open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chuyển mạch

Trong cách dùng chữ **chuyển mạch** có hai nghĩa:
* **[[Chuyển mạch kênh]]** hay **nối chuyển mạch** (từ chữ *circuit switching*) là một kĩ thuật mạng thông dụng trong các mạng điện thoại, điện đàm viễn thông hay nôm na là kĩ thuật nối đường đây.
* **[[Nối chuyển]]** (từ chữ *switching*) -- khái niệm rộng—là kĩ thuật thiết lập một cầu nối tạm thời giữa hai hay nhiều điểm (hay hai nút) trong một mạng để vận chuyển dữ liệu hay một bộ phận của dữ liệu. Khái niệm này bao gồm các khái niệm chuyển mạch, chuyển khung (hay chuyển gói), và chuyển gói mạch ảo
* **Chuyển mạch** đôi khi còn được hiểu là **thiết bị chuyển mạch**. Đây là một bộ phận hay một thiết bị thường có trong các ngành điện, điện tử, hay vô tuyến viễn thông đóng vai trò tạo ra hay thay đổi các mối nối trong các mạch điện phức tạp nhằm chuyển hướng di chuyển của tín hiệu điện hay dữ liệu.
* **Chuyển mạch** là trạng thái điện từ xảy ra trong bộ biến đổi, được đặc trưng bằng việc dòng điện trong một nhánh chuyển sang một nhánh khác trong khi dòng điện tổng chảy ra từ nút giữa hai nhánh vẫn không đổi.
* **[[Nguồn nuôi kiểu chuyển mạch]]** hay Nguồn kiểu xung, Bộ nguồn xungNguồn chuyển mạch,,... là bộ nguồn nuôi thực hiện biến đổi điện ở cấp điện áp nào đó, thông qua các xung điện tần số cao, sang các mức điện áp DC ổn định cần thiết cấp cho các khối mạch hoặc bộ máy điện tử.
Cổ Mã Lai

**Cổ Mã Lai** (tên khác: *Indonésien*, Proto-Malay) là tên của chủng tộc sống vào *[[Thời đại đồ đá giữa|thời kỳ đồ đá giữa]]* (khoảng 10.000 năm về trước). Chủng cổ Mã Lai có nước da ngăm đen, tóc quăn, tầm vóc thấp, cư trú trên toàn bộ vùng Đông Nam Á cổ đại trải dài từ sông Dương Tử ở phía bắc đến các hải đảo Indonesia ở phía nam; từ Ấn Độ ở phía tây đến quần đảo Philippines ở phía đông.

Chủng Cổ Mã Lai được coi là tổ tiên của người Mã Lai ở Malaysia và Indonesia hiện đại, cũng được coi là tổ tiên của nhiều dân tộc ở Việt Nam.

Người Proto-Malay được coi là thuyền viên có kiến thức trong đi biển, đánh cá, và các kỹ năng nông nghiệp nâng cao. Theo thời gian họ định cư ở những nơi khác nhau và thông qua giao lưu dẫn đến giao thoa văn hóa, tôn giáo, tập quán, và có sự kết hôn của những người ở các bộ tộc Orang Asli với người Semang và Senoi. Bộ phận người bản địa sống tách biệt và được bảo tồn đến ngày nay, được gọi là *những [[người Negrito]]*.

## Nguồn gốc
Theo các giả thuyết thịnh hành hồi cuối thế kỷ XIX - thế kỷ XX do các nhà nghiên cứu ở châu Âu đưa ra, điển hình là học giả người Pháp Louis Finot (1864-1935), và được phổ biến ở Việt Nam, chủng cổ Mã Lai là kết quả của sự kết hợp giữa đại chủng Mông Cổ và đại chủng Úc khi một quần thể của đại chủng Mông Cổ từ vùng Tây Tạng thiên di về phía đông nam hồi 30.000 năm trước. Tại Malaysia được nêu là thuyết nguồn gốc Vân Nam.

Theo *Bách khoa toàn thư Malaysia* thì có ba giả thuyết về nguồn gốc của Proto-Malay:
# Thuyết nguồn gốc Vân Nam cho rằng từ đó một quần thể đại chủng Á đã di cư theo sông Mekong, được xuất bản lần đầu vào năm 1889. Thuyết này được hỗ trợ bởi R.H. Geldern, J.H.C. Kern, J.R. Foster, J.R. Logen, Slametmuljana và Asmah Haji Omar. Bằng chứng hỗ trợ thuyết này bao gồm: Công cụ bằng đá được tìm thấy ở quần đảo Malay là tương tự như các công cụ Trung Á; sự giống nhau về phong tục ở Malay và Assam; và các ngôn ngữ Malay và Khmer có nhiều điểm chung vì các tổ tiên của người Campuchia có nguồn gốc tại thượng nguồn của sông Mekong.
# Thuyết nguồn gốc New Guinea (xuất bản lần đầu vào năm 1965).
# Thuyết nguồn gốc Đài Loan (xuất bản lần đầu vào năm 1997), dựa trên hiện tượng trong ngữ hệ Nam Đảo thì sự đa dạng ngôn ngữ tập trung nhất tại Đài Loan với các ngôn ngữ Formosa, trong khi bên ngoài Đài Loan chỉ có một là ngữ tộc Malay-Polynesia. Để biết thêm thông tin, xem *[[Ngữ hệ Nam Đảo]]*.

Một số nhà ngôn ngữ học lịch sử đã kết luận rằng có ít ỏi cơ sở ngôn ngữ cho việc phân chia Proto-Malay và người Malay thứ hai (Deutero-Malay). Các phát hiện cho thấy rằng Proto-Malay và các dân tộc Deutero-Malay có thể có cùng nguồn gốc. Các giả thuyết trước đây cho rằng người Deutero-Malay đến vùng này trong *làn sóng di cư thứ hai*, khoảng 300 trước Công nguyên, còn người Proto-Malay thì đã đến sớm hơn nhiều.

## Tham khảo

## Xem thêm
* Dân tộc Việt Nam
* Người Negrito
Gutzon Borglum

**John Gutzon de la Mothe Borglum** (1867–1941) là một nhà điêu khắc nổi tiếng của Hoa Kỳ, người đã tạc tượng bốn vị tổng thống nổi tiếng trên đỉnh núi Rushmore vào năm 1942. Ông sinh ngày 25 tháng 3 năm 1867 trong một gia đình gốc Đan Mạch, từng là học trò của nhà điêu khắc nổi tiếng người Pháp Auguste René Rodin. Công trình quan trọng nhất của ông là tạc một bức tượng vĩ đại trên đỉnh núi Rushmore, tiểu bang Nam Dakota, Hoa Kỳ. Công trình này bắt đầu từ tháng giêng năm 1924 cho đến khi ông mất vào ngày 6 tháng 3 năm 1941. Con trai ông là Lincoln Borglum kết thúc công trình đó vào ngày 31 tháng 10 năm 1941.

## Xuất thân
Gutzon Borglum sinh ra trong một gia đình của những người nhập cư từ Đan Mạch vào năm 1867 tại St. Charles, nơi lúc bấy giờ là Lãnh thổ Idaho. Borglum là con của chế độ đa thê Mormon. Cha của ông, Jens Møller Haugaard Børglum (1839–1909), đến từ làng Børglum ở tây bắc Đan Mạch. Ông có hai người vợ khi sống ở Idaho: mẹ của Gutzon, Christina Mikkelsen Børglum (1847–1871), và chị gái Ida, người vợ đầu tiên của Jens. Jens Borglum quyết định từ bỏ Đạo Mormon và chuyển đến Omaha, Nebraska, nơi chế độ đa thê vừa là bất hợp pháp vừa là điều cấm kỵ.  Jens Borglum đã làm việc chủ yếu như một thợ khắc gỗ trước khi quyết định tham dự Cao đẳng Y tế vi lượng đồng căn Saint Louis ở St. Louis, Missouri. Tại thời điểm này "Jens và Christina ly hôn, gia đình rời nhà thờ Mormon, Jens, Ida, các con của họ và hai con trai của Christina, Gutzon và Solon, chuyển đến St. Louis, nơi Jens lấy bằng y khoa." Sau khi tốt nghiệp Đại học Y Missouri năm 1874, Borglum chuyển cả gia đình đến Fremont, Nebraska, nơi ông thành lập một cơ sở hành nghề y. Gutzon Borglum vẫn ở Fremont cho đến năm 1882, khi cha ông đăng ký cho ông vào Học viện và Cao đẳng Saint Mary ở Kansas.

