open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Agregatine olend

**Agregatine olend** (-sanaspäi «ližadan») om substancijan fizine olend, rippub lämuden i painuden ühtnendaspäi. Agregatižen olendan vajehtuz voib kaimdas joudjan energijan, entropijan, ninevuden da toižiden fizižiden suruziden hüpkenvuiččel vajehtusel.

## Toižendad
Kaik nell' agregatišt olendad oma järgeližed: plazm (otab mail'man substancijan enambust), kova (kristall), nozol i gazanvuitte olendad. Mezofazan olendad oma amorfine hibj, nozol kristall, stajan membran. Toižed agregatižed olendad oleldas madalan lämuden arvoimižiš: Bozen kondensat, fermionkondensat, kvantgaz, kvantnozoluz. Tedomehed ezimeletadas nenid olendoid mugažo: vaskmäine substancii, fotonmolekul, mujustöklan kondensat.


Gif -AtomosSolido 01.gif|Heneged *kovas olendas* – ned oma läz toine tošt
Gif -AtomosLiquid 03.gif|Heneged *nozolas olendas* – ned voidas ujuda i vajehtada formad
Gif -AtomosGas 02.gif|Heneged *gazolendas* – todhižikš ned oma äjan edahamb toine toižespäi
Plasma jacobs ladder.jpg|Ratud *plazm*, tegese il'mas elektrobemblen abul. Luja erinend kahten tüvikon potencialiden keskes ioniziruib henegid il'mas i sädab plazmad


Substancijan agregatižen olendan toižendoiden päine termodinamine (fenomenologine) tunduz om energetine röun faziden keskes: purustusen lämuz om röunaks nozoluden i sen purun keskes, sulamižen lämuz röunatab kovad substancjad nozoludespäi. Kävutadas avarombad *[[termodinamine faz]]*-tärtust ümbrikirjutamha erazvuiččid olendoid fizikas. Ümbrikirjutajad päličmänendoid toižes fazaspäi toižele nägused oma kritižed.

## Fazine päličmänend
Fazine päličmänend näguse fazdiagrammal, konz sistem vajehtab ičeze intensivižid parametroid (lämuz, painuz i m.e.) i ristikoičeb jagajad jonod kahten fazan keskes. Ku erazvuiččed olendan tazostused ümbrikirjutadas kaikenvuiččid termodinamižid fazid, ka kaiken voib löuta surut, kudamb vajehtase hüpkenvuiččikš fazižen päličmänendan aigan.

Ezmäižen toižendan fazižes päličmänendas kaikiš päižembad, primarižed ekstensivižed parametrad vajehtasoiš: eriline mülü, varatud südäienergijan lugumär, komponentoiden koncentracii i sen vuitte. Kahtenden toižendan fazižed päličmänendad tegesoiš statjoiš, konz substancijan sauvusen simmetrii vajehtub, sen aigan simmetrii voib hajeta täuzin vai poleta paloin.

## Homaičendad
Gravitacii

**Gravitacii** (vai **jüguz, vedand, mail'man vedand**, -sanaspäi «jüguz») om universaline fundamentaline vastamižpaineg kahten materialižen hibjan keskes, miččil mass om olmas.

Mail'man vedand ümbrikirjutase Einšteinan ühthižel relätivižusen teorijal ühthižes statjas. Njutonan jügusen teorii ümbrikirjutab gravitacijad penil piguzil (vauktusen piguden rindataden) i venon vastamižpainegen statjas. Kvantröunanno gravitacine vastamižpaineg linneb ümbrikirjutadas gravitacijan kvantteorijal ezimeletaden, kudamb ei ole sätud völ kogonaižen.

Gravitacijal lujas znamasine rol' om Kaikusen strukturas i evolücijas (paneb kosketust Kaikusen ninevuden i sen levigandusen piguden keskes), märičeb astronomižiden sistemiden tazoolendan i seižundmahtusen päižid arvoimižid. Gravitacijata ei oliži Kaikuses ni planetoid, ni tähthid, galaktikoid, mustoid reiguid. Gravitacine ahtištand om energijan päpurtkeks tähthiden evolücijan möhäižil pordhil (vauktad liliputtähthad, neitronižed tähthad, mustad reigud).

## Kacu mugažo
* Jüguzvägi, vai Vedandvägi

## Homaičendad
Magnitine kend

**Magnitine kend** om kend, kudamb valatoitab likkujid elektrižid täutkid i hibjoid magnitkuronke, ripmata niiden likundan olendaspäi; elektromagnitižen kendan magnitine pala.

Magnitine kend voib sätas elektrojoksusel vai (ku magnitad oma kaikenaigaižed) atomoiden elektroniden magnitkuroil (mugažo toižiden henegiden kuroil, no niiden valatoitand om äjan vähemba tobjimalaz). Sen ližaks, magnitine kend sündub elektrižen kendan vajehtusen tagut aigan mändes.

