open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Usol'je

**Usol'je** (, ) om Venäman lidn Permin randan keskuzpalan pohjoižes. Se mülüb Bereznikin ümbrikho, edel 2018. vot oli Usol'jen rajonan administrativižeks keskuseks da palaks.

Pidab ei segotada Sibirin Usol'jenke (lidn Irkutskan agjas).

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1606 kuti keitandsolan samižen keskuz i Stroganovad-torgovanoiden pälidn Kam-jogen randal. Vl 1809 luja lämoipalo pani 1200 pertid mantazole, i sauvoškanzihe kivižid pertid. Saihe solad 20. voz'sadahasai. Erigoittihe *Uz' Usol'je*-žilod Berezniki-lidnaspäi vl 1940 i anttihe lidnan statusad.

Vll 1954−1956 täuttihe Kaman vezivaradint pästamha töhö Kaman GES:ad, i upotihe Usol'jen tobjad palad, sirtihe eläjid. Kacmata sihe, om kaičenus 40 endevanhad sauvust: Spasan Toižetamižen päjumalanpert', ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert', Stroganovoiden palatad (Kaman sarel), erižpertid.

Usol'je šingotase turizmal i mecan ümbriradmižel, om äi tegimid lähižes Berezniki-lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan päivnouzmas, Kamanjogen oiktal randal, 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Berezniki-lidn seižub jogen vastrandal ühtes kilometras, lidnad ühtenzoittas avtotesildal (vspäi 1981). Matkad Permihesai om 183 km suvhe orhal.

## Tobmuz
Kaik 47 pen't žilod da küläd mülüiba lidnankundha Usol'jen ližaks.

Jäl'gmäine lidnankundan tobmuden pämez' oli Andrei Bogatiröv vn 2017 keväz'kuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 694 ristitud, vn 2021 — 6 619 ristitud. Vl 2017 kaik 6 236 ristitud elihe lidnas i 8 988 ristitud kaikes lidnankundas, rajonan koume videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11 788 eläjad vl 1959.

Ortodoksižen hristanuskondan Spasan Toižetamižen naižjumalankodi (om avaitud vspäi 1999) ühtennimiženke päjumalanpertinke, kaks' jumalanpertid i koume časounäd oma kaičenus lidnas, no oma udessündutamižes.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähižes Berezniki-lidnas.

## Galerei

Usolye Scheme 6656.JPG|Lidnan istorižen ansamblin shem (2015)
Cathedral in usolye 01.jpg|Spasan Toižetamižen päjumalanpert', vn 2015 nägu
Usolye StNicholasChurch A03.jpg|Ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert', vn 2015 nägu
Усадьба голицына.jpg|Golicinan usadib vl 2012
Usolye SaltFactoryOffice 6709.JPG|Enččen soltegimen kontor (2015, istorine sauvuz)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan lehtpoled Usol'jen rajonan tobmuden ''usolskij.permarea.ru''-saital. 
* Lidnan istorijan informacine sait (''usole.ru'').
Al'fa

**Al'fa** (**Α**, **α**,  *álfa*, ) om grekan kirjamišton ezmäine kirjam. Sättui amuižgrekan kelen kulund om [a] vai [aː], nügüd'aigaižes grekan keles lugetas kirjant [a].

Kirjam libui finikijan 𐤀-kirjamespäi (*alef*), kändase «härg» i om sen pän pojav. Latinan A-kirjam i kirilline А-kirjam libudas grekan al'fa-kirjamespäi.

## Kävutand znamaks
Sur' Α-kirjam jäb läz kävutandata latinižen A-kirjamen pojavuden tagut.

Ottas kävutamižhe pen't α-kirjant znamoičemha päpaloin nenid tärtusid:
* henon strukturan kaikenaigaine;
* al'fahenič, al'fasädeged, al'fačihodamine;
* tähthišton kaikiš loštakahamb tähtaz (oz., Centavran al'fa);
* fizikas: saumpigustuz, lämudenandmižen i adsorbiruindan koefficientad;
* agjatomašti polenii suruz (vai jäl'genduz) matematižes analizas.
Gamma

**Gamma** (**Γ**, **γ**,  *gámma*) om grekan kirjamišton koumanz' kirjam. Sättui amuižgrekan kelen kulund om [ɡ], nügüd'aigaižes grekan keles lugetas kirjant [ɣ] i [ʝ] edel [e̞]- i [i]-vokalid, kaksitadud γγ znamoičeb [ŋɡ]- vai [ŋɣ]-kulundoid.

Kirjam libui finikijan 𐤂-kirjamespäi *gimel*, kändase «verblüd» vai «heitmižazeg». Latinižen kirjamišton C- i G-kirjamed, kirilline Г-kirjam augotižlibuihe grekan gamma-kirjamespäi.

## Kävutand znamaks
Sur' Γ-kirjam voib znamoita:
* gammafunkcii (Γ-funkcii) matematikas — faktorialan leviganduz kompleksižihe luguihe;
* vektorkendan cirkuläcii kovan hibjan fizikas.

Ottas kävutamižhe pen't γ-kirjant znamoičemha päpaloin nenid tärtusid:
;Matematikas
* γ-järgenduz;
* γ-saum geometrijas (ku α- i β-saumad oma znamoitud jo päpaloin);
* Eileran — Maskeronin kaikenaigaine.

;Fizikas
* γ-sädegoičend (korktoiden energijoiden fotoniden valu);
* kaikiš enamba levitadud heneg — foton;
* adiabatan ozutai.
Dzeta

**Dzeta** vai **Zita** (**Ζ**, **ζ**, virkand  [ˈzi.ta],  *dzeta* vai *zdeta*) om grekan kirjamišton kudenz' kirjam.

Kirjam libui finikijan *zen*-kirjamespäi (𐤆), kändase «azeg». Latinan Z-kirjam i kirilline З-kirjam libudas grekan dzeta-kirjamespäi.

## Kävutand znamaks
Ottas kävutamižhe penid kirjamid päpaloin znamoičemha:
* Rimanan dzetafunkcijad matematikas ;
* dzetapotencialad kolloidižes himijas;
* gidrovastustusen koefficientad gidravlikas;
* korktusen anomalijad geodezijas (normaližen i geodezižen korktusiden erižuz).
Eta

**Eta** (**Η**, **η**, virkand  *ita* [ˈita],  *ē̂ta* [ɛ̂ːta]) om grekan kirjamišton seičemenz' kirjam. Sättui amuižgrekan kelen kulund om [ɛː] (eziauguižin — [h]), nügüd'aigaižes grekan keles lugetas kirjant [i].

Kirjam libui finikijan 𐤇-kirjamespäi *het*, kändase «südäitanaz». Latinan H- (kirjam oli ottud grekan kirjamištospäi 8. voz'sadal EME), kirilline И- i Й-kirjamed augotižlibuihe grekan eta-kirjamespäi.

## Kävutand znamaks
Sur' Η-kirjam voib znamoita:
* ental'pijad himijas, hot' paksumba lugetas H latinižeks (rind.: *heat* «lämuz» i *ἐνθάλπος* «ental'pii»);
* diskretižen statjaližen vajehtujan entropii informacijan teorijas.

Ottas kävutamižhe pen't η-kirjant znamoičemha päpaloin nenid tärtusid:
* lämuzmašinan TTK termodinamikas;
* η-mezon-heneg elementarižes fizikas;
* palahižen regressijan *η*²-koefficient statistikas.
Teta

**Teta** (**Θ**, **θ**, kirjutamižen variantad **ϴ** i **ϑ**, nüg. virkand  [ˈθi.ta]) om grekan kirjamišton kahesanz' kirjam. Sättui amuižgrekan kelen kulund om [tʰ], nügüd'aigaižes grekan keles lugetas kirjant [θ].

Kirjam libui finikijan 𐤈-kirjamespäi *tet*, kändase «kezr». Kirilline Ѳ-kirjam (fitá) augotižlibui grekan teta-kirjamespäi, mülüi venän kelen kirjamištho vhesai 1918.

