open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gur'jevsk (Kemerovon agj)

**Gur'jevsk** () om Venäman lidn Kemerovon agjan päivlaskmas. Se om Gur'jevskan ümbrikon (edel vn 2019 kül'mkud — rajonan) administrativižeks keskuseks (1935−1963 i vspäi 1987) da palaks. Ümbrikon kaikiš suremb lidn, toine om Salair.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1816 kuti hobedansuladuztegim da žilo senno, nimitihe ph. Gurijan vai finansiden Dmitrii Gur'jev-ministran (1810−1823) kanzannimen mödhe. Vspäi 1826 pästtihe kaugedraudad tegimel. Kätihe radnikžilod lidnaks vl 1938.

Gur'jevsk-lidn šingotase raudan metallurgijan tegimel (terased, vanundtegesed, läz kaht tuhad radnikoid), mugažo pen' kivivoinümbriradai tegim, sömkombinat i gidrofobižen inertižen pölün *Inertnik*-fabrik ratas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon suvipäivnouzmas, Pen' Bačat-jogen randal ( 60 km pitte, Obin oigedpol'ne bassein), Salairan ülüdenno, 230 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Gurjevskan vezivaradim levitase suvhe lidnaspäi, om sätud kut tegimištoline uit 19. voz'sadan augotišes, pindan korktuz om 236 m ü.m.t..

Matkad Kemerovon röunhasai om 150 km pohjoižhe. Lähembaižed lidnad oma Salair kahtes kilometras suvipäivlaskmha i Belovo 30 km pohjoižpäivnouzmha orhal, avtol vai raudtel. Lidnan *Gur'jevsk*-raudtestancii radab jüguiden täht vaiše, ühtenzoitase lidnan tegimidenke i Salairanke.

## Tobmuz
Gur'jevskan lidnankund oli vll 2004−2019. Gur'jevsk oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Edeline lidnan pämez' om Mihail Podanev (sügüz'ku 2015 — sulaku 2020).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 24 817 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 22 134 ristitud. Kaik 23 089 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 31 tuhad eläjid vl 1967.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Gurii, Samon i Aviv-moknikoiden jumalanpert', ph. Joann-endustajan valatandpühäpert' (letihe vll 1992−1993). Niiden ližaks Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' (1874−1876, rušihe vl 1941) i koume časounäd ei ole kaičenus.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, koume aluzškolad (nomer 10, 15, 16), kaks' keskškolad (nomer 5, 11), škol-internat nomer 6, lapsiden ližaopendusen keskuz, ümbrikon kompleksine sportškol. Belovon äiprofil'žen tehnikuman filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Фасад здания Гурьевского краеведческого музея (после реставрации 2022).jpg|Gur'jevskan kodirandantedištandmuzei (2022, ende Jermolajev-torgovanan lauk)
Guryevsk, Kemerovo Oblast, Russia.jpg|Söndtavaroiden lauk eländpertiš vl 2008
Школа в Гурьевске.jpg|Škol (2008)
Городской клуб горняков.jpg|Kaivajiden lidnklub (2008)
Памятники в ПАТП - panoramio.jpg|Avtobusad-muštnikad lidnan passažiravtotransportižes edheotandas vl 2009


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da sen ümbrikon tobmuden sait (''admgur.ru''). 
* Lidnan da lidnümbrikon informacine portal (''gurievsk42.ru'').
Kaltan

**Kaltan** () om Venäman lidn Kemerovon agjan suves. Se om lidn agjan alištusenke (vspäi 1993), om Kaltanan lidnümbrikon administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Tomskan gubernijan elänzoittud tahoiden nimikirjuteses vl 1859 kuti *Kaltanskai*-külä 128 eläjanke. Kätihe *Alakaltan*-küläd () radnikžiloks Kaltan-nimenke vl 1949. Se sai lidnan statusad vn 1959 29. päiväl heinkud. *Kaltan*-raudtestancii radab vspäi 1930.

Kaltan šingotase kivihilen samižel (kaks' kaivut) i Suvikuzbassan GRES:al kivihilenke poltuseks, sauvondmaterialiden edheotandoil (savičuntegim, metalližkonstrukcijad) i lämbituzmašiništon tegimel.

## Geografijan andmused

Kaltan sijadase Kondom-jogen oiktal randal tobjimalaz (, Obin oigedpol'ne bassein), 225 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Voib olda manrehkaidusid kudhe ballhasai. Kivihilen löudmižsijad sijadasoiš päivlaskmha lidnaspäi.

Matkad Kemerovohosai om 218 km lodeheze-pohjoižhe orhal, 258 km avtol vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Osinniki kümnes kilometras pohjoižpäivnouzmha i Novokuzneck kaks'kümnes kilometras pohjoižhe orhal sen röunhasai.

Kaik nell' žilod mülüdas lidnümbrikho Kaltanan ližaks, niišpäi kaks' oma pened (Uz' Punkt, Verh-Teš) i kaks' oma surembad: Malinovk (*Малиновка*, 7299 rist. vl 2021) i Sarbal (*Сарбала*, 1011 eläjad vl 2025). Lidnümbrikon pind om 98,45 nellikkilometrad.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 892 ristitud, lidnümbrikon kaks' koumandest, vn 2021 — 21 752 ristitud. Kaik 20 947 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 28 tuh. eläjid vl 1967.

Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Katken pühäpert' om avaitud lidnas, saudihe vll 2002−2008.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma kümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 7, 10..12, 15, 24, 37, 38), koume aluzškolad (nomer 15, 18, 29), kaks' keskškolad (nomer 1, 30), čomamahtoiden škol (nomer 42), kompleksine sportškol. Kaltanan äiprofil'ne tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden sait (''kaltan.net'').
Ruzvel't Franklin Delano

**Franklin Delano Ruzvel't** ( [ˈfræŋklɪn ˈdɛlənoʊ ˈroʊzəˌvɛlt], anglijankel'ne järgeline lühenduz: *FDR*; sünd. 30. viluku 1882, Springvud-usadib, Haid Park, Nju-Jork-štat, AÜV — kol. 12. sulaku 1945, Uorm-Springs-rezidencii, Džordžii, AÜV) oli AÜV:oiden 32nz' prezident (4. keväz'ku 1933 — 12. sulaku 1945). Oli Demokratižen partijan ühtnijan. Edeline prezident oli Gerbert Guver, jäl'ghine — Garri Trumen.

## Biografii
Franklinan kazvatajad oliba štatan aristokratijaspäi, Džeims Ruzvel't-biznesmen (akcijoiden pidai, koli vl 1900) i Sara Enn Delano Ruzvel't. Franklinal Džeims-vell' oli.

Tuleban aigan prezident openui Garvardan kolledžas (1900−1904, bakalavran arv), sid' Kolumbijan universitetan oiktusenškolas (1905−1907), oli pästtud advokataks i zavodi kar'jerad Uoll Stritan juridižes firmas.

