open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aston Martin DB9

**«Aston Martin DB9»** om britanižen «Aston Martin»-kompanijan kebnavto kupe-klassas.

Pästtihe avtod vlpäi 2004 vhesai 2016. Jäl'ghetulii — Aston Martin DB11.

## Harakteristik
* Likutim: 5,9 litrad (476 hebonväged) V12
* Kaikiš lujemb piguz: 183 mijläd/čas (295 km/čas)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Ližainformacii avtomašinan polhe ''carfolio.com''-saital.
Aston Martin DB5

**«Aston Martin DB5»** om britanižen «Aston Martin»-kompanijan kebnavto «gran turizmo»-klassas, kabrioletan i kupen nägul.

Avto oli pästtud vlpäi 1963 vhesai 1965 (1059 egzemplärad), sen ližaks 25 avtod om pästtud vl 2020. Kävutihe fil'mdamha romanid Džeims Bondas. Modelin nimen «DB»-lühenduz om kompanijan Devid Braun-pidajan inicialad, valdoiči vll 1947−1972.

## Harakteristik
* Likutim: 4,0 litrad (286 hebonväged) L6 4.0-282
* Transmissine konorüt: 5 pigust ZF, harvoin avtomatine BorgWarner 3 pigusenke
* Veduz: 1502 kg
* Kaikiš lujemb piguz: 145 mijläd/čas (233 km/čas)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Ližainformacii avtomašinan polhe ''carfolio.com''-saital.
Ascari KZ1

**«Ascari KZ1»** om britanižen «Ascari Cars»-kompanijan kebnavto kupe-klassas. Edel sidä pästtihe «Ascari Ecosse»-avtod.

Pästtihe avtod vspäi 2003 vhesai 2010. Jäl'ghetulii — «Ascari A10».

## Harakteristik
* Likutim: 4,9 litrad (507 hebonväged) V8
* Kaikiš lujemb piguz: 201 mijläd/čas (323 km/č)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Ližainformacii avtomašinan polhe ''carfolio.com''-saital.
Bugatti EB110

**«Bugatti EB110»** om francižen «Bugatti»-kompanijan sportivine kaks'uksine kebnavto kahten täht kupe-klassas.

Avto oli pästtud Francijas vspäi 1991 vhesai 1995.

## Harakteristik
* Likutim: 3,5 litrad V12
* Bakan mülü: 120 litrad
* Ajaimiden konorüt: mehanine 6 pigudenke
* Irdmärad: 4404 mm pitte, 1941 mm levette, 1125 mm kortte
* Värtmuzuden keskust: 2553 mm
* Mass: 1570 kg

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Ližainformacii avtomašinan polhe ''motor1.com''-saital (2012. reduku).
Bugatti ID 90

**«Bugatti ID 90»** om francižen «Bugatti»-kompanijan konceptavto kupe-klassas.

Avto om ezitadud vl 1990. Nimitusen ID znamoičeb konceptan ItalDesign-kompanijad-sädajad, 90 om ozutandan voz'. Dizain ei tulend mel'he Bugatti-kompanijan ohjandajale, no se om kävutadud BMW Nazca-modeliš.

## Harakteristik
* Likutim: 3,5 litrad V12
* Kaikiš lujemb časpiguz: 280 km/čas
* Irdmärad: 4100 mm pitte, 1840 mm levette, 1090 mm kortte

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Ližainformacii avtomašinan mödhe ''carfolio.com''-saital.
Ahtisaari Martti

**Martti Oiva Kalevi Ahtisaari** (mugažo suomen kelel, virktas [ˈmɑrtːi (ˈoi̯ʋɑ ˈkɑleʋi) ˈɑhtisɑːri]; sünd. 23. kezaku 1937, Viipur, Suomenma, nüg. Venäman Leningradan agjas — kol. 16. reduku 2023 Hel'sinkiš, Suomenma) oli Suomenman politikanmez'. Hän radoi Suomenman kümnenden lugul prezidentan vozil 1994−2000.

Mez' oli vn 2008 Nobelän premijan kožundas laureatan.

## Biografii
Martti oli sündnu Viipurha, suomalaižen oficeran kanzha norvegiženke augotižlibundanke. Tal'vsodan aigan pereh sirdi Kuopioho, vl 1952 — Ouluhu. Politikanmez' oli Oulun universitetan pastnikan (1959), openui sen pedagogižes palakundas.

Vspäi 1965 Ahtisaari oli Suomenman röunantagaižiden azjoiden ministrusen radnikaks. Mez' radoi valdkundan sur'oigenuden Tanzanijas (1973−1976), vll 1975−1976 mugažo Zambijas, Somališ i Mozambikas ühten aigan. Vll 1977−1981 — ÜRO:n Päsekretarin eriline ezitai Namibijas, abuti vaumita sen ripmatomut. Vspäi 1978 mez' radoi ÜRO:n päfateras (Nju Jork), oti erazvuiččid radinsijid siš.

Vl 1993 Ahtisaari ühtni valdkundan Social-demokratižhe partijha. Vajehti Mauno Koivistod prezidentan radnikusel. Kändihe ezmäižeks Suomenman prezidentaks, kudambad valitihe kaiken rahvahan änestusel (oiktoil valičendoil). Hänen strokun aigan Suomenma kändihe EÜ:n ühtnijan (1995). Tarja Halonen radoi prezidentan Ahtisaarin jäl'ghe.

Prezidentan strokun jäl'ghe Martti jätksi radod ÜRO:n organoiš.

## Personaline elo
Mez' oli naižiš vspäi 1968, Eeva Ahtisaari (neiččel Hyvärinen, sünd. 1936) om hänen ak. Üks'jäine Marko-poig om sündnu naimiželos vl 1969.

## Kacu mugažo
* Ahtisaarin Marttin üläškol

## Homaičendad
Dem'janenko Aleksandr

**Aleksandr Sergejevič Dem'janenko** (; sünd. 30. semendku 1937, Sverdlovsk, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 22. eloku 1999, Piter, Venäma) oli nevondkundaline da venämalaine kinon i teatran akt'or. Venäman NFST:n rahvahan artist (1991).

## Biografii
Tuleban aigan akt'or openui Sverdlovskan keskškolas saksan kelen opendamiženke. Openui GITIS:as (Moskv, 1955−1959) i vändaškanzi roliš kinos jo kahtendel kursal. Sädi ut mel'kuvad nevondkundaližes kinos, intelligentine nor' mez' kändihe vägimeheks. Vl 1961 sirdi Leningradha i radoi «Lenfil'm»-studijas elon lophusai. Roliden änetoitandan dubliruindan mastar, muga ühtni läz sadha tatanmaižhe i verazmaižhe fil'mha.

Hän om hüvin tetab kut Šurik (*Ol'šoi*) — populärižiden fil'miden riven kinopersonaž. Kaikiš tetabambad rolid oliba «Operacii «I» da toižed Šurikan ozaitelemižed»-, «Kavkazalaine tabanu vai Šurikan uded tegod»- da «Ivan Vasil'jevič vajehtab professijan»-fil'miš.

Akt'or oli naižiš kahtišti, tütrindam radab aktrisaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* 
*
Cadillac Escalade

**«Cadillac Escalade»** om amerikaižen «Cadillac»-kompanijan ezmäine massine avto *[[off-road vehicle]]*-klassas. Istorine *escalade*-sodasana (angl. [ˌeskəˈleɪd]) znamoičeb «seinän šturm pordhiden abul».

Pästtas avtod vn 1998 lopuspäi nügüdläižhe aighasai. Vn 2020 semendkus videnden pol'ven pästand zavodihe. Modelin möndad AÜV:oiš oma 30..60 tuhad avtoid vodes.

## Harakteristik
Vn 2002 ozutez, kahtenden pol'ven bazine modifikacii:
* Likutim: 5,3 litrad (285 hebonväged) V8
* Irdmärad: 5052 mm pitte, 2004 mm levette, 1943 mm kortte, kezroiden baz 2946 mm
* Ajaimiden konorüt: avtomatine nellänke ajaimenke (pol'ven kaikil toižendoil)
* Kaikiš lujemb piguz: 213 km/čas

## Irdkosketused
* Ližainformacii avtomašinan polhe ''cadillac.com''-saital.
Lund

**Lund** (mugažo ročin kelel, virktas [lɵnd], kändase «(mecan) sarik») om Ročinman lidn Skone-agjas. Se om Lundan kundan administrativine keskuz.

