open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vol'ter

**Vol'ter ** ( [vɔltɛːʁ]), todesine nimi oli **Fransua Mari Arue** ( [fʁɑ̃swa maʁi aʁwɛ]; sünd. 21. kül'mku 1694, Pariž, Francii — kol. 30. semendku 1778, sigä-žo) oli francijalaine prozan, poemiden i p'jesid-tragedijoiden kirjutai, istorik i filosof, publicist.

Filosof kritikui religijad i tahtoi sekulärizacijad, no oli paginan i uskondan joudjaližen oiktusen polenpidajan. Sen tagut sauptihe händast Bastilii-türmas kaks' kerdad, eli pagoiš, verhiš maiš läz Francijad. Vol'ter kirjuti enamba 20 tuhad kirjeižid i enamba 2 tuhad kirjoid. Jekaterina II osti filosofan kirjištod, nügüd' kaičese Piteriš.

## Valitud sädused
;Filosofii
* «Traktat tolerantižuses» (, 1763)
* «Mi om mel'he emändoile» (*Ce qui plaît aux dames*, 1764)
* «Filosofijan vajehnik» (*Dictionnaire philosophiques*, 1764)
* «Tazovaldkundan polenpidajiden idejad» (*Idées républicaines*, 1765)
* «Kirjeižed čudoiš» (*Lettres sur les Miracles*, 1765)

;Filosofižed romanad
* «Zadig» (*Zadig ou la Destinée*, 1747)
* «Mikromegas» (*Micromégas*, 1752)
* «Kandid» (*Candide, ou l’Optimisme*, 1759)
* «Koveritoi heng» (*L’Ingénu*, 1767)
* «Vavilonan princess» (*La Princesse de Babylon*, 1768)

;Istorii
* «Karl XII:n istorii» (*Histoire de Charles XII*, 1731)
* «Lui XIV:n aig» (*Le Siècle de Louis XIV*, 1751)

;P'jesad
* «Edip» (*Œdipe*, 1718)
* «Artemira» (*Artémire*, 1720)
* «Irod i Mariamna» (*Hérode et Mariamne*, 1724)
* «Brut» (*Brutus*, 1730)
* «Erifila» (*Ériphyle*, 1732)
* «Irena» (*Irène*, 1778)
* «Agatokl» (*Agathocle*, 1779)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Sirei-zamk — Vol'teran rezidencii francižes Ülämarn-departamentas (''visitvoltaire.com'').   
* Vol'teran sebr (''societe-voltaire.org'').
Andrei Batt

**Andrei Batt** (), todesine nimi — **Andrei Sergejevič Batičko** (); sünd. 6. eloku 1985, Tallidn, Estinma, NSTÜ), om venämalaine pajatai hiphop-stiliš , akt'or da prodüser.

## Diskografii
### Singlad
* *«Любовь над облаками»* (2013, Armastuz pil'viden päl)
* *«Летний»* (2014, Kezaline, feat. Daša Mel'nikova)
* *«Летний»* (2015, Kezaline, RIA Project Saxaphone remiks)
* *«Мой город»* (2017, Minun lidn)

### Valitud videoklipad
* *«Любовь над облаками»* (2013, Armastuz pil'viden päl)
* *«Летний»* (2014, Kezaline, feat. Daša Mel'nikova)

## Valitud fil'mografii
* «*Vändutesen lidn*» (2009, Город соблазнов) — Maks
* «*Pakitoitat rikondad*» (2010, Вы заказывали убийство) — Andrei
* «*Redukaz rad*» (2010, Грязная работа) — Viktor
* «*Rikond*» (TV-serial, 2012−2013, The Killing) — Viktor
* «*Toradai heng*» (2013, Fighting Spirit) — Aleks

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Andrei Batt:an oficialine sait (''andreybatt.com''). 
* 
* Andrey Batt — Twitter
* Andrey Batt — Instagram
Berners-Li Tim

**Timoti Džon Berners-Li**-*ižand* ( [ˈtɪməθɪ ʤɒn ˈbɜːnəz-liː]; sünd. 8. kezaku 1955, London, Sur' Britanii) om britanine tedomez' IT-sarakos. Hän om URL-sisteman, HTTP-protokolan i HTML-kelen melestegii, Mail'man hämähoukunverkon sädai (ühtes Robert Kajonke, 1989) i sen konsorciuman (vspäi 1994) ezmäine da nügüdläine pämez'. «Semantine hämähoukunverk»-koncepcijan tegii.

Tedomehen päine kirj om «Kuvaten hämähoukunverkod: Mail'man hämähoukunverkon augud i tulii aig» (angl. *Weaving the Web: Origins and Future of the World Wide Web*, Texere Publishing, 1999, ISBN 0-7528-2090-7). Siš hän starinoičeb Hämähoukunverkon sädamižes, koncepcijas, ozutab ičeze kacegid Internetan šingoteshe. Avtor pagižeb neniš tezisoiš:
# Voimuz koheta Hämähoukunverkon informacijad om tärged mugažo, kut serfingan-ki voind sidme. Tegii lugeb WYSIWYG-tehnologijad (se-žo virtualine redaktor) päižeks, hot' verkon Wiki-saitad oma oiged hašk.
# Voib kävutada kompjuteroid «tagamaižiden processiden» täht, ned abutižiba ristituile rata ühtes.
# Internetan kaikuččele aspektale piidab rata hämähoukunverkon kartte, eile ijerarhijan. Sikš domennimiden sistem (DNS — ) om vastmel'ne erind, ICANN-organizacii ohjastab sidä.
# Kompjutertedomehed pidadas moral'vastust tehnižen vastusen ližaks.

Timotin kazvatajad oma Konuei Berners-Li i Meri Li Vuds, hö radoiba matematikantedomehil i ühtniba «Mark I»-kompjuteran sädandha. Berners-Li sai fizikantedomehen arvod Oksfordan universitetas vl 1976, radoi telekommunikacijoiden sarakos, sid' programistan. Tedomez' om nainu, kaks' last.

## Homaičendad
Oleite

**Oleite** ( [oʊˈleɪθə], «čoma» šonin kelespäi) om toponim AÜV:oiš. Se voib znamoita:
* **[[Oleite (Kanzas)|Oleite]]** — lidn Kanzas-štatan päivnouzmas.
* Oleite — lidn Kolorado-štatan päivlaskmas.
Kalidasa

**Kalidasa** ( *Kālidāsa* «Kali-jumalnaižen radnikoičii»; sünd. Indijha i kol. sigä-žo, eli 4.-5. voz'sadal meiden erad) oli klassine indijalaine runokirjutai, sädi runoid da p'jesid sanskrit-kelel.

Vaiše runokirjutajan sädused jäiba hänespäi, eile nimiččid dokumentoid, i voib tedištada midä-se Kalidasas laptaližiden tundusiden mödhe: mainitadud carid, sanskritan olend. Kaik toine om legendad-paginad. Runokirjutai eli sanskritan runoišton kuldaižen aigan, kävuti jo sätud mahtusid, no hänen individualižuz oli luja.

## Znamasižed sädused
;Poemad
* epine «Raghuvamša» (रघुवंश, *Raghuvaṃśa* «Raghu:n rod»)
* epine «Kumarasambhava» (कुमारसम्भव, *Kumārasambhavam* «Kumara:n sündund»)
* lirine «Meghaduta» (मेघदूत, *Meghadūta* «pil'v-endustai»).

;Dramad
* «Abhidžnäna-Šakuntala» (अभिज्ञान शाकुन्तलम्, *Abhijñānaśākuntalam* «Tundištadud renghan mödhe Šakuntala»)
* «Malavikagnimitram» (मालविकाग्निमित्रम्, *Mālavikāgnimitram* «Malavika i Agnimitra»)
* «Vikramorvaši» (विक्रमोर्वशीयम्, *Vikramōrvaśīyam* «Mehestusen sadud Urvaši»).

## Homaičendad
Atatürk Mustafa Kemal'

**Mustafa Kemal' Atatürk** ( [mustaˈfa ceˈmal aˈtatyɾc]), edel 1935 vot — *Gazi Mustafa Kemal'-paša* (turk. *Mustafa Kemal Paşa*; sünd. 19. semendku 1881, Salonikid, Ottomanan imperii — kol. 10. kül'mku 1938, Dolmabahče-pert'kulu, Stambul, Turkanma) oli Osmanan i Turkanman valdkundan reformator da šingotai, sodapämez' fel'dmaršalan arvos, politikanmez'. Om Turkan Tazovaldkundan alusenpanii i ezmäine prezident.

