bài toán động lực học và độ bền (phương pháp sai phân hữu hạn, phương pháp phần tử biên, phương pháp phần tử hữu hạn,…)
* Các phương pháp và phương tiện thực nghiệm trong cơ học ứng dụng. 
Việc nâng cao hiệu quả của kỹ thuật mới, sử dụng trong điều kiện khắc nghiệt khi chịu tải trọng tĩnh, tải trọng động lực học và tải trọng ngẫu nhiên (làm tăng xác suất tai nạn, phá hỏng)  đồng thời với việc giảm khối lượng vật liệu của đối tượng thiết kế, thậm chí cả việc thiết kế các kết cấu tối ưu - Đó chính là các bài toán cơ bản mà tính cạnh tranh của sản phẩm công nghiệp quốc gia phục thuộc vào lời giải của chúng.

## Tham khảo
Tố Tâm

***Tố Tâm*** là tên một tiểu thuyết của Hoàng Ngọc Phách (1896-1973), sáng tác năm 1925.

Nhiều tài liệu, có lẽ dựa trên *Việt Nam Văn học Sử yếu* của Dương Quảng Hàm và *Nhà văn hiện đại* của Vũ Ngọc Phan, cho *Tố Tâm* là tiểu thuyết đầu tiên của Việt Nam, nhưng trên thực tế trước Tố Tâm đã có rất nhiều tiểu thuyết sáng tác tại Nam Kỳ. Do giao thông cách trở thời Pháp thuộc (Nam Kỳ là đất thuộc địa, Bắc Kỳ là đất bảo hộ), những nhà nghiên cứu trên có thể vì thế mà không biết về các tiểu thuyết *[[Truyện thầy Lazaro Phiền]]* (1887) của Nguyễn Trọng Quản, *[[Hoàng Tố Anh hàm oan]]* (1910) của Trần Chánh Chiếu, *[[Phan Yên ngoại sử]]* (1910) của Trương Duy Toản, *[[Kim thời dị sử]]* (1917) của Biến Ngũ Nhy, *Ai làm được* (1922) của Hồ Biểu Chánh, v.v.

Riêng truyện *Tố Tâm* thì nguồn cảm hứng là *La Dame aux camélias* của văn hào người Pháp Alexandre Dumas con.

Năm 2006, một bản dịch *Tố Tâm* ra tiếng Pháp được xuất bản, mang tựa *Un coeur pur: Le roman de Tô Tâm* do Michèle Sullivan và Emanuelle Lê Oc Mach dịch.

## Chú thích
Họ Rong lá lớn

**Họ Rong lá lớn** hay **họ Cỏ lươn** (danh pháp khoa học: **Zosteraceae**) là một họ thực vật có hoa. Nó đã được các nhà phân loại học công nhận từ lâu.

Hệ thống APG II năm 2003 cũng công nhận họ này và đặt nó trong bộ Trạch tả (Alismatales), thuộc nhánh monocots. Họ này bao gồm 2 hay 3 chi (tùy hệ thống phân loại) với khoảng trên một chục loài rong biển. Các loài này có lá giống như dải ruy băng và các thân rễ bò trườn dễ thấy.

## Các chi
Theo L. Watson và M.J. Dallwitz trong Các họ thực vật có hoa (1992 trở đi) thì họ này có 3 chi với 18 loài, cụ thể là:
* *[[Heterozostera]]*
* *[[Phyllospadix]]*
* *[[Zostera]]*

## Phát sinh chủng loài
Cây phát sinh chủng loài dưới đây lấy theo APG II, với họ Maundiaceae vẫn nằm trong họ Juncaginaceae còn họ Limnocharitaceae vẫn đứng độc lập.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Zosteraceae  trong L. Watson và M.J. Dallwitz (1992 trở đi). *[http://delta-intkey.com/angio/ Các họ thực vật có hoa] : miêu tả, minh họa, nhận dạng, thông tin tra cứu*. Phiên bản ngày 27 tháng 4 năm 2006. http://delta-intkey.com 
* Zosteraceae trong ''Flora of North America''
* NCBI Taxonomy Browser
* Liên kết tại CSDL, Texas
Nguyễn Trọng Quản

**Nguyễn Trọng Quản** (1865–1911) là một nhà giáo, nhà văn, và là tác giả cuốn tiểu thuyết đầu tiên của Việt Nam.

Ông theo đạo Công giáo, có tên thánh rửa tội là Jean-Baptiste, tên thánh thêm sức là Pétrus, nên thường ghi tên là **P.J.B. Nguyễn Trọng Quản**.