## Istorii
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud Danijan tobmuden al 10. voz'sadan lopus (panihe 990. voz'-datan). Lidn kändihe Pohjoiževropan hristanuskondan keskuseks 11. voz'sadal, Lundan päjumalanpert' om saudud vl 1103. Danii kadoti kontrolid lidnan päl vl 1658, se kändihe Ročinman palaks formaližikš vl 1720.

Pakuitesen Tetra Pak-kompanijan päfater om saudud Lundas. Lidn šingotase Lundan universitetan tedoiduzkeskusil (sinhrotronad, materialantedon keskuz neitronpurtken alusel), medicinan AstraZeneca- i Gambro-kompanijoil. Sony Mobile-kompanijan (om ühtištudud Sony Corporation-kompanijanke vl 2021) evropine palakund sijadase lidnas. Lund om ümbärtud maižanduzrajonal.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase kümnes kilometras mererandaspäi, 30 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad agjan Mal'mö-keskushesai om 15 km suvipäivlaskmha.

Klimat om ven valdmeren. Voden keskmäine lämuz om +9 C°, heinkus-elokus +18 C°, tal'vkus-keväz'kus +1..+3 C°. Ekstremumad oma −19 C° i +34 C°. Paneb sadegid 676 mm vodes, kuidme läz tazomäras, vähemba uhokus-semendkus (34..43 mm kus).

## Eläjad
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 82 800 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Vl 2021 kaiken kundan ristitišt oli 127 376 eläjad 439,91 km² pindal.

Kundan eläjiden 18,8 % sünduiba verhiže maihe (2014). Üläopenikoiden znamasine pala om ristitištos.

Lundan universitet (, 46 tuh. üläopenikoid vl 2022) radab vspäi 1666.

## Transport
Avtobusad i üks' tramvaijono (5,5 km vspäi 2020) oma kundaližeks transportaks lidnas. Ezilidnelektrojonused ühtenzoittas agjan lidnoidenke i Danijanke. Voib ajada kiruhjonusil Štokhol'mannoks i Göteborgannoks.

Lundan eläjad kävutadas Kopenhagenan Kastrup-lendimportad rahvahidenkeskeižiden reisiden täht, Mal'mön Sturup-lendimportad matkoiš Ročinmadme. Lund-Hassland-lendimport kaks' kilometrad suvhe om sauptud vl 2008, sen territorii om anttud tegimiden sauvondale.

## Galerei

Kristallen, Lund, 2014.jpg|Kundan tobmuden uz' *Kristallen*-sauvuz, 2014
Stortorget lund 080508.jpg|Pätorg (*Stortorget*, 2008)
Lund domkyrkan2007.jpg|Lundan päjumalanpert', vn 2007 nägu
TetraPakLund.jpg|Tetra Pak-kompanijan päfater i fabrik lidnan suves vl 2009
Edisonpark85 lund.jpg|Edison Park-ofiskeskuz vl 2008
Universitetshuset i lund.jpg|Lundan universitetan päsauvuz (2012)
Max IV–flygbild 06 september 2014-2.jpg|Max IV-sinhrotron vl 2014
Lund C 3 tåg.JPG|Lund-päraudtestancii vl 2010


## Sebruzlidnad
*  Viborg, Danii

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da kommunan oficialine sait (''lund.se'').
Caparo T1

**«Caparo T1»** om britanijalaižen «Caparo»-kompanijan sportavto kupe-klassas.

Avton 25 egzemplärad oma pästtud vl 2005. Kaks' ištint om siš.

## Harakteristik
* Irdmärad: 4066 mm pitte, 1990 mm levette, 1076 mm kortte
* Likutim: 3,5 litrad (583 hebonväged) V8
* Kaikiš lujemb piguz: 204 km/čas

## Irdkosketused
* Ližainformacii avtomašinan polhe ''carfolio.com''-saital.
Chrysler ME Four-Twelve

**«Chrysler ME Four-Twelve»** (vai **«Chrysler ME 4-Twelve»**) om amerikaižen «Chrysler»-kompanijan sportivine konceptavto kupe-klassas.

Om anonsiruidud vn 2004 vilukul. Kaks' egzemplärad om tehtud. Kaks' uksed, stökolkatuz om avtos.

## Harakteristik
* Likutim: 6.0 L Mercedes-Benz M120 V12
* Transmissii: avtomatine Ricardo, 7 pigust 
* Irdmärad: 4542 mm pitte, 1999 mm levette, 1141 mm kortte
* Kezroiden baz (keskust värtmuzuden keskes): 2794 mm
* Veduz: 1306 kg
* Kaikiš lujemb piguz: 219 km/čas

## Homaičendad


## Irdkosketused
* ''Grabianowski, Ed''. How the Chrysler ME Four-Twelve works (Kut «Chrysler ME Four-Twelve» radab) // 27. semendku 2004. — ''Auto.howstuffworks.com''.
Andad

**Andad**, **Andiden Kordiljerad** (, *Cordillera de los Andes*) om kaikiš pidemb (9000 km) da üks' kaikiš korktembišpäi (Akonkagua-mägi, 6962 m) mägisistemišpäi Man päl. Se kantoičeb kaiked Suviamerikad päivlaskmal da pohjoižel; Kordiljeriden suvipala. Andad oma 500 km levette erasiš sijiš. Keskmäižed Andad (18°-20° s.l.) oma kaikiš levedamb (750 km). Keskkorktuz om läz 4 tuhad metrid.

Andad oma järedaks valdmeridenkeskeižeks vezierigoitimeks. Tünen valdmeren basseinan joged (ned oma lühüdad tobjimalaz) jokseba Andiden päivlaskmaspäi. Atlantižen valdmeren basseinan joged jokseba Andiden päivnouzmaspäi. Ned oma pit'kad joged: iče Amazonas da sen äiluguižed ližajoged, mugažo Orinokon, Paragvajan, Paranan ližajoged, Magdalen-jogi da Patagonijan joged.

Andad oma kaikiš tarbhaižemb klimatine barjer Suviamerikas. Mäged seižuba 5 klimatižil vöil (ekvatorialine, subekvatorialine, tropine, subtropine da ven). Andiden päivlaskmaižiden (sattud tulleile) da päivnouzmaižiden (tulleitomad) pautked nepstuba ani erazvuiččikš.

Andid alajagadas koumhe päižihe regionihe reljefan da toižiden londusen erinendoiden mödhe — Pohjoižed Andad, Keskmäižed Andad da Suviandad.

Andad oigendase läbi Suviamerikan seičemen valdkundan territorijas — Venesuel, Kolumbii, Ekvador, Peru, Bolivii, Čili da Argentin.

## Etimologii
Tedomehiden ühthižmel' om mugoine: nimi om sündnu kečuan kelen *anti*-sanaspäi («päivnouzm»), kuti kečuan sanas *Antisuju* («päivnouzmaine region») — Inkiden imperijan üks' nelliden regioniden nimi, hot' oma toižed mel'pideged-ki. «Cordillera» ispanijaks znamoičeb «mägisel'g».

Italižen Džovanni Anello Oliva-istorijantedajan (v. 1631) andmusiden mödhe, anastajad-evropalaižed nimitiba ezmäižikš «*Andikš, vai kordiljerikš*» («Andes, o cordilleras») vaiše päivnouzmaižen mägisel'gan, a päivlaskmaižen mägisel'gan hö nimitiba «*sjerraks*» («sierra»)

## Geologii da reljef

Andad oma udessündutadud mäged. Uded libundad sädiba niid *Andiden (Kordiljeriden) poimukahan geosinklinaližen vönen* sijas. Andiden formiruindan zavodind oli juranpordol. Tektonižed likundad seismižen da vulkanižen aktivižusenke oleskeleba nügüdläižen aigan-ki.

Mujumetalloiden kivendoid om äi Andiš (antimonii, arsen, cink, hahktin, molibden, tin, vas'k, vismut, vanadii, vol'fram).