Ottomanan imperii sai kilt Ezmäižes mail'man sodas, i Mustafa kändihe rahvahaližen revolücijan i Anatolijan sodan ripmatomudes ezinenas, sai vägestust, sädi rahvahališt valdkundad i vedi reformiden rived. Radoi Turkanman ezmäižen päministran (1920−1921), Suren Rahvahaližen Suiman ezimehen (1920−1923), Turkanman ezmäižen prezidentan nell' strokud jäl'geten (1923−1938). Sai heilümatont arvostust turkan kundas, hänen valdatused oliba diktatoran kartte.

Atatürk oli nainu üks'jäižen kerdan (1923−1925), Latife Ušakligil' oli hänen ak. Hö erigotihe, sikš miše ak ehti Mustafan töihe kaikenaigašti. Kaik oli kümne last politikanmehel: kahesa tütrindamad i kaks' poigindamad, kaik lapsed saiba hüväd opendust da tulijad aigad.

## Homaičendad
Abu Nuvas

**Abu Nuvas al'-Hasan ben Hani al'-Hakami** (; sünd. 8. voz'sadan keskes, Ahvaz-lidn, Abbasidoiden halifat — kol. voziden 813 i 815 keskes, Bagdad, Abbasidoiden halifat) oli arabine runokirjutai-klassikalaine. Hänen sädusiden tobj pala om olmas vaiše araban kelel tähäsai, cenzuriruiškanzihe niid vaiše 20. voz'sadaspäi.

## Biografii
Abu Nuvas libui Hani-saldatan kanzaspäi, Džullaban-mam oli persijalaine i radoi villanpezijan. Tuleban aigan runokirjutai mäneti laps'aigad Basras, kerazi aromatižid heinid mömhä, tegi tundmust lidnan filologidenke i sai avarod opendust, oli Valiba ibn al'-Hubab-runokirjutajan openikan.

Täuz'kaznu tegi meles «Abu Nuvas»-psevdonimad i sai tetabut teravmel'žil runoil. Hän kävuti kebnoid sanoid i rumad jumorad, kosketi lidnalaižiden elod i vinan jondan iloid, kirjuti kel'tud islamal azjoiš avol'jaižikš, sikš miše imperijan aig oli mugoine i sen eläjad vasthaotiba runoid hüvin.

## Sädamine
Mez' kirjuti neniden žanroiden runoid: hamrijat (runod vinas), tardijat (runod mectuses), hidža i armastuzlirik, vasfi (ümbrikirjutajad runod), madhja, risa, zuhdijat (runod asketizmas). Sädi laudkundan pajoid, panegirikoid, satirižid runoid, elegijoid.

Sädusiden livanine pästand: *Dīwān Abū Nu’ās, khamriyyāt Abū Nu’ās*. ‘Alī Najīb ‘Aṭwi:n redakcijan al. Beirut, 1986.

## Homaičendad
Zelenskii Volodimir

**Volodimir Oleksandrovič Zelenskii** (; sünd. 25. viluku 1978, Krivii Roh, Ukrainan NST, NSTÜ) om ukrainalaine prodüser, ak'tor i Ukrainan prezident vn 2019 semendkun 20. päiväspäi.

## Biografii
Volodimir om sündnu Krivii Roh-lidnha.

Volodimir zavodi akt'oran kar'jerad «КВН»-šous *Zaporožje-Krivii Roh-Tranzit* da *Kvartal-95*-kamandan kapitanal. Ühtni vn 2019 Ukrainan prezidentan valičendoihe da oti vägestust niiš kahtes turas.

Vspäi 2003 om nainu. Olena om hänen ak, hänel kaks' last oma sündnus: Aleksandra-tütär da Kirill-poig.

## Valitud fil'mografii
* «*Armastuz sures lidnas*» (2009) — Igor'
* «*Armastuz sures lidnas 2*» (2010) — Igor'
* «*8 ezmäšt vastlendad*» (2012) — Nikita Sokolov
* «*[[Rževskii Napoleonad vaste]]*» (2012) — Napoleon
* «*Armastuz sures lidnas 3*» (2013) — Igor'
* «*8 ut vastlendad*» (2014) — Nikita Sokolov
* «*Rahvahan kazak*» (2015) — istorijan Vasilii Goloborod'ko-opendai keskškolas / valdkundan prezident
* «*8 parahimad vastlendad*» (2016) — Nikita Sokolov
* «*Rahvahan kazak 2*» (2016) — istorijan Vasilii Goloborod'ko-opendai keskškolas / valdkundan prezident

## Homaičendad


## Irdkosketused
* 
* 
* Politikanmehen oficialine sait (''ze2019.com'').
Hegel' Georg Vil'hel'm Fridrih

**Georg Vil'hel'm Fridrih Hegel' ** (; sünd. 27. eloku 1770, Štuttgart, Vürtembergan gercogkund, Pühä Rimalaine imperii — kol. 14. kül'mku 1831, Berlin, Germanijan ühtištuz) oli saksalaine filosof, saksižen klassižen filosofijan üks' sädajišpäi. Kirjuti saksan i latinan kelil.

## Tedoradon znamoičend
Hegel' zavodi tedoita personan sociališt šingotest i avaiži liberalizman torgusen abstraguruindad personan individualižusespäi. Tedomehen istorijan filosofii valatoiti znamasižikš Karl Marksan sociologijad. Georg Hegel' om rahvahanikkundan koncepcijan tegijoiden keskes.

Nimitadas hegelläižeks filosofan kacegiden sistemad.

## Biografii
Georg Vil'hel'm Fridrih oli sündnu gercogkundan rahatanhan Georg Lüdvig Hegel'-sekretarin (1733−1799) kanzha i sai hüväd opendust. Vll 1788−1793 openui Tübingenan jumalantedon seminarijas universitetanno, vl 1790 sai filosofijan magistran arvod, no ei tahtoind kätas papikš. Vspäi 1801 radoi opendajan Jenan, Geidel'bergan i Berlinan universitetoiš.

Hegel' nai vl 1811, Marija Elena Suzanna fon Tuher (1791−1855) oli hänen ak. Kaik oli koume poigad filosofal: ezmäine illegitimine Lüdvig (ühtni Alamaiden armijha i pölištui Batavijas), sid' naimiželospäi Karl (istorik) i Immanuil (teolog). Georg joi äi vinad, nühai tabakod, ühtni kartvändoihe.

## Valitud sädused
;Päižed
* «Hengen fenomenologii» (1807, )
* «Logikan tedo» (1812−1816, *Wissenschaft der Logik*)
* «Filosofižiden tedoiden enciklopedii» (1817, *Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften*, voziden 1827 i 1830 pästandoiden ližadusidenke)
* «Oiktusen filosofijan elementad» (1821, *Grundlinien der Philosophie des Rechts*)

;Toižed
* «Hristanižen religijan pozitivižuz» (1795/96, *Die Positivität der christlichen Religion*)
* «Skepticizman pidand filosofijha» (1802, *Verhältnis des Skeptizismus zur Philosophie*)
* «Filosofijan propedevtik» (1808−1811, *Philosophische Propädeutik*)
* «Mail'man istorijan alusiš, jagandas i hronologijas» (1830, *Über Grundlage, Gliederung und Zeitenfolge der Weltgeschichte*. Von J. Görres)

## Homaičendad
Konfucii

**Konfucii** ( [*kʰloːŋʔ ʔslɯʔ] *Kun-czi* «Kun-opendai» vai 孔夫子 [*kʰloːŋʔ pa ʔslɯʔ] *Kun Fu-czi*, ), nimed sündundaspäi *Kun Cü* 孔丘 i *Kun Čžunni* 孔仲尼 (sünd. läz 551. vot EME Cüifu-makundha, nüg. Šan'dun-agjas, Kitai — kol. 479 EME, sigä-žo) oli kitajine opendai da filosof. Kirjuti amuižkitajan kelel. Üläsuguižel Kun-rodul, sai tetabut kaks'kümnevoččen kuti opendai.