## Kävutand znamaks
Sur' Θ-kirjam voib znamoita:
* avaruden märičend vai temperatur (lämuz) fizikas SI-standartan mödhe (kirjutadas kursival), sidä kesken harakteristine Debain temperatur;
* pentakvarkad i egzotižed barionad elementarižiden henegiden fizikas;
* tetpaine ordinaline lugu äjüziden teorijas;
* levigandusen parametr südäiballistikas.

Ottas kävutamižhe pen't θ-kirjant znamoičemha päpaloin nenid tärtusid:
* änetoi dentaline sätkulund;
* lapak saum geometrijas;
* zenitine saum sferižes koordinatsistemas;
* teta-funkcijad matematikas — specialižed funkcijad severziš-se kompleksvajehtujišpäi;
* päaivoiden teta-ritm — üks' ritmišpäi elektroencefalogrammas.
Jota

**Jota** (**Ι**, **ι**, ,  *iota*) om grekan kirjamišton ühesanz' kirjam. Sättui amuižgrekan kelen kulund om [iː] da [i], nügüd'aigaižes grekan keles lugetas kirjant [i].

Kirjam libui finikijan 𐤉-kirjamespäi *jod / jud*, kändase «käzi». Latinižed I- i J-kirjamed libuiba jotaspäi. Kirilline I-, Ї i J-kirjamed augotižlibuiba grekan jota-kirjamespäi, mugažo kävutihe sidä venän kelen Ы- i Ю-kirjamiden sädandan täht.

## Kävutand znamaks
Sur' jota jäb kävutandata znamaks, se om latinižen I-kirjamen pojav.

Pen' jota voib znamoita:
* erasiš-se programmiruindan keliš (oz., A+, APL, C++, Go) jota (⍳ vai iota-identifikator) kävutase ozutamha i tehmaha järgenduseližiden luguiden massivad. Ozutesikš, ⍳4 APL-keles andab 1 2 3 4;
* kävutase kompleksižen üksikan znamas, no ottas latiništ *i* vai *j* sen täht paksumba;
* avaruden mülünd toižhe avarudhe znamoičese penel jotal matematikas erasti;
* pen' jota logikas znamoičeb märitud deskriptorad.
Kappa

**Kappa** (**Κ**, **κ**, kursival *κ* i **ϰ**, virkand  *káppa*) om grekan kirjamišton kümnenz' kirjam. Sättui amuižgrekan kelen i nügüd'aigaižen grekan kelen kulund om [k].

Kirjam libui finikijan 𐤊-kirjamespäi *kaf*, kändase «käzivarz'» vai «kämen'». Latinan K- i kirilline К-kirjamed augotižlibuihe grekan kappa-kirjamespäi.

Suren Κ-kirjamen kirjutamine om latinan i kirilližen kirjamiden pojav, no toine znamasižikš oiktoiš šriftoiš.

## Kävutand znamaks
Ottas kävutamižhe pen't κ-kirjant sen *κ*- i ϰ-variantoin znamoičemha päpaloin nenid tärtusid:
* grafoiden teorijas *κ* om grafan sidoiden lugu;
* koveran pirdan koveruz differencialižes geometrijas;
* fizikas ϰ om lämuzvedandmahtusen koefficientaks (kuti λ), mugažo znamoičeb ümbrišton magnitišt vasthaotamižičendad;
* himijas ϰ om Debain parametraks (kaksitadud elektrošoidun diffuzižen šoidun vastsanktuz).

Sur' Κ-kirjam kävutase harvoin i voib znamoita:
* äjüziden teorijas sur' kappa om ordinaline lugu (ordinal), mitte om äjüden vägevudeks (kardinaližeks luguks, kardinalaks) mugažo;
* himižen ühtnendan dentižuz — ühten ligandan donorgruppiden lugu, kudambad sidodas keskuzatomha.
Lämbda

**Lämbda** (**Λ**, **λ**, virkand  *lamda / lambda*,  *labda*) om grekan kirjamišton ühtenz'toštkümnenz' kirjam.

Kirjam libui finikijan -kirjamespäi «lamd». Latinan L-kirjam i kirilline Л-kirjam libudas grekan lämbda-kirjamespäi.

## Kävutand znamaks
Sur' kirjam znamoičese kut Λ erasiš-se šriftoiš. Kävutand:
* kosmologine kaikenaigaine, vai lämbda-palač;
* lämbdaheneged fizikas;
* kirj Spartan armijan somuzlaudoil, znamoiči sen valdkundan tošt Lakedemon-nimitust.

Ottas kävutamižhe pen't kirjant znamoičemha:
* lämbdalugendad matematikas;
* lainhen pidust i sulamižen erilišt lämut fizikas;
* sijadusen pidust kartografijas i navigacijas.

Sen ližaks λ-zond om hapanikan andim.

## Homaičendad
Del'ta

**Del'ta** (**Δ**, **δ**, virkand  [ˈðelta]) om grekan kirjamišton nellänz' kirjam. Sättui amuižgrekan kelen kulund om [d], nügüd'aigaižes grekan keles lugetas kirjant [ð].

Kirjam libui finikijan 𐤃-kirjamespäi *delt*, kändase «uks'» vai «tulend kangazpert'he». Latinan D- i kirilline Д-kirjamed augotižlibuihe grekan del'ta-kirjamespäi.

## Kävutand znamaks
Sur' Δ-kirjam voib znamoita:
* vajehtuz vai erinend (lopuline tobjimalaz) vajehtujiden znamoičendoiden keskes;
* differencialine Laplasan operator;
* kahten äjüden simmetrine erind (oz., A Δ B);
* mitte taht del'taheneg elementarižes fizikas;
* nellänz' kvadr socionikas;
* täutmižen ninevuz südäiballistikas.

Ottas kävutamižhe pen't δ-kirjant znamoičemha päpaloin nenid tärtusid:
* vajehtujan znamoičendan pen' vajehtuz, vajag differencial (vai variacii);
* Kronekeran simvol;
* *δ<sub>S</sub>* — hobed leiktuz;
* čurazund inženerižes mehanikas;
* laivansauvomižes: ühthižen sanktusen koefficient;
* astronomijas: tähthišton nellänz' tähtaz loštabusen mödhe; deklinacii — üks' kahtes taivhaližes koordinataspäi;
* himine sirduz (südäitukuine magnitine rezonans);
* heitand korrekturan lugemižes (kävutase klassižiš aigoišpäi);
* himijas: palah'ne arvoimižtäute (oz., veden molekulas: Hδ+—Oδ-—Hδ+).

## Kacu mugažo
* Nabla
Epsilon

**Epsilon** (**Ε**, **ε**, **ϵ**, **϶‎**, virkand  [ˈɛpsɪlɒn]) om grekan kirjamišton videnz' kirjam.

Eziauguižin nimitihe kirjant εἶ, sättui amuižgrekan kelen kulund om [êː]. Sid' vajehtihe nimed: ἒ ψιλόν (*e psilon* «järgeline e») erištamha αι-digrafaspäi ühtejiččenke virkandanke. Nügüd'aigaižes grekan keles lugetas kirjant [e̞] vai [ɛ̝].

Kirjam libui finikijan 𐤄-kirjamespäi *he*, kändase «ikun», «loičend» vai «irdhahengahtuz». Latinan E- i kirilližed Е, Ё, Є i Э-kirjamed augotižlibuihe grekan epsilon-kirjamespäi.

## Kävutand znamaks
Sur' Ε-kirjam ei ole kävutandas latinan kelen E-kirjamen pojavuden tagut.

Ottas kävutamižhe pen't ε-kirjant znamoičemha päpaloin nenid tärtusid:
* pozitivine kut taht pen' todesine lugu matematižes analizas;
* pall'az rivi informatikas;
* otandan koefficient raudten disciplinoiš.
Mü

**Mü** (**Μ**, **μ**, virkand  [mŷː], nüg.  [mi]) om grekan kirjamišton kahtenz'toštkümnenz' kirjam. Sättui amuižgrekan kelen kulund om [m], nügüd'aigaižes grekan keles lugetas kirjant [m] mugažo.

Kirjam libui finikijan 𐤌-kirjamespäi *mem*, kändase «vezi». Latinan M- i kirilline М-kirjamed augotižlibuihe grekan mü-kirjamespäi.

