open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Šorai Türkan

**Türkan Šorai** (, , sünd. 28. kezaku 1945, Stambul, Turkanma) om turkine aktris da režissör.

## Biografii
Türkan om sündnu Stambul-lindan Ejup-rajonha, čerkesan augotižlibundan Halit Šorai-valdkundmehen kanzha. Mam oli Meliha, radoi ičeze kodiižanduses. Kaks' sizart om Türkanal: Nazan i Figen. Türkan zavodi aktrisan kar'jerad vl 1960. Vändi rolid Turkanman kinematografan enamba mi kahtes sadad fil'miš, vspäi 1993 fil'mdase serialoiš-ki.

Aktris oli lähtnu mehele vll 1983−1987, Džihan Unal' oli hänen mužik. Türkanan üks'jäine Jagmur-tütär om sündutadud naimiželos vl 1984.

## Valitud fil'mografii aktrisaks
* «*Angelad-todištajad*» (1961) — Zeinep
* «*Huiktatoi ristit*» (1961) — Sevim
* «*Toziavonaižed südäikerad*» (1961) — Nazan
* «*Karged elo*» (1962) — Nermin
* «*Mindai rikoi Osman*» (1963) — Türkan
* «*Nored neiččed*» (1963) — Behlül' Servan / Eilül' Servan
* «*Siričmänii*» (1965) — Türkan 
* «*Fosforlu Cevrijem*» (1969) — Fosforlu
* «*Mustsil'mad naine*» (1970) — Azize
* «*Güllü*» (1971) — Güllu
* «*Rusked paik*» (1977) — Asija
* «*Minun armastuz, minun opal*» (1978) — Banu
* «*Mine*» (1982) — Mine
* «*Tahtoin armastust*» (1984) — Melike
* «*Kümne našt*» (1987) — Füsun
* «*Armastushe näht*» (1994, fil'm i ühtennimine TV-serial) — Sel'ma
* «*Kahtenz' keväz*'» (1998−2001, TV-serial) — Hanim Merič
* «*Elo om maged*» (2001, TV-serial) — Sevinč Jildirim
* «*Jänuded oigendamata kirjeižed*» (2002) — Gül'fem
* «*Suna*» (2007) — Suna
* «*Kuldaižed neiččed*» (2009, TV-serial) — Indžie
* «*Ühten kerdan Osmanan imperijas: Torokaig*» (2012, TV-serial) — Hatidže Sultan

## Mel'hetartujad faktad
* Demit Akalin-pajatai pühäti hänele «Türkan»-pajod.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Aktrisan oficialine sait (''turkansoray.net''). 
* 
*
Demidov (lidn)

**Demidov** (), edel vn 1918 tal'vkud *Porečje* (ven. *Поречье*), om Venäman lidn da lidnankund Smolenskan agjan lodehes. Se om Demidovan rajonan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunkt mainitaškanzihe vspäi 1499, Porečjen volostin mainitez om vn 1503 kožundaktas Litvanman i Moskvan valdkundan keskes. Porečje-žilo sai lidnan statusad Jekaterina II-imperatornaižen käskön mödhe vn 1776 26. päiväl uhokud. Lidn šingotihe vezitel Baltijan maihe 18. i 19. voz'sadoil. Udesnimitihe lidnad vn 1918 tal'vkus makundan partijan pölištunuden Jakov Demidov-ezimehen muštoks. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud (13. heinku 1941 — 22. sügüz'ku 1943).

Demidov šingotase omblendedheotandoil (pälembaižed trikosobad, specialižed sobad, naižiden alasobad) i sömtegimištol (leibtegim, mineralvedentegim, maidceh).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Kaspl'-jogen randoil ( 136 km pitte, Päivlaskmaine Dvin-jogen hurapol'ne bassein), 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Gobz-jogi (ven. *Гобза* 95 km pitte) lankteb Kasplihe oiktalpäi lidnan keskuzpalas.

Matkad Smolenskhasai om kuz'kümne koume kilometrad suvhe-suvipäivnouzmha orhal vai 77 km avtotel. Toižed lähembaižed lidnad oma Duhovščin 57 km päivnouzmha orhal vai 115 km avtotedme, Rudn' 45 km suvipäivlaskmha orhal vai 48 km avtotedme, i Veliž 43 km pohjoižhe-lodeheze orhal vai 46 km avtotedme. «Smolensk — Pskov»-avtote ümbärdab lidnad kahtes..koumes kilometras päivlaskmaspäi.

## Tobmuz
Kaik nell' küläd mülüdas lidnankundha Demidovan ližaks. Lidnankundan pind — 43,98 km².

## Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 7 916 eläjad. Vl 2012 lidnan eläjiden lugu oli 7 079 ristitud, lidnankundan — 7 217 ristitud, rajonan koume videndest. Kaik 6 289 ristitud elihe lidnas i 6 405 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 9 500 eläjad vl 1913 i 10 198 eläjad vl 1989.

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 97,9 %, vaugedvenälaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 1,1 %.

Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma avaitud lidnas: Jumalanmaman Katken, Blagoveššenjan i Emäganpäivän jumalanpertid, ph. Panteleimon-spravitajan kodijumalanpert' läžundkodinno, Paraskevan videnz'päivän časoun'.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol.

Saraktehnologijoiden tehnikuman (Smolenskan rajonan Avtoremzavod-žilo) Demidovan palakund (edel vn 2015 elokud Demidovan agrariž-tehnologine tehnikum) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Dziamidaŭ (09).png|Demidovan rajonan tobmuden sauvuz (2022)
Успенская Церковь.jpg|Jumalanmaman Emäganpäivän jumalanpert', vn 2012 nägu
Осенний вид на Церковь Покрова Богородицы.jpg|Jumalanmaman Katken jumalanpert', vn 2018 nägu
Dziamidaŭ (10).png|Torguindan keskuz Sovetskai-irdal (2022)
Dziamidaŭ (08).png|Jurii Nikulin-akt'oran muštnik vl 2022


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan lehtpoled rajonan tobmuden aluzkundoiden ''demidov.admin-smolensk.ru''-saital.
Desnogorsk

**Desnogorsk** () om Venäman lidn da lidnümbrik Smolenskan agjan suves.

## Istorii
Sauvoškanzihe eländpunktad i atomstancijad vspäi 1972. Vn 1974 26. päiväl uhokud registriruihe Desnogorsk-žilod oficialižešti, nimitihe jogen mödhe. AES radaškanzi vn 1982 tal'vkus. Žilo sai lidnan statusad vn 1989 31. päiväl redukud.

Desnogorsk šingotase Smolenskan atomelektrostancijal da sen abuedheotandoil, polimeriden tegimel i polimerpakuitesen tegimel.

## Geografijan andmused
Lidn om ümbärtud Roslavlin rajonan territorijal. Se sijadase Desn-jogen da sen vezivaradimen ( 44 km², 193 m ü.m.t.) oiktal randal, 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. AES zavodiše koumes kilometras lodeheze lidnaspäi. Täuttihe vezivaradint vll 1979−1984.

