open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Must muju

**Must muju** (mugažo **musked** runoiš) om ahromatine muju, vauktusen valun olmatomuz objektaspäi.

Kävutase kor'ben da toižen polen ozutamha. Mugažo se om trauran da mahapanendan muju; peitushe sidodud muju (piikoipimed).

## Mustan mujun ližamujud

## Mustan mujun londuseline olend olmas

Une grappe de cassis.JPG|Čigičaižen marjad
BlackWoods.jpg|Kärgen (torolindun) ižač poigidenke
Corvus corone Rabenkrähe 1.jpg|Kron'a
Pickerel.jpg|Must haug'(Pohjoižamerik)
Assam-Tee SFTGFOP1.jpg|Must čai(Indii)
Gato negro.JPG|Must kaži


## Mustha mujuhu sidodud tärtused
* *[[Čopjäine]]* — must parm.
* *Must mez', must mec* — lemboi, toine pol'.
* *[[Slanc]]* — must pölvaz.

## Mustha mujuhu sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed
### Muštatišed

* *Mustad koirad vauktaks ei voi pesta.*
* *Pada katl'an lajib, a iče-ki must om.*
* *Sügüzel ö pimed, tal'vel päiv om must.*


### Ozoitesed

* Must härgaine, heinäsine händaine (mustikaine).
* Must härgaine om lujas joll'akaz, hot' äjak vet anda, ka kaiken job (küuduk).
* Must katläine pöudon peras kehub (muražmät).
* Must, kut nogi, vauged, kut lumi, hüppib, kut bes, pajatab, kut pap' (harag).


## Kelenvänd
* *Must tusk* — luja da paha tusk.
* *Mustad murdod* — nikuvert ei ole, nimidä ei jänd.
* *Mustaks päiväks* — varha eraseks statjaks.

Toižiden keliden «must kaži»-tärtusele sättub vepsän kelen «kadonu kaži»: «kadonu kaži joksi heiden keskes».

## Kacu mugažo
* Absolütižikš must hibj
* Must kuz'
* Must reig
* Mustad
* Mustikaine
* Mustma
* Mustmeri
Holon (lidn)

**Holon** () om lidn Izrailin keskuzpalas. Se om Tel' Avivan suvine ezilidn, mülüb sen ümbrikho.

## Istorii
Istorijanedeližel aigal madal järv oli olmas lidnan sijas. Izrailin car'kundas eländpunkt oli se sijas, ottihe mad maižandushe. Arabialaižiden vägitungendan jäl'ghe okaitud ma katoi letkil. Tämbäi-ki düniden kaks' kilometrad erigoittas suves lähižes Rišon Le Cion-lidnaspäi.

Eländpunktan aluz om pandud viden žilon ühtištusel vn 1940 keväz'kus. Nimitihe ut žilod nügüdläižikš, *Holon*-nimituz mainitase Tora-pühäkirjas paksus i libub  *hol*'-sanaspäi «lete». Žilo sai lidnan statusad vl 1950.

Holon šingotase kahtendel surtte tegimišton zonal valdkundas. Om äi lapsenturizman aluzkundoid.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase kahtes kilometras Keskmeren randaspäi, 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Röunatab Tel' Avivanke pohjoižes.

## Eläjad
Vl 2011 eläjiden lugu oli 182 575 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.

Valdkundan maižanduzakademii om avaitud lidnas. Holonan tehnologine institut radab vspäi 1969 (, kaik 4,3 tuhad üläopenikoid vl 2018).

## Sebruzlidnad
*  Klivlend, Ogajo, Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (vspäi 1977)

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''holon.muni.il'').
Klivlend (znamoičendad)

**Klivlend** () voib znamoita:
* Klivlend — AÜV:oiden lidn Ogajo-štatas
* Klivlend — Suren Britanijan lidn Anglijas
Nettuno

**Nettuno** (mugažo italijan kelel) om kurortine lidn da kund (kommun) Italijan keskuzpalas. Mülüb Lacio-agjan Metropolitenižhe Pälidnaižhe Rim-lidnha.

## Istorii
Amuižen *Antium*-lidnan aluz oli pandud latinalaižil 1. voz'tuhan EME zavodindas, se lidn änikoiči torguindaspäi i meriujundaspäi. Antium oli Riman vastustajan hätken aigan, no oli alištudud sen tobmudele 5. voz'sadal EME. Mainitase Riman ezmäižiden kolonijoiden keskes vl 338 EME. Riman tetabad ristitud pidiba villoid siš, no lidnan tobj pala oli okaidud 1. voz'sadan meiden erad lopus. Lidnan territorii oli alištunu gotoiden londoile i murendusile 6. voz'sadal. Villad, pühäpertid i kalanikoiden küläd oliba lidnan sijas hätken aigan.

Nügüdläine lidn sai nimitust keskaigaižen külän i Neptunan zamkan mödhe, a ned Neptun-jumalaspäi. Ezmäine municipalitet oli sätud vl 1827.

Nettuno šingotase religiozižel i lebuturizmal, meriportal turistoiden täht, policijan školal.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase metropolitenižen lidnan suvičogas, Tirrenižen meren randal, 11 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Riman keskushesai om 60 km pohjoižhe.

Vn 2011 Italijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 45 460 ristitud, vl 2018 — 49 852 ristitud, se oli kaikiš suremb ristitišt.

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''comune.nettuno.roma.it'').
Tom' (znamoičendad)

**Tom**' voib znamoita:
* Tom' — pu.
* Tom' — jogi Venämas, Zejan ližajogi.
* Tom' — jogi Venämas, Obin ližajogi.
Tverin agjan lidnad

Kaik om kaks'kümne koume lidnad () i 28 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Tverin agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Enččed lidnad
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad:
* Vertäzin (oli lidnaks 14.-16. voz'sadoil), nügüd' Gorodn'-žilo.

Muretud lidnad:
* Korčev (, oli lidnaks vll 1781−1937), om upotadud vl 1937.

## Homaičendad
Haidenhaim Brencal

**Haidenhaim Brencal** (, lühüdas *Heidenheim*) om lidn Saksanman suves, Baden-Vürtemberg-federacijanmas.

## Istorii
Kaikenaigaižen eländpunktan aluz om pandud 13. voz'sadal edel m.e.. Vozil 85-159 m.e. Rimalaižen imperijan tuha azekast kavaleristod oli sijatud Akvilei-lidnuses (latin. *Aquileia*). *Hellenstein-lidnuz* da lidnansein oma saudud vll 1190-1420. Vl 1356 Haidenhaim sai lidnan statusad da torgusen sijadusen oiktust.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase 478..645 m korktusil valdmeren pindan päl (504 m om keskmäine). Lähembaine sur' lidn om Štuttgart 80 km päivlaskmha.

Haidenhaim Brencal jagase lidnankeskuseks (saks. *Kernstadt*) da nelläks lidnrajonaks: Šnaithaim, Mergel'štetten, Oggenhauzen, Groskuhen.