## Kävutand znamaks
Sur' Μ-kirjam om ühtejitte kirjutamižes latinižen i kirilližen kirjamidenke, sikš jäb kävutandata.

Ottas kävutamižhe pen't μ-kirjant znamoičemha päpaloin nenid tärtusid:
;Matematikas
* Möbiusan funkcii μ(x) kogonaižiden luguiden teorijas;
* matematine varastuz μX (mugažo surel kirjamel MX) naceinuden teorijas.

;Fizikas
* kuivan kidegen koefficient;
* Boran magneton \mu_B;
* elementarine müon-heneg;
* protonan i elektronan massoiden kosketez;
* *mikro*-prefiksan rahvahidenkeskeine znam, ozutab märičendühtnikan polendust millionha kerdha.
Nü (kirjam)

**Nü** (**Ν**, **ν**, virkand , nüg.  [ni]) om grekan kirjamišton koumanz'toštkümnenz' kirjam. Sättui amuižgrekan kelen kulund om [n], nügüd'aigaižes grekan keles lugetas kirjant [n] mugažo.

Kirjam libui finikijan 𐤍-kirjamespäi *nun*, kändase «kala vedes», «kü» vai «ugar'». Latinan N- i kirilline Н-kirjamed augotižlibuihe grekan nü-kirjamespäi.

Ei sa segoitada pen't nü-kirjant penenke ipsilon-kirjamenke (υ) vai latinan v-kirjamenke.

## Kävutand znamaks
Sur' Ν-kirjam om ühtejitte kirjutamižes latinižen i kirilližen kirjamidenke, sikš jäb kävutandata.

Ottas kävutamižhe pen't ν-kirjant znamoičemha päpaloin nenid tärtusid:
* substancijan lugumär himijas i fizikas;
* joudjudenmär statistikas;
* lainhiden (i toižiden periodižiden processiden) paksuz;
* kinematine notktuz gidrogazodinamikas;
* neitrino-heneg elementarižes fizikas.
Ksi

**Ksi** (**Ξ**, **ξ**, virkand  [ksi], ) om grekan kirjamišton nellänz'toštkümnenz' kirjam. Nügüd'aigaižes grekan keles lugetas kirjant [ks] tekstas.

Kirjam libui finikijan 𐤎-kirjamespäi *samek*, kändase «kambič» vai «abu». Latinan X- i kirilline Ѯ (ksi)-kirjamed augotižlibuihe grekan ksi-kirjamespäi. Kirilline kirjam kävutase jumalanpertin slavižes keles tähäsai.

## Kävutand znamaks
Sur' Ξ-kirjam voib znamoita:
* ksi-giperon fizikas;
* Ethereum-platforman efir-kriptovalüt;
* Rimanan i Hariš-Čandran ksi-funkcijad matematikas.

Kävutadas mugažo E-kirjamen sijas logotipiden stilizacijan täht, oz., kompanijad Razer (RΛZΞR), Tesla (TΞSLA), muzikantad Banners (BANNΞRS).

Ottas kävutamižhe pen't ξ-kirjant znamoičemha päpaloin nenid tärtusid:
* integraližen jagamižen čokkoimed;
* statjaline matematine suruz;
* ühten ocindan energijan keskmäine logarifmine dekrement neitroniden hillendusen aigan südäitukreaktoriden teorijas;
* torvveimen sijaližen vastustusen koefficient gidravlikas.
Omikron

**Omikron** (**Ο**, **ο**, virkand ,  «pen' o» «suren o» — omegan erineden) om grekan kirjamišton videnz'toštkümnenz' kirjam. Sättui amuižgrekan kelen kulund om [o], omega-kirjamen [ɔː] i ου-digrafan [oː] erineden. Nügüd'aigaižes grekan keles lugetas kirjant [o̞] i [ɔ̝], omega-kirjant-ki.

Kirjam libui finikijan 𐤏-kirjamespäi *ajin*, kändase «sil'm». Latinan O- i kirilline О-kirjamed augotižlibuihe grekan omikron-kirjamespäi.

Oma nimitadud kirjamen mödhe ():
* bapshaižiden üks' heimoišpäi, mülütab läz 50 erikod;
* kucui COVID-19-läžundad SARS-CoV-2-virusan üks' levitadud variantoišpäi (vn 2021 kül'mkuspäi).

## Kävutand znamaks
Grekan kirjam jäb läz kävutandata latinižen kirjamen pojavuden tagut.

Sur' Ο-kirjam voib znamoita matematikas:
* min-se järgenduz;
* algoritman koverikahuden asimptotine arvznam ülähänpäi.

Ottas kävutamižhe pen't ο-kirjant znamoičemha päpaloin tähthišton vittoštkümnent tähtast loštusen mödhe astronomijas, oz., Andromedan omikron (), Kitan omikron (*ο Ceti*), Persein omikron (*ο Persei*).
Pi (kirjam)

**Pi** (**Π**, **π**) om grekan kirjamišton kudenz'toštkümnenz' kirjam. Grekan kelen [p]-kulund sättutoitab sile. Libub finikijan -kirjamespäi «pe».

Latinan P-kirjam i kirilline П-kirjam libuiba grekan pi-kirjamespäi.

## Znamoičendad tedokirjutusiš
Sur' Π-kirjam:
* äikerdoičendan satuz matematikas;
* potencialine energii;
* Π-teorem märičendoiden analizas.

Pen' π-kirjam:
* pi-konstant (π ≈ 3.14159…), znamoiči perimetrad Amuižes Grekanmas ();
* elementarine pion-heneg (π-mezon);
* kovalentižen sidon toižend himijas;
* osmospainuz himijas;
* päličmänendoiden naceinuden matric Markovan processoiš rattematomanke aiganke;
* infläcijan suruz makroekonomikas;
* ližan tulend mikroekonomikas;
* parallaks astronomijas.

## Homaičendad
Tau

**Tau** (**Τ**, **τ**, virkand  [taf], ) om grekan kirjamišton ühesanz'toštkümnenz' kirjam. Sättui amuižgrekan kelen kulund om [t], nügüd'aigaižes grekan keles lugetas kirjant [t] mugažo.

Kirjam libui finikijan 𐤕-kirjamespäi *tav*, kändase «virg» i znamoičeb sidä. Latinan T- i kirilline Т-kirjamed augotižlibuihe grekan tau-kirjamespäi.

## Kävutand znamaks
Sur' Τ-kirjam jäb kävutandata latinižen T-kirjamen pojavuden tagut.

Ottas kävutamižhe pen't τ-kirjant znamoičemha päpaloin nenid tärtusid:
;Matematikas
* ümbrusen kaikenaigaine 2 π (6,28318...);
* tau-funkcijad (oz., *n*-lugun jagajiden lugumär luguiden teorijas);
* Prue-Tü-Morsan kaikenaigaine.

;Fizikas
* tau-lepton (taon)-heneg elementarižes fizikas;
* ičeze aig relätivižusen teorijas;
* sirdusen kingitez elastižusen teorijas.
Ipsilon

**Ipsilon** (**Υ**, **ϒ**, **υ**, virkand  [ˈipsilon],  «järgeline u») om grekan kirjamišton kahtenz'kümnenz' kirjam. Sättui amuižgrekan kelen kulund (vhesai 1030 oli tarkoikti) om [y] (vepsän «ü», ei ole venän), hot' eziauguižin oli [u] (kut venän kulund). Nügüd'aigaižes grekan keles lugetas kirjant [i], ου-digrafas [u], virktas [f] vai [v] αυ- i ευ-digrafoiš, [v] kesked vokalid.

## Kosketused toižidenke kirjamidenke
Kirjam libui finikijan 𐤅-kirjamespäi *vav* (*wāw*), kändase «kouk» vai «negloikaz palik». Nimitihe «järgeline u» erištamha ου-digrafaspäi (sen virkand oli [ou], tegihe [u]). Latinan kirjamed U, V, W i Y augotižlibuihe grekan ipsilon-kirjamespäi, kirilline ižica (Ѵ)-kirjam-ki, mugažo У-kirjam kesknikan-digrafan kal't.

Ei pida segoitada pen't *υ*-kirjant grekan penenke *[[nü (kirjam)|ν]]*-kirjamenke, jäl'gmäižen alah om nügu.