Tedomehen filosofijan sistem nimitase konfucijanizm, se valatoiti lujas Kitain i kaiken Päivnouzmaižen Azijan elod. Konfucii pani ezmäižen universitetan alust i pani erazvuiččiden ruhtinazkundoiden aigkirjoid sistemaks. Hän formulirui etikan kuldašt ohjandint: «Ala tege ristitule sidä, midä ed tahtoiži tehta ičeleiž». Konfucijan openduz om ruhtinasiden, vakdkundmehiden, sodamehiden i manmehiden ičtazvedandan ohjandimiš, se leviganzi Kitain maidme avaros Buddan opendusen kartte Indijas. Tetas 26 Konfucijan openikad. Filosof openikoidenke keraziba U-Czin-kogodust (kit. 五经 «viž kirjad») — kitajižen istorijan i literaturan muštnik, Kitain veroližen opendusen aluz. Konfucijan udessündutadud openduz kändihe valdkundan ideologijaks Han'-imperijan aigan (meiden eran zavodind) i oli mugomaks 20. voz'sadan augotižhesai, sil aigal toihe filosofad religiipanteonha pühämeheks.

Filosof nai 19-voččen, Li-poig oli sündnu (鯉, närituznimi oli 伯魚 Bo Jui). Sima Cän' kirjuti Konfucijan biografijad «Istorižed kirjutesed»-säduses.

## Homaičendad
Gaidn Jozef

**Franc Jozef Gaidn** ( [ˈfʁants ˈjoːzɛf ˈhaɪdn̩]; sünd. 31. keväz'ku 1732, Rorau-külä, Alaavstrii, Pühä Rimalaine imperii — kol. 31. semendku 1809, Ven, Avstrijan imperii) oli klassikan avstrijalaine muzikankirjutai, simfonii- i jändekvartet-muzikžanroiden üks' alusenpanijoišpäi. Kirjuti organan i fortepjanon täht. Om Saksanman i Avstriž-Mad'jaranman rahvahangimnoiden muzikan melodijan sädai.

## Sädused
Muzikankirjutai sädi 24 operad, kirjuti 104 simfonijad, 83 jändekvartetad, 52 sonatad fortepjanon (klaviran) täht, 126 triod baritonan täht. Toižed sädused oma ezivändod, maršad, kargud, divertismentad orkestran i toižiden soitoiden täht, erazvuiččed p'jesad klaviran täht, pajod, kanonad, šotlandijan, irlandijan i uel'san pajoiden ümbriradmižed änen täht fortepjanonke vai violiženke.

Hengeline muzik: koume oratorijad («Mail'man sädamine», «Voz'aigad», «Sündun ristal seičeme sanad») i nell'toštkümne messad.

## Biografii
Franc Jozef oli sündnu Matias Gaidn-korjmastarin (1699−1763) kanzha. Kazvatajad oliba otnus vokalha todeks i navediba väta soitoil, muga löutihe prihan muziklahjakahut aigoiš. Vll 1740−1749 hän pajati Venan ph. Stefanan päjumalanpertin horas, severz-se vozid ičeze norembidenke vellidenke, mugažo openui väta soitoil. Nai vl 1760, Maria-Anna Keller oli Gaidnan ak, naimiželo kändihe onetomaks i lapsetomaks.

Muziksädai radnikoiči vara- i kapel'meisteran elokahan mad'jaralaižen Mikloš Esterhazi-ruhtinasen pert'kulus vll 1761−1790 (nüg. penes Fertöd-lidnas, edel 1950 vot Esterhaz). Ned voded abutiba Gaidnan sädamižradmižen änikoičendale, sil aigal muzikankirjutai sai rahvahidenkeskešt tetabut. Mad'jaralaižen ruhtinasen surman jäl'ghe radoi Sures Britanijas i Avstrijas, keradeli täuzid zaloid i sai finansišt ripmatomut.

## Homaičendad
Pul

**Pul** voib znamoita:

## Eländpunktad
* Pul () — lidn Horvatijan mererandišton pohjoižes.
* Pul () — lidn Suren Britanijan suvirandal.

## Toine
* Pul — bil'jardan toižend.
* Pul — Afganistanan hen rahut (afganin sadandez); ende Kuldaižen ordan i Venän vas'kine rahut.
Kiviili

**Kiviili** ( «kivine voi») om Estinman lidn valdkundan pohjoižpäivnouzmas. Se mülüb Ida-Virun makundan päivlaskmaižhe Lüganuze-volostihe kaikiš surembaks lidnaks, edel vn 2017 redukud oli erigoittud municipalitetaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1922. Ühtennimine *Kiviili*-raudtestancii radab «Tallidn — Narv»-raudtel vspäi 1930. Žilo sai lidnan statusad vl 1946, šingotaškanzihe palaban šoidkiven ümbriradmižen ühteks keskusišpäi. Vll 1950−1959 oli Kiviilin rajonan administrativižeks keskuseks. Vll 1964−1991 lugetihe Kohtla-Järve-lidnan palaks.

Kiviili eläb šoidkiven himižel kombinatal i sportturizmal sen kombinatan jändusiden ratud mägil.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase makundan lodehes, Purtse-jogen hural randpolel ( 51 km pitte, lankteb Suomen lahthe), 53 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, ratud mäged oma ühesakümnehe metrhasai ülemb tahondad lidnan lodehes.

Raudte jagab lidnan kaks'haz, volostin toine Püssi-lidn om Narvan čuradusen jäl'geline stancii. Matkad Tallidnan keskuzpalhasai om läz 130 km päivlaskmha orhal, avtotel vai raudtel.

## Eläjad
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 634 ristitud, nügüdläižen volostin läz koumed videndest, vn 2021 — 4 854 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11 153 eläjad vl 1970.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2011): estilaižed — 38,68 %, venänikad — 53,6 %, ukrainalaižed — 1,93 %, suomalaižed — 1,77 %, vaugedvenälaižed — 1,4 %, saksalaižed — 0,87 %, toižed rahvahad — 1,75 %.

Mamankelen mödhe (2021): estin kel' — 34,78 %, venän kel' — 62,26 %, ukrainan kel' — 0,97 %, saksan kel' — 0,27 %, vaugedvenän kel' — 0,23 %, suomen kel' — 0,12 %, toine kel' — 1,23 %, kelen ozutandata — 0,19 %.

## Galerei

Кивиыли (Kiviõli). Церковь Покрова Пресвятой Богородицы.jpg|Pühän Jumalanmaman Katken jumalanpert', nägu vn 2016 kezakus
Kivioli chemical plant.JPG|Himine tegim vl 2007
Ida-Viru Tuhamäed.JPG|Ratud mäged (*Ida-Viru Tuhamäed*, 2005)
Kiviõli jaama perroon.JPG|*Kiviili*-raudtestancijan passažirplatform vl 2014


## Irdkosketused
* Lidnan da sen volostin oficialine sait (''lyganuse.ee''). 
* Lidnan edeline sait (''kivioli.kovtp.ee''). 
* Lidnan ühthine nägu eläbalaz ''estonia360.ee''-saital.
Akaa

**Akaa** (mugažo suomen kelel; ) om Suomenman lidn valdkundan suvipäivlaskmas. Se om Pirkanma-agjan seičemenz' lidn 12:späi eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vn 2007 1. päiväl vilukud Toijal-lidnan () i Vijal-municipalitetan (*Viiala*) ühtištusel. Vspäi 2011 enzne Kül'mäkoski-municipalitet (*Kylmäkoski*) mülüb lidnha mugažo. 20. voz'sadan fanerantegim ei ole rados.

Akaa šingotase tavaroiden eksportan kompanijoil, mašinansauvomižen penil tegimil, meden pästandal, lähižiden suriden lidnoiden «magaduzrajonaks».

## Geografijan andmused
Lidn sijadase agjan suviröunanno, Vanajavezi-järven () päivlaskmaižel randal, 82 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Nahkialanjogi läbitab lidnad, sädab pen't Nahkialanjärved (0,1 km²) lidnan keskuses. E12-avtote läbitab lidnan pohjošt.

Matkad agjan Tampereh-keskushesai om 42 km pohjoižhe, Valkeakoskihesai om 22 km pohjoižpäivnouzmha, Hämenlidnhasai — 42 km suvipäivnouzmha.

Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 314,38 km², sidä kesken kuivma — 293,26 km², sokaz ma otab 21,12 nellikkilometrad.

## Tobmuz

Kaik 32 lidnrajonad i 31 küläd mülüdas lidnankundha. Akaan municipaline suim kogoneb 35 ezitajaspäi.

Edeline lidnan pämez' om Aki Viitasaari (2007 — semendku 2017).

## Eläjad
Vl 1980 kundan nügüdläižen territorijan eläjiden lugu oli 15 767 ristitud, vl 2000 — 15 945 ristitud, vl 2010 — 17 012 ristitud, vl 2020 — 16 476 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 17 043 eläjad vl 2015. Rahvahantiheduz om 55,96 rist./km² (2024).

Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 97,8 %, ročin kel' — 0,2 %, toižed keled — 2,0 %.

## Galerei

Akaa stone sacristy 3 AB.jpg|Keskaigaine kivine pühäpert' (2009)
Akaan kirkko.jpg|Akaan jumalanpert' (Toijal), vn 2017 nägu
Viialan kirkko.jpg|Akaan jumalanpert' (Viial), vn 2016 nägu
20130527 akaan-lukio-ja-toijalan-yhteiskoulu ore-e-refineries c-none jpg xxx e-1-a arkkitehtuuri img.jpg|Keskškol (Toijal, 2013)
Toijalan rautatieasema.JPG|*Toijal*-raudtestancii vl 2008


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''akaa.fi'').
King Martin Lüter

**Martin Lüter King** (; sünd. 15. viluku 1929, Atlant, Džordžii, AÜV — kol. 4. sulaku 1968, Memfis, Tennessi, AÜV) oli amerikaine kundaline šingotai, borcui muzaveriden rahvahanikoiden oiktusihe näht vll 1954−1968.

King radnikoiči baptizman pühäpaginikan. Borciundan rassanerigoičendanke navedii taktik kožui hristanuskondanke — vägestusetomuz i rahvahanikoiden ičekundlematomuz, i se om levitadud mail'mas avaros Gandin i Kingan jäl'ghe. Vn 1964 14. päiväl redukud King sai Nobelän kožundpremijad borcuindas rasišt segregacijad vaste vägestusetomal vastustusel. Mez' oli riktud Memfisas, hänen rikoi oli sittud türmha elon hätkte i koli siš.

Vilukun koumandel ezmärgel oigetas Martin Lüter Kingan päiväd AÜV:oiš, se om valdkundan federaline praznik i lebupäiv vspäi 1986. Amerikaižiden lidnoiden sadad irdoid oma udesnimitadud Kingan muštoks. Vl 2011 Memorial Martin Lüter Kingan oiktastuseks om avaitud Vašington-pälidnan Nacionaližel allejal.

## Homaičendad
Lüksemburg Roza

**Roza Lüksemburg** ( [ˈʁoːza ˈlʊksəmbʊʁk], ), todesine nimi oli **Rozalija Lüksenburg** (; sünd. 5. keväz'ku 1871, Zamosc'-lidn, Pol'šanman car'kund, Venäman imperii — kol. 15. viluku 1919, Berlin, Veimaran Tazovaldkund; toižed psevdonimad oliba pol'š. *Róża Kruszyńska*, *Maciej Rózga*, *Spartakus*) oli pol'šanmalaine da saksalaine filosof evrejan augotižlibundanke, ekonomist i publicist, marksizman teorijan šingotai, politikanmez' i feminist.

Lüksemburg oli saksan hural socialiž-demokratižen likundan znamasižeks ühtnijaks. Tirpi repressijoid sodanvastaižes propagandas Ezmäižen mail'man sodan vozil, türmatihe händast ühthemänho nelläks vodeks. Oli Germanijan Kommunistižen partijan ühteks alusenpanijoišpäi. Tacihe händast da riktihe partijan Karl Libkneht-mödühtnijanke Berlinan radnikoiden vasthalibundan alištusen jäl'ghe vn 1919 vilukus.

Roza oli jäl'gmäižel videndel lapsel kanzas. Oli Varšavan naižgimnazijan pästnikan, mahtoi pagišta venän-ki kelel. Vspäi 1889 openui Cürihan universitetas. Vl 1897 vahvišti dissertacijad «Pol'šanman tegimištoline šingotez»-temanke i sai valdkundaližen oiktusen doktoran arvod. Vspäi 1898 eli Germanijas. Revolücionernaine läksi mehele kaks' kerdad, koli lapsetoman. Kirjuti saksan kelel.

## Valitud sädused
* *Die industrielle Entwickelung Polens* («Pol'šanman tegimištoline šingotez»). Duncker & Humblot, Leipzig, 1898.
* *Sozialreform oder Revolution? Mit einem Anhang: Miliz und Militarismus* («Socialine reform vai revolücii? Ližandanke: milicii i militarizm»). Verlag der Leipziger Volkszeitung, Leipzig, 1899.
* *Massenstreik, Partei und Gewerkschaften* («Massine radonheitand, partii i profühtnendad»). Erdmann Dubber, Hamburg, 1906.
* *Die Akkumulation des Kapitals. Ein Beitrag zur ökonomischen Erklärung des Imperialismus* («Kapitalan varaduz. Tond imperializman ekonomižhe avaidushe»). Vorwärts, Berlin, 1913.
* *Die Krise der Sozialdemokratie. Anhang: Leitsätze über die Aufgaben der internationalen Sozialdemokratie* («Socialižen demokratijan krizis. Ližand: käzikirj rahvahidenkeskeižen socialižen demokratijan metoiden sabutandas»). Unionsdruckerei, Bern, 1916.
* *Die russische Revolution. Eine kritische Würdigung* («Revolücii Venämas. Kritine arvoind», surmanjäl'ghine pästand). Gesellschaft und Erziehung, Berlin-Fichtenau, 1922.
* *Gesammelte Werke* («Keratud töd»), 5 tomad. Berlin, 1970−1975.
* *Gesammelte Briefe* («Keratud kirjeižed»), 6 tomad. Berlin, 1982−1997.

## Homaičendad
Ateizm

**Ateizm** vai **jumalatomuz** ( *ateos* «jumalan eidand») om uskondan jumaloihe okaiduz avaros el'genduses; varmedmel' jumaloiden olmatomudes.

Ateizman tärtuz libub 16. voz'sadan Francijaspäi, no pojavad meletused oliba jo Amuižiš Egiptas i Grekanmas, Indijan aigaližiš civilizacijoiš, ozutihe kut materialistine filosofine škol jumaloiden mainiteseta i religijan kritik. Ateizm om vastal'ne teizmale. Ülälonduseližen olendan eidand se om ateizman ühthine el'genduz: eile jumaloid, hengid, toižid immaterialižid olijoid i vägid, kaumantagašt elod i m.e.. Ateizm om eidai religijad mail'mannägend kuti uskondad ülälonduseližhe.

Likundan ühtnend om Ateistoiden rahvahidenkeskeine al'jans (ARA, , , om olmas vspäi 2011) — mail'man ateizman sebroiden federacii, ned todas vauktustust ristitkundale ateizmas da sekulärizmas. Päfater sijadase Kolumbijan federaližes ümbrikos, AÜV.

## Homaičendad
Nkruma Kvame

**Frensis Nvia Kofi Kvame Nkruma** (; sünd. 21. sügüz'ku 1909, Nkroful-külä Britanijan Kuldrandan suvipäivlaskmas, nüg. Gan — kol. 27. sulaku 1972, Buharest, Romanii) oli ripmatoman Ganan ezmäine päministr (1957−1960) i ezmäine prezident (1960−1966), mugažo radoi Britanijan Kuldrandan päministran (1952−1957). Sai fel'dmaršalan sodaarvod (1965).

Kvame Nkruma oli filosofan, sociologan, politologan, kirjuti anglijan kelel. Panafrikanizman koncepcijan polenpidajai, zavodi Afrikan ühtenzoitust Ganan i Gvinejan Ühtnendan sädandal (1959). Afrikan Ühtmuden Organizacijan (1963−2002) üks' alusenpanijoišpäi, vspäi 2002 Afrikanine Ühtištuz om olmas sen sijas.