Andad kogotas 4 paralleližiš mägisel'gišpäi (ned sijadasoiš meridianidme ičeze enambištol): Andiden Randhižed Kordiljerad, Andiden Päivlaskmaižed Kordiljerad, Andiden Keskmäižed Kordiljerad da Andiden Päivnouzmaižed Kordiljerad. Mägitazangištod, platod (Pun, Al'tiplano) da alangod venudas niiden keskes, kaikiš surembad niišpäi oma Perus da Bolivijas.

Antarktižen pol'saren mäged jätktas Andid Dreikan sal'men taga.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* «Andean geology»-aiglehtesen kodilehtpol' (''andeangeology.cl'').
Tün' valdmeri

**Tün' valdmeri** om kaikiš järedamb valdmeri Mal pindan da süvüden mödhe. Evrazii- da Avstralii-kontinentad sijadase päivlaskmas sišpäi, Pohjoižamerik da Suviamerik — päivnouzmas, Antarktid — suves.

## Ühthižed andmused

Tün' valdmeri levigandeb pohjoižespäi suvehe läz 15,8 tuhad km, päivnouzmaspäi päivlaskmaha 19,5 tuh. km. Pind südäimeridenke — 179,7 mln km², keskmäine süvüz — 3984 m, veden mülü — 723,7 mln km³ (se-žo südäimerita: 165,2 mln km², 4282 m da 707,6 mln km³).

Tünen valdmeren (dai kaiken Mail'man valdmeren) kaikiš lujemb süvüz — 10994 m ± 40 metrad (Marianižen kurnun Čellendžeran pohjatoi meritaho). Läz 180:nt meridianad datan vajehtusen pird mäneb kaiken valdmeren kal't.

## Etimologii
Ispanine *Nunjes da Balboa*-konkistador oli ezmäižeks nähnuziš necen valdmeren evropalaižišpäi. Vl 1513 hän ičeze kaimdajidenke ristikoiči Panaman kaglusen da tuli tundmatoman meren randale. Nunjes da Balboa nimiti sidä *Suvimereks* (isp.: *Mar del Sur*), sikš miše hö tuliba lahten pohjoižrandale. Vl 1520 kül'mkun 28. päivän valdmeren avarudele *[[Fernan Magellan]]* ujui. Hän ičeze joukunke ristikoiči valdmeren Lämoimaspäi Filippinoiden sarihe 3 kus da 20 päiväs. Kaiken matkan aigan tün' sä seižui, ka Magellan nimiti valdmert *Tüneks valdmereks*. Se nimi dominiruib mail'man geografijas nügüd'aigan-ki.

Edel 1917 vot venälaižil kartoil kirjutihe völ *Päivnouzmaine valdmeri*, mugoine nimi tuli venälaižiden edelmatkajiden aigassai.

## Südäimeriden nimikirjutez
Päivlaskmaižes valdmeren palas pidust' Evrazijan randad oma: Beringan meri, Ohotskan meri, Japonijan meri, Japonijan südäimeri, Pakuine meri, Kitain Päivnouzmmeri, Filippinoiden meri.

Suvipäivnouzmaižen Azijan sariden keskes oma: Kitain Suvimeri, Javan meri, Sulumeri, Sulavesin meri, Balin meri, Floresmeri, Savumeri, Bandameri, Serammeri, Hal'maheran meri, Molukkan meri.

Pidust' Avstralijan randad oma: Uden Gvinejan meri, Solomonan meri, Koralloidenmeri, Fidžin meri, Tasmanan meri.

Läz Antarktidan randad oma: Dürvilin meri, Somovan meri, Rossan meri, Amundsenan meri, Bellinshauzenan meri.

Pidust' Pohjoiž- da Suviamerikan randad eile merid, no järedad lahtad oma: Aläskan laht, Kalifornijan laht, Panaman laht.

## Kacu mugažo
* El' Nin'jo-näguz.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Tünen valdmeren da Venäman päivnouzmaižiden meriden tedoidused *poi.dvo.ru*-saital. 
* NOAA PMEL Argo-profilirujad čokkoimed Andmused Tünen valdmeren polhe joksijan aigan *floats.pmel.noaa.gov*-saital.
Gimalajad

**Gimalajad** ( *hima:laja* «lumiden sijaduz», , , ) om kaikiš korktemb mägisistem Mas. Ned sijadasoiš Tibetan mägišton (pohjoižes) da Indan da Gangan tazangišton (suves) keskes.

Klimatan da londusen kontrast niiden keskes om terav lujas: rahvahatomad mad i tropikad.

Gimalajad ottas viden valdkundan territorijan palad: Indii, Nepal, Kitai (sen Tibetan avtonomine ümbrik), Pakistan i Butan.

Gimalajiden mägisisteman piduz om 2900 km, sen leveduz — läz 350 km, pind 650 tuhad nellikkilometrad. Mägiharjoiden keskmäine korktuz om läz kut kilometrad meren pindan päl, kaikiš suremb — 8848 m (Džomolungm-mägi). Kümne mäged-«kahesatuhanikad» seištas Gimalajiš, mugoižid om 14 kaikes mail'mas.

Toine korged mägisistem — Karakorum — sijadase Gimalajiden päivlaskmaižes čepišpäi homendezbokas.

## Geografii da klimat
Gimalajad seištas ülenpäiš Indan da Gangan tazangištod. Mäged sijadase koumel pordhal: Šivalik-mäged (Ezigimalajad), Pened Gimalajad (Pir Pandžal-, Dhaolahdar-mägisel'gad) da Sured Gimalajad (alajagase nell'hä territorijha: Pendžaban, Kumaonan, Nepalan da Assaman Gimalajad).

Sured Gimalajad kogotas mägiš-«kahesatuhanikoišpäi». Jäžomiden pind siš om enamba mi 33 tuhad km², reskan veden varad — läz 12 tuhad km³. Jäžomiden lugu om läz 15 tuhad. Suviazijan kaikiš pidembad da surembad joged lähttas sišpäi: Ind, Gang, Brahmaputra. Ind-jogi röunatab necidä mägisel'gad päivlaskmas, i päivnouzmas — Brahmaputra-jogi.

Peniden Gimalajiden mägenpäd sadas 2,4 km ičeze keskznamoičendal, sen ühtes päivlaskmas — nell' kilometrad.

Kaikiš madalamb mägisel'g om Šivalik, vedase pidust' kaiked päšt mägisistemad (Indalpäi Brahmaputralesai), kaik sen mäged oma alemba mi kaks' kilometrad meren pindan päl.

Gimalajiden libutamine jätktase nügüd'aigan-ki.

Mägiden suvipautked oma mussoniden painuden al. Lujad sadeged pandas sille: 1000 mm:späi päivlaskmal 4000 mm:hasai päivnouzmpolel.

Kuiv da vilu kontinentaline klimat om pohjoižpautkil.

Mägiden ülähäs kezaližed pakaižed ülitadas −25 C°, i tal'veližed −40 C°, sen ližaks kova tullei puhub (150 km časpigudenke).

## Ristitišt
Ezmäižed löutud žilod Gimalajiden ezimägištoiš datiruišoiš läz kahesad tuhad vozid EME.

Täs om äi etnosid, hö elädas ka eliba londuseližes izoläcijas toine toižespäi.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kembridžan da Jeilin universitetoiden ühthine tedoidai luguprojekt Gimalajiš (''digitalhimalaya.com'').
Vihand muju

**Vihand muju** (vai **Viher muju**) om spektraline (jumalanbemblen) muju. Üks' koumes päižes mujuspäi RGB-sistemas, ližaduzmuju om purpurine muju, tarkoiktemb — sen ližamujuiden madžent-agj.

Vihandoiden ližamujuiden diapazon märičese spektras lainhiden pidusil 495..570 nanometrad, se sättub paksuzile 575..525 teragercad.

Vihand om elon muju, mugažo znamoičeb laskendad.