***[[Magnitine indukcii|Magnitižen indukcijan vektor]]*** \mathbf{B} (magnitižen kendan indukcijan vektor) om sen kendan päižeks kvantitativižeks harakteristikaks. Matematižikš magnitine kend ümbrikirjutase vektorkendal \mathbf{B} = \mathbf{B}(x,y,z,t), kudamb märičese avaruden kaikuččes čokkoimes funkcijal t-aigaspäi. Magnitižen indukcijan sijas voib otta kävutamižhe sidodud senke ahthas tošt fundamentališt surut ümbrikirjutamha magnitkendad, se om ***[[elektromagnitižen kendan vektorpotencial|vektorpotencial]]*** \mathbf{A} (\mathbf{B} = \operatorname{rot} \mathbf{A}).

Magnitine i elektrine kendad sätas elektromagnitišt kendad ühtes, miččen ozutandad oma kaik elektromagnitižed lainhed i vauktuz sen paloin. Kendan kvantteorijan mödhe magnitine vastamižpaineg kut elektromagnitižen vastamižpainegen palahine statj kandase fotonal (fundamentaline massatoi bozon), virtualižel paksus.

\mathbf{B}-suruden märičendühtnik om tesl (T vai Tl) SI-sistemas i gauss (G vai Gs) SGS-sistemas. Ned oma sidodud tazostusel: 1 T = 1·104 G.

## Kacu mugažo
* Elektromagnitine indukcii
* Magnetizm

## Homaičendad
Kali (lidn)

**Kali** ( [sanˈtjaɣo ðe ˈkali], lüh. *Cali*), oficialižikš **Kalin municipalitet** (), om Kolumbijan koumanz' surtte lidn eläjiden lugun mödhe i kahtenz' pindan mödhe. Se om Val'je-del'-Kauk-agjan (departamentan) administrativižeks keskuseks da palaks.

Lidn om valdkundan rahvahidenkeskeižen sportan keskuz, vastsi vn 1971 Panamerikaižid vändoid, vn 2021 Norišton Panamerikaižid vändoid.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud ispanižel Sebastjan Belalkazar-matkadajal (*Sebastian Belalcazar*) vl 1536. Kali-nimituz libui indejalaižiden kelespäi (om erazvuiččid versijoid), Santjago om anttud alusenpanendan päivän mödhe (25. heinku), se om Pühän Iakov-apostolan päiv.

Kali šingotase sömtegimištol i turizmal. Se om sal'sa-muzikan pälidnaks.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase valdkundan päivlaskmas, agjan suves, 114 kilometras valdmeren randan Buenaventur-portaspäi, 1018 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Bogota-pälidnhasai om koume sadad kilometrid päivnouzmha-pohjoižpäuvnouzmha orhal vai 465 km avtoteidme.

Kalin municipalitet jagase 249 fartalaks (*barrios*) i 91 urbanizacijaks (*urbanizaciones*). Kalin lidnterritorii kogoneb seičemes rajonaspäi (niiden sijas mülüti 22 kommunad edel 2024. vot). Küläterritorii om 437,2 km² pindal i jagase 15 nimitadud korregimjento:ks (*corregimientos*), ned alajagasoiš külikš. Kaik läz 36 tuhad ristituid elädas Kalin küläterritorijal.

## Eläjad
Vl 2018 lidnan eläjiden lugu oli 2,227,642 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Kali om valdkundan koumanden lidnaglomeracijan keskuz, 3,4 mln ristituid elihe siš vl 2011.

## Transport
Avtobusad, kiruhavtobusad i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas.

Rahvahidenkeskeine civiline Al'fonso Bonil'ja Aragonan nimed lendimport (vai Pal'masek, , *CLO / SKCL*, 5,6 mln passažiroid vl 2016) sijadase 22 kilometras päivnouzmha lidnaspäi Pal'mir-lidnanno-kaimdajanno. Tehtas reisid Madridha, Majamihe, Nju Jorkha, lähižiden maiden järedoihe lidnoihe i Kolumbijadme. Sodail'mbazan lendimport radab Kalin päivnouzmas.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine portal (''cali.gov.co'').
Vauktusen piguz

**Vauktusen piguz** vakuumas (vai elektrodinamine kaikenaigaine) om elektromagnitižiden lainhiden levigandusen piguden absolutine suruz, om tazostadud 299 792 458 m/s-surudehe tarkoikti (vai läz 3×108 m/s, vai 1 079 252 848,8 km/č). Tarkoiktuz om metran märhapanendha sidodud vauktusen piguden kal't. Znamoičese fizikas veroližikš latinižel «<math>c</math>»-kirjamel (virktas «ce»), -sanaspäi «piguz».)

Vauktusen piguz om fundamentaline fizine kaikenaigaine, ei rippu inercialižen lugendsisteman valičendaspäi, harakterizuib avaruden-aigan geometrijan ičendoid kogonaz. Specialine relätivižusen teorii postuliruib vauktusen piguden vakuumas ripmatomut inercialižen lugendsisteman valičendaspäi, toižin sanoin vauktusen piguz vakuumas om ühtejitte kaikiš koordinatsistemiš, ku ned likkudas oikti i tazomäras toine toižen rindataden. Sen postulataspäi tuleb, miše miččen taht signalan i elementarižen henegen piguz ei voi ülitada vauktusen pigut. Ningavaužin' vauktusen piguz vakuumas om henegiden likundan i vastamižpainegiden levigandusen röunaline piguz. Se vahvištase kaikil fizižil kodvil-ki.

