open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maorin kel'

**Maorin kel**' (ičeze nimituz om *Te reo Māori*) om avstronezine kel', sil pagištas maorilaižed Udes Zelandijas. Se om üks' valdkundan oficialižiš kelišpäi, toine om anglijan kel'. Maorin kelen lähižed keled oma, ozutesikš, samoan kel' i havajan kel'. 

Kelen igä om 800..1000 vot. Sil om äi paginoid. Pagižijoiden lugu om läz 160 tuhad ristituid tämbäi. Opetas kel't školiš.

Erased maorin kelen vaihed tuliba äjihe mail'man kelihe: moa, kivi (*kiwi*), mana (noidan energii), ongaonga (üks' kazmusišpäi) da toižed.

## Etimologii
*Māori*-vajeh tuli **ma*(*a*)*qoli*-vaihespäi da znamoičeb «järgeline, tahoine». Voib löuta äi pojavid vaihid toižiš lähižiš keliš, ozutesikš, havajan keles: *maoli* «tahoine, todesine».

Anglijan kelel voib kirjutada maorin kelen nimitust kuti *Maori*, *Maaori* da *Māori*, järgeližikš kävutadas *Maori-* da *Māori*-vaihid. Paksus kävutadas muite *te reo*-vaihid, ika se ei ole oiged, ned vaihed znamoitas «kel'» maorin kelel.

## Nügüd'aigaine situacii
Uden Zelandijan ristitišton läz nell' procentad (148 395 ristitud) mahttas pagišta kelel. Sihe mülüdas maorilaižiden 21,3 % da 23 tuhad ristituid, kudamb ei ole maorilaižen. 

Sen ližaks, maorin kelel pagištas Avstralijas (vl 1986 Avstralijan 73 tuhan maorilaižen keskes 22 % kävutiba kel't kodiš) da mugažo Sures Britanijas, AÜV:oiš (659 ristitud vl 2010) i Kanadas.

## Paginad
Maorin keles om äi paginoid. Erasiden paginoiden edestajad ei toimetagoi toine tošt ani. Ei ole maorin ühthišt kirjankel't, sikš jogahine maorilaine kävutab ičeze paginad.

Paginoil kaks' päjoukud om olmas: «paivlaskmaižed» da «päivnouzmaižed». Sil paginoil om erinendoid fonetikas (/n/ da /ŋ/ vai /k/ da /ŋ/ oma ühtenzoittud erasti), vaihištos da grammatikas. Lugedas kolnut moriori-kel't maorin kelen paginaks järgeližikš; maorilaižed rikoiba sen kelen läz kaikid pagižijoid edel evropalaižiden tulendad.

## Kirjamišt
19. voz'sadan augus sätihe kirjamištod maorin kelen täht latinan kirjamišton pohjal. Sil om 15 kirjant da kaks' digrafad (*wh* da *ng*), makron-znam kävutase pit'kiden vokaliden täht:

## Fonetik
Maorin keles pen' kulundoiden lugu om olmas — kümne konsonantad da viž vokalid, sen lähižiden keliden kartte. Tavuil om (C)V(V(V))-nägu, kaik tavud lopisoiš vokalil vaiše, konsonant ei olele vaihen lopindas. Kulundoiden lugu om erazvuitte paginoidme. 

* Konsonantad: [m], [p], [f] / [ɸ], [n], [ŋ], [t] / [t͡ʃ] (edel *i* da *u*), [r], [w], [h].
* Vokalid: [i], [iː], [u], [uː], [e], [eː], [o], [oː], [a], [aː].
* Diftongad: [aĭ], [aĕ], [aŏ], [aŭ], [oŭ].

## Grammatik
Maorin kel' om analitine kel' sen lähižiden keliden kartte. Mugoižiš keliš ei voi toižetada vaihid läz nikonz. 

Erazvuiččed vaihed seižutasoiš edel nimid da verboid vai niiden taga jonoštamha kändoid da aigoid: 

## Homaičendad
Svodešan lehtpol'

**Svodešan lehtpol' ** () om lehtpol', kudamb mülütab kaikiš tarbhaižembid vaihid erazvuiččil kelil. Se kävutase toimetamha kaikiš lähižembid kelid vaihišton mödhe. 

Kaik om sada vajeht nimikirjuteses. Sen levitadud versijas om 217 vajeht.

## Vepsän lehtpol' (100 vajeht)
# minä (mä)
# sinä 
# mö
# nece
# se
# ken?
# mi?
# ei
# kaik
# äi
# üks'
# kaks'
# sur', tobj
# pit'k
# pen'
# naine
# uk
# ristit, mez'
# kala
# lind
# koir
# sonzar'
# pu
# semen
# lehtez
# jur'
# kor'
# nahk
# liha
# veri
# lu
# razv
# muna
# sar'v
# händ
# höuneh
# tukad
# pä
# korv
# sil'm
# nena
# su
# hambaz
# kel'
# künz'
# laba
# komb
# käzi
# vac
# kagl
# rind
# südäin
# maks
# joda
# söda
# purda
# nähta
# kulda
# teta
# magata
# kolda
# rikta
# ujuda
# leta
# astta
# tulda
# panda
# ištta
# seišta
# antta
# sanuda
# päiväine
# kudmaine
# tähtaz
# vezi
# vihm
# kivi
# lete
# ma
# pil'v
# savu
# lämoi
# tuhk
# palada
# te
# mägi
# rusked
# vihand
# pakuine
# vauged
# must
# ö
# hul
# vilu
# täuz'
# uz'
# hüvä
# kehker
# kuiv
# nimi

## Homaičendad
Livvin kel'

**Livvin kel' ** vai **Livvin pagin** (ičeze nimitused: *liygi*, *livvin kieli*, *livvinkarjala*) om üks' päižiš karjalan kelen paginoišpäi. Venämas lugedas necidä kel't paginaks, ika Suomenmas erased-se tedomehed lugedas sidä keleks. 

Erazvuiččiden andmusiden mödhe pagižijoiden tämbäine lugu om 14,1..25 tuhad ristituid. Hö elädas Olonecas, Karjalan Tazovaldkundan toižiš paloiš i Suomenman Karjalas (läz koumed tuhad ristituid).

Ei ole sel'ged, konz da kut nece kel' sündui. Sen velgsanoiden sur' lugu om ottud vepsän kelespäi. Sen ližaks, keles om erasid sanoid, kudambad ei olgoi löutud toižiš karjalan keliden paginoiš. 

## Kirjkel'
Ei ole andmusid, konz tehtihe livvin kelen kirjamišton. Se om olmas 19. voz'sadaspäi kirilližen kirjamišton pohjal. Voziš 1930−1940 se linni kirjamištoks latinan kirjamištol pohjal.

Vanh kirjamišt:

Vl 2007 sätihe ut ühthišt kirjamištod kaikiden karjalan keliden täht. Vl 2014 se kirjamišt om vajehtadud jäl'gmäižen kerdan:

## Lugusanad
* **nol'a** — nol'
* **yksi** — üks' 
* **kaksi** — kaks'
* **kolme** — koume
* **nelli** — nell'
* **viizi** — viž
* **kuuzi** — kuz'
* **seiččie** — seičeme
* **kaheksa** — kahesa
* **yheksä** — ühesa
* **kymmene** — kümne

## Livvinkel'žed kirjutajad
* Vladimir Brendoev (1931−1990)
* Zinaida Dubinina (1934−2022)
* Pötr Semönov (1934−2019)
* Vasilii Veikki (sünd. 1958)

## Livvinkel'žed muzikgruppad
* Santtu Karhu & Talvisovat
* Ilmu

## Kacu mugažo
* Karjalan keled

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Urok koume «Opendam lugemaha – 0-10. Partitiv» ''omamedia.ru''-saital.
Ugrilaižed keled

**Ugrilaižed keled** oma uraližen kel'kundan pala. Ned mülütadas koume kel't: mad'jaran kel' (pagištas Mad'jaranmas), hantin kel' i mansin kel' (molembil pagištas Venäman Sibirin päivlaskmas).

