open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Burzum

**Burzum** ([ˈbʉ̀rtsʉm], anglijan virkand: [ˈbɜːrzəm]) om norvegine muzikprojekt, se edestab muzikad blekmetal i ambient-stiliš.

Muzikgruppan aluz om pandud Bergen-lidnha vl 1991. Nügüd'aigan üks'jäine ühtnii om Varg Vikernes — än', sanad, gitarad, basgitar, bangsoitod, koskimsoitod (sintezator). Edestai eläb Francijas voziden 1994−2009 türmadusen jäl'ghe.

Gruppan nimituz om sätud «burz»-sanaspäi (*pimeduz*). Se sana om ottud Dž. Tolkinan «Renghiden tobmudenpidai»-trilogijan «mustas paginaspäi» — ratud kelespäi.

## Diskografii
;Studijanal'bomad
* *[[Burzum (al'bom)|Burzum]]* (1992, Burzum)
* *[[Det som engang var]]* (1993, Mi oli konz-se)
* *[[Hvis lyset tar oss]]* (1994, Ku vauktuz toškandeb meid)
* *[[Filosofem]]* (1996, Filosofad)
* *[[Dauði Baldrs]]* (1997, Bal'dran surm)
* *[[Hliðskjálf (al'bom)|Hliðskjálf]]* (1999, Kül'ghine tremor)
* *[[Belus (al'bom)|Belus]]* (2010, Bel-jumal)
* *[[Fallen (Burzuman al'bom)|Fallen]]* (2011, Pölištunuded)
* *[[Umskiptar]]* (2012, Päličmänend)
* *[[Sôl austan, Mâni vestan]]* (2013, Päivnouzmha Päiväižespäi, päivlaskmha Kudmaižespäi)
* *[[The Ways of Yore]]* (2014, Männuden aigan ted)
* *[[Thulêan Mysteries]]* (2020, Tulen misterijad)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* «Burzum»-projektan sait (''burzum.org''). 
* «Burzum»-projektan istorii i al'bomad ''byelobog.bandcamp.com''-saital. 
* Burzum ''discogs.com''-saital.
Mayhem

**«Mayhem»** om norvegine muzikgrupp, se edestab muzikad blekmetal-stiliš.

## Istorii
Grupp om tehnus Oslo-lidnas (Norvegii) vl 1984. Mayhem formirui aigališt norvegišt blekmetalscenad. Muzikgrupp sai skandališt tetabut kahten statjan tagut: Dead-vokalistan ičtazrikond vl 1991 i gruppan Euronymous-alusenpanijan rikond Varg Vikernes-basgitaristal vl 1993, sen jäl'ghe üks'jäine Necrobutcher jäi mülükundas. Sil-žo aigal ezmäižen studijanal'boman pästand oli vasttud arvostelijoil kut znamasine pozitivine muzikaline aigtego. Jäl'ghižed al'bomad oma eksperimentaližed völ enamba.

## Mülükund
### Nügüdläine mülükund
* Necrobutcher — basgitar (1984–1991, 1994—)
* Hellhammer — bangsoitod (1988–1993, 1994—)
* Attila Čihar — än' (1992–1993, 2004—)
* Teloch — gitar (2011—)
* Ghul — gitar (2012—)

### Enččed ühtnijad
* Frode Edmund Gullhaugen Johansen — än' (1983–1984)
* Euronymous — gitar (1984–1993)
* Maniac — än' (1986–1988, 1995–2004)
* Dead — än' (1988–1991)
* Grišnak-graf — basgitar (1992–1993)
* Blackthorn — gitar (1992–1993)
* Blasphemer — gitar (1995–2008)

## Diskografii
;Studijanal'bomad
* *[[De Mysteriis Dom Sathanas]]* (1994, Sotonan pertin peitused)
* *[[Grand Declaration of War]]* (2000, Sodan sur' tedotuz)
* *[[Chimera]]* (2004, Himer)
* *[[Ordo Ad Chao]]* (2007, Haosan järgenduz)
* *[[Esoteric Warfare]]* (2014, Ezoterine sodatö)
* *[[Daemon]]* (2019, Demon)

## Irdkosketused
* «Mayhem»-gruppan sait (''thetruemayhem.com'').
Veldes

**Veldes** om slovenine muzikprojekt, se edestab muzikad atmosferine blekmetal-stiliš akustižen gitaran i fortepjanon vändonke.

Muzikgruppan aluz om pandud Bled-lidnha vl 2012. Üks'jäine kaikenaigaine ühtnii om Tilen Šimon — muzikan kirjutai, än', soitoiden enambuz. Severz'-se kuctud muzikantoid ühtnedas änetusihe.

## Diskografii
;Studijanal'bomad
* *To Drown in Bleeding Hope* (2013, Upotada verel čirkištajha toivho)
* *Ember Breather* (2016, Läikijad palabad hiled)
* *The Bitterness Prophecy* (2017, Endustuz kargištuses)
* *Flameless* (2019, Leskusetoi)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* «Veldes»-projektan istorii i al'bomad ''veldes.bandcamp.com''-saital. 
* Veldes ''discogs.com''-saital.
Persijan kel'

**Persijan kel' ** vai **Farsi** (ičeze nimituz: زبان فارسی [zæ'bɒːne fɒːr’siː]) om üks' indoevropižiš kelišpäi. Se om Iranan (farsi ičeksaz), Afganistanan (dari) i Tadžikistanan (tadžikan kel') valdkundkel'.

Pagižijoiden lugu om läz 110 millionad ristituid (2019), sidä kesken 60 mln ristituiden mamankel' (40 mln Iranas).

Kelen reguliruindorganizacii om Iranan Persijan kelen i literaturan akademii (Tehran) vspäi 1935.

Persijan kel' om rahvahidenkeskeižiden kosketusiden kel' islaman mail'man päivnouzmas 10.-12. voz'sadaspäi. Farsi- i dari-toižendoiden kirjkel' om sätud araban kirjkelen alusel persijan kirjamišt. Kirilline kirjamišt kävutase tadžikan kelen täht vspäi 1939.

## Homaičendad
In Red Moon

**In Red Moon** («Rusttas Kudmaižes» anglijan kelespäi) om meksikaine muzikprojekt. Se edestab muzikad avant-garde blekmetal-stiliš.

Muzikgruppan aluz om pandud Puebl-lidnha vl 2015. Üks'jäine kaikenaigaine ühtnii om *[[Lord Morwan]]* (Francisko Otero) — än', gitar, basgitar, koskimsoitod, bangsoitod.

## Diskografii
;Studijanal'bomad
* *In My Hands* (2016, Minun käziš)
* *This's My Past* (2017, Se om minun enzne)
* *Vampiric Necromantic Order* (2018, Vampirine nekromantine järgenduz)
* *Instrumentalis Suite Sanguinentus* (2019)
* *October's Angelic Tales* (2020, Redukun angeližed sanutesed)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* «In Red Moon»-projektan istorii i al'bomad ''inredmoon.bandcamp.com''-saital.
Filip Mrovinski

**Filip Mrovinski** (; psevdonim om L.O.N.) om pol'šanmaine muzikant, neniden projektoiden alusenpanii: Hellveto, Blakagir, Winds of Garden, Neoheresy.

## Diskografii
### Hellveto

### Blakagir

### Neoheresy
* *Noc która dniem się stała* (2014, Kändnus päiväks ö)
* *Wyrocznia* (2015, Endustai)
* *Talionis* (2015, Aznoičend *latinan kelespäi*)
* *Potop* (2016, Sur'vezi)
* *Obława* (2016, Püdamine)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* «Neoheresy»-projektan sait (''neoheresy.pl''). 
* «Neoheresy»-projektan istorii i al'bomad ''neoheresy.bandcamp.com''-saital. 
* L.O.N. ''discogs.com''-saital.
Germ

**Germ** om avstraline muzikprojekt. Se edestab muzikad post-blekmetal-stiliš.

Muzikgruppan aluz om pandud Vullongong-lidnha vl 2003. Üks'jäine kaikenaigaine ühtnii om Tim Jatras () — än', gitar, basgitar, bangsoitod, koskimsoitod, orkestracii, programiruind.

## Diskografii
;Studijanal'bomad
* *Wish* (2012, Toiv)
* *Grief* (2013, Gorä)
* *Escape* (2016, Päzutand)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* «Germ»-projektan istorii i al'bomad ''germ-au.bandcamp.com''-saital.
Baskalaižed

**Baskalaižed** (; nece sana znamoičeb «ristitud, kudambad pagištas baskan kelel») om üks'jäine evropine rahvaz, kudamb pagižeb izoliruidud kelel.