## Vihandan mujun ližamujud

## Vihandan mujun olend olmas londuses

Fail:Picea glauca prg 1.jpg|Kuz'
Fail:Cong-Guizhou.jpg|Laukhein
Fail:Doperwt rijserwt peulen Pisum sativum.jpg|Järgeline herneh
Fail:Chelonia mydas.jpg|Vihand katuzsamba
Fail:Agricultural grass.jpg|Hein
Fail:Cyanobacteria guerrero negro.jpg|Cianobakterii
Fail:Fresh Hou Kui Green Tea 01.JPG|Vihand čai
Fail:Limette.jpg|Laiman plodud
Fail:Yünnan-Jadeit - China.jpg|Žadeit


## Vihandha mujuhu sidodud vepsän ozoitez

* Kehker ku kudmaine, viher ku vast. (nagriž)


## Homaičendad
Kalad

**Kalad** () oma sel'grodaižiden veziživatoiden üläklass.

## Ühthižed andmused
Kalad oma levigandenus molembaižiš solakahiš da reskiš veziš, süviš valdmeriden karoišpäi mägihesai. Kalad oma tarbhaižed, ned ühtneba vezižiden ekologižiden sistemiden sömčepiš. Kaloil om sur' znamoičend ižanduses sen tagut, miše niid kävutadas sömižen täht.

Nügüd'aigaižiden kaloiden suruz vajehtase 7,9 mm (*[[Paedocypris progenetica]]*) — 20 m röunoiš (kitanvuitte akul).

Mail'mas om tetab 32 834 kalan erikod (2013, 5. eloku), sen ližaks kaikuččen voden ümbrikirjutadas läz 300 — 500 ut erikod tedos. Venämas eläb läz 3000 erikod, sidä keskes reskveziš vasttase enamba mi 280 erikod.

Zoologijan alajaguz — ihtiologii — om pühätadud kaloiden tedoidusele.

## Kaloihe sidodud tärtused
* *Kalavezi* — taho, kus ujub äi kalad.
* *[[Maim]], maimad, maimaine* — hen kala vai kuivatud kala.
* *Pisk, kalan piskud* — nor' pen' kala.
* *Püšt* — aidoitud jogen taho heredan joksmusenke, miše kalad püdamha.
* *Vozik* — pen' üks'voz'ne kala.

## Kaloihe sidodud vepsän muštatišed

* *Ala kitte edel konz kalad sad.*
* *Ala openda kalad ujumaha.*
* *Ei kala dai ei liha-ki.*
* *Huba kala verkho putub, ka i verkon rebitab.*
* *Kadoi kuti kala vedhe.*
* *Kala ecib süvemban, a mez' paremban.*
* *Kala hapneb päspäi.*
* *Kala vedeta ei elä.*
* *Kalad püdad, säskid keitad.*
* *Keletoi kuti kala.*
* *Kenen randaine, sen i kalaine.*
* *Lapses om äi ližad: kalan sab da kaks' söb.*
* *Odav kala ka i odav lem'.*
* *Tünäs vedes sured kalad kudodas.*
* *Verhas venehes kaikušti om enamb kalad.*
* *Verkod mödhe i kala putub.*


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kaiken Venäman kalaižandusen da valdmeridentedon tedoinstitutan sait (''vniro.ru''). 
* Mail'man kaloiden andmusiden baz (''FishBase.org'').
Gül'mamedov Dašgin

**Dašgin Gül'mamed ogli Gül'mamedov** (; sünd. 12. sügüz'ku 1977, Kačagani-külä, Marneulin rajon, Gruzijan NST, NSTÜ) om veren princ («šat») türkiden-karapapakoiden Gül'-roduspäi, sen rahvahan üks' lideroišpäi, politikanmez'. Kirjutai da runokirjutai, publicist.

Mez' om ičeze rahvahan šingotajan Azerbaidžanas, Gruzijas i Ukrainas, oli sittud Gruzijan tobmuden kritikan tagut. Openui Valdkundaližen ohjastusen Akademijas Azerbaidžanan Tazovaldkundan prezidentanno (1998, sociologijan fakul'tet), Kavkazan politižiden tehnologijoiden institutas (2012).

Gül'mamedov oli ezitadud Gruzijan prezidentan kandidataks vn 2013 valičendoil, heiti ičeze kandidaturad toižen kandidatan ližale.

## Homaičendad
Naily

**«Naily»** om venämalaine muzikaline nümetalgrupp Murmanskaspäi. Om olmas vspäi 2003.

Mülükund om *Rustam Šaripov*, *Dmitrii Muzičenko*, *Dmitrii Kožuro*, *Filipp Terpeckii* da *Sergei Dovženko*.

## Diskografii
### Al'bomad
* 2005: *Baby's Underground*
* 2008: *Холод Распятого Сердца*
* 2012: *Love Is Eternal*

### Singlad
* 2010: *Манифест*
* 2011: *Absolute*
* 2011: *We’ll Stop Today*

### EP:id
* 2006: *Slave*

## Homaičendad


## Irdkosketused
* «Naily»-muzikgruppan oficialižed lehtpoled ''Facebook.com''-saital.
Toyota Celica

**«Toyota Celica»** (, [ˈt͡sɛːlikɑ]) om japonižen «Toyota»-kompanijan sportivine kebnavto kupe-klassas.

Nimituz libub latinan *coelica*-sanaspäi «taivhaline».

Modelin variantad oma pästtud vll 1970 (tal'vku) — 2006 (sulaku), seičeme pol'ved. Konor'an toižendad oma rodster, kabriolet i hetčbek, kaik oma nellän ristitun täht. Vn 1985 elokus ezikezrad kändihe vedajikš tagakezroiden sijas vai niidenke GT-Four-variantas (1986−1999). Toižendad ühtniba Mail'man rallin čempionatoihe vll 1972−1997. Kaik avtod oma pästtud Japonijan tegimil.

## Harakteristik (7. pol'v)
* Likutim: 1,8 litrad 1ZZ-FE I4
* Kaikiš lujemb piguz: 140 km/čas

## Irdkosketused
* Ližainformacii avton polhe ''toyoland.com''-saital.
Zenvo ST1

**«Zenvo ST1»** (vai **«Zenvo ST-1»**) om danijalaižen «Zenvo Automotive»-kompanijan sportivine kaks'uksine kebnavto kupe-klassas.

Se om kompanijan ezmäine model', pästtihe vozil 2009−2016. Pästand oli röunatud 15 avtol, tegihe vaiše eksportan täht. Jäl'ghetulii model' om «Zenvo TS1 GT» vspäi 2016.

## Harakteristik
* Likutim: 6,8 litrad (810 kVt vai 1104 hebonväged) LS7 V8
* Kaikiš lujemb piguz: 375 km/čas; pigustuz 100 km/č koumes sekundas, 200 km/č 8,9 sekundas
* Transmissii: avtomatine i käzine 7 pigudenke vai vaiše käzine 6 pigudenke
* Irdmärad: 4665 mm pitte, 2041 mm levette, 1198 mm kortte
* Kezroiden baz: 3055 mm
* Täuz' vaumitud mass passažiroita i jüguita: 1688 kg
* Bakan mülü: 69 litrad

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Ližainformacii avton polhe ''carfolio.com''-saital.
Kano (lidn)

**Kano** (mugažo anglijan i hausa-kelil) om lidn Nigerijan pohjoižes. Se om Kano-štatan administrativine keskuz, valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Lidn oli Kanon kunigahusen pälidnaks 12. voz'sadal, sid' sultanatan pälidnaks vll 1430−1805. Vanhan lidnan seinäd i niiden verajad (12.-14. voz'sadad) oma kaičenus päpaloin. Lidn mainitase Dall-nimitusenke () üks'jäižen kukhan mödhe 15. voz'sadan lophusai. Pälidnan statusan kadotandan jäl'ghe lidnalaižed eliba läbi näl'ged 19. voz'sadal äi kerdoid (vozil 1807−1810, 1830nded, 1847, 1855, 1863, 1873, 1884, 1889−1890), sil-žo aigal Kano jäi regionan kommertižeks keskuseks. Tora Kanonno tegihe vn 1903 keväz'kus, i alištihe lidnad Suren Britanijan tobmudele. Vl 1967 Kano-štat om sätud.