Londuses nened levitadas vauktusen pigusenke: nägui vauktuz i toine elektromagnitine sädegoičend (radiolainhed, röntgensädeged, gammakvantad da tž.), ezimeletaden — gravitacižed lainhed.

## Homaičendad
Koivunvuiččed

**Koivunvuiččed** () om puiden i penzhiden sugukund Bukpuänikoižed-kundaspäi.

## Augotižlibund
Koivunvuiččed libuiba melpordon lopus (läz 70 mln vozid tagaz) nügüdläižen Kitain territorijan keskuzpalas. Sil aigal Keskmeren klimatan toižend oli siš amuižen Tetis-meren lähembusen tagut. Tähäsai sugukundan kaik kuz' heimod i niiden 52 erikod oma londuseližed sen rajonan täht, äjad oma endemižed. Lugetas, miše kaik kuz' heimod saiba ičeze todesižid pirdoid täuzin oligocenan aigan. Löutihe kaikiden heimoiden organižid kaivatusid päiči ostriopsisas, datiruihe niid 20 mln vozid vai sen amuižemb.

## Leviganduz
Heimon kazmused oma levitadud Pohjoižes mapoliškos päpaloin (Evrazii i Pohjoižamerik), sen venos i subarktižes vöiš. Erased erikod kazdas Suvižes mapoliškos (Suviamerik i sen Andad).

## Klassifikacii
Kaik om 234 eläbad erikod kudes heimos:
* *Betuloideae*-alasugukund
** *Alnus* — Lep; erasti Dušekii-heim (*Duschekia*) erigoičese sispäi
** *Betula* — Koiv (läz sadad erikod)
* *Coryloideae*-alasugukund
** *Carpinus* — Grab
** *Corylis* — Pähkimpu
** *Ostrya* (ühesa erikod)
** *Ostryopsis* — Ostriopsis (kaks' erikod)

Niiden ližaks om löutud kaivatusikš erikoid neniš kadonuziš heimoiš:
*†*Asterocarpinus*
*†*Coryloides* (üks' erik)
*†*Cranea*
*†*Kardiasperma* (üks' erik)
*†*Palaeocarpinus*

## Homaičendad
Kova hibj

**Kova hibj** om substancijan üks' nelläs päižes agregatižes olendaspäi. Erištub toižiš agregatižiš olendoišpäi (nozoluz, gaz, plazm) forman stabiližusel i atomoiden lämuzlikundan harakteral, ned tehtas penid köläidusid tazoolendan sijadusiš ümbri.

Erištadas kristalližid i amorfižid kovid hibjoid. Klassižen el'gendusen mödhe, kovan hibjan kristalline olend om seižui (potencialižen energijan minimumanke), kaik amorfižed hibjad sadas kristallišt olendad aigan mändes (no se aig om hätk lujas erasti). *[[Kovan hibjan fizik]]* tedoidab koviden hibjoiden mülündad i südäistrukturad, se om kondensiruidud olendan fizikan alajaguseks. Materialantedo kacleb sidodud koviden hibjoiden ičendoihe küzundoid, mugomid kut kovuz, vahvusen röun, materialan vastustuz ličendoile, fazižed toižetused.

Kaik sauvond i instrumentad kävutadas kovan hibjan erazvuiččid ičendoid. Järgeližes statjas ottas kävutamižhe alištujid ristitun mujandoile mehanižid ičendoid: kovuz, mass, plastižuz, elastižuz, räbeduz. Nügüd'aigaižes mirus kovan hibjan kävutand otab mugažo löutud tedoidusiš ičendoid, voib ozutada niid laboratorijan arvoimižiš vaiše paksus.

Kacmata sihe, miše tedoitihe kovid hibjoid amussai (metallad, mineralad), niiden kaikenpol'ne tedoiduz i ičendoiden informacijan sistematizacii zavodiba 17. voz'sadaspäi.

Kaik om koume painegen pämahtust kovihe hibjoihe, ned sättudas energijan koumele toižendale: mehanine, termine, elektromagnitine. Erištadas niile sättujid fizižiden ičendoiden koume päšt gruppad.

## Kacu mugažo
* Absolütižikš elastine hibj

## Homaičendad
Vägev vastamižpaineg

**Vägev südäitukuine vastamižpaineg** (*mujuvastamižpaineg*, vai muite *südäitukuine vastamižpaineg*) om üks' nelläs fundamentaližes vastamižpainegespäi fizikas. Kvarkad, glüonad i mülüjad niid adronad-heneged (barionad i mezonad) ühtnedas vägevha vastamižpaineghe.

Se vastamižpaineg painab pidusil läz atoman südäitukun surut da sen lühüdamba, pidab vastust sidoiš kvarkoiden keskes adronoiš i vedandvägiš nuklonoiden (barionoiden toižendad — protonad da neitronad) keskes atomsüdäitukuiš. Vägevan vastamižpainegen tagut südäitukuižed väged sädasoiš, niiden abul nuklonad voidas säta stabiližid sistemid — atomsüdäitukuid.