Baskalaižed elädas Ispanijan pohjoižpäivnouzmas da Francijan suvipäivlaskmas — Baskan Mas (baskan kelel: *Euskal Herria*), mugažo toižiš maiš, ozutesikš, Argentinas vai Amerikan Ühtenzoittud Valdkundoiš. 

## Augotižlibund da lugumär
Baskalaižiden tarkoiktad jüred oma tundmatomad völ, no se om üks' kaikiš amuižembiš rahvahišpäi Evropas, sikš miše heiden kel' ei mülü indoevropižhe kundha; erased tedomehed tahtoidas sidoda baskan kel't toižidenke, no völ satuseta.

Vl 2008 baskalaižiden lugu oli 2,359,400 ristitud Ispanijas i 230,200 ristitud Francijas. Mugažo läz 15 mln ristituid oma baskan jüridenke mail'man erazvuiččiš maiš. Ispanijan da Francijan baskalaižiden keskes vaiše koumandez mahtab pagišta baskan kelel.

## Rahvahan nimituz
Ispanijan *vasco*-sana («baskalaine») tuli latinan kelespäi, kus nece sana om *Vasco* (äilugu *Vascones*). Nece om amuižen rahvahan nimituz, se rahvaz eläb Ispanijan Baskan Mas amuižes aigaspäi. 

Ičeze kelel baskalaižiden nimituz om *euskaldunak* («ristitud, kudambad tetas baskan kel't»); necen sanan antonim om *erdaldun*, se znamoičeb «ristit, kudamb ei teda baskan kel't». Kävutadas *Euskaldun*-sanad värin paksus: ozutesikš, sanundad *Euskaldun horrek ez daki euskaraz* («Nece baskalaine ei teda baskan kel't») vai *Euskaldun hori erdalduna da* («Nece baskalaine pagižeb toižel kelel») oma ani värad, sikš *euskaldun* sana znamoičeb ristitud, kudamb tedab baskan kel't. Sen polhe sanui tetab baskine Koldo Mičelena-kelentedomez' ().

Kävutadas *euskaldun*-sanad nimitamha jogahišt mahtajad pagišta baskan kelel.

Baskan kelen paginad oma *euskalkiak*. Eläjad Baskan Mal ristitud oma *euskal herritar* vai *euskotar*, ottas kävutamižhe toist vajeht harvemba nügüd'aigan.

## Homaičendad
Coi Viktor

**Viktor Robertovič Coi** (; sünd. 21. heinku 1962, Leningrad, NSTÜ — kol. 15. eloku 1990, läz Kesterciems-küläd, Latvijan NST, NSTÜ) oli lujas tetab nevondkundaline venäkel'ne pajatai.

Pajoiden tegii da «Kino»-rokgruppan (ven. *Кино*) pämez'; rokgrupp om pästnu kahesa al'bomad. Mugažo Viktor Coi edesti rolid filmiš. 

## Biografii
### Noruz
Viktor Coi oli sündnu Piterihe, siš hän kazvoi-ki. Hän oli üks'jäižen lapsen perehes da openzihe školas, kudambas hänen mam radoi; Coi tezi anglijan kel't hüvin, hot' školas openui saksan kel't. Vodel 1974 Coi openzihe pirdandškolas, siš hän sädi hänen ezmäšt «*Палата № 6*»-muzikgruppad Maksim Paškovan ühtes. Vodel 1979 Viktor änetaškanzi ičeze pajoid. Coin ezmäine pajo om «Мои друзья» («Minun sebranikad»). Möhemba hän kirjuti toižid pajoid. 

### «Kino»-rokgrupp
Voden 1981 kezal Viktor Coi, Aleksei Ribin da Oleg Valinskii sädiba «Гарин и Гиперболоиды»-muzikgruppad. Grupp kändihe Leningradan rok-kluban sebranikaks sen-žo voden sügüzel jo, möhemba se sai «Kino»-nimitust. Coi ühtni «Kino»-gruppha ičeze äkkiližes surmhasai.

### Personaline elo
Mez' oli naižiš, Marjana Coi oli hänen ak vll 1984−1987. Par sädi tundmust ühten faterkoncertoišpäi aigan vl 1981. Marjana radoi cirkan lavastusen pämehen i päti abutada Cojale muzikgruppan edenendas, hö besedoičiba sil-žo aigal. Üks'jäine Aleksandr-poig sündui naimiželos vl 1985, radab kompjuterprogramiden tegijan. Konz Viktor sädi tundmust Natalija Razlogovanke, ka tedoti Marjanale, miše armastab Natalijad, i sirdi hänennoks Moskvha elon lophusai. 

### Surm
Viktor Coi om kolnu avtoavarijas päliči vn 1990 elokun 15. päiväl, hän uinzin rulin taga avton likkundan aigan oficialižen versijan mödhe. Coi jäb völ tetaban pajatajan Venämas, hänen pajod oma mel'he äjile ristituile. Meletadas, miše hänen surm ližazi gruppale tetabut eskai.

## Pajod
Erazvuitte hama voib olda Coin pajoil. Erased oma pühätadud elole, erased — ristitun voibuižen polhe mail'mad vaste, toižed oma sätud armastuses. Kaikiš tetabamb pajo om «Группа крови» («Verengrupp») nacein.

## Homaičendad
Samoan kel'

**Samoan kel**' (ičeze nimituz om *gagana Sāmoa*) om Samoan da Amerikan Samoan (anglijan kelenke) oficialine kel', üks' avstronezižiš kelišpäi.

## Ühthine harakteristik
Samoan kelen kaikiš lähižemb om tongan kel' da sen toižed heimolaižed keled oma, ozutesikš, indonezijan kel', gavajan kel', Taivan'-saren keled. 

Ei ole lujid erinendoid samoan kelen paginoiden keskes, sikš erazvuiččiden paginoiden pagižijad voidas toimetada toine tošt kebnašti. Formaližen i formalitoman paginoiden keskes om erinendoid: formalitomas paginas kirjutadas *k*-kirjant *t*-kirjamen sijas kaiken, ozutesikš, *tama* «poig» —> *kama*. 

Kelen kirjamišt om sätud latinan kirjamišton pohjal. Kaik om 18 kirjant samoan kirjamištos, niišpäi koume kirjant (*H*, *K*, *R*) kävutadas vaiše ottud toižiš kelišpäi vaihiš. 

Samoan kelen nedal' (*Vaiaso o le Gagana Sāmoa*) om samoan kelen praznik, oigetas sidä joga vodel. Ezmäižen kerdan kelen pühäč om tehnus Avstralijas vodel 2010. 

## Pagižijoiden lugu
Samoan kelen pagižijoiden lugu om 350..400 tuhad ristituid kaikes mirus, heišpäi pol' eläb Samoan saril, erazvuiččiden meliden mödhe.

Kahtenz' taho pagižijoiden lugun mödhe om Uz' Zelandii, äi samoan ristituid elädas sigä — 114 tuhad, heišpäi läz 81 tuhad ristituid mahttas pagišta samoan kelel. Udenzelandijalaižiden läz kaht procentad mahttas pagišta samoan kelel voden 2013 informacijan mödhe. Vn 2016 Avstralijan rahvahanlugemižen mödhe kaik 44 875 ristitud eliba neciš valdkundas samoan kelen mahtusidenke.

## Kirjamišt
Samoan kelen kirjamišt om sätud latinan kirjamišton pohjal vl 1834, siš om 14 kirjant; niiden ližaks, koume kirjant — *H*, *K*, *R* — kävutadas vaiše ottud toižiš kelišpäi vaihiš. Makron-znam kävutase jonoštamha pit'kid vokalid, no ei kirjutagoi sidä nügüd'aigan paksus. 

## Istorii
Samoan rahvaz sai ičeze kirjamišton evropalaižilpäi toižiden Polinezijan rahvahiden enambusen kartte. Vil'jam Anderson (ang. *William Anderson*) kirjuti ezmaižid sanoid samoan kelel vl 1777, naku oma:

* *Tama‘loa* («uk-tobmin»),
* *Tamae‘ty* («naine-tobmin»),
* *Solle* («järgeline ristit»).

Nenil sanoil samoan jüred oma, voib löuta lujas pojavid sanoid tämbäižes-ki keles: *tamāloa* («uk»), *tama‘ta‘i* («naine» (ustavakaz form)), *sole* («poig!» — vokativine form, kavütadas kucumha).