## Augotižlibund i openduz
Nkruma oli sündnu käziradajan-juveliran kanzha, tatal lapsed oliba toižiš-ki akoišpäi. Üks' nimišpäi *Kvame* znamoičeb «sobat», sündnundan nedal'päiv, hänen heimon veron mödhe. Openui sijaližes katoližes školas, hot' openduz oli maksline. Sai professionališt opendust Akkras (1927−1930), radoi opendajan školoiš. Sai üläopendust Linkol'nan universitetas (Pensil'vanii, AÜV, 1935−1943), sid' eli i openui ekonomikad da oiktust Londonas (1945−1947).

Kvame Nkruma tuli Päivlaskmaižen Afrikan üläopenikoiden ühtnendha i teravas kändihe sen varaprezidental, vaumiči 5. Panafrikašt kongressad (Mančester, reduku 1945). Vl 1947 pördui kodimale i borcui valdkundan ripmatomudehe näht.

## Prezidentižuz
Gan oli poleks šingotadud ma ripmatomuden sandan aigan, kakaon surenke eksportanke, no ümbriradajata tegimištota. Nkruma valiči socializman sauvondad sabutamha šingotadud valdkundoid ühten ristitunpol'ven aigan. Prezidentan avtoritarine politik vei Ganad finansižennoks krizisannoks i sodakukerdusennoks. Vspäi 1966 Nkruma eli Gvinejan Konakri-pälidnas.

## Kanz
Politikanmez' oli nainu, Fatija Nkruma oli hänen ak, sündutihe koumed poigad i üht tütärt naimiželos.

## Valitud tedotöd
* *Negro History: European Government in Africa* («Afrikalaižiden istorii: Afrikan evropine ohjastuz») // *The Lincolnian*, 12. sulaku 1938. Lp. 2 (Linkol'nan universitet, Pensil'vanii)
* *Ghana: The Autobiography of Kwame Nkrumah* («Gan: Kvame Nkruman avtobiografii», 1957). — ISBN 0-901787-60-4
* *Africa Must Unite* («Afrikale piidab ühtenzuda», 1963). — ISBN 0-901787-13-2
* *African Personality* («Afrikalaine person», 1963)
* *Neo-Colonialism: the Last Stage of Imperialism* («Neokolonializm: imperializman lopuline pordaz», 1965). — ISBN 0-901787-23-X

## Homaičendad
Amuine Grekanma

**Amuine Grekanma** ( *Hellás* «Ellad», Grekanman nimituz nügüd'-ki) oli Amuižen mail'man civilizacii nügüdläižen Grekanman territorijal: Balkanan pol'saren suvi i Egeižen meren basseinan sared päpaloin. Oli olmas läz üht tuhad vozid. Sädi kolonijoid Keskmeren kaikedme randištodme. Valatoiti lujas Rimalaižen imperijan šingoteshe. Vizantijan imperii kändihe Amuižen Grekanman jäl'ghetulijaks.

Territorii oti kuivman tuhandest, no Man kümnendez ristituid eli Amuižes Grekanmas. Amuižgrekan mifologii oli kul'turan aluseks.

## Istorijan pordod
Jagadas Amuižen Grekanman istorijad koumeks pordoks:
* Kritan da Mikenan civilizacii (30.-12. voz'sadad EME): Minoine (Krit) i Elladan (Balkanine Grekanma) civilizacijad.
* Polisine pord (11.-4. voz'sadad EME): Gomeran (edelpolisine, 11.-9. voz'sadad), Arhaine Grekanma (8.-6. voz'sadad), Klassine Grekanma (5.-4. voz'sadad).
* Ellinistine pord (4.-1. voz'sadad EME): ühtenz' ellinistine pord (vll 334−281, Aleksandr Makedonijalaižen imperijaspäi), kahtenz' (281−150) i koumanz' (vll 150−30 EME).

Amuine Rim ališti Grekanmad 2. voz'sadan EME aigan i kändi Ahai-provincijaks, Afinad kaičiba joudjaližen lidnan oiktust. «Grekalaižed»- i «Grekanma»-nimitused sünduiba niiden rimalaižiš nimitusišpäi.

## Galerei

Fail:Griechischen und phönizischen Kolonien.jpg|Amuižen Grekanman polisad da kolonizacii 4. voz'sadal EME
Fail:EarlyAthenianCoin.jpg|Afiniden rahuzed, Afina-jumalneižne om aversas, hänen hir'pulonke tagapolel, 5. voz'sada EME
Fail:Epidauros.jpg|Teatr Epidavras, 4. voz'sada EME
Fail:MG-Paris-Aphrodite of Milos.jpg|Afrodita Milo-sarespäi (Venera Milosalaine), mramorine kuvapatsaz, läz 130..100 vot EME


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Britanižen muzejan sait Amuižes Grekanmas (''ancientgreece.co.uk'').
Paha Šerafettin-kaži

**«Paha Šerafettin-kaži»** (, ), om voden 2016 turkan mul'tfil'm.

## Änetoitandan rolid
* *Šerafettin* — Ugur Judžel'
* *Misket*, *Tadžettin* — Demet Evgar
* *Zombi* — Okan Jalabik
* *Džemil* — Jekta Kopan 
* *Riza* — Guven Kirak 
* *Rifki* — Gökče Oziol'
* *Tonguč* — Ahmet Mümtaz Tailan
* *Šamistan* — Džezmi Baskin
* *Hasene* — Aišen Gruda

## Ezmäižed ozutesed
* 5. uhoku 2016 — Turkanma
* 2. uhoku 2017 — Panam
*  23. kül’mku 2017 — Argentin
* 9. eloku 2018 — Araban Ühtenzoittud Emiratad
* 18. reduku 2018 — Portugalii

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Mul'tfil'man oficialine sait (''thebadcatmovie.com'').
B.A.P

**B.A.P** ( *Bieipi*, akronim anglijan kelen *Best. Absolute. Perfect*-sanoišpäi — «Parahimad. Absolütižed. Idealižed») om tetab prihoiden suvikorejine muzikgrupp, oli edestanu muzikad keipop-, džeipop da hiphop-stiliš.

## Mülükund
* Kim Him Čan, vai Himčan — än', gruppan mod
* Čon De Hön, vai Dehön — pään'
* Ü Jon Dže, vai Jondže — pään'
* Mun Čon Op, vai Čonop — än', päkargaidai
* Ban Jonguk, vai Jonguk — lider, repan pajatai
* Čhve Čžun Hon, vai Dželo — repan pajatai, kargaidai, makne

## Diskografii
### Korejankel'žed al'bomad
* 2014 — First Sensibility (*Ezmäine vasthaotmižičend*)
* 2016 — Noir (*Must*)

### Japonankel'žed al'bomad
* 2016 — Best.Absolute.Perfect (*Parahimad.Absolütižed.Idealižed*)
* 2017 — Unlimited (*Röunatomad*)
* 2018 — Massive (*Massivine*)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* B.A.P-muzikgruppan oficialine sait (''bap-official.jp'').
Kuressaare

**Kuressaare** (mugažo estin kelel «kur'giden sar'», edel 1917. vot , vll 1952−1988 oficialine nimituz oli *Kingisepp*, ) om Estinman lidn valdkundan suvipäivlaskmas. Se om Saare-makundan administrativine keskuz da üks'jäine lidn, valdkundan kaikiš päivlaskmaižemb lidn. Edel vn 2017 redukud lidn oli erine municipalitet, nügüd' mülüb Saaremaa-volostihe (sar' kogonaz).

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1154. Mainitaškanzihe vspäi 1381. Om olmas makundan keskuseks lidnan oiktusidenke vs 1563 semendkun 8. päiväspäi Danijan palaks. Vll 1645−1721 lidn mülüi Ročinmaha, sid' Venäman imperijha vhesai 1917. Lidnut šingotaškanzihe üläkundan kurortaks. Nevondkundaližen aigan nimitihe estilaižen Viktor Kingisepp-kommunistan kanzannimen mödhe kut hänen kodilidn, Venäman Kingisepp nimitase hänen-žo oiktastuseks tähäsai.

Kuressaare eläb sömtegimištol (oludentegim i lihan ümbriradmine), elektromäričimen andmusiden radiooigendusen südäimen «Incap»-tegimel, likutimvenehiden edheotandal, meriportal i turizmal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Saaremaa-saren suvirandal, Rigan lahten lodehližel randal, 5 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Roomassaare-meriport om saudud ühtennimižel pol'sarel i lidnrajonal.