Matkad Smolenskhasai om 107 km lodeheze orhal vai 146 km avtotel. Lähembaine lidn om Roslavl' 36 km suvipäivlaskmha orhal vai 40 km avtotedme. «Roslavl' — Obninsk»-avtote mäneb koumes kilometras suvhe lidnaspäi, sen sarak tuleb lidnha. Raudte om ühtenzoittud atomelektrostancijanke 22-kilometrižel sarakol «Roslavl' — Suhiniči»-keskustaspäi.

## Tobmuz
Sosnovk-külä (35 rist. vl 2018) mülüb lidnümbrikho Desnogorskan ližaks. Lugetas kahesa nomeruidud mikrorajonad lidnas.

Municipaližen ühtnikan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed municipalitetan pämehed oma Aleksandr Novikov (sulaku 2022 — kezaku 2023) i Andrei Šubin (keväz'ku 2017 — keväz'ku 2022). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Jelena Lednöva vn 2023 elokuspäi (velgusentäutai), edeline ezimez' om Anatolii Terleckii (kül'mku 2019 — eloku 2023).

## Eläjad
Vl 1979 lidnan ristitišt oli 9 830 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan-lidnümbrikon eläjiden lugu oli 31 100 ristitud. Kaik 28 103 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 36..37 tuhad eläjid vll 1996−2001 (37 300 rist. vll 2000−2001).

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 92,5 %, ukrainalaižed — 2,3 %, vaugedvenälaižed — 2,0 %, toižed rahvahad — 3,2 %.

Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma saudud lidnas: Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ihastuz»-jumalaižen päjumalanpert' (2009), Jumalanmaman «Äkkiline ihastuz»-jumalaižen jumalanpert' (letihe vll 2014−2017), ph. Stefan Permilaižen puine jumalanpert' (1997), Sündun Eläbzdusen časoun' (kaumžoman territorijal, 2000), ph. Jurgii-vägestusenkandajan časoun' (2022−2023).

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.

Desnogorskan energetine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Курган славы - panoramio.jpg|Hoštusen käp (2007)
Dziesnahorsk. Mother of God-Sorrowful Cathedral.png|Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ihastuz»-jumalaižen päjumalanpert', vn 2022 nägu
Smolensk NPP 2013-05-07.jpg|Smolenskan AES vl 2013
Dziesnahorsk. Domestic services house.png|Torguindkeskuz vl 2022
Памятник семье - panoramio.jpg|Muštnik kanzale. Tervehtoitai i kul'turkeskuz om tagamal (2014)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden sait (''desnogorsk.admin-smolensk.ru'').
Lüpin

**Lüpin** () om üks'voččiden i äivoččiden kazmusiden heim. Mülüb Bobanvuiččed-sugukundha. Läz 626 erikod, elonformad oleldas heinäd, pol'penzhaižed, pol'penzhad, penzhad.

## Leviganduz
Erikoden äjüz kazvab kahtel surel territorijal: *Lupinus*-alaheimon erikod (läz 10) kazdas Keskmeren maiš, *Platycarpos*-alaheimon (läz 200) — Amerikadme. Erikoiden tobj pala kazvab Andiden i Kordil'jeriden al'pižes i subal'pižes vöiš.

Kaik erikod oma seižujad kuivaigad vaste. Erased erikod kazdas rahvahatomiš letkesižiš maiš (Amerikan mägitahondad, Saharan oazisad). Severz'-se Pohjoižamerikan erikoid oma pakaiženvastaižed (oz., *Lupinus arcticus*). Keskmeren maiš lüpinad kazdas mererandaližil letkil, nituil, pustolänil, kall'oiden karoiš, oma kul'turkazmusiden rujoheinikš.

## Ümbrikirjutand
Jurišt om värtmenvuitte i voib sadas üks'..kaks' metrad süvüzid. Seikhed oma lehtesidenke, heinäsižed vai puižen vuitte. Lehtesed čereduišoiš, ned oma palakahad pit'kil varzil. Änikuz om toppaz ülähän, sen muju voib olda erazvuiččen mujun, kirjav, no sinine paksumba kaiked.

## Kävutand
Otihe lüpinad kul'turkazmuseks nell' tuhad vozid tagaz. Kävutihe *L. albus*-erikod Amuižes Grekanmas, Egiptas i Rimalaižes imperijas kuti söm-, sötmiž-, zell'- i heretuzkazmuz. Amerikas inkad kul'turoitihe *L. mutabilis*-erikod 7.-6. voz'sadoil EME. Semetas Venämas vaiše nell' erikod sötmižkazmuseks: koume üks'vottušt (*Lupinus angustifolius*, *Lupinus luteus*, *Lupinus albus*) i üks' äivozne (*Lupinus polyphyllus*).

Anttas sötkeks kaloile kazvatandan aigan. Ištutadas dekorativižeks kazmuseks segoituses toižidenke änikoidenke. Eile nektarad lüpinan erikoil, no anttas heid'omad mezjäižile.

## Valitud erikod
* *Lupinus albus* — Vauged lüpin
* *Lupinus angustifolius* — Kaidlehtesine lüpin
* *Lupinus luteus* — Pakuine lüpin
* *Lupinus perennis* — Äivozne lüpin
* *Lupinus polyphyllus* — Äilehtesine lüpin

## Homaičendad
Raps

**Raps** ( subsp. *napus*) om üks'vozne heinäsine kazmuz, Kapust-heimon Kapustižed- (), vai Ristänikoižed-sugukundan () erik. Toižendad oma keväz'ližen i sügüzližen (voz'raps) semendan täht.

## Ümbrikirjutand

Kazmuz om ottud kul'turha 6 tuhad vozid tagaz vai sen aigemba. Ei ole londuseližid toižendoid, voib löuta vaiše mectunuzid kul'turkazmusid. Ezimeletaden, raps libui Anglijaspäi i Alamaišpäi pöudkapustan (*Brassica campestris*) i linmakapustan (*Brassica oleracea*) gibridizacijal.

Hätkeližen päivänvauktusen kazmuz, vilunvastaine, küzub nepsut i väghišt mahust. Kazvab hüvin venos vös. Äikerdoičese semnil.

## Kävutand
Tarbhaine maižanduzkul'tur samha void sömän täht i biodizel'-poltust.

Mail'man satuz oli 68,9 mln tonnoid vl 2016. Päkazvatajad oma Kanad (18,4 mln t), Kitai (15,3), Indii (6,8) i Evropan mad.

## Kacu mugažo
* Brükv (*Brassica napus* var. *napobrassica*)

## Homaičendad
Duhovščin

**Duhovščin** () om Venäman lidn Smolenskan agjan keskuzpalan lodehes. Se om Duhovščinan municipaližen ümbrikon (edel vn 2024 kezakud — rajonan) administrativine keskuz i kahtenz' eländpunkt eläjiden lugun mödhe lidnanvuiččen Ozörnii-žilon jäl'ghe.

## Istorii
Ende Pühän Hengen naižjumalankodi (ortodoksine hristanuskond) oli olmas lidnan territorijal 13.-14. voz'sadal. Eländpunkt mainitaškanzihe vspäi 1675. Duhovščin-žilo sai makundan lidnan statusad vn 1777 uhokun 18. päivän käskön mödhe, sirtihe makundan keskust Kaspl'-lidnaspäi (nüg. Kaspl'-2-žilo Smolenskan rajonas). Vn 1812 soda mureni lidnad znamasižešti. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud (15. heinku 1941 — 19. sügüz'ku 1943).