## Eläjad da ižanduz
Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 52 527 eläjad vl 1995.

«Voith GmbH»-kompanijan päfater da tegimed sijadasoiš lidnas (7,5 tuh. radnikoid, pästtas turbinoid da mašiništod cellülozbumagaižen sarakon täht). Ižandusen toižed sarakod oma pol'veimiden, plastikan, tekstilin da ventiläcijan tehmine.

## Lidnad-partnörad
Kaik om 7 lidnad-partnörad Haidenhaimal:
*  Cän'czän, Hubei, Kitai (vspäi 1994)
*  Döbel'n, Saksanma (1991)
*  Jiglav, Čehanma (2002)
*  Kliši-la-Garenn, Francii (1958)
*  Njuport, Uel's, Sur' Britanii (1981)
*  Sankt-Pöl'ten, Alaavstrii, Avstrii (1968)
*  Sisak, Horvatii (1988)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait (''heidenheim.de'').
Kirovan agjan lidnad

Kaik om kahesatoštkümne lidnad () i 40 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*, sidä kesken üks' SATÜ) **[[Kirovan agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Murmanskan agjan lidnad

Kaik om kuz'toštkümne lidnad (, sidä kesken kuz' mülüdas SATÜ:ihe) i 11 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Murmanskan agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Vičenc

**Vičenc** ( [viˈtʃɛntsa], venet.: *Vicensa* [viˈtʃeŋ(t)sa], ) om lidn Italijan pohjoižpäivnouzmas, Venecijan agjas. Om Vičencan provincijan administrativižeks keskuseks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 11. i 7. voz'sadoiden keskes edel m.e. amuižiden pertiden alusiden tedoidusen mödhe.

Vičencan ižandused sarakod oma omblendtegimišt (viž kompanijad), mašiništon tehmine, kuldasižiden juvelirižiden tegesiden pästand, turizm mail'man jäl'gusen sijidme. Om järedoiden bankoiden päfateroid.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Bakkil'jone-jogen da Retrone-ližajogen ühthejoksmusen randoil, Padanan alangištos, 39 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Al'pad seištas pohjoižhe da päivlaskmha lidnaspäi. Voib olda sur'vezid i koume..nell'ballaižid manrehkaidusid.

Matkad Venecijhasai om 60 km päivnouzmha raud- i avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Padui suvipäivnouzmha i Veron päivlaskmha.

## Tobmuz

Vičenc jagase seičemeks sektoraks (äilugu ), ned alajagasoiš 22 fartalaks (äilugu *quartieri*).

Lidnan edeližed pämehed oma Frančesko Ruččo (*Francesco Rucco*, kezaku 2018 — semendku 2023), Akille Variati (*Achille Variati*, semendku 1990 — semendku 1995, sulaku 2008 — kezaku 2018).

## Eläjad
Vl 2014 lidnan eläjiden lugu oli 113 655 ristitud, vn 2017 lopus — 111 620 ristitud. Läz 270 tuhad eläjid om ezilidnoidenke (2014). Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 116 620 eläjad vl 1971.

## Galerei

Piazza dei Signori - Torre Bissara - Piazza della Biade - Vicenza.jpg|Signori-torg, Ratušan Bissara-čuhunduz, Biade-torg (2016)
Cathedral (Vicenza) - Sud esposizione.jpg|Ph. Marijan Blagoveššenjan päjumalanpert', vn 2016 nägu
Basilica Palladiana (Vicenza) - facade on Piazza dei signori.jpg|Palladion bazilikjumalanpert', vn 2016 nägu
Palazzo Chiericati (Vicenza).jpg|Kierikati-pert'kulu (2016, om saudud vl 1580)
Monument to Andrea Palladio (Vicenza).jpg|Andrea Palladion muštpacaz (2016)
Interior of Teatro Olimpico (Vicenza).jpg|Olimpiko-teatran südäin (2016, om saudud vl 1585)
Stazione Vicenza4.JPG|*Vičenc*-päraudtestancijan sauvuz vl 2009


## Sebruzlidnad
*  Klivlend, Ogajo, AÜV (vspäi 2009)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Vičencan kommunan tobmuden sait (''comune.vicenza.it'').
Pskovan agjan lidnad

Kaik om nell'toštkümne lidnad () i 14 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Pskovan agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Enččed lidnad
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad:
* Aleksandrovskii posad / Talabsk (oli lidnaks vll 1821−1917) — nügüd' Ostrov-Zalit-külä
* Izborsk (862 — 19. voz'sadan kesk), nügüd' külä
* Uz' Izborsk (1945−1956, ), nügüd' külä

## Homaičendad
Soročinsk

**Soročinsk** () om Venäman lidn Orenburgan agjan päivlaskmas. Se om Soročinskan municipaližen ümbrikon (edel 2025. vot — lidnümbrikon) administrativižeks keskuseks da palaks, vl 2016 mülüti Soročinskan rajonad.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1737 kuti *Soročinkan lidnuz*, nimitihe lähižen Soročink-jogen mödhe. 19. voz'sadaspäi oli *Soročinskoje*-žiloks. Saudihe *Soročinskai*-raudtestancijad «Samar — Orenburg»-jonol, läbiti lidnad vl 1877.

Žilo sai lidnan statusad vn 1945 16. päiväl semendkud. Soročinsk šingotase kivivoin samižen edheotandoil (650 mareigud ümbrikos) i sijaližen maižanduzprodukcijan ümbriradmižel (leibänkombinat, lihakombinat).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase municipaližen ümbrikon keskuzpalan päivlaskmas, Samaranjogen hural randal, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Soročinskan vezivaradim (35,56 km²) om ülezjogen reguliruimha Samaran vedhut.

Matkad Orenburghasai om 170 km suvipäivnouzmha. Lähembaine lidn om Buzuluk 73 km lodeheze orhal vai ühesakümnes kilometras kaikil teil.

Kaik 40 žilod mülüdas municipaližhe ümbrikho Soročinskan ližaks. Ümbrikon pind — 2763,18 km².

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 29 249 ristitud, vn 2021 — 28 478 ristutud. Vl 2017 kaik 27 912 ristitud elihe lidnas (ümbrikon kaks' koumandest) i 40 853 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 29..30 tuhad vozil 1996−2011 (30 700 rist. vl 2001). 

Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma saudud lidnas: nell' jumalanpertid i časoun'. Islaman pühäpert' om avaitud.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa nimitadud päivkodid (nomer 1, 5, 7..12), kuz' keskškolad (nomer 1, 3..5, 7, 117), specialine (korrekcine) škol-internat, lapsiden sädamižen keskuz, lapsiden tehnižen sädamižen keskuz (kaks' adresad), ümbrikon čomamahtoiden *Lira*-škol Gleb Sovan nimed, ümbrikon sportškol, olimpižen varan sportškol laudtennisas A. S. Nikolaevan nimed.

Soročinskan veterinarine tehnikum (Orenburgan valdkundaližen agrarižen universitetan filial) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Администрация..jpg|Lidnan administracijan sauvuz (2012)
Храм..jpg|Ph. Mikoi-arhangelan jumalanpert', vn 2012 nägu
Сорочинск. Водохранилище..jpg|Soročinskan vezivaradim vl 2012
Сорочинск СДЮСШОР по Настольному Теннису (3).JPG|Laudtennisan sportškol (vn 2007 olend)
Вокзал..jpg|Soročinskai-päraudtestancijan sauvuz vl 2012


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Municipaližen ümbrikon tobmuden sait (''sorochinsk56.ru'').
Leningradan agjan lidnad

Kaik om koumekümne kuz' lidnad () i 35 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Leningradan agj]]as** (vspäi 2024).