1930-nzil vozil tegihe sel'ged, miše ni gravitacižen, ni elektromagnitižen vastamižpainegen nägused ei voigoi vastata küzundoihe, mi sidob atomsüdäitukuiden nuklonoid, i toihe vägeviden vastamižpainegiden tärtust. Vl 1935 japonine Hideki Jukava-fizikantedomez' sädi ezmäšt kvantitativišt teorijad nuklonoiden vastamižpaineges, kudamb tegihe uziden henegiden vajehtusel, ned oma tetabad nügüd' kut pi-mezonad (vai pionad). Ned heneged oma avaitud kodviš vl 1947. Kvarkoiden vägevan vastamižpainegen mikroskopine teorii om sätud 1970-nzil vozil, nimitihe sidä kvanthromodinamikaks (KHD).

Vägev vastamižpaineg om kaikiš vägevamb nelläs fundamentaližes vägespäi. Keskustoil läz 10−15 m sen vägi om sada kerdad enamba mi elektromagnitine vastamižpaineg, million kerdad enamba mi ven vastamižpaineg, i läz 1038 kerdad enamba mi gravitacii.

## Homaičendad
Hajukaz sel'derei

**Hajukaz sel'derei** () om kaks'vozne heinäsine kazmuz. Mülütadas Sel'derejižed-sugukundha, Sel'derei-heimon kaikiš tetabamb erik, om maižanduzkul'turaks.

## Ümbrikirjutand
Kazmuz oleleb ühthe metrhasai kortte. Sädab lehtesid i jur'plodud elon ezmäižel vodel, änikoičeb i andab semnid kahtendel vodel. Plod om kehkranvuitte, läz kaksitadud, videnke nitivuiččenke kül'genke joga polel.

Lehteztoižendan vegetacine pord om lühüdamb, se laskeb kazvatada sidä pohjoižembiš rajoniš. Kazvatadas jur'toižendad taimniden kävutandanke. Kaik sel'derejan toižendad navettäs vet i nepsoid mahusid, vilunvastaižed, semned idüdas jo +3 C° lämudel (no optimaline om +15 C°), orahaižed seištas haloid vaste −5 Cel'sijan gradushasai.

## Kävutand
Ližatas kazmusen kaikid paloid ezmäižihe i toižihe blödoihe, salatoihe, jomihe, painatosihe, eriližmagutesihe. Kävutadas kuivatud-ki jurištod. Voib keitta i paštta jurid varha ližadamha keitosihe i garniroihe.

Ottas kävutamižhe medicinas kut kuzenajai abutuz.

## Galerei

Illustration Apium graveolens0.jpg|Hajukahan sel'derejan kuva O. V. Tome-tegijan *Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz*-kirjaspäi, 1885
Celery seed.jpg|Sel'derejan semned
Celery stacks.jpg|Varz'sortuiden vaumitud varded
Sellerieknollen.JPG|Jur'sortuiden jur'plodud


## Homaičendad
Globalizacii

**Globalizacii** om ižandusen, politikan, kul'turan i religijan integracijan da unifikacijan mail'man process.

Se om ühteks processoišpäi mail'man ižanduses, kudambad el'getas rahvahanižandusiden ühtmudeks. Ned ižandused oma sidodud keskneze mail'man tön jagamižen sistemal, ekonomižil i politižil kosketusil. Globalizacijan aigan nacionaližed ižandused tuldas mail'man torgushe, niiden ekonomik sädab äi uzid kosketusid transnacionalizacijan i regionalizacijan tagut. Necil alusel mail'man ühthine verkižanduz formiruiše — muga nimitadud geoekonomik da sen infrastruktur. Valdkundoiden suverenitetan valatoitand poleneb, a se oli päižeks rahvahidenkeskeižiden kosketusiden täht voz'sadoiš. Globalizacijan process om valdkundaližikš formitadud torguzsistemiden evolücijan jäl'guz.

Globalizacijan päjäl'gused oma tön mail'man jagamine, tehmižresursoiden, kapitalan i radnikoiden migracii kaiken planetan masštabas (üläkoncentracijanke erasiš-se sijiš), käskusišton, ekonomižiden i tehnologižiden processiden standartizacii, erazvuiččiden maiden kul'turoiden lähenemine i ühtištused.

Tedomehiden kaceged globalizacijan auguihe kuctas mel'vajehtelusid. Istorikad ottas sidä processad kapitalizman šingotesen pordhaks. Ekonomistad mainitadas finansoiden torgusiden transnacionalizacijad. Politologad ozutadas demokratižiden organizacijoiden levigandushe. Kul'turologad sidodas avaron globalizacijan tulendad 1990-nziš vozišpäi kul'turan vesternizacijanke mail'man masštabas. Om informaciž-tehnologižid-ki tulendpolid sel'gitamha globalizacijan processoiden olendad. Globalizacijan polenpidajad oma *globalistad*.

Deglobalizacijan processad ližadudas mail'mas 2010-nziden voziden lopuspäi. Ekonomine fragmentacii voib vedada šingotesen maid nügüd'aigaižiden tehnologijoiden sandan jügedusennoks, irdpol'žennoks velgannoks innovacižhe šingoteshe näht.

## Kacu mugažo
* Antiglobalizacii
* Mul'tikul'turalizm

## Homaičendad
Katussambad

**Katussambad** () oma Ujelijad-klassan heimkund, üks' nelläspäi.

Živatoiden augotižlibund om ridasine. Löutihe katussamboiden kaivandusid 220 mln vozid amuižusenke. Kaik om 328 eläbad erikod 14 sugukundas, ühtištadas kahteks alaheimkundaks.