Ông sinh tại Bà Rịa (nay thuộc Bà Rịa – Vũng Tàu), là học trò và là con rể của Trương Vĩnh Ký. Thời trung học, ông du học tại Lycée d'Alger (Bắc Phi – thuộc địa của Pháp), cùng khóa với Diệp Văn Cương, Trương Minh Ký. Sau khi tốt nghiệp, về nước ông dạy học, rồi làm Giám đốc trường Sơ học Nam kỳ (tại Sài Gòn) vào những năm 1890–1902.

Ông sáng tác cuốn "*[[Truyện thầy Lazaro Phiền]]*", cuốn tiểu thuyết đầu tiên của Việt Nam . Do chính mình là người Công giáo trong một cộng đồng Công giáo còn rất ít người, ông cho tất cả các nhân vật trong truyện cũng đều là người Công giáo. Sách do nhà J. Linage, đường Catinat (nay là Đồng Khởi) Sài Gòn xuất bản năm 1887.

Ngoài sáng tác của mình, ông còn là họa sĩ vẽ hình minh họa cho tiểu thuyết "*[[Phan Yên ngoại sử]]*" của Trương Duy Toản.

## Chú thích

## Tham khảo

*
Bộ Trạch tả

**Bộ Trạch tả** (danh pháp khoa học: **Alismatales**) là một bộ thực vật có hoa. Bộ này trong bất kỳ hệ thống phân loại nào đều bắt buộc phải có họ Trạch tả (Alismataceae).

Hệ thống APG II năm 2003 (không thay đổi từ hệ thống APG năm 1998) gắn bộ này vào nhánh monocots (thực vật một lá mầm) và sử dụng định nghĩa sau:
* Bộ Alismatales
*: Họ Alismataceae - trạch tả (mã đề nước)
*: Họ Aponogetonaceae - thủy ung
*: Họ Araceae - ráy, khoai môn, khoai nước, thiên nam tinh
*: Họ Butomaceae - cỏ lận
*: Họ Cymodoceaceae - cỏ kiệu, cỏ năn, cỏ đốt tre, cỏ hẹ
*: Họ Hydrocharitaceae - lá sắn, cỏ nhật, tóc tiên nước, thủy thảo
*: Họ Juncaginaceae - thủy mạch đông
*: Họ Limnocharitaceae - nê thảo (kèo nèo, cù nèo, choóc)
*: Họ Maundiaceae
*: Họ Posidoniaceae - cỏ biển (tên gọi này chia sẻ với các họ khác như Cymodoceaceae, Hydrocharitaceae, Ruppiaceae, Zosteraceae)
*: Họ Potamogetonaceae - rong mái chèo
*: Họ Ruppiaceae - cỏ kim
*: Họ Scheuchzeriaceae - cỏ băng chiểu
*: Họ Tofieldiaceae - nham xương bồ
*: Họ Zosteraceae - rong lá lớn

Theo định nghĩa này thì bộ Trạch tả bao gồm 4.490 loài trong 166 chi của 14 họ, tuy nhiên hiện tại hệ thống APG III năm 2009 đã sáp nhập họ Limnocharitaceae vào trong họ Alismataceae, với sự phân bổ rộng khắp thế giới. Phần lớn các họ là các loài cây thân thảo, hay được tìm thấy trong các môi trường nước. Hoa của chúng thường được sắp xếp thành cụm hoa và các hạt chín thiếu nội nhũ. Bên cạnh đó APG III cũng tách chi *[[Maundia]]* ra khỏi họ Juncaginaceae để tạo thành họ mới với danh pháp Maundiaceae chỉ chứa 1 loài duy nhất (*[[Maundia triglochinoides]]*) nhưng vị trí của họ này là chưa rõ ràng trong cây phát sinh chủng loài.