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Pikalövo

**Pikalövo** () om Venäman lidn da lidnankund Leningradan agjan suvipäivnouzmas. Se om Boksitogorskan rajonan kaikiš suremb lidn kahtespäi.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1620 Änižen pätinan aigkirjas, sijadase amuižel pustolänil. Eziauguine futor oli nimitadud Pikalöv-manmehen-alusenpanijan kanzannimen mödhe. Vl 1906 nimitihe raudtestancijad «Piter — Vologd»-jonol *Pikalövo*-külän mödhe. Vozil 1927−1930 *Pikalövo*-žilo oli Pikalövon rajonan administrativižeks keskuseks. Vozil 1935−1941 saudihe cementtegint da radnikžilod.

Vspäi 1947 Pikalövo oli lidnanvuiččeks žiloks. Se sai lidnan statusad vl 1954. Vozil 1996−2006 alištui agjan tobmudele oikti da ei mülünd Boksitogorskan rajonha. Vozil 2008−2009 mail'man finansižen krizisan aigan pätegimiden pidajad tahtoiba saubata enambust niišpäi, no eläjad ei antkoi tehta necidä, sen tagut lidn sai tetabut.

Pikalövon ižandusen sarakod oma sauvondmaterialiden pästand (cement, vahtbeton, raudbetontegesed), substancijoiden pästand (alüminijan hapanduz, gallii, potaš, mouckivi), mugažo mecanümbriradmižen edheotand i kolbasceh ratas lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivlaskmaižen polen keskuses, Rädan'-jogen oiktal randal (Säs'-jogen bassein), 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Piterihesai om 220 km päivlaskmha orhal, 230 km raudtedme vai 260 km avtotedme. Om 27 kilometrad päivlaskmpolehe lähembaižhe Boksitogorsk-lidnhasai.

## Tobmuz
Pikalövo om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline nevondkundan ezimez' om Nikolai Semönov (sügüz'ku 2014 — sügüz'ku 2019). Lidnan Administracijan pämez' om Dmitrii Sadovnikov vn 2016 redukuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 562 ristitud, vn 2021 — 20 388 ristitud, rajonan kaks' videndest. Kaik 20 379 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 24..25 tuhad eläjid vozil 1989−2001 (25 700 rist. vl 2000).

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Sündun Ristan Zdviženjan jumalanpert' (2006) i Hristan Eläbzdusen Pühäpertin Udištandan puine jumalanpert' (om letud vspäi 1998).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nomeruidud päivkodid (nomer 2, 3, 5..9), nell' keskškolad (nomer 1..4), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden i norišton sportškol. Leningradan valdkundaline universitet Puškinan nimed, sen Boksitogorskan institutan (filialan) palakund (edel 2010. vot pedagogine kolledž) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Transport
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos. «Vologd — Uz' Ladog»-mante (A114-trass) ümbärdab lidnad suvipäivlaskmas 2000-nziden voziden auguspäi, ende läbiti.

Kaik koume raudtestancijad om läz lidnad: *Pikalövo I* (passažiroiden täht), *Pikalövo II* (tegimištzonas) i *Fabričnai* (, jüguiden täht). Ezilidnelektrojonused ühtenzoittas Piterinke.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Municipaližen «Pikalövo-lidn»-ühtnikan tobmuden aluzkundoiden sait (''pikadmin.ru'').
Kurganan agjan lidnad

Kaik om ühesa lidnad () i 6 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Kurganan agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Uz'lidnan agjan lidnad

Kaik om kümne lidnad () i 11 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Uz'lidnan agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Enččed lidnad
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad, nügüd' lidnanvuiččed žilod:
* Demänsk (oli lidnaks vll 1824−1927)
* Krestci (oli lidnaks vll 1776−1926)

## Homaičendad
Orenburgan agjan lidnad

Kaik om kaks'toštkümne lidnad () **[[Orenburgan agj]]as**. Ei ole lidnanvuiččid žiloid agjas vspäi 2011.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Enččed lidnanvuiččed žilod
;Kaitihe, no anastihe lidnanvuiččen žilon statusad:
* Gai — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1959. Vll 1962−1965 oli Orsk-lidnan palaks. Kätihe lidnaks vl 1979.
* Sol'-Ileck — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1930 *Ileckan Kaičend*-nimenke (). Kätihe lidnaks vl 1945.
* Kuvandik — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1939. Kätihe lidnaks vl 1953.
* Novotroick — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1941. Kätihe lidnaks vl 1945.
* Soročinsk — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1932. Kätihe lidnaks vl 1945.
* Jasnii — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1962. Kätihe lidnaks vl 1979.
* Adamovk — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1959. Kätihe külähižeks eländpunktaks vl 1999.
* Aidirlinskii — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1941. Kätihe küläeländpunktaks vl 1999.
* Akbulak — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1937. Kätihe küläeländpunktaks vl 1999.
* Akkermanovk — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1959. Kätihe küläeländpunktaks vl 2005.
* Dombarovskii — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1939. Kätihe küläeländpunktaks vl 1999.
* Dubenskii — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1944. Kätihe küläeländpunktaks vl 2001.
* Iriklinskii — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1946. Kätihe küläeländpunktaks vl 1999.
* Kargal — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1972. Kätihe küläeländpunktaks vl 2005.
* Koltubanovskii — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1939. Kätihe küläeländpunktaks vl 1999.
* Komarovskii — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1994. Kätihe küläeländpunktaks vl 2011.
* Krasnojarskii — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1949. Kätihe küläeländpunktaks vl 1999.
* Krasnii Kommunar — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1988. Kätihe küläeländpunktaks vl 1999.
* Kumak — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1936. Kätihe küläeländpunktaks vl 1998.
* Novoorsk — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1961. Kätihe küläeländpunktaks vl 1999.
* Novorudnii — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1961. Kätihe küläeländpunktaks vl 2005.
* Novosergijevk — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1948. Kätihe küläeländpunktaks vl 1999.
* Pervomaiskii — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1940. Kätihe küläeländpunktaks vl 1999.
* Perevolockii — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1959. Kätihe küläeländpunktaks vl 1999.
* Rakitänk — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1939. Kätihe küläeländpunktaks vl 1999.
* Jogižilo — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1984. Kätihe küläeländpunktaks vl 1999.
* Saraktaš — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1939. Kätihe küläeländpunktaks vl 1999.
* Svetlii — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1960. Kätihe küläeländpunktaks vl 1999.
* Tül'gan — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1957. Kätihe küläeländpunktaks vl 1999.
* Halilovo — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1935. Kätihe küläeländpunktaks vl 1999.
* Šil'd — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1971. Kätihe küläeländpunktaks vl 1999.
* Energetik — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1966. Kätihe küläeländpunktaks vl 1999.