Ruzvel't oli valitud politikanmeheks da radoi Nju Jork-štatan Senatas (1911−1913), oli Nju Jork-štatan gubernatoran (1929−1932) i zavodi verod lodelta valičijoidenke radion kal't («lodud ledenno/hil'mätonno»). Radoi valdkundmehen, vll 1913−1920 oli AÜV:oiden sodamerivägiden ministran abunikaks. Napri valitas AÜV:oiden Kongressha senatoraks vl 1914 i varaprezidentaks vl 1920, no sai kilt. Vspäi 1921 mokičihe periodižes ičeze kibuspäi.

Prezident koli verenviškaidusespäi päaivohe, om mahapandud sündundan tahos.

## Prezidentan strokud
Franklin Delano Ruzvel't oli üks'jäine Ühtenzoittud Valdkundoiden prezident, kudambad valitihe enamba mi kahteks strokuks, vll 1932, 1936, 1940 i 1944. Ohjanzi Suren depressijan i Toižen mail'man sodan aigan, andoi äi vägid varmitamha gitleranvastašt koalicijad, ezitoti ÜRO:n projektad, oli Kahtenden (ekonomižen) billän oiktusiš sädajan (1944, Kongress blokirui).

## Kanz
Eleonora Ruzvel't (1884−1962) oli ak vn 1905 17. päiväspäi keväz'kud Franklinan surmhasai. Sündutihe kuz' last, viž poigad: Džeims, Franklin (koli vagahaižel), Elliott, Franklin Delano-noremb, Džon, i Anna-tütär.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Franklin Ruzvel'tan kirjišt da muzei (''fdrlibrary.org'').
Amundsen Rual'

**Rual' Engel'bregt Gravning Amundsen** ( [ˈrùːɑɫ ˈɑ̂mʉnsən]; s. 16. heinku 1872, Borge, Norvegii — kol. 18. kezaku 1928, Barencan meri, Arktik) oli norvegine polärine matkadai da tedoidai. Hän viden kesken joukunke saihe Suvinabahasai ezmäižen kerdan mail'mas, vn 1911 14. päiväl tal'vkud, i kaik pörduihe tagaz Skottan ekspedicijaspäi erineden. Maskirui edelkävujan ekspedicijoid tedoidusikš, kaiken rahavelgan problemad oliba.

## Biografii
Rualin tat oli Jens Engebrekt Amundsen-edheotai-meritorgovan (1820−1886), mam — Hanna Henrike Gustava Salkvist (Amundsen), valdkundmehen tütär. Hö sündutihe nell' poigad, i Rual' oli norembaižen. Ročilaine Elizabet Gustavson-guvernant holdui lapsiš noressai, i Hannan surman jäl'ghe vl 1893 abuti Rualile lujas. Rual' Amundsen openui školas pahoin, taci opendust medicinižen universitetan vaumičendpalakundas. Lapsessai mahtoi štarkta suksil i sportazi, tegi lähižid matkoid vellenke i sebranikoidenke, muga vaumiči oigeta elon planoid.

## Tedomatkad
Vn 1895 kevädel Amundsen oigenzi šturmanan egzaminad i ühtni Bel'gijan antarktižhe satusetomha ekspedicijha (1896−1899) merimeheks. Sid' oli ekspedicijoiden pämehen kaiken:
* Pohjoižen magnitižen polüsan sijadusen märičend i Lodehližen meriten läbiujund «Joa»-laival (, Norvegii — Grenlandii — Kanadan pohjoižrandišt — Aläsk — San Francisko, 1903−1906);
* Norvegijan antarktine ekspedicii «Fram»-laivanke i koiril (Madeir — Antarktidan rand — Suvinaba — Antarktidan rand — Tasmanii, 1910−1912);
* Pohjoižen meriten alištuz «Mod»-laival (Oslo — Čelüskin-nem' — Ajon-sar' — Aläsk, 1918−1921);
* Transarktine lendand «Norvegii»-dirižablil (, vn 1925 semendku).

## Kanz
Amundsen päti ühtneda polärižihe ekspedicijoihe prihastusespäi i jäi naimatoman elon hätkte. Hänel koume sudaruškad oli, kaik naižed oliba lähtnuded mehile edel sidä. Vll 1920/1921 tal'vdundan aigan Čukotkal Amundsen kändihe ižindamaks čukačun Kakonita- i Kamilla-neičukaižiden täht, andoi tütrindamid ičeze kanzannimed da oigenzi opetas Norvegijha ičeze Leon-vellennoks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Rual' Amundsenan (oli pertin pidajan vll 1908−1928) «Uranienborg»-pertin-muzejan lehtpoled Akershus-fül'ken muzejiden ühtelmasen ''mia.no''-saital.  
* «Joa»- i «Fram»-laivoiden muzejad (''frammuseum.no'').   (+ pdf-fail videl kelel:     )
Topki

**Topki** () om Venäman lidn, lidnankund da transporttesol'm Kemerovon agjan lodehes. Se om Topkin ümbrikon (edel vn 2019 heinkud — rajonan) administrativine keskuz. Mülütihe rajonha vl 2005.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1914 raudtestancijaks «Transsib — Ščeglovo»-jonol. Vspäi 1917 puruvedimiden depo radoi, NSTÜ:n parahim 1930-nzil vozil. Kätihe radnikžiloks vl 1929. Se sai lidnan statusad vn 1933 10. päiväl sulakud. Järed cementtegim om saudud vll 1953−1966, radab sijaližel torhudel.

Topki šingotase cementantegimel, raudten edheotandoil i sömtegimištol (kiruhsöndan «Podorožnik»-verkon tehmine). Om raudtesol'meks Transsiban, Kemerovon i Novokuzneckan čuradusihe.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon päivnouzmas, 230..310 m ü.m.t. korktusil. Tahond om sokaz päivlaskmha lidnaspäi.

Matkad Kemerovohosai om kaks'kümne kilometrad päivlaskmha orhal, avtol vai raudtedme, se om lähembaine lidn. Ratas mouckiven löudmižsijad seičemes kilometras lodeheze. «Sibir'»-avtote (R-255) ümbärdab lidnad pohjoižpäivnouzmaižes poles.