Kano-lidn šingotase erazvuiččil kommertižil holitišil, tekstilin, nahkoiden i kengiden tehmižel (amussai), pähkmiden i puvillan torguindal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase štatan keskuzpalan pohjoižes, savannan Sahel'-zonan suves, 488 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Klimat om kaks'sezonine tropižen savannan, päivoikaz vodes läbi. Voden keskmäine lämuz om +26,9 C°, sulakun-semendkun +31,8..+32,0 C°, tal'vkun-vilukun +21,3..+21,9 C°. Absolütine minimum oleskeli +4,9 C° (tal'vku, viluku), maksimum +44,8 C° (sulaku, semendku). Il'man lämuz voib ületada +34 C° miččel taht kul, ei voi olda madalamb mi +14 C° semendkus-sügüz'kus. Paneb sadegid 1149 mm vodes, enamba heinkus-elokus (307..400 mm kus), kuiv sezon oleleb redukus-sulakus (36 mm pordos), ei olele sadegid ani kül'mkus-keväz'kus. Il'man keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 66..76 % röunoiš heinkus-sügüz'kus, 19..30 % tal'vkus-sulakus,  36..57 % toižiš kuiš.

## Tobmuz

Kano jagase kahesaks sijaližen ohjastusen nimitadud territorijaks (): Dala, Fagge, Gvale, Kano municipaline, Kumbotso, Nasarava, Tarauni, Ungogo. Niiden ristitišt om 329..980 tuh. eläjid (2022), kaikiš enamba tihedašti elänzoittud oma Dala (13,9 km²), Kano municipaline (14,9 km²) i Nasarava (48,7 km²), vähemba — Ungogo (214,5 km²) i Kumbotso (186,7 km²).

## Eläjad
Vl 2006 lidnan eläjiden lugu oli 2,828,861 ristitud, vl 2016 — 3,931,300 ristitud (499 km² pindal). Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Islaman mečetiden äjüz om avaitud, vspäi 2000 šariatan oiktuz om väges lidnas. Hristanuskondan jumalankodikundoiden viž pühäpertid oma saudud.

## Homaičendad
33 (lugu)

**33** (**koumekümne koume**) om naturaline lugusana 32 da 34 keskes.

Lugu jagase kahteks palatomaks luguks: koume i üks'toškümne.

## Matematikas
* Ezmäižen nellän faktorialan summ: 33 = 1! + 2! + 3! + 4!.
* 33 om agjoiden kaikiš suremb lugu, miččikš voib jagada pindad nelläl giperbolal.
* 33 om koumen lugun kubmäras summ: 33 = 88661289752875283 + (-8778405442862239)3 + (-2736111468807040)3.

## Kacu mugažo
* Koumekümne koume (kirj) — vn 1994 Nikolai Abramovan runokirj
* Koumekümne koume (fil'm) — vn 1965 nevondkundaline fil'm komedii-žanras
Lotus Elise

**«Lotus Elise»** om britanižen «Lotus Cars»-kompanijan kebnavto rodster-klassas.

Om pästtud vlpäi 1996, edelkävui — Lotus Elan. Ezmäine serii oli vhesai 2001, kümne vot pästtihe kahtent serijad, i vspäi 2011 tehtas koumant serijad.

## Harakteristik
* Likutimen mülü: 1,8 vai 1,6 litrad
* Poltusen keskmäine kulutuz 100 kilometras: 6,9 litrad
* Poltuzbakan mülü: 38 litrad
* Kaikiš lujemb piguz: 240 km/čas
* Täuz' veduz passažiroita i jüguita: 866..914 kg

## Irdkosketused
* Modelin venäkel'ne fanklub (''lotus-elise.ru'').
Trojani

**Trojani** () om žilo (külä) Pol'šanman keskuzpalan päivnouzmas. Se om Dabrovkan gminan keskuz () Mazovijan sodaveikundas.

Eländpunktan aluz om pandud 16. voz'sadal kuti bajarišton Läskovo-Trojani-usadib.

Külä sijadase sodaveikundan keskuzpalas, 36 km pohjoižpäivnouzmha Varšavaspäi, 150 m ü.m.t. korktusel. S-8-kiruhavtote mäneb külänno. Lähembaine lidn om povätan (rajonan) Volomin-keskuz 15 km suvipäivlaskmha.

Vn 2011 Pol'šanman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 520 ristitud.

## Homaičendad
Pakuine muju

**Pakuine muju** om spektraline (jumalanbemblen) muju. Se om sinižen ližaduzmuju RGB-sistemas.

Pakuižiden ližamujuiden diapazon märičese spektras lainhiden pidusil 550..590 nanometrad dominantanke 575..585 nm, se sättub paksuzile 521..512 teragercad.

Pakuižel mujul minimaline häiktuz il'mas om, sen tagut kävutadas sidä signalikš, kucumha keda-se olda varukahan, mustoiden jonoidenke paksus (kontrastad ližadamha).

## Pakuižen mujun ližamujud

Toižed ližamujud: pakuižetab (pakuižen polhe), pakuižvauvaz.

## Pakuižen mujun londuseline olend olmas

Caragana arborescens flower.jpg|Pakuine akacii (änik)
Lactarius scrobiculatus.JPG|Hebongruzn'
Nuphar lutea 170803.jpg|Häč
Yellow wagtail.jpg|Jouhlinduine
090504-squacco-heron-at-KAlloni-salt-pans.jpg|Pakuine sokurg
Cooked Food Maize Corn 1.jpg|Kukuruz
Canari jaune lipochrome intensif.jpg|Kanaranlind
Dandelion close up.JPG|Bakbatai
Raw egg.jpg|Pakuš
Zwei Bäume im Rapsfeld, blauer Himmel.jpg|Rapsma,Germanii
Lemon.jpg|Limon
Fall colors near the Eagle Lake trailhead.jpg|Sügüzen mujud,Aläsk (AÜV)


## Pakuižhe mujuhu sidodud tärtused
* *Pakuine bilet* — vajehtui pasportad bilet prostitucijan radmižen aigaks Venäman imperijas vll 1843−1917.
* *Pakuine literatur* — literatur bobuštusen täht i bul'varlehtišt (odvemban bumagan mujun mödhe).
* *Pakuižn'ok* — ei ole täuz'kaznu organizm.
* *Pakuižuz* — pakuine sauvondmuju.

## Kacu mugažo
* Pakuine meri
* Pakuine säruläžund

## Homaičendad
Sokrat

**Sokrat** (amuižgrekan kelel: Σωκράτης; sünd. vl 470 vai 469 edel meiden erad, Afinad — kol. 399 EME, sigä-žo) oli amuižgrekalaine filosof, Platonan opendai.

Filosof ei jätand sädusid, ei kirjutand ičeze melid, lugi, miše mušt väll'dub sen tagut. Mö tedam hänen elos tarkkohtas openikoiden i čomamahtoližen literaturan sädusišpäi.

Sokratan openduz kärouzi filosofijad ezmäižen kerdan londusen da mail'man kaclendaspäi ristituid kaclendha i filosofijan teorijha. Filosofan küzundoiden metod ezimeletab dogmatoiden sanundoiden kritikad i sai «Sokratan nirvištelend»-nimitust. Toižed kävutadud hänel metodad oliba indukcii i majevtik. Sokrat napri udessündutada tedon avtoritetad, kudamb poleni sofistoiden radmižen tagut, oti kävutamižhe dialektižiden ridoiden metodad sen täht.

## Homaičendad
Aslino Fransua

**Fransua Aslino** (; sünd. 14. eloku 1957, Pariž, Francii) om «Rahvahaline Tazovaldkundaline Ühtnend»-partijan (franc. *UPR*) ezmäine da nügüdläine prezident. Partijan pämet om Francijan lähtend EÜ:späi. Oli vn 2017 Francijan prezidentan valičendoiden kandidatan.

## Homaičendad
Vil'jandi

**Vil'jandi** ( [ˈʋilʲˑjɑnʲˑdi], ende *Fellin* saksan kelel) om Estinman lidn valdkundan suvipoles. Se om Vil'jandin makundan administrativižeks keskuseks da palaks. Vil'jandi otab kudenden sijan elijoiden lugumäran mödhe Estinaman lidnoiden keskes.

## Istorii
Endevanh eländtaho oli sigä jo 5. voz'sadal edel meiden aiglugendad. Estižele lidnale om pandud augud ei möhemba vikingiden aigad. *Visitestonia.com*-lehtpolen melen mödhe, ezmäine mainitez neciš tahos om kirjutadud vodel 1154, konz arabialaine Al' Idrisi-mantedai pani toponiman kartale. Nece sana mainiti Vil'jandi-nimed. 12. voz'sadal ezmäine kaikenaigaine eländtaho tegihe ümbri lidnas.