Duhovščin šingotase leibänkombinatal, mecan varhapanendal da sen pilindal. Nevondkundaližen aigan pöl'vhantegim radoi.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon suvipäivnouzmas, Vostic-jogen randal (, Dnepran üläjoksmusen oigedpol'ne bassein), 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Smolenskhasai om nell'kümne ühesa kilometrad suvhe-suvipäivlaskmha orhal vai 57 km avtotel. Toižed lähembaižed lidnad oma Demidov 57 km päivlaskmha orhal vai 115 km avtotedme, i Jarcevo 23 km suvipäivnouzmha orhal vai 25 km avtotedme. «Smolensk — Nelidovo»-avtote läbitab lidnan keskuzpalad i ümbärdab päivnouzmaspäi.

## Tobmuz
Pölvhantegimen žilo (, 70 rist. vl 2021) mülüi lidnankundha Duhovščinan ližaks. Lidnankundan pind oli 10,94 km².

Lidnankundan Deputatoiden nevondkund om pästtud radmaspäi vn 2025 keväz'kus. Väčeslav Terent'jev radoi nevondkundan ezimehen vn 2014 sügüz'kuspäi. Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2018 uhokus. Anatolii Kozlov oli sen likvidacižen laudkundan ezimehen vn 2015 sügüz'kuspäi. Sergei Zaguläjev radoi lidnan Administracijan pämehen vn 2015 sügüz'kuhusai.

## Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 3 864 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 100 ristitud, rajonan kaks' seičemendest, vn 2021 — 3 990 ristitud. Kaik 4 184 ristitud elihe lidnas i 4 251 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 6 600 eläjad vl 1913 i enamba 5,5 tuhad eläjid vll 1989−1998 (5 800 rist. vll 1992−1996).

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 96,7 %, toižed rahvahad — 3,3 %.

Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Hengen tulendan pühäpert' (1811−1819) om kaičenus lidnas.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma *Zolotoi klüčik*-päivkodi («Kuldaine avadimut»), keskškol P.K. Kozlovan nimed, specialine (korrekcine) škol-internat 8. toižendan.

Professionaližen opendusen aluzkundad ratas Jarcevos. Duhovščinan agrotehnine tehnikum kändihe Jarcevon industrialižen tehnikuman filialaks vn 2015 redukus.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Duhovščinan municipaližen ümbrikon tobmuden sait (''duhov.admin-smolensk.ru'').
Vanuatun administrativiž-territorialine jagand

Administrativiž-territorialižikš Vanuatu jagase kudeks agjaks (provincijaks), niiden nimitused saudihe mülüjiden järedoiden sariden ezmäižiš tavuišpäi vai kirjamišpäi.

## Homaičendad
Alalomov

**Alalomov** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Penzan agjan lodehes. Se om Alalomovan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1636 nügüdläiženke nimitusenke kuti lidnuz kaičemha tahondad i bradindsijad Kriman da Kubanin tatarlaižid vaste. Toine lähine mugoine lidnuz sijazihe Ülälomov-žilos, kümnes kilometras suvipäivlaskmha ülezjogen. Alalomov šingotihe jarmankal 18. i 19. voz'sadal. Se sai makundan lidnan statusad vl 1780.

Raudtesarak tuli lidnha vl 1927. Šostkan elektromehanine tegim oli evakuiruridud lidnha Toižen mail'man sodan aigan.

Alalomov šingotase elektromehanižel tegimel (šlibakod, metallan ümbriradmine), fanerantegimel, sömtegimištol (leibtegim, vintegim).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Lomovk-jogen hural randal tobjimalaz ( 74 km pitte, Mokšan üläjoksmusen hura ližajogi), 170 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Koume sildad ühtenzoittas jogen randoid.

Matkad Mordovijan Tazovaldkundhasai om koumekümne viž kilometrad pohjoižpäivnouzmha orhal, Penzhasai om 95 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal, 110 km avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Kamenk 46 km suvipäivnouzmha orhal, 73 km avtotedme vai raudtedme, Spassk 55 km lodeheze orhal vai 59 km avtotedme, Kovilkino i Insar (molembad oma Mordovijas) 60 km pohjoižpäivnouzmha orhal. «Penz — Räzan'»-avtote ümbärdab lidnad pohjoižpäivnouzmaspäi. Sarakon lopstancii «Penz — Tul»-raudtekeskustaspäi. *Alalomov*-raudtestancii radab lidnan suves, jogen oiktal randpolel.

## Tobmuz
Alalomov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 14,5 km².

## Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 8 106 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 22 678 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 — 20 421 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 21 189 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 26..27 tuhad eläjid vll 1989−2001 (27 400 rist. vl 1992).

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 98,6 %, toižed rahvahad — 1,4 %.

Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Emäganpäivän naižjumalankodi om udessündutadud lidnan päivnouzmas. Jumalanmaman Kazanin jumalaižen mez'jumalankodi om avaitud kahtes kilometras päivlaskmha lidnaspäi Norovk-žilos.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nomeruidud päivkodid (nomer 2, 8, 9, 11), koume keskškolad (nomer 1, 2, 4), škol-internat openikoiden täht adaptiruidud openduzprogramiden mödhe, Alalomovan rajonan lapsiden sädamižen keskuz, rajonan čomamahtoiden škol, rajonan lapsiden da norišton sportškol.

Alalomovan äiprofil'ne tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Здание гос. регистрации.jpg|Federaližiden radnikoičendoiden pert' (vn 2011 olend)
Указ о возникновении города.jpg|Muštkivi lidnan alusenpanendas, vn 2011 nägu
Река Ломовка близ г. Нижний Ломов.jpg|Lomovk-jogi lidnanno, kezaku 2018
Дом Лентулова в Нижнем Ломове.jpg|Lentulov-pirdajan pert' (2018)
Nlomov-vyg07.jpg|*Alalomov*-päraudtestancijan sauvuz vl 2006


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan Administracijan lehtpoled rajonan tobmuden ''nlomov.pnzreg.ru''-saital.
Sursk

**Sursk** (ven. i ) om Venäman lidn da lidnankund Penzan agjan päivnouzmas. Mülüb Gorodiščen rajonha, sen kahtenz' lidn i nellänz' eländpunkt eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud Astafjev-pomeššikal vl 1849 kuti *Nikol'skii*-futor () vatefabrikanno. Kätihe sidä lidnanvuiččes *Nikol'skii futor*-žiloks vl 1928. Vl 1941 valamižmehanine tegim oli evakuiruidud sihe Višnii Voločok-lidnaspäi. Žilo sai lidnan statusad Sursk-nimitisenke vn 1953 elokus, nimitihe jogen mödhe.

