Húc Liệt Ngột

**Húc Liệt Ngột** (;  – 8 tháng 2 năm 1265) là một Hãn vương của Mông Cổ. Ông là em ruột của Mông Kha và Hốt Tất Liệt, con trai của Đà Lôi, cháu nội của Thành Cát Tư Hãn. Húc Liệt Ngột được Mông Kha giao nhiệm vụ chinh phạt vùng Ba Tư và Tây Á. Năm 1258, Húc Liệt Ngột đánh chiếm thành Bagdad và thảm sát dân xứ này, sau đó hành hình Khalip al-Musta'sim của nhà Abbasid. Năm 1260, tướng của Húc Liệt Ngột phái quân sang chống Ai Cập nhưng bị thất bại trước quân nhà Mamluk của Ai Cập tại Ain Jalut. Về sau Húc Liệt Ngột trở về làm Hãn của Hãn quốc Y Nhi Ba Tư.

## Thân thế và gia quyến
Húc Liệt Ngột chào đời khoảng năm 1217, là con trai thứ ba của hoàng tử Mông Cổ Đà Lôi và bà vợ chính thất Toa Lỗ Hòa Thiếp Ni. Ông có hai người anh trai ruột là Mông Kha () và Hốt Tất Liệt (), cùng một người em trai út là A Lý Bất Ca. Không tồn tại ghi chép chi tiết nào về thời ấu thơ hoặc niên thiếu của Húc Liệt Ngột, ngoại trừ một giai thoại được kể lại trong cuốn *[[Jami' al-tawarikh]]* của sử gia Ba Tư Rashid al-Din: cậu bé Húc Liệt Ngột khi mới 8 tuổi và anh trai Hốt Tất Liệt 10 tuổi mừng rỡ khoe khoang thành tích săn bắn với ông nội Thành Cát Tư Hãn sau khi vị này trở về từ cuộc thảo phạt Khwazarm.

Một khi đủ tuổi, Húc Liệt Ngột cưới Quý Do của thị Oirat làm chính thất. Ông có với bà một người con trai tên Jumghur và một người con gái tên Buluqan Aqa. Sau cái chết yểu mệnh của Quý Do, Húc Liệt Ngột lấy Qutui của thị Hoằng Cát Lạt và em gái chung nửa dòng máu với vợ cũ là Öljei làm vợ.

## Sự nghiệp
### Đại nghị ''Kurultai'' năm 1251
Cùng với những người anh em ruột, Húc Liệt Ngột tham dự *[[kurultai]]* năm 1251 bên sông Kherlen và ủng hộ việc anh trai cả Mông Kha nối ngôi khả hãn Quý Do sau khi vị này đột ngột băng hà vài năm trước đó.

### Bình định Trung Đông (1253–1260)

Trong những năm 1252–53, Khả hãn Mông Kha khởi động một loạt các chiến dịch quân sự – chính sách vốn bị đình hoãn dưới thời Quý Do – nhằm củng cố những vùng lãnh thổ chưa hoàn toàn sáp nhập vào Đại Mông Cổ, đồng thời khẳng định uy quyền ngai vị của bản thân sau một loạt lục đục hậu cung với các chi họ Sát Hợp Đài và Oa Khoát Đài. Húc Liệt Ngột, với tư cách là em trai ruột của Khả hãn, được phong tước *ilkhan* () và cử đi bình định Trung Đông. Sứ mệnh của ông là triệt hạ các thành trì Nizāriyya của hội Assassin trên dãy núi Alborz và Quhistan. Ngoài ra, ông cũng được lệnh thu phục khalip al-Musta'sim của nhà Abbas tại Baghdad, cũng như các dân tộc Lur và Kurd ở Shahrazūr.