*[[Gerpetologii]]* tedoidab katussamboid.

## Ümbrikirjutand
Katussamboiden piduz oleleb 12 santimetraspäi kahthe metrhasai. Luine somuzkatuz sel'gal om neniden živatoiden erinijaks pirdaks, se kogoneb kahtes palaspäi: karapaks i plastron. Somuz kaičeb vihanikoid vaste, äjad erikod mahttas vedada somuzkatusen alle päd, händad i lopusid. Nägemine i nühaind oma šingotadud hüvin, kulemine om vällämb. Živatad oma hambhita, löuglud oma kattud sar'vplatoil n'okun nägul.

Ku sättumatomad arvoimižed tuldas (oz., vilu vai kuivaig tuleb), ka katussambad lanktas magadushe.

## Kävutand
Katussambad oma tetabad ristituile amussai kebnan sal'hen tagut, voib sada pal'hil käzil. Ottas katussambalihad i katussambanmunid sömäks, slokosttäs katussambakeitost, tehtas katussambasugid.

## Valitud erikod
* *Chelonia mydas* — Vihand katussamba
* *Dermochelys coriacea* — Nahkkatussamba
* *Emys orbicularis* — Sokatussamba
* *Testuda horsfieldi* — Step'katussamba

## Homaičendad
Ven vastamižpaineg

**Ven vastamižpaineg** om üks' fundamentaližiš vastamižpainegišpäi. Se om atomoiden südäitukuiden betačihodamižes i elementarižiden henegiden venoiš čihodamižiš, mureneb avaruden i kombiniruidud parakahusen käskusid niiš.

Vastamižpaineg nimitase venoks sen tagut, miše toižed znamasižed südäitukuiden i korktoiden energijoiden fizikas vastamižpaineged (vägev i elektromagnitine) harakterizuidas enambal äjan intensivižusel. Ven vastamižpaineg om vägevamb znamasižikš mi gravitacine. Ozutase keskustoil tuha kerdad vähemba mi protonan suruz, i vastamižpainegen harakterine radius om 2⋅10−18 m.

Gipotez venon vastamižpainegen invariantižuses SP-toižetamižen rindataden i sidodud sihe ahthas kaks'komponentižes neitrinos om formuliruidud vl 1957 nenil tedomehil ripmata toine toižespäi: Lev Landau, Abdus Salam, Čžendao Li, Čžen'nin Jang. Elementarižiden henegiden fizikan standartine model' ümbrikirjutab elektromagnitišt i venod vastamižpainegid kut elektrovenon vastamižpainegen erazvuiččid ozutesid, sädiba sen teorijad Šeldon Glešou, Abdus Salam, Stiven Vainberg läz 1968. vot.

Vektorižed *W<sup>+</sup>*-, *W<sup>−</sup>*- i *Z<sup>0</sup>*-bozonad oma venon vastamižpainegen kandajad.

## Homaičendad
Südäitukjagand

**Südäitukjagand** (vai **atomsüdäimen jagamine**) om atoman südäitukun čipoimine kahteks (vai koumeks harvemba) südäitukuks lähižidenke massoidenke, nimitadas niid jagandan pilazmoikš. Toižed-ki reakcijan produktad voidas sünduda jagandan rezul'tataks: kebnad südäitukud (al'faheničud päpaloin), neitronad, gammakvantad.

Jagand oleleb spontanine i radatadud (vastamižpainegen toižidenke henegidenke jäl'ghe, ezikät neitronidenke). Jüžmakoiden südäitukuiden jagand om egzotermine process, energijan sur' lugumär joudutase sen satuseks reakcijan produktoiden kinetižen energijan i sädegoičendan nägul. Südäitukuiden jagand kävutase energijan purtkeks südäitukreaktoriš i südäitukazegištos.

Vl 1932 avaitihe neitronad, vl 1934 ratud radioaktivižuz om löutud. Vl 1938 19. tal'vkud Otto Gan- i Fric Štrassman-radnikad avaižiba südäitukuiden jagamišt Berlinas Himijan institutan Vil'hel'm-kaizeran nimed, hö otiba vitkoid neitronid sädegoičendaks uranan täht, saiba barijad sišpäi i märičiba sidä faktad. Vn 1939 26. vilukud konferencijan teoretižes fizikas aigan AÜV:oiden Vašington-pälidnas Nil's Bor tedoiži avaros uranan jagamižen avaiduses, i tedomehed tegeškanziba kodvid sen alusel. Vn 1939 kezal Nil's Bor- i Džon Uiler-tedomehed ezitiba «Südäitukjagandan mehanizm»-kirjutust i sel'gitiba siš südäitukjagandan mehanizmad atomsüdäitukun tippmodelin alusel. Se model' voiži endustada südäitukjagandad, ei ehtind, no zavodi rata aktivižikš sel'gitamha sen mehanizmad.

## Jagandan mehanizm
Jagamine voib olda sen statjas vaiše, konz jagajan südäitukun augolendan potencialine energii ülitab jagandan pilazmoiden massoiden summad. Nece arvoimine kožub läz kaikiden südäitukuiden täht *A*-masslugunke enamba mi 90.