Sursk šingotase savičun tegimel i leibtegimel. Järed rujopoligon täudase läz lidnad.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suves, Sur-jogen üläjoksmusen hural randal tobjimalaz (Volgan oigedpol'ne bassein), 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Penzhasai om 48 km päivlaskmha-lodeheze orhal vai 76 km avtotel. Lähembaine lidn om Gorodišče-rajonkeskuz 22 km pohjoižhe orhal vai 27 km avtotedme. Lähembaine *Asejevskai*-raudtestancii () radab koumes kilometras pohjoižhe lidnaspäi, «Penz — Sizran'»-keskustal.

## Tobmuz
Sursk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 6,37 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Ezitajiden suiman ezimez'. Edeline suiman ezimez' om Tat'jana Dibina (*Татьяна Дибина*, sügüz'ku 2019 — reduku 2024). Valentina Kirillova radab lidnan Administracijan pämehen velgusentäutajaks vn 2024 redukuspäi. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Šamil' Nazirov (kül'mku 2020 — reduku 2024), Jekaterina Tačukova (viluku 2018 — kezaku 2020), Al'fija Jumajeva (tal'vku 2015 — viluku 2018).

## Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 7 222 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 7 034 ristitud, rajonan kahesandez, vn 2021 — 6 034 ristitud. Kaik 6 393 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11 608 eläjad vl 1959.

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 78,7 %, totarlaižed — 15,2 %, mordvinalaižed — 4,9 %, toižed rahvahad — 1,2 %.

Ortodoksižen hristanuskondan Kazanin Jumalanmaman jumalaižen jumalanpert' om letud vspäi 2002.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' päivkodid, aluzškol, keskškol, čomamahtoiden škol.

Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad ratas Penz-, Zarečnii- i Kuzneck-lidnoiš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan lehtpoled Gorodiščen rajon oficialižel ''gorodishe.pnzreg.ru''-saital.
Edirne

**Edirne** (mugažo turkan kelel, virktas [e'diɾne], Adrian-nimen vajehtadud form), ende mugažo **Adrianopol**' ( *Adrianoupoli*, ) om lidn Turkanman i sen evropižen palan lodehes. Lidn om Edirnen agjan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud rimalaižel Adrian-imperatoral (117−138) *Uskudam*-žilon sijas (*Uskudama*). Se žilo oli frakijalaižiden Odrissan car'kundan cariden ühteks rezidencijoišpäi, valdkund oli olmas 5. voz'sadaspäi EME.

Turkad-osmanad anastiba lidnad vl 1362, se sai *Edrenebol*-nimitust i oli Osmanan imperijan pälidnaks vll 1365−1453. Sil aigal lidnan ristitišt saihe 105 tuhazesai, sid' poleni kaks' koumandest.

Edirne šingotase tekstil'tegimištol, torguindal lähižidenke valdkundoidenke, om maižanduzrajonan keskuseks (kukuruz, sahar, vinmarj, podsolnušnik, ris, tomatad, arbuzad da dinäd). Lidn om üläopendusen znamasižeks keskuseks.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase agjan pohjoižpalan keskuses, 42 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Grekanman röunanno.

Matkad Bolgarijan röunhasai om kaks'kümne kilometrad lodeheze-pohjoižhe, Stambulhasai om 235 km päivnouzmha.

Klimat om subtropine Keskmeren räkanke kezanke, paneb lunt tal'vel paksus (14 päiväs). Keza om päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +14,2 C°, heinkun-elokun +25,3..+25,4 C°, kezakun +22,9 C°, sügüz'kun +20,6 C°, tal'vkun-uhokun +2,8..+4,8 C°. Ekstremumad oma −19,5 C° (viluku, uhoku) i +44,1 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +6,0 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +24,5 C° (uhoku). Ei voi panda halad semendkus-sügüz'kus (sügüz'kun minimum om +0,2 C°). Paneb sadegid 625 mm vodes, kuidme läz tazomäras, enamba redukus-vilukus (66..70 mm kus), minimum oleskeleb elokus (24 mm). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 56..63 % röunoiš kezakus-sügüz'kus, 77..83 % kül'mkus-uhokus.

Lidn kogoneb kaks'kümnes nelläs nimitadud fartalaspäi.

## Eläjad
Vl 2010 lidnan ristitišt oli 152 993 eläjad, agjan kaks' videndest. Kaik 165 979 eläjad oli lidnas vl 2014. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

## Galerei

Edirne - 2014.10.22 (4).JPG|Lidnan tobmuden sauvuz (reduku 2014)
Edirne mosque outside.jpg|Selimije-mečet' (om saudud vll 1569−1575), vn 2006 nägu
TrakyaUNI6.JPG|Frakijan universitet (*Trakya Üniversitesi*) vl 2011: rektorat i konferenciikeskuz
Edirne Gar.jpg|*Edirne*-päraudtestancijan sauvuz vl 2016


## Sebruzlidnad

*  Aleksandrupolis, Grekanma (2007)
*  Ardahan, Turkanma
*  Haskovo, Bolgarii
*  Izmit, Turkanma
*  Jambol, Bolgarii
*  Kars, Turkanma
*  Lörrah, Baden-Vürtemberg, Saksanma (2005)


## Tetabad ristitud
;Sündnuded
* Džem Adrian — Turkanman pajatai da muzikankurjatai

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''edirne.bel.tr'').
Nikol'sk (Penzan agj)

**Nikol'sk ** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Penzan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Nikol'skan rajonan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1761 kuti *Nikol'skaja Pöstrovk*-žilo () kahten žilon ühtištusel: Nikol'skoje (Nikolo-Pöstrovk, oli tetab vspäi 1668) i Pöstrovk (Pen' Pöstrovk, 1680-nziš vozišpäi). Šingotihe hrustalin stökoltegimel (1764−2010). Vl 1928 kätihe radnikžiloks. Se sai lidnan statusad nügüdläiženke nimitusenke vn 1954 15. päiväl sulakud.

Nikol'sk šingotase vauktusentehnižen stöklan tegimel, sauvondmaterialiden pästandal (punümbriradai kombinat, diatomitan samine da ümbriradmine), sömtegimištol (leibän edheotand, voitegim).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivnouzmas, Virgan-jogen hural randal tobjimalaz (, Suran oigedpol'ne bassein ližajogi), 240 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Penzhasai om ühesakümne kaks' kilometrad suvipäivlaskmha orhal vai 112 km avtotel. Lähembaine lidn om Inz (raudtestancii, Ul'janovskan agj) 24 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 51 km avtotedme. «Penz — Ul'janovsk»-avtote läbitab lidnan päivlaskmad. Kaidraižuine raudte Inzhasai om muretud lidnas 2000-nzil vozil.

## Tobmuz
Nikol'sk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 12,69 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Ezitajiden suiman ezimez'. Edeline suiman ezimez' om Nikolai Lüsev, radoi vn 2019 sügüz'kuhusai. Lidnan Administracijan pämez' om Irina Palienko vn 2023 redukuspäi (*velgusentäutai*). Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Denis Jumatov (keväz'ku 2021 — reduku 2023), Viktor Popkov (semendku 2016 — keväz'ku 2021).

## Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 10 100 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 22 471 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 19 873 ristitud. Kaik 21 056 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 26..27 tuhad eläjid vll 1989−1998 (27 300 rist. vl 1992).