## Istorii
Ugrilaine ezikel' formiruihe koumandel voz'tuhal EME suomalaiž-ugrilaižen ezikelen čihodamižen kaks'haze rezul'tataks. Nügüd'aigan erased tedomehed pučihe siš teorijaspäi, miše ugrilaižil kelil om ühthižid jurid, i pagištas erazvuiččen augotižlibundan idiomiden sekundarižes konvergencijas kel'ühtištusen ramuziš.

Kaik läz 15 mln ristituid pagištas nenil kelil mail'mas, sur' enambuz otab kävutamižhe mad'jaran kel't.

## Erinendad
Ugrilaižiden keliden pagižijad ei toimetagoi toine tošt ani. Sen ližaks, mansin da hantin keliden erasiden paginoiden pagižijad ei toimetagoi toine tošt mugažo.

Nene keled oma agglütinativižed.

Kaikil ugrilaižil kelil om kändoid, ika niiden lugu om erazvuitte jogahižel kelel; ozutesikš, mansin kelel om seičeme kändod vaiše, i madjaran kelel om enamba mi 20 kändod. Kaikil ugrilaižil kelil ei ole suguid.

Suffiksad kävutasoiš jonoštamha «minun», «sinun» da toižid pojavid pronominoid: *házam* «minun pert'» = *ház* «pert'» + *-am* «minun» (mad'jaran kel').

Aigoiden lugu om pen'.

## Kacu mugažo
* Suomalaiž-ugrilaižed keled

## Homaičendad
Čukotkan da Kamčatkan keled

**Čukotkan da Kamčatkan keled** oma kel'kund. Nenil kelil pagištas Venäman kahtes regionas: Čukotkan avtonomine ümbrik i Kamčatkan rand. 

Niiden keliden läz kaik pagižijad tetas venän kel't paremba, sišpäi kadond grazib kel'kundan kaikile kelile. 

Kaik om läz 13 tuhad kelenkandajid kel'kundas (2010). Pagižijoiden kaikiš suremb lugu om čukačun kelel. 

## Keled
Kel'kundas om kaks' päoksad: pohjoine i suvine. Suvižel oksal üks'jaine eläb kel' om olmas tämbäi — itel'menan kel', se om kadondan röunal. 

Nügüd'aigan erased tedomehed pučihe siš teorijaspäi, miše nene kaks' oksad oma heimolaižed. Itel'menan kelel om äi fonetikan da grammatikan erinendoid pohjoižen oksan kelišpäi, ka tedomehed meletadas, miše niiden oksiden ühthižed vaihed oma velgvaihed. Heiden vastustajad homaitas, miše ühthižed vaihed mülüdas päsanoiden Svodeš-nimikirjuteshe, i ühthižed oma seižujad konstrukcijad — verboiden affiksad, sen tagut ühthine Čukotkan da Kamčatkan ezikel' oli olmas ende.

Pohjoine oks:
* čukačun kel' — 5095 pagižijad;
* koräkan kel' — 1665 pagižijad;
* alütoran kel' — 25 pagižijad (kadondan röunal);
* kerekan kel' — 10 pagižijad (kadondan röunal).

Suvine oks:
* itel'menan kel' (päivlaskmaine itel'menan kel') — 80 pagižijad;
* päivnouzmpol'ne itel'menan kel' †;
* suvine itel'menan kel' †.

## Homaičendad
Inarisaamen kel'

**Inarisaamen kel' ** (ičeze nimituz om *anarâškielâ*) om üks' saamen kelišpäi. Sil pagištas Suomenman pohjoižes Inarin kundas. Kaik om läz 300..400 pagižijad nügüd'. Lapsed ei openugoi kel't, ka se om kadomižen röunal. Üks'jäine saamen kel', kudambal pagištas Suomenmas vaiše.

Sil kelel ičeze Vikipedii om olmas.

## Nügüd'aigaine situacii
Inarisaamen kel' om Inarin kundan üks' oficialižiš kelišpäi suomen, skoltsaamen i pohjoižsaamen keliden ühtes. Sil pagištas erasiš saudud Inari-järven randal küliš: Nellim (*Njellim*), Ivalo (*Avveel*), Menesärvi (*Menišjävri*), Repojoki (*Riemâšjuuhâ*), Tirro (*Mosshâš*), Inari (*Aanaar markkân*), Kaamanen (*Kaamâs*), Aksujärvi (*Ákšujävri*), Süsäjärvi (*Čovčjävri*), Iijärvi (*Ijjävri*), Sevettijärvi (*Čevetjävri*) i Partakko (*Päärtih*).

## Kirjkel'
Inari-saamen kelen kirjamišt om sätud latinan kirjamišton pohjal. Nece kirjamišt linni oficialižeks vl 1996:

*A/a, (Â/â), B/b, C/c, Č/č, D/d, Đ/đ, E/e, F/f, G/g, H/h, I/i, J/j, K/k, L/l, M/m, N/n, O/o, P/p, R/r, S/s, Š/š, T/t, U/u, V/v, Y/y, Z/z, Ž/ž, Ä/ä, (Á/á);

*Q/q-, W/w-, X/x-, Å/å- da Ö/ö-kirjamed kävutasoiš velgvaihiš vaiše.

Nügüd'aigan *á* da *ä* ei olgoi erigoittud.

## Grammatik
Kelen grammatik om toižiden saamen keliden kartte. Inarisaamen kelen nimil om kändoid (nominativ, akuzativ, genitiv, lokativ, illativ, komitativ, partitiv, abessiv da essiv; akkuzativ da genitiv ei olgoi erigoittud paksus) da luguid (üks'lugu, kaks'lugu da äilugu), suguid el ole. Kelen verboil om aigoid (nell'), luguid (koume), modusid (viž) da personid (koume).

## Homaičendad
Kildinsaamen kel'

**Kildinsaamen kel' ** om üks' saamen kelišpäi. Se om Venäman saamalaižiden päine kel'. Pagištas Murmanskan agjan Lovozero-žilos päpaloin. Aigemba se oli levitadud mugažo kadonuziš Voron'je- da Varzino-küliš.

Kaik om 353..800 kelen pagižijad vn 2010 erazvuiččiden andmusiden mödhe.

Nügüd'aigan opetas kel't erasiš školiš. Voib lugeda erasid kirjoid kildinsaamen kelel.

## Kirjkel'
1880−1890-nzil vozil ezmäižed kirjad oma pästtud kildinsaamen kelel, kirilline kirjamišt om kävutadud kirjutamha niid.

Vl 1933 uz' kirjamišt om sätud kildinsaamen kelen täht latinan kirjamišton pohjal. Vl 1937 se om vajehtadud kirilližeks kirjamištoks da uz' abekirj om pästtud, no sil-žo vodel kelen openduz školiš om heittud i äjad radajad pohjoižiden rahvahiden täht tedomehed oliba repressiruidud.

Vl 1985 kildinsaamen-venän vajehnik om pästtud, sanged kirj penenke surudenke.

Nügüd'aigaine kirjamišt:

## Homaičendad
Pert'kulu Putinan täht. Kaikiš suremban oton istorii

**«Pert'kulu Putinan täht. Kaikiš suremban oton istorii»** () om voden 2021 Venäman dokumentaline sel'gitamižfil'm. Borciundan korrupcijanke fond (ФБК/FBK) fil'mzi sidä. Ezmäine ozutez tegihe vilukun 19. päival *[[YouTube]]*-platformas, i päividen paras päliči fil'm om kactud enamba 50 mln kerdoid kaiked mail'madme. Sel'gitamižen pätegii om Aleksei Naval'nii, mödavtorad oma Marija Pevčih dai Georgii Alburov.