Sau một thời gian ngắn tại Học viện và Cao đẳng Saint Mary, Gutzon chuyển đến Omaha, Nebraska, nơi ông học việc trong một cửa hàng máy móc và tốt nghiệp trường Creighton Preparatory School.

## Tham khảo
Cao Đài

**Cao Đài** là một tôn hiệu trong đạo Cao Đài dùng để chỉ ngôi vị tối cao, tức Thượng đế. Vì vậy, tôn giáo tôn thờ Cao Đài thường được gọi là đạo Cao Đài dù danh xưng chính thức của tôn giáo này được các tín đồ gọi là **Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ**, có nghĩa là *Một tôn giáo lớn mở ra lần chót để độ rỗi chúng sanh*.

## Ý nghĩa
Tên gọi Cao Đài theo nghĩa đen chỉ "*một nơi cao*", nghĩa bóng là nơi cao nhất ở đó Thượng đế ngự trị; cũng là danh xưng rút gọn của Thượng đế trong tôn giáo Cao Đài, vốn có danh xưng đầy đủ là "**Cao Đài** *Tiên Ông Đại Bồ Tát Ma Ha Tát*".

Tín đồ Cao Đài tin rằng Thượng đế là Đấng sáng lập ra các tôn giáo và cả vũ trụ này. Họ tin rằng tất cả giáo lý, hệ thống biểu tượng và tổ chức đều được "Đức Cao Đài" trực tiếp chỉ định. Và đạo Cao Đài chính là được Thượng đế trực tiếp Khai sáng thông qua Cơ bút cho các tín đồ với nhiệm vụ Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ, có nghĩa là "Con đường lớn mở ra lần thứ Ba để phổ độ chúng sanh".

## Những tiên tri về tôn hiệu Cao Đài
Các tín đồ Cao Đài cho rằng tôn giáo "Cao Đài" đã được tiên tri từ trước khi đạo Cao Đài khai đạo chính thức. Các tài liệu Cao Đài thường trích dẫn sự xuất hiện của tôn hiệu "Cao Đài", hoặc khái niệm "Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ" hay biểu tượng Thiên nhãn trong các tài liệu cổ xưa. Họ cho rằng đó chính là "*Thiên ý" hay là "Ý muốn của Trời" và chính ý muốn ấy đã được báo trước từ mấy trăm năm qua hoặc còn lâu hơn nữa ở nhiều nơi trên thế giới*.

Một số tài liệu được các học giả Cao Đài trích dẫn để chứng minh nền đạo của họ đã được tiên tri từ lâu đời, thậm chí, trong cả các tài liệu phương Tây:

 
 

## Tôn hiệu Cao Đài với tín đồ đầu tiên
Các tài liệu Cao Đài đều ghi lại tín đồ đầu tiên Ngô Văn Chiêu đã chứng nhận tôn hiệu Cao Đài xuất hiện nhiều nhất. Trong đó ghi nhận lần xuất hiện sớm nhất vào năm 1919 (Kỷ Mùi) tại tỉnh Tân An.

Sau đó, tôn hiệu Cao Đài được ghi nhận xuất hiện lần thứ hai vào năm 1920 (Canh Thân) tại Hà Tiên, lần thứ ba vào 1921 (Tân Dậu) tại Phú Quốc. Lần thứ ba này, tôn hiệu được xưng đầy đủ là "**Cao Đài Tiên Ông Đại Bồ Tát Ma Ha Tát**".

## Ý nghĩa của tôn hiệu
Theo "Cao Đài Từ điển" thì:

## Chú thích
Quang tử học

**Quang tử học** là ngành khoa học kĩ thuật nghiên cứu về phát và điều khiển ánh sáng, đặc biệt là việc sử dụng ánh sáng để mang thông tin. Vì nó đã vượt ra ngoài lĩnh vực khoa học cơ bản và tiến tới một ngành công nghệ hiện đại nên người ta thường gọi nó là **công nghệ quang tử**.

Trong tiếng Anh ngành quang tử học được gọi là *[[photonics]]*, tên này bắt nguồn từ tên tiếng Anh của quang tử là photon.

Còn trong tiếng Pháp ngành này là *optronique*, sự kết hợp tên gọi của hai ngành khoa học kĩ thuật có lịch sử hoàn toàn khác biệt:
* Quang học (*optique*): được đặt nền móng từ thời người Babylon, người Ai Cập cổ đại, tới nền văn minh Hy Lạp và La Mã cổ thì những định luật về phản xạ đã được phát biểu cùng với những chứng minh đầu tiên.
* Điện tử học (*électronique*): là ngành ứng dụng tính chất của điện tử trong vật liệu, con đẻ của thế kỉ 20.

Ngành quang tử học khác với ngành phân cực học (*polaritonics*) ở chỗ trong phân cực học hạt mang thông tin cơ bản là các phonon-polariton. *Phonon-polariton* là một thể hỗn hợp của photon và phonon với tần số năng lượng thay đổi từ 100 gigahertz đến khoảng 10 terahertz. Trong khi đó tần số đặc trưng của photon trong quang tử học vào cỡ vài trăm terahertz.

Ngành quang tử học bao gồm các nghiên cứu về phát sáng, truyền sáng, khuếch đại cường độ ánh sáng, thu nhận ánh sáng, gài thông tin vào chùm sáng và đóng ngắt quá trình truyền sáng. Các nghiên cứu và ứng dụng của công nghệ quang tử thường được thực hiện bằng ánh sáng của laser.

Ứng dụng của ngành quang tử học bao gồm từ việc thu bắt ánh sáng tới các ngành truyền thông và xử lý thông tin. Sự kết hợp giữa yếu tố quang học và điện tử học đã tạo ra nhiều khái niệm cũng như những thiết bị mới, có ứng dụng cả trong quân sự (ví dụ trong chiến tranh vùng Vịnh năm 1991) lẫn trong đời sống xã hội (ví dụ các mạng lưới cáp quang truyền dẫn thông tin).

Các thiết bị dùng trong quang tử học gồm laser, các điốt phát quang (*LED*), cáp quang và tinh thể quang tử (*photonic crystal*).

Quang tử học có mối quan hệ chặt chẽ với quang lượng tử. Khó có thể phân biệt rõ hai ngành này bởi các nghiên cứu lý thuyết cơ bản của quang tử học có xu hướng được xếp vào quang lượng tử. Nói cách khác ngành quang tử là một ứng dụng công nghệ của các nghiên cứu khoa học cơ bản, với việc cố gắng xây dựng một ngành điện tử mới mà vai trò của electron được thay thế bằng photon.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
(bằng tiếng Pháp)
*Optronique
Dalton (đơn vị)

**Đơn vị khối lượng nguyên tử** hay **dalton** (ký hiệu: **u**, **amu** hoặc **Da**, ký hiệu cũ của Việt Nam: **đvC**), là một đơn vị đo khối lượng trong hóa học và vật lý, sử dụng đo khối lượng của các nguyên tử và phân tử. Nó theo quy ước lấy bằng  khối lượng của nguyên tử carbon đồng vị 12 làm số đo gốc.

Nguyên tử có khối lượng vô cùng nhỏ bé, nếu tính bằng gram thì số trị vô cùng nhỏ, không tiện dụng. Thí dụ, khối lượng của một nguyên tử carbon (C) là: 0,000 000 000 000 000 000 000 019 926 g (= 1,9926.10−23 g)

Tại Việt Nam, quy ước lấy  khối lượng trung bình của nguyên tử carbon làm đơn vị khối lượng cho nguyên tử, được gọi là *đơn vị carbon* (viết tắt là đvC). Cũng quy ước ấy, chương trình giáo dục phổ thông 2018 lấy tên là *khối lượng nguyên tử* (viết tắt là amu).

Đơn vị khối lượng nguyên tử được ký hiệu bằng chữ "*u*". Theo quy ước của hệ Đo lường Quốc tế (SI):
:1 u = 1/NA gam = 1/(1000 NA) kg   
(Với NA là hằng số Avogadro)
:1 u ≈ 1.66053886 x 10−27 kg 
:1 u ≈ 1.6605 x 10−24 g

## Xem thêm
* Nguyên tử
* Nguyên tử lượng

## Tham khảo
Quy tắc Hund thứ nhất

**Quy tắc Hund thứ nhất** hay **quy tắc Hund về độ bội lớn nhất** quy định rằng trong các orbital có cùng mức năng lượng, các điện tử (electron) sẽ không bắt cặp cho đến khi mỗi obitan trong nhóm đều có một điện tử đơn lẻ, và các điện tử này phải có spin song song và cùng chiều với nhau. Quy tắc này được nhà khoa học Đức Friedrich Hermann Hund tìm ra vào năm 1925 và nó được đánh giá là có tầm quan trọng lớn trong hóa học nguyên tử, quang phổ học và hóa học lượng tử. Tầm quan trọng của quy tắc thứ nhất này khiến nó thường được mọi người gọi tắt là **quy tắc Hund** trong khi thật ra **[[Danh sách các quy tắc của Hund|Hund đã tìm ra được tổng cộng đến 3 quy tắc]]**.