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 88,5 %, mordvinalaižed — 9,8 %, toižed rahvahad — 1,7 %.

Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma avaitud lidnas: Sündun Eläbzdusen päjumalanpert' (1824, leibtegim radoi, om udessündutadud 2000-nzil vozil), Sündun Eläbzdusen uz' jumalanpert' (om saudud vll 1999−2003), mugažo koume časounäd.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nomeruidud päivkodid (nomer 5, 7..9), nell' keskškolad (nomer 1..4), rajonan lapsiden sädamižen pert', rajonan čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol.

Nikol'skan tehnologine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundadaks.

## Galerei

Памятник Ленину в Никольске.jpg|Vladimir Leninan muštnik (2014)
Завод стекла.jpg|Stöklantegimen kontor vl 2014
Nikolsk bus station.JPG|Nikol'skan avtobusstancii vl 2012


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden lehtpoled rajonan ''nikolsk.pnzreg.ru''-saital.
Nikol'sk (znamoičendad)

**Nikol'sk** () om eländpunktoiden riven nimituz venäkel'žiš tahondoiš. Se voib znamoita:

## Venäma
* **[[Nikol'sk]]** — lidn Vologdan agjan suvipäivnouzmas, Nikol'skan rajonan administrativine keskuz.
* **[[Nikol'sk (Penzan agj)|Nikol'sk]]** — lidn Penzan agjan pohjoižpäivnouzmas, Nikol'skan rajonan (Penzan agj) administrativine keskuz.
* Nikol'sk — žilo Arhangel'skan agjan suvipäivnouzmas, sen Vilegodskan rajonas.

## Kacu mugažo
* Nikol'skoje (lidn, Leningradan agj)
Gorodišče (Penzan agj)

**Gorodišče** () om Venäman lidn da lidnankund Penzan agjan päivnouzmas. Se om Gorodiščen rajonan administrativine keskuz, kaikiš suremb lidn i kahtenz' eländpunkt ristitišton mödhe.

## Istorii
Edel 13. voz'sadad Volgan Bulgarijan lidnuz sijazihe lidnan sijas. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud 1670-nzil vozil kuti čuvašalaižiden lidnuz endevanhan sijas. Vspäi 1681 Simbirskan sodavejan kozakad da toižed kaičijad eliba Dmitrijevskai-slabadas (Gorodišče) i Bogojavlenskai-slabadas (Julovo). Slabadad oliba ühtištadud *Rogožkino*-žiloho 18. voz'sadal keskes. Vl 1780 žilo sai makundan lidnan statusad. Kaugedraudan valamižtegim, potašan, trahmalan, viriden da mecanümbriradmižen tegimed radoiba 19. voz'sadal i 20. voz'sadan augotišes.

Gorodišče šingotase meblinfabrikal i vintegimel (vin, olud, mineraline vezi), mugažo gofrokartonan fabrikal (vspäi 2019).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan suves, Julovk-jogen molembil randoil ( 48 km pitte, Suran oiged ližajogi), 210 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Penzhasai om koumekümne seičeme kilometrad päivlaskmha orhal vai 51 km avtotel. Lähembaine lidn om Sursk 22 km suvhe orhal vai 27 km avtotedme. «Penz — Ul'janovsk»- i «Penz — Sizran'»-avtoted sarakoitas lidnan päivlaskmas.

## Tobmuz
Gorodišče om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 9,39 km².

## Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 6 440 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 096 ristitud, rajonan kudendez, vn 2021 — 7 796 ristitud. Kaik 7 951 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 8 tuhad eläjid vll 1992−2015 (8 600 rist. vl 1996).

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2002): venälaižed — 87,0 %, mordvinalaižed — 5,4 %, totarlaižed — 4,2 %, ukrainalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 2,4 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Jumalanmaman Katken jumalanpert' (om saudud vodele 2008) i Viktor-moknikan časoun'. Niiden ližaks Eläban Eziauguižen Stroican kivine päjumalanpert' ei ole kaičenus (oli vll 1805−1938).

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 4 i *Semicvetik* «Änikoičii Seičemeks»), augotižškol, keskškol nomer 1, rajonan ližaopendusen büdžetine aluzkund (vll 2001−2015 rajonan lapsiden sädamižen pert'), čomamahtoiden škol, rajonan lapsiden da norišton sportškol.

Professionaližen opendusen aluzkund oli Penzan socialiž-pedagogižen kolledžan Gorodiščen filial vhesai 2019. Nügüd'aigan lähembaižed profopendusen aluzkundad ratas Penzas i Kuzneckas.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan lehtpoled rajonan tobmuden ''gorodishe.pnzreg.ru''-saital.
Ruskedpakuine muju

**Ruskedpakuine muju** om spektraline (jumalanbemblen) muju. Se om rusttan i pakuižen mujun keskes.

Se om ihastoitai i nägub muju. Voib znamoita Päiväšt i homendezzor'ad, religijad (buddizm, induizm, protestantizm), imperijad i revolücijad. Mujun nimituz mainitase anglijankel'žiš purtkiš vspäi 1512. Londuseližed mujutimed oma ohr i henn.

## Ruskedpakuižen mujun ližamujud

## Ruskedpakuižen mujun olend olmas londuses

Fail:Ambersweet oranges.jpg|Apel'sinad
Fail:Au marché - potiron.JPG|Tikv
Fail:Baby Carrots 2.jpg|Morkofk
Fail:Fantastic Mr Fox (23197381962).jpg|Reboi
Fail:Банка с медом.png|Mezi


## Homaičendad
Lodehline marin kel'

**Lodehline marin kel**' (ičeze nimituz: *йөтнӫмӓл-кӓсвел маре йӹлмӹ*) om suomalaiž-ugrilaine kel', lodehližiden marilaižiden kel'.

## Lodehližen marin kelen kirjamišt
Lodehližen marin kelen kirjamišt mülütab 40 kirjant.

## Lodehližen marin kelen grammatik
Lodehližes marin keles om 11 kändod.

## Lugusanad
Lodehližen marin kelen luguvaihil om kaks' formad: lühüd da täuz'.
* **ик, (иктӹ, иктӹт)** — üks' 
* **кок (коктыт)** — kaks' 
* **көм (көмөт)** — koume 
* **нӹл (нӹлӹт)** — nell' 
* **вӹц (вӹзӹт)** — viž 
* **кут (кудыт)** — kuz' 
* **шӹм (шӹмӹт)** — seičeme 
* **кӓнтӓҥӹш (кӓнтӓҥӹшӹ)** — kahesa 
* **интиҥӹш (интиҥӹшӹ)** — ühesa 
* **лу** — kümne

## Frazad
* Эсен улыда! — Tervhen!
* Тӹньӹн лӫмет көце? — Kut sindai kuctas?
* Те кувеч улыда? — Kugalaine oled?
* Көшто тӹнь ӹлет? — Kus sinä eläd?
* Цеверӹн! — Nägemižhesai! (sana-sanha *jäkat hüväšti*)
* Кугу пасивӹ. — Sur' spasib.