Nece fil'm om pühätadud koverikahile korrupcižile shemile Vladimir Putin-prezidentan läheližiš ümbriolijoiš. Fil'man keskuzpala om Rezidencijan Idokopas-nemel polhe, se mülüb Putinha personaližikš sel'gitamižen tegijoiden mel'pidegen mödhe. Nägub om, miše erižpert' («Putinan Pert'kulu») om sur' lujas, üläloštajanke i hondmaguiženke interjeranke. Kaik rezidencijan territorii om penen lidnan pojav pindan mödhe, i sigä ičeze vinmarjžomad oma olmas eskai. Iče Vladimir Putin, hänen Dmitrii Peskov-ezitai dai oficialine propagand vahvištadas, miše rezidencii FSB:n varjoičendan al ei mülü Venäman prezidentha, a Naval'nijan fil'm om, pagištas, manitelend i kundan destabilizacijan naprind.

«Pert'kulu Putinan täht...» linni protestoiden katalizatoraks kaiked valdkundadme. Sen-žo voden vilukun 23. päival severz'-se kümned tuhad ristituid läksiba irdoihe lozungoidenke ohjastusen vaste da Naval'nijan päzutandale türmadusespäi.

## Irdkosketused
* Iče sel'gitamižfil'm ''youtube.com''-saital.
Dali (znamoičendad)

**Dali** voib znamoita:

## Kanzannimi
* Boris Dali (psevdonim, sünd. 1982) — bolgarijalaine pajatai.
* Sal'vador Dali (1904−1989) — ispanine pirdai, skul'ptor da režissör, sürrealizman ezitai.

## Toine
* Dali (valdkund) — keskaigaine car'kund, oli olmas vll 937−1253 Suvižen Kitain territorijal, sen ližaks Laosas, Tailandas i Mjanmaras paloin.
* Dali (mifologii) — mectusen jumalnaine gruzijan mifologijas.
Vavilonii

**Vavilonii** voib znamoita:
* Vavilonii — istorine valdkund nügüdläižen Irakan territorijal.
* Vavilonii — vn 2015 braziline TV-serial.
Lasso Giljermo

**Giljermo Lasso** (; sünd. 16. kül'mku 1955, Guajakil', Ekvador) om Ekvadoran valitud prezident vn 2021 sulakul. Sai vägestust kahtendes turas 52,48 % satusenke (ezmäižes turas — 19,74 %), se oli hänen koumanz' valičemižkompanii prezidentan radnikushe näht (kahtendes kompanijas sai 49 % änid). Mez' radab valdkundan nell'kümnendeks seičemendeks prezidentaks vn 2021 semendkun 24. päiväspäi.

Politikanmez' om privatižen Bankan de Guajakil' akcijoiden kaikiš järedamb valdoičii. Vll 1998−1999 Lasso radoi Ekvadoran valdkundmehen.

Giljermo om naižiš vspäi 1981, Maria de Lurdes Al'sivar Krespo om hänen ak. Sündutihe i kazvatihe viž last naimiželos: koumed poigad i kaht tütärt.

## Homaičendad
Lomonosov (znamoičendad)

**Lomonosov** voib znamoita:

## Kanzannimi
* Lomonosov Aleksandr (sünd. 1939) — operpajatai, Venäman rahvahaline artist.
* **[[Lomonosov Mihail]] (1711−1765) — [[Venäman imperii|Venäman imperijan]] tedomez', polimat.**

## Objektad
* Lomonosov (lidn) — Venäman lidn Piter-regionas.
* «Lomonosov (üläkompjuter)» — Venäman MVU:n Lomonosovan nimed üks' üläkompjuteroišpäi.
Pazjaren küläkund

**Pazjaren küläkund** () om venän i vepsän küläkund Vologdan agjan Babajevon rajonan pohjoižes-lodehes. Sen administrativine keskuz om Pazjar-žilo, sijadase küläkundan suvipäivnouzmas.

## Istorii
Küläkund om sätud vn 2006 1. päiväl vilukud enččen Pazjaren külänevondkundan territorijal. Pind om 1394,05 nellikkilometrad. Kaik koume žilod (toižed oma Kalažm i Alanožem) da ühesa küläd mülüdas küläkundha.

## Geografijan andmused
Pazjaren küläkund röunatab:
* Vepsän rahvahaliženke küläkundanke päivnouzmas,
* Keskuzliženke küläkundanke suves,
* Leningradan agjanke päivlaskmas (Tihvinan i Kos'kenaluižen rajonad),
* Vitegran rajonan Koštugin i Šuštan küläkundoidenke pohjoižes.

Nened vezištod sijadasoiš municipalitetan territorijal: Pazjar, Linžjärv, Nažmjärv da tž., jokstas joged: Nožem, Pazjogi, Kalažm-jogi, Logjogi, Sarožk. Ojat'-jogi zavodiše Čaimjärves küläkundan lodehes, kus Vepsän ülüden pala seižub.

## Eläjad

Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe küläkundan eläjiden lugu oli 1106 ristitud (rajonan kaks'kümnendez), heišpäi 693 ristitud elihe Pazjar-žilos. Vodele 2017 ristitišt poleni i tegihe 890 kaikenaigašt eläjad.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Küläkundan oficialine sait (''пяжозерское.рф'').
Mustafa Nureddin

**Mustafa Nureddin** (, sünd. 31. eloku 1996, Sauhadž, Egipt) om egiptalaine kirjutai.

## Valitud bibliografii
* 2015 — Khawatir Moustafa Noureddine (Mustafa Nureddinan citatad)
* 2017 — 7th Century Before Birth (7. voz'sada edel sündundad)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Mustafa Nureddin — ''IMDB.com''. 
* Mustafa Nureddin — ''Pinterest.com''. 
* Mustafa Nureddin — ''Quotes.net''.
Konstantin I Sur'

**Konstantin I Sur' **, täuz' originaline nimi om **Flavii Valerii Avrelii Konstantin** (; sünd. 27. uhoku 272 (274), Naiss-lidn, Mözii-agj, Rimalaine imperii — kol. 22. semendku 337, Nikomedii, Rimalaine imperii, om mahapandud Konstantinopoliš), oli Rimalaižen imperijan imperator vspäi 306 surmhasai, kahtenz' ohjandai Konstantinan (Uziden Flavijoiden) dinastijaspäi.

Konstantinan Konstancii I Hlor-tat oli imperijan päivlaskmaižen palan ohjandajan (avgustan), Jelena-mam oli hristanuskoi i libui järgeližes perehespäi. Kazvatajad erigoitihe toine toižespäi, tat nai Maksimian-imperatoran Feodora-tütrindamal, i muga Konstantinal tegihe koume velled da koume sizart. Hloran politik oli hüvähengeline i oiktusekaz, ka hänen surman jäl'ghe vl 306 poigale oli kebnemb vedada ičeze politikad, eläjad avaižiba Konstantinan armijale kaikid verajid iče.

Vl 306 Konstantin kändihe tatan jäl'ghetulijaks, i imperijan sodaväged tedotiba händast avgustaks, Rimalaižen imperijan päivlaskman ohjandajaks. Konstantin I tegihe kaiken imperijan valdoičijaks kahten znamasižen vägestusen jäl'ghe: Maksencijan päl vl 312 i Licinijan päl vl 324. Todesižikš avgustoiden soda jätksihe imperijas kaks'kümne vot, i sen jäl'ghe Konstantin ližazi valdkundmaksoid uden sauvondan täht. Monarh sai absolütišt tobmut i surid oiktastusid ezmäižen kerdan Rimalaižes imperijas. Konstantin Sur' tegi hristanuskondad imperijan päreligijaks, no iče valatihe arni edel surmad. Sirdi valdkundan päivnouzmaižen palan pälidnad Nikomedijaspäi lähižhe Vizantii-lidnha, udesnimitadud Konstantinopolikš ičeze oiktastuseks, i sädi ut valdkundališt järgendust.

Erased hristanuskondan jumalankodikundad kumardelesoiš Konstantinale Surele i lugetas händast pühämeheks. Riman katoline jumalankodikund mülüti imperatorad pühämehiden nimikirjuteshe Brestan unijan jäl'ghe vl 1596. Mainitase lugetišiš 21. semendkud (3. kezakud pühäpertiš päivnouzmveronke).