;Mülütihe toižihe eländpunktoihe:
* Berdi () — oli lidnanvuiččen žilon vspäi 1956. Mülütihe Orenburg-lidnha vl 1959.

## Homaičendad
Jaroslavlin agjan lidnad

Kaik om üks'toštkümne lidnad () i 12 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Jaroslavlin agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Enččed lidnad
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad:
* Petrovsk (oli lidnaks vll 1777−1925), nügüd' lidnanvuitte žilo.

Muretud lidnad:
* Molog (, oli lidnaks vll 1777−1941), om upotadud Ribinskan vezivaradimel vl 1941.

## Homaičendad
Hantin da Mansin avtonomižen ümbrikon lidnad

**[[Hantin da Mansin avtonomine ümbrik]]** om Tümenin agjan pala. Kaik om kuz'toštkümne lidnad () i 24 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) neciš regionas.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Enččed lidnad
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad:
* Berözov (, , oli lidnaks vll 1782−1926), nügüd' lidnanvuitte Berözovo-žilo.

## Kacu mugažo
* Tümenin agjan lidnad (avtonomižita ümbrikoita)

## Homaičendad
Smolenskan agjan lidnad

Kaik om vižtoštkümne lidnad () i 10 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Smolenskan agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Enččed lidnad
Kaičenus erižeks eländpunktaks enzne lidn, nügüd' lidnanvuitte žilo:
* Krasnii (oli lidnaks vll 1776−1922)

## Homaičendad
Sverdlovskan agjan lidnad

Kaik om nell'kümne seičeme lidnad (, sidä kesken kaks' SATÜ:d) i 26 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*, sidä kesken kaks' SATÜ:d) **[[Sverdlovskan agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Kostroman agjan lidnad

Kaik om kaks'toštkümne lidnad () i 7 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Kostroman agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Enččed lidnad
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad:
* Kadii (oli lidnaks vll 1778−1924, ), nügüd' lidnanvuitte žilo
* Parfenjev (oli lidnaks vll 1708−1797), nügüd' Parfenjevo-žilo
* Sudislavl' (oli lidnaks vll 1719−1925), nügüd' lidnanvuitte žilo
* Unž (oli lidnaks 11.-13. voz'sadal i vll 1708−1924), nügüd' žilo

## Homaičendad
Čukotkan avtonomižen ümbrikon lidnad

Kaik om koume lidnad () i 5 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Čukotkan avtonomine ümbrik|Čukotkan avtonomižes ümbrikos]]**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Čukotkan avtonomine ümbrik

**Čukotkan avtonomine ümbrik** (, ) om Venälaižen Federacijan subjekt.

Se mülüb Edahaižen Päivnouzmpolen federaližhe ümbrikho.

Ümbrikon pälidn da kaikiš suremb lidn om Anadir'. Mererandpol' i merisared oma röunanverižeks zonaks, ei sa putta sigä laskendata vai ümbrikon registracijata.

## Keled
Valdkundkeled oma venäkel' da čukačun kel'.

## Istorii
Čukotkan avtonomine ümbrik om olmas vs 1930 tal'vkun 10. päiväspäi. Erine federacijan subjekt vs 1992 heinkun 16. päiväspäi (erištui Magadanan agjaspäi).

Čukotkan avtonomižen ümbrikon Päkäskuz om vahvištadud vn 1997 29. päiväl redukud ümbrikon Duman ezitajil, om allekirjutadud ümbrikon gubernatoral sen-žo voden 28. päiväl kül'mkud da om väges äiluguižidenke vajehtusidenke.

## Geografijan andmused

Čukotkan avtonomine ümbrik sijadase Čukotkan pol'sarel da lähižil penil saril. Kaikiš surembad sared — Vrangelän i Aion.

Ümbrikol om röunoid Kamčatkan randanke da Magadanan agjanke suves, Saha Tazovaldkundanke päivlaskmas. Om meriröunad AÜV:oidenke päivnouzmas Beringan sal'mel.

Čukotkan pohjoižed randad lainištadas Jävaldmeren Päivnouzmaine Sibirin da Čukotkan mered, päivnouzmaižed randad — Tünen valdmeren Beringan meri. Kaikiš znamasižemb jogi om Anadir'-jogi. Igähine roug om kaikuččes sijas. Vegetacine pord 80..100 päiväd ümbrikon suves.

Pind om 721 481 km². Kaikiš korktemb čokkoim om Čantal-mägisel'gan nimetoi mägi, 1887 m.

Londuseližed varad oma kivivoi, londuseline gaz, kivihil', metallad (kuld, tin, vol'fram, artut', vas'k, uran), reskvezi.

## Tobmuz
Ümbrikon pämez' nimitase gubernatoraks. Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks. Roman Kopin radab gubernatoran vs 2008 heinkun 13. päiväspäi.

Čukotkan üks'kodine parlament om ümbrikon Dum. Kaik rahvaz valičeb sen 15 ezitajad videks vodeks. Aleksandr Maslov radab ümbrikon Duman ezimeheks vs 2016 sügüz'kun 30. päiväspäi.

Valitihe gubernatorad vn 2013 8. päiväl sügüz'kud, nügüdläine gubernator sai vägestust ezmäižel tural (79,84%) da radab kahtenden strokun. Ümbrikon Duman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 18. päiväl sügüz'kud (6. kucund).

## Eläjad
Vl 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 50 526 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 162 135 eläjad vl 1990. Kaikutte seičemenz' eläi kümnespäi om lidnalaine.

Kaik om koume lidnad ümbrikos da 5 lidnanvuittušt žilod. Ei ole toižid järedoid lidnoid. Vl 2017 kaik oli 8 eländpunktad enamba mi tuha eläjidenke.

Rahvahad (enamba 1% vl 2010): venälaižed — 49,6%, čukčulaižed — 25,3%, ukrainalaižed — 5,7%, eskimosalaižed — 3,0%, evenalaižed (lamutalaižed) — 2,8%, čuvanalaižed — 1,8%, toižed rahvahad — 6,3%, rahvahuden ozutandata — 5,5%.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Čukotkan avtonomižen ümbrikon gubernatoran oficialine sait (''rkopin-chukotka.ru''). 
* Čukotkan avtonomižen ümbrikon gubernatoran da Ohjastusen oficialine portal (''чукотка.рф'').  
* Čukotkan avtonomižen ümbrikon Duman oficialine sait (''duma.chukotka.ru''). 
* Čukotkan informacine sait (''chukotken.ru'').
Ivanovon agjan lidnad

Kaik om seičemetoštkümne lidnad () i 13 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Ivanovon agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Enččed lidnad
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad:
* Luh (oli lidnaks vll 1778−1925), nügüd' lidnanvuitte žilo.

## Homaičendad
Ivanovon agj

**Ivanovon agj** () om Venälaižen Federacijan subjekt.

Se mülüb Federaližhe keskuzümbrikho.

Agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn om Ivanovo. Agjan ristitišton läz kaht videndest eläb siš.

