Torii

**Torii** (*Th* — *thorium* latinan kelel) om ühesakümnenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, aktinoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, seičemenz' period), vanhtunuden klassifikacijan mödhe sijazihe koumanden gruppan laptalagruppas (IIIB).

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om harv Man kores, 8..13 grammad tonnas.

Ročine Jöns Bercelius-himik sai torijad ezmäižen kerdan vl 1828. Metall om nimitadud skandinavižen Tor-jumalan oiktastuseks.

## Fizižed ičendad

Torii om jüžmak pehmed tagokaz notked vähäradioaktivine hahk metall. Kristalline segluz om kubine tahkoncentriruidud. Kändase üläveimeks 1,4 K lämudel.

Atommass — 232,0377. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 11,78 g/sm³. Suladandlämuz — 2023 K (1750 C°). Kehundlämuz — 5061 K (4788 C°).

Vl 2012 tetas necen elementan 31 izotopad 208..238 atommassanke, mugažo koume izomärad. Kaikiš hätkemban eläjan torii-232-izotopan pol'čihodamižen pord om 14,05 milliardad vozid, läz kaik londuseline torii kogoneb sišpäi (99,98 %), völ 0,02 % — 230Th (T½=75400 vozid). Koumanz' elon hätkte izotop om 229Th 7340 vozid pol'čihodamižen pordonke, nellänz' — 228Th (T½=1,91 vot). Kaikiš hätkemb eläi izomär om 229mTh (čihodase poleks pol'časus). Izotopad hajetas α-čihodamižen (nomerad 208, 209, 214, 215, 217, 218, 221, 223, 226, 227 i 229), α- i β-čihodamižen kal't (izotopad 210..213, 216, 219, 220, 222, 225), torii-224 — α-, kaksitadud β- i klasterčihodamižen kal't, torii-228 — α- i klasterčihodamižen kal't, torii-230 — α-, klasterčihodamižen i südäitukun spontanižen jagamižen kal't, torii-232 — α-, kaksitadud β-čihodamižen kal't i harvoin klasterčihodamižen da südäitukun spontanižen jagamižen kal't, izotopad 233..238 — β-čihodamižen kal't. Izotopad nomer 208, 209, 214, 215, 217, 218, 221, 223, 226, 227, 229, 231 kändasoiš radijaks (231 — kahteks izotopaks), izotopad nomer 210..213, 216, 219, 220, 222, 225 — radijaks i aktnijaks, izotop 224 — radijaks (kaks' izotopad) i erasti hahktinaks-208 da hapanikaks-16, izotop 228 — radijaks i harvoin lujas hahktinaks-208 da hapanikaks-20, izotop 230 — radijaks i harvoin lujas erazvuiččikš elementoikš, torii-232 — radijaks-228, uranaks-232 i harvoin lujas erazvuiččikš elementoikš, izotopad 233..238 — protaktinijaks.

## Himižed ičendad
Metall reagiuib huldutamižes nenidenke substancijoidenke: vezinik i galogenad, rik, azot, ola, alüminii. Muigotandmärad voidas olda +4 (tobjimalaz), +3, +2 i +1. Ei ole reakcijoid sapižidenke muglidenke. Voib segoitada koncentriruidud sol- i azotmuiktusihe ftoran ionan olemiženke.

## Kävutand
Torii kävutase atomenergetikas tobjimalaz, mugažo elektronikas i metallurgijas. Ezmäine atomreaktor torijan ciklanke radaškanzi AÜV:oiš vl 1962, Nju Jorkan pohjoižes ezilidnas.

Om torijad 12 mineralas, niiden löudmižsijad sijadasoiš neniš valdkundoiš (enamba 100 tuhad tonnoid vl 2014): Indii, Brazilii, Avstralii, AÜV, Egipt, Turkanma, Venesuel, Kanad, Venäma, SAT, Kitai, Pohjoižen Evropan valdkundad. Sadas mametalloidenke mugažo. Vl 2014 torijan kivendon (monacit) koncentratan mail'man samine oli 2700 tonnad. Vn 2012 sügüz'kul metall maksoi 68 US$ kilogrammas AÜV:oiš i 153 US$ kilogrammas Francijas.

## Irdkosketused
* Torii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz torijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.