## Homaičendad
Judaizm

**Judaizm** ( *Ioudaismos*) om evrejalaižiden religiozine i rahvahaline mail'mannägend, avraamine religii. Se om üks' kaikiš amuižembiš monoteistižiš religijoišpäi i kaikiš amuižemb eläb mugoine religii. Tetab istorine jäl'ghetuleskelend lugeb 3 tuhad vozid. Nimituz libub  *Jehudah*-sanaspäi «Judejan kunigahuz».

Judejalaižed oma etnosocialine jouk, se mülütab evrejalaižid sündnundan mödhe i tulnuzid kändmižel judaizmha. Vl 2015 judejalaižiden lugumär mail'mas oli 14,3 mln ristituid vai Man ristitišton 0,2%, sidä kesken koume seičemendest elädas Izrailiš, toine koume seičemendest — AÜV:oiš i Kanadas, toižed judejalaižed elädas Evropas päpaloin.

Judaizman uskojad mülütadas čuradusihe, augotihe niid 19.-20. voz'sadal. Päižed čuradused oma ortodoksaline, reformistine i konservativine. Ortodoksaline judaizm (enamba 4 mln polenpidajid) alajagase nenihe sarakoihe: litvakad (litvaižed evrejalaižed), hasidizm, ortodoksaline modernizm, religiozine sionizm. Pühäpertin nimi om sinagog.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* ''Chassidus.ru''-portal judaizman tedoiduses. 
* Evrejine kul'turan da religijan «Mahanaim»-keskuz (''machanaim.org'').
Liberii (znamoičendad)

**Liberii** voib znamoita:
* Liberii — valdkund Afrikan päivlaskmas.
* Liberii — lidn Kostarikan lodehes, Guanakaste-agjan administrativine keskuz.
* Liberei / Liberii () — Ivan Grazijan kirjišt, -sanaspäi «kirj».
* Liberii (kol. 366, ) — Rimalaine Papa, Rim-lidnan arhijerei (17.05.352 — 24.09.366).
Spassk

**Spassk** om eländpunktoiden riven nimituz. Se voib znamoita:

## Venäma
* Spassk (ende *Bednodemjanovsk*) — lidn Penzan agjan lodehes, Spasskan rajonan administrativine keskuz.
* Spassk — lidnanvuitte žilo Kemerovon agjan suves, sen Taštagolan rajonas.
* Spassk (Spassk-Tatarskii) — Tatarstanan upotadud lidnan nimituz vll 1781−1935, kacu Bolgar-lidn.

## Kacu mugažo
* Spassk Dal'nii
* Räzanin Spassk
* Spas
Seinik

**Seinik** () om äivoččiden ujelijoiden penzhiden heim. Mülütadas Aralijižed-sugukundha. Heim kogoneb 16 erikospäi.

## Leviganduz
Heimon kazmused oma levitadud Pohjoižen mapoliškon maiš hobedanke klimatanke, invazivine heim Pohjoižamerikas i Avstralijas. Seinik navedib pimitandad i venoid lämuzid. Voib sadas 30 m korktust maspäi.

Kazmuz om tetab Evropas amuižespäi, lugetihe Vakhan kazmuseks i panihe päl vencan sijas, ihastusen i armastusen emblem grekalaižil. Ottas unotest seinikan lehtesišpäi zelläks.

## Ümbrikirjutand
Kazmuz ujeleb i tartub ližajuril seinihe, puiden tüvihe da toižihe alusihe. Lehtesed oma varmdad, kahten sugun: änikoičijoil barboil — pit'kahkod kogonaižed vihandvauvhad, toižil barboil lehtesed oma muzavihandad saumoikahad labasižed.

Penehkod pakuižvihandad änikod kazdas kändasikš vai tophikš barban agjas sügüzel, om viž pölükäd änikos. Plod om must vihandanke, muzapururine vai harvoin pakuižen polhe marj 5..10 mm diametras, üks'..viž sement. Plodud oleldas küpsad keväden augotišele, lindud södas niid.

## Heimon erikod
* *Hedera algeriensis*
* *Hedera azorica*
* *Hedera canariensis* — Kanarine seinik
* *Hedera caucasigena*
* *Hedera colchica* — Kolhidine seinik
* *Hedera cypria*
* *Hedera helix* — Järgeline seinik, heimon tipine erik, äi toižendoid
* *Hedera hibernica*
* *Hedera iberica*
* *Hedera maderensis*
* *Hedera maroccana*
* *Hedera nepalensis*
* *Hedera pastuchovii* — Pastuhovan seinik, harv erik i om kaičendan al
* *Hedera rhombea*
* *Hedera sinensis*
* *Hedera taurica* — Kriman seinik

## Homaičendad
Kirov (znamoičendad)

**Kirov** om venäkel'ne i bolgarine kanzannimi, mugažo toponim.
* Kirov — Venäman lidn, Kirovan agjan administrativine keskuz.
* Kirov — Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan suvipäivlaskmas.
* Sergei Kirov (1886−1934) — venämalaine revolücioner, nevondkundaližen valdkundan da politikan šingotai.

## Kacu mugažo
* Kirovograd
* Kirovsk
Filosofii

**Filosofii** ( *filosofia* «elonmelen navedind») om mail'man tedištusen erinii form, se sädab tedoiden sistemad ristitun realižusen (olendan) i tedištusen kaikiš ühthižemb pirdoiš, ühthevejiš tärtusiš i alusenpanijoiš principiš, ristitun i mirun kosketusiš. Järgeline meletamine i konceptoiden sädamine vedas filosofijad udennoks.

## Istorii
Mail'mannägend i racionaline filosofine meletand augotihe läz ühten aigan 7.-6. voz'sadal EME nügüdläižen Kitain i Indijan territorijal, no aktivižemb kaiked Keskmeren Grekanman kolonijoiš. Filosofijan sündundan süd oliba šingotadud mifologii, tedo i järgeližen tüntken ühthevendad. Amuižen Egiptan i Mesopotamijan tedod andoiba edust grekalaižile.

Filosofižed školad-opendused zavodihe šingotada mail'mannägendan, ned poikestiba, no i ližaziba toine tošt.

## Harakteristik
Filosofijan päižed jagused: logik, epistemologii, etik, estetik, metafizik. Vastal'ne tärtuz om dogm. Erištuihe nenid tedoid filosofijaspäi: fizik, biologii, psihologii.

Nened küzundad oma kaikiš agjahižembad filosofijan täht: «Voib-ik teta mail'mad täuzin?», «Om-ik Ülähäine?», «Mi toduz om?», «Mi hüvä om?», «Mi Ristit om?», «Mi om sündnu eziauguižešti — materii vai tunde?».

Filosofii kogoneb erazvuiččiš opendusišpäi, ned rideltas toine toiženke, no i ližatas toine tošt.

## Homaičendad
Belousovo (lidn)

**Belousovo** () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan pohjoižpäivnouzmas, Obninskan päivnouzmaine ezilidn. Mülüb Žukovan rajonha, sen kaikiš penemb lidn koumen kesken.