## Nội dung chi tiết
Độ ổn định cao của nguyên tử phần nhiều được hình thành tại trạng thái năng lượng thấp, nảy sinh bởi vì trạng thái spin cao buộc các điện tử chưa bắt cặp phải "cư trú" tại các obitan khác nhau về mặt không gian. Một cách hiểu thông dụng nhưng sai lầm về lý do của sự ổn định của trạng thái độ bội cao là: việc các điện tử chiếm chỗ các obitan khác nhau về mặt không gian sẽ khiến khoảng cách giữa các điện tử tăng cao và làm giảm lực đẩy giữa các điện tử với nhau. Tuy nhiên trên thực tế nguyên nhân của sự ổn định này là do các điện tử sẽ ít bị che lấp khỏi lực hút tĩnh điện của hạt nhân nguyên tử. Trạng thái spin tổng cộng sẽ được tính theo tổng số điện tử chưa bắt cặp cộng với 1, hay tổng số spin nhân đôi rồi cộng với 1 (viết tắt là 2S+1).

Như vậy, theo quy tắc Hund thứ nhất, hạn chế được đặt trên các con đường quỹ đạo nguyên tử được lấp đầy theo nguyên lý Aufbau. Trước khi hai điện tử chiếm chỗ cùng một obitan trong một phân lớp, các obitan trong cùng phân lớp đó đều phải chứa một điện tử chưa bắt cặp. Đồng thời, các điện tử chưa bắt cặp nêu trên đều phải có spin song song và cùng hướng với nhau trước khi phân lớp lấp đầy các obitan với những điện tử có spin hướng ngược lại. *Như vậy, trong quá trình lấp đầy các obitan nguyên tử, số điện tử chưa bắt cặp sẽ luôn là lớn nhất và trạng thái spin tối đa cũng được đảm bảo.*

Như vậy, một phân lớp p4 có các điện tử được sắp xếp là [↑↓][↑][↑] sẽ có trạng thái bền nhất (chứ không phải là [↑↓][↑][↓] hay [↑↓][↑↓][&nbsp;]).

## Ngoại lệ
Năm 2004, các nhà khoa học đã điều chế được chất 5-dehydro-m-xylylene (DMX), hợp chất hữu cơ đầu tiên không tuân theo quy tắc Hund thứ nhất.

## Xem thêm
*Cấu hình điện tử
*Danh sách các quy tắc của Hund

## Liên kết ngoài
* A glossary entry hosted on the web site of the Chemistry Department of Purdue University

## Chú thích
Orbital

**Orbital** có nhiều nghĩa:

## Khoa học
Orbital là khái niệm được nhắc đến trong cơ học lượng tử nhằm thay thế khái niệm quỹ đạo trong cơ học cổ điển hay trong mô hình sơ khai về nguyên tử. Orbital miêu tả hình dáng của phân bố xác suất tìm thấy electron trong nguyên tử. Các electron quay quanh hạt nhân, với các mẫu hình phức tạp. Tuy nhiên, sẽ có những điểm trong không gian quanh hạt nhân, ở đó xác suất tìm thấy electron là lớn nhất(>90%). Các điểm cùng có xác suất tìm thấy electron lớn nhất này được gọi là các orbital.
Có bốn loại orbital là orbital s,orbital p,orbital d,orbital f.

## Đọc thêm
* Orbital nguyên tử
* Orbital phân tử
* Cấu hình electron

## Các nghĩa khác
* Orbital còn là tên của một ban nhạc: Orbital (ban nhạc)
* Orbital còn là tên của công ty Orbital Sciences Corporation, thường được gọi tắt là Orbital.
Hành tinh nguyên tử

**Hành tinh nguyên tử**, còn gọi là **mẫu hành tinh nguyên tử** hay **mô hình nguyên tử Rutherford**, là một mô hình về nguyên tử được nhà vật lý người New Zealand là Ernest Rutherford (1871–1937) đưa ra sau năm 1911.

Trong mẫu hành tinh nguyên tử, hạt nhân mang điện tích dương rất nhỏ bé, tập trung phần lớn khối lượng của nguyên tử ở trung tâm; còn các điện tử mang điện tích âm quay chung quanh hạt nhân trên các quỹ đạo giống như các hành tinh quay chung quanh Mặt Trời.

## Lịch sử

Trước năm 1911, nguyên tử được cho là có cấu trúc tuân thủ theo mô hình mứt mận của J. J. Thomson, gồm các hạt tích điện dương đan xen với các electron, tạo thành một hỗn hợp tương tự như thành phần của mứt mận (Plum pudding model).

Năm 1909, theo sự chỉ đạo của Rutherford, Hans Geiger và Ernest Marsden tiến hành thí nghiệm, mà sau này gọi là thí nghiệm Rutherford, tại Đại học Manchester. Họ chiếu dòng hạt alpha vào các lá vàng mỏng và đo số hạt alpha bị phản xạ, truyền qua và tán xạ. Họ khám phá ra một phần nhỏ các hạt alpha đã phản hồi lại.

Nếu cấu trúc nguyên tử có dạng như mô hình "mứt mận" thì sự phản hồi xảy ra rất yếu, do nguyên tử là môi trường trộn lẫn giữa điện tích âm (của điện tử) và điện tích dương (của proton), trung hòa điện tích và gần như không có lực tĩnh điện giữa nguyên tử và các hạt alpha.

Năm 1911, Rutherford giải thích kết quả thí nghiệm, với giả thiết rằng nguyên tử chứa một hạt nhân mang điện tích dương nhỏ bé trong lõi, với những điện tử mang điện tích âm khác chuyển động xung quanh nó trên những quỹ đạo khác nhau, ở giữa là những khoảng không. Khi đó, hạt alpha khi nằm bên ngoài nguyên tử không chịu lực Coulomb, nhưng khi đến gần hạt nhân mang điện dương trong lõi thì bị đẩy do hạt nhân và hạt alpha đều tích điện dương. Do lực Coulomb tỷ lệ nghịch với bình phương khoảng cách nên hạt nhân cần có kích thước nhỏ để đạt lực đẩy lớn tại các khoảng cách nhỏ giữa hạt alpha và hạt nhân.

## Ảnh hưởng
Mô hình nguyên tử của Rutherford là mô hình đầu tiên đề xuất một hạt nhân nhỏ bé nằm tại tâm của nguyên tử, có thể coi là sự khai sinh cho khái niệm hạt nhân nguyên tử. Sau khám phá này, việc nghiên cứu về nguyên tử được tách ra làm hai nhánh, vật lý hạt nhân nghiên cứu về hạt nhân nguyên tử, và vật lý nguyên tử nghiên cứu cấu trúc của các electron bay quanh.

Tuy nhiên, mô hình Rutherford có cách nhìn cổ điển về các hạt electron bay trên quỹ đạo như các hành tinh bay quanh Mặt Trời; không thể giải thích được cấu trúc quỹ đạo của electron liên quan đến các quá trình hóa học; đặc biệt không giải thích được tại sao nguyên tử tồn tại cân bằng bền và electron không bị rơi vào trong hạt nhân. Mô hình này sau đó được thay thế bằng mô hình bán cổ điển của Niels Bohr vào năm 1913 và mô hình lượng tử về nguyên tử.

Dù cho nó không chính xác, mô hình nguyên tử Rutherford thường được dùng trong các minh họa trong các phương tiện thông tin đại chúng như là biểu tượng cho nguyên tử. Ví dụ như mô hình này được vẽ trên cờ của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế.

## Chú thích

## Xem thêm
* Thí nghiệm Rutherford
* Nguyên tử
* Hạt nhân nguyên tử
Tín ngưỡng dân gian

**Tín ngưỡng dân gian**  là tập hợp những niềm tin hình thành và phản ánh ước nguyện của một cộng đồng người có thể nhưng không nhất thiết tuân theo một hệ thống tôn giáo nhất định.