No kodvad ozutadas, miše kaikiš jüžmakombad eskai südäitukud jagadas irdpol'žeta valatoituseta penenke naceinudenke lujas. Se toziazj znamoičeb energetižen zaborkan (jagandan zaborkan) olendad, kudamb telustab jagamižen zavodindale. Ottas kävutamižhe severzid-se modelid ümbrikirjutamha südäitukuiden jagandad, sen paloin lugetas jagandan zaborkad, no ni üks' niišpäi ei voi sel'gitada processad täuzin i tarkoikti.

## Homaičendad
Elektromagnitine vastamižpaineg

**Elektromagnitine vastamižpaineg** vai **elektromagnetizm** om üks' nelläs fundamentaližes vastamižpainegespäi, tegese henegiden elektriženke täutkenke keskes.

Klassine *[[elektrodinamik]]* ümbrikirjutab elektromagnitišt vastamižpainegt klassižiš (kvantatomiš) ramuziš.

Nügüd'aigaižes nägemižtahospäi elektromagnetizm täuttud henegiden keskes ei olele oikti, no elektromagnitižen kendan kal't vaiše. Kendan kvantteorijan mödhe elektromagnitine vastamižpaineg kandase massatomal bozonal — fotonal (heneg, kudambad voib ozutada kut elektromagnitkendan kvantkehtatuz). Iče foton om elektrotäutketa, no voib vastamižpainda toižidenke fotonidenke virtualižiden elektron-pozitronižiden paroiden vajehtusel. Nened toižed fundamentaližed heneged elektrotäutkenke (oma enambuses tetabiden keskes) ühtnedas elektromagnitižhe vastamižpaineghe: kvarkad, elektron, müon i taulepton (fermionoiden keskes), mugažo täuttud *W<sup>±</sup>*-kalibruindbozonad. Standartižen modelin jättud fundamentaližed heneged oma neitraližed elektrižikš. Neitraližed kogonaz, no kogotud täuttud henegišpäi objektad-ki voidas ühtneda elektromagnitižhe vastamižpaineghe.

Elektromagnetizm erištase vägevas i venos vastamižpainegišpäi ičeze levigandusen edhudel — vastamižpainegen vägi kahten täutken keskes poleneb vaiše kut keskustan kahtenz' märpordaz (kacu Kulonan käskust). Gravitacine vastamižpaineg rippub keskustaspäi muga-žo, pojavan käskusen mödhe. Täuttud henegiden elektromagnitine vastamižpaineg om äjan vägevamb mi gravitacine, i elektromagnetizman olmatomuden suriš masstaboiš Kaikuses üks'jäine sü om materijan elektrine neitraližuz, toižin sanoin pozitivižiden i negativižiden täutkiden kohtaine lugu (tarkoiktusen surenke märpordhanke) om Kaikusen joga agjas.

Mikromirus elektromagnitižen vastamižpainegen intensivižuz (effektivine leiktuz) harakterizuiše henon strukturan kaikenaigaižel (SGSE-sistemas):
: \alpha = \frac{e^2}{\hbar c} \approx \frac{1}{137},
siš e om elementarine elektrine täude, \hbar — Plankan kaikenaigaine, c — vauktusen piguz vakuumas. Südäitukreakcijoiden tazopindal elektromagnetizm otab kesksijad «vägen» mödhe vägevan i venon vastamižpainegiden keskes.

## Homaičendad
Molekul

**Molekul** (, diminutiv latinan *moles*-sanaspäi «mass») om neitraline elektrižikš henič, om sätud kahtes vai sen enamba sidodud atomaspäi.

Erasiš-se fizikan jagusiš mülütadas molekuloihe üks'atomižid molekuloid mugažo, toizin sanoin joudjaližid (ei sidodud himižikš) atomoid (oz., inertižiden gazoiden, artutin). Molekulan i atoman märhapanendad oliba vahvištadud Rahvahidenkeskeižen himikoiden suiman Karlsrues aigan vl 1860, molekul oli märhapandud kut himižen substancijan kaikiš penemb henič, kudamb kaičeb völ sen substancijan kaikid himižid ičendoid. Kvantmehanikan nägemižtahon mödhe molekul om sistem ei atomoišpäi, no vastamižpainajiš keskneze elektronišpäi i atomsüdäitukuišpäi. Kogotud toštajiš madalmolekulärižiš fragmentoišpäi molekulad korktanke molekuläriženke massanke nimitasoiš *makromolekuloikš*.

Ottas järgeližikš, miše molekulad oma neitraližed (elektrotäutkita) i paratomita elektronita (kaik valentižused oma küllästadud). Täuttud molekulad oma molekulärižed ionad. Molekulad paratomidenke elektronidenke i ei küllästadud valentižusidenke oma radikalad.

Molekuloiden sauvondan eriližused märhapandas kogotud niišpäi substancijan fizižid ičendoid. Koviden (kristalližiden) anorganižiden substancijoiden enambuz kogoneb ionišpäi vai atomoišpäi (ei ole molekuloid) i om makrohibjan nägul (oz., keitandsolan kristall, vas'ken pallišk). Erased substancijad kaitas molekulärišt strukturad kovas olendas, oz., vezi, hil'nikan dioksid, äjad organižed substancijad. Ned harakterizuišoiš madalil sulandan i kehundan lämuzil.