## Istorii

Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1782 kuti *Belousovo*-külä. Nimitihe hibusheinän venäkel'žen nimen mödhe (*белоус*), se hein kazvoi äjüdes küläs ümbri. Saudud 19. voz'sadal kangazfabrik (vate, šuuk) andoi radod külän da ümbrišton eläjile. Toižen mail'man sodan aigan okkupacii oli heittud vn 1942 vilukus. Kätihe žilod lidnanvuiččeks vl 1962. Vn 2004 tal'vkun 28. päiväspäi om lidnan statusanke.

Belousovo šingotase kangazfabrikal, sömtegimištol (maidtegim, lindfabrik), tegesiden räzinaspäi i plastikaspäi pästandal, mecanümbriradmižen edheotandal. Magistraližiden gazanveimiden sol'm, kompressorstancii radab läz lidnad.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan lodehes, Diročnai-jogen randoil ( 15 km pitte, ende Derešn', ven. *Дерешня*, Okan hurapol'ne bassein), 170 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Jogi läbitab lidnan keskuzpalad, uit om saudud sil.

Matkad Kalughasai om 69 km suvipäivlaskmha-suvhe orhal vai 78 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Žukov-rajonkeskuz kahesas kilometras suvipäivnouzmha orhal vai avtotedme, Obninsk ühtes kilometras päivlaskmha i lodeheze orhal vai avtotedme, i Balabanovo kümnes kilometras pohjoižhe vai 13 km avtotedme. «Moskv — Roslavl'»-avtote läbitab lidnad, «Moskv — Bränsk»-avtote (M3-trass) mäneb ühtes kilometras päivlaskmha lidnaspäi.

## Tobmuz
Belousovo om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 2,27 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Lidnan Administracijan pämez' om Taras Zvažii vn 2021 kezakuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Dmitrii Leksunin (tal'vku 2018 — kezaku 2021).

## Eläjad
Vl 1970 žilon ristitišt oli 5 990 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 412 ristitud, rajonan videndez, vn 2021 — 10 946 ristitud. Kaik 9 288 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 12 600 eläjid vl 2001.

Rahvahad (2010): venälaižed — 90,3 %, armenijalaižed — 2,9 %, ukrainalaižed — 1,9 %, totarlaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 3,6 %.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Jelisaveta-kunigaznaižen-moknikan jumalanpert' om saudud lidnas vodele 2004.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud päivkodid, keskškol (nomer 2), čomamahtoiden škol, *Fakel*-sportškol («tervač»).

Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad sijadasoiš Obninskas.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden aluzkundoiden sait (''adm-belousovo.ru'').
Medin'

**Medin' ** () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan pohjoižes. Se om Medinin rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan voziden vn 1386 dokumentoiš Medinin udes alištuses Moskvan ruhtinasen tobmudele Smolenskan sijas. Nimitihe meden tehmižen mödhe vai jogen mödhe, goläd'-heimon sanoišpäi (nüg.  «mec», *medynas* «mecakišt»). 17. voz'sadan augotišes Medin' oli pandud mantazole i kadoti lidnan statusad, vodele 1660 žilo jäi eläjita mustmoran jäl'ghe. Medin' sai makundan lidnan oficiališt statusad vl 1777. Šingoti virifabrikoil 20. voz'sadan augotišes. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (12. reduku 1941 — 14. viluku 1942).

Medin' šingotase mecan ümbriradmižel, meblinfabrikal i sömtegimištol (maidtegim, jähižen edheotand). Meden tehmižen keskuz voz'sadoiš. Universaližen (Venän) toran mail'man čempionatan sija vll 2012 i 2015−2017 (kül'mku). Znamasine rajonan kul'turkeskuz.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suves, Medink-jogen hural randal tobjimalaz ( 51 km pitte, Okan hurapol'ne bassein), 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kalughasai om vižkümne seičeme kilometrad suvipäivnouzmha-suvhe orhal vai 63 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Kondrovo (raudtestancii) 19 km suvhe orhal vai 23 km avtotedme, i Malojaroslavec (raudtestancii) 39 km päivnouzmha orhal vai avtotedme. «Moskv — Roslavl'»-avtote (A-130) läbitab lidnan keskuzpalad.

## Tobmuz
Medin' om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Edeline Duman ezimez' om Rena Prokšina, radoi vn 2015 redukuhusai. Lidnankundan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2016 kezakus, Sergei Kumancov oli sen likvidatoran vn 2015 semendkuspäi.

## Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 5 829 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 300 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 8 200 ristitud. Kaik 8 032 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om läz vai enamba kahesad tuhad eläjid vspäi 1970 (8 872 rist. vl 1979).

Rahvahad (2010): venälaižed — 88,9 %, armenijalaižed — 2,9 %, vaugedvenälaižed — 1,8 %, ukrainalaižed — 1,3 %, uzbekad — 1,2 %, toižed rahvahad — 3,9 %.

Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid om kaičenus i saudud lidnas: koume jumalanpertid, Karpan i Papilan časoun' (1854) vn 1812 13. redukud muštoks. Niiden ližaks phh. Šol'oin i Konstantinan päjumalanpert' (1777) om muretud i ei ole väges.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se nimitadud päivkodid, keskškol, sädamižen pert', čomamahtoiden škol, rajonan sportškol.

Professionaližen opendusen aluzkund om Federaližen aznoičendsisteman radnikoičendan profškol nomer 56.

## Galerei

Medyn 2012 Lunacharskogo 47 01.JPG|Sijaližen tobmuden pert' (2012)
Medyn 2012 Kazanskaya 02.JPG|Kazanin Jumalanmaman jumalanpert' (1836), vn 2012 nägu
Medyn - Medynka river.jpg|Medink-jogi vl 2010
Medyn1.JPG|Medinin avtobusstancii vl 2011


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da sen rajonan tobmuden sait (''medyn-r40.gosweb.gosuslugi.ru'').
Türi (Estinma)

**Türi** (mugažo estin kelel) om Estinman lidn municipaližeta statusata valdkundan keskuzpalas. Se om Türin volostin keskuz, mülüb Järva-makundha, sen kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1347 saksan *Turgel*-nimitusenke. Ezmäine škol radaškanzi vl 1687. Žilo šingotihe kartonfabrikal 20. voz'sadan augotišes. Vl 1917 kändihe Türid torguindžiloks (est. *alevik*), vspäi 1926 om lidnan statusanke. Vll 1937−1941 radiomačt 197 m kortte oli olmas lidnas, Rusked Armii mureni sidä. Nevondkundaližen aigan lidn oli Türin rajonan keskuseks (1950−1959).

Lidn oli municipalitetaks vll 1927−1944 i 1989−2005. Jäl'gmäine lidnan pämez' om Kaia Iva (2002–2005).

Türi šingotase metalližkonstrukcijoiden tegimel, jablokoiden da änikoiden kazvatandal, turizmal. Vspäi 2000 lidn om tetab Estinman «keväz'ližeks pälidnaks», keväz'festival' oleleb () pajoidenke i änikoidenke, mugažo jablokfestival' om regulärine sügüzel. Muzikškol om avaitud vspäi 1990.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase makundan suvipäivlaskmas, Pärnu-jogen oiktal randal tobjimalaz. Matkad Tallidnan keskushesai om 80 km lodeheze orhal vai 90..95 km avtotel, sidä kesken «Tallidn — Tartu»-trassadme vai «Tallidn — Rapl — Türi»-avtotedme. Türi-stancii sijadase «Tallidn — Vil'jandi»-raudtel, radab lidnan keskuses vspäi 1900, matkad Tallidnan Baltijan päraudtestancijhasai om 97 km.