Konz Vil'jam Mariner (ang. *William Mariner*) oli Tongal, ka hän kirjuti erasid pajoid samoan kelel ičeze muštospäi. Nene pajod ei olgoi kändnuded, sikš miše hän ei tedand samoan kel't i kirjuti sanoid värin.

Konz evropalaižed tuliba sarile, hö tahtoiba käta Biblijad samoan kel'he, sikš pidi säda ezmäi kirjamištod samoan kelen täht, ei olend olmas sidä völ. Kirjamišt om sätud vodel 1834 i ezmäine kirj, kudamban nimituz om «*E tala A, E, F*», om pästtud sil-žo vodel. Kirjas om 11 lehtpol't: oigedkirjutandan urokad i tekstad samoan kelel. Siš kirjas oigedkirjutandal om erinendoid nügüdläižen oigedkirjutandan kohtha, vodel 1836 nece oigedkirjutand toižetui: kävutaškanzihe *p*-kirjant *b*-kirjamen sijas, i *g*-kirjant — *ng*- da *gn*- digrafiden sijas; mugažo otaškat'he kävutamižhe makron-znamad pit'kiden vokaliden täht.

## Homaičendad
Mansin kel'

**Mansin kel**' (ičeze nimituz om *мāньси лāтыӈ* da vanh nimituz om **vogulan kel**', kudamb tuli Vagil'-jogen nimituselpäi) om mansilaižiden rahvahan kel', üks' suomalaiž-ugrilaižišpäi kelišpäi. Sen kaikiš lähižembad keled oma hantin kel' da mad'jaran kel'.

Kelen pagižijad elädas erigoittud peniš gruppiš Sibirin lodehes Ob'-jogen hural randal Hantin da Mansin avtonomižes ümbrikos. Erased pagižijad elädas mugažo Jamalan Nenciden avtonomižes ümbrikos. Mansin küläd — ühtenzoittud toine toiženke vai izoliruidud — seištas järiden jogiden randoil. Om tobjid erinendoid kelen paginoiš eläjil edahan toine toižespäi mansin kelen pagižijoil.

Vn 1989 NSTÜ:n rahvahanlugemižen aigan 37,1% mansilašt märičihe mansin kel't ičeze mamankeleks. Vl 2010 mansilaižiden kahesa procentad oliba mansin kelen mahtusidenke. 

Mansin kelen kaikiš lähižemb kel' om mad'jaran kel' tedomehiden melen mödhe. Nened keled oma pojavad vaihišton, grammatikan da fonetikan (om pit'kid vokalid völ mansin keles) mödhe.

## Paginad da alapaginad
Nell' paginoiden gruppad oma erigoittud mansin keles:

* pohjoine (Pohjoine Sos'v-, Ljapin- da Üläloz'v-joged); sil paginal om läz kut alapaginoid, kudambiden päerinendad oma fonetikas;
* paivnouzmjpol'ne (Kond-jogi);
* päivlaskmaine (Keskmäine da Alembaine Loz'v-, Pelim-joged) †;
* suvine (Tavd-jogi) †.

Kaikiš paginoiš om znamasižid erinendoid; kaikiš tobjembad erinendad oma fonetikas. Vaihištos mugažo om erasid erinendoid, ozutesikš, suvižil paginoil om äi ottud nencan kelespäi sanoid, i päivnouzmpol'žil — velgsanoid tataran kelespäi. Erasiden paginoiden pagižijad ei toimetagoi toine tošt ani. 

## Kirjamišt
Vl 1931 om sätud kirjamišt latinan kirjamišton pohjal mansin kelen täht. Vl 1938 vajehtihe sidä kirilližeks kirjamištoks. Vl 1980 om ližatud znam (makron) pit'kiden vokaliden täht.

Tämbeine kirjamišt:

А а	А̄ а̄	Б б	В в	Г г	Д д	Е е	Е̄ е̄	Ё ё	Ё̄ ё̄	Ж ж
З з	И и	Ӣ ӣ	Й й	К к	Л л	М м	Н н	Ӈ ӈ	О о	О̄ о̄
П п	Р р	С с	Т т	У у	Ӯ ӯ	Ф ф	Х х	Ц ц	Ч ч	Ш ш
Щ щ	Ъ ъ	Ы ы	Ы̄ ы̄	Ь ь	Э э	Э̄ э̄	Ю ю	Ю̄ ю̄	Я я	Я̄ я̄

## Nügüd'aigaine situacii
Opetas mansin kel't augotižškolaspäi tämbäi. Vodespäi 1989 pästtas «Лӯимā сэ̄рипос»-lugendlehtest. Voib löuta aigaližid tekstoid mansin kelel «Ленин пант хуват»-lugendlehteses, hot' se lähtleb hantin kelel.

## Homaičendad
Mansid

**Mansid** vai **Mansilaižed** (ičeze nimituz om *мāньси* da vanh nimituz om **voguližed**) om vähäluguine rahvaz Venäman keskuzpalas, eläb Hantin da Mansin avtonomižes ümbrikos; erased rahvahan ezitajad elädas mugažo toižiš Venäman subjektoiš. Se om hantilaižiden kaikiš lähižemb heimrahvaz.

Mansilaižed pagištas mansin kelel, se om üks' suomalaiž-ugrilaižiš kelišpäi. Tämbäi mansilaižiden läz koumed videndest kävutadas venän kel't. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe mansilaižiden ühthine lugu om 12 269 ristitud.

## Nimituz
Rahvahan ičeze nimituz znamoičeb «mez'», «ristit»; nece sana tuli suomalaiž-ugrilaižes **mańćɜ*-sanaspäi «uk, mez', ristit», i voib löuta pojavid sanoid toižiš suomalaiž-ugrilaižiš keliš: маньть (*mańt́*), моньть (*mońt́*), мась (*maś*) hantin keles, mugažo mad'jaralaižiden ičeze nimituz üks'lugus — *magyar*. Sil sanal om erazvuččid formoid mansin kelen erazvuiččiš paginoiš: *mańśi*, ма̄ньсь (*māńś*), мӧ̄ньсь (*mɔ̄̈ńś*), мӓньцӣ (*mäńćī*), ма̊ньсь (*måńś*).

Kaks' vajeht om venäkeles sen rahvahan nimitandan täht: *манси* vai *мансийцы* äilugus i *мансиец* vai *мансийка* üks'lugus; voib kävutada *манси*-vajeht nimitamha ukoid vai naižid. 

1920−1930-nzihe vozihesai kävutihe «voguline»-vajeht () nimitamha mansilašt; nece vajeh tuli hantin *u̯oɣaĺ* vai *u̯oɣat́*-vaihilpäi. Ottas kävutamižhe sidä vajeht nimitamha mansilaižid völ erasiš keliš, ozutesikš, saksan keles *Wogul*, *wogulisch*.

## Kel'
Mansilaižed pagištas venän kelel da mansin kelel.

::→ Mansin kel'

## Elo
Mansilaižed päazjad oma kalanpüdand, mectuz, pedroiden kazvatuz, maižanduz da kodiživatoiden kazvatuz. Kalanpüdand om levitadud Ob'-jogel da Pohjoine Sos'v-jogel. Pedranvodind om ottud hantilaižilpäi 13.−14. voz'sadoiš. Maižanduz om ottud venälaižilpäi 16.−17. voz'sadoiš. Heiden kodiživatvodindan parahimad sarakod oma hebonvodind, kodilindun kazvatand, henoiden da järedoiden sar'vikahiden živatoiden kazvatuz. 

Kalanpüdandan azeged oma azragad da verkod.

Mansilaižiden elos tobj znamoičend sibirižel kedral om, kävutadas sidä keradamha pähkmiden järedoid satusid; otta kävutamižhe mugažo sen pun jürid erazvuiččiden kaluiden tegendan täht, ozutesikš, astjoid da konorid. Tohesižed-ki tegesed oma levitadud, mansilaižed oma mahtavad lujas radon tohenke aigan.

Mansine rahvahaline söm oma kala, liha da marjad. Hö ei sögoi senid, sikš miše meletadas, miše sened oma käredoihe ižandeižihe sidodud. 

Tämbäi mansilaižiden 45% elädas lidnoiš. 

## Homaičendad
Nuuk

**Nuuk** vai **Gothob** (;  vai *Godthåb* «hüvätabaine toiv») om Danijan Grenland-avtonomijan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn. Vhesai 1979 lidnan oficialine nimituz oli Gothob; 19. i 20. voz'sadoiden purtkiš voib löuta mugažo Godtaab- da Godthaab-nimitusid.