## Kävutand znamaks
Ottas kävutamižhe surt ϒ-kirjant i pen't υ-kirjant znamoičemha päpaloin nenid tärtusid:
* elementarižes fizikas ϒ-kirjam znamoičeb ipsilon-mezon-heneged.
* italine Lancia-avtotegii pästab levitadud modelid Lancia Ypsilon-torguindmarkanke vspäi 1996.
* astrofizikas i fizižes kosmologijas ϒ-kirjam om massan i vauktusen kosketez.
* statistikas kävutadas erasti ν-kirjamen (nü) sijas joudjudenmäriden znamoičendan täht.
Fi

**Fi** (**Φ**, **φ** vai **ϕ**, virkand , ) om grekan kirjamišton kahtenz'kümnenz' ühtenz' kirjam. Sättui amuižgrekan kelen kulund om [pʰ] (sädihe [bʰ]-kulundaspäi), nügüd'aigaižes grekan keles lugetas kirjant [f].

Kirjamen augotižlibund ei ole sel'ged, ei ole kirjamen ezikuvad finikijan kirjamištos i ei olend φ-kirjant aigaližes grekan kirjamištos. Andase latinan kirjamištos kuti «ph». Kirilline Ф-kirjam libui grekan fi-kirjamespäi.

## Kävutand znamaks
Sur' Φ-kirjam voib znamoita:
* magnitvalu i vektorkendoiden toižed valud, sädegoičendan valu i vauktusen valu fizikas;
* lähtendan rad fizikas;
* normaližen järgendusen kumulätivine funkcii naceinuden teorijas i statistikas.

Ottas kävutamižhe pen't φ-kirjant znamoičemha päpaloin nenid tärtusid:
* kuldaine leiktuz φ = 1,618… matematikas, čomamahtos i arhitekturas;
* Eileran funkcii φ(n) luguiden teorijas, mugažo joudjan funkcijan znam;
* saum geometrijas;
* leveduz geografijas, kartografijas i navigacijas;
* käroudusen saum i fazoiden sirdandan saum fizikas;
* relätivine nepsuz.
Hi

**Hi** (**Χ**, **χ**, virkand , ) om grekan kirjamišton kahtenz'kümnenz' kahtenz' kirjam. Sättui amuižgrekan kelen kulund om [kʰ]. Nügüd'aigaižes grekan keles lugetas kirjant [x], edel [e̞]- i [i]-vokalid — palataline [ç] (kut saksan *ich*-sanas, erasti anglijan *human*- i *hew*-sanoiš).

Ei olend kirjant grekan kirjamišton aigaližiš variantoiš. Kirilline Х-kirjam augotižlibui grekan hi-kirjamespäi. Latinan X-kirjam libui etruskan X-kirjamespäi, se tuli päivlaskmaižiš amuižgrekan paginoišpäi i lugetihe niiš [ks].

## Kävutand znamaks
Sur' Χ-kirjam voib znamoita:
* periferijan nerviden ristikoičend neiroanatomijas;
* kuti latinan X-kirjam-ki, ühtneb levitadud anglijan Raštvoiden Χmas-lühendushe.

Ottas kävutamižhe pen't χ-kirjant znamoičemha päpaloin nenid tärtusid:
* statistikas om \chi^2 — Pirsonan kožmusen kriterii;
* substancijan magnitine vasthaotmižičend;
* algebraižes topologijas χ(X) om X-avaruden Eileran harakteristik (kogonaine lugu).
Sigma

**Sigma** (**Σ**, **σ**/**ς**, virkand , ) om grekan kirjamišton kahesanz'toštkümnenz' kirjam. Sättui amuižgrekan kelen kulund om [s], nügüd'aigaižes grekan keles lugetas kirjant [s] mugažo. Kirjutadas σ sanoiden augus i keskuses, ς sanan lopus (oz., *Ὀδυσσεύς* Odissei).

Kirjam libui finikijan 𐤔-kirjamespäi *sin*, kändase «hambaz». Latinan S- i kirilline С-kirjamed augotižlibuihe grekan sigma-kirjamespäi.

## Kävutand znamaks
Sur' Σ-kirjam voib znamoita:
* summad matematikas;
* sigma-giperon-heneg elementarižes fizikas.

Ottas kävutamižhe pen't σ-kirjant znamoičemha päpaloin nenid tärtusid:
* sigma-sido om kovalentižen sidon toižend himijas;
* Paulin matricad kvantmehanikas.
Omega

**Omega** (**Ω**, **ω**, virkand ,  «sur' (pit'k) o» vastolendaks «penele o» — omikron-kirjamele) om grekan kirjamišton kahtenz'kümnenz' nellänz' da jäl'gmäine kirjam. Sättui amuižgrekan kelen kulund om [ɔː], nügüd'aigaižes grekan keles lugetas kirjant omikronan kartte: [o̞] i [ɔ̝].

Kirjam om kaikiš noremb grekan kirjamištos, libui sen-žo kirjamišton omikron-kirjamespäi pirdan ližadusel. Aigan mändes pird modificiruihe i oti nügüd'aigašt nägud. Kirilline Ѡ (ѡ)-kirjam om tetab «ot» i «omega»-nimiden al, augotižlibui grekan omega-kirjamespäi.

Omega ümbrikirjutab min-se lopud paksus, vastolendaks al'fa-kirjamele. Simvol «ϖ» kävutase erasti kut π-kirjamen toine kuva.

## Kävutand znamaks
Sur' Ω-kirjam voib znamoita:
* elektrižen vastustusen märičendühtnik — Om;
* avaruzsaum (kävutadas pen't-ki kirjant);
* elementarine omega-giperon-heneg.

Ottas kävutamižhe pen't ω-kirjant znamoičemha päpaloin nenid tärtusid:
* köläidusiden rengazpaksuz (kävutadas sured-ki kirjant);
* substancijan massine pala;
* saumpiguz;
* ezmäine ordinal (ordinaline lugu).
Ro

**Ro** (**Ρ**, **ρ** vai **ϱ**, virkand , ) om grekan kirjamišton seičemenz'toštkümnenz' kirjam. Sättujad amuižgrekan kelen kulundad oma [r] i [r̥], nügüd'aigaižes grekan keles lugetas kirjant [ɾ].

Kirjam libui finikijan 𐤓-kirjamespäi *roš* (*reš*), kändase «pä». Latinan R- i kirilline Р-kirjamed augotižlibuihe grekan ro-kirjamespäi.

## Kävutand znamaks
Sur' Ρ-kirjam ei ole kävutandas latinan P-kirjamen pojavuden tagut.

Ottas kävutamižhe pen't ρ-kirjant znamoičemha päpaloin nenid tärtusid:
* matematikas:
** metrik (keskust metrižen avaruden kahten elementan keskes);
** statjaližiden suruziden korreläcijan koefficient;
** plastine lugu (plastine kaikenaigaine).

* fizikas:
** ninevuden matric;
** substancijan ninevuz;
** elektrižen täutken mülüninevuz;
** eriline elektrine vastustuz;
** südäitukuižen reaktoran reaktivižuz.
Psi

**Psi** (**Ψ**, **ψ**, virkand  [ˈpsi], ) om grekan kirjamišton kahtenz'kümnenz' koumanz' kirjam. Lugetas kirjant [ps] amuižgrekas keles i nügüd'aigaižes grekan keles.

Ei ole sel'ged, libui-k psi-kirjam finikijan kirjamespäi vai ei, no severz'-se pojavid znamoid oli finikijan kirjamištos. Aigaližes grekan kirjamištos ei olend psi-kirjant, ozutihe siš 7. voz'sadaspäi EME. Kirjutamine oli erazvuitte: , , . Kirilline Psi (Ѱ, ѱ)-kirjam augotižlibui grekan psi-kirjamespäi i kaičese jumalanpertin slavižes keles vaiše.

## Kävutand znamaks
Kirjam kävutase psihikan i psihologijan simvolaks, niiden grekan originalad augotasoiš psi-kirjamespäi.

Sur' Ψ-kirjam voib znamoita:
* lainehfunkcijan kvantmehanikas;
* veden mahuses potencialan;
* sisteman jügutoitandan koefficient sistemiden teorijas.

