Thiên Sơn

**Thiên Sơn** (, ; *Tjansan*; Thổ Nhĩ Kỳ cổ: **𐰴𐰣 𐱅𐰭𐰼𐰃**, *Tenğri tağ*; ; , *Tenger uul*; , Тәңри тағ, *Tengri tagh*; , *Teñir-Too/Ala-Too*, تەڭىر-توو/الا-توو; , **', تأڭئرتاۋ; , ''Тян-Шан, Тангритоғ'', تيەن-شەن) còn được gọi là **Tengri Tagh**, có nghĩa là ''núi [[Thiên]]'' hoặc ''núi trời'' là một hệ thống các [[dãy núi]] nằm ở khu vực [[Trung Á]], về phía bắc và phía tây của [[sa mạc Taklamakan]] trong khu vực biên giới của [[Kazakhstan]], [[Kyrgyzstan]] và [[Tân Cương|khu tự trị dân tộc Duy Ngô Nhĩ Tân Cương]] ở phía tây bắc [[Trung Quốc]]. Về phía nam, nó nối liền với [[dãy núi Pamir]]. Đỉnh cao nhất của Thiên Sơn là [[Jengish Chokusu]] cao 7.439 mét (24.406&nbsp;ft) trong khi điểm thấp nhất là [[Hố sụt Turpan]] nằm ở độ cao -154 mét (-505&nbsp;ft) so với [[mực nước biển]].

Tên gọi Thiên Sơn được sử dụng rộng rãi hiện nay là sự phiên âm sang tiếng Trung của tên gọi trong tiếng Duy Ngô Nhĩ **Tengri Tagh*' (dãy núi thần linh). Tên gọi trong tiếng Trung để chỉ Thiên Sơn, có thể có nguồn gốc từ tên gọi trong ngôn ngữ của người [[Hung Nô]], *Kỳ Liên* (祁連) được nói tới trong *Sử ký* như là nơi cuối cùng nơi họ gặp nhau và sinh con đẻ cái cũng như trong ngôn ngữ của người [[Nguyệt Chi]], mà một số tác giả cho rằng là nói tới Thiên Sơn chứ không phải dãy núi dài 1.500&nbsp;km xa hơn về phía đông mà hiện nay mang tên gọi này. Một dãy núi cận kề, [[tannu-Ola|dãy núi Tannu-Ola]] ([[tiếng Tuva]]: Таңды-Уула Tangdy-Uula), cũng có tên đồng nghĩa là "dãy núi trời/thiên đường" hay "dãy núi thần thánh/thần linh"). Thiên Sơn là một dãy núi linh thiêng đối với [[Tengrism]] giáo và đỉnh cao thứ hai của nó được gọi là [[Khan Tengri]] có thể được dịch là "Chúa tể của các linh hồn".

==Địa lý==
Dãy núi nằm ở phía bắc và phía tây [[sa mạc Taklamakan]] và về phía bắc của [[Lòng chảo Tarim|Bồn địa Tarim]] ở khu vực biên giới [[Kazakhstan]], [[Kyrgyzstan]] và [[Tân Cương]] ở phía tây bắc Trung Quốc. Ở phía nam, nó kết nối với [[dãy núi Pamir]] và về phía bắc và phía đông, nó giáp với [[Dãy núi Altai|dãy núi Altay]] của Mông Cổ.

Trong bản đồ học phương Tây như [[Hội Địa lý Quốc gia (Hoa Kỳ)|Hội Địa lý Quốc gia Hoa Kỳ]] thì khu vực kết thúc phía đông của Thiên Sơn thường được hiểu là ngay trước [[Ürümqi]], trong khi dãy núi về phía đông thành phố này gọi là [[dãy núi Bác Cách Đạt]] (Bogda Shan) cao 5.445 mét. Tuy nhiên, trong bản đồ học Trung Quốc từ thời [[nhà Hán]] tới ngày nay đều đồng ý rằng Thiên Sơn được coi là bao gồm cả hai dãy Bác Cách Đạt và [[Barkol]].

Thiên Sơn là một phần của [[Kiến tạo sơn|đai kiến tạo sơn]] [[Himalaya]] được hình thành do va chạm của các mảng kiến tạo Ấn Độ và Á-Âu trong [[đại Tân sinh]]. Nó là một trong những dãy núi dài nhất ở Trung Á, kéo dài khoảng 2.800&nbsp;km về phía đông từ [[Tashkent]] ở [[Uzbekistan]].

Đỉnh cao nhất của dãy núi Thiên Sơn là [[Jengish Chokusu]] với độ cao 7.439 mét (24.406&nbsp;ft), là đỉnh cao nhất ở Kyrgyzstan nằm trên biên giới với Trung Quốc. Đỉnh cao thứ hai của Thiên Sơn là [[Khan Tengri]] (Chúa tể của các linh hồn) có độ cao 7.010 mét, nằm trên biên giới Kazakhstan-Kyrgyzstan. Hai đỉnh núi này được phân loại là hai đỉnh cao trên 7.000 mét nằm xa nhất về phía bắc của thế giới.