## Istorii
Lidn om pandud Hans Egede-norvegijalaižel vl 1728. Eländpunktad oliba olmas sarel sil aigal jo, kaikiš vanhemb eländpunkt om pandud 4 200 vot tagaz. Voz'sadoil 9.-15. skandinavijalaižed eliba läz nügüdläšt Nuukad, no hö jätiba sidä tahod möhemba. Eskimosalaižiden kezavastusiden taho oli siš mugažo. Vl 1721 Egede tuli sinnä kändmaha hristanuskondha eskimosižid perehid. Hän nimiti lidnad Gothobaks (*Godthåb*, «hüvätabaine toiv»).

Vspäi 1979 lidnan üks'jäine oficialine nimituz om Nuuk jogahižel kelel.

## Geografii
Lidn sijadase pol'sarel, Grenlandan-saren päivlaskmaižel randal, 5 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Tal'vkus päidub 10:00 aigal, tikahtuz om 14:30 aigal. Semendkun agjaspäi elokun augotišhesai polärine päiv (vauktuz 24 časud) oleskeleb lidnas.

Lämän joksmusen taguiči, meri Nuukan rindal ei jädu talvel, sikš elo naku ei ole mugoine jüged, kuti saren toižiš paloiš. 

## Eläjad
Vn 2015 andmusiden mödhe lidnan ristitišt oli 16 992 eläjad.

Lidn om Sermersook-kundan (*Kommuneqarfik Sermersooq*-kommun) administrativine keskuz. Vl 2008 kundan ristitišt oli 20 998 eläjad, pind oli 635,6 tuhad km². Se om Grenlandan kaikiš suremb kund ristitišton mödhe, läz 15 tuhad ristituid elädas Nuuk-lidnas.

## Homaičendad
Gruzijan kel'

**Gruzijan kel' ** (ქართული ენა [kʰartʰuli ɛna]) om üks' kartveližiš kelišpäi. Se om Gruzijan oficialine kel', pagištas gruzijalaižed. Literatur om sätud sil amuižes aigaspäi.

Kirjutadas kel't gruzijan kirjamištol, ottas kävutamižhe sidä kartveližen kundan keliden täht vaiše. 

Pagižijoiden ühthine lugu oli läz 4 millionad ristituid Gruzijas vl 1993. Kelen pagižijad elädas mugažo toižiš maiš: Venäma, AÜV, Turcii da toižed.

## Klassifikacii
Gruzijan kel' mülüb kartveližhe kel'kundha. Toižed kundan keled oma, ozutesikš, megrelijan kel' i svanan kel'. Sen kundan heimolaižed keled ei olgoi löutud völ. Baskan kel' om niiden heimolaine nacein, no tedomehed ei olgoi sen teorijan poles nügüd'aigan.

## Kirjamišt
Gruzijan kirjamišt il'mestui 5. voz'sadan augotišes; se om vajehtadud nell' kerdad. 

Tämbäižel kirjamištol om 33 kirjant, niišpäi kaikutte znamoičeb üks'jäižen kulundan. Viž kirjant oma vokaliden täht da 28 om konsonantoiden täht. Kirjamištol ei ole surid kirjamid. 

## Grammatik
Gruzijan kel' om agglütinativine ergativine kel'. 

Nimil om luguid (üks'lugu i äilugu) da kändoid, kaik om seičeme kändod. 

Verboil voib olda äi morfemoid, niišpäi jogahine vajehtab sanad, ozutesikš, «აგეშენებინათ»-vaihel (*ageshenebinat* «teile pidi sauda») om nenid morfemoid: ა-გ-ე-შენ-ებ-ინ-ა-თ.

## Homaičendad
Indoevropižed keled

**Indoevropižed keled** oma kaikiš znamasižemb kel'kund nügüd'aigan. Sen keled oma levitadud kaikidme kontinentidme i oma lujas erazvuiččed.

Keled leviganziba Evrazijadme eziauguižešti. Evropan keliden enambuz mülüb indoevropižhe kel'kundha. Pagižijoiden lugu om enamba mi 3,2 milliardad ristituid mamankeleks, mail'man ristitišton nell' ühesandest. 

## Keled
Kel'kundas om 445 eläbad kel't, sidä kesken 313 oma indoiranižed keled. Sen ližaks, erased keled oma kolnuded jo.

Kaikiš surembad oma jäl'ghižed gruppad:
* germanižed keled: anglijan kel', saksan kel', danijan kel', norvegijan kel', islandijan kel' da tž.;
* slavižed keled i baltižed keled (meletadas, miše niil kelil ühthine ezitat om olmas, om äi ühthižid sanoid da pirdoid): venän kel', ukrainan kel', serban kel', pol'šan kel', latvijan kel', litvan kel' da toižed;
* indoiranižed keled: sanskrit, hindi, bengali, persijan kel', kurdižed keled, osetijan kel' da tž.;
* romanižed keled (kaiked tuliba latinan kelespäi): francijan kel', italijan kel', ispanijan kel', portugalijan kel', romanijan kel' da toiž.;
* kel'tižed keled: kel'tine šotlandijan kel', irlandijan kel', uel'san kel', bretonan kel', menan kel', kornan kel' da toižed. Kaks' jäl'gmäšt kel't oli kolnu 20. voz'sadal, no nügüde ned elädas möst. Kel'tižiden keliden enambusen pagižijoiden lugu om pen' lujas.

Albanijan kel', grekan kel' i armenijan kel' sätas erigoittud gruppid indoevropižed keliden keskes. 

## Grammatik
Kaik indoevropižed keled oma flektivižed keled.

Keliden enambusel om kändoid, no niiden kändoiden lugu el olend mugoine sur' nikonz uraližiden keliden rindataden. Erasil ei ole kändoid: anglijan keles i ispanijan keles. Indoevropižiden keliden enambusel sugun kategorii om olmas tobjimalaz, ei ole sugud armenijan i persijan keliš.

## Homaičendad
Grenlandan kel'

**Grenlandan kel' ** (ičeze nimituz *Kalaallisut*) om grenlandalaižed-rahvahan kel'. Se om üks' eskimosiž-aleutižiš kelišpäi, danižen Grenland-avtonomijan oficialine kel'. Läz 49 tuhad pagižijoid elädas siš. Lähižed keled oma Kanadan eskimosižed keled — ozutesikš, inuktitut da toižed eskimosižed keled. 

## Nügüdlaine situacii
Grenlandan kel' om levitadud Grenland-saren päivnouzmaižel, suvipäivlaskmaižel da pohjoižpäivnouzmaižel randištoil. Kelel om paginoid, päivlaskmpol'ne pagin om oficialine vodespäi 2009. Kaks' oficiališt kel't oli Grenlandas edel 2009. vot, danijan i grenlandan, no siš vodespäi grenlandan kel' linni sen man üks'jäižeks oficialižeks keleks. Grenlandan školiš opetas danijan kelel päpaloin tähäsai. 
 
Vl 2006 kaik oli 56 tuhad ristituid grenlandan kelen mahtusidenke; heišpäi läz 49 tuhad eliba Grenlandas da 7 tuhad eliba Danijas. Grenlandan eläjiden 80..85 procentad kävutadas necidä kel't päižeks, se om üks'jäine kel' avtonomijan äjiden ristituiden täht. Sil-žo aigal Grenlandan ristitišton kahesandez (6500 eläjad) kävutab vaiše danijan kel't. 

## Grammatik
Grenlandan keles voib tartta suffiksoid sanantüvehe agjatomašti, sikš sana oleskeleb pit'kaks lujas. Grenlandan kel' om ergativine kel', ergativan ozutai tartub aktantha. 

Nimed (nominad) toižetasoiš luguidme da kändoidme; kaik om kahesa kändod grenlandan keles. Mugažo possessivine form om nimil. Verboil ei ole aigad; aigan ozutajad oma mugoižed sanad, kuti, ozutesikš, «homen», «eglai» da toižed.

## Kirjamišt
Nügüd'aigan kaik Grenlandan eläjad mahttas lugeda da kirjutada.

Nügüdläižes kirjamištos om 19 kirjant:

* Aa, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Qq, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv.

Velgsanoiš kavütadas mugažo nenid kirjamid (niid om kümne): Bb, Cc, Dd, Ww, Xx, Yy, Zz, Ææ, Øø, Åå.