Ottas kävutamižhe pen't ψ-kirjant znamoičemha päpaloin nenid tärtusid:
* üläkuldaine leiktuz;
* lämbitimen lämbituzkoefficient;
* palanuden porhan relätivine mass südäiballistikas.
Kervud Džeims

**Džeims Oliver Kervud** (; sünd. 12. kezaku 1878, Ouosso, Mičigan, AÜV — kol. 13. eloku 1927, sigä-žo) oli tetab amerikalaine prozan kirjutai, ozaitelemižliteraturan sädusiden i londusenkaičendan romanoiden tegii.

Radoi lehtezmehel da redaktoral. Vspäi 1909 matkazi Kanadadme da Aläskadme, kirjuti satusekahid romanid (enamba 30) i kändihe elokahaks meheks. Koli aigemba häpein purendan tagut kalatesen aigan Floridas, mi kucui allergišt reakcijad da veren tartutandad.

## Bibliografii
* 1908 — *Plüm-kapitanan mehestuz* (The Courage of Captain Plum)
* 1908 — *Händikahiden mecnikad* (The Wolf Hunters)
* 1909 — *Sured järved* (The Great Lakes)
* 1909 — *Kuldan ecijad* (The Gold Hunters)
* 1910 — *Varuline jäl'g * (The Danger Trail)
* 1911 — *Suriden lumiden oiktastuz* (The Honor of the Big Snows)
* 1911 — *Filip Stil* (Steele of the Royal Mounted)
* 1912 — *Pohjoižen änik* (The Flower of the North)
* 1913 — *Jädustudud südäikerad* (Isobel: A Romance of the Northern Trail)
* 1914 — *Kazan* (Kazan)
* 1915 — *Naine i Ülähaižen ma* (God's Country and the Woman)
* 1916 — *Küksend* (The Hunted Woman)
* 1916 — *Grizli* (The Grizzly King)
* 1917 — *Kazanan poig* (Baree, Son of Kazan)
* 1918 — *Pohjoižen neižne* (The Courage of Marge O'Doone)
* 1919 — *Pohjoižen kalaidajad* (Nomads of the North)
* 1919 — *Joginišk* (The River's End)
* 1920 — *Ülähaižen maha tagaz* (Back to God's Country)
* 1920 — *Nepriden nägusiden alangišt* (The Valley of Silent Men)
* 1921 — *Ülähaižen ma — tehut ozannoks* (God's Country — The Trail to Happiness)
* 1921 — *Kuldaine petl' * (The Golden Snare)
* 1921 — *Lemgai mec* (The Flaming Forest)
* 1922 — *Pohjoižen kor'biš* (The Country Beyond)
* 1923 — *Jäl'gmäiženno röunanno* (The Alaskan)
* 1924 — *Mehestusekaz džentl'men* (A Gentleman of Courage)
* 1925 — *Amuine te* (The Ancient Highway)
* 1926 — *Terav samalduz* (Swift Lightning)
* 1926 — *Must mecnik* (The Black Hunter)
* 1928 — *Avraaman tazangištoil* (The Plains of Abraham)
* 1929 — *Peribonkan ramb emänd* (The Crippled Lady of Peribonka)
* 1930 — *Vihand mec* (Green Timber)
* 1930 — *Mecoiden poig* (Son of the Forests)
* 1931 — *Südäimeriden Folkner* (Falkner of the Inland Seas)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Sait Kervudas venäkelel (''curwood.ru'').
* Kervudan sädused onlain-kirjištos (''gutenberg.org'').
Samai Soluna

**Soluna Samai Kettel'-Zigler** (; sünd. 27. eloku 1990, Gvatemal-lidn, Gvatemal) om danine pajatai. Edestab pajoid anglijan kelel neniš žanroiš: akustine pop i rok, poprok, softrok, folkrok.

## Biografii
Naine om sündnu saksalaižen Gerd G. Kettel-tatan (scenine nimi Gee Gee Kettel) i šveicarižen artistan Annelis Ziegler-maman kanzha. Nimi libui ispanijan sol- i luna-sanoišpäi, znamoitas Päiväine i Kudmaine. Sirdi Danijha kazvatajidenke vl 2000, hö ostiba fermad Bornholm-sarel. Soluna zavodi muzikkarjerad vižvoččen, ezini tatanke Evropan irdoil. Kaks'toštkümnevoččes igäs Soluna Samai vändaškanzi gitaral i sädaškanzi ičeze pajoid. Vll 2001−2011 ühtni severziden-se al'bomoiden änetamižhe tatanke ühtes, sid' naižen soline kar'jer zavodihe.

Pajatai mahtab pagišta vai el'gendab nelläl kelel: anglijan, danijan, ispanijan, saksan keled. Hänel om Šveicarijan rahvahanikust oficialižešti.

Vl 2012 naine ezini Danijaspäi «Evrovizii»-konkursal, siš pajati «Should've Known Better»-pajon. Soluna sai 23-nden sijan finalas (21 čokkoint).

## Diskografii
### Al'bomad
* *[[Sing Out Loud]]* (2011, Pajata necidä komedas)
* *[[Soluna Samay (al'bom)|Soluna Samay]]* (2013, Soluna Samai)
* *Golden* (2016, Kuldaine)

### Singlad
* *I Wish I Was a Seagull* (2003, Toivon, minä oli kajagaks)
* *Two Seconds Ago* (2011, Kaks' sekundad tagaz)
* *[[Should've Known Better]]* (2012, Minei pidaiži teta necidä paremba)
* *[[Come Again (The Quetzal)]]* (2012, Tulen völ vai Ketcal')
* *Humble* (2012)
* *L.O.V.E (If Women Ruled the World)* (2013, Armastuz vai Ku naine ohjastiži mail'mad)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Soluna Samain oficialine sait (''solunasamay.com'').
Should've Known Better

**«Should've Known Better»** (*Minei pidaiži teta necidä paremba*) om Soluna Samai-pajatajan singl akustine pop-žanras, edestihe vn 2012 vilukus. Möhemba kompozicii tegihe kahtenden «Soluna Samay»-studijanal'boman (2013) kahtendeks pajoks.

Pajon tekst om anglijan kelel. Sen kirjutajad oma Remee, Šef 1 (Lars Pedersen), Amir Suleiman i Isam Bakiri.

Pajo oti 23. sijad Evrovizii-2012-konkursal Bakus. Singl oli satusekaz vaiše Danijas, kus sai «kuldaižen» statusad.

## Homaičendad
Šapš (jogi)

**Šapš** om Venäman jogi Leningradan agjan pohjoižpäivnouzmas, Pöudon rajonas. Se om Ojatin oiged ližajogi. 

Šaps jokseb Pečeinejärvespäi (95 m ü.m.t.). Sen piduz om 48 km, basseinan pind — 512 km². Ližajoged oma äiluguižed. Lankteb Ojatihe 35 m ü.m.t. korktusel.

Šapšal taritihe sauda gidroakkumulirui elektrostancii (GAES), sen projekt om sätud 1980-nziden voziden zavodindas. Projektiruidud vägevuz om 1560/1760 MVt. Sauvondradod zavodišoiš vn 2014 lopus, no Rusgidro-kompanijan Direktoroiden nevondkund pučihe sauvondaspäi vn 2017 10. päiväl elokud. Kosketadud sauvomižel tarhad alištudas rekul'tivacijale.

Jogenrandoil seištas Šapš-, Agašovo-, Ratigor-küläd. Jefremkovo-külä seižub jogensunno.

## Homaičendad
Lorin

**Lorin Zineb Nora Tal'haui** (, ) vai muite **Lorin** ( [lɔˈreːn]; sünd. 16. reduku 1983, Stokhol'm, Ročinma) om ročilaine pajatai, kudambal om marokoiž-berberaine augotižlibund. Edestab pajoid ročin i anglijan kelil, kirjutab pajoid i om änetamižprodüseran.

## Biografii
Lorinan laps'aig mäni Vesteros-lidnas. Sai tetabut Ročinmas ühtnendan vn 2004 Idol-šouhu aigan. Vll 2005−2011 naine radoi televizijas, prodüsirui siš nenid TV-realitišouid: *Värsta pojkvänsakademin* (TV3), *Matakuten* (TV4) i *Frufritt* (SVT).