13. voz'sadan augotišes nene tahod oliba anastadud Mekanpidajiden Ordenal. 1224. vodel zavottihe tehta Ordenan lidnust puižiden sauvusiden sijas. Ičeze aigan se oli kaikid vägekahamban Baltjan meren randoil. Sid' 200 voziden aigan saudihe da udistadihe lidnusen äi kerdoid.

Vodel 1283 Rigan arhiepiskop andoi Fellin-eländtahon umbrištole lidnan statusan.

Vil'jandi šingotase sauvondmaterialiden pästandal (pumaterialad), tekstilin tehmižel, metallan ümbriradmižel, sömtegimišton edheotandoil, turizmal i muzikfestivalil.

## Geografijan andmused
Lidn om ümbärtud mecoil, seižub Vil'jandi-järven randal, järv mülüb lidnha täuzin.

Vil'jandi sijadase 161 kilometrad suvhe Tallidnaspäi, 81 kilometrad päivlaskmha Tartuspäi da 97 kilometrad päivnouzmha Pärnuspäi. Om raudtejonon Tallidnaspäi lopstancijaks.

## Eläjad
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 473 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23 080 eläjad vl 1989.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2011): estilaižed — 94,11 %, venänikad — 3,71 %, ukrainalaižed — 0,73 %, suomalaižed — 0,6 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 0,85 %.

Ando Kiviberg radoi edeližen lidnan pämehen vll 2013−2017.

## Galerei

Viljandi raekoda 2014.jpg|Lidnan ohjastusen pert' (2014)
Viljandi Pauluse kirik 31-08-2012.jpg|Ph. Pauloin lüteranine jumalanpert', nägu vn 2012 elokus
Carl Robert Jakobsoni nimeline Gümnaasium 2010.JPG|Vil'jandin škol Karl Robert Jakobsonan nimed vl 2010
Elamu Viljandis Tallinna 16.jpg|Tartun universitetan Vil'jandin kul'turakademii vl 2012


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan ohjastusen oficialine sait (''viljandi.ee'').  
* Verkkamer lidnan päl ''estonia360.ee''-saital.
Marilaine veroline religii

**Marilaine veroline religii** () om marin rahvahan pagan uskond, se om sidodud marin mifologijha.

Monoteizm (islam da ortodoksine hristanuskond) dai susedrahvahiden paganad uskondad tegiba valatoitusen neche religijha, päine jumal om olmas 19. voz'sadaspäi.

Marilaine religii otab uskod londusen vägihe aluseks, mehele pidab arvostada londust. Politeizm oli veroline edel lähižiden rahvahiden monoteizman levigandust.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Марий Эл: последние язычники Европы (Mari El: Evropan jäl'gmäižed paganičad) ''merjamaa.ru''-saital.
Saba Isak

**Isak Mikal Saba** (mugažo norvegijan i pohjoižsaamen kelil; sünd. vn 1875 kül'mkun 15. päiväl, Nessebü, Norvegii — koli vn 1921 heinkun 1. päiväl, Vardö, Norvegii) oli norvegiž-saamine politikanmez', školan opendai, fol'kloran tedoidai, rahvahiden sarnoiden da pajoiden keradai, kudamb tegi äjan saamen kul'turan kaičendan täht.

Saba oli ezmäižen saamalaižen, kudambad valitihe Norvegijan parlamentha.

Tetabut Sabale toi hänen *Sámi soga lávlla*-runo (1906, sana sanha «Saamen sugun pajo»), miččen sanad oliba pandud saamalaižiden rahvahaližhe gimnha vl 1986.

Mez' openui Tromsös vll 1896−1898 i sai opendajan professijad. Sai keskopendust Hristianijas vl 1900. Radoi školopendajan, pajati jumalanpertiš i kändi siš norvegijan kelespäi saamen kel'he.

## Homaičendad
Sur' Munamägi

**Sur' Munamägi** () om mägi (vai kukkaz) Estinman suvipäivnouzmas. Se om kaikiš korktemb londuseline čokkoim Estinmas da Baltižiš valdkundoiš.

Mägen korktuz om 318 metrad meren pindan päl. Munamägi sijadase Estinman Virun makundas, läz Häänj-küläd.

Nügüdläine videnz' lugul ümbrikacundan čuhunduz om saudud raudbetonaspäi kukhanpäl vl 1939. Se om kaičenus hüvin Toižen mail'man sodan aigan. Čuhundusen korktuz sase 29 metrhasai vn 1969 rekonstrukcijan jäl'ghe. Ümbrikacundan raduis om 50 km čuhundusen pälpäi, se sijadase 346,7 m ü.m.t. korktusel.

## Homaičendad
Kül'bet'

**Kül'bet**' om kalutadud sauvuz vai honuz pezmaha ristituid ühtenaikčen veden da löunun (lölün) painegenke (Venämas da Suomenmas) vai vedenke da hulan il'manke (Turkanmas da Amuižes Rimas). Mugažo kül'bet' kävutase sobid pezmaha da kazmusid kuimaha. Kül'bet' om pühä sija.

Kül'bet' lämptäs vaiše mustaks (nece om *must kül'bet' *) vai vaiše vauktaks (*vauged kül'bet*').

Kül'betin rahkoid oma *[[kül'bet'ižandeine]]* da *[[kül'bet'emägeine]]*.

## Kül'betin südäin
Kül'betin südäimes oma olmas:
* *ezikül'bet*' (*kül'bedez*, *sencad*) laučoidenke da seinsüvendusidenke (vastoiden putoiden täht) lähtmaha kül'betišpäi pezendan aigan, mugažo sobmähä.
* *[[küudug]]* — sija kivirongunke da turunke. Raudpadad (čugunad) vedenke pandas lämbitamha sen verhe, erasišti niiden sijas seižub jo sur' raudasine stojan vedenke. Haugod pandas kivirongun alle.
* *palatid* — erižtazoižed marad vastoimahas (haudmahas).
* üks' *[[ikun]]* *[[ikunlaud|laudanke]]*.
* *vajehtadud lava* lehtezpuižiš lahkoišpäi.
* *lava lagiden päl* segoitadud piskuižidenke savespäi.
* *ližasauvuz* varadamha haugoid, om saudud ühthiš seiniš ezikül'betinke.

## Kül'betin sauvomine
Kül'betin strub tehtas kuzišpäi vai pedajišpäi, erašti struban üläh tehtas haboišpäi, sikš miše habasižed parded lahotas alahan teravašti lujas nepsudespäi. Lepaspäi ei tegkoi, sikš miše om jüged löuta sättujid parzid.

Strub samaltas hüvin pandes sijha. Muga kül'bet' püžuškandeb lämän pit'kha.

Vepsän küliš kül'betin alusenkived pandas laptha läz jogen randad, miše oliži lähemba kantta pehmdad vet da huhtoida sobid. Mugažo kül'bet' sijatas laptha pertin ukkaspäi.

## Erazvuiččiden rahvahiden kül'betin toižendad
* Venälaine kül'bet'
* Saun (suomalaine kül'bet')
* Kuiv saun (kuivan il'manke)
* Sento (japonine kül'bet')
* Termid (amuižrimalaine kül'bet')
* Bahnik (armenine kül'bet')
* Hammam (arabine i turkaine kül'bet')

## Kül'bet'he sidodud vepsän tärtused
* *Kül'bet'kart* — tautadud kart veden lämbitusen täht.
* *Kül'bet'kibu, kül'bet'pagan, kül'bet'viga* — läzund kül'betin jäl'ghe.

## Kül'bet'he sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed
### Muštatišed

* *Kül'bet' kebnendab melen (mel't).*
* *Kül'betihe läksi da vastan unohti.*


### Ozoitez

* Must härgaine om lujas joll'akaz, hot' äjak vet anda, ka kaiken job. (küuduk)


## Irdkosketused
* Kut lämbitadas kül'betin' mijau Pondlau // Vepsän kelen korpus. — #108.
* Kut kil'betin' saavaba // Vepsän kelen korpus. — #164.
* Veroiden tedolang — Kül'betin polhe // Viestit Karjala ''youtube.com''-saital. (+ subtitrad venän kelel)
Madagaskar (znamoičendad)

**Madagaskar** om geografine nimituz. Se voib znamoita:
* Madagaskar — valdkund Afrikan päivnouzmas.
* Madagaskar — järed sar' Afrikan päivnouzmaiženno randištonno, Madagaskar-valdkundan päpala.
Koivisto Mauno

**Mauno Henrik Koivisto** (mugažo suomen kelel; sünd. 25. kül'mku 1923, Turku, Suomenma — kol. 12. semendku 2017, Hel'sinki, Suomenma) oli politikanmez', kudamb radoi 12 vot Suomenman ühesanden prezidentan (27.01.1982.—01.03.1994.). Edel sidä oli ranu Suomenman päministran kaks' pordod (1968−1970, 1979−1982).