## Eläjad
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 410 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 6 862 eläjad vl 1989. Kaik 10 786 ristitud elihe Türin volostiš vn 2019 augotišes 1008 km² pindal.

Rahvahad (lidnalaižed, enamba 0,4% vl 2011): estilaižed — 94,73%, venänikad — 2,53%, ukrainalaižed — 1,26%, suomalaižed — 0,57%, toižed rahvahad — 0,91%.

## Galerei

Türi kirik.jpg|Türin lüteranine jumalanpert'vl 2012
Türi Ühisgümnaasium.jpg|Lidnan gimnaziivl 2017
Türi kultuurimaja.jpg|Lidnan kul'turkeskuzvl 2012
Türi jaamahoone.jpg|Türi-raudtestancijan sauvuzvl 2012


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da sen volostin oficialine sait (''tyri.ee'').  
* Verkkamer Türi-lidnan päl, täuz' nägu ''estonia360.ee''-saital.
Umbezjur'

**Umbezjur' ** () om äivoččiden kazmusiden heim. Mülütadas Umbezjurižed-sugukundha. Heim kogoneb läz koumekümnes erikospäi (vn 2014 olend, niiden kesken ühesatoštkümne kazdas Venäman evropižes palas), tetas niiden seičemes gibridas mugažo.

## Leviganduz
Kazmusen erikod oma levitadud Pohjoižes mapoliškos, sen venon i tropižen vöiden sokhiš tahondoiš. Umbezjuren erased-se erikod oma introduciruidud Avstralijha i Udhe Zelandijha.

Umbezjured navettäs muiktoid, sodunuzid, no väghižid mahusid, erasti solačun polhe, hüvänke pidatuzmäranke. Kazmused sätas avaroid žomid vegetativižel äikerdoičendal. Žom harvneb aigan mändes. Vezoiden kaikiš suremb lugu šingotase vezištos 60..90 sm süvütte, sen ühtes kazmuz om seižui veden tazopindan vajehtusid vaste.

## Ümbrikirjutand
Korged kazmuz, oleleb kahten metran kortte. Lehtesed oma pit'kad kaks'rivižed, ned oma lentanvuiččed oiktanke röunanke. Seikh lopiše tähkusenvuiččel änikusel kezakus. Änikusen üläpala om sätud burol mužikänikoil-pölükil, koričma alapala om sanktemb i kogoneb naižänikoišpäi-petkloišpäi. Küps plod om höunhenvuitte, semned lanktas maha tullein puhuil.

## Kävutand
Levedlehtesižen i kaidlehtesižen umbezjuren jurištod mülütadas trahmalan läz 15 % i vauktušen 2 %. Tehtihe jauhod niišpäi 30 tuhad vozid tagaz völ, aigemba mi tähkkul'turoišpäi. Jauhtas da pašttas jurid Kavkazan regionas. Tehtas kofen vajehtint. Voib keitta norid änikoičijoid vezoid, niiden magu om asparagusan pojav, mugažo voib marinuida niid i söda salataks.

Ottas zelläks umbezjuren jurištod, lehtesid, änikoid i tähkusid.

## Valitud erikod
* *Typha angustifolia* — Kaidlehtesine umbezjur', heimon tipine erik
* *Typha caspica* — Kaspijan umbezjur'
* *Typha domingensis* — Dominikanine umbezjur'
* *Typha incana* — Hahk umbezjur'
* *Typha latifolia* — Levedlehtesine umbezjur'
* *Typha laxmannii* — Laksmannan umbezjur'
* *Typha minima* — Madal umbezjur'
* *Typha orientalis* — Päivnouzmaine umbezjur'
* *Typha przewalskii* — Prževal'skijan umbezjur'
* *Typha tzvelevii* — Cvelövan umbezjur'

## Kacu mugažo
* Rogohein

## Homaičendad
Spas-Demensk

**Spas-Demensk** () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan päivlaskmas. Se om agjan kaikiš päivlaskmaižemb lidn, Spas-Demenskan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Suren Litvanman ruhtinazkundan aigkirjas vl 1446 kuti *Demen*-volost' (). Vl 1818 ortodoksižen hristanuskondan Spasan Toižetamižen kivine jumalanpert' om saudud, i nimitaškanzihe žilod *Spas-Demenskoje:ks*. Vl 1855 kätihe sijaižeks. Vspäi 1917 om lidnan oficialiženke statusanke, makundan keskuz vn 1921 keväz'kuspäi. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (4. reduku 1941 — 13. eloku 1943).

Spas-Demensk šingotase omblendfabrikal, sömtegimištol (argvoin i saguden tegim, konditerine fabrik), mechozal, šebnän da letken samižel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Bolv-jogen üläjoksmusen hural randpolel ( 213 km pitte, Desnan hura ližajogi), 225 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Smolenskan agjhasai om kaks'kümne kilometrad päivlaskmha i pohjoižhe, Kalughasai om 144 km päivnouzmha orhal, 180 km avtotel vai 190 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Mosal'sk 62 km päivnouzmha orhal vai 94 km avtotedme, i Kirov 42 km suvipäivnouzmha-suvhe orhal, 69 km avtotedme vai 60 km raudtedme. *Spas-Demensk*-stancii radab lidnan keskuzpalan pohjoižes vspäi 1899, «Suhiniči — Smolensk»-raudtel.

## Tobmuz
Spas-Demensk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 13,69 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Lidnan Dum om reorganizacijan pordhal vn 2025 kül'mkuspäi rajonan toižetamižen tagut ümbrikoks. Edeline Duman ezimez' om Viktor Jermačenkov, radoi vn 2006 vilukuspäi. Lidnankundan Administracii om reorganizacijan pordhal mugažo, vn 2025 redukuspäi. Lidnan Administracijan pämez' om Sergei Smirnov vn 2016 uhokuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Valerii Brilliantov, radoi vn 2015 tal'vkuhusai.

## Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 4 232 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 896 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 4 569 ristitud. Kaik 4 357 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 7 119 eläjad vl 1970.

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 94,5 %, toižed rahvahad — 5,5 %.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 89,8 %, tadžikalaižed — 2,2 %, armenijalaižed — 0,6 %, vaugedvenälaižed — 0,4 %, ukrainalaižed — 0,4 %, uzbekad — 0,4 %, čiganalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,4 %, rahvahuden ozutandata — 3,4 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: Sündun Toižetamižen jumalanpert' (1818) i časounäd ruinad lidnan kaumžomal.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma *Räbinka*-päivkodi («Pihlüt»), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), kul'turižozutelendkeskuz, čomamahtoiden škol, sportškol.

Lähembaine professionaližen opendusen aluzkund radab Kirov-lidnas.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Spas-Demenskan municipaližen ümbrikon tobmuden sait (''spasdemensk.gosuslugi.ru'').