## Đặc trưng
Tín ngưỡng dân gian thường có những đặc điểm chung đó là niềm tin vào các lực lượng siêu nhiên; tính thiêng liêng cao cả; sự tôn vinh xen lẫn sợ hãi; là mối quan hệ tương tác giữa con người và thần thánh, thái độ của con người với tự nhiên; tình thương yêu con người và đồng loại. Ngoài ra việc thờ cúng các anh hùng dân tộc, tổ tiên cũng dần trở thành nét văn hoá đặc biệt chỉ có ở Việt Nam. Tín ngưỡng dân gian là một nét văn hoá không chỉ có ở Việt Nam mà cũng xuất hiện nhiều nước trên thế giới như Hàn Quốc, Thái Lan, Lào, Campuchia, Nhật Bản, Trung Hoa...

## Các hệ thống tín ngưỡng dân gian
### Việt Nam

### Trung Hoa

### Hàn Quốc

### Lào

### Thái Lan

### Nhật Bản

### Campuchia

## Tính xã hội học

## Xem thêm

* Tín ngưỡng thờ mẫu
* Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên
* Tín ngưỡng thờ động vật
* Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương
* Tín ngưỡng Đức Thánh Trần

## Chú thích

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* Sự giống nhau và khác nhau giữa tôn giáo với tín ngưỡng, giữa tín ngưỡng với mê tín dị đoan và mối quan hệ giữa chúng Lưu trữ 2014-03-03 Nguyễn Quang Khải. Ban Tôn giáo Chính phú, 03/03/2014.
* Những loại hình tín ngưỡng dân gian ở nước ta Minh Mẫn - Vườn hoa Phật giáo
Tam phủ

**Tam phủ** là danh từ để chỉ ba vị thần thánh trong hệ thống tín ngưỡng Việt Nam gồm: *[[Mẫu Thượng Thiên]]*, *[[Lâm Cung Thánh Mẫu|Mẫu Thượng Ngàn]]* và *[[Thủy cung Thánh Mẫu|Mẫu Thoải]]*, cai quản những lĩnh vực quan trọng nhất của một xã hội nông nghiệp.

## Thượng Thiên Thánh Mẫu

Thượng thiên thánh mẫu là vị thánh cai quản cõi trời, trước hết là đại diện cho nguồn sinh lực vô biên, cốt lõi của sự sống và mọi nguồn hạnh phúc. Qua Bà mà người ta mong mọi việc của bầu trời được diễn ra theo quy luật hiền hòa...

Bà còn được biết đến là Mẫu Liễu Hạnh của Tứ bất Tử trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

## Thượng Ngàn Thánh Mẫu
Thượng Ngàn Thánh Mẫu là Thánh mẫu thế gian gắn với người Việt từ thời nguyên thủy. Trước đây, bà không chỉ có mặt ở rừng núi mà còn có mặt ở khắp mọi miền theo cơ cấu của làng xóm cổ truyền (rừng Sinh Dược - Bái Đính - Ninh Bình; rừng Báng – Đình Bảng – Bắc Ninh; rừng Sặt – Hải Dương; rừng Liên Bạt - Ứng Hòa – Hà Nội,...). Rừng là nơi chứa đựng những của cải tiềm ẩn, nuôi sống con người khi giáp hạt mất mùa; nơi để kiếm chất đốt và nam nữ tình tự; đặc biệt là nơi chôn người chết. Vì thế trong tư duy của người Việt, bà mẹ rừng tối linh tối thiện đã nâng đỡ các kiếp đời người đã qua, để những người có tâm lành tái sinh được thành Cô và Cậu (trong hệ thống điện thờ mẫu thì phần lớn các Cô, Cậu được đặt ở ban thờ này).

## Thủy Cung Thánh Mẫu
Mẫu Thoải (Thủy) hay Bà Chúa Lạch là vị thánh cai quản mọi miền của nước, biển, sông, suối, đầm, hồ. Bà được người nông dân Việt hết sức kính trọng, hệ thống thờ Bà và các thần linh liên quan có mặt hầu như ở khắp mọi nơi, như một sự đảm bảo cho nguồn nước nông nghiệp luôn được đầy đủ, và sau này Bà còn mang thiên chức gần giống với Quan Âm Nam Hải trong tư cách vị thần gắn với thương mại, đánh bắt và chài lưới.

## Xem thêm
*Tứ phủ
*Đạo Mẫu
*Tín ngưỡng Việt Nam

## Tham khảo
Thổ công

**Thổ công** (土公), còn được gọi là **thổ địa** (土地), **thổ địa công** (土地公), **ông địa** (翁地), **ông công** (翁公), **thổ kỳ**, **thần đất** (神坦) hay **thổ thần** (土神) hoặc **xã thần** (社神), là một vị thần trong tín ngưỡng Châu Á, cai quản một vùng đất, địa điểm.

## Nguồn gốc
### Thần đất
Người Việt có câu: "*Đất có Thổ Công, sông có [[Hà Bá]]*", nghĩa là theo niềm tin thì ở phạm vi nào thì ở đó có vị thần cai quản ở đó. Đối với tín ngưỡng thờ kính Thổ công, mỗi khi làm việc có đụng chạm đến đất đai: xây cất, đào ao, đào giếng, mở vườn, mở ruộng, đào huyệt... thì người ta thường cúng vị thần này qua lễ động thổ. *Thổ Công* còn được gọi **Ông Địa** và người ta lập bàn thờ đặt ở mặt đất.

### Tín ngưỡng của người Việt
Hình tượng Ông Địa trong tín ngưỡng của người Việt là một vị thần bình dân, bụng phệ, ăn mặc xuề xòa, có khi ở trần, tay cầm quạt lá.

## Xem thêm
* Tín ngưỡng Việt Nam

## Chú thích

## Liên kết ngoài

* 5 cách thắp nhang cầu tài lộc khi cúng ông địa - Báo người đưa tin. Truy cập ngày 30 tháng 1 năm 2019
Yên chi

**Yên Chi** có thể chỉ đến:

#Yên Chi (phim truyền hình): bộ phim nhiều tập nổi tiếng của Trung Quốc về đề tài điệp chiến, phỏng theo truyền thuyết dân gian Trung Hoa thời Dân Quốc kháng Nhật về 2 nguyên mẫu Lam Ni và Chu Thiết Sơn, đôi uyên ương điệp báo nổi tiếng của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Phim do 2 đại minh tinh Triệu Lệ Dĩnh (vai Lam Yên Chi, phỏng theo nhân vật dã sử Lam Ni) và Lục Nghị (Chu Hạo Vũ, phỏng theo nhân vật dã sử Chu Thiết Sơn) thủ vai chính.
#Yên Chi - 閼氏 (Hung Nô): tước hiệu dành cho vợ của Thiền vu người Hung Nô.
#Rệp son: cũng gọi *Yên chi trùng*, nghĩa là bọ phấn thoa mặt, có tên khoa học là *Coccus cacti* hoặc *Dactylopius coccus*.
Perm

:*Đây là bài về thành phố Perm, về kỷ [[địa chất học|địa chất]] - xem bài [[Kỷ Permi]], về tỉnh Perm - xem bài [[Tỉnh Perm]].*

**Perm** (tiếng Nga: Пермь, dân số 1.000.100 thống kê dân số năm 2003) là một thành phố của nước Nga, nằm trên bờ sông Kama, dưới chân dãy núi Ural - ranh giới giữa châu Âu và châu Á. Vị trí địa lý 58°00′vĩ bắc, 56°14′độ kinh đông. Pecmi được thành lập vào ngày 17 tháng 5 năm 1723, và được gọi là thành phố từ năm 1781. Thành phố này là thủ phủ của tỉnh Pecmi (Пермская область), tỉnh này thuộc về Liên vùng cận Volga (Приволжский федеральный округ). Thành phố này là trung tâm hành chính, công nghiệp, khoa học và văn hóa của tỉnh. Các ngành công nghiệp chủ đạo bao gồm chế tạo máy, quốc phòng, dầu khí (khoảng 3% sản lượng dầu khí toàn Nga), chưng cất dầu, hóa chất và hóa dầu, đồ gỗ và chế biến gỗ cũng như công nghiệp thực phẩm. Pecmi cũng có một vài trường đại học lớn.

Từ năm 1940 đến năm 1957 thành phố có tên là **Molotov** (Мо́лотов), lấy theo tên gọi của Vyacheslav Molotov.