Matkad Tallidnhasai om 216 km pohjoižpäivnouzmha avtotel pol'časuiženke ehtatimenke Moonzundan sal'men kal't.

## Eläjad
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 166 ristitud, nügüdläižen volostin läz kaht videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16 166 eläjad vl 1989.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2011): estilaižed — 97,68 %, venänikad — 1,21 %, toižed rahvahad — 1,11 %.

## Galerei

Kuressaare.Raekoda.jpg|Lidnan ohjastusen pert' (2007)
Castlekuressaare.JPG|Arhijerejan zamk, vn 2004 nägu
Roomassaare sadam 2015.jpg|Meriport vl 2015
Kuressaare.Ferrum.jpg|Ferrum-torguindkeskuz (2007)
Kuressaare spordikeskus.jpg|Sportkeskuz (om vaumitud vl 2005)


## Irdkosketused
* Lidnan da sen volostin oficialine sait (''saaremaavald.ee'').  
* Lidnan ühthine nägu eläbalaz ''estonia360.ee''-saital.
Empair Steit Bilding

**Empair Steit Bilding** () om 103-žiruine üläkorged pert' Nju Jork-lidnan keskuzpalan pohjoižes, Manhetten-sarel (AÜV). Valdkundan i mail'man kaikiš korktemb pert' vll 1931−1970, Nju Jorkan kaikiš korktemb pert' vll 2001−2012. Nügüd'aigan se om koumanz' kortte AÜV:oiš. Adres om Videnz' avenü, 350.

## Istorii
Sauvuz om projektiruidud «Shreve, Lamb and Harmon»-kompanijal. Pert' om saudud ar-deko-stiliš, letihe vll 1929−1931. Nimitihe Nju Jork-štatan närituznimen mödhe ( «imperine štat»). Sauvond maksoi US$41 mln (US$629 mln vn 2014 arvoil). Pert' om sätud neniš päsauvondmateriališpäi: teraz, alüminii, beton, ozrikkivi, mouckivi.

Vaumičendan jäl'ghe andoihe kortomha kaikid honusid kümnes vodes Suren depressijan tagut. Pert' kändihe sal'hekahaks sen ezmäižen täuden möndan jäl'ghe vl 1951.

## Ümbrikirjutand
Üläkorged pert' mülüb AÜV:oiden muštnikoiden nimikirjuteshe vn 1986 kezakuspäi. Honused kävutasoiš ofisoikš, niiden ühthine pind om 208 879 m².

Pertin katusen korktuz om 381 m, ühthine korktuz — 443 m (vspäi 1951). «Empair Steit Bilding» oli mail'man kaikiš korktembaks sauvuseks vll 1931−1954, pertikš — vhesai 1970. Sauvuz om 129 m levette. Kaik 73 liftad ratas pertiš.

## Galerei

Вид с Эмпайр-стейт-билдинг (1931).jpg|Nägu lidnha pertin avaidusen aigan (1931)
Empire State Building Official Store 04.jpg|Oficialine lauk üläkorktas pertiš
Empire State Building- Day into Night (21637448828).jpg|Päiväl da ližapidatusenke
Empire State Building, NYC (3051689286).jpg|Ümbrikacundan lavuded
Empire State Building elevators 01.jpg|Liftoiden lavuden pala


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Üläkorktan pertin turistine sait (''esbnyc.com'').
Eifelin čuhunduz

**Eifelin čuhunduz** ( [tu.ʁ‿ɛ.fɛl]) om terasine čuhunduz Parižan keskuzpalas, lidnan kaikiš znamasižemb simvol i sen kaikiš korktemb sauvuz. Korktuz om 324 metrad udenke antennanke (vspäi 2010).

Čuhunduz om saudud vll 1887−1889 Sen-jogen hural randal, vn 1889 Mail'man ozutelendan täht kuti pordaigaline sauvuz, ozutelendan tulendan bembelüläh, Suren francižen revolücijan sadavoččele jubilejale. Arhitektor — Stefan Sovestr. Om nimitadud Güstav Eifel'-konstruktoran kanzannimen mödhe, hän nimiti čuhundust «300-metrižeks čuhunduseks» (*tour de 300 mètres*). Se om kaikiš paksumb rižatud i fotografiruidud maksline mel'heižtaho mail'mas. Vl 2006 kaik 6 719 200 ristitud oli čuhundusel, 6,91 mln vl 2015, kaikes istorijas (edel vn 2008 zavodindad) — 236 445 812 ristitud.

Kaik koume žirud i kahesa liftad oma čuhunduses. Sauvuz oli kaikiš korktemb mail'mas vhesai 1930, Nju Jorkan Kraisler Bilding kändihe rekordižeks. Čuhundusen ühthine veduz om 10 100 tonnad, om saudud betonalusel. Köläidused ei ületagoi 15 santimetrad parangoil torokan aigan. Jäb rosttumatoman sauvondmujun krepindan tagut, kävutadas 57 tonnad seičemeks vodeks.

## Galerei

Fail:Dimensions tour Eiffel.JPG|Suruded
Fail:Blue Eiffel Tower - European Union.jpg|EÜ:n ližapidatuz Francijan ezimehen aigan(sügüz'ku 2008)
Fail:Lightning striking the Eiffel Tower - NOAA.jpg|Samaldusen sand(vn 1902 kezaku)
Fail:Panorama Paris December 2007.jpg|Nägu azjaliženke Defans-rajonanke tagamal (2007)
Fail:Les fondations de la Tour Eiffel, maçonneries.jpg|Alusenpanend


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Čuhundusen oficialine sait (''toureiffel.paris'').
Bolobolk

**Bolobolk** voib znamoita neniden kazmusiden erikod:
* Bolobolk (nitkazmuz) — *Trollius europaeus* Vesnuhheinižed-sugukundaspäi
* Bolobolk (vezikazmuz) vai Häč — *Nuphar lutea* Bulüiženvuiččed-sugukundaspäi
Kitajan kel'

**Kitajan kel' ** (suližen paginan ičeze nimituz: verol. 漢語 / kebn. 汉语 *hanjui*, pin'jin': *hànyǔ* «Han'(-rahvahan) kel'»; kirjutandpaginan ičeze nimituz: 中文 *čžunven' *, pin'jin': *zhōngwén* «kitajan kirjkel'») om valdkundkel' Kitaiš, Singapuran i ÜRO:n üks' oficialižiš kelišpäi. Se om sino-tibetižen kel'kanzan üks' kahtes sarakospäi, Kitain rahvahan kel'.

Pagižijoiden lugu kaikes mirus om läz 1,3 mlrd ristituid (2016). Erištadas paginoiden 10 gruppad, pohjoižed paginad oma literaturižen kelen aluseks.

## Istorii i normativine kel'
Kitajan kel' om üks' kaikiš amuižiš eläbiš kelišpäi. Sen kirjkel' om kaikiš amuižemb kävutadud keskes nügüd'aigan. Japonan i korejan keled ottas kävutamižhe kitajan kirjkelen ijeroglifoid. Kel'korpusan kaikiš vanhembad dokumentad oma 14.-11. voz'sadoiden EME arboindkirjutesed todud andaks živatoiden luil i katussamboiden katusil.

Normativine kitajan kel' om erazvuitte valdkundoidme da specialižidme territorijoidme, no erinend om pen' niiden keskes. Kitajan norm nimitase 普通话 *putunhua*, Singapuran — 华语 *huajui*. Honkongan i Taivanin norm om 国语 *gojui*, se kävutab veroližid ijeroglifoid.

## Ümbrikirjutand
Voib lugeda ijeroglifad erazvuiččikš sen sijadusen tekstas mödhe. Teta koume tuhad ijeroglifoid om täudub el'gendamha lugendlehtesid i aiglehtesid specializacijata. Ijeroglifoiden üläühthine vajehnik (中華字海 *Čžunhua czihai* «kitajan ijeroglifoiden meri») mülütab 85 568 ijeroglifad vn 1994 pästandas.