Sự lệch hướng lớn nhất từ các hệ thống phân loại cũ (xem dưới đây) là việc đưa vào của họ Araceae. Khi thêm họ này vào thì bộ Trạch tả được tăng lên đáng kể về số lượng loài. Một mình họ Araceae chứa khoảng 106 chi với khoảng 4.025 loài trong khi các họ còn lại cùng nhau chỉ có chưa tới 500 loài.

Hệ thống Cronquist năm 1981 đặt bộ này trong phân lớp Trạch tả (Alismatidae) của lớp thực vật một lá mầm (Liliopsida) và sử dụng định nghĩa sau:
* Bộ Alismatales
*: Họ Alismataceae
*: Họ Butomaceae
*: Họ Limnocharitaceae
Phân lớp Trạch tả của hệ thống Cronquist khá phù hợp với bộ Alismatales theo định nghĩa của APG, trừ đi họ Araceae.

Hệ thống Dahlgren đặt bộ này trong siêu bộ Alismatanae thuộc phân lớp Liliidae trong lớp Magnoliopsida; nó sử dụng định nghĩa sau:
* Bộ Alismatales
*: Họ Alismataceae
*: Họ Aponogetonaceae
*: Họ Butomaceae
*: Họ Hydrocharitaceae
*: Họ Limnocharitaceae
Siêu bộ Alismatanae trong hệ thống Dahlgren khá phù hợp với bộ Alismatales theo định nghĩa của APG, trừ đi họ Araceae.

Hệ thống Wettstein, phiên bản cuối vào năm 1935, hay hệ thống Engler, cập nhật năm 1964, sử dụng tên gọi *Helobiae* cho bộ này.

## Phát sinh chủng loài
Cây phát sinh chủng loài của bộ Trạch tả so với các bộ thực vật một lá mầm khác lấy theo APG III.

Cây phát sinh chủng loài trong nội bộ bộ Trạch tả về cơ bản lấy theo APG III, nhưng họ Limnocharitaceae vẫn đứng độc lập.

## Tham khảo

* 
*  ISBN 0-87893-403-0.

## Liên kết ngoài

* NCBI Taxonomy Browser
Mây vũ tích

**Mây vũ tích** (tiếng Anh: *Cumulonimbus cloud*, từ tiếng Latin *cumulus* nghĩa là *mây đống* và *nimbus* nghĩa là *mưa dông*) là một loại mây dày đặc phát triển theo phương thẳng đứng  rất cao liên quan đến giông và sự bất thường khí quyển, hình thành hơi nước mang các dòng khí mạnh từ dưới mặt đất lên.Mây vũ tích có thể tự hình thành, trong các đám mây, hoặc cùng với các dòng gió mạnh frông lạnh. Loại mây này có khả năng sản sinh tia sét và các loại thời tiết nghiêm trọng khác như gió giật, mưa đá, và thỉnh thoảng có lốc xoáy. Mây vũ tích được viết tắt là **Cb** và thuộc vào họ D2.

## Các dạng mây vũ tích
* Cumulonimbus calvus
* Cumulonimbus capillatus

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Clouds-Online.com Cloud Atlas with many photos and description of the different cloud genus 
* Cumulonimbus cloud at BBC Weather
* Weather Pictures and Storm Chasing – Cumulonimbus clouds
Ôn đới

**Ôn đới** là một khu vực khí hậu nằm tại các vĩ độ từ cận kề cận nhiệt đới tới các vòng cực của Trái Đất, nằm giữa đới nóng và đới lạnh, khoảng cách từ chí tuyến đến vòng cực ở cả hai bán cầu. Phần lớn diện tích đất nổi của đới nằm ở bán cầu Bắc, chỉ có phần nhỏ ở bán cầu Nam. Miền ôn đới thể hiện các mùa một cách rõ rệt và tồn tại ở cả Bắc bán cầu lẫn Nam bán cầu. Khí hậu trong miền này biến đổi từ khí hậu hải dương với sự biến thiên nhiệt độ tương đối nhỏ và lượng giáng thủy lớn cho tới khí hậu lục địa với sự thay đổi về nhiệt độ lớn hơn và tương đối khô hơn. Về mặt khí tượng học thì phần lớn miền nhiệt đới có gió thịnh hành là hướng tây-đông.

## Khí hậu

Khí hậu ôn đới mang tính chất trung gian giữa khí hậu đới nóng & khí hậu đới lạnh.