## Keled
Valdkundkel' om üks'jäine — venäkel'.

## Istorii
Ivanovon agj om olmas vs 1936 keväz'kun 11. päiväspäi.

Ivanovon agjan Päkäskuz om vahvištadud vn 2009 29. päiväl vilukud Agjan Duman ezitajil, om allekirjutadud gubernatoral sen-žo voden 18. päiväl uhokud da om väges möhembaižidenke vajehtusidenke. Se vajehti endišt Päkäskust, kudamb oli vahvištadud vn 1996 8. päiväl semendkud.

## Geografijan andmused

Agj röunatab Alalidnan agjanke päivnouzmas, Vladimiran agjanke suves, Jaroslavlin agjanke lodehes, Kostroman agjanke pohjoižes. Ivanovon agj om mererandatoi.

Pind om 21 437 km², sidä kesken mec otab 10 375 km² (vl 2005). Znamasižed joged oma Volg da Kläz'm sen huridenke ližajogidenke (Nerl', Uvod', Tez da Luh). Kaikiš suremb ratud vezišt om Gor'kijan vezivaradim.

Reljef om alangoikaz da vanoikaz. Kaikiš korktemb čokkoim om kukkazsel'gan nimetoi taho Volgan hural randal (196 m) agjan pohjoižes. Kaikiš madalamb čokkoim om Kläz'm-jogen kendäk suves (75 m).

Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +18 C°, vilukun lämuz om −8 C°. Paneb sadegid 650 mm vodes, sidä kesken kezal — 213 mm.

Londuseližed varad oma turbaz, fosforitad, sauvondmaterialad (saved, letked, mouckivi), mec, reskvezi.

## Tobmuz
Agjan pämez' nimitase gubernatoraks. Stanislav Voskresenskii tegeb gubernatoran velgusidme vs 2017 redukun 10. päiväspäi. Kaik rahvaz änestab händast videks vodeks. Gubernator om mugažo agjan Ohjastusen ezimez', hän märičeb sen strukturad da paneb Ohjastusen ühtnijoid radnikusile. Ühesa Ohjastusen varaezimest oma hänele abhu.

Ivanovon agjan üks'kodine parlament om Agjan Dum. Kaik rahvaz valičeb sen 24 ezitajad videks vodeks. Viktor Smirnov radab Agjan Duman ezimeheks vs 2013 sügüz'kun 14. päiväspäi.

Radonoigendai tobmuz om Ivanovon agjan Ohjastuz. Agjan departamentad, komitetad da radnikoičendad alištudas Ohjastusele.

Vn 2014 14. päiväl sügüz'kud valitihe edelišt gubernatorad, Pavel Kon'kov sai vägestust ezmäižel tural 80,32% änid satusenke. Agjan Duman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2013 8. päiväl sügüz'kud.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 1 061 651 ristitud. Kaikutte kahesanz' eläi kümnespäi om lidnalaine.

Kaik om seičemetoštkümne lidnad agjas da 14 lidnanvuittušt žilod. Toižed järedad lidnad (enamba 50 tuh. eläjidenke, surembaspäi penembha) oma Kinešm da Šui. Vl 2017 kaik om 11 eländpunktad enamba mi 10 tuh. eläjidenke.

Rahvahad (enamba 0,4% vl 2010): venälaižed — 90,6%, ukrainalaižed — 0,7%, totarlaižed — 0,6%, armenijalaižed — 0,4%, toižed rahvahad — 2,5%, rahvahuden ozutandata — 5,2%.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Ivanovon agjan gubernatoran da Ohjastusen oficialine portal (''ivanovoobl.ru''). 
* Ivanovon agjan Duman oficialine sait (''ivoblduma.ru''). 
* Ivanovon agjan internet-enciklopedii (''ivanovoweb.ru'').
Alalidnan agjan lidnad

Kaik om kaks'kümne kahesa lidnad (, sidä kesken üks' SATÜ) i 54 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Alalidnan agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Enččed lidnad
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad:
* Ardatov (oli lidnaks vll 1779−1925), nügüd' lidnanvuitte žilo
* Kurmiš (1372−1925), nügüd' žilo
* Madajev (1817−1820), nügüd' žilo
* Makarjev (1789−1920), nügüd' žilo
* Varnavin (1778−1925), nügüd' radnikžilo
* Vasil'sursk (1779−1927), nügüd' lidnanvuitte žilo

Mülütihe toižihe lidnoihe:
* Kanavino — Alauz'lidnan pala, erine lidn vll 1919−1928
* Sormovo — Alauz'lidnan pala, oli lidnaks vll 1922−1928

## Homaičendad
Novosibirskan agjan lidnad

Kaik om nell'toštkümne lidnad () i 17 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Novosibirskan agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Tomskan agjan lidnad

Kaik om kuz' lidnad (, sidä kesken 1 SATÜ) i üks' lidnanvuitte žilo (ven. *посёлок городского типа*) **[[Tomskan agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Lidnanvuitte žilo

## Homaičendad
Čeläbinskan agjan lidnad

Kaik om koumekümne lidnad (, sidä kesken koume SATÜ:d) i 13 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Čeläbinskan agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Vladimiran agj

**Vladimiran agj** () om Venälaižen Federacijan subjekt.

Se mülüb Federaližhe keskuzümbrikho.

Agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn om Vladimir.

## Keled
Valdkundkel' om üks'jäine — venäkel'.

## Istorii
Vladimiran agj om olmas vs 1944 elokun 14. päiväspäi.

Vladimiran agjan Päkäskuz om vahvištadud vn 2001 14. päiväl elokud Käskusenandajan Suiman ezitajil, allekirjutadud agjan Administracijan pämehel sil-žo päiväl da om väges äiluguižidenke vajehtusidenke.

## Geografijan andmused

Agj röunatab Alalidnan agjanke päivnouzmas, Räzanin agjanke suves, Moskvan agjanke suvipäivlaskmas da päivlaskmas, Jaroslavlin da Ivanovon agjoidenke pohjoižes. Vladimiran agj om mererandatoi.

Pind om 29 084 km², sidä kesken mec — 55% (pedajikod oma enambuses), sod ottas 1,3% (374 km²) agjan pohjoižpäivnouzmas. Znamasižed joged oma Kläz'm da Okanjogi niiden ližajogidenke, ned mülüdas Volgan i Kaspijan meren basseinha.

Reljef om kukhikaz lodehes da pohjoižes, tazo alangoidenke suvipäivnouzmpolele. Kaikiš korktemb čokkoim om Klinan da Dmitrovan kukkazsel'gan nimetoi taho (271 m) agjan lodehes. Kaikiš madalamb čokkoim om Kläz'm-jogen kendäk agjan päivnouzmas (68 m).

Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +18..+19 C°. Vilukun kesklämuz om −9..−12 C°. Paneb sadegid 550..600 mm vodes, enamba kaiked kezakus-elokus da redukus (60..80 mm kus), vähemba kaiked — uhokus-sulakus (30 mm kus).

Londuseližed varad oma turbaz, raudkivend, fosforitad, sauvondmaterialad (sauvondgips, saved, letked), mouckivi.