## Homaičendad
Grenland

**Grenland** (grenlandan kelel: *Kalaallit Nunaat*,  «vihand ma») om Man kaikiš tobjemb sar' da mugažo Danijan avtonomii. Geografijan mödhe mülüb Pohjoižamerikha.

Pind om 2 130 800 km². Sar' om koumen kerdan penemba pindan mödhe mi Avstralii, kudamb om kaikiš penemb kontinentiden keskes. Piduz om 2700 km pohjoižespäi suvhe i 1300 km päivlaskmaspäi päivnouzmha.

Nuuk (edel 1979. vot *Gothob* oficialižikš) om saren kaikiš tobjemb lidn. Se sijadase pol'sarel Grenlandan päivlaskmas, kaik 17 984 ristitud eliba eländpunktas vl 2019.

## Istorii
Arktižed rahvahad eliba jo sarel edel sen avaidust evropalaižil, no skandinavijalaižiden tulendan aigal saren ezmäižed eläjad kadoiba jo, i sarel ei olend eläjid. Eskimosalaižed tuliba sarennoks 13. voz'sadal vaiše, hot' lugedas-ki heid Grenlandan ezmäižikš eläjikš paksus. Tulijoiden sarele läz 200 vot tagaz skandinavijalaižiden žilod oliba siš mugažo völ, no eskimosalaižed eliba sarel sil aigalpäi kaiken. Niiden eskimosalaižiden ezitatad oliba «tule»-kul'turan ezitajad; nece kul'tur il'mestui Aläskas läz 1000. vot da tuli Grenlandale 13. voz'sadal. 

Evropalaižed avaižiba sar't vodel 982, konz norvegižed vikingad tuliba sinnä. Eirik Torval'dson, kudamb tuli Islandijaspäi, oli heiden pämehen. Hän sädi kolonijad sarel da nimiti sidä «Vihandaks maks» kändmižes. Nece nimituz om anttud vedatamha enamba eläjid sarele nacein. Toižen melen mödhe, sarel oli todeks kazmusid sil aigal. Sid' Erikan Leif-poig jätksi matkad päivlaskmale da avaiži nügüdlaižen Kanadan maid. Hän-žo toi hristanuskondad saren eläjile. Lugetihe siloižid grenlandalaižid Norvegijan eläjikš, Islandii oli Norvegijan palaks sil aigal. Vodele 1408 kaik skandinavijalaižiden žilod kadoiba, voib sanuda.

Vl 1536 Norvegii da kaik sen teritorijad (Grenland niiden keskes) linniba Danijan palaks. Vl 1814 Norvegii ei olend Danijan palan enamba, no Grenland jäi sen palan völ. 

Vodespäi 1979 Grenland om Danijan avtonomii, kudamb voib iče pätta ičeze azjoid. Vodespäi 2009 saren üks'jäine oficialine kel' om grenlandan kel'.

## Klimat da sä
Grenlandan randaližiden rajoniden klimat vajehtase paksus. Se om kaikiš pehmdemb päivlaskmaižel randal. Heinkun keskmäine lämuz om +9,6 Cel'sijan gradusad Kakortok-lidnas i +8,3 C° Nuuk-lidnas; vilukun kesklämuz sättub −7,8 C° da −10,7 C°. Kezaline lämuz voib sadas +21 Cel'sijan gradushasai erašti, no paksumba lämuz voib olda 0 C° kezan keskes.

Kaikiš madalambad lämuded oleskeldas saren keskuzpalas: −60 C° tal'vel paksus, kezal — −12 C° da sen madalamba.

## Ristitišt
Voden 2019 andmusiden mödhe kaik 55 992 ristitud eliba sarel, ristitišton ninevuz — 0,027 ristitud nellikkilometras. Rahvahad oma eskimosalaižed (enambuses, ristitišton ühesa kümnendest) da danijalaižed toižidenke evropalaižidenke (kümnendez).

Kaikiš znamasižembad lidnad seištas Grenlandan päivlaskmaižel mererandal: Nuuk (pälidn, 17 984 eläjad vl 2019), Kakortok, Sisimut, Maniitsok.

Ristitišton päradmine om kalanpüdand. Päižed keled oma grenlandan kel' (oficialine) i danijan kel'.

## Homaičendad
Morž

**Morž** () om järed imetaiživat. Eläb Man viluiš agjoiš, valdmeriden randoiden rindal. Se om üks'jäine eläb erik Moržižed-sugukundas.

Voib tundištada täuz'kaznut moržad kebnašti hänen pit'kiden ezižiden hambhiden taguiči. 

Ühthine tämbäine lugu om läz 129..230 tuhad eričuid. Vl 2008 Moržan päiv om ottud oficialižekš pühäčuks (24. kül'mkud).

## Alaerikod
Kaik kaks' alaerikod om moržal:
*  — atlantine morž,
*  — tün'valdmerine morž.

Erigoittihe koumant erikod paksus — laptevine (Laptevoiden merespäi), no genetikan nügüdläižiš tedoidusišpäi nägub, miše ned moržad oma tün'valdmerižen alaerikon kaikiš päivlaskmaižembaks populäcijaks.

## Etimologii
Vajeh koskub venän *море*- («meri») da *мороз*-vaihiže («pakaine»), no se om rahvahanetimologii vaiše. Vajeh tuli ühtes saamen kelišpäi todeks (*mоršа* vai *morššâ* formas). Evropan toižile kelile vajeh voi tulda suomen *mursu*-sanan kal't. Venän *морж*-vajeh om kirjutadud ezmäižen kerdan vl 1526.

## Ümbrikirjutand
Morž om järed merine živat, hänen nahk om lujas sanged. Ezižed ülähäižed hambhad oma pit'kad lujas. Hänen levedal kärzal om äi sanktoid kovid habinoid, niiden lugu voib olda seičemesadadhasai. Moržal ei ole irdaližid korvid, hänen sil'mad oma pened.

Nahk om kattud lühüdoil pakuižil hibusuzil, niiden lugu väheneb moržan igän ližadusen mödhe. Vanhil moržil nahk om läz alastoi.

Živatad ujudas hüvin lujas. Morž mahtab astta mugažo, hot' eläb veden rindal kaiken. Järgeline veduz sase 800..1700 kilogrammhasai.

## Elo
Morž ei mahta astta kuivadme madme hüvin, sikš hö elädas randoiden rindal päpaloin. Nened meriživatad elädas Man viluiš agjoiš vaiše. 

Moržad keradasoiš surihe joukuihe järgeližikš da kaitas toine tošt rohtusenke. Živatad oma varukahad vihankandajad vedes, sikš miše voidas mureta venehid eskai, no oma tünäd ku niken ei telusta heile. Moržad mahttas mujada ristitud sures keskustaspäi, sikš pidab läheta heidennoks tulleid vaste. 

## Homaičendad
Nencalaižed

**Nencalaižed** ( «todesine ristit») om Pohjoižen igähine vähäluguine rahvaz, eläb Venäman lodehes. Se om kaikiš äiluguižemb pen' Venäman rahvaz, lugumär — 45 tuhad ristituid (2010, rahvahanlugemine).

Hö pagištas venän i nencan kelil, jäl'gmäine mülüb samodižihe kelihe. Vaiše rahvahan pol' mahtab pagišta ičeze kelel.

## Tämbäine lugu da jagaduz
Nencalaižed jagasoiš evropižikš da azijalaižikš.

Evropižed nencalaižed elädas Nencan avtonomižes ümbrikos tobjimalaz (7504 rist. vl 2010, 17,8% ristitištos), azijalaižed — Jamalan Nenciden avtonomižes ümbrikos päpaloin (29772 rist. vl 2010, 5,7% ristitištos). Vähäižed gruppad elädas Hantin da Mansin avtonomižes ümbrikos, Murmanskan i Arhangel'skan agjoiš, mugažo Komin Tazovaldkundas.

Nencalaižil om kaks' päšt gruppad kelen mödhe: tundrižed (enambuses) da mecaižed (tämbäine lugu om läz 1500 ristitud). Kahten gruppan keled erinedas, niiden keliden pagižijad ei toimetagoi toine tošt. Molembil kelil om paginoid.

## Elo
### Söm
Nencalaižiden päine radmine da sömän purde om pedroiden kazvatuz, hö sadas lihad da razvad sen kal't. Ližatas väged solad pedranlihaze kaičemha sidä pit'kaks aigaks, södas mugošt lihad torheks paksus. Nencalaižed södas pedran hibjan kaikid paloid: vert, südäimid da toižid.