## Homaičendad
The Carpenters

**«The Carpenters»** vai muite **«Carpenters»** (*Karpenterz* — Karpenterad) om tutab amerikaine muzikgrupp Kalifornii-štataspäi. Duet kogoni vellespäi sizarenke. Se edesti muzikad poprok- da softrok-stiliš. Tetabad tähäsai pajod oma «(They Long to Be) Close to You» (1970) i «Yesterday Once More» (1973).

Duet oli olmas vll 1969−1983. Se tuli lophu Karen Karpenteran edelaigaiženke surmanke südäimenkurospäi. Ühthemänho om mödud enamba mi 100 millionad al'bomoiden egzemplärid. Karen äneti solišt al'bomad vl 1979, no se om pästtud vaiše vl 1996. Ričard jätksi kompiläcijoiden pästandad i äneti kaks' solišt al'bomad kuctud vokalistoidenke.

## Mülükund
* Ričard Karpenter (*Richard Carpenter*) — koskimsoitod, än'
* Karen Karpenter (*Karen Carpenter*) — bangsoitod, än'

## Al'bomad
* *Offering/Ticket to Ride* (1969, Taričend / Matkbilet)
* *Close to You* (1970, Lähemba sinunnoks)
* *Carpenters* (1971, Karpenterad)
* *A Song for You* (1972, Pajo sinun täht)
* *Now & Then* (1973, Nügüd i sid')
* *Horizon* (1975, Taivahnröun)
* *A Kind of Hush* (1976, Hillüden toižend)
* *Passage* (1977, Mäneg)
* *Christmas Portrait* (1978, Raštvoiden portret)
* *Made in America* (1981, Om tehtud Amerikas)
* *Voice of the Heart* (1983, Südäikeran än')
* *An Old-Fashioned Christmas* (1984, Vintažižed Raštvad)
* *Lovelines* (1989, Armastuzjonod)
* *As Time Goes By* (2004, Aigan mändes)

## Irdkosketused
* Gruppan oficialine sait (''carpentersofficial.com'').
Geologii

**Geologii** ( *ge* «Ma» + λόγος *logos* «openduz», «tedo») om kaik tedod Man südäimes, sen augotižlibundas i šingoteses.

Ottas niiden tedoiden aluseks geologižiden processiden tedoidusen andmusid, mugažo mankoren da litosferan mülündad substancijoiden mödhe i sen strukturad. Kävutadas kaikid metodoid toižiden tedoiden andmusiden vedatandanke, sikš miše tedoidusen objekt hot' i läz, no kaik telustab nähta sen südänt. Man pindan tedoiduz om tarbhaine geologijan täht.

Vll 1934−1941 geologii oli erižeks kursaks nevondkundaližes školas. Otnus geologijha ristit om *geolog* professijan mödhe.

## Tedoidusen predmet
Geologižen tedoidusen predmet om geologižed objektad, niiden ičendad, sauvondan i ičekeskeižen sijadusen käskused, augotižlibund da šingotez aigan i avaruden mödhe. Geohronologine pordhišt om tetab biologijas mugažo.

Geologižed tedod kävutadas ümbrikirjutandan metodad geohibjoiden sijadusen i mülündan tedoidamižes, andmused oma niiden form, suruz, kesksidod, šoiduiden järgenduz. Geologijan Džeims Hatton-tat formulirui tedon aktualizmad frazal «Nügüd'aigaine om enččen avadim». Toižin sanoin, meiden aigan geologižed väged ratas edeližiden aigoiden vägiden analogižikš.

## Istorii
Geologijan tedoiden šingotez oli hätk da vitk. Üks' tedoišpäi oli «kaivatusiden londuseline istorii»-nimitusenke.

Nügüd'aigaine geologii om sätud tedoks 19. voz'sadal, konz tarbhaižiden kaivatusiden löudmine i kävutamine kändiba aktualižikš. Tämbäi geologii tedoidab kaiked Mad i Päiväižen sisteman objektoid.

## Geologižed tedod
Tedomehed erištuiba enamba mi 700 geologijan tedoid da čuradusid, kaikiš enamba ičevuiččed oma:
* tedod mankores: mineralogii, petrologii, litologii, strukturine geologii, gidrogeologii;
* tedod nügüd'aigaižiš geologižiš processoiš (dinamine geologii): geotektonik, vulkanologii, seismologii, geokriologii;
* tedod geologižiden processoiden istorižes järgenduses: istorine geologii, paleontologii, stratigrafii;
* sättutoitud disciplinad: tarbhaižiden kaivatusiden geologii, inženerine geologii.

Sidodud toižihe sarakoihe tedod: geohimii, geofizik (sidä kesken geotedištelend), kristallografii, geomorfologii, geohronologii, geologijan istorii, planetologii.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Rahvahidenkeskeine ühtištuz geologižiš tedoiš (''iugs.org'').
Amuižgrekan kel'

**Amuižgrekan kel' ** (ičeze nimituz: ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα [γλῶττα] *hē Hellēnikḗ glôssa [glôtta]*) om üks' indoevropižiš kelišpäi, nügüdläižen grekan kelen ezikel'. Pagištihe sil Amuižen Grekanman kaikel territorijal i kolonijoil, se oli Rimalaižen imperijan kahteks oficialižeks keleks i aigaližen Päivnouzmaižen Rimalaižen imperijan päižeks keleks. Šingotihe kahtenden voz'tuhan augotišespäi (20. voz'sada EME) meiden eran 4. voz'sadahasai, sid' vajehtihe keskgrekan keleks.

Kirjkel' om grekan kirjamišton pohjal. Möhäižes pordos kävutihe ližaduzznamoid necen täht: ližahengaiduz virkandas, aspiratad i painendan koume toižendad. Kaikiš aigaližembad tekstad oma kirjutadud oiktalpäi hurale vai bustrofedonal, 4. voz'sadaspäi EME kirjutadas nügüdläižhe polehe vaiše.

Erazvuiččed paginad oliba olmas keles šingotesen jogahižel pordol.

## Kelen olend i znamoičend
Amuižgrekan kel' om Gomeran «Iliad»- i «Odissei»-poemiden originaline kel', mugažo Afiniden kuldaižen aigan filosofii i literatur oma sätud sil, Septuagint (Vanhan Zavetan känduz) i Uz' Zavet. Pagištihe kelel klassižen pordon polisoiš, Aleksandr Makedonskijan imperijas, diadohoiden car'kundoiš. Keskaigan kändihe Vizantijan kirjankelen ezikuvaks, sai klassižen kelen statusad Päivlaskmaižes Evropas Üdessündundan aigan, valatoiti uz'grekan kelen šingotest.

Nügüd'aigan kävutadas kel't Grekanman jumalanpertiš i jumalankodiš. Opetas amuižgrekan kel't tähäsai Grekanman školan keskmäižiš i vanhembiš klassoiš, Bel'gijan vanhembas školas, Alamaiden i Saksanman gimnazijoiš. Ottas openduzstandartaks Sokratan aigan attikan paginad tobjimalaz. Ortodoksine hengeline openduz mülütab Uden Zavetan aigan amuižgrekan kel't. Amuižgrekine vaihišt om nügüdläižen rahvahidenkeskeižen vaihišton aluseks latinižidenke sanoidenke kerdalaz, sen paloin tedoližed i tedoliž-tehnižed terminad. Amuižgrekan kelen openduz oli velgusine Päivlaskmaižen Evropan i Venäman imperijan gimnazijoiš da universitetoiš 19. voz'sadal. Gomeran sädused i klassižen pordon amuižgrekan literaturan kändused tegihe Evropan i Pohjoižamerikan kul'turižen tradicijan tetpaižeks palaks.

## Homaičendad
Ristitišt

**Ristitišt** (demografijas) om kaik eläbad ristitud Mal (Man ristitišt), vai sen röunatud territorijal — kontinent, valdkund, region, ma, agj da toižed administrativižed ühtnikad. Udištase kaikenaigašti ristituiden sündundoiden i surmiden kal't. Vn 2020 keväz'kus mail'man ristitišt ületi 7,8 mlrd eläjid, vodele 2030 ÜRO endustab 8,5 mlrd.