Vl 2012 pajatai naine ezini «Evrovizii»-konkursal, kus edesti «Euphoria»-pajon, miččenke sai vägestust Ročinman valičemižkonkursas-ki. Lorin sai ühtenden sijan 372 čokkoint satusenke. Zavodi professionaližen pajatajan kar'jerad.

## Diskografii
### Studižed al'bomad
* *[[Heal]]* (2012, Spravita)
* *Ride* (2017, Ajele)

### Singlad

* *[[My Heart is Refusing Me]]* (2011, Minun südäikera lopiše)
* *[[Sober]]* (2011, Humalatoi)
* *[[Euphoria]]* (2012, Eiforii)
* *[[Crying Out Your Name]]* (2012, Kirgouden sinun nimed)
* *[[We Got the Power]]* (2013, Mijal vägi om)
* *Paper Light (Higher)* (2015, Bumagpidatim (Korktemba))
* *I'm in It with You* (2015, Olen siš sinunke)
* *Under ytan* (2015, Pindan al)
* *Statements* (2017, Vahvištused)
* *Body* (2017, Hibj)
* *Jungle* (2017, feat. Elliphant, Džinglid)
* *71 Charger* (2017, 71 täutmižladim)
* *Hate the Way I Love You* (2017, Nenalöudan, kut armastan sindai)
* *Ride* (2017, Ajele)
* *Walk with Me* (2019, Gulei minunke)
* *Fiction Feels Good* (2020, Čomamahtoine literatur šingotase)
* *Sötvattentårar* (2021, Reskkündled)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lorinan oficialine sait (''loreenofficial.com'').
Euphoria

**«Euphoria»** ([juːˈfɔːɹiə], *Eiforii*) om vn 2012 ročižen Lorin-pajatajan nellänz' pajo debütižes «Heal»-studijanal'bomas (reduku) da ühtennimine singl (uhoku). Pajon tekst om anglijan kelel.

Evrovizii-2012-konkursal pajo oli satusekaz lujas i oti ühtenden sijan Ročinman täht.
Facebook

**facebook.com** (*Facebook* [ˈfeɪsˌbʊk] vai **Feisbuk**) om populärine i kaikiš suremb socialine verk mail'mas. Sen tegijad — amerikaižen Garvardan universitetan üläopenikad Mark Cukerberg, Eduardo Saverin, Dastin Moskovic, Kris Hjuz.

Verk om äikel'ne. Se om sätud PHP-programiruindkelel, zavodi radod vn 2004 uhokun 4. päiväl. Kaik om 2,5 mlrd aktivižid kävutajid kaikuččes kus i milliardhasai joga päiväl. Verkon päfater da päserver sijadasoiš Menlo Park-lidnas San Franciskon aglomeracijan suves, AÜV. Verkon pidai om Facebook, Inc.-kompanii, radajiden lugu om 52 534 ristitud (vn 2020 andmused).

Eziauguižešti vebsaitan nimituz oli Thefacebook, i se radoi vaiše Garvardan universitetan üläopenikoiden täht. Sid' avaitihe registracijad Bostonan aglomeracijan toižiden universitetoiden täht, sen jäl'ghe AÜV:oiden kaikiden openduzaluzkundoiden täht elektroniženke adresanke .edu-domenas. Zavotten vn 2006 sügüz'kuspäi registracii saital om avaitud Internetan kaikiden kävutajiden täht 13-voččes igäspäi elektropočtan adresanke.

Feisbuk mülüb mail'man kaikiš paksumbihe kävutadud saitoihe viden kesken.

## Irdkosketused
* Feisbuk-verkon sait (''facebook.com'').
Myspace

**Myspace** (virktas *maispéis*, «minun avaruz» anglijan kelespäi) om populärine ende  rahvahidenkeskeine socialine verk. Sen tegijad oma Kris DeVul'f i Tom Anderson.

Verk radaškanzi vn 2003 elokus. Päfater sijadase Beverli-Hillz-lidnas (Kalifornii, AÜV), kompanijan radnikoiden lugu — 150..200 ristitud. Menü radab 14 kelel.

Sait mülütab verksebroid i blogplatformid. Voib säta sebroid mel'hetartusen mödhe, personaližid profilid, vedada blogoid, sijata fotokuvid, videoid, kundelta populärižiden muzikvändajiden trekoid.

Vl 2008 Myspace i Facebook oliba tazolugus kävutajiden verdan mödhe, enamba 100 mln profilid kaikutte. Aigan mändes verkon kävutajad läksiba toižihe verkoihe, Feisbukha päpaloin, i vodele 2019 vaiše 7 mln kävutajid tuliba Maispeisha hot' kerdan kus.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Maispeis-verkon sait (''myspace.com'').
Šapš (külä)

**Šapš** () om Venäman külä Leningradan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se sijadase Pöudon rajonan päivnouzmas. Mülüb Janegan küläkundha. 

Külä om tetab 19. voz'sadaspäi.

## Geografijan andmused
Šapš seižub ühtennimižen jogen (Ojatin oiged ližajogi) oiktal randal. Matkad Pöud-rajonkeskushesai om 50 km lodeheze, Janeg-žilhosai da raudtestancijhasai — 33 km lodeheze orhal.

H143-avtote läbitab küläd.

## Eläjad
Vl 1905 Šapšun ristitišt oli 116 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 36 ristitud.

## Homaičendad
Hamsun Knut

**Knut Hamsun** (mugažo norvegijan kelel, norv. virkmine [Knüt Hamsün]), vai **Gamsun**, todesine nimi om **Knud Pedersen** (mugažo norvegijan kelel, norv. virkand [Knüd Pedešen]; sünd. 4. eloku 1859, Vogo-kund, Norvegii — kol. 19. uhoku 1952, Grimstad, Norvegii) — sur' norvegijalaine kirjutai, voden 1920 Nobelän premijan literaturas laureat.

## Valitud bibliografii
* 1878 — Vastlend ()
* 1878 — Björger (*Bjørger*)
* 1889 — Amerikan nügüd'aigaižes hengižes elospäi (*Fra det moderne Amerikas Aandsliv*)
* 1890 — Näl'g (*Sult*)
* 1892 — Misterijad (*Mysterien*)
* 1893 — Linge-redaktor (*Redaktør Lynge*)
* 1893 — Uz' ma (*Ny Jord*)
* 1894 — Pan (*Pan*)
* 1895 — Kunigahusen verajidenno (*Ved Rigets Port*)
* 1898 — Elon vänd (*Livets Spil*)
* 1897 — Siesta (*Siesta*)
* 1898 — Ehtzor'a (*Aftenrøde*)
* 1898 — Viktorija (*Victoria*)
* 1902 — Vendt-monah (*Munken Vendt*)
* 1903 — Tamara-car'ak (*Dronning Tamara*)
* 1903 — Sarnaližes mas (*I Æventyrland*)
* 1906 — Sügüz'tähthiden al (*Under Høststjærnen*)
* 1907 — Benoni (*Benoni*)
* 1908 — Roza (*Rosa*)
* 1909 — Kalik vändab surdinal (*En Vandrer spiller med Sordin*) "Väta surdinal" kuvand *(norv. «med sordin», [[venäkel'|ven]]. «под сурдинку»)* znamoičeb mugažo "tehta midä-ni peitoiči", sišpäi om toine hama
* 1910 — Vägekaz elo (*Livet i Vold*)
* 1912 — Jäl'gmäine ilo (*Den siste Glæde*)
* 1913 — Aigan lapsed (*Børn av Tiden*)
* 1915 — Segelfoss-lidn (*Segelfoss By*)
* 1917 — Man plodud (*Markens Grøde*)
* 1920 — Naižed kaivonno (*Konerne ved Vandposten*)
* 1923 — Jäl'gmäine pala (*Siste Kapitel*)
* 1927 — Kalikad (*Landstrykere*)
* 1930 — Avgust (*August*)
* 1933 — No elo mäneb (*Men Livet lever*)
* 1936 — Kehkruz saupsihe (*Ringen sluttet*)
* 1949 — Kazdud tehuzidme (*Paa gjengrodde Stier*)

## Homaičendad
Sügüz'

**Sügüz**' om üks' nelläs voz'aigaspäi kezan da tal'ven keskes.

Koume kud mülüb kalendarižhe sügüzhe — sügüz'ku, reduku da kül'mku (Pohjoine mapolišk). Jäl'gkeza oleskeleb sügüzen ezmäižes poles.