Topki om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 28 641 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 27 158 ristitud. Kaik 27 963 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 34 100 eläjad vl 1992.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma sätud lidnas: ph. Sergii Radonežalaižen pühäpert' (om saudud vll 1994−2006) i ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (om saudud vl 1972, eile rados).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, viž keskškolad (nomer 1, 2, 4, 6, 8), lapsiden da norišton sädamižen pert'kulu, čomamahtoiden škol nomer 5, čomamahtoine škol nomer 17, lidnan lapsiden da norišton sportškol. Topkin tehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Административное здание на ул.Привокзальная.JPG|Administrativine sauvuz läz päraudtestancijad (2012)
Обелиск павшим за Родину в ВОВ на железнодорожной площади,начало 2000-х.jpg|Muštpacaz pölištunuzile Suren sodan aigan, 2000-nziden voziden nägu
Трубы топкинского цемзавода.jpg|Topkin cementantegim vl 2014
Паровоз,установленный на привокзальной площади.JPG|Puruvedim muštnikaks vagzalan torgul (2011)
Топки, привокзальная площадь.JPG|*Topki*-päraudtestancijan sauvused vl 2014


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Topkin municipaližen ümbrikon oficialine sait (''admtmo.ru''). 
* Lidnankundan tobmuden aluzkundoiden vanh sait (''e-topki.ru'' voziden 2006−2019 arhivanke).
Piter (znamoičendad)

**[[Piter]]** om Venälaižen Federacijan subjekt da kahtenz' surtte lidn.

Piter voib znamoita mugažo:
* Piter () — angližen Peter-nimen transkripcii, vepsän analog om Pedr.
* Piter — Piter-lidnan stadion, om saudud vll 2007−2016.
* Piter — Venäman kirjoiden pästandkodi, sen om pandud Piterihe vl 1991.
Polisajevo

**Polisajevo** () om Venäman lidn Kemerovon agjan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Leninsk-Kuzneckijan ümbrikon palaks vspäi 2024, vll 1999−2024 oli erigoittud Polisajevon lidnümbrikon administrativžeks keskuseks da päpalaks.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1940 kuti žilo udenno «Polisajevskai»-kaivudenno. Kätihe sidä *Polisajevo*-radnikžiloks vl 1952. Mülütihe Polisajevo- i Krasnogorskii-žiloid Leninsk Kuzneckijha vl 1987. Vn 1989 30. päiväl redukud erigoittihe Polisajevod i anttihe sile lidnan statusad.

Polisajevo šingotase kivihilen samižel (koume kaivut i kaks' küllästamižfabrikad), sauvondmaterialiden pästandal (raudbetontegim, plastikiknoiden fabrik, uksiden edheotand).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Inänjogen () oiktal randal, Kuzneckan katl'usen keskuses, 250 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kemerovohosai om kahesakümne viž kilometrad pohjoižhe orhal, 96 km avtol vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Leninsk Kuzneckii ani lodeheze, kundaližen transportan maršrutad oma ühthižed kahtes lidnas, i Belovo 25 km suvhe. Lidn om ümbärtud Belovon ümbrikon (päivnouzmas, suves i suvipäivlaskmas) i Leninsk Kuzneckijan rajonan (päivlaskmas i pohjoižes) territorijoil toižiš polišpäi.

## Tobmuz
Krasnogorskii-žilo (2 965 rist. vl 2010) i Kaivuden nomer viž žilo (82 rist. vl 2010) mülüiba lidnümbrikho Polisajevon ližaks. Lidnümbrikon pind oli 49,29 km².

Vspäi 2024 lidnümbrikon erigoittud tobmuz om likvidacijan pordhal. Polisajevon territorialine ohjanduz om sätud Leninsk-Kuzneckijan ümbrikos.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 27 624 ristitud, lidnümbrikon — 30 671 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 25 631 eläjad. Vl 2017 kaik 26 510 ristitud elihe lidnas i 29 466 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 32 400 eläjid vl 2001.

Ortodoksižen hristanuskondan nell' jumalanpertid oma sätud lidnümbrikos 1990-nziš vozišpäi: ph. Serafim Sarovalaižen, ph. Mikulai-čudonsädajan i phh. Petran da Fevronijan Muromalaižiden — lidnas, sur' Pühän Jumalanmaman Katken jumalanpert' om Krasnogorskii-žilos (letihe vll 2020−2023). Protestantizman kaks' loičendpertid (baptizm i evangeližen uskondan hristanuskojad) oma saudud lidnas.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma kümne päivkodid (nomer 1, 2, 3, 19, 26, 27, 35, 47, 50, 52), viž aluzškolad (nomerad 14, 17, 32, 35, 44), licei, keskškol-internat (nomer 23), čomamahtoiden škol (nomer 54), sportškol. Polisajevon industrialine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden sait (''leninsk.kemobl.ru''). 
* Lidnan kodirandantedištandan sait (''kraevedpol.ru'').
Taig (lidn)

**Taig** () om Venäman lidn da raudtesol'm Kemerovon agjan lodehes. Se om Taigan lidnümbrikon administrativine keskuz (vspäi 2005).

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud sokhaze tahondha vl 1896 kuti *Tomsk-Tajožnii*-žilo sauvomha da holitamha Transsib-raudted da sen sarakod Tomskhasai. Žilo šingotihe teravas, saudihe nell' pühäpertid i ristitišt saihe kümnehe tuhazesai, kätihe Tomskan gubernijan lidnaks nügüdläiženke nimenke vn 1911 27. päiväl vilukud. Vll 1925−1943 mülüi Novosibirskan agjaha lidnaks agjan alištusenke.

Taig-lidn šingotase raudten edheotandoil (vedimiden i vagonoiden kohenduzdepod), mugažo omblendfabrik radab.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon suvipäivlaskmas, Jai-jogen keskjoksmusen hural randpolel ( 380 km pitte, Čuliman hura ližajogi), 250 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnümbrik röunatab Jajan rajonanke pohjoižpäivnouzmas, Anžero-Sudženskan ümbrikonke päivnouzmas, Jaškinon ümbrikonke suves i päivlaskmas, Tomskan agjanke pohjoižes.

Matkad lidnaspäi Tomskan agjan röunhasai om kaks'kümne kilometrad pohjoižhe orhal, Kemerovohosai om kahesakümne nell' kilometrad suvipäivnouzmha orhal, 103 km avtotedme vai raudtel. Lähembaine lidn om Anžero-Sudžensk 25 km päivnouzmha orhal vai raudtel, 65 km avtotedme. Lähembaine lendimport om Tomskan «Bogaševo» 60 km lodeheze raudtedme.

## Tobmuz
Kaik kaks' žilod da koume elänzoittud raudtesarad mülüdas lidnümbrikho Taigan ližaks. Lidnümbrikon pind — 553,44 km².

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 25 331 ristitud, lidnümbrikon — 27 424 ristitud, vn 2021 — 22 375 ristitud. Kaik 24 183 eläjad oli lidnas i 26 016 eläjad kaikes lidnümbrikos vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 33 860 eläjid vl 1959.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Teiden tehnine škol i Taigan raudtetransportan institut (mülüb Omskan ühtenzoituzteiden valdkundaližhe universitetha) oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Galerei

Tayga water tower.jpg|Vezičuhunduz (2011)
Лавка купца Мангазова в Рождество 02.jpg|Istorine Mangazov-torgovanan lauk vn 2010 tal'vkus
П36-0192, Россия, Кемеровская область, станция Тайга (Trainpix 194673).jpg|P36-klassan puruvedim-muštnik (2012)
088 Станция Тайга.JPG|*Taig*-päraudtestancii vl 2009


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon Rahvahandeputatoiden nevondkundan sait (''sndtgo.ru''). 
* Lidnümbrikon Administracijan oficialine sait (''adm-tayga.ru'').
Armstrong Nil

**Nil Olden Armstrong** ( [niːl ˈɔːldən ˈɒmstrɒŋ]; sünd. 5. eloku 1930, Uapakonet-lidn, Ogajo, AÜV — kol. 25. eloku 2012, Cincinnati, Ogajo, AÜV) oli amerikalaine sodamerilendai da astronavt, lendai-kodvii, kosmine inžener da Cincinnnatin universitetan professor. Tegi ezmäšt ristitun haškud Kudmaižen pindha (20. heinku 1969) «Apollon-11»-missijan aigan.