Do vị trí trung gian nên thời tiết ôn đới thay đổi thất thường. Các đợt khí nóng ở chí tuyến và các đợt khí lạnh ở vùng cực có thể tràn tới bất thường gây ra những đợt nóng hay lạnh, có tác động tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp & sinh hoạt của con người, đặc biệt là những vùng sâu ở trong nội địa. Ở phía đông của Hoa Kỳ, mỗi khi có đợt khí nóng hay đợt khí lạnh tràn đến, nhiệt độ có thể tăng hay giảm 10&nbsp;°C - 15&nbsp;°C trong vài giờ. Gió Tây ôn đới và các khối khí từ đại dương mang theo không khí ẩm & ấm vào đất liền cũng làm cho thời tiết ôn đới luôn biến động, rất khó dự báo trước.

## Sự phân hóa của môi trường
Thiên nhiên ôn đới thay đổi theo bốn mùa: xuân, hạ, thu, đông. Môi trường ôn đới cũng thay đổi từ vùng này sang vùng khác tùy thuộc vào vĩ độ, vào ảnh hưởng của dòng biển và gió Tây ôn đới.

Bờ Tây lục địa chịu ảnh hưởng của dòng biển nóng & gió Tây ôn đới nên có môi trường ôn đới hải dương: ẩm ướt quanh năm, mùa hạ mát mẻ, mùa đông không lạnh lắm. Càng vào sâu trong đất liền, tính chất lục địa càng rõ nét: lượng mưa giảm dần, mùa đông lạnh & tuyết rơi nhiều, mùa hạ nóng. Thảm thực vật thay đổi dần từ tây sang đông:rừng lá rộng chuyển sang rừng hỗn giao và cuối cùng là rừng lá kim.

Ở vĩ độ cao, mùa đông rất lạnh và kéo dài, mùa hạ ngắn, mưa nhiều. Gần chí tuyến có môi trường địa trung hải: mùa hạ nóng & khô, mùa đông ấm áp, mưa nhiều vào mùa thu - đông. Thảm thực vật cũng thay đổi từ bắc xuống nam: rừng lá kim chuyển sang rừng hỗn giao rồi tới thảo nguyên và rừng cây bụi gai.

## Xem thêm
* Khí hậu ôn đới lạnh
* Khí hậu hải dương
* Khí hậu lục địa
* Hàn đới 
* Nhiệt đới
* Cận nhiệt đới
* Các đới khí hậu

## Tham khảo

## Sách tham khảo
* SGK Địa lý 7 (tái bản lần 17), Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam
AMS

**AMS** có thể là viết tắt của
* Trường Trung học phổ thông chuyên Hà Nội - Amsterdam.
* Viết tắt của từ tiếng Anh *acute mountain sickness*, trong y học để chỉ chứng say núi cấp tính.
* Hội Toán học Hoa Kỳ, *American Mathematical Society*.
Trà Việt Nam

**Văn hóa trà Việt Nam** với những nét đặc trưng và tinh túy riêng, đã đóng góp vào nền văn hóa trà thế giới.

Người Việt Nam luôn tự hào với công phu tẩm ướp, pha trà và thưởng thức trà. Trà Việt Nam có thể được chia làm ba loại: trà hương, trà mạn và trà tươi.

## Trà hương
Đây là loại trà đặc trưng của Việt Nam vì người Việt Nam rất thích uống trà ướp hương của các loài hoa như hoa lài, hoa sói, hoa sen, hoa ngâu, hoa cúc..., thường trà được ướp hoa trước và đóng gói sẵn để dễ dùng. Nói đến trà hương là phải nói đến ba loại trà hương rất đặc sắc: trà sen, trà ngũ hương và trà hoa sứ.

*Trà sen: Trà sen được sử dụng phổ biến từ lâu tại Việt Nam. Đặc biệt người dân Hà Nội luôn tự hào với cách tẩm ướp, pha trà và thưởng trà của họ. Trà sen trở thành một tinh thần đặc trưng của văn hóa trà Việt Nam, mang trong đó nhiều triết lý, lịch sự và lòng kính trọng.