Nened tedod tedoitas ristitištod, sen lugumärad, šingotest da toižid pirdoid: demografii (päine tedo ristitištos ičeze käskusidenke), demografine statistik (keradab andmusid demografižen analizan täht), ekonomik (tön potencial), geografii (territorialine järgenduz i migracii), etnografii i etnologii (etnine mülünd), sociologii (ristitkundan struktur), medicin (tervhuden tazopind).

Demografijas om ristitišton toižendoid:
* kaikenaigaine ristitišt;
* stabiline, sen paloin stacionarine ristitišt;
* lidnalaine i külähine ristitišt;
* rahvahanlugemižen aigan — olijad sijas, kaikenaigaine ristitišt, olmatomad aigaks, olijad aigaks.

Ristitišton lugemine tegese rahvahanlugemižil (kerdan vides vai kümnes vodes), nügüdläižikš (joksii lugemine), lugumäran arvoindal (ristitišton mehanižen likundan lugud pordos).

## Harakterizujad ozutajad
Erased ozutajad ristitišton ümbrikirjutandan täht:
* ristitišton lugu i sen dinamik;
* demografižiden processiden intensivižuz: sündutandmär, kolendmär, londuseline ližakazv, naimižmär;
* järgenduz territorijadme, ravhahansageduz, lidnastumine (urbanizacii), migracii;
* mülünd igän i sugun mödhe, kanzakahuz;
* opendusen tazopind;
* mülünd kelen, rahvahan, religijan i valdkundan augotižlibundan mödhe;
* socialiž-ekonomižen šingotesen tazopind, elon tazopind.

## Homaičendad
Živatad

**Živatad** ( vai *Metazoa*) — biologine valdkund, üks' äistajižiden organizmiden gruppišpäi.

Nügüd'aigan (Zhang, 2013) tedomehed ümbrikirjutiba enamba mi 1,6 mln živatoiden erikoid, sidä kesken 133 tuhad erikoid oma kividunuded. Ümbrikirjutadud erikoiden keskes kaikiš paksumbad oma palačjaugaižed (enamba 1,3 mln erikoid, 78 %), mollüskad (118 tuh. erikoid) i sel'grodaižed (42 tuh. erikoid).

Zoologii tedoidab živatoid. Ristit mülüb živatoihe fiziologižikš, no tedoitase eriži veroližikš, ristitun anatomijal.

Ezmäižed živatad sünduiba 500 mln («kembrine poukahtuz») ... 1 mlrd (tonii) vozid tagaz.

## Ühthižed tundused
* Mahtuz likkuda aktivižikš (igä mäneb ühtel sijal erasil klassoil vaiše).
* Sötlesoiš vaumitud organižil ühtnendoil — toižil organizmil (geterotrofad; mugoi-žo mahtuz om senil i parazitkazmusil). Jagadas živatoid energijan purtken mödhe: kazmusensöjad, lihansöjad, kaikensöjad i parazitad.
* Živatoiden toižendoiden igän hätkeližuz om erazvuitte lujas. Erased gavedid elädas päivest, *Savalia savaglia*-koralloiden kolonii eläb 2700 vodhesai.
* Gormonad sädasoiš eriližiš organoiš (kazmusil — jogahižes stajas).

## Živatha sidodud vepsän muštatišed

* *Aidatomha pöudho kaikutne živat tuleb.*
* *Laps' om kuti živat.*
* *Mitte tanaz om, ka mugoine živat-ki.*
* *Pästa Jumal paimeta verhid živatoid da kacta verhid lapsid.*
* *Ristit koleb, a živat kadob.*


## Kacu mugažo
* Kodiživatad
* Zverin (Živatan) lugu
* Živatoiden mirus

## Homaičendad
Kivihil'

**Kivihil' ** om kova palab tarbhaine kaivatuz. Se om hilen keskmäine form hil'nikan mülündan mödhe, buran hilen i antracitan keskes.

Kivisugu sädase kazmusiden organižiden jändusiden palastusen produktoišpäi mankoren korktan painuden i korktemban lämuden arvoimižiš. Kivihilen metamorfizman lopuline stadii om antracit grafitan kristalliženke strukturanke.

## Istorii
Amuižed rimalaižed saiba kivihil't lämbitusen täht Sur' Britanii-sarel. Ezmäižel voz'sadal EME sätihe koksad kivihilen lämbitamižel il'mata Kitain nügüdläižen Junnan'-agjan territorijal.

## Ümbrikirjutand
Kivihil' om mustan muju kivisugu, erasti hahkmust. Hošt om tervakaz vai metalline. Organine pala mülütab nenid substancijoid: hil'nik 75..92 %, vezinik 2,5..5,7 %, hapanik 1,5..15 %. Voib mülütada 2..48 % lendlijoid substancijoid. Nepsuz vajehtase 1..12 % röunoiš. Eriline palandan lämuz oleleb 30,5—36,8 MDž/kg (kuivas olendas). Keskmäine ninevuz kaivudes om 1796 kg/m³, kivihilen pudotadud ninevuz om 1683 kg/m³.

Organižen massan mülünd om neitraline, se ei ole magnitine (diamagnetik), jäb reakcijata vällid muglid normaližiš arvoimižiš i painuden al. Kivihilen bitumad oma ühtnendad aromatiženke strukturanke, buran hilen bituman erineden. Ei olend löutud razvmuiktusid i efirid kivihiles, om vähä ühtnendoid parafinan strukturanke. Mineraližed ližasegoitused anttas magnitižid ičendoid. Kivisugu om lämuzizoläcijan kartte.

Kivihilen sädand oli läz kaikiš šoiduiš — devonaspäi neogenhasai, formiruihe aktivižemb karbonas, permiš i juras. Hil' venub mas šoiduiden i linzoiden formal erazvuiččenke sanktusenke (kümnikoišpäi santimetrid kümnikoihesai i sadoihesai metrid), pindšoiduspäi 2500 metrhasai süvütte da sen enamba.

## Klassifikacii
Kivihilen klassifikacijan tundused: substancijoiden mülünd, petrografine mülünd, augotižlibund (genetine), sättund himižen ümbriradmižen täht. Mugažo om tegimištoližid i segoitadud klassifikacijoid. Hilen šoiduiš klassifikacii harakterizuib sen löudmižsijid.

Erižiš maiš ottas erazvuiččid harakteristikoid päižikš klassificiruimha kivihil't: palandan lämuz, poltuzkoefficient, hil'nikan mülünd, organižen substancijan šingotesen pordaz, sadud koksan varmduz.

Päižed tehnologižed ičendad, ozutadas kivihilen kal'hut: palliškoiden paštundan ühtheze mahtuz, koksmahtuz.

## Kävutand
Kivihil' kävutase poltuseks ičeksaz, vedes henotud olendas, ümbriratud gidrogenizacijal nozolpoltuseks. Portativine poltuz, lämbitusen täht i elektrusen samižen täht. Sadas koksad i pol'koksad arni necen hilen toižendaspäi, edemba tehtas himižiden substancijoiden surt lugumärad (naftalin, fenol, pek da tž.), i niišpäi tehtas mineraližid heretusid, plastikoid, sintetižid kuiduid, lakoid da sauvondmujuid.

Ottas kävutamižhe kivihil't ümbriradmižen erazvuiččihe shemihe, miše ei oliži jändusid, kaičemha ümbrištod.

Vl 2017 hil' (kaik toižendad) oti 16. sijad kaikiš enamba torguidud tavaroiden keskes mail'man irdpol'žel torgusel. Hilen torguindan pörund arvoihe summal 122 mlrd US$.

## Homaičendad
Räpin

**Räpin** (estin kelel: *Räpina*) om lidn Estinman suvipäivnouzmas. Mülüb Pilvan makundha, sen kahtenz' lidn kahtespäi. Räpinan volostin keskuz.