## Biografii
Nil oli sündnu Stiven König Armstrong-auditoran () i Viola Engelin (angl. *Viola Louise Engel*) kanzha, šotlandijan i saksan augotižlibundanke. Norembad Džun-sizar i Din-vell' oliba Nilal. Kanz sirdi tatan radon jäl'ghe, oli 16 lidnas, i vl 1944 pördui Uapakonetha.

Armstrong oli pästtud Uapakonet-lidnan keskškolaspäi vl 1947. Sai lendajan licenzijad školas opeten völ, edel avtovedajan oiktust. Oli skautoiden likundan ühtnijan i sai kaikiš korktembad «Eagle scout»-rangad.

## Sodakar'jer
Vspäi 1947 Nil Armstrong openui Pördjun universitetas kaks' vot, aviacijan inžiniringan specialižusenke. Valdkund maksoi opendust koumevoččen armijan radnikoičendan arvoimiženke, i Armstrong läksi armijha.

Ühtni Korejan sodaha, lendi 78 kerdad i oli lodud ühten kerdan. Vl 1955 pästtihe universitetaspäi bakalavraks. Lendi kosmosha kaks' kerdad, ezmäižen kerdan oli «Džemini-8»-missijan käsknikan vn 1966 keväz'kus, tehtihe kahten laivan ühtnendad kosmosas.

## Kanz
Armstrong oli naižiš kahtišti. Dženet Šeron oli ezmäine ak vll 1956−1994, erigoitihe, sündutihe Mark- i Erik-poigid, Karen-tütär koli laps'aigan. Kerol Held Nait oli kahtenz' ak vspäi 1994 Nilan surmhasai.

## Homaičendad
De Goll' Šarl'

**Šarl' de Goll' ** ( [ʃaʁl də ɡol]), täuz' nimi **Šarl' Andre Žozef Mari de Goll' Majo** (; sünd. 22. kül'mku 1890, Lill', Francii — kol. 9. kül'mku 1970, Kolombe le Döz Egliz-kommun Francijan pohjoižpäivnouzmas, om mahapandud sigäna-žo) oli Francijan 18. prezident jenaralan arvonke.

## Biografii
Šarl' oli sündnu patriotižhe katoližhe kanzha. Anri de Goll'-tat (1848−1932) oli filosofijan i literaturan professoran, De Golliden bajarišton rodul, Žanna Majo (1860−1940) — mam, kodiemäg. Koume velled da sizar oli Šarlil.

Om Parižan Stanislavan privatižen katoližen kolledžan i Sen-Siran sodaškolan pästnikan, möhemba radoi opendajan siš kapitanan arvonke. Vll 1922−1924 openui Parižan Üläsodaškolas.

## Valdkundaline radnikoičend
De Goll' ühtni Ezmäižen i Toižen mail'man sodoihe, Alžiran sodaha ripmatomudes (1954−1962). Sädi äi teoretižid kirjutisid sodatös 1930-nzil vozil. Radnikoiči Francijan ohjastuses vspäi 1932 i služi armijas oficeraks. Radoi Francijan Pordaigaližen ohjastusen ezimehen (3. kezaku 1944 — 20. viluku 1946) i oli Francijan Vastustusen lideraks sodan aigan.

Jenaral oti Francijan Ministrišton ezimehen i kaičendministran radnikusid ühten aigan (1. kezaku 1958 — 8. viluku 1959), sid' radoi Francijan prezidentan 10 vot (8. viluku 1959 — 28. sulaku 1969). De Goll' vajehti Rene Kotid (4. Tazovaldkund) i oli Videnden Tazovaldkundan ezmäižeks prezidentaks, Žorž Pompidu radoi jäl'geližeks prezidentaks.

## Kanz
Oli nainu vs 1921 sulakun 7. päiväspäi, eliba Ivonna de Goll'-akanke (neiččel Vandru, 1900−1979) Šarlin surmhasai. Sündutihe Filipp-poigad, Anna- i Elizabet-tütrid.

## Homaičendad
Salair

**Salair** () om Venäman lidn Kemerovon agjan päivlaskmas. Mülüb om Gur'jevskan ümbrikho (oli rajonaks vn 2019 kül'mkuhusai), sen toine lidn.

## Istorii
*Salairskoje*-žilo mainitase ezmäižen kerdan vl 1626. Žilon aluz om pandud vl 1782 hobedan kaivudenno. Vspäi 1793 sauvoškanzihe hobedan suladuztegint koumenno kaivudenno. Vl 1830 löutihe kuldad Salairal, i heittihe hobedan samišt vodele 1861. Nevondkundaližen aigan vedihe geotedištelendad, saudihe küllästamižfabrikad i raudted vodele 1932. Vl 1932 sai radnikžilon statusad. Kätihe Salair-radnikžilod lidnaks vn 1941 5. päiväl sulakud.

Salairan ohjandusen territorii šingotase hahktinan i cinkan küllästamižfabrikal da kurortaks, sidä kesken mägisuksiden.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon suvipäivnouzmas, Sur' i Pen' Tolmovai-jogiden keskes (), Salairan kräžan päivnouzmaižil pautkil, 330 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Altajan randan röunhasai om kümne kilometrad suvipäivlaskmha orhal, Kemerovohosai om 126 km pohjoižhe orhal, 167 km avtotedme vai raudtel. Lähembaine lidn om Gur'jevsk-rajonkeskuz kahtes kilometras pohjoižpäivnouzmha.

## Tobmuz
Kaik kaks' pen't žilod mülüiba lidnankundha Salairan ližaks: Žilo Salairan lebupertinno (123 rist. vl 2010) i Gavrilovk (64 rist. vl 2010). Lidnankundan pind oli 39,75 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Administracijan pämez'. Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2020 tal'vkus, Marija Räskina oli sen likvidacižen laudkundan ohjandajan vn 2020 sulakus-tal'vkus. Jevgenii Jestifejev oli lidnankundan tobmuden (Administracijan) pämehen, radoi vn 2004 redukuspäi vn 2020 sulakuhusai. Lidnan Rahvahandeputatoiden nevondkund om pästtud radmaspäi vn 2020 sügüz'kus, Marija Räskina oli sen-ki likvidacižen laudkundan ohjandajan vn 2020 sulakuspäi. Jelena Baranova radoi nevondkundan jäl'gmäižen ezimehen vn 2020 keväz'kuhusai.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 262 ristitud, lidnankundan — 8 449 ristitud, rajonan videndez, vn 2021 lidnan — 7 088 ristitud. Kaik 7 589 ristitud elihe lidnas i 7 768 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 17 477 eläjad vl 1959.