Rahvahan ezitajad södas toižiden-ki živatoiden lihad, mugažo kalad, keittas sidä.

Nencalaižiden päjomad oma čai da mors. Tehtas morsad tundran marjoišpäi.

### Otmine
Nencalaižiden päradmine om pedroidenkazvatuz, kalanpüdand da mectuz, no pedroiden kazvatuz om kaikiš tarbhaižemb. 

Nencalaižed kuctas ičtaze «pedroiden lapsikš» eskai, muga heiden elo om pedroihe sidodud. Kävutadas pedroid ei vaiše samha lihad, no mugažo vall'astadas regiš. Jogahižel pedrjoukul päine pedr om, se om kaikiš järedamb i ei oleskele val'hiš. Tal'vel vall'astadas regiš koume..nell' pedrad, kezal — viž..kuz' živatad. Pedrjouk oleleb sureks lujas, sikš nencalaižed kävutadas koirid abutamha paimeta.

### Sobad
Lujas vilu sä jäb järgeližikš nencalaižiden elämižen tahoiš, ka varmdad sobad oma tarbhaižed rahvahan täht. Pohjoižen eläjad tehtas sobad živatoiden nahkoišpäi.

### Eländsija
Veroline nencine pert' nimitase *čum:aks*. Se om kanzan elon keskuz. Elokahil perehil om tobjid čumid, gollil čum om pen'. Ottas kävutamižhe seibhid da pedroiden nahkoid čuman sauvondan täht, vedadas niid materialid ičezenke sirdandan aigan.

Nügüd'aigan erased nencalaižed elädas čumiš völ. 

## Homaičendad
Šajenan kel'

**Šajenan kel' ** (ičeze nimituz om *Tsêhesenêstsestotse* «meiden karččed», «mijalaššed») om Pohjoižamerikan indejalaižen šajennad-rahvahan kel'. Pagištas amerikaižiš Montan- da Oklahom-štatoiš. Kel' mülüb algan kel'kundan algonkinižihe kelihe.

Kelen agglütinativine morfologii om koverikaz, kuti toižil algonkinižil kelil.

Kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal.

## Tämbäine situacii
Kavütadas kel't pohjoižen šajenn-heimon rezervacijas Montan-štatas. Vl 2013. sigä oli läz 1700 pagižijad (täuz'kaznuded ristitud päpaloin), kudambad kävutiba kel't kodiš. Oklahom-štatas oli 400 vanhad pagižijad sen-žo voden andmusiden mödhe. Ei ole kaikiš nügüdläižembid andmusid kelen pagižijoiden lugun polhe. Rahvahan ühthine lugu om 13,5 tuhad ristituid (2009), heišpäi 5,5 tuhad elädas Montanas, 8 tuhad — Oklahomas. Rahvahan ezitajad mamankeleta pagištas angljan kelel.

Vn 2017 «Vihankandajad»-fil'mas lodu šajenan kelel om olmas. Sen fil'man tegijad löuziba tezijoid hüvin heimon kel't da kul'turad ristituid da pauksiba heid, sikš nece lodu om todesine.

## Kirjamišt
Šajenan kelen kirjamišt om sätud 19. voz'sadan lopus latinan kirjamištol pohjal. 1970−1980-nziš vozišpäi ⟨ts⟩-digraf kävutase z-kirjamen sijas.

Nügüd'aigan kirjamišt om mugoine:

* Aa Ee Hh Kk Mm Nn Oo Pp Ss Šš Tt Vv Xx ’ 	

Virktas /h/-fonemad [e]- da [t]-kulundoiden keskes kuti *s*; sanudas h-kirjant [t]- da [k]-kulundoiden keskes kuti [ʃ] («š»): *n*'ėst**ona'' [n**eht**óna] «sinun sizar», ''n**ȧht**ona'' [n**aht**óna] «veraz ristit».

== Fonetik da fonologii ==
Šajenan kelen fonetik ei ole lujas koverikaz.

Sil om koume vokalid vaiše — ''o'', ''a'', ''e'' — no jogahišt voib sanuda erazvuiččenke tonanke. Kaik om viž tonad. Kävutadas znamoid jonoštamha niid: ''á'', ''a'', ''ė'', ''ā'', ''ô''; no ei kirjutagoi niid paksus. 

Konsonantad oma jäl'ghižed: [p], [t], [v], [s], [m], [n], [ʃ], [ʔ], [h], [k].

== Morfologii ==
Personaližed pronominad tarttas verboihe kuti affiksad. 

Šajenan keles om nell' personad (ühtenz', kahtenz', koumanz' da koumanz' edahaine; üks'lugus i äilugus) kuti toižiš algonkinižiš keliš, kaks' lugud (üks'lugu i äilugu), eläbad nimed da elotomad nimed; «mö»-sana voib znamoita «mö sinunke» vai «mö sinuta».

Pronominoiden ozutajad:

*''ná-'' — ühtenz';
*''né-'' — kahtenz';
*''é-'' — koumanz'.

Erazvuiččed suffiksad voidas tartta niihe ozutajihe, oz. ***ná*'tahpetame'' «Mö (minä da sinä) olem tobjad».

## Homaičendad
Šajennad

**Šajennad** (ičeze nimituz om *Tsetsehestahese*) om Pohjoižamerikan indejalaine heim. Eläb AÜV:oiden Montan- i Oklahom-štatoiš päpaloin. Hö pagištas šajenan kelel, ühtel algonkinižiš kelišpäi.

Vajoming-štatan Šajenn-pälidn () om nimitadud sen heimon mödhe. Kolorado-štatas «Šajenn»-nimituz om mägel.

Kaik läz 11 500 heimon ezitajad elädas nügüd'aigan.

## Nimitused
«Šajennad»-sana tuli siun kelespäi, sen *šahíyela*-sana znamoičeb «pagižii rusttal kelel rahvaz» vai «pagižii verhal kelel rahvaz». Ičeze nimituz om *Tsétsêhéstâhese*, sen znamoičend om «meiden karččed», no se ei ole tarkoiged: nimitusel toine znamoičend voib olda.

## Kel'
Šajenan kel' mülüb algonkinižihe kelihe. Kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal.

Nügüd'aigan sil om üks'jäine pagin vaiše, no oli kaks' paginad aigemba. Kävutadas kel't šajenniden rezervacijas Montanas, erased pagižijad elädas Oklahomas. Kaik om läz 1720 pagižijad; heimon ezitajiden enambuz pagižeb anglijan kelel vaiše.

## Jagaduz
Nügüd'aigan heim jagase kahteks gruppaks: pohjoižed šajennad — *Notameohmesehese*, i suvižed šajennad — *Heevahetane*.

## Elo
Šajennad mülüdas suriden tazangištoiden indejalažiden kul'turan veroližhe sarakho. Heiden kaikiš tarbhaižemb radmine om bizoniden mectuz, kävutadas heboid sen täht. Indejalaižiden toižed azjad oma kalanpüdand, maižanduz, risan keraduz. 

Heimon veroline pert' kucuse *tipi:kš*; šajennile pidi likutada pertid paksus, konz hö mäniba toižele tahole. Heiden küläd linniba surikš lujas, konz kogonaine heim tuli sinnä. Pertid seižutasoiš tulleid vaste, sikš miše tazangištoil, kudambil šajennad elädas, kova tullei puhub päivlaskmalpäi paksus. 

Aigemba heimoil oli äi gruppid. Edel evropalaižiden tulendad šajennad toraziba toižid heimoid vaste; konz evropalaižed tuliba, šajennad augotiba torata heid vaste. Vihankandajad lugiba heid rohktikš da kovikš lujas. 

## Homaičendad
Havajan kel'

**Havajan kel' ** (ičeze nimituz om *ʻōlelo Hawaiʻi* [ʔoːˈlɛlo həˈvɐjʔi]) om üks' avstronezižiš kelišpäi. Se oli avaros levitadud AÜV:oiden Havajan saril aigemba, no nügüd' kelen kävutand eile mugoine avar kut edemba. Heimolaižed keled oma olmas kaikedme tün'valdmerižedme regionadme, mugomad oma, ozutesikš, maorin kel' i samoan kel'.

Nügüdläižiden pagižijoiden ühthine lugu om läz 27 160 ristitud. Pagižijoiden kaikiš järedamb sebr eläb Niihau-sarel. Opetas kel't Havajan üläškolas.

Kirjkel' om sätud latinan kirjamišton pohjal.