## Istorii
Räpin-eländpunkt oli Tartun kümnen torguindümbrikon (sid' volostin) keskes vl 1582, mainitadas volostin toižid-ki külid necil vodel. Vl 1636 Räpin om nimitadud tulendan keskuseks ezmäižen kerdan, Ročinman kunigazližen käskuzkundan dokumentas.

Rappin-miz (mugažo saksan kelel) oli bajarišton Lövenvol'de-kanzan eloks 18. voz'sadal. Miz kändihe Rihterad-kanzan ičezkaluikš 19. voz'sadal, i vl 1842 päine ižanduzpert' (nüg. Sillapäe-zamk) om saudud klassicizman stiliš. Peizažpuišt om sätud Val'ter Engel'gardtan ohjandusen al.

Kätihe Räpinad žiloks vl 1945, vll 1950−1961 se oli ühtennimižen rajonan keskuseks. Žilo sai lidnan statusad vl 1993. Vl 2002 se kadoti erižen municipalitetan statusad, ühtenzoittihe lidnad volostinke.

Räpin šingotase bumagfabrikal, se om üks' kaikiš amuižembiš Evropas, radab vspäi 1734. Toine järed edheotand om sadunkazvatusen profškol vspäi 1924. Järedamb port valdmoidenke om sauvomas läz lidnad vspäi 2012 Evropan kalanpüdon fondan abul.

## Geografijan andmused
Lidn seižub Vihandu-jogen randal 6 kilometras sen lanktendan sijaspäi Läminjärvhe (Peipusjärven kompleks) 30 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Padosein om saudud jogel, kuctas vezivaradint Räpinanjärveks.

Matkad makundan Pilv-keskushesai om 24 km päivlaskmha orhal vai 28 km avtol, Tallidnhasai om 216 km lodeheze orhal vai 248 km avtotedme Tartun ümbärtenke, Tartun keskuz om 64 kilometras. Toižed lähižed lidnad oma Pskov 60 km suvipäivnouzmha järven kal't vai 86 km avtotedme, Petseri 40 km suvhe avtol (Venäma), Viru 44 km suvipäivlaskmha orhal i tel (Estinma).

## Eläjad
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 2 455 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 3 488 eläjad vl 1990. Rahvahad (2011): estilaižed — 85,5%, venälaižed — 12,8%, toižed rahvahad — 1,7%.

Hristanuskondan lüteranine kirh () om vaumitud vll 1785.

## Galerei

Rapina manor 01.jpg|Sillapäe-zamk (2008)
RäpinaKirik20140503.jpg|Lüteranine jumalanpert'
Rapina-paberivabrik.jpg|Räpinan bumagfabrikan endevanh pala(vn 2009 nägu)
Räpina Harbour.jpg|Räpinan valdmad Läminjärven randal (2017)
Räpina Aianduskool 01-vaade-koolihoonele.jpg|Räpinan sadunkazvatusen škol (2016)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Volostin ohjastusen oficialine sait (''rapina.ee'').
Prust Marsel'

**Valenten Lui Žorž Ežen Marsel' Prust** (; sünd. 10. heinku 1871, Pariž, Francii — kol. 18. kül'mku 1922 sigä-žo, om mahapandud Parižan Per-Lašez-kaumžomal) oli francine kirjutai i runokirjutai. Sädi prozan romanid i sanutesid modernizman stiliš. Prust sai mail'man tetabut kut semitomaižen «Kadotadud aigan ecmäs»-epopejan tegii läz 2500 personažanke, se om kaikiš znamasižembiš sädusišpäi mail'man 20. voz'sadan literaturas (koume jäl'gmäšt tomad läksiba surman jäl'ghe). Arvostuzlegionan ordenan kavaler (1920).

## Biografii
Prust oli sündnu Adrian Prust-lekarin-epidemiologan i evrejalaižen makleran Žanna Veil'-tütren kanzha, Adrian-tat oli äiluguižiden kirjutusiden i kirjoiden medicinas tegijan. Upehtundläžundan kurod ozutihe prihaižel ühesavoččes igäspäi. Vll 1882−1889 Marsel' openui Kondorse-liceiš i oli sen pästnikan. Služi armijas Orlean-lidnas üht vot, sen jäl'ghe tuli samha opendust Sorbonnan (nüg. Parižan universitetoiden pala) juridižel fakul'tetal, no jäti sidä kesketi. Sai varandad kazvatajiden surman jäl'ghe vll 1903−1905.

Mez' zavodi kirjutada sädusid i publikoita niid aigaližes igäs. Tegi publikacijoid školopendusen aigan völ *La Revue verte*- i *La Revue lilas*-aiglehtesiš. Vll 1890−1891 Prust vedi salonhronikan pacast *Le Mensuel*-aiglehteses. Vspäi 1892 sätud sebranikoidenke *Le Banquet*-aiglehtez («Pir») lähtli, i painihe kirjutajad siš, mugažo prestižižes *La Revue Blanche*-aiglehteses. Prust oli anglofilaks, i se kuvastihe hänen sädusihe. Kändli literatursädusid anglijan kelespäi francijaks, toižidenke ühtnijoidenke, muga vll 1904−1906 Prust pästi anglijalaižen Džon Röskin-arvostelijan kirjoiden kändusid: «Amjenan Biblii», «Sezam i lilijad».

## Päižed literatursädused
* 1896 — «Mel'hüvüded i päiväd» ()
* 1896−1899 — «Žan Santöi» (*Jean Santeuil*)
* 1908−1909 — «Sent-Bövad vaste» (*Contre Sainte-Beuve*)
* «Kadotadud aigan ecmäs»-cikl (*À la recherche du temps perdu*):
** 1913 — «Svanannoks čuradusel» (*Du côté de chez Swann*).
** 1918 — «Änikoičijoiden neiččiden pil'veses» (*À l’ombre des jeunes filles en fleurs*)
** 1920−1921 — «Germantiden adivoiš» (*Le côté de Guermantes I et II*)
** 1921−1922 — «Sodom i Gomorr» (*Sodome et Gomorrhe I et II*)
** 1923 — «Ottud plenha naine» (*La prisonnière*)
** 1925 — «Pagenu naine» (*Albertine disparue*)
** 1927 — «Löutud aig» (*Le Temps retrouvé*)

## Kacu mugažo
* Prustan küzundlehtez

## Homaičendad
Suvivaldmeri

**Suvivaldmeri** (, ende *Suvine jävaldmeri*) om valdmeri Antarktidas ümbri, röunatase pohjoižespäi 60-ndel leveduzpirdal. Se om oficialižeta statusata mail'mas tähäsai, no valdmeren ozutand rekomenduiše kartoil. Üks'jäine valdmeri, kudamb ümbärdab kontinentad täuzin, röunatab koumenke toiženke valdmerenke, i ei ole röunatud mal.

Oficialižikš Suvivaldmeri om Tünen, Atlantižen i Indižen valdmeriden suvipalad, no ku se om, ka röunatab kaikidenke niidenke. Voib märita Suvivaldmeren röunad kut viluiden antarktižiden joksmusiden ühtenzoitusen pird edel koumen valdmeren lämhembid vezid. Se röun vajehtab sijadust kaikenaigaižešti voz'aigha kacten, ka märičend ei sättu praktikan metoiden täht. Vl 2000 Rahvahidenkeskeižen gidrografižen organizacijan ühtnijad vahvištiba Suvivaldmert videks valdmereks röunanke 60-ndme leveduzpirdadme i Kožundaktan Antarktikas mödhe, no dokument valdmeren erištundas ei ole ratificiruidud täuzin tähäsai, sen paloin, Venäman kaičendministrusen sodamerilaivišton gidrografine radnikoičend ei tundišta valdmert. Gidrofizine i ekosistemiden tedod erištadas Suvivaldmert amu jo. Avstralijan ohjastuz pidab Suvivaldmert kut levitadud vezid ani suvhe Avstralijan kontinentaspäi.