Ortodoksižen hristanuskondan phh. Pedroin da Pauloin-apostoloiden jumalanpert' om kaičenus lidnas (nügüd'aigaine — vspäi 1907).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 12, 14, 15), aluzškol nomer 26, keskškol nomer 25, armotomiden lapsiden kodi nomer 2, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol nomer 2. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Galerei

Салаир, район "Речка" гора Немка.jpg|Mecatoi Nemk-kukkaz Jogeihut-laptas, vn 2011 nägu
Салаирская золотоизвлекательная фабрика.jpg|Salairan kuldan küllästamižfabrik Jogeihut-laptas vl 2011
Салаирская свинцово-цинковая обогатительная фабрика.jpg|Salairan hahktinan i cinkan küllästamižfabrik Fabrik-laptas vl 2011


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Gur'jevskan ümbrik, Salairan territorialižen ohjandusen sait (''салаир-адм.рф'').  (om täuttud vll 2017−2021)
Taštagol

**Taštagol** (, šorijan kel': *Таштағол*) om Venäman lidn da lidnankund Kemerovon agjan suves. Se om Taštagolan rajonan administrativine keskuz, mülüb sihe vspäi 2005.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1939 žiloks raudkivendon löudmižsijanno. Vl 1963 ühtištadihe Taštagol-, Kočur- () i Šalim-žiloid, anttihe lidnan statusad.

Taštagol šingotase raudkivendon samižel Novokuzneckan metallurgijan täht tobman palan.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan suvipäivlaskmas, Kondom-jogen muugotil randoil ( 392 km pitte, Obin oigedpol'ne bassein), 423..478 m korktusil, 450 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kočur- (hura) i Šalim- (oiged) ližajoged langetas Kondomanjogehe lidnan päivlaskmas.

Matkad Kemerovohosai om 311 km lodeheze-pohjoižhe orhal, 375 km avtol vai raudtedme. Lähembaine lidn om Kaltan 92 km lodeheze-pohjoižhe orhal, 141 km avtol vai 160 km raudtedme. Vspäi 2008 avtote ühtenzoitab lidnad Mägialtajanke.

## Tobmuz
Taštagol om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Aleksei Putincev (reduku 2010 — sügüz'ku 2023). Lidnan Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez' om Vladimir Trofimov vn 2010 tal'vkuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 23 134 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 21 980 ristitud. Kaik 23 107 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 28 tuh. eläjid vl 1967.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Jurgii-vägestusenkandajan päjumalanpert' (om saudud vll 1992−2002) i časoun' oma saudud da avaitud lidnas. Šorijalaižiden etnografine muzei radab mugažo.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma üks'toštkumne nimitadud da nomeruidud päivkodid (nomer 2..8, 10..12, 14), koume aluzškolad (nomer 1, 6, 8), kaks' keskškolad (nomer 9 i 10), gimnazii (nomer 2), specialine (korrekcine) škol-internat 8. toižendan nomer 19, armotomiden lapsiden *Rodnik*-kodi-škol («Purde»), lapsiden da norišton *Sozvezdije*-keskuz («Tähthišt»), čomamahtoiden škol nomer 68 (edel 2014. vot rajonan muzikškol nomer 27 i rajonan čomamahtoine škol nomer 15), olimpižen varan sportškol mägisuksiden sportas. Taštagolan kaivuztehnologijoiden da holitišiden sferan tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Tashtagol church.JPG|Jurgii-vägestusenkandajan päjumalanpert', vn 2009 nägu
Tashtagol station.JPG|*Taštagol*-päraudtestancii vl 2009


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Taštagolan lidnankundan tobmuden aluzkundoiden sait (''admtash.my1.ru'').
Barabinsk

**Barabinsk** (, sibirin totaran kelel: *Көгүтей-тура*) om Venäman lidn da lidnankund Novosibirskan agjan päivlaskmaižen palan keskuses. Se om Barabinskan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1893 žiloks raudtestancijanno sauvomha da holitamha Transsib-raudted. Vl 1917 anttihe žilole lidnan statusad.

Barabinsk šingotase raudten edheotandoil (koume vedimdepod i vagonoiden kohenduzdepo, raudten distancii), «Sibpromsväz'»-tegimel (konstrukcijad i materialad sauvomha joksuzoigendamižpirdoid) i sömtegimištol (oluden i leibän edheotandad, maidtegim, kalankazvatuz, kombisötken tegim).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan pohjoižröunanno, Päivlaskmaižen Sibirin tazangišton Barabinskan alangištos, 115 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Nell' järved om lidnan pohjoižpäivnouzmaižel röunal.

Matkad Novosibirskaspäi om 293 km päivlaskmha orhal, 315 km avtol vai raudtedme. Lähembaine lidn om Kuibišev kuz' kilometrad pohjoižhe orhal, raudtel (ajelemha jüguid vaiše) vai avtotedme.

## Tobmuz
Barabinsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Maksim Ovsännikov, radoi vn 2017 kül'mkuhusai. Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Sergei Ivanov vn 2016 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Aleksandr Kibal'nikov, radoi vn 2016 redukuhusai.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 30 394 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 27 648 ristitud. Kaik 29 122 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 36..40 tuh. eläjid vll 1959−2001 (40 878 eläjad vl 1959).

Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma avaitud lidnas: Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ilo»-jumalaižen pühäpert' (om pühästadud vl 1998 Jumalanmaman Katken pühäpertikš), puine phh. Petran da Fevronijan jumalanpert' (vspäi 2017), ph. Jurgii-vägestusenkandajan jumalanpert' (vspäi 1997) kaumžomal i časoun'.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa päivkodid (nomer 1..8), viž keskškolad (nomer 1, 2, 47, 92, 93), licei, Venäman raudteiden škol-internat nomer 18, muzikškol, lapsiden da norišton sportškol. Barabinskan medicinine kolledž i Novosibirskan agjan kul'turan da čomamahtoiden kolledžan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Galerei

4Y1A8602 Barabinsk, Russia (28254995626).jpg|Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ilo»-jumalaižen pühäpert', vn 2016 nägu
Barabinsk, Russia (11442718515).jpg|Puruvedim-muštnik (2013)
Barabinsk railway station.jpg|*Barabinsk*-päraudtestancijan sauvuz vl 2008


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''barabinsk.nso.ru'').
Macuo Basö

**Basö** ( «bananpu») vai **Macuo Basö** (), nimi sündundan jäl'ghe — **Macuo Kinsaku** (; sünd. 1644, Ueno, Igan provincii, nüg. Mien prefektur, Japonii — kol. 28. kül'mku 1694, Osak, Japonii), norudes — **Matsuo Tüemon Munefusa** (), oli Edo-pordon kaikiš tetabamb japonijalaine runokirjutai.