## Tobmuz

Agjan pämez' nimitase gubernatoraks. Svetlana Orlova radab gubernatoran vs 2013 keväz'kun 24. päiväspäi. Kaik rahvaz änestab händast videks vodeks. Gubernator om mugažo agjan Administracijan pämez', hän märičeb sen strukturad da paneb Administracijan ühtnijoid radnikusile.

Vladimiran agjan üks'kodine parlament om Käskusenandai Suim. Kaik rahvaz valičeb sen 38 ezitajad videks vodeks. Vladimir Kiselöv radab Käskusenandajan Suiman ezimeheks vs 2009 keväz'kun 18. päiväspäi kahtenden strokun jäl'geten.

Radonoigendai tobmuz om Vladimiran agjan Administracii. Agjan departamentad da komitetad alištudas Administracijale.

Vn 2013 8. päiväl sügüz'kud Käskusenandajan Suiman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba (6. kucund), sil-žo päiväl valitihe gubernatorad. Nügüdläine gubernator sai vägestust ezmäižel tural 74,73% änid rezul'tatanke.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 1 443 693 ristitud. Lidnalaižiden pala om seičeme ühesandest.

Kaik om kaks'kümne koume lidnad agjas da 9 lidnanvuittušt žilod. Toižed järedad lidnad (enamba 100 tuh. eläjid vl 2017, surembaspäi penembha) oma Kovrov i Murom. Vl 2017 kaik oli 20 eländpunktad enamba mi 10 tuh. eläjidenke.

Rahvahad (enamba 0,4% vl 2010): venälaižed — 89,3%, ukrainalaižed — 0,9%, totarlaižed — 0,5%, armenijalaižed — 0,4%, toižed rahvahad — 2,3%, rahvahuden ozutandata — 6,6%.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Vladimiran agjan gubernatoran oficialine sait (''gubernator33.ru''). 
* Vladimiran agjan gubernatoran da Administracijan oficialine sait (''avo.ru'').  
* Vladimiran agjan Käskusenandajan Suiman oficialine sait (''zsvo.ru'').
Irkutskan agjan lidnad

Kaik om kaks'kümne kaks' lidnad () i 46 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Irkutskan agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Enččed lidnad
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad, nügüd' žilod:
* Balagansk (oli lidnaks vll 1764−1925)
* Verholensk (lidn vll 1857−1925)

Muretud lidnad:
* Ilimsk (oli lidnaks vspäi 1764 — 1920-nded voded), om upotadud; kc. Ust'-Ilimsk.

## Homaičendad
Magadanan agjan lidnad

Kaik om kaks' lidnad () i 23 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Magadanan agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Enččed lidnad
Muretud lidnad:
* Gižiginsk (vai Gižig, , oli lidnaks vll 1783−1926), kacu mugažo Gižig-žilo.

## Homaičendad
Kalugan agjan lidnad

Kaik om kaks'kümne kaks' lidnad () i 6 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Kalugan agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Enččed lidnad
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad, nügüd' žilod:
* Peremišl' (oli lidnaks vll 1776−1925)
* Serpeisk (15. voz'sada — 1919)
* Vorotinsk (12. voz'sada — 1918)

## Homaičendad
Astrahanin agj

**Astrahanin agj** (, ) om Venälaižen Federacijan subjekt.

Se mülüb Federaližhe suviümbrikho.

Agjan pälidn da kaikiš suremb lidn om Astrahan' (agjan ristitišton läz pol't).

## Keled
Valdkundkel' om üks'jäine — venäkel'.

## Istorii
Astrahanin agj om olmas vs 1943 tal'vkun 27. päiväspäi.

Astrahanin agjan Päkäskuz om vahvištadud vn 2007 9. päiväl sulakud Agjan Duman ezitajil da om väges nügüd' äiluguižidenke vajehtusidenke. Se vajehti endišt Päkäskust, kudamb oli vahvištadud vn 1997 28. päiväl keväz'kud.

## Geografijan andmused

Astrahanin agj levigandeb Volgan da Ahtuban alangištos. Agj röunatab Kazahstananke päivnouzmas (sen Päivlaskmaiž-Kazahstanan agjanke), Kalmikijan Tazovaldkundanke päivlaskmas da Volgogradan agjanke pohjoižes. Agjan suvižed randad lainištab Kaspijan meri.

Reljef om kukhikaz lodehes da alangoikaz suves. Kaikiš korktemb čokkoim om Sur' Bogdo-kukkaz (161,9 m). Kaikiš alahaižemb om Kaspijan meren kendäk (−27 m).

Klimat om kontinentaline kuiv. Keza om räk. Tal'vel sulasä oleskeleb paksus. Paneb sadegid 200..300 mm vodes, sulakul-heinkul tobjimalaz.

Londuseližed varad oma londuseline gaz, kivivoi, sauvondgips, keitandsol.

## Tobmuz

Agjan pämez' nimitase gubernatoraks. Aleksandr Žilkin radab gubernatoran vs 2004 tal'vkun 23. päiväspäi. Kaik rahvaz änestab händast videks vodeks, enamba kaht strokud jäl'geten ei sa. Gubernator om mugažo agjan Ohjastusen pämez', hän märičeb sen strukturad da paneb Ohjastusen ezimest radnikusele sättutaden parlamentanke.

Astrahanin agjan parlament om Agjan Dum. Kaik rahvaz valičeb sen 58 ezitajad videks vodeks, vaiše 19 heišpäi sab rata kaikenaigašti. Igor' Martinov radab Duman ezimeheks vs 2016 sügüz'kun 26. päiväspäi.

Radonoigendai tobmuz om Astrahanin agjan Ohjastuz. Rasul Sultanov radab Ohjastusen ezimeheks vs 2017 sulakun 27. päiväspäi, hän-žo om varagubernatoraks. Agjan ministrused, agentused da radnikoičendad alištudas Ohjastusele.

Vn 2014 14. päiväl sügüz'kud valitihe gubernatorad, nügüdläine gubernator sai vägestust ezmäižel tural (75,28% änid) da radab koumanden strokun. Agjan Duman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 18. päiväl sügüz'kud.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 1 010 073 ristitud. Kaikutte kahtenz' ristit koumespäi om lidnalaine.

Kaik om kuz' lidnad agjas, 7 lidnanvuittušt žilod i 428 külähišt eländpunktad.

Rahvahad (enamba 0,5% vl 2010): venälaižed — 61,2%, kazahlaižed — 14,8%, totarlaižed — 6,0%, ukrainalaižed — 0,8%, azerbaidžanlaižed — 0,8%, nogailaižed — 0,8%, čečenalaižed — 0,7%, kalmikalaižed — 0,7%, armenijalaižed — 0,6%, čiganalaižed — 0,5%, avarad — 0,5%, toižed rahvahad — 3,2%, rahvahuden ozutandata — 9,4%.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Astrahanin agjan da sen Ohjastusen oficialine portal (''astrobl.ru''). 
* Astrahanin agjan gubernatoran oficialine sait (''jilkin.ru''). 
* Astrahanin agjan Duman oficialine sait (''astroblduma.ru'').
Kurskan agjan lidnad

Kaik om kümne lidnad () i 22 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Kurskan agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Enččed lidnad
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad:
* Tim (oli lidnaks vll 1779−1926), nügüd' lidnanvuitte žilo.