[[Đèo Torugart]], nằm ở độ cao 3.752&nbsp;m (12.310&nbsp;ft), nằm trên biên giới giữa Kyrgyzstan và khu tự trị Tân Cương của Trung Quốc. Dãy núi [[Alatau]] có rừng, nằm ở cao độ thấp hơn ở phần phía bắc của Thiên Sơn là nơi có những bộ lạc du mục sinh sống nói [[ngữ hệ Turk]].

Thiên Sơn ngăn cách với [[Cao nguyên Thanh Tạng|cao nguyên Tây Tạng]] bởi sa mạc Taklimakan và bồn địa Tarim ở phía nam. Các con sông chính chảy trong khu vực Thiên Sơn là sông [[Syr Darya]], [[sông Ili]] và [[sông Tarim]]. [[Hẻm núi Aksu]] là một phần thuộc [[Khu bảo tồn thiên nhiên Aksu-Zhabagly]] là địa điểm đáng chú ý tại tây bắc Thiên Sơn với hệ động thực vật hoang dã vô cùng phong phú.

Băng vĩnh cửu được tìm thấy ở độ cao 3.500-3.700 mét so với mực nước biển. Ở độ cao từ 2.700-3.300 mét thì ở một vài khu vực mới có bởi vi khí hậu và vị trí, thậm chí có những khu vực băng vĩnh cửu nằm ở độ cao dưới 2.000 mét. Các sông băng trên dãy núi Thiên Sơn đã bị thu hẹp nhanh chóng và mất 27%, tương đương 5,4 tỷ tấn khối lượng băng của nó kể từ năm 1961 so với mức trung bình 7% trên toàn thế giới. Ước tính đến năm 2050, một nửa số sông băng còn lại sẽ tan chảy.

Cây lá kim *Picea schrenkiana* là chủng loài thực vật bao phủ 90% diện tích dãy núi, cây có thể cao tới 60 m và tuổi đời 400 năm.

Một trong những người châu Âu đầu tiên đến Thiên Sơn và có miêu tả về nó chi tiết là nhà thám hiểm người Nga [[Pyotr Petrovich Semenov|Pyotr Semenov Tyan-Shansky]] vào [[thập niên 1850]].

==Di sản thế giới==
Năm 2013, tại Hội nghị thường niên của [[Ủy ban Di sản thế giới]], phần phía đông của dãy Thiên Sơn thuộc Tân Cương, Trung Quốc đã được công nhận là [[Di sản thế giới]] với tên gọi Tân Cương Thiên Sơn. Tây Thiên Sơn thuộc các quốc gia Kazakhstan, Kyrgyzstan và Uzbekistan sau đó cũng đã được [[UNESCO]] đưa vào danh sách di sản thế giới vào năm 2016.

Di sản thế giới Tân Cương Thiên Sơn thuộc Trung Quốc bao gồm các phần:
* [[Khu bảo tồn tự nhiên quốc gia Tomur]]
* [[Kalajun]]-[[Kuerdening]]
* [[Khu bảo tồn Bayinbuluke]]
* [[Khu bảo tồn Bogda]]

Di sản thế giới Tây Thiên Sơn bao gồm các phần thuộc:
* [[Khu bảo tồn thiên nhiên Karatau]], Kazakhstan
* [[Khu bảo tồn thiên nhiên Aksu-Zhabagly]], Kazakhstan
* [[Vườn quốc gia Sayram-Ugam]], Kazakhstan
* [[Khu bảo tồn thiên nhiên Sary-Chelek]], Kyrgyzstan
* [[Khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia Besh-Aral]], Kyrgyzstan
* [[Khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia Padysha-Ata]], Kyrgyzstan
* [[Khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia Chatkalskiy|Khu bảo tồn thiên nhiên sinh quyển Chatkal]], Uzbekistan

== Thư viện ảnh ==
<gallery>
Hình:Peak of Khan Tengri at sunset.jpg|Đỉnh Khan Tengri lúc hoàng hôn
Hình:Gorkiy Peak from South Inylchek Glacier.jpg|Đỉnh Gorkiy nhìn từ bờ kia sông băng Inylchek nam
Hình:South_Inylchek_Base_Camp.jpg|Lều trại tại Inylchek nam, với Chapaev và Khan Tengri ở bên kia sông băng
Hình:tianshansnow.jpg|Trạm thiên văn ở Thiên Sơn khoảng năm [[1912]], do [[Sergei Mikhailovich Prokudin-Gorskii]], một người tiên phong trong lĩnh vực chụp ảnh màu, chụp 
</gallery>

== Xem thêm ==
* [[Hẻm núi Aksu]]

== Tham khảo ==
* *The Contemporary Atlas of China*. 1988. London: Marshall Editions Ltd. Tái bản 1989. Sydney: Collins Publishers Australia.
* *The Times Comprehensive Atlas of the World''. Ấn bản lần thứ 11. 2003. Times Books Group Ltd. London.

## Liên kết ngoài

* Russian mountaineering site 

## Ghi chú