## Sädamine
Ühtni haiku-žanran sündnundha, mülüti filosofišt südäint komižhe renganžanrha. Hen koveritomuz i čomakulun garmonii oma Basön runoiden pirdoikš. Tulnu Kitaišpäi dzen-openduz valatoiti runokirjutajan mail'mannägendad, i hänen runod abutiba opendusele šingotadas Japonijas. Basön stil' märiči japonižen runoišton šingotest kahtes sadas vodes.

Runokirjutai sädi seičeme ontologijad ičeze openikoidenke: «*Tal'veližed päiväd*» (1684), «*Keväz'ližed päiväd*» (1686), «*Väl'dünu pöud*» (1689), «*Tikv kurkunke*» (1690), «*Oblezjanan ol'gesine vihmsoba*» (1. kirj 1691, 2. kirj 1698), «*Havad hilenke*» (1694).

## Biografii
Macuo oli sündnu samurain kanzha koumanden lapsen kuden keskes i noremban poigan. Tat i veik openziba elokahambid samurajid kalligrafijale, i Kinsaku sai hüväd opendust laps'aigan. Hän oli koumetoštkümnevoččen, konz tat koli. Oli kazakoiš toižel elokahal Todo Jositada-samurajal (, 1642−1666) i openui ühten aigan runoišton čomamahtod Kiotos vspäi 1664. Molembad ottiba psevdonimid (Basö ende oli Sōbō 宗房, Munafusa-nimen kitaine lugend) da sädiba runoid toižidenke ühtes, no Jositada koli edel aigad.

Vspäi 1672 Basö eli Edos, radoi valdkundmehel, sid' runoišton opendajal. Openikad sauvoiba pupert'kulušt runokirjutajale i ištutiba bananpud senno, se tuli mel'he opendajale i hän oti Basö-psevdonimad. Vodele 1680 sädajan škol lugi kaks'kümne openikad. Matkazi Tokaidodme, sai arvostust da tetabut. Putui Osakha elon lopus, kus koli-ki.

## Homaičendad
Bolotnoje

**Bolotnoje** () om Venäman lidn da lidnankund Novosibirskan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Bolotnojen rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1805 *Bolotnoje-küläks počtstancijanno* Moskvan traktal, mainitase mugažo kut *Bolotninskoje*. Vl 1896 Transsiban sauvomine tuli žilho, i *Bolotnai*-raudtestancii radab. Vspäi 1931 oli radnikžiloks. Vn 1943 12. päiväl kül'mkud anttihe sile lidnan statusad. Suren sodan aigan sijatihe Bolotnojehe evakuiruidud ristituid Ukrainaspäi i omblendfabrikad Ukrainan Nikolajev-lidnaspäi.

Bolotnoje šingotase raudten edheotandoil, sauvondmaterialiden pästandal (savič), omblendfabrikal, kartonpakuiteztegimel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivnouzmas, Lavin-jogen i sen penen vezivaradimen oiktal randal (, Tomin hurapol'ne bassein), Päivlaskmaižen Sibirin tazangišton suvipäivnouzmas, 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

«Sibir'»-avtote (R-255) om Bolotnojen suviröunaks. Matkad Kemerovon agjhasai om kümne kilometrad päivnouzmha orhal, Novosibirskhasai om 117 km suvipäivlaskmha orhal, 132 km avtol vai 123 km raudtedme. Lähembaine lidn om Jurg (Kemerovon agj) 30 km pohjoižhe orhal vai Transsibadme, 50 km avtol.

Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +1,3 C°, kezakun-elokun +15,9..+18,9 C°, tal'vkun-uhokun −14,3..−16,6 C°. Paneb sadegid 511 mm vodes, enamba kezakus (65 mm) i heinkus (72 mm), vähemba vilukus-keväz'kus (20..27 mm kus).

## Tobmuz
Bolotnoje om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 73,05 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Oksana Babickaja (reduku 2017 — keväz'ku 2020). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Natal'ja Abramova vn 2021 kül'mkuspäi. Jurii Jelgin radoi nevondkundan ezimehen edel vn 2021 kül'mkud.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 570 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 — 15 644 ristitud. Kaik 15 629 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 26 762 eläjad vl 1959.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma letud lidnas: Mikulai-čudonsädajan puine jumalanpert' (1946), Mikoi-arhangelan jumalanpert' (om saudud vodele 2008). Baptizman pühäpert' om avaitud.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, nell' keskškolad (nomerad 2, 4, 16 i 21), lapsiden da norišton pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton *Temp*-sportškol. Bolotnojen pedagogine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Башня водонапорная, Болотное.jpg|Vezičuhunduz raudtestancijal (2018)
Bolotnoe hram.jpg|Memorialine sodakompleks i pühäpert' tagamal, vn 2019 nägu
Станция Болотная (вокзал)3.jpg|*Bolotnai*-päraudtestancijan sauvuz vl 2021
Bolotnoe 20190517 034448.jpg|Znam lidnan röunal (2019)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''bolotnoecity.nso.ru'').
Čulim (lidn)

**Čulim** () om Venäman lidn da lidnankund Novosibirskan agjan keskuzpalas. Se om Čuliman rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1762 *Čulimskai*-küläks udel «Moskv — Sibir'»-traktal. 19. voz'sadal sirdanuded paniba *Romanovskoje*-žilon alust Čulimskai-külänno. Transsib-raudte läbiti tahondad Romanovskoje-žilonno vll 1893−1896, i se kändihe žiloks *Čulimskai*-raudtestancijanno. Ezmäine passažirjonuz tuli *Čulimskoje*-žilho vl 1913. Romanovskoje- i Čulimskoje-žilod ühtištuiba aigan mändes, i vl 1935 kätihe *Čulim*-radnikžiloks. Vn 1947 19. päiväl elokud anttihe lidnan statusad.

Čulim šingotase raudten edheotandoil (vedimdepo, raudten distancii) i sömtegimištol (argvoisagudkombinat, leibtegim).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, ühtennimižen jogen oiktal randal tobjimalaz, 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Itkul'-järv om kahtes kilometras suvipäivnouzmha lidnaspäi.

«Irtiš»-avtote (R-254) om lidnan pohjoižröunaks. Matkad Novosibirskan keskuzpalhasai om 125 km päivnouzmha orhal, 138 km avtol vai 129 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Kargat nell'kümne kaks' kilometrad päivlaskmha orhal, 50 km avtotedme vai raudtel, i Ob' 110 km orhal vai niil-žo teil, no päivnouzmha.