*Trà ngũ hương: Là trà uống trong các dịp lễ tết, nhất là Tết Nguyên Đán. Một khay trà đặc biệt có 5 chỗ trũng, đặt vào 5 loài hoa bắt hương nhất là lài, sói, sen, ngâu và cúc. Tráng ly cho nóng và đặt úp lên các bông hoa, đợi một chút rồi lấy ly đó để thưởng thức trà.
*Trà hoa sứ: Hoa sứ không thể ướp trực tiếp vào trà như các loài hoa trong ngũ hương, chỉ có thể thưởng hương bằng một ly nhỏ nóng úp lên hoa rồi dùng lý đó uống trà.

## Trà mạn
Trà mạn là trà không ướp hương, chú trọng đến sự tinh tế trong cách thưởng thức trà. Trà mạn có những tiêu chuẩn phức tạp về trà, nước pha trà, ấm uống trà, cách pha trà và bạn thưởng trà. Trà mạn có hai loại chính là trà Tàu và trà Thiền.

*Trà Tàu: Ảnh hưởng nhiều từ tinh thần và phong cách của trà Trung Hoa, thường dùng trà Trung Quốc, chuộng ấm đất Nghi Hưng và rất tỉ mỉ về cách để có chén trà ngon.
*Trà Thiền: Là cách uống trà mang nặng tính Thiền, lấy trà làm duyên để hướng vào nội tâm. Trà Thiền nhằm giáo dục con người.

## Trà tươi (chè tươi)

Trà tươi là cách uống trà cổ xưa nhất của người Việt. Dùng lá chè tươi, vò nhẹ và cho vào nồi nấu, sau đó thưởng thức bằng bát sành lớn bên bếp lửa. Tại những làng cổ, các gia đình trong làng thường luôn phiên nấu trà mỗi tối để thiết đãi cả làng. Trà tươi là cách thưởng trà hun đúc tình xóm, làm con người thân thiện và gần gũi nhau.

Dùng lá chè tươi rửa sạch, cũng giống như cách pha tra khô khác bằng cách hãm trà, tức là nước đun sôi rồi chế nước vào ấm. Sau 3-5 phút là có thể có chén trà ngon. Nếu pha bằng cách cho lá trà vào nồi đun lên thì nước trà có màu không đẹp và rất đắng.

## Tham khảo
* 

## Liên kết ngoài
*Hiệp Hội Chè Việt Nam (VITAS)
Sông Dinh (Quảng Bình)

**Sông Dinh** là một con sông chảy từ Tây sang Đông, thuộc huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình, Việt Nam.
Sông bắt nguồn từ dãy Trường Sơn, hợp lưu ở khu vực thị trấn Nông trường Việt Trung, thuộc huyện Bố Trạch. Trên sông có hồ Thác Chuối  ở thị trấn Nông trường Việt Trung. Sông cắt ngang đường Hồ Chí Minh, đi qua các xã Nam Trạch, Đại Trạch, cắt Quốc lộ 1, đổ ra biển Đông ở cửa biển xã Nhân Trạch. 
Sông chạy dài khoảng 15&nbsp;km thì bị ngăn lại bởi đập thủy lợi Đá Mài, vị trí ở đoạn giáp ranh giữa tiểu khu Hữu Nghị và tiểu khu Quyết Thắng của nông trường Việt Trung, 
dẫn nước tưới tiêu cho vùng lúa phía nam huyện Bố Trạch và phía bắc thành phố Đồng Hới. Khúc sông rộng nhất khoảng 200 m, hẹp nhất khoảng 150 m.

Về mùa lũ, nước sông đục ngầu và dữ dội. Tuy nhiên, hầu như quanh năm nước trong, hiền hòa và khá đẹp. Tốc độ dòng chảy chậm do bị ngăn đập, dòng sông lững thững uốn quanh những rừng cao su xanh ngắt. Rễ cây cao su trong vùng được cho là có thể làm ô nhiễm nguồn nước sông, tuy nhiên chưa có số liệu cụ thể về nguy cơ này. Sự xói mòn đất cát từ những cánh rừng bị khai thác quá tải đã được cho là làm giảm lưu lượng của sông.

Con sông là nơi sinh sống của rất nhiều loại cá: cá chép, cá chình, cá thát lát, cá giếc, cá lóc...

## Tham khảo