## Etimologii
Kelen nimituz tuli saren nimitusespäi; Džeims Kuk-merimatkadai nimiti sart *Owhyhee:ks* vai *Owhyee:ks*. Havajan kelel saren nimituz om *O Hawaiʻi*, se znamoičeb «nece om Havajan sared». Keles nece nimituz oli vn 1822 uhokuhusai, sid' kel' sai *ʻŌlelo Hawaiʻi*-nimitust («havajan kel'»).

*Hawaii*-vajeh znamoičeb «Kodima». Voib löuta sen lähižid vaihid toižiš avstronezižiš keliš, oz., Samoa-valdkundan ühtel sarišpäi *Sawaii*-nimituz om.

## Kel'kund
Havajan kel' mülüb avstronezižen kel'kundan polinezižehe oksha. Om äi ühthižid vajhid da pirdoid niiden keliden keskes, ozutesikš, *lima* (havajan kel'), *rima* (tahitin kel'), *nima* (tongan kel') «käzi» da toižed.

## Kirjamišt
Havajan kelen kirjamišt om olmas vodespäi 1822, se om latinan kirjamišton pohjal:

*Aa Ee Hh Ii Kk Ll Mm Nn Oo Pp Tt Uu Ww ʻ

## Fonetik
Havajan kelen fonetik ei ole lujas koverikaz, kuti sen lähižiden-ki keliden fonetik.

Kelel om viž vokalid vaiše. Jogahine vokal' voib olda pit'kaks: *a* — *ā*, *e* — *ē*, *i* — *ī*, *o* — *ō*, *u* — *ū*.

Konsonantad oma jäl'ghižed: [n], [m], [p], [k] ([t] erasiš paginoiš), [l] ([r] erasiš paginoiš), [ʔ], [v], [w].

[ʔ]-konsonantal (ʻ) om sur' znamoičend havajan keles, ozutesikš *kou* i *koʻu* oma erazvuiččed vaihed.

## Grammatik
Havajan kel' om analitine kel' sen heimolaižiden kartte. Kändeltas vaihid harvoin lujas.

Nimil ei ole suguid da kändoid. Erazvuiččed vaihed kävutasoiš kändoiden täht: *i* = illativ, allativ, akkuzativ da innesiv. Artikl' kävutase jonoštamha lugud: *ke keiki* «laps'» — *nā keiki* «lapsed».

Erazvuiččed vaihed seižutasoiš edel verbad jonoštamha aigad da modusid.

## Homaičendad
Ainan kel'

**Ainan kel**' (ičeze nimituz om アイヌ イタㇰ *ainu itak*) om izoliruidud kel', kudambal pagištas ainalaižed Japonijan Hokkaido-sarel. 

Kel' om läz kolnu jo tämbäi, vaiše sada pagižijad jäb jäl'gmäižiden andmusiden mödhe.

## Nügüdläine situacii
Aigemba ainan kel' oli avaros levitadud Japonijas, Sahalin-saren suvižes palas da Kurilan saril. Japonijas tämbäi voib löuta ainan nimitusid: *Cusima* = ainan *tuima* «edahaine» da toižed. 

1920−1930-nzil vozil ainan kel' oli läz unohtadud. Tämbäižiden ainalaižiden enambuz pagižeb japonan kelel vaiše. Voden 2020 andmusiden mödhe läz sada pagižijad elädas Japonijas (Hokkaido-sarel), heišpäi vaiše 15 ristitud kävutadas kel't joga päiväl. 

1950−1960-nzil vozil ainan keles om erigoittud 23 paginad, ika ainan kelel oli enamba paginoid aigemba nacein. Kaikiš lujad erinendad oliba Sahalin-saren da Hokkaido-saren paginoiden keskes. 

## Kirjamišt
Ezmäižed kirjutadud ainan vaihed oliba kirilližel kirjamištol. 

Nügüd'aigan ainan kelen kirjkel' om katakana-tavukirjamišton pohjal da latinan kirjamišton pohjal:

## Fonetik
Ainan kelel ei ole äi konsonantoid. Paginan mödhe konsonantoiden lugu om 10..12: [p], [m], [ɾ]/[l], [n], [s], [t͡s]/[t͡ʃ], [j], [h], [k], [t], [ʔ].  

*p*, *t*, *c*, *k*, *h* voidas lindä heledoikš ([b], [d], [dz], [g]). Vaihen lopindas voidas olda *c*, *h* da ' vaiše. 

Vokalid oma [a], [o], [u], [i] da [e]. Lühüdad da pit'kad vokalid ei olgoi erigoittud. 

Painduz mahtab toižetada vaihiden znamoičendad.

## Grammatik
Ainan kel' om sintetine agglütinativine kel'. Sil om polisintetižen kelen pirdoid, ozutesikš, inkorporacii: *'api* «lämoi» + *<nowiki/>'ari* «viritada» > api’ari «viritada lämoid».

Ei ole adjektivid, verbad kävutasoiš niikš: *ri* «olda korktan».

## Lugusanad
* シネ *sine* — üks'
* トゥ *tu* — kaks'
* レ *re* — koume
* イネ *ine* — nell'
* アシㇰネ *asikne* — viž
* イワン *iwan* — kuz'
* アㇻワン *arwan* — seičeme
* トゥペサン *tupesan* — kahesa
* シネペサン *sinepesan* — ühesa
* ワン *wan* — kümne
* シネ イカㇱマ ワン *sine ikasma wan* — üks'toštkümne
* ホッネ *hotne* — kaks'kümne

## Homaičendad
Korejan kel'

**Korejan kel' ** (suvine nimituz: 한국어/韓國語 *hangugo*, pohjoine nimituz: 조선말/朝鮮말 *čosonmal' *) om korejalaižiden rahvahan kel' da Korejan pol'saren molembiden valdkundoiden (Korejan Tazovaldkund i Pohjoižkorei) oficialine kel'. Kelel om pagižijoid mugažo neniš maiš: Japonii, Venälaine Federacii, AÜV da toižed.

Pagižijoiden ühthine lugu om läz 78 millionad ristituid.

Lugedas korejan kel't izoliruidud keleks, ika sen erasil paginoil om lujid erinendoid, sikš märitas niid kelikš erašti.

## Nimitused
Edel 1945. vot kävutihe *čosonmal' *- (조선말, 朝鮮말) vai *čosono*-nimitust (조선어, 朝鮮語) nimitamha kel't molembiš valdkundoiš. Ottas kävutamižhe sidä nimitust tämbäi-ki Pohjoižkorejas. Korejan Tazovaldkundas kävutadas *hangugo-* (한국어, 韓國語) vai *hangumal' *-nimitust (한국말, 韓國말); lühüd' nimituz om *kugo* (국어, 國語, «oficialine kel'»).

Molembiš tazovaldkundoiš kävutadas *urimal*'-nimitust (우리말, «meiden kel'») mugažo.

## Paginad
Korejan kelel om äi paginoid, erasil om lujid erinendoid fonetikas da vaihištos. Päižed paginad oma molembiden valdkundoiden pälidnoiden paginad.

Pohjoižkorejan päpaginal om vähemb velgvaihid mi Korejan Tazovaldkundan päpaginal.

## Kirjamišt
Kirjutadas korejan kel't *[[hangil']]*-kirjamištol, se kävutase korejan kelen täht vaiše mail'man keliden keskes. Aigemba kirjutihe korejan kel't *hanča*-kirjamištol, se om sätud kitajan kirjamištol pohjal.

*Hangil' * om sätud 15. voz'sadal. Sil kirjamištol om penid erinendoid molembiš valdkundoiš.

Tämbäi Pohjoižkorejas kävutadas *hangil' *-kirjamištod vaiše. Korejan Tazovaldkundas molembad kirjamištod kävutasoiš.

15.-20. voz'sadoil kävutihe *hanča*-kirjamištod kirjutamha vaihiden jürid. Miše kirjutada vaihiden toižid paloid, ottihe *hangil' *-kirjamištod.

Konsonantad: 

Vokalid da diftongad:

## Grammatik
Korejan kel' om agglütinativine kel'.

Nimil om luguid da kändoid, no suguid ei ole. Ustavakaz form om olmas erasiden kändoiden lopindoil.

Verboil ei ole luguid. Kaik om nell' aigad korejan keles (prezens i tuleb aig ei ole erigoittud). Voidas tartta verboihe erazvuiččid suffiksoid, ozutesikš, ku 야 하다 (*ja handa*)-suffiks tartub sanantuvehe, ka «pidab»-verban znamoičend ližadase: 학생은 열심히 공부해야 한다 (*Hakse-nyn jol'šimi konbuhe-*'ja handa**') «Openikale pidab olda napernan».