## Tobmuz
Čulim om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 171,92 km² (vai 223,31 nellikkilometrad).

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan Deputatoiden nevondkundan kuz'toštkümne ühtnijad pandas lidnan pämest radnikusele videks vodeks. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks mugažo. Nevondkundan ezimez' om Tat'jana Černiševa vn 2015 redukuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 tuh. ristituid, rajonan pol', vn 2021 — 11 034 ristitud. Kaik 11 270 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18 161 eläjad vl 1959.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud da avaitud lidnas: Pühän Jumalanmaman Sündundpäivän jumalanpert' (saudihe vodele 2009) i časoun' senno (Veran, Nadeždan, Lübovin i heiden Sofija-maman, 2009).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, aluzškol (nomer 5), kaks' keskškolad (nomer 1 i 9), lapsiden sädamižen pert', muzikškol, rajonan lapsiden da norišton sportškol. Čuliman agrarine kolledž (edel 2023. vot Čuliman rajonidenkeskeine agrarine licei) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

МКОУ СОШ № 1.jpg|Keskškol nomer 1, vn 2017 nägu
МБОУ Чулымский лицей.jpg|Čuliman licei (järgeline keskopenduz) vl 2017
Дом Детского творчества.jpg|Lapsiden sädamižen pert' (2017)
Станция Чулымская (вокзал).jpg|*Čulimskai*-päraudtestancijan sauvuz vl 2021


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden sait (''admchulym.nso.ru'').
Iskitim

**Iskitim** () om Venäman lidn da lidnümbrik Novosibirskan agjan suvipäivnouzmas. Se om agjan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, om Iskitiman rajonan administrativižeks keskuseks mugažo (vspäi 1935), ei mülü sihe.

## Istorii
15.-17. voz'sadal tulnuded türkad-teleutad küksiba ahtištoitten elänuzid suomalaiž-ugrilaižid rahvahid, no kaikiden heiden lugu oli pen'. Vn 1717 aigkirjas Šipunovo-, Koinovo-, Černodirovo- i Vilkovo-küläd mainitasoiš nügüdläižen lidnan territorijal. Vll 1912−1916 «Transsib — Barnaul»-raudte läbiti tahondad, i saudihe *raudtesarad nomer 5*, möhemba udesnimitihe sidä *Iskitim:aks*. 1920-nzil vozil panihe raudtesarad küläkundan keskuseks. Vll 1930−1934 järed Černorečenskii-cementtegim om saudud mouckiven löudmižsijidenno. Vn 1933 10. päiväl sulakud ühtištadihe nell' küläd da türmatud mehiden zonad *Iskitim*-radnikžiloks. Vl 1951 anttihe lidnan statusad agjan alištusenke.

Iskitim šingotase sauvondmaterialiden tegimil (cementantegim, šifertegim, raudbetontegesiden kaks' tegint, sendvičpaneliden tegim, mramoran da ozrikkiven ümbriradmine, mouckiven kar'jer), sömtegimištol (maidkombinat, leibkombinat, konditerine fabrik, kombisötken tegim), poukahtuzsubstancijoiden da bomboiden tegimel, lämuzladimiden edheotandal.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Berd'-jogen alajoksmusen randoil ( 363 km pitte, Obin oiged ližajogi), 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Novosibirskan keskuzpalhasai om 57 km lodeheze raudtedme, sen röunhasai orhal — 26 km i kaikil teil. Lähembaine lidn om Berdsk kümne kilometrad lodeheze orhal, 18 km avtol, raudtel vai vetme (Novosibirskan vezivaradim).

## Tobmuz
Iskitim om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Om ümbärtud Iskitiman rajonan territorijal kaikiš polišpäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 63 700 ristitud, vn 2021 — 57 147 ristitud. Kaik 57 032 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 68..69 tuh. eläjid vll 1986−2001 (69 200 rist. vl 1992).

Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Mikulai-čudonsädajan kafedraline päjumalanpert', nell' jumalanpertid i časoun'.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, kümne keskškolad, kaks' čomamahtoiden školad.

Kaik koume sportkompleksad, ujundbassein i jäine pert'kulu ratas lidnas. Novosibirskan medicinižen kolledžan Iskitiman filial, Novosibirskan sauvondmontažan kolledžan filial i Novosibirskan üläopendusen aluzkundoiden koume filialad oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Galerei

Здание администрации и Совета депутатов города Искитима.jpg|Lidnümbrikon tobmuden aluzkundoiden sauvuz (2015)
Искитимский историко-художественный музей.jpg|Iskitiman istoriž-čomamahtoine muzei (2016)
Город Искитим.JPG|Pertišt tegimištzonanno (2006)
Хирургический корпус Искитимской центральной городской больницы.jpg|Lidnan keskuzline läžundkodi (2015)
Парк культуры и отдыха им. И.В. Коротеева.jpg|Lidnan puišt I.V. Koroteevan nimed, pätulend vl 2015


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''iskitim.nso.ru'').
Borhes Horhe Luis

**Horhe Luis Borhes** (ispanine virkand [ˈxoɾxe ˈlwis ˈboɾxes], täuz' nimi ; sünd. 24. eloku 1899, Buenos Aires, Argentin — kol. 14. kezaku 1986, Ženev, Šveicarii) oli argentinine kirjutai postmodernizman alusenpanijoišpäi, mugažo runokirjutai da publicist. Kirjuti ispanijan kelel i kändi sädusid neche kel'he.

Borhes kirjuti ezmäižen sanutesen kuz'voččel, tegi ezmäižen kändusen kümnevoččes igäs anglijan kelespäi. Openui Ženevan školas Ezmäižen mail'man sodan aigan. Oli ispanijankel'žen runoišton avangardizman ezitai. Radoi Buenos Airesas kirjištmehen, ezmäi ühesa vot rajonan kirjištos, kus sädi ičeze lujid kirjoid. Peiti filosofijan diskursad prozan lühüdoihe fantazijoihe, kirjuti sanutesid da metaromanid niišpäi, erazvuiččiden temoiden esseid (kaikiš enamb vll 1925−1936). Sädi 36 kirjad Argentinan toižidenke avtoridenke. Vll 1955−1973 radoi Argentinan Rahvahaližen kirjišton direktoran. Sai äi literaturižid premijoid da arvoid kodimas (vspäi 1944) i verhiš maiš, oli universitetoiden doktoran mail'madme. Borhesan arhiv kaičese Garri Rensoman keskuses (Tehasan universitet, AÜV).

Kirjutai oli segoitadud etniženke augotižlibundanke: ispaniž-irlandijalaine tat i portugaline evrejalaine mam. Nora-sizar-pirdai (1901−1998) oli Horhel. Borhes oli naižiš kaks' kerdad. Kändi pol'sogedaks 55-voččes igäs, koli lapsetoman.

## Sädusiden erased kirjad
;Sanutesiden kogodused
* Mail'man pahakuluden istorii (, 1936)
* Tehtud melel istorijad (*Ficciones*, 1944)
* Alef (*El Aleph*, 1949)
* Sädai (*El Hacedor*, 1960)
* Broudin tedotuz (*El informe de Brodie*, 1970)
* Leten kirj (*El libro de arena*, 1975)
* Šekspiran muštoks (*La memoria de Shakespeare*, 1983)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Rahvahidenkeskeine fond Horhe Luis Borhesan muštoks (''fundacionborges.com.ar'').
Togučin

**Togučin** () om Venäman lidn da lidnankund Novosibirskan agjan päivnouzmas. Se om Togučinan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1867 kuti *Togučin*-külä. Kätihe sidä žiloks () vl 1911, udessätud külänevondkundan keskuseks vn 1920 vilukus. Vl 1929 zavottihe «Novosibirsk — Kuzbass»-raudten sauvondad külänno, raudten edheotandad toižetiba sidä, i vl 1932 kätihe žilod Togučinan rajonan keskuseks. Vl 1936 Togučin sai radnikžilon statusad. Vn 1945 30. päiväl sulakud anttihe lidnan statusad.