Palakahiden substancijoiden molekuloiden mülünd ozutase himižiden formuloiden abul.

## Homaičendad
Vakcin

**Vakcin** (-sanaspäi «lehmän», paginoiš «rokotez», «vakciniruind») om biologižen augotižlibundan medicinine preparat, andab organizmale sadud immunitetad konkretišt antigenad vaste naceinuden surenke znamoičendanke.

Järgeližikš vakcin mülütab agentad, kudamb muštatab kucujad läžundad mikroorganizmad, i tegese paksus mikroban vällestadud vai riktud formišpäi, vai sen ühtespäi pindaližiš vauktušišpäi. Agent stimuliruib organizman immuništ sistemad tundištelemha agentad grazindaks, kačustelemha sidä i edesižes tundištada da rikta sidodud sihe agentha miččid taht mikroorganizmid, tuleban aigan eskai. Vakcinad oleldas profilaktižed (tuleban aigan infekcijan jäl'gusiden endustuz vai vällenduz londuseližel patogenal) i terapevtižed (oz., spravitai brucellözanvastaine vakcin, vakcinad rakad vaste tedoiduses).

Vakcinan tond organizmha nimitase *[[vakcinacii|vakcinacijaks]]*. Vakcinacii om kertläzundoiden endustusen kaikiš effektivižembaks metodaks. Märitud vakcinacijal avaros levitadud immunitet pidab vastust znamasižes märas mail'man rokon likvidacijas i mugomiden läžundoiden röunatud leviganduses, kut poliomielit, ruskič i kahnduz (tetanus), mirun valdkundoiden enambuses. Ristituiden usklematomuz vakcinacijale om todud tervhudenkaičendan kümnen päižen probleman nimikirjuteshe, mittušt Mail'man Tervhudenkaičendan organizacii radoi vl 2019. Sen organizacijan arvoindoiden mödhe, immunizacii laskeb endustada kaks'..koume millionad kolendan statjoid joga vodel. Se om kaikiš effektivižembiš rahapanendoišpäi tervhudenkaičendan sferas. Niiden ližaks voib endustada nell' millionad surmaližid statjoid joga vodel tehnižikš.

Piidab toda vakcinad tehmižen sijaspäi klinikhasai sättujiš arvoimižiš. Vakcin transportiruiše organizmas otandan südäimehe sijaspäi tarbhaižhe sijhasai, kus se painab. Medicinas kävutadas vakcinan tondan organizmha nenid mahtusid: oraline (sun kal't), intranazaline (nenan kal't), lihasensüdäimine, nahkanalaine, nahkansüdäimine, skarifikacine (nahk künstase vaiše vakcinan tippun kal't).

## Homaičendad
Analitine himii

**Analitine himii** om tedo, himijan jaguz, šingotab substancijoiden da materialiden himižen analizan teoretižid alusid, sädab himižiden elementoiden da niiden ühtnendoiden identifikacijan, löudmižen i jagandan metodoid, mugažo substancijoiden himižen mülündan löudmižen metodoid. Nügüd'aigan himižen analizan tehmine om informacijan samine substancijan mülündas da londuses.

Tegendoiden mödhe analitine himii jagase kvalitativižeks i kvantitativižeks analizoikš, no se jagand om väges märitud röunhasai. Ku kodvan mülünd om tundmatoi, ka ezmäi tehtas kvalitativišt analizad, i vaiše sen jäl'ghe tuldas kvantitativižidennoks märičemižidennoks. Kvalitativine analiz löudab, mi (vai miččed substancijad) i miččes formas (molekulad, atomad, ionad) om anttud kodvas, niiden sättutoitand etalonoile märhapanese. Kvantitativine löudab märitud substancijan (elementoiden, ioniden, molekulärižiden formiden i m.e.) procentad vai koncentracijad anttud kodvas.

Analitižen himijan tedon predmet om analizan olijoiden metodoiden paremboičend i uziden sädand, niiden praktižen kävutandan ecind, analitižiden metodoiden teoretižiden alusiden tedoiduz.

Materialižiden objektoiden elementižen mülündan löudmine om *elementine analiz*. Himižiden ühtnendoiden da niiden segoitesiden sauvondan löudmine molekulärižel tazopindal nimitase *molekulärižeks analizaks*. Himižiden ühtnendoiden *strukturine analiz* om molekulärižen toižendoišpäi, se tedoidab substancijoiden atomsauvondad avarudes, löudab empirižid formuloid, molekulärižid massoid da tž. röntgenstrukturižen analizan abul. *Funkcionaline analiz* om organižiden ühtnendoiden analiz funkcionaližidme gruppidme.

## Homaičendad
Tropine ciklon

**Tropine ciklon** (vai **uragan**, **taifun**) om ciklonan (vai sän sisteman madalanke painudenke) toižend, mitte sädase lämän meren pindan päl i kaimdase vägekahal jumalansäl, valegiden panendal, štorman vägen tulleil.

Tropižed ciklonad sadas energijad nepsan il'man libundaspäi, vezipurun kondensacijaspäi vihmoiden nägul i kuivamban il'man laskendaspäi sen processas. Se mehanizm erištase principialižikš tropikanirdpol'žiš i polärižiš ciklonoišpäi, niiden erineden tropižed ciklonad klassificiruidas kut «ciklonad lämänke südäitukunke».