Suvivaldmeren pind om 20,327 mln km², se om Antarktidan i 60-nden leveduzpirdan keskes. Kaikiš suremb süvüz om 8264 m Suvisandvičun kurnus, keskmäine süvüz — 3270 m. Randanpird — 17 968 km. Erištadas 13 mert Antarktidan randoidenno: Ueddellan, Skotia (Skošan) meri, Bellinsgauzenan, Rossan, Amundsenan, Deivisan, Lazarevan, Riser-Larsenan, Kosmonavtoiden, Ühtištusen, Mousonan, Dürvilän, Somovan mered; mugažo Hokon VII-kunigahan meri om olmas Norvegijan täht. Valdmeren kaikiš znamasižembad sared: Suvišetlandan sared, Suviorkneižed sared. Antarktidan šel'f levitase 500 metrhasai süvüdel, sikš miše kontinentan jäkatken veduz om sur'kulu.

Valdmeren veden lämuz vajehtase −2..+10 C° röunoiš. Elo siš om erazvuitte kauktaha klimatha kacmata.

## Homaičendad
Tamsalu

**Tamsalu** (mugažo estin kelel, «tammsar'») om lidn municipaližeta statusata Estinman keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas. Mülüb Lääne-Virun makundha, sen kaikiš penemb lidn nelläspäi eläjiden lugun mödhe.

## Istorii

Eländpunkt mainitase *Tamsal*-usadibaks (mizaks) i küläks vspäi 1512. Vll 1874−1876 saudihe raudtestancijad «Tallidn — Tartu»-keskustal. Vspäi 1880 mouckiven samine zavodihe žilonno, sen ümbriradmižen fabrik radaškanzi 20. voz'sadan augotišes, oigetihe produkcijad Piterihe päpaloin. Mouckiven ümbriradmine jätksihe ripmatomas Estinmas i nevondkundaližel pordol. Tehmine oli kaikiš suremb mugoine Estinmas, i vl 1994 se tuli lophu. Vll 1920−1972 kaidraižuine «Türi — Tamsalu»-raudtekeskust oli rados.

Žilo sai lidnanvuiččen žilon statusad vl 1954. Kätihe lidnaks vn 1996 26. päiväl redukud. Vn 2017 reformhasai lidn oli Tamsalun volostin keskuseks 214,61 km² pindal, nügüd' om Tapan volostin palaks.

Tamsalu šingotase AS Tamsalu EPT-edheotandal (oli otnus melioracijha vspäi 1950), se pästab tehnikad maižandusen, mecan varhapanendan i teiden sauvondan täht, kauhoid, jäl'gregid (ližavedamid). Mouckiven tehmižen tematine openduzpark om avaitud lidnan röunanno.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase makundan suvipäivlaskmas. Matkad volostin Tap-keskushesai om kaks'kümne kilometrad lodeheze avtotedme vai 15 km raudtedme, makundan Rakvere-keskushesai om 30 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai avtotel, Tallidnhasai om 105 km päivlaskmha-lodeheze avtotel vai raudtedme.

Ühtennimine *Tamsalu*-raudtestancii radab lidnan keskuses.

## Eläjad
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 236 ristitud, vl 2000 — 2 572 ristitud.

Rahvahad (vl 2011): estilaižed — 82,7 %, toižed rahvahad — 17,3 %.

## Galerei

Tamsalu, Paide mnt 10. 11. aprill 2021.jpg|Tamsalun usadiban ruinad (sulaku 2021)
Tamsalu kirik.jpg|Lidnan jumalanpert', nägu vn 2018 heinkus
Tamsalu Gümnaasium4.jpg|Lidnan gimnazii vl 2024
Tamsalu Kultuurimaja.jpg|Kul'turkeskuz (vn 2000 olend)
Tamsalu raudteejaam.jpg|Lidnan raudteplatform vl 2019


## Irdkosketused
* Lidn volostin oficialižel ''tapa.ee''-saital.
Ibn Battuta

**Abu Abdullah Muhammad ibn Abdullah at-Tandži**, om tetab enamba **Ibn Battuta**-nimenke ( *Mis N Vubttut*,  *Ibn Baṭṭūṭa*; sünd. 24. uhoku 1304, Tanžer, Marok — kol. 1368 vai 1369, Marok) oli berberine islamine matkadai i kalaidai torgovan. Ajeli Afrikan, Suvievropan i Azijan äjihe maihe, Bulgaraspäi Mombashasai, Tombuktuspäi Kitaihesai. Diktui «Lahj kaclijoile lidnoiden mel'heižtahoiš i matkoiden čudoiš»-kirjad vll 1354−1355 muštospäi i olnuziden tedotöiden alusel, ka ei tekoi tarkoikti, oli-k mez' Kitaiš. Ibn Battutan matkoiden ühthine piduz ületi 117 tuhad kilometrid, hän oleli 44 nügüdläižen valdkundan territorijal.

## Biografii
Tuleban aigan matkadai oli sündnu arvostadud Abdallah al-Lavati-šeihan kanzha. Ezitatad libuiba berberižes lavata-heimospäi, se nägub kanzannimespäi. Om tetab vähän Ibn Battutan laps'aigas. Hän sai opendust medreses i zavodi hadžad Mekkhasai vn 1325 kezal. Sijaližed sodad i ozaitelemižed matkan aigan pidihe mest jäta znamasižiš lidnoiš, i hän saihe Egipthasai vaiše vn 1326 kevädel. Oleskeli Mekkas, sid' Lähižen Päivnouzmman lidnoiš i pördui Mekkha, kus sai fakih-arvod (jumalantedai).

Äi neičeižid putui matkadajale. Mez' nai ühesakuižen olendan aigan Mal'divad-saril, oti rauhan sultanan tütärt akaks. Memuaroiden kirjutandan jäl'ghe Ibn Battuta oli pandud käsköl kadin radsijha (šariatan sudii) Marokos.

## Matkad
Jagadas matkoid koumeks pordoks:
* 1325−1332 (Afrikan pohjoine randišt, Lähine Päivnouzmma, Afrikan päivnouzmaine rand).
* 1332−1346 (Päivlaskmaine Azii, Keskuzazii, Suviazii, Kitai).
* 1349−1354 (Suvievrop, Pohjoine Afrik i Päivlaskmaižen Afrikan oazisad).

Ibn Battuta ümbrikirjuti kaikid maid täudeks lujas. Kätihe hänen kirjan fragmentad Evropan kel'he (latinan kel'he) ezmäižen kerdan vl 1818. Matkadajan kirjutesed anttas hüväd mel'kuvad 14. voz'sadan civilizacijan suren palan polhe, erasihe värihe i ottud velgha andmusihe kacmata.

## Homaičendad
Kilingi-Nimme

**Kilingi-Nimme** () om lidn municipaližeta statusata Estinman suvipäivlaskmas, Saarde-volostin administrativine keskuz (1064,8 km²). Mülüb Pärnun makundha, sen kaikiš penemb lidn koumespäi eläjiden lugun mödhe.

## Istorii

Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan ostzein Šilling-saksalaižiden *Ovel'gunn (Kurkund)*-usadibaks (mizaks) vspäi 1560, konz se oli saudud. Vl 1789 avaitihe tavernad lähižes Nimme-usadibas. Estin Šilling-kanzannimen Kilingi-variant i Nimme-nimituz (levitadud Estinmas) sädiba lidnan ühtenzoittud nügüdläšt nimitust.

Vl 1848 Saarde-tulendan škol radaškanzi. Vl 1896 kaidraižuine «Pärnu — Valg»-raudte läbiti žilod, i saudihe raudtestancijad sihe vl 1917. Letihe mecanpilindan, jauhon i kezerdusen fabrikoid. Vl 1919 kätihe lidnanvuiččeks žiloks. Vn 1938 1. päiväl semendkud Kilingi-Nimme sai lidnan statusad. Toižen mail'man sodan aigan torad mäniba lidnanno, i vn 1941 heinkus Rusked Armii pani lidnad mantazole. Vll 1950−1959 se oli Kilingi-Nimmen rajonan keskuseks. Raudtekeskustan pala Miizakülähäsai oli tehtud levedanke raižunke vll 1975−1981, sid' «Tallidn — Pärnu — Rig»-raudtekeskustan palaks. Se keskust oli saudud pahoin, tarbhaiči rekonstrukcijad, i oli sauptud läz 2000. vot. Vl 2008 kaidraižuine raudtekeskust om likvidiruidud. Pudotez, stancijan sauvuz i platform oma kaičenus. «Rail Baltica»-raudte läbitaškandeb volostid projektan mödhe.