## Homaičendad
Tulan agjan lidnad

Kaik om ühesatoštkümne lidnad () i 11 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Tulan agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Enččed lidnad
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad:
* Čern' (1777−1926), nügüd' lidnanvuitte žilo
* Dedilov (oli Dedoslavl'-lidnaks 12. voz'sada — 1238. voz' i lidnaks tošti vll 1553−1777), nügüd' žilo
* Jepifan' (1777−1926), nügüd' lidnanvuitte žilo
* Krapivn (1777−1926), nügüd' žilo
* Odojev (14. voz'sada — 1926), nügüd' lidnanvuitte žilo

Mülütihe toižihe lidnoihe:
* Severo-Zadonsk — Donskoi-lidnan pala, erine lidn vll 1950−2005
* Sokol'niki — Novomoskovsk-lidnan pala, oli lidnaks vll 1958−2008

## Homaičendad
Penzan agjan lidnad

Kaik om üks'toštkümne lidnad (, sidä kesken üks' SATÜ) i 16 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Penzan agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Enččed lidnad
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad:
* Mokšan (1780−1925) — nügüd' lidnanvuitte žilo.
* Narovčat (1780−1926) — nügüd' žilo.
* Vadinsk (Kerensk-lidn vll 1780−1926) — nügüd' žilo.
* Ülälomov (1780−1925) — nügüd' žilo.

## Homaičendad
Penzan agj

**Penzan agj** () om Venälaižen Federacijan subjekt.

Se mülüb Volgaveren federaližhe ümbrikho.

Agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn om Penz.

## Keled
Valdkundkel' om üks'jäine — venäkel'.

## Istorii
Penzan agj om olmas vs 1939 uhokun 4. päiväspäi.

Penzan agjan Päkäskuz om vahvištadud vn 1996 10. päiväl sügüz'kud Käskusenandajan Suiman ühtnijoil, allekirjutadud agjan Administracijan pämehel sil-žo päiväl da om väges nügüd' äiluguižidenke vajehtusidenke.

## Geografijan andmused

Agjal om röunoid Ul'janovskan agjanke päivnouzmas, Saratovan agjanke suves, Tambovan agjanke päivlaskmas, Räzanin agjanke lodehes, Mordovijan Tazovaldkundanke pohjoižes. Penzan agj om mererandatoi.

Pind om 43 352 km², sidä kesken mec otab territorijan videndest. Kaikiš pidembad oma Suranjogi da Mokšanjogi, ned mülüdas Volgan oigedpol'žhe basseinha. Päivlaskmaižed da suvipäivlaskmaižed joged mülüdas Donan basseinha. Kaikiš suremb ratud vezišt om Suran vezivaradim.

Kaikiš korktemb čokkoim om Hvalinskan kukkazsel'gan nimetoi taho (342 m).

Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz +19,9 C°, uhokun — −9,3 C°, voden keskmäine lämuz +5,2 C°. Paneb sadegid 450..500 mm vodes tobjimalaz, no voib olda 350..775 mm röunoiš.

Londuseližed varad oma kivivoi, turbaz, titan, cirkonii, sauvondmaterialad (letked, saved, mouckivi, sauvondgips), mineraližed mujud, fosforitad, reskvezi.

## Tobmuz

Agjan pämez' nimitase gubernatoraks. Ivan Belozercev radab gubernatoran vs 2015 semendkun 25. päiväspäi. Kaik rahvaz änestab händast videks vodeks, enamba kaht strokud jäl'geten ei sa. Gubernator om mugažo agjan Ohjastusen ezimez', hän märičeb sen strukturad da paneb Ohjastusen ühtnijoid radnikusile.

Penzan agjan üks'kodine parlament om Käskusenandai Suim. Kaik rahvaz valičeb sen 36 ezitajad videks vodeks. Valerii Lidin radab Käskusenandajan Suiman ezimeheks vs 2015 elokun 11. päiväspäi.

Radonoigendai tobmuz om Penzan agjan Ohjastuz. Agjan ministrused, departamentad, ohjandused da komitetad alištudas Ohjastusele.

Vn 2015 13. päiväl sügüz'kud valitihe gubernatorad, nügüdläine gubernator sai vägestust ezmäižel tural (86,04% änid). Käskusenandajan Suiman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2012 14. päiväl redukud.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 1 386 186 ristitud. Lidnalaižen ristitišton pala om 68,5% (2018).

Kaik om üks'toštkümne lidnad agjas da 16 lidnanvuittušt žilod. Toižed järedad lidnad (enamba 50 tuh. ristituid, surembaspäi penembha) oma Kuzneck da Zarečnii (Penzan kaimdailidn). Vl 2017 kaik om 10 eländpunktad enamba mi 10 tuh. eläjidenke.

Rahvahad (enamba 0,4% vl 2010): venälaižed — 84,1%, totarlaižed — 6,2%, mordvinalaižed — 4,0%, ukrainalaižed — 0,6%, čuvašalaižed — 0,4%, toižed rahvahad — 1,6%, rahvahuden ozutandata — 3,1%.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Penzan agjan gubernatoran da Ohjastusen oficialine portal (''pnzreg.ru'').   
* Penzan agjan Käskusenandajan Suiman oficialine sait (''zspo.ru'').
Bränskan agj

**Bränskan agj** () om Venälaižen Federacijan subjekt.

Se mülüb Federaližhe keskuzümbrikho.

Agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn om Bränsk.

## Keled
Valdkundkel' om üks'jäine — venäkel'.

## Istorii
Bränskan agj om olmas vs 1944 heinkun 5. päiväspäi.

Bränskan agjan Päkäskuz om vahvištadud vn 2012 20. päiväl tal'vkud Agjan Duman ezitajil da om väges nügüd' äiluguižidenke vajehtusidenke. Se vajehti endišt Päkäskust, kudamb oli vahvištadud vn 1996 26. päiväl vilukud.

## Geografijan andmused

Agj röunatab Kalugan agjanke pohjoižpäivnouzmas, Orelan agjanke päivnouzmas, Kurskan agjanke suvipäivnouzmas, Ukrainanke suves (sen Sumin da Černigovan agjoidenke), Vaugedvenämanke päivlaskmas (sen Gomelin da Mogilövan agjoidenke), Smolenskan agjanke pohjoižes. Bränskan agj om mererandatoi.

Pind om 34 857 km², sidä kesken mec otab läz nelländest. Znamasižed joged oma Desn ližajogidenke da Iput', ned mülüdas Dnepr-jogen basseinha.

Reljef om tazo da alangoikaz tobjan palan. Desnan oiged randpol' om kukhikaz da vanoikaz. Kaikiš korktemb nimetoi čokkoim (292 m) sijadase agjan lodehes, Smolenskan agjan röunal. Kaikiš madalamb om Desn-jogen kendäk suves (125 m).

Klimat om ven kontinentaline. Tal'v om hobed, keza om pit'k. Heinkun keskmäine lämuz om +18..+20 C°, vilukun kesklämuz om −7..−9 C°. Paneb sadegid 550..600 mm vodes, sidä kesken kezal 220..230 mm, kaikes tal'ves oleleb 80..100 mm.