Togučin šingotase pompstancijoiden tegimel, sömtegimištol (oludenkeitim, leibtegim, maidedheotand), villänpurnuil, pilindmaterialiden edheotandal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan pohjoižpalan keskuses, Inänjogen () randoil, 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Inän pen' Togučink-ližajogi lankteb oiktalpäi.

«Novosibirsk — Novokuzneck»-raudte läbitab lidnad, sen *Togučin*-raudtestancii om saudud jogen hural randal. Kaks' avtotesildad ühtenzoittas jogen randoid. Matkad Kemerovon agjhasai om 25 km pohjoižpäivnouzmha orhal, Novosibirskan keskushesai om 97 km päivlaskmha orhal, 110 km avtol vai raudtedme, röunhasai — 100 km. Lähembaine lidn om Bolotnoje 48 km pohjoižhe orhal vai 70 km avtotedme.

## Tobmuz
Togučin om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 72,63 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Sergei Gončarov (1997 — uhoku 2021). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Galina Prestinskaja.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 500 ristitud, rajonan koumandez, vn 2021 — 20 766 ristitud. Kaik 21 159 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23 700 eläjad vll 1996−1998.

Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Serafim Sarovalaižen jumalanpert' (om avaitud vspäi 1993 kohetud pertiš) i kaks' časounäd.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1..4), sädamižen šingotesen keskuz, muzikškol, sportškol. Togučinan politehnine kolledž (ende mechoz-tehnikum) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait (''admtog.nso.ru'').
Kargat (lidn)

**Kargat** () om Venäman lidn da lidnankund Novosibirskan agjan keskuzpalas. Se om Kargatan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud sodavägiden sijaduseks 18. voz'sadan keskuses, nimitihe jogen mödhe. Vl 1957 kätihe radnikžiloks. Se sai lidnan statusad vn 1965 sügüz'kul uden rajonan keskusen statusanke ühtes.

Kargat om maižanduzrajonan keskuseks, šingotase tegimištoližkombinatal i sömtegimištol (lihakombinat, paštatesen sijad).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Kargat-jogen (387 km pitte) randoil sen keskjoksmuses (vedhudetoman Čani-järven bassein), 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Novosibirskhasai om 169 km päivnouzmha orhal, 182 km avtol vai raudtedme. Lähembaine lidn om Čulim 42 km päivnouzmha orhal, 50 km «Irtiš»-avtotedme (R-254) vai Transsib-raudtel.

## Tobmuz
Kaik kaks' pen't žilod (kaik 13 rist. vl 2017) mülüdas lidnankundha Karasukan ližaks: Kapralovo-blokpost i Kazarm 3144 km. Lidnankundan pind — 281,57 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Vladimir Ponomarenko (reduku 2017 — tal'vku 2022). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Jurii Kas'janov vn 2020 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Aleksandr Čubko (tal'vku 2015 — reduku 2020).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 042 ristitud, lidnankundan — 10 059 ristitud, rajonan koume videndest. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 8 316 eläjad. Kaik 9 519 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 12..13 tuh. eläjid vll 1959−2001 (13 100 rist. vl 1996).

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Illä-endustajan jumalanpert' om saudud vll 2010−2013.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton «Atlant»-sportškol. Kolivanin agrarižen kolledžan (Kolivan'-radnikžilo) palakund om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Насосная каргат.jpg|Vezičuhunduz i pompstancii raudtestancijanno (2008)
Kargat railway station.jpg|*Kargat*-päraudtestancijan sauvuz vl 2008


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''admkargat.nso.ru'').
Čerepanovo

**Čerepanovo** () om Venäman lidn da lidnankund Novosibirskan agjan suvipäivnouzmas. Se om Čerepanovon rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1912 *Čerepanovo*-raudtestancijaks sauvomha da holitamha raudted Barnaulhasai, Čerepanov-manmehen mectudpertiižen sijas, sid'-žo *Svobodnii*-žilo formiruiškanzi raudtestancijanno. Saudihe raudtestancijad vodele 1915. Vn 1925 6. päiväl kezakud anttihe lidnan statusad da nimitihe raudtestancijan mödhe.

Čerepanovo šingotase keramižen savičun järedal tegimel, vedenlämbitamižkatl'oiden tegimel, sömtegimištol (lihakombinat, oludvinkombinat) i omblendfabrikal. 1990-nzil vozil plastikmülüiden edheotand radoi, nügüd'aigan pästtas polipropilenšauguižid.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Obin üläjoksmusen oigedpol'žes basseinas, 280 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

«Novosibirsk — Barnaul»-raudte läbitab lidnad. Čerepanovo zavodiše kilometras päivnouzmha «Čujan trakt»-avtotespäi (R-256). Matkad Altajan randhasai om kaks'toštkümne kilometrad suvhe orhal, Novosibirskan keskuzpalahasai om 94 km pohjoižhe orhal, 107 km avtol vai raudtedme, röunhasai — 73 km. Lähembaine lidn om Iskitim 47 km pohjoižhe orhal, 53 km avtotedme vai raudtel.

## Tobmuz
Čerepanovo om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Nikolai Rundaev (2016—). Lidnan Deputatoiden nevondkund om likvidiruidud vl 2012.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 19 300 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 19 900 ristitud. Kaik 19 612 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23 100 eläjad vl 1998.

Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Oleksijan (1914, udessundutihe vspäi 2006), Sibirin Kaikiden Pühämehiden (1987) mez'jumalankodinke (vspäi 2006) i Simeon Verhoturjelaižen (2001).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, viž keskškolad (nomer 1..5), korrekcine škol-internat lapsiden täht tervhuden röunatud voimusidenke, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, norišton fuzkul'turan da sportan šingotesen keskuz. Professionaližen opendusen aluzkundad: Čerepanovon politehnine kolledž i pedagogine tehnikum.

## Galerei

Memorial in Cherepanovo, Novosibirsk Oblast, Russia 2 - panoramio.jpg|Sodamemorial i vezičuhunduz (2014)
Memorial in Cherepanovo, Novosibirsk Oblast, Russia 3 - panoramio.jpg|Tank-muštnik (2014)
Л-3618, Россия, Новосибирская область, станция Черепаново (Trainpix 200515).jpg|Puruvedim *Čerepanovo*-stancijal vl 2017
Cherepanovo city sign.jpg|Znam lidnan röunal (2020)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait (''admcherepanovo.nso.ru'').