Sügüz' om päličmänendsezon. Sen aigan päivänvauktusen lugumär i hätkeližuz poleneb ümbrišton lämudenke ühtes. Eläbiden olijoiden eloncikl vitkostub.

## Sügüz'he sidodud vepsän muštatišed

* *Kevädel — päiv, a sügüzel nedal'.*
* *Keväz'vihm kazvatab, sügüz'vihm kadotab.*
* *Kodavävüks mända, kut sügüzel ägehšorpil magata.*
* *Midä kevädel semendad, sidä sügüzel rahnod.*
* *Nügüd' kaks' hämärad oma ühtes.* (möhäižel sügüzel)
* *Sügüzel ahav puhub lämäks, a kevädel — viluks.*
* *Sügüzel kürzad da tisel', kevädel ištu da kacu.*
* *Sügüzel ö pimed, tal'vel päiv om must.*


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Sügüzen londuz // Vepsän kelen korpus. — #709.
* Sügüz'primetad // Vepsän kelen korpus. — #710.
Keza

**Keza** om üks' nelläs voz'aigaspäi keväden da sügüzen keskes. Harakterizuiše kut ümbrišton sezon kaikiš korktembanke lämudenke. Päivänvauktusen hätkeližuz om kaikiš znamasižemb, öd oma lühüdad.

Koume kud mülüdas kezha: Pohjoižes mapoliškos — kezaku, heinku da eloku; Suvižes mapoliškos — tal'vku, viluku i uhoku.

## Kezaha sidodud vepsän muštatišed

* *Ken kezan magadab, se tal'vel joksendeb.*
* *Keza keradab, a tal'v söb.*
* *Keza tal'veks radab, a tal'v kezaks.*
* *Kezal jügedemba radad, tal'vel kebnemba eläd.*
* *Kezal kaikutte kuz'haine pästab öks.*
* *Kuverz' om vozid, ka severz' i kezoid.*
* *Päiv — kezahapäi, a sä tal'vhepäi.*
* *Tal'vedme nägub keza.*
* *Vilu om tal'v, ka läm' keza.*
* *Üks' päskhaine kezad ei tege.*


## Kacu mugažo
* Jäl'gkeza

## Homaičendad
Keväz'

**Keväz**' om üks' nelläs voz'aigaspäi tal'ven da kezan keskes.

Koume kud mülüb sihe — keväz'ku, sulaku da semendku (Suvižes mapoliškos sügüz'ku, reduku i kül'mku).

Keväz' om päličmänendan voz'aig, konz päivänvauktusen hätkeližusen ližaduz om znamasine, ümbrišton lämuz ližadub mugažo, sen tagut eläbiden olijoiden da kazmusiden londuseline töhišt aktiviziruiše.

## Kevädhe sidodud vepsän muštatišed

* *Kevädel — päiv, a sügüzel nedal'.*
* *Keväzline jä manitab.*
* *Keväz'vihm kazvatab, sügüz'vihm kadotab.*
* *Midä kevädel semendad, sidä sügüzel rahnod.*
* *Sügüzel ahav puhub lämäks, a kevädel — viluks.*
* *Sügüzel kürzad da tisel', kevädel ištu da kacu.*


## Primetindad
* *Kevädel ragihen panob — viluks, a sügüzel — lämäks.* (Pondal)
* *Purahad pit'kad, ka i keväz' pit'k.* (Voilaht)

## Homaičendad
Tal'v

**Tal'v** om üks' nelläs voz'aigaspäi sügüzen da keväden keskes.

Koume kud mülüb sihe — tal'vku, viluku da uhoku.

## Tal'vhe sidodud vepsän tärtused
* *Kesktal'v, Südäital'v* — tal'ven kesk.
* *Sügüz'tal'v* — tal'ven augotiž.
* *Tal'varg* — päiv lihasömänke tal'vel.
* *Tal'včura* — pohjoižen toine nimituz.
* *Tal'vill* — keväzližen keričendan lambazvill.
* *Tal'vnik* — tal'vdui ristit tal'vsijas.
* *Tal'vte* — sätud jogavozne pordaigaline te lumedme i jädme.

## Tal'vhe sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed
### Muštatišed

* *Ken kezan magadab, se tal'vel joksendeb.*
* *Keza keradab, a tal'v söb.*
* *Keza tal'veks radab, a tal'v kezaks.*
* *Kezal jügedemba radad, tal'vel kebnemba eläd.*
* *[[Miklanpei]] mäni, tal'v zavodiše.*
* *Päiv — kezahapäi, a sä tal'vhepäi.*
* *Rahad ei olgoi sened, tal'vel-ki kazdas.*
* *Sügüzel ö pimed, tal'vel päiv om must.*
* *Tal'vedme nägub keza.*
* *Vilu om tal'v, ka läm' keza.*


### Ozoitez

* Mecas koume mechašt, kezal i tal'vel ühted sädod. (hong, kuz' da kadag)


## Kacu mugažo
* Tal'vkandonsen'
* Tal'vsoda

## Homaičendad
Spoiler (medijas)

**Spoiler** ( «traudä») om informacii fil'man, kompjutervändon vai čomamahtoližen kirjan süžetas vai fabulas, kudamb om avaitud edel aigad, murendab intrigad i travib avtoran idejad. Nece ei anda kaclijale (vändajale, lugijale) tedištada kaiked ičevägel i anastab hänelpäi mel'hüvüt.

Erased fil'mad zavodišoiš vai lopišoiš frazoil spoileriden pahudes, kucundoil olda vaitti kacundan jäl'ghe.

Duglas Kenni kävuti tärtust ezmäižiden keskes ičeze «Spoilerad»-kirjutuses, se om publikoitud *National Lampoon*-aiglehteses vl 1971.

## Homaičendad
Karusel' (laukoiden verk)

**«Karusel'» ** () om Venäman gipermarketoiden verk.

Verkon ezmäine lauk oli avaitud Piterihe vl 2004. X5 Retail Group kätihe verkon mamkompanijaks vspäi 2008, konz oli 23 «Karuselid». Vl 2017 kaik 93 gipermarketad om Venämas, Federacijan äjiš subjektoiš. Enamba kaiked laukoid om Piteriš da Moskvas.

Vl 2016 läz 13,5 tuhad radnikoid om verkos.

## Irdkosketused
* Gipermarketoiden «Karusel'»-verkon sait (''karusel.ru'').
Mail'man valdkundad

**Kaik om 188 tundištadud valdkundad mail'mas**. Alemba valdkundoiden nimikirjutesed oma (sidä kesken ridstatusanke), niiden pälidnoidenke da valdkundflagoidenke.

## Valdkundoiden nimikirjutez

## Valdkundanvuiččed territorijad

## Nügüdläižed valdkundad da territorijad palahiženke tundištusenke

## Nügüdläižed valdkundad da territorijad rahvahidenkeskeižeta tundištuseta
194 (lugu)

**194** (**sada ühesakümne nell**') om lugu 193 da 195 keskes.

## Lugun ičendad
* Nece lugu om palakaz (2 × 97).
Lonin Rürik

**Rürik Petrovič Lonin** (; sünd. 22. sügüz'ku 1930, Kaskez, Karjalan ANST, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 17. heinku 2009, Šoutjärv', Karjalan Tazovaldkund, Venäma) oli vepsän fol'kloran keradai, Šoutjärven Vepsän etnografižen muzejan alusenpanii, runokirjutai (kirjuti vepsäks i venäks), vepsän kul'turan tedai da propagandist.

## Kirjad
* Lühüdad pajoižed, Petroskoi.
* Minun rahvhan fol'klor‎, Petroskoi: «Periodika», 2000.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Rürik Lonin ''ethnomap.karelia.ru''-saital. 
* Vepsän veroiden kaičii / ''Gov.karelia.ru''. 
* Rürik Petrovičan biografii Vepsän kul'turan Sebran saital (''veps-karelia.ru'').
Venälaižed

**Venälaižed** vai **venänikad** () oma indoevropine, slavine rahvaz. Elädas Venämas tobjimalaz (ristitišton nell' videndest), mugažo Ukrainas, Kazahstanas, AÜV:oiš, Latvijas, Saksanmas, Uzbekistanas, Izrailiš, Kanadas, Estinmas da toižiš valdkundoiš.