## Khí hậu




## Các thành phố kết nghĩa

Perm&#39; kết nghĩa với các thành phố sau:

* Louisville, Kentucky, Mỹ (1994)

## Xem thêm
* FC Amkar Perm, câu lạc bộ bóng đá của thành phố.
* Ural Great, câu lạc bộ bóng rổ của thành phố.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Trang chủ  (bằng tiếng Nga)
* Di sản của khu vực Perm&#39;  (bằng tiếng Anh và Nga)
* Phòng thương mại và công nghiệp Perm&#39;  (bằng tiếng Anh và Nga)
* Viện bảo tàng dòng họ Romanov ở Perm&#39; 
* - Thông tin về Perm&#39; và khu vực Perm&#39; trên trang Web của Kommersant Publishing 

## Định nghĩa
Từ thế kỷ 13 – 17, **Perm&#39;** là tên gọi của một khu vực rộng lớn bằng tỉnh Perm&#39; và nước cộng hòa tự trị Kômi ngày nay.
Thang tuổi địa chất

**Thang tuổi địa chất** hay **thang địa niên đại** (, viết tắt: **GTS**) được sử dụng bởi các nhà địa chất và các nhà khoa học khác để miêu tả thời gian và quan hệ của các sự kiện đã diễn ra trong lịch sử Trái Đất. Khái niệm này cũng có thể được dùng để miêu tả địa niên đại của các vật thể khác trong vũ trụ (ví dụ như địa niên biểu của Mặt Trăng); bài viết này chỉ tập trung vào niên đại địa chất trên Trái Đất. Thời gian được tính bằng **[[Năm#Ký hiệu ISO|Ma]]**= Mega annum: *triệu năm*, hoặc **[[Năm#Ký hiệu ISO|Ka]]**= Kilo annum: *nghìn năm*.

Các nhà địa chất học cho rằng Trái Đất hình thành khoảng 4,570 Ga trước đây. Khoảng thời gian địa chất trong quá khứ của Trái Đất được xây dựng thành thang thời gian địa chất có các cấp tính từ cao xuống thấp là liên đại (*eon*), nguyên đại hay đại (*era*), kỷ (*period*), thế (*epoch*), kỳ (*age*) và thời (*chron*) khác nhau, tương ứng với thang phân vị địa tầng: liên giới, giới, hệ, thống, bậc và đới. Nhưng cần lưu ý đây là 2 hệ thống khác nhau. Ví dụ 1 đại là khoảng thời gian liên tục nhất định trong lịch sử Trái Đất, trong khi địa tầng tương ứng của đại đó (nghĩa là giới) ở 1 khu vực nào đó thì là các lớp đá có niên đại thuộc đại này nhưng có thể không liên tục.

Các số liệu dưới đây phù hợp với số liệu và danh pháp được Ủy ban quốc tế về địa tầng học (ICS) khuyến nghị.

## Tóm tắt

## Bảng chi tiết

## Xem thêm
* Lịch sử Trái Đất
* Tuổi của Trái Đất
* Thang tuổi địa chất Mặt Trăng
* Thang tuổi địa chất Sao Hỏa

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* NASA: Geologic Time 
* Về thang địa tầng quốc tế mới  (nếu có khó khăn truy cập, xem bản lưu)
Rodinia

Trong địa chất học, **Rodinia** là danh từ để chỉ tới một siêu lục địa đã hình thành và tan vỡ trong đại Tân Nguyên Sinh (*Neoproterozoic*). Rodinia được cho là hình thành khoảng 1 tỷ năm trước đây và nó bao gồm phần lớn hoặc là tất cả các lục địa hiện nay của Trái Đất. Người ta cũng cho rằng nó vỡ ra thành 8 lục địa khoảng 750 triệu năm trước.Chuyển động của các lục địa trước khi hình thành Rodinia là không biết rõ. Tuy nhiên, chuyển động của các khối lục địa sau khi Rodinia tan vỡ được hiểu khá rõ ràng và nó vẫn là đề tài nghiên cứu. Tám lục địa được tạo ra từ Rodinia sau đó đã liên kết lại thành một siêu lục địa gọi là Pannotia và sau đó là Pangaea.

Rodinia có nguồn gốc từ tiếng Nga và Bungary là **Rodina**, có nghĩa là "quê hương" hay "tổ quốc", nó được sử dụng trong một số các ngữ cảnh khác nhau.

Ngày 25/2/2013, BBC đưa tin giáo sư Trond Torsvik ở Đại học Oslo tuyên bố đã tìm thấy các mẫu khoáng chất Zircon thuộc nhóm Silicat đảo được chiết xuất từ cát trên bãi biển của Mauritius, một đảo quốc nằm ở phía tây nam Ấn Độ Dương; Zircon là khoáng chất đặc trưng trong lớp vỏ của lục địa rất cổ, từ 61-83,5 triệu năm trước.

## Tham khảo

* 

## Xem thêm
* Thuyết trôi dạt lục địa

## Liên kết ngoài
* Câu chuyện về "quả cầu tuyết" Trái Đất
Toàn Lục Địa

**Pangaea** (từ tiếng Hy Lạp, có nghĩa là "toàn bộ đất đai") hay **Toàn Lục Địa**, là siêu lục địa đã từng tồn tại trong đại Trung Sinh (*Mesozoic*) thuộc liên đại Hiển Sinh, trước khi quá trình trôi dạt lục địa tách nó ra thành các lục địa. Tên gọi này được Alfred Wegener đặt năm 1915. Khi các lục địa lần đầu tiên tạo ra Pangaea khoảng 300 triệu năm trước, các dãy núi đã bắt đầu hình thành, và một số dãy núi vẫn còn tồn tại đến ngày nay, chẳng hạn như các dãy núi Appalaches, Atlas, và Ural. Phần đại dương bao quanh Pangaea có tên gọi là Panthalassa. Pangaea vỡ ra khoảng 200 triệu năm trước.

Pangaea là vùng đất có dạng hình chữ C, trải rộng ngang qua đường xích đạo. Phần chứa nước trong lòng chữ "C" có tên gọi là biển Tethys. Vì Pangaea rất rộng lớn, nên khí hậu sâu trong đất liền rất là khô vì thiếu mưa. Do là một lục địa rộng lớn nên các loài động vật trên đất liền tự do di cư theo mọi hướng từ cực Nam tới cực Bắc và ngược lại.

Lớp phủ phía dưới lòng Pangaea vẫn còn rất nóng và có xu hướng trồi lên trên. Do kết quả của sự kiện này, châu Phi đã cao hơn các lục địa khác vài chục mét.

Pangaea có lẽ không phải là "siêu lục địa" đầu tiên. Người ta tin rằng Pannotia đã được hình thành trước đó, vào khoảng 600 triệu năm trước và phân chia ra khoảng 550 triệu năm trước. Ngoài ra, Rodinia đã được hình thành khoảng 1.1 tỉ năm trước và tách ra vào khoảng 750 triệu năm trước.

Trong kỷ Jura, Pangaea tách ra thành hai phần: phần phía nam là Gondwana và phần phía bắc là Laurasia.

Gondwana khi đó bao gồm châu Nam Mỹ, châu Phi, châu Nam Cực, Úc, Tân Guinea, New Zealand, Ấn Độ, Madagasca và tiểu lục địa Ả Rập ngày nay còn Laurasia bao gồm châu Âu, châu Á (trừ Ấn Độ và tiểu lục địa Ả Rập) và châu Bắc Mỹ ngày nay.

## Xem thêm
* Niên đại địa chất
* Thuyết trôi dạt lục địa

## Ghi chú

## Liên kết ngoài

* 
* USGS Overview
Pannotia

**Pannotia** là một siêu lục địa đã tồn tại từ khoảng 600 triệu năm trước tới khoảng 540 triệu năm trước. Lần đầu tiên nó được Dalziel miêu tả năm 1997.

Khoảng 750 triệu năm trước, siêu lục địa trước đó là Rodinia tách ra thành 3 lục địa:

* Protolaurasia *([[Protolaurasia]] sau đó tách ra và cuối cùng tái hình thành ra [[Laurasia]])*
* Thềm lục địa Congo
* Protogondwana *(tất cả của [[Gondwana]], ngoại trừ [[Congo (thềm lục địa)|Congo]] và [[Atlantica]])*

Protolaurasia tự quay về hướng nam tới cực Nam. Protogondwana tự quay theo hướng ngược chiều kim đồng hồ. Congo nằm giữa Protogondwana và Protolaurasia khoảng 600 triệu năm trước. Điều này đã tạo thành Pannotia.