Voib kävutada verboid adjektividen sijas. 

Pronominoil ustavakaz form om olmas.

## Homaičendad
Tailandan kel'

**Tailandan kel**' vai **Tai-kel**' (ičeze nimituz om ภาษาไทย /pʰa:sa:tʰɑj/) om Tailandan oficialine kel', mülüb tai-kadajan kel'kundha. Sen kaikiš lähižemb kel' om laosan kel', niiden keliden pagižijad el'getas toine tošt jügedusita. 

Pagižijoiden ühthine lugu om läz 60 millionad ristituid, hö elädas Tailandas päpaloin. 

Kirjutadas kel't tailandan kirjamištol. 

## Kirjamišt
Tailandan kirjamišt kävutase kirjutamha tailandan kel't da sen man toižid kelid. Siš om 44 kirjant 28 konsonantan täht, znamad kuvatas erazvuiččid kulundoid vaihen lopus da augus. Sen ližaks 15 znamad jonoštadas vokalid i nell' znamad kuvatas tonid. Pened da sured kirjamed ei olgoi erigoittud. 

### Konsonantad

### Vokalid da diftongad
Pen' kehker znam kuvadab konsonantoid. 

## Fonetik
Tailandan kelen fonetikal om tonid, ned oma tarbhaižed lujas, sikš miše mahttas toižetada vaihiden znamoičendoid. Oficialižes paginas om viž tonid. Vokalid voidas lindä pit'kikš. 

## Grammatik
Tailandan kel' om analitine kel'. Mugoižiš keliš ei voi toižetada vaihid läz nikonz. 

Nimil ei ole suguid, kändoid i artiklid. Voib toštta nimid jonoštamha äilugud: เด็ก (*dek*, laps') — เด็ก ๆ (*dek dek*, «lapsed» vai «lapsiden jouk»), i voib kävutada toižid vaihid jonoštamha äilugud, ozutesikš, พวก ([pʰûak]): พวกหมา *phuak ma* «koirad». 

Verboid ei voi toižetada, pidab seižutada erazvuiččid vaihid edel verboid vai niiden taga jonoštamha aigoid, ozutesikš, กำลัง *kamlang* «nügüd'»: เขากำลังวิ่ง ([kʰǎw kamlaŋ wîŋ]) «Hän jokseb nügüd'».

Pronominad da vaihed voidas lindä erazvuiččikš situacijan da pagižijan statusan mödhe. 

## Vaihišt
Velgsanad ottas nügüdläižen tailandan kelen vaihišton läz pol't. 

## Homaičendad
Kivi (lind)

**Kivid** (, ) om linduiden üks'jäine eläi vaiše Udes Zelandijas heim. 

Linduiden heim om ičeze **Kivid**-sugukundan i **Kivinvuiččed**-heimkundan (vai **Suugitomad**) üks'jäine. Kaik viž erikod mülüdas sihe heimho. Suugad oma reduciruidud, sikš lind ei mahta leta. 

Kivi-lindud oma tetabad lujas toižiš maiš. Kuctas Uden Zelandijan anglijan kelen paginad «kividen anglijan keleks» (*Kiwi English*) eskai. 

## Ümbrikirjutand
Kivid ei olgoi sured lujas, heiden suruz om järgeližen kanan kartte. Emäčud oma tobjembad mi ižačud. Ei voi nähta suugid, ned oma reduciruidud. Veduz sase 1,3..4 kilogrammhasai.

Pä om pen', kagl om lühüd. Hibj om kattud pehmdoil muzoil höunhil, höunhišt om sagedan villan karččed. Om lühüdoid vägevid jaugoid, käpšul om nell' sor'med da teravid künzid. Jaugad ottas koumandest hibjan veduses. Lud oma jügedad. 

Kivi-lindun nägu ei ole hüvä; jogahižel erikol n'ok om pit'k hoik sitked, händad ei ole. Sil'mad oma pened lujas, no heiden kulemine om hüvä. Hajuiden mujandmahtuz om vägev, se om harv linduiden keskes.

Kividen luja haju om seniden kartte, vihankandajad löutas kivid kebnašti sen taguiči. 

## Elo
Kivid elädas sodunuziš mecoiš päpaloin. Pit'kad sor'med abutadas linduile ei vajuda sokhaze maha. Heiden elo om öine, päiväl kivi eläb urus vai puiden jüriden al. Kivid kävutudas lehtesid da penid oksid katamha uruid. Päiväl kivi voi jätta urud vaiše ku pöl'gästub. 

Kivid oma pened lindud, no heiden künded da pit'k n'ok oma varukaz azeg, sikš kivid mahttas torata kaičemha pezoid. 

Linduiden päsöm om gavedid da marjad. Kivid löutas gavedid mas pit'kan n'okan kal't. 

## Erikod
Kaik om viž erikod heimos:
* *Apteryx australis* — Suvine kivi
* *Apteryx mantelli* — Pohjoine bur kivi
* *Apteryx haastii* — Sur' hahk kivi
* *Apteryx owenii* — Pen' hahk kivi
* *Apteryx rowi* — Rovi

## Homaičendad
Moa

**Moa** vai **Moanvuiččed** () om linduiden kadoi heimkund, eli Udes Zelandijas. Nene lindud koliba läz 1300. da 1440. voziden keskes mectusen tagut, edel evropalaižiden tulendad.

Kaik oli ühesa erikod heimkundas, ühtenzoittas niid kahteks vai koumeks sugukundaks. Ned oliba erazvuiččed lujas: kaikiš suremban erikon eričuiden korktuz oli 3,6 metrhasai, veduz — 230 kilogrammhasai, kaikiš penen erikon eričud oliba 1,3 metrhasai kortte i 30 kilogrammhasai vedutte. Kaikil erikoil ei olend suugid.

Niiden linduiden päsömäd oliba kazmused.

## Irdpol'ne nägu
Pä oli pen', kagl oli pit'k lujas. Jaugad oliba sured da vägevad lujas, sikš lind mahtoi joksta hotkašti da kävuti jaugoid toradamha vihankandajid vaste. Ei olend suugid (ani) da händad. Tedomehed meletadas, miše nene lindud kazvoiba hilläšti lujas, heile pidi kümne vot samha täut surut, a nügüdläižile linduile pidab vaiše kaks'toštkümne kud kändmahas täuz'kaznudeks.

## Kadomine
Nene lindud ei mainitagoiš maorilaižiden sarnoiš, sikš om sel'ged, miše lindud koliba amu lujas, i Uden Zelandijan ezmäižed eläjad unohtiba heiden polhe. 13. voz'saden lopus maorilaižed tuliba Udele Zelandijale (edel heiden tulendad sigä ristituid ei olend) da sel'gitaškanziba kattud mecal maid. Linduil oli üks' vihankandai vaiše edel ristituiden tulendad. Maorilaižed augotiba rikta linduid, hö oliba lihan hüvän purtken. Amuižiš maorilaižiden žiloiš om löutud äi moaiden luid. Jo 14. voz'sadal maorilaižiden žiloil ei ole linduiden luid, sikš om sel'ged, miše lindud kadoiba lujas hotkašti. 

Nügüd'aigan erased ristitud jätktas niiden linduiden ecindoid, ika tedomehed sanudas, miše kaik nene lindud oma kolnuded ani, i ei voi löuta eläbad ezitajad.

## Sistematik
Klassifikacii om anttud vn 2009 Bunce:n sisteman mödhe.

* *Dinornithidae*-sugukund — Todesižed moad
** *Dinornis novaezealandiae* — Sur' moa (Pohjoine sar')
** *[[Dinornis robustus]]* (Suvine sar')
* *[[Emeidae]]*-sugukund
** *[[Anomalopteryx didiformis]]* (Pohjoine i Suvine sared)
** *[[Emeus crassus]]* (Suvižen saren päivnouzmaine pala)
** *Euryapteryx curtus* — Suvine moa (Suvižen saren pohjoine i päivnouzmaine palad)
** *[[Pachyornis australis]]* (Suvižen saren Suvial'piden ülüded)
** *[[Pachyornis elephantopus]]* (Suvižen saren päivnouzmaine pala)
** *[[Pachyornis geranoides]]* (Pohjoine sar')
* *[[Megalapterygidae]]*-sugukund
** *Megalapteryx didinus* — Pen' mecmoa (Suvižen saren ülüded)

## Homaičendad