Koivisto oli ezmäine sündnu ripmatomaha Suomenmaha prezident i ezmäine socialine demokrat sil radsijal. Hänen edelkävui prezidentaks oli Urho Kekkonen, jäl'ghetulii — Martti Ahtisaari.

## Biografii
Mauno Henrik oli sündnu verfin radnikan kanzha kahteks poigaks. Sai keskopendust ehtškolas. Tal'vsodan aigan radoi lämoipalonvastaižes palakundas, Suren sodan aigan služi armijas, sai kapralan arvod siš. Vspäi 1945 mez' radoi punsauvojan, dokeran, radnikoiči portan radoiden ohjanduzkundas, oli rahvahaližen školan opendajan, oti Turkun municipalitetan inspektoran radnikust. 

Valdkundmez' oli Suomenman socialiž-demokratižen partijan ühtnijan vspäi 1947. Vll 1949−1953 openui Turkun universitetas, i vl 1956 sai filosofijan tedodoktoran arvod sociologijas. Vll 1958−1982 ühtni bankoiden ohjanduzkundha, oli Počtan bankan pädirektoran i sen ohjanduzkundan ezimehen. Oti Suomenman finansiden ministran radnikust vll 1966−1967 i 1972.

Maunon prezidentan radon aigan Suomenma eli krizisas läbi, hänele tuli päzutada valdkundad sišpäi. Vl 1990 zavodi inkeriläižiden repatriacijan Suomenmaha processad. Pagiži venän kelel.

## Personaline elo
Mez' oli naižiš vspäi 1952, Tellervo Koivisto (neiččel Kankaanranta, sünd. 1929) oli hänen ak. Sündutihe da kazvatihe Assi-tütärt (sünd. 1957) naimiželos.

## Homaičendad
Canada

**«Canada»** om amerikaine folk- / indirokgrupp universitetižes Ann Arbor-lidnaspäi (Mičigan-štat). Om olmas vodelpäi 2004. Koncertan aigan artistad pajatadas horal i tal'jankanke, sädas šoud eläbalaz pajoiden edestamižen kesketi.

## Istorii
Grupp kogoneb amuižiš sebranikoišpäi. Voden 2006 debütine «This Cursed House»-al'bom kändihe ühteks kaikižiš populärižiš al'bomoišpäi «CMJ»-muziksaitan versijan mödhe. Grupp poleni aktivižut vn 2008 änetamižen jäl'ghe, vaiše severz'-se toštmižühtnendoid oli koncertoihe näht.

## Mülükund
Nened ühtnijad keratas nügüdläižes mülükundas:

* Stiven Rajevski (),
* Džo Skott (*Joe Scott*),
* Aaron Sol (*Aaron Saul*),
* Aaron Šol (*Aaron Shaul*),
* Emi Samerton (*Amy Sumerton*),
* Rajan Hovard (*Ryan Howard*).

## Diskografii
### Al'bomad
* 2006 — *This Cursed House* (Nece kirotud pert')
* 2008 — *Put Singing Birds Into Your Messy Hair* (Pangat linduiden pajatandad ičeze kirjavižihe tukihe)

### EP:d
* 2005 — *The How Dare You* (Mitte rohked oled)
* 2006 — *Canada Cassette* (Kanad-kasset, röunatud pästand)

### Kompiläcijad
* 2006 — *It Takes A Village To Make Records* (Piidab küläd änetamha)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* «Canada»-muzikgruppan oficialine lehtpol' ''myspace.com''-saital. 
* Gruppan lehtpol' leiblan ''quitescientific.com''-saital.
Kekkonen Urho

**Urho Kaleva Kekkonen** (mugažo suomen kelel; sünd. 3. sügüz'ku 1900, Pielavezi, Suomenman Sur' ruhtinazkund, Venäman imperii — kol. 31. eloku 1986, Hel'sinki, Suomenma, om mahapandud siš-žo) oli politikanmez', kudamb oli ranu Suomenman kahesanden lugul prezidentan 25 vot, nell' strokud jäl'geten (01.03.1956—26.10.1981). Vozil 1950−1956 radoi valdkundan päministran kaks' strokud.

## Biografii
Vl 1919 Urho oli Kajani-licein pästnikan i zavodi radod «Kajanin lehti»-lugendlehteses. Kekkonen oli lehtezmehen elon lophusai, sädi kirjutusid pälidnan aiglehtesihe prezidentan radon eskai. Vl 1921 mez' sirdi Hel'sinkihe i tuli opendushe Hel'sinkin universitetan juridižes fakul'tetas. Ühtni üläopenikoiden likundha. Lopi opendust universitetas vl 1926. Vll 1927−1932 radoi juristan Külämunicipalitetoiden associacijas, ühten aigan vll 1927−1928 oli universitetan üläopenikoiden *Ylioppilaslehti*-lehtesen päredaktoran. Oti radnikust maižandusen ministruses vspäi 1933. Vl 1936 sai juridižiden tedoiden doktoran arvod.

Tuleban aigan politikanmez' ühtni oiktaha Karjalan akademižhe sebrha, kudamban met oli Päivnouzmaižen Karjalan ühtištuz Suomenmanke, läksi sebraspäi vn 1932 uhokun valdkundankumaidusen jäl'ghe. Vspäi 1933 Urho Kekkonen oli Agrarine ühtištuz-partijan ühtnijan (Keskusen partii vspäi 1965), vhesai 1956 — sen lideroiden keskes. Vll 1936−1956 mez' oli sen partijan ezitajan valdkundan parlamentas.

## Kanz
Mez' oli naižiš vspäi 1926, Sül'vi Kekkonen-kirjutainaine (neiččel Uino, , 1900−1974) oli hänen ak. Oluhased sädiba tundmust policijan palakundas Urhon opendusen aigan Hel'sinkin universitetas (1921−1926), molembad radoiba siš palakundas: Urho ühtni antikommunistižhe policijha (nüg. Suomen tedištelendohjanduzkund), Sül'vi paineli kirjutandmašinal. Naine oli Suomenman ezmäižen emändan 18 vot ičeze surmhasai.

Poigad-kaksjaižed sünduiba naimiželos: Matti Kekkonen (1928−2013), oli deputatan da tatan abunikan, i Taneli Kekkonen (1928−1985), radoi valdkundan sur'oigenuden Jugoslavijas, Grekanmas, Italijas, Mal'tas, Pol'šanmas, Izrailiš.

## Homaičendad
Baltijan meri

**Baltijan meri** (amuižslav.: *море Варяжское*, , , , , , , , ) om kontinentansüdäimine meri Evrazijan lodehližes laptas. Sijadase Pohjoiževropas, mülütadas mert Atlantižen valdmeren basseinha.

## Ühthižed tedod
Pind sarita — 415 tuh. km².

Randanpird — läz 8000 km.

Veden mülü — 21,5 tuh. km³.

Agjahižed čokkoimed mail'man polidme: Baltijan meren kaikiš pohjoižemb čokkoim om läz Pohjošt polärišt pirdad (65°40' pohjoižlevedust, Ročinma / Suomenma). Kaikiš suvižemb (53°45' pohjoižlevedust, Vismar-lidn da port) i kaikiš päivlaskmaižemb (9°10' päivnouzmpidust, Flensburg-lidn) čokkoimed sijadasoiš Saksanman territorijal. Kaikiš päivnouzmaižemb čoga om Piteriš (30°15' päivnouzmpidust).

Meri om olmas nügüdläižes nägus läz nelläd tuhad vozid. Se om kaikiš järedamb meri mail'mas alasolakahudenke jogiden sur'kulun vedhuden tagut (940 km³ vodes, vezi jokseb Pohjoižhe merhe).