Londuseližed varad oma fosforitad, sauvondmaterialad (letked, saved, mouckivi, mel), mustma.

## Tobmuz

Agjan pämez' nimitase gubernatoraks. Aleksandr Bogomaz radab gubernatoran vs 2014 sügüz'kun 9. päiväspäi. Kaik rahvaz änestab händast videks vodeks, ei sa enamba kaht strokud jäl'geten. Gubernator om mugažo agjan Ohjastusen pämez', hän märičeb sen strukturad da paneb Ohjastusen ühtnijoid radnikusile. Kümne varagubernatorad oma hänele abhu.

Käskusenandai tobmuz om üks'kodine parlament. Se om Bränskan agjan Dum 60 deputatanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Vladimir Popkov radab Agjan Duman ezimeheks vs 2014 sügüz'kun 30. päiväspäi.

Radonoigendai tobmuz om Bränskan agjan Ohjastuz. Agjan departamentad, ohjandused da inspekcijad alištudas Ohjastusele.

Gubernatoran valičendad oliba edel ičeze strokud, vn 2015 13. päiväl redukud. Nügüdläine gubernator sai vägestust ezmäižel tural (79,96%) da radab ühtenden strokun. Agjan Duman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2014 14. päiväl sügüz'kud.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 1 278 217 ristitud. Kaikutte seičemenz' ristit kümnespäi om lidnalaine.

Kaik om kuz'toštkümne lidnad agjas da 23 lidnanvuittušt žilod. Toižed järedad lidnad (enamba 40 tuh. ristituid, surembaspäi penembha): Klincad da Novozibkov. Vl 2017 kaik om 16 eländpunktad enamba mi 10 tuh. eläjidenke.

Rahvahad (enamba 0,4% vl 2010): venälaižed — 94,7%, ukrainalaižed — 1,1%, vaugedvenälaižed — 0,4%, armenijalaižed — 0,4%, toižed rahvahad — 1,3%, rahvahuden ozutandata — 2,1%.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Bränskan agjan gubernatoran da Ohjastusen oficialine portal (''bryanskobl.ru''). 
* Bränskan agjan Duman oficialine portal (''duma.bryansk.ru'').
Tümenin agjan lidnad (avtonomižita ümbrikoita)

Kaik om viž lidnad () i ni üht lidnanvuittušt žilod (vspäi 2009, ven. *посёлок городского типа*) **[[Tümenin agj]]as** sen avtonomižita ümbrikoita.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Kacu mugažo
Tümenin agjha mülüjiden avtonomižiden ümbrikoiden lidnad:
* Hantin da Mansin avtonomižen ümbrikon lidnad
* Jamalan Nenciden avtonomižen ümbrikon lidnad

## Homaičendad
Räzanin agjan lidnad

Kaik om kaks'toštkümne lidnad () i 21 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Räzanin agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Enččed lidnad
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad, nügüd' lidnanvuiččed žilod:
* Jelat'm (oli lidnaks vll 1779−1926)
* Kadom (1779−1926)
* Pronsk (1778−1926)
* Sapožok (1778−1926)

## Homaičendad
Ul'janovskan agjan lidnad

Kaik om kuz' lidnad () i 29 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Ul'janovskan agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Tambovan agjan lidnad

Kaik om kahesa lidnad () i 12 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Tambovan agj]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Lidnanvuiččed žilod

## Homaičendad
Tambovan agj

**Tambovan agj** () om Venälaižen Federacijan subjekt.

Se mülüb Federaližhe keskuzümbrikho.

Agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn om Tambov.

## Keled
Valdkundkel' om üks'jäine, se om venäkel'.

## Istorii
Tambovan agj om olmas vs 1937 sügüz'kun 27. päiväspäi.

Tambovan agjan Päkäskuz om vahvištadud vn 1994 30. päiväl kül'mkud Agjan Duman ezitajil da om väges äiluguižidenke vajehtusidenke.

## Geografijan andmused

Agjal om röunoid Penzan da Saratovan agjoidenke päivnouzmas, Voronežan agjanke suves, Lipeckan agjanke päivlaskmas da Räzanin agjanke pohjoižes. Tambovan agj om mererandatoi.

Pind om 34 462 km². Agj mülüb mecan i stepin zonha, mec otab territorijan kümnendest. Mahuz om mustma. Joged mülüdas Donan (znamasižed — Matir- da Voron-joged) i Volgan (znamasine — Cnanjogi) basseinoihe.

Reljef om tazo, mugažo vanoikaz sijiči. Kaikiš korktemb čokkoim om nimetoi taho suvipäivlaskmas Tambovalpäi, Matir-jogen hural randal (219 m). Kaikiš madalamb om Cnanjogen kendäk agjan pohjoižröunal (95 m).

Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +19..+20 C°, vilukun lämuz — −8..−9 C°. Paneb sadegid 450..550 mm vodes.

Londuseližed varad oma turbaz, titan, cirkonii, sauvondmaterialad, fosforitad, mineraližed mujud, mustma.

## Tobmuz

Tambovan agjan pämez' nimitase Administracijan pämeheks. Aleksandr Nikitin radab administracijan pämehen vs 2015 semendkun 25. päiväspäi. Hänen valdatusiden strok om viž vot. Administracijan pämez' märičeb sen strukturad da paneb sen ühtnijoid radnikusile. Kaks' Administracijan ezmäšt varapämest da kahesa Administracijan muite varapämest oma hänele abhu.

Tambovan agjan üks'kodine parlament om Agjan Dum. Se sädab ištundoid kerdan kus. Kaik rahvaz valičeb sen 50 ezitajad videks vodeks. Evgenii Matuškin radab Agjan Duman ezimeheks vs 2015 tal'vkun 10. päiväspäi.

Radonoigendai tobmuz om Tambovan agjan Administracii. Agjan ohjandused da komitetad alištudas Administracijale.

Agjan administracijan pämehen valičendad oliba vn 2015 13. päiväl sügüz'kud, nügüdläine administracijan pämez' sai vägestust ezmäižel tural (85,47%) da radab ezmäižen strokun. Agjan Duman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 18. päiväl sügüz'kud (6. kucund).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 1 091 994 ristitud. Kaikutte koumanz' ristit videspäi om lidnalaine (2018).

Kaik om kahesa lidnad agjas da 12 lidnanvuittušt žilod. Toine järed lidn (enamba 90 tuh. ristitud) om Mičurinsk. Vl 2018 kaik om 10 eländpunktad enamba mi 10 tuh. eläjidenke.

Rahvahad (enamba 0,4% vl 2010): venälaižed — 95,0%, ukrainalaižed — 0,7%, armenijalaižed — 0,4%, čiganalaižed — 0,4%, toižed rahvahad — 1,4%, rahvahuden ozutandata — 2,1%.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Tambovan agjan tobmuden aluzkundoiden (Administracijan da sen pämehen) informacine portal (''tambov.gov.ru''). 
* Tambovan agjan Duman oficialine sait (''tambovoblduma.ru'').