## Lugusanad

## Homaičendad
Järvenpää

**Järvenpää** (mugažo suomen kelel, virktas [ˈjærʋemˌpæː]; ) om Suomenman lidn valdkundan suves. Se sijadase Udenma-agjan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas, valdkundan 25. lidnankund eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Eländpunkt mainitase 18. voz'sadan *Järvenpää*-usadibaks hebonvodindfermanno, Tuusulan küläks. Vl 1862 «Hel'sinki — Hämenlidn»-raudtekeskust läbiti küläd, i saudihe *Järvenpää*-raudtestancijad. Vspäi 1951 oli erižeks municipalitetaks torguzlidnan oiktusidenke (), vl 1967 kändihe täudeks lidnaks (suom. *kaupunki*).

Järvenpää-lidn šingotase vaumitud «Fortum»-kompanijal järedal lämuzelektrokeskusel (radab pujändusil), veičiden tehmižel, logistikan keskusel i muzikistorijan turizmal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Tuusulanjärven (5,9 km²) pohjoižel randal.

Matkad Vantaahasai om kaks'kümne kilometrad suvhe (rahvahidenkeskeine lendimport), Hel'sinkihesai — 30 km suvhe avtotel vai raudtedme. Röunatab Tuusulan külämunicipalitetanke suves, päivlaskmas i pohjoižes. Lähembaine lidn om Kerav vides kilometras suvhe.

Voziden 2019 i 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 39,93 km², sidä kesken kuivma — 37,54 nellikkilometrad, sokaz ma otab 2,39 km².

## Tobmuz

Järvenpää jagase 25 nimitadud lidnrajonaks (üks'lugu ). Lidnan municipaline suim kogoneb 51 ezitajaspäi.

Edeližed lidnan pämehed oma Olli Naukkarinen (uhoku 2018 — 2022), Erkki Kukkonen (radoi vll 1993−2018).

## Eläjad
Vl 1980 lidnan eläjiden lugu oli 23 281 ristitud, vl 2000 — 35 915 ristitud, vl 2010 — 38 680 ristitud, vl 2020 — 44 455 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Lidn om Suren Hel'sinkin magaduzrajonaks, i sen ristitišt ližadub kaikel vodel. Znamasine tatarankel'ne sebr eläb, mečet' om olmas vspäi 1943.

Vn 2016 andmusiden mödhe suomen kel' oli mamankeleks 94,0 % täht lidnalaižišpäi, ročin kel' — 1,0 %, toižed keled — 5,0 %.

## Galerei

Järvenpää House IMG 3217 C.JPG|Kul'turkeskuz (2012)
Järvenpään kirkko.JPG|Lidnan jumalanpert' (om saudud vll 1967–1968), vn 2008 nägu
Järvenpään lukio.jpg|Järvenpään korged škol vl 2007
JUST (Järvenpään uusi sosiaali- ja terveyskeskus) - Lääkärikuja 1 - Pöytäalho - Järvenpää - 1.jpg| Lidnan socialine tervehtamižkeskuz (2019, poliklinik, om avaitud vl 2017)
Järvenpään jäähalli.jpg|Järvenpään jäpert'kulu (2014)
Järvenpään rautatieasema.jpg|Järvenpään päraudtestancii vl 2006


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''jarvenpaa.fi'').
Bismark Otto fon

**Otto fon Bismark**-ruhtinaz (vspäi 1871) ( [ˈɔtoː fɔn ˈbɪsmark]), täuz' nimi **Otto Eduard Leopol'd fon Bismark-Šönhauzen, Gercog cu Lauenburg** (; sünd. 1. sulaku 1815, Šönhauzen-kund, Prussii — kol. 30. heinku 1898, Fridrihsru-usadib, Germanijan imperii) oli Germanijan imperijan ezmäine pämez' (kancler, keväz'ku 1871 — keväz'ku 1890) «raudaine kancler»-närituznimenke i Prussijan röunantagaižiden azjoiden ministr (1862−1890). Mez' oli Evropan ühtnendoiden balansan polenpidajan politikas.

## Biografii
Fon Bismark openui Göttingenan universitetas, sai juristan professijad. Radoi Prussijan diplomatan vll 1851−1862. Ühtenzoiti Germanijad planan mödhe. Kut ministr dominirui Germanijan i Evropan azjoiš. Arvosteli ičeze jäl'ghetulijoid i muga jätksi politišt elod. Kirjuti memurarid ičeze lähtendad erindha jäl'ghe, tomad 1 i 2 oma pästtud vl 1898, tom 3 — vl 1921.

Bismarkan aigan uz' saksalaižed-rahvaz sündui. Ezmäine kancler vahvišti Germanijan socialižen holitusen sistemad. Edel Ezmäšt mail'man sodad edestihe hänen ohjandusen aigad hüväks, panihe muštnikoid. Sen sodan jäl'ghe kritikuihe Bismarkad lähtendan demokratijan ohjandimišpäi tagut.

## Pereh
Kancler oli nainu, Johanna fon Puttkamer (1824−1894) oli hänen üks'jäine ak vll 1847−1894, abuti mužukale tehta kar'jeran. Koume last sünduihe naimiželos: Maria-tütär (1848−1926, cu Rancau-kanzannimenke naimiželos), Gerbert-poig (1849−1904) i Vil'hel'm-poig (1852−1901).

## Homaičendad
Parfenon

**Parfenon** ( *Parfenon* «neižne», «puhtaz») oli Amuižen Grekanman Afiniden Akropolin päine greciizman pühäpert'. Om saudud lidnan da kaiken Attikan koskmatoman Afina-neiččen-kaičijan oiktastuseks ().

## Ümbrikirjutand
Pühäpert' sijadase mramorižel stilobatal (ühthižel alusel korktemb man pindad) 69,5 m pitte i 30,9 m levette. Pertin südäin 59 × 21,7 metrad om peittud kolonniden taga 10,4 m kortte. Kaik oli 48 kolonnad — kahesa molembil ocseinil i 17 kül'gseinil. Katuz kogoni mramorižiš paloišpäi mugažo.

Kaks' zalad oma pühäpertiš erigoittud tulendoidenke: päivnouzmaine zal (cell) Afinan kuvapatshanke i penemb surudel päivlaskmaine zal (opistodom) nellänke surenke kolonnanke südäimes. Zalad ühtenzoittas kahtel penel uksel.

## Istorii
Sauvuz om sätud sijaližes penteližes mramoraspäi vll 447−438 EME enččiden mugoižiden sijas. Paneg mäni sauvondsegoiteseta, vaiše kinktas pandud blokoišpäi. Elokaz sauvomine jätkustui grekiž-persižiden sodoiden lopindan jäl'ghe. Projektirui Iktin, sauvoi Kallikrat. Pühäpert' om čomitadud vll 438−431 EME Fidijan ohjandusel Periklan ohjastusen aigan.

Sauvuz radnikoiči oikti tuha vot, sid' ližasaudihe da kävutihe hristanuskondan pühäpertikš i mečetikš.

## Nügüdläine olend
Nügüd'aigan Parfenon om muretud poleks: lämoipalo tegihe koumanden voz'sadan keskes, se mureni katust i travi mramorad, vn 1894 manrehkaiduz mureni seinid. Vedadas kaivandusid i tarkoiktoid restavracijan radoid vspäi 1834.

Sauvusen udessündutadud kopijad oma olmas Regensburgas (Saksanma, 1842, hoštusen Val'halla-zal) i Našvill-lidnas (AÜV, 1897, läz naturaline suruz Afinan kuvapatshanke), mugažo miniatür kaičese Tokion «Tobu World Square»-puištos (*Tobu-mail'man torg*) 1:25 masštabanke.

## Homaičendad
Sild

**Sild** om sauvuz ühtenzoitmaha kaht fizišt objektad, ristitun üks' amuižembiš löudusišpäi.

Prototip oli langenii pu ühtes randaspäi toižhe. Sauvoškanzihe sildoid suriš lugumäriš lidnoiden da torguindan šingotesen tagut.

Sauvuz oleleb jaugnikoiden, živatoiden, torvveimiden, veden i transportan täht. Letas joges, järves, sal'mes vai toižes tugeduses päliči. Sild kogoneb keskustoišpäi i tügišpäi (seibhišpäi, vajišpäi). Pätüged oma härgad, agjahižed tüged oma aluztüged ühtištumha ten pudotesenke. Sild om oiged tobjimalaz, no voib olda kover vai spiraline ku pidab. Damban vai padoseinän üläh voib kävutadas sildaks.