## Etimologii
Ezmäižen kerdan *Baltijan meri*-nimituz () mainitase Adam Bremenan «Gamburgan jumalankodin arhiepiskopoiden tegod»-traktatas (, voded 1075−1080).

## Geografijan andmused
Baltijan meri süvenub Evropan kuivushe edahaks. Se lainištab Venäman, Estinman, Lätänman, Litvanman, Pol'šanman, Germanijan, Danijan, Ročinman da Suomenman randoid.

Baltijan meren järedad lahted: Suomen, Botnine, Rigan da Kuršan (erigoittud merespäi Kuršan letejonol reskvezilaht) lahted.

Sured sared: Gotland, Eland, Bornhol'm, Volin da Rügen sared, Ahvenanma da Sarenma.

Järedad langenijad joged Baltijan merhe: Neva, Narv, Päivlaskmaine Dvin (Daugavjogi), Neman, Pregol', Visl, Oder i Vent.

Kaikiš järedambad lidnad da portad (častomaraižen mödhe): Stokhol'm, Turku, Hel'sinki, Kotk, Piter, Tallidn, Rig, Klaiped, Kaliningrad, Gdan'sk, Rostok, Lübek, Kopenhagen.

## Pohjan reljef

Baltijan meri levitase kontinentaližen šel'fan röunoiš. Meren keskmäine süvüz om 51 metrad. Madalad sijad (12 metrhasai) oma läz sarid, čirakoid da lodoid. Om severt-se katl'usid 200 metrad süvüdenke da sen enamba. Kaikiš suvemb katl'uz om Landsortine suvhe Stokhol'maspäi meren kaikiš lujembanke süvüdenke — 470 metrad. Botnižen lahten süvüz om 293 metrad, Gotlandan katl'usen — 249 metrad.

Meren suvipalan pohj om tazangištoline, pohjoižes se ei ole ven i om kall'oikaz sijidme. Pohjan tobj pala om kattud sadegil savekahas nimaspäi vihandan, mustan vai koričman mujun, se om jäžoman augotižlibundanke. Letked oma levitadud mererandaližiš rajoniš kesked pohjan sadegmaid.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Baltijan meren lainhiden korktused onlain (''itameriportaali.fi'').
Džibuti (znamoičendad)

**Džibuti** voib znamoita:
* **[[Džibuti (valdkund)|Džibuti]]** (Džibutin Tazovaldkund oficialižeks) — valdkund Afrikan pohjoižpäivnouzmas.
* Džibuti — lidn, Džibutin Tazovaldkundan pälidn.
Učulm

**Učulm** (vai **abai**) om pen' laht (londuseline vai ratud), jogen vai järven pala läz randad hillänke joksmusenke. Učulmod oma kaitud jälikumižespäi.

Kävutase kut astijiden seižundtaho (tal'ven aigan), sen paloin, astijiden kohendusen täht.

## Kacu mugažo
* Lagun
* Laht

## Homaičendad
Abai (znamoičendad)

**Abai** voib znamoita:
* pen' laht
* sur' astii
* sur' sauvuz
* Abai (nimi) ( «tark», «olii herkhil») — levitadud kazahine meheline nimi.
* Abai (lidn) — Kazahstanan lidn Karagandan agjas.
* Abai (Ibragim) Kunanbajev (1845−1904) — kazahan runokirjutai i kazahan literaturan ezmäine klassikalaine.
Surovikino

**Surovikino** om Venäman toponim. Se voib znamoita:
* Surovikino — lidn Volgogradan agjan suvipäivlaskmas.
* Surovikino — raudtestancii ühtennimižes lidnas.
Abak

**Abak** voib znamoita:
* Abak — lugulaud.
* Abak — kazmuz.
* Abak — arhitekturan tärtuz.
* *Abak* — manilan linan toine nimituz.
Abazilaižed

**Abazilaižed** (abaz.: *абаза*, ) oma kavkazine rahvaz, kudamb eziauguižin om ühteks Venäman jur'rahvahišpäi. Mamankel' om abazin kel' (lodehližkavkazine kel'kund).

## Augotižlibund
Etnižikš abazilaižed oma lujas läheližed abhazijalaižile. Heiden kodima om Mustmeren päivnouzmaine randišt. Om kaks' etništ alagruppad: tapant[a] da škaraua.

## Ühthižed andmused
Abazilaižiden lugu om 43 341 ristitud (2010), hö elädas Venämas, tobjimalaz Karačajan da Čerkesijan Tazovaldkundas da Adigejan Tazovaldkundan päivnouzmas. Järedad diasporad elädas Turkanmas i Egiptas.

Uskojiden sur' pala oma sunnižed islamanuskojad (hot' istorižikš voižiba olda hristanuskondan polenpidajin).

## Kacu mugažo
* Abazinii

## Homaičendad
Heinäntego

**Heinäntego** om heinän nitand kuimha, kuivan heinän varhapanend. Sija, kus tehtas sidä, nimitase **[[heinmad|heinmaikš]]** (heiničmaikš, nituikš).

## Heinäntegoho sidodud vepsän tärtused

## Instrumentad heinäntegon täht
* Hang
* Harav
* Heinännitim (Nitandmašin)
* Lituuk
* Sabilahad

## Radoiden järgenduz
Zavottas nitta päidusen aigan kastetme. Heinäd nittas rivil, ani sen jäl'ghe heittas niid — vidodas haravoiden varzil heredambaižen kuivatesen täht. Tehtas mugoižid rohkotandoid kogonaižen päivän päiväižen räkištajiš sädegiš. Ehtal haravoidas rohkotadud da kuivan polhe heinäd satlainhil, toižin sanoin — pit'kil grädoil, i sid' niišpäi pandas satoid (toižikš korktoid kogoid). Toižel päiväl kastken lähtandan jäl'ghe nenid lämptunuzid satoid levitadas ümbri (*kodvotadas*), i edel ehtad keratas satoihe möst, kegoihe da sabroihe. Pidadas mugošt satusen järgendust poudan aigan. Kuiži pil'vestub da paneškandeb sadegid, ka se jügendab heinäntegod. Pil'viden nähten napridas panda vihandad heinäd satoihe rigehtusi. Tuleb hüvä sä — satoid levitadas, käroutas heinäd sen täudhe kuivateshesai.

Küllästoitai longi tehtas tradicionižen blödiden keradusenke. Heinäntegon täht ottas heitajid vezinäl'gad jomid.

## Heinhä sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed
### Muštatišed

* *Hein ei hebonno kävele.*
* *Siloi om aigad heinäd toda, konz lehm om kolnu.*
* *Sä heinäd paneb.*


### Ozoitez

Jäniš jädme, a vill madme (heinregi).


## Irdkosketused
* Heinäntego // Vepsän kelen korpus. — #57. 
* Hiin'antego // Vepsän kelen korpus. — #22.
* Kut mijau hiinan pandas // Vepsän kelen korpus. — #104.
Abbat

**Abbat** (, judeiž-aramejan kelen 
אבא / ܐܒܐ *'abbā*-sanaspäi — «tat») om katoližen jumalankodin (abbatusen) ; jumalankodikundmehen üläarv. Analogad ortodoksižes hristanuskondas oma igumen vai arhimandrit.

Termin libub Egiptan i Sirijan ezmäižiš jumalankodikundoišpäi, mainitase 5. voz'sadaspäi. Sil aigal abbat oli mahtav askezas manah, mitte näradoiči norid manahoid ičeze hengeližel lahjal, no ei olend heiden mugoman ohjandajan, kut se oli pandud keskaigaižel oiktusel. Manahoiden kundan elo alištui ezmäižele kovale reglamentacijale 6. voz'sadal.

Francijas «abbat»-sana voib kävutadas kaikuččen katoližen jumalanradnikan pidandas diakon-arvon augotaden.

Nimituz naižile — abbatnaine (), tärtuz mainitase vspäi 514.

## Homaičendad
Pöud

**Pöud** voib znamoita:
* Pöud maižanduses — üks' tahoišpäi kazvatamha maižanduzkul'turoid.
* Pöud sportas — sija vändmaha.
* Ambluzpöud — kaitud tahond ambluzopendusen täht.
* Pöud () — Venäman lidn Leningradan agjan pohjoižpäivnouzmas.