Bởi Mông Kha đã biên chế phần lớn thân binh của chi họ mình tại quê nhà cho cuộc xâm lược Nam Tống quy mô hơn, Húc Liệt Ngột chỉ được phép dùng không quá 1/5 lính bản bộ và phải tận dụng quân sĩ nằm ngoài quyền cai quản của chi họ – tức từ gia hộ của anh em bên chi họ Oa Khoát Đài, Sát Hợp Đài và Truật Xích. Một số sử gia như Thomas T. Allsen không để ý đến điều này mà cho rằng: ngoài những nhiệm vụ đã nêu bên trên, mục đích của Húc Liệt Ngột còn là kiến tạo cơ sở cát cứ của chi họ Đà Lôi tại Iran, nhằm lấn lướt lợi ích của các chi họ Thành Cát Tư khác trong tương lai gần. Song, như sử gia Micheal Hope đã chỉ ra, quá nửa lực lượng của Húc Liệt Ngột có lòng trung thành mập mờ với ông nói riêng và chi họ Đà Lôi nói chung, và bản thân ông cũng đã được lệnh trở về Mông Cổ một khi chiến dịch kết thúc.

Ngoài binh lính Mông Cổ, Húc Liệt Ngột tuyển mộ đinh tráng người Khiết Đan, Mãn Châu, Đột Quyết vào đoàn viễn chinh. Bên cạnh đó, một "vạn hộ" công binh người Hán có tài nghệ chế tạo máy lăng đá, máy bắn tên, hỏa khí, cũng được trọng dụng để chuẩn bị đánh công kiên ở Trung Đông. Nhằm đảm bảo có đủ đồng cỏ cho gia súc gặm, các *tamma* () Mông Cổ ở biên giới phía tây được lệnh di dời: *[[noyan]]* Baiǰu đóng tại Azerbaijan, tuy bất mãn, vẫn phải chấp hành dời quân sang Tiểu Á để nhường chỗ cho quân kỵ của Húc Liệt Ngột. Tướng Ket-Buqa được lệnh cầm 12.000 tiền quân tiến vào Iran trước.

#### Chiến dịch Alamut – Baghdad

Tháng 2 năm 1253, Húc Liệt Ngột trở về *[[Oát Nhĩ Đóa|ordu]]* của mình để sửa soạn cho cuộc viễn chinh Iran. Mùa thu năm 1254, ông xuất chinh từ Karakorum. Không rõ lộ trình chi tiết của đạo quân này song một số chặng dừng tiêu biểu vẫn được sử sách ghi lại. Hè năm 1255, Húc Liệt Ngột cho quân kị nghỉ ở Almalyk thuộc ''ulus'' Sát Hợp Đài; nhiếp chính Mông Cổ sở tại là Khả Đôn Orqina tiếp đón và khao quân Mông Cổ rất hậu. Đoàn người rời đi vào một thời điểm không rõ, đặt chân đến Samarkand vào tháng 10, nghỉ lấy sức 40 ngày rồi tới Kish (nay là Shahrisabz). Ngày 1 tháng 1 năm 1256, quân Mông Cổ vượt sông Amu Darya, tránh trú bão tuyết tại Shiburghan. Theo Rashid al-Din, khi hay tin đại quân Mông Cổ kéo đến ngạn Ba Tư của Amu Darya để trừng phạt hội Assassin, các lãnh chúa của Rūm, Fars, Iraq, Azerbaijan, Arran, Shirvan và Gruzia đã lập tức cử sứ giả đến minh xác lòng trung thành với Đại Mông Cổ và tiếp tế binh lực.

Tháng 5 năm 1256, Húc Liệt Ngột đoạt thành Tun tại Quhistan sau một trận vây hãm chớp nhoáng. Quân Mông Cổ đi tiếp tới Tus, thu thập lương thảo và đánh chén yến tiệc, đến Bistam vào ngày 2 tháng 9, rồi Maymun Diz – trị sở đầu não của hội Assassin – vào ngày 7 tháng 11. Ba *[[tümen]]* Mông Cổ của ''ulus'' Truật Xích được cử sang tăng viện cho Húc Liệt Ngột.

#### Chiến dịch Syria – Levant

### Tranh chấp với chi họ Truật Xích (1261–1263)

## Phụ chú

## Tham khảo

### Thư mục

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
*