Letud tes päliči inženerine sauvuz om tenveim (pit'k — estakad), sauvuz vanas (laksos) vai uras päliči nimitase viadukaks. Tehtas sildoid neniš materialoišpäi: metall (teraz, alüminijan ühthesuladused), raudbeton, beton, londuseline kivi, pumaterialad, norad. Specializiruidud organizacijad-sildanjoukud saudas da kohetas sildoid. Pordaigaline sild kogoneb pulloišpäi. Sildan vajehtuz om ehtatim.

## Sildha sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed
### Muštatiž

* *Kaidaižil laudaižil algat mängoi kohtati.*


### Ozoitez

* Seižub pap' sildal i kidastab: «Kaikid kuzen!». (samvar)


## Galerei

Iron Bridge.JPG|Ezmäine mail'mas metalline (kaugedraudaine) sild Severnas päliči(radoi 1781−1935, Sur' Britanii)
Sankt Petersburg Dworzowy-Bridge 2005 b.jpg|Kändab Pert'kulun sild, Piter (Venälaine Federacii, vspäi 1916)
"Russian bridge" in Vladivostok city.jpg|Venälaine sild om kahtenz' kortte mail'mas piloniden mödhe (324 m, Vladivostok, Venälaine Federacii, vspäi 2012)
201603 Danyang-Kunshan grand bridge (wuxi).JPG|Dan'jan-Kun'šanine viaduk om kaikiš pidemb sild mail'mas (164 km), ühtenzoitab Šanhaid Nankinanke, om saudud vll 2008−2010 kiruhraudtelikundan täht, radab vspäi 2011
RhB Ge 4-4 II Wiesener Viadukt.jpg|Vizenan raudteviaduk, Šveicarii, om saudud vll 1906−1909
Carretera sobre el agua, entre bahías de Tokyo - panoramio.jpg|Äižiruižed estakadad, Tokio


## Homaičendad
Vitgenštein Lüdvig

**Lüdvig Jozef Johann Vitgenštein** ( [ˈluːtvɪç ˈvɪtgənˌʃtaɪn]; sünd. 26. sulaku 1889, Ven, Avstrijan da Mad'jaranman imperii — kol. 29. sulaku 1951, Kembridž, Anglii, Sur' Britanii) oli avstrijalaine analitine filosof i logikantedai, matematikan, melen i kelen sarakos.

Tedomehen kazvatajad libuiba evrejižiš kanzoišpäi. Prihaine openui kodiš 14-voččehe ighäsai, sid' koume vot Lincan školas. Lüdvig jätksi opendamine Berlinan tehnižes universitetas (1906−1908), tedoiži mehaništ inženerijad. Vspäi 1908 openui Anglijas, sid' kirjuti ičeze töid anglijan i saksan kelil. Sai opendust Kembridžan universitetas vspäi 1911. Mez' oli hüvädtegijaks tatan surman jäl'ghe vl 1913. Ühtni Ezmäižhe mail'man sodha vspäi 1914 kacmata medicinižhe tedonandmižhe, ezmäi laival, sid' artillerijas, putui plenha vl 1917, sigä kirjuti ičeze ezmäižen tedotön. Radoi opendajan Venas 1920-nzil vozil. Sai filosofijan doktoran arvod vl 1929 i vhesai 1947 radoi opendajan Kembridžan universitetas.

Eziti ratud «idealižen» kelen sauvondan programad, kudamban ezikuva om matematižen logikan kel'. El'genzi filosofijad kuti «kelen kritikad». Sädi logižen atomizman doktrinad —  tedon strukturan projekcii mail'man strukturha. Vitgenšteinan filosofijan küzundad da tedoitud temad märičiba uden angliž-amerikanižen filosofijan harakterad.

## Valitud pästtud sädused
Filosofan käzikirjutused oma kaitud britanižes Triniti-kolledžas (Kembridž).

* *Logisch-Philosophische Abhandlung*, Annalen der Naturphilosophie, 14 (1921, Traktat logikas da filosofijas)
* *Philosophische Untersuchungen* (1953, Filosofijan tedoidused)
* *Bemerkungen über die Grundlagen der Mathematik* (1956, Voziden 1937−1944 valitud tedotöd logikan i matematikan filosofijas)
* *Bemerkungen über die Philosophie der Psychologie* (1980, Kirjutused psihologijan filosofijas, kahtes tomas)
* *Blue and Brown Books* (1958, Sinine i bur kirjad, lugetud lekcijad Kembridžan üläopenikoile vll 1933−1935 anglijan kelel)

## Homaičendad
Neru Džavaharlal

**Džavaharlal Neru** ( *Javāharlāl Nehrū* [ˈdʒəʋaːɦərˈlaːl ˈneːɦru],  [ˈneɪruː, ˈnɛruː]; sünd. 14. kül'mku 1889, Allahabad (nüg. Prajagradž), Britanine Indii — kol. 27. semendku 1964, Nju Deli, Indii) oli Indii-valdkundan šingotai, ezmäine päministr vll 1947−1964.

Mez' oli Indira Gandin tat i Radživ Gandin ded, tetabad politikanmehed radoiba Indijan koumanden i seičemenden päministran.

## Biografii
Džavaharlal oli sündnu kašmiran brahmanoiden kastan pereheze. Rahvahan tuleban aigan lider sai opendust britanižen Kembridžan Triniti-kolledžas, sid' openzihe Kembridžan universitetan juridižel fakul'tetal, sen vn 1912 pästnik. Huran politikan polenpidai, oli Indijan nacionaližen päzutandan likundan lider, sen huran palan. Hengeline Mahatma Gandi-lider oli näradoičijan, i hänen abul Neru kändihe kaikiš suremban Indijan rahvahaline kongress-partijan ezimehen.

Päministran radnikusel Neru pidi neitraližust irdpol'žes politikas. Mez' oli Indijan ohjastusen rahaazjoiden, kaičendan i röunantagaižiden azjoiden ministraks mugažo. Koli vl 1964 südäikeran kurospäi.

## Homaičendad
Sima Cän'

**Sima Cän' ** (, kebn. 司马迁, pin'jin' *Sīmǎ Qiān*; sünd. vl 145 vai läz 135 EME, Lunmen' (nüg. Heczin'-makundas, Šan'si), Han'-imperii — kol. läz 86 vot EME) oli Kitain Han'-dinastijan istorik, kirjutai da astrolog. Sädi «Ši czi»-tedotöd (kit. 史記 / 史记, Istorižed kirjutesed), se kogoneb pol'millionaspäi ijeroglifoid 130 lugos — hronologižed tabluded kahtes voz'tuhas, Kitain ohjandajiden, elokahiden i valdkundmehiden biografijad, tedotraktatad kul'turas.

Cänin tat oli Sima Tan-istoriograf U-imperatoran (Han' U-di) ohjandusen aigan: hänen velgused oliba imperatoran kirjišton ohjanduz i kalendarin tedoidused. Sikš kümnevozne Sima Cän' tezi amuižid kirjoid, tetabad konfucijanistad Kun An'go (孔安國 / 孔安国) i Dun Čžunšu (董仲舒) oliba hänen opendajikš.

Sima Tan zavetoiči poigale šingotada da vaumita valdkundan istorijan tedoidusid. Sima Cän' oti radho vl 109 EME. Oigenzi imperatoran nevojan-ki funkcijoid kut üläarvon valdkundmez'.

Sima Cän' radoi mugažo astrologaks hänen tatan kartte imperatoran tanhanno. Vl 105 EME tedomez' oli valitud tehmaha kalendarin järedad reformad, i sädi uden täuden Taiču-kalendarin (太初历) nenidenke mehidenke ühtes: Tan Du (唐都), Den Pin (邓平) i Lo Sä-hun (落下闳). Aigan uz' lugendsistem tuli väghe vll 104−101 EME U-imperatoran ohjandusel. Taičun voz' lugi 365,25 päiväd i oli jagadud 12 kuks, kaikutte vedihe 29,52 päiväd.

Tedomez' nimitab pätärtusid, ned märitas rahvahan istorižen elonradmižen strukturad: avoinmel'žuz (*čžun*), arvostuz (*czin*) i kul'turižuz (*ven' *). Sima Cän' kändihe Kitain ezmäižeks, ken tegeškanzi istorijan analizad, edel händast kitajižed tedomehed vaiše fiksiruiba i kogoziba andmusid.

## Homaičendad