Pannotia có thời gian tồn tại ngắn. Các va chạm dẫn đến hình thành Pannotia là các va chạm thoáng qua, và các lục địa hợp thành Pannotia vẫn tiếp tục trôi dạt. Vào khoảng 540 triệu năm trước, hoặc chỉ khoảng 60 triệu năm sau khi Pannotia hình thành, Pannotia bị tách ra thành 4 lục địa: Laurentia, Baltica, Siberia và Gondwana.
## Tham khảo

### Ghi chú

### Tài liệu

## Liên kết ngoài
* Một hình ảnh về Pannotia dựa theo Professor Christopher Scotese, Ph.D. (*trong hình nó được gọi là Precambrian Supercontinent*).
Atlantica

**Atlantica** là một lục địa cổ. Atlantica được tạo thành khoảng 2 tỷ năm trước đây.

## Một phần ''(không hoàn thiện)'' lịch sử Atlantica theo niên đại
*~2 tỷ năm trước: Atlantica hình thành.
*~1,8 tỷ năm trước: Atlantica trở thành một phần của siêu lục địa lớn Columbia.
*~1,5 tỷ năm trước: Columbia vỡ ra; Atlantica trở thành một phần của siêu lục địa nhỏ Nena, cùng với Baltica, Bắc Cực (*Artica*), và thềm lục địa Đông Nam Cực.
*~1,1 tỷ năm trước: Nena (chứa Atlantica) trở thành một phần của siêu lục địa lớn Rodinia.
*~750 triệu năm trước: Rodinia trôi dạt ra. Atlantica, cùng với phần lớn của Nena, ngoại trừ thềm lục địa Đông Nam Cực, trở thành một phần của siêu lục địa nhỏ Protolaurasia.
*~600 triệu năm trước: Atlantica trở thành một phần của siêu lục địa lớn Pannotia.

*~kỷ Cambri: siêu lục địa lớn Pannotia tách ra, để Atlantica trong siêu lục địa nhỏ Gondwana.
*~kỷ Permi: Gondwana, có chứa Atlantica, trở thành một phần của siêu lục địa lớn Pangaea.
*~kỷ Jura: Gondwana tách ra khỏi Pangaea, mang theo Atlantica cùng với nó.
*~kỷ Creta: Gondwana tách ra, chia Atlantica thành hai lục địa như ngày nay là châu Phi và Nam Mỹ.

## Xem thêm
* Thuyết trôi dạt lục địa

## Tham khảo
Baltica

**Baltica** là thềm lục địa gần phía tây bắc Eurasia. Đôi khi Baltica là một lục địa độc lập. 

## Một phần lịch sử Baltica theo niên đại

* ~2 tỷ năm trước, Baltica hình thành.
* ~1,8 tỷ năm trước, Baltica là một phần của siêu lục địa lớn Columbia.
* ~1,5 tỷ năm trước, Baltica cùng với Bắc Cực và Đông Nam Cực là một phần của siêu lục địa nhỏ Nena.
* ~1,1 tỷ năm trước, Baltica là một phần của siêu lục địa lớn Rodinia.
* ~750 triệu năm trước, Baltica là một phần của siêu lục địa nhỏ Protolaurasia.
* ~600 triệu năm trước, Baltica là một phần của siêu lục địa lớn Pannotia.
* ~kỷ Cambri, Baltica là một lục địa độc lập.
* ~kỷ Devon (*Devonian*), Baltica va chạm với Laurentia, tạo thành siêu lục địa nhỏ Euramerica.

* ~kỷ Permi, mọi lục địa chính va chạm với nhau để tạo thành siêu lục địa lớn Pangaea.
* ~kỷ Juras, Pangaea trôi dạt và tách ra thành 2 siêu lục địa nhỏ: Laurasia và Gondwana. Baltica là một phần của siêu lục địa nhỏ Laurasia.
* ~kỷ Creta, Baltica là một phần của siêu lục địa nhỏ Eurasia.
* ~ngày nay, Baltica là một phần của khối siêu lục địa nhỏ Afro-Eurasia (Phi-Á Âu).
* ~250 triệu năm sau, mọi lục địa sẽ va chạm với nhau để tạo thành siêu lục địa chính Pangaea Ultima, với Baltica là một phần trong đó.
* ~400 triệu năm sau, Pangaea Ultima sẽ tách ra, và hiện nay vẫn chưa rõ cơ chế và điều gì sẽ xảy ra với Baltica khi thời điểm đó đến.

## Tham khảo
Gondwana

:*Bài này viết về siêu lục địa cổ Gondwana. Về khu vực có tên là Gondwana của Ấn Độ, xem bài [[Gondwana (Ấn Độ)]].*

Siêu lục địa ở phía nam địa cầu **Gondwana** bao gồm phần lớn các khối đất đá tạo ra các lục địa ngày nay của bán cầu nam, bao gồm châu Nam Cực, Nam Mỹ, châu Phi, Madagascar, Ấn Độ, bán đảo Arabia, Úc ,New Guinea và New Zealand. Nó được tạo thành trong giai đoạn đầu của kỷ Jura khoảng 200 triệu năm trước do sự tách ra của Pangaea. Các lục địa khác vào thời đó -- Bắc Mỹ và Á-Âu (*[[Lục địa Á-Âu|Eurasia]]*) -- vẫn còn dính với nhau, tạo ra siêu lục địa phía bắc, Laurasia.

Mặc dù Gondwana có trung tâm ở vào vị trí của châu Nam Cực ngày nay (ở tận cực nam của địa cầu), nhưng khí hậu khi đó nói chung là ôn hòa. Trong đại Trung sinh (*Mesozoic*), nhiệt độ trung bình của Trái Đất cao hơn đáng kể so với ngày nay. Gondwana khi đó là quê hương của nhiều chủng loại động - thực vật trong nhiều năm.

Siêu lục địa này bắt đầu tách ra vào cuối kỷ Jura (khoảng 160 triệu năm trước) khi châu Phi trở thành riêng biệt và chuyển động chậm về phía bắc. Khối khổng lồ kế tiếp tách ra là Ấn Độ, trong giai đoạn đầu của kỷ Creta (khoảng 125 triệu năm trước). New Zealand tiếp theo sau đó khoảng 80 triệu năm trước, chỉ khoảng 15 triệu năm trước khi diễn ra sự diệt chủng kỷ Creta-phân đại đệ Tam làm biến mất khoảng 50% các loài trên hành tinh, chủ yếu là các loài khủng long.

Vào thời kỳ của phân đại đệ Tam (khi động vật có vú xuất hiện), lục địa Úc-New Guinea cũng bắt đầu từ từ tách ra và chuyển động về phía bắc (55 triệu năm trước), sự tự quay xung quanh trục của nó bắt đầu và vì thế vẫn giữ lại được một số mối liên hệ với phần còn lại của Gondwana trong một thời gian dài đáng kể.

Khoảng 45 triệu năm trước, tiểu lục địa Ấn Độ va chạm với châu Á, làm cho lớp vỏ Trái Đất lồi lên, tạo ra dãy núi Himalaya. Cùng khoảng thời gian đó, phần phía nam nhất của Úc (Tasmania ngày nay) cuối cùng đã tách ra khỏi phần còn lại là châu Nam Cực ngày nay, cho các dòng chảy đại dương lần đầu tiên lưu chuyển giữa hai lục địa. Kết quả của nó là làm cho khí hậu lạnh và khô hơn trên cả hai khối đất đá.

Sự biến đổi đáng kể hơn của khí hậu thế giới là việc tách ra của Nam Mỹ vào thời kỳ của thế Oligocen, khoảng 30 triệu năm trước. Với việc mở rộng của eo biển Drake, thì đã không còn rào cản để ngăn dòng nước lạnh của bắc Nam Đại Dương trao đổi với các dòng nước ấm vùng nhiệt đới. Ngược lại, dòng đối lưu lạnh đã phát triển và châu Nam Cực trở thành giống như ngày nay: một lục địa lạnh lẽo và giam giữ phần lớn nước ngọt của thế giới trong dạng băng. Nhiệt độ nước biển giảm xuống khoảng 10 độ, và khí hậu toàn cầu trở nên lạnh hơn.