Vl 2005 lidn kadoti municipališt statusad, ühtištadihe sidä Saarde- i Tali-volostidenke. Vn 2017 reforman jäl'ghe ližatihe Surju-volostid Saardele, i nügüd' se om kaikiš surembišpäi valdkundas pindan mödhe.

Kilingi-Nimme šingotase valdkundaližen büdžetan aluzkundoil: gimnazii, muzikškol, päivkodi, kirjišt, sportkompleks, volostin administracii. Radab holituzkodi rauhiden mehiden täht. Sidondtegesiden i noriden edheotand. Ižandusen toižed sferad oma maižanduz (lehmänmaid), mecižanduz, turizm volostidme, elektroenergijan oigenduz.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase makundan suvipäivnouzmas, 37 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Humalaste-jogi lähteb Saarde-järvespäi lidnan röunoiš.

Matkad Lätänman röunhasai om üks'toštkümne kilometrad suvhe, makundan Pärnu-keskushesai om 40 km lodeheze orhal vai avtotel, Tallidnhasai om 200 km pohjoižhe orhal vai avtotedme.

## Eläjad
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 763 ristitud, vl 2000 — 2 223 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 2 507 eläjad vl 1979 i 2 504 ristitud vl 1989.

Nügüd'aigan volostin koumandez eläb lidnas.

## Galerei

Kilingi Nõmme raamatukogu 2016.jpg|Kirjišt (2016)
Killingi Nomme-Wooden House.JPG|Järgeline puine eländpert' (2005)
Killingi Nomme-Main road.JPG|Lidnan päird vl 2005
Kilingi-Nõmme jaamahoone.JPG|Enččen *Kilingi-Nimme*-raudtestancijan sauvuz vl 2013


## Irdkosketused
* Saarde-volostin oficialine sait (''saarde.kovtp.ee'').
Rand

**Rand** voib znamoita:

* Rand — tahond kuivman i veden röunanno.
* Rand — Venäman ezmäižen (ülembaižen) tazopindan üks' administrativižiš ühtnikoišpäi.
* Rand — agj mägen pautken libundanno.
* Rand — muigotez (noustatez, taiginvezi) tahthan vai vasan samižen täht.
* Rand — Suviafrikan Tazovaldkundan rahaühtnik.
* Rand (külä) — znamoičendoiden lehtpol'.

## Kacu mugažo
* Ränd — märg lumi, släc, märg vilu sä.
Inkiden imperii

**Inkiden imperii** ( [taˈwantiŋ ˈsuju] *Tauantinsuju* «nellän agjan ühtištuz») oli indejine valdkund Suviamerikan päivlaskmas vozil 1438−1533.

Valdkund kazvoi Kuskon ruhtinazkundan ohjandajiden ekspansižen politikan tagut lähižiden maiden anastusel. Kusko-pälidn sijazihe nellän agjan ühthižes čokkoimes. Vl 1533 ispanižed anastajad (konkistadorad) alištiba imperijan tobmad palad, i se lopi olendad täuzin vl 1572.

## Ümbrikirjutand
Inkiden valdkund (ičeze nimituz: *Tauantinsuju*) oli kaikiš järedamb Suviamerikas pindan i ristitišton mödhe 11.-16. voz'sadoil. Sen klassoiden erigoitmine oli olmas aigaližel pordhal. Oti nügüdläižiden Bolivijan, Ekvadoran i Perun territorijad täuzin (päiči kazvahtunuziš läbipäzmatomal sel'val päivnouzman rajoniš), Argentinan, Čilin i Kolumbijan tahondoid paloin.

Toižed-ki keled oliba imperijas: aimaran kel', kolnuded nügüd' pukina- i močika-keled. Kipu (sol'muižed mujunitil) oli kirjkeleks, vedihe valdkundališt statistikad sen abul. Südäitorguind vedihe tavaroiden vajehtusel, oigetihe valdkundmaksoid naturaližikš varoikš. Inkad kaičiba rahvahiden kul'turidentižust, miše erištada heid tulebas aigas.

Arheologižed tedoidused ozutadas, miše inkad oliba sanuded kul'tursatusiden enambust edeližiš civilizacijoišpäi i alištunuziš lähižiš rahvahišpäi. Inkiden sündundan aigan nened civilizacijad oliba Suviamerikas heiden sätud lopuks imperijan territorijal: Moče, Uari, Čimu, Naska, Pukina, Čačapojas.

## Homaičendad
Karksi-Nuia

**Karksi-Nuia** (mugažo estin kelel) om lidn municipaližeta statusata Estinman suves. Mülüb Vil'jandin makundan Mul'gi-volostihe. Makundan kahtenz' lidn kudespäi eläjiden lugun mödhe.

## Istorii

Karksi mainitase dokumentoiš 12. voz'sadaspäi administrativižeks keskuseks, vl 1248 — feodalan () ištundsijaks. Karksin zamk oli saudud 14. voz'sadan aigan. Lidnuz oli Tevtonan ordenan sijaližen käsknikan rezidencijaks vspäi 1470. Vn 1600 redukus Karksin tora mäni senno Pol'šanmaiž-Ročižen sodan aigan (1600−1611). Zamkan ruinad jäiba murendusen jäl'ghe Pohjoižen sodan aigan 18. voz'sadan zavodindas. Eriline Karksi-külä om olmas ani pohjoižhe lidnaspäi, külän aluz om pandud 19. voz'sadan keskes, laukad radoiba siš, vedihe Karksin jarmankoid heinkus i sügüz'kus.

Nevondkundaližen aigan Kaiken Ühtištusen baggin voibištelendad mäniba penenno Nuia-žilonno vl 1979. Vedihe NSTÜ:n avtokrossčempionatad UAZ- i Niva-avtoil 63 ühtnijanke vl 1983.

Nügüdläižen eländpunktan nimituz oli Nuia-žilo vhesai 1987. Karksi-Nuia sai lidnan statusad vl 1993. Vl 1999 lidn kadoti municipališt statusad, ühtištuihe sidä Karksi-volostidenke. Vn 2017 reforman jäl'ghe ühtištuihe Karksi-, Abj-, Halliste-volostid i Miizakülä-lidnad Mul'gi-volostikš, panihe Abja-Paluoja-lidnad sen keskuseks.

Karksi-Nuia šingotase valdkundaližen büdžetan aluzkundoil: gimnazii, päivkodi, kul'turkeskuz, norišton keskuz. «Nuia PMT AS»-edheotand pästab gidravližid i pnevmolikutimid.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase makundan suves, Halliste-jogen alangištos ratud Karksi-järvenke, 112 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Lätänman röunhasai om 15 km suvhe, volostin Abja-Paluoja-keskushesai om 12 km päivlaskmha avtotedme, makundan Vil'jandi-keskushesai om 34 km pohjoižhe orhal vai avtotel. Tallidn om 193 kilometras, Tartu — 99.

Kaks' manted ristikoitas lidnas: «Pärnu — Valg» i «Vil'jandi — Rujien».

## Eläjad
Vn 2000 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 269 ristitud. Vodele 2007 se poleni i oli 2 027 ristitud.

Nügüd'aigan volostin videndez eläb lidnas.

## Galerei

Karksi panoraam.jpg|Zamkan jändused i Ph. Pedroin lüteranine jumalanpert' (2009, om saudud vl 1778)
Karksi paisjärv loodekaldalt.jpg|Karksi-vezivaradim
Karksi valla kultuurikeskus, 2014.jpg|Kul'turkeskuz vl 2014


## Irdkosketused
* Mulgi-volostin oficialine sait (''mulgivald.ee''). 
* Enččen Karksi-volostin oficialine sait (vhesai 2018, ''karksi.ee'').