Rahvaz sädihe Venän aigan. Venälaižiden rahvahankel' om venäkel', se om oficialine Venälaižen Federacijan kaikiš subjektoiš, Kirgizstanan i Vaugedvenäman üks' kahtes oficialižes kelespäi. Rahvahan lugumär om läz 133 millionad. Heiden enambuz oma religiozitomad, prevalirui uskond om hristanuskond (ortodoksine päpaloin), rahvahaline kul'tur otab sidä aluseks.

## Homaičendad
Venäkel'ne Vikipedii

**Venäkel'ne Vikipedii** (ičeze nimituz: *Русская Википедия*) om joudai enciklopedii venän kelel, Vikipedijan venälaine jaguz.

Se om avaitud 2001-nden voden semendkun 11. päiväl.

Nügüdläine kirjutusiden lugu om  (vn   . päivän), süvüz — .

Viki-konferencii tegese Venämas offlain kerdan vodes, ezmäine mugoine mäni Piterin infotehnologijoiden, mehanikan i optikan valdkundaližes universitetas vn 2007 redukun 27.-28. päivil. Se keradab venäkel'žid redaktoroid lähižiš maišpäi-ki. Vspäi 2016 kerag mäneb Piteriš vai Moskvas jäl'geti.

## Statistik
* 2003, kül'mku — 1000 südäimištlehtpol't (kirjutust)
* 2004, 30. tal'vku — 10 000 südäimištlehtpolid
* 2005, 31. tal'vku — 50 000 südäimištlehtpolid
* 2006, 16. eloku — 100 000 südäimištlehtpolid
* 2010, 25. uhoku — 500 000 südäimištlehtpolid
* 2013, 11. semendku — 1 000 000 südäimištlehtpol't
* 2018, 1. reduku — 1 500 000 südäimištlehtpolid
* 2024, 18. sügüz'ku — 2 000 000 südäimištlehtpolid

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Venäkel'žen Vikipedijan pälehtpol' (''Заглавная страница'').
Sagarm

**Sagarm** (dial. mugažo **Sagarv**, ) om lihansöi pol'vezine živat, mülütadas *[[Nädanvuiččed]]*-sugukundha.

## Leviganduz
Erikon živatad elädas kaikedme Evrazijadme päiči kuivanuziš da lujas viluiš maiš, mugažo Afrikan pohjoižes.

Sagarm eläb mecjogiš kalanke tobjimalaz vai järviš da uitoiš. Voib vastata mererandal. Navedib sijid bongoidenke, heredanke jädumatomanke joksmusenke i lomunke otmaha peitsijikš da kaivamha uruid.

## Ümbrikirjutand
Se om järed živat pitkänke notkanke hibjanke, siled formal. Täuz'kaznu hibj om 55..95 sm pitte, händan piduz 26..55 sm, 6..10 kg vedutte. Käbälod oma lühüdad nahkudenke, händ om lihasikaz i kaugedkarvaine. Karvan üläh om kauged, muzabur sel'gal, vauvaz da hobedakaz alahan. Alakarv om tihed pehmed, se kaičeb živatad viluspäi da märktundaspäi. Hibjan form abutab ujuda čuklos, čukloiteldas vedhe i jäda veden al kahthe minuthasai.

## Elonmahtuz
Sagarvod elädas ühtelaz, survasoiš vedes kevädel (keväz'ku-sulaku) vai vodes läbi ku klimat sättub (Sur' Britanii). Oleldas kohtukahikš 63 päiväd, sündutadas kaht..nelläd poigašt kerdan. Oleldas täuz'kaznuzikš elon kahtendel-koumandel vodel.

Tegeb pezoid karoiš vai kištos, heinžomas. Tulend mapezha sijadase vedes. Üks' sagarm sötlese 2..18 kilometras jogentarhaspäi i 100 m randaspäi kuivmaha kezaaigan. Tal'vel kalaidab söndan ecmäs, matkadab vezijagandoiš päliči, voib mända 15..20 kilometrad päiväs lumedme da jädme, laskese pucul pautkedme. Söb kalad, jogimollüskid, kezal mugažo nühtajid, löcuid da šihlikoid, mecadab küukid da sorzoid sijidme.

## Kävutand ižanduses
Ottas kävutamižhe nahkad alakarvanke, se om käbed da varmed, kulumatoi aigan mändes. Mectuz da pesticidad poletas sagarmon lugumärad, i panihe živatad erikoiden Rusttaha kirjaha Venäman erasiš tihedašti elänzoittud regioniš.

## Homaičendad
Neglik

**Neglik** () vai **Järgeline neglik**, om mecživat Neglikaižed-sugukundaspäi.

## Leviganduz
Živat om levitadud Evropan meczonas: Päivlaskmaižen i Keskuzevropan levedlehtesižed mecad (sidä kesken Britanižed sared i Skandinavijan suvi), Venäman evropižen palan pohjoine i keskuzpala. Om Sibirin i Uden Zelandijan invazivižeks erikoks.

## Ümbrikirjutand
Täuz'kaznu hibj oleleb 20..30 sm pitte i 700..800 grammad vedutte, händan piduz om läz koumed santimetrad. Pä om surehk tilgunvuitte, kärz om pit'kahk. Korvad oma penemb mi koume polenke santimetrad (päiči Kipran eričuiš). Neglikon nena om nügu i neps kaikenaigašti. Ülälouglus om 20 henod teravad hambast, alalouglus niid om 16.

Tagalopused oma pidemb mi ezilopused. Käbälod oma vižsor'mižed, sor'med oma teravidenke künzidenke. Järgeližen neglikon neglad oma lühüdamb mi koume santimetrad.

Ižačud kaitas territorijad i oma agressivižed toine toižennoks. Neglik lankteb tal'vunehe, sen aigan hibjan lämuz lankteb +1,8 Cel'sijan gradushasai i hän tegeb vaiše üht hengahtust minutas.

## Mel'hetartuine fakt
* Om levedali tetab mel'pideg, miše neglikod pukstas ičeze negloihe sömäd (ozutesikš — jablokoid). Nece om petustuz, hot' erašti ned todas-ki ičeze pezaha negloiš lehtesid.

## Homaičendad
Must variš

**Must variš** (vai **Kron'a**, ) om levitadud kezalind Kroikoinvuiččed-sugukundaspäi. Mülüb Kroikoid-heimho.

Erikon nimituz libub latinižes *corvus*-sanaspäi «kroikoi» i amuižgrekan kelen κορώνη-vaihespäi *korona* «variš».

## Leviganduz
Alaerikod:
* *Corvus corone corone* — järgeline must variš,
* *Corvus corone orientalis* — päivnouzmaine must variš.

Järgeline alaerik eläb Evropan päivlaskmaižes i keskuzpalas. *Orientalis*-alaerik om levitadud Päivnouzmaižes Sibiriš i Edahaižes Päivnouzmas. Om äi gibridoid heiden keskes.

Varišan areal levitase niiden keskes, se lind lugese mustan varišan alaerikoks erasti.

## Ümbrikirjutand
Lind om järedamb heimon toižid erikoid. Höunhišton muju harakterizuib mustad varišad, se om must vihandanke i ruskedsiniženke vasthoštanke, vihandomb äjan mi karnišal. N'ok, käpšud i käpšun alah oma mustad. Must muju abutab linduile eläda vilumbiš tahondoiš.

Sur' peza varzišpäi om saudud korktan pun ladval tobjimalaz, mugažo voib sijatas vanhan sauvusen vai pachan ülähäs. Emäč haudub munindan (nell'.. kuz' munad) 17..19 päiväd, sen aigan ižač sötleb händast. Poigaižiden höunhišt kazvab 32..36 päiväd. Edeližen pol'ven poigaižed abutadas sötelta norid poigaižid edel ičeze paran sädandad eskai.

## Homaičendad