Khoảng 15 triệu năm trước, New Guinea bắt đầu va chạm với phần phía nam của châu Á, một lần nữa làm cao lên các ngọn núi, và Nam Mỹ (gần đây tương đối yên tĩnh) bắt đầu kết nối với Bắc Mỹ qua khu vực bây giờ là eo đất Panama.

Lục địa này được Eduard Suess đặt tên theo Gondwana, một khu vực ở Ấn Độ mà một số các chứng tích địa chất của lục địa cổ được tìm thấy.

## Xem thêm
* Thuyết trôi dạt lục địa
* Pangaea
* Alfred Wegener

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
* 
* 
* Hình động thể hiện mô hình phân chia Gondwana
* Hình động khác
Ur (lục địa)

**Ur** là một lục địa được đặt giả thuyết là đã hình thành cách đây 3 tỷ năm trong giai đoạn đầu của liên đại Thái Cổ.

Ur kết nối với các lục địa Nena và Atlantica khoảng 1 tỷ năm trước để tạo thành siêu lục địa Rodinia. Ur tồn tại trong một thời gian dài, cho đến khi nó lần đầu tiên bị tách rời ra khi siêu lục địa Pangaea bị tách ra vào khoảng 208 triệu năm trước (Ma) thành Laurasia và Gondwanaland. Ngày nay, nó là một phần của châu Phi, Úc, Ấn Độ và Madagascar. Trong giai đoạn đầu của sự tồn tại của nó, nó có lẽ là lục địa duy nhất trên Trái Đất, và được một số người cho là một siêu lục địa, mặc dù có lẽ nó còn nhỏ hơn cả nước Úc ngày nay.

## Lịch sử của Ur

* ~3 tỷ năm trước (Ga), Ur hình thành như là lục địa duy nhất trên Trái Đất.
* ~2,8 Ga, Ur là một phần của siêu lục địa lớn Kenorland.
* ~2 Ga, Ur là một phần của siêu lục địa lớn Columbia.
* ~1 Ga, Ur là một phần của siêu lục địa lớn Rodinia.
* ~550 triệu năm trước (Ma), Ur là một phần của siêu lục địa lớn Pannotia.
* ~300 Ma, Ur là một phần của siêu lục địa lớn Pangaea.
* ~208 Ma, Urbị tách ra thành các phần của Laurasia và Gondwana.
* ~65 Ma, phần châu Phi của Ur bị xé ra tạo thành một phần của Ấn Độ.
* ~ngày nay, một phần của Ur là Australia và Madagascar.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*In the beginning, there was Ur 
*Carl Zimmer, ''In times of Ur - The Top 100 Science Stories of 1996 - Earth's first continent'', Discover, tháng 1 năm 1997
Nena

**Nena** là một siêu lục địa cổ đại nhỏ, bao gồm thềm lục địa của Arctica, Baltica và châu Nam Cực.

## Niên đại
*~1,8 tỷ năm trước, siêu lục địa Columbia đã hình thành. Mọi thành phần của Nena nằm cùng với nhau. 
*~1,5 tỷ năm trước, siêu lục địa Columbia tách ra, bỏ lại Nena như là một trong số các lục địa.
 
*~1,1 tỷ năm trước, Nena trở thành một phần của siêu lục địa Rodinia. 
*~750 triệu năm trước, Rodinia tách ra thành hai siêu lục địa nhỏ là Protolaurasia và Protogondwana, cũng như là lục địa Congo. Phần lớn của Nena nằm trong Protolaurasia, nhưng miền Đông Nam Cực nằm trong Protogondwana. 
*~600 triệu năm trước, tất cả lại nằm chung trong một siêu lục địa lớn là Pannotia. 
*~540 triệu năm trước, Pannotia tách ra. Mọi thềm lục địa cũ của Nena cũng bị tách ra. Arctica tách ra thành Siberia và Laurentia tách ra gần đó. Do đó Nena không tồn tại nữa.

## Tham khảo
Laurentia

**Laurentia** là thềm lục địa ở trung tâm của Bắc Mỹ. Nhiều lần trong quá khứ của nó, Laurentia đã là một lục địa riêng biệt giống như ngày nay nó nằm trong Bắc Mỹ. Trong những giai đoạn khác thì Laurentia lại là một phần của một siêu lục địa. Nó được đặt tên theo thềm lục địa Laurentia (được biết nhiều hơn với tên khiên Canada).

Dưới đây là lịch sử ngắn gọn của Laurentia theo thời gian khoảng trên 3 tỷ năm:

## Một phần ''(không hoàn thiện)'' lịch sử của Laurentia theo niên đại

* ~2,5 tỷ năm trước, Arctica được tạo thành như một lục địa độc lập.
* ~2,45 tỷ năm trước, Arctica là một phần của siêu lục địa lớn Kenorland.
* ~2,1 tỷ năm trước, khi Kenorland bị vỡ ra, thềm lục địa Arctica là một phần của siêu lục địa nhỏ Nena cùng với Baltica và Đông Nam Cực.
* ~1,8 tỷ năm trước, Laurentia là một phần của siêu lục địa lớn Columbia.
* ~1,5 tỷ năm trước, Laurentia lại là một lục địa độc lập.
* ~1,1 tỷ năm trước, Laurentia là một phần của siêu lục địa lớn Rodinia.
* ~750 triệu năm trước, Laurentia là một phần của siêu lục địa nhỏ Protolaurasia. Laurentia gần như đã tách ra xa.
* ~600 triệu năm trước, Laurentia là một phần của siêu lục địa lớn Pannotia.
* ~kỷ Cambri, Laurentia là một lục địa độc lập.
* ~kỷ Devon, Laurentia va chạm với Baltica, tạo thành siêu lục địa nhỏ Euramerica.
* ~kỷ Permi, mọi lục địa chính va chạm với nhau để tạo ra siêu lục địa lớn Pangaea.
* ~kỷ Jura, Pangaea tách ra thành hai siêu lục địa nhỏ: Laurasia và Gondwana. Laurentia là một phần của siêu lục địa nhỏ Laurasia.
* ~kỷ Creta, Laurentia là một lục địa độc lập, gọi là Bắc Mỹ.
* ~kỷ Neogen, Laurentia trong hình dạng là Bắc Mỹ - va chạm với Nam Mỹ, tạo thành siêu lục địa nhỏ là châu Mỹ (*America*).
* ~Sau khoảng 250 triệu năm nữa, mọi lục địa sẽ va chạm với nhau để tạo ra siêu lục địa lớn Pangaea Ultima. Laurentia sẽ là một phần của Pangaea Ultima.  
* ~400 triệu năm sau, Pangaea Ultima sẽ lại tách ra và không ai biết điều gì sẽ xảy ra khi đó với Laurentia.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
*Paleogeography of the Southwestern US  - Paleogeographic history of southwestern Laurentia, goes back to 1.7 billion years ago.
*Mesozoic Paleogeography and Tectonic History, Western North America  - Paleogeographic history of western Laurentia, goes back to the Permian period.

### Hình ảnh
* Bản đồ Laurentia
Kenorland

**Kenorland** là một siêu lục địa đã tồn tại trong đại Tân Thái Cổ khoảng 2,45&nbsp;– 2,10 tỷ năm trước đây. Nó ít nhất bao gồm các thềm lục địa Laurentia, Baltica, Úc và Kalahari.

## Tham khảo
Rệp son

**Rệp son**, còn gọi là **bọ yên chi** (chữ Hán: 燕脂蟲, yên chi trùng, nghĩa là bọ phấn thoa mặt), có tên khoa học là ***Coccus cacti*** hoặc ***Dactylopius coccus***. Giống bọ này gốc từ México, nhưng sau được nuôi ở Trung Mỹ và Nam Mỹ để lấy phẩm. Loài rệp son này thường sống bám vào loại cây xương rồng "lê gai" (*Opuntia engelmannii*), tụm lại từng nhóm mà hút chất nước của cây. Đàn bọ ăn bám này có thể làm thiệt hại cây đến nỗi cây héo chết. Chúng tiết ra chất sáp trắng để che giấu và để bảo vệ cơ thể cho khỏi khô. Sắc đỏ yên chi là do chất axít carminic trong con bọ này. Người ta dùng xác rệp son cái khô hoặc trứng của nó để làm phẩm đỏ. Phẩm này được dùng trong mỹ phẩm, thực phẩm, vải, sơn... Từ khi có phẩm đỏ yên chi nhân tạo, phẩm của rệp son không được dùng nhiều nữa.

## Hình ảnh

Tập tin:Cochineal-dyed-wool.jpg
Tập tin:Indian collecting cochineal.jpg
Tập tin:Dactylopius coccus (Barlovento) 04 ies.jpg
Tập tin:014 cochineal.jpg


## Chú thích

## Tham khảo

* 

*
*
*
*
*
*
Ur

**Ur** có thể là:
*Ur (lục địa)
*Ur (thành phố): một thành phố cổ của người Sumer ở khu vực Lưỡng Hà.
Nhóm sao Bắc Đẩu

**Nhóm sao Bắc Đẩu**, hay còn gọi là **Thất Tinh Bắc Đẩu** (北斗七星) hay **Bắc Đẩu Thất Tinh**, là một nhóm sao gồm bảy ngôi sao trong chòm sao Đại Hùng.

Mảng các ngôi sao này tạo nên hình ảnh giống cái đấu (đẩu) hay cái gàu sòng hoặc cái xoong và nằm ở hướng bắc, vì vậy một số nước gọi nó là nhóm sao Bắc Đẩu.

Nhóm sao Bắc Đẩu và sao Bắc Cực là hai khái niệm khác nhau: "sao Bắc Đẩu" là cách gọi dân gian, nói về một nhóm sao bao gồm nhiều ngôi sao, trong khi sao Bắc Cực nói đến một ngôi sao.

## Vị trí

Trong thiên văn học hiện đại, nhóm sao này là một nhóm sao gồm 7 ngôi sao, là bảy ngôi sao sáng nhất nằm trong ranh giới của chòm sao Đại Hùng (Ursa Major) tại thiên cầu bắc. Chòm sao Đại Hùng ngoài 7 ngôi sao trong nhóm sao Bắc Đẩu còn nhiều ngôi sao khác.

## Nhóm sao Bắc Đẩu theo quốc gia
Trong hệ thống các chòm sao Trung Quốc, nhóm sao Bắc Đẩu là bảy ngôi sao ở hướng Bắc mang hình ảnh cái đấu (đẩu). Bốn ngôi đầu tạo thành một tứ giác gọi là Đẩu khôi, ba ngôi sau tạo thành cái đuôi gọi là Đẩu thược. Ngoài ra, còn một ngôi sao nằm sát bên cạnh ngôi sao ở giữa của Đẩu thược, được coi là sao phụ, gọi là Phụ tinh. Mỗi ngôi sao được đặt một tên riêng, và theo thần thoại Trung Quốc thì tại mỗi ngôi sao có một vị Tinh quân trông coi. Mỗi vị Tinh quân đó lại có một tên riêng.

Trong Đạo giáo, Bắc Đẩu Thất Tinh là Bắc Thần, được gọi là Thiên Cương, ở phía cực Bắc và có hình dáng giống cái đấu đo lường.

Ở Việt Nam, nhóm sao này còn được gọi là *sao Bánh Lái Lớn*. Bánh lái ở đây không phải là chiếc bánh lái tàu thủy thường thấy trên các boong tàu hiện đại, mà, theo như từ điển Đại Nam quấc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của, chính là phần đuôi lái của ghe. Nhóm sao này được gọi cụ thể là "lớn" để phân biệt với chòm sao Tiểu Hùng có hình dạng tương tự, được người Việt Nam xưa gọi là *sao Bánh Lái Nhỏ*. Dù tên gọi này ngày nay không còn phổ biến trong ngôn ngữ thường ngày, nó vẫn còn được dùng trong một số cộng đồng ở duyên hải miền Trung và Nam Bộ, nơi mà sao Bánh Lái Lớn là một dấu hiệu để ngư dân tìm được hướng Bắc khi đi biển vào ban đêm.

Ở Mỹ, nhóm sao Bắc Đẩu được gọi là *Big Dipper* (cái muỗng lớn). Trong khi đó, Anh gọi bảy ngôi sao này là *The Plough* (cái cày), còn xứ Ireland láng giềng thì gọi chúng là *An Camchéachta* (cái cày cong) và lấy chúng làm biểu tượng của một nước Ireland độc lập, tự chủ, không chịu sự cai trị của Đế quốc Anh. Ở Pháp, nhóm sao này vừa mang hình ảnh một cỗ xe lớn (*Grand Chariot*), lại vừa được ví như một chiếc chảo lớn (*Grande Casserole*).

## Các ngôi sao thành phần
Nhóm sao Bắc Đẩu gồm bảy ngôi sao chính:

Vị trí nhóm sao Bắc Đẩu trên bản đồ sao:

## Xem thêm
* Bắc Đẩu tinh quân
*Sao
*Nhóm sao
*Chòm sao
*Nam Thập Tự

## Tham khảo
Ngưu Lang

**Ngưu Lang** có thể có nghĩa là:
*Nhân vật **Ngưu Lang** trong truyền thuyết Ngưu Lang Chức Nữ
***[[Sao Ngưu Lang]]**, còn có tên là **Altair**
Sao Ngưu Lang

**Sao Ngưu Lang** (α Aql / α Aquilae / Alpha Aquilae / Altair) là ngôi sao sáng nhất trong chòm sao Thiên Ưng (*Aquilae*) và là sao sáng thứ 12 trong bầu trời đêm, với độ sáng biểu kiến 0,77.

Sao Ngưu Lang là một đỉnh của Tam giác mùa hè. Nó là sao dạng "A" hay sao trắng cách Trái Đất 17 năm ánh sáng và là một trong những sao gần nhất có thể nhìn thấy bằng mắt thường.

Trong một số ngôn ngữ nước ngoài, chẳng hạn như trong tiếng Anh, nó có tên là "Altair" có nguồn gốc từ tiếng Ả Rập để chỉ "con chim" "đại bàng", "sinh vật bay", từ thành ngữ **نسر الطائر** *an-nasr aţ-ţā?ir*.

Đáng chú ý nhất của sao Ngưu Lang là tốc độ tự quay cực nhanh của nó; bằng cách đo độ rộng các quang phổ vạch của nó, người ta đã xác định là ở khu vực xích đạo của nó thì nó tự quay một vòng hết khoảng 6 1/2 giờ (các tài liệu khác đôi khi cho là 9 hay 10,4 giờ). So sánh với ngôi sao của chúng ta, tức Mặt Trời, thì nó phải mất hơn 25 ngày một chút để tự quay hết một vòng. Với sự tự quay nhanh như vậy, sao Ngưu Lang có lẽ có hình cầu dẹt: đường kính tại xích đạo ít nhất khoảng 14% lớn hơn so với đường kính tính theo hai cực.

Sao Ngưu Lang, cùng với Beta Aquilae và Gamma Aquilae, tạo thành một đường nổi tiếng các sao, đôi khi được nói đến như là mỏ của con đại bàng (tức chòm sao Thiên Ưng).

Các tọa độ (Kỷ nguyên 2000):
* Xích kinh: 19h50m47.00s
* Xích vĩ +08°52'06.0"

## Các tham chiếu tới sao này

Trong huyền thoại, có một câu chuyện tình yêu trong Thất tịch của Việt Nam và Trung Quốc trong đó Ngưu Lang và hai con của mình (tức là Aquila -β và -γ) bị chia cắt khỏi vợ và mẹ là Chức Nữ (Vega), là người phải ngồi bên kia bờ sông của Sông Ngân.
:*Xem thêm bài viết về truyện cổ tích [[Ngưu Lang Chức Nữ|Ngưu Lang - Chức Nữ]]* và sao Chức Nữ
Trong chiêm tinh học phương Tây, sao Ngưu Lang là điềm gở, báo trước những mối nguy hiểm từ những kẻ đê tiện.

Trong lĩnh vực máy tính, máy tính quan trọng trong giai đoạn đầu, Altair 8800, đã được đặt tên theo ngôi sao này vì cô con gái của người có trách nhiệm đặt tên phù hợp cho máy tính này, khi hỏi con gái mình nên đặt tên như thế nào, đang xem một đoạn của *Star Trek* trong đó *Starship Enterprise* có **Altair** là điểm đến của nó. Vì thế Altair đã được lấy làm tên cho máy tính đó.

Trong khoa học viễn tưởng, Altair là:
* Hành tinh Altair IV là khung cảnh chính của cuốn sách và phim *Forbidden Planet* (Hành tinh cấm đoán)
* Là quê hương của Harlan, một dạng sự sống nhân tạo trong *Stargate SG-1*.

## Tham khảo


## Liên kết ngoài

* Report với các bức ảnh độ phân giải cao.
* ALTAIR  Automation Library System.