Nimitadas tropižid ciklonoid *taifun:oikš* Edahaižes Päivnouzmas i Suvipäivnouzmaižes Azijas, *uragan:oikš* Pohjoiž- i Suvimerikas (, ) maijan tullein Hurakan-jumalan nimen mödhe. Lugetas Bofortan pordhišton mödhe, miše štorm kändase uraganaks tullein pigudel enamba mi 117 km/č (vai 32,5 m/s).

Tropižed ciklonad kanttas energijan surt lugumärad tropikoišpäi venoiden levedusiden čuraduses, sen tagut ned oma atmosferan cirkuläcijan globaližiden processoiden tarbhaižeks palaks. Niiden ciklonoiden olendan tagut lämuden erinend poleneb Man pindan erazvuiččil tahoil, se azj laskeb venon klimatan avarombad olemišt planetan pindal.

Mirun rajoniš tropižiden ciklonoiden aktivižusenke ned sasoiš maksimumhasai mapoliškon kezan lopus, konz valdmeren pindan i süvüden lämuziden erinend om kaikiš suremb. Planetan masštabas semendku om kaikiš tünemb, sügüz'ku om kaikiš aktivižemb, i kül'mku om üks'jäižeks kuks, konz kaikiden tropižiden ciklonoiden basseinad oma aktivižed ühtenaigašti.

## Homaičendad
Fizine himii

**Fizine himii** (vai **fizikohimii**, paks lühenduz om **fizhimii** literaturas) om himijan jaguz, tedo himižiden substancijoiden sauvondan, strukturan i kändusen ühthižiš käskusiš. Tedoidab himižid nägusid fizikan teoretižiden i eksperimentaližiden metodoiden abul. Om kaikiš avarombaks himijan jaguseks. Nimitadas tedoidajid *fizikohimikoikš*.

Erasti mülütadas himišt fizikad fizižhe himijha. Ei voi tehta kaiken sel'ktad röunad niiden keskes. Molembad tedod kosketadas himijad i fizikad. Znamasine erinend om neciš: fizine himii kacleb processoid henegiden äjüdenke ühtenaigaižešti; himine fizik kacleb erigoittud henegid i niiden vastamižpainegt, toižin sanoin konkretižid atomoid i molekuloid, oz., siš ei ole «idealine gaz»-el'gendust.

Saksalaine Genrih Kunrat-alhimik kävuti «fizine himii»-terminad ezmäižen vl 1598. 17.-18. voz'sadoil kävutihe terminad znamoičemha nügüdläšt «teoretine himii»-tärtust. Mihail Lomonosov kävutaškanzi «fizine himii»-terminad tedon metodologijan nügüdläižes el'genduses, hän lugi Piterin Tedoakademijan Akademižen universitetan üläopenikoile «Todesižen fizižen himijan kursad» vl 1752 ezmäižen kerdan. Ezmäine *Zeitschrift für physikalische Chemie*-tedoaiglehtez publikuimha kirjutusid fizižes himijas oli alusenpandud Vil'hel'm Ostval'd- i Jakob Hendrik Vant-Goff-tedomehil vl 1887.

## Jagused
Fizižen himijan jagusiden enambuz om sel'ktoidenke röunoidenke tedoidusen objektoiden i metodoiden mödhe, metodologijan eriližusidme i kävutadud apparatan mödhe.

Nened fizižen himijan jagused oma:
* kolloidine himii
* kristallohimii
* radiohimii
* termohimii
* openduz atoman sauvondas
* openduz metalloiden korrozijas
* openduz segoitesiš
* himine kinetik
* fotohimii
* himine termodinamik
* fiziž-himine analiz
* himižiden ühtnendoiden reakciimahtusen teorii
* korktoiden energijoiden himii
* lazerhimii
* radiacine himii
* südäitukuine himii
* elektrohimii
* kulundhimii
* strukturine himii
* metallurgijan processoiden teorii

## Homaičendad
Mollüskad

**Mollüskad** () oma meren i kuivman živatoiden tip.

Jagadas tipad seičemeks..kahesaks eläbaks klassaks. Lugetas koume vai sen enamba kadonut klassad mugažo.

## Etimologii
Latinankel'ne nimi libui sen-žo kelen *molluscus*-sanaspäi «pehmed». Tedoidai mollüskid tedo om *[[malakologii]]*, niiden korid — *[[konhiologii]]*.

## Leviganduz
Lugetas 85 tuhad mollüskiden erikoid, niiden kesken läz 2900 puttas Venäman territorijal. Mollüskiden erikoiden todesine lugu voib sadas 100..200 tuhazesai. Kaikiš enamba erazvuitte klass om kohtjaugaižed (eläbiden erikoiden nell' videndest), sid' kaks'korižed (19 %), jättud klassoiden erikod ottas tipan üht procentad.

Tipan ezmäižed živatad sünduiba kembrijan augus läz 541 mln vozid tagaz, löutud kividunuziden andmusiden mödhe. Ezimeletadud ühthine ezitat om diskussijoiden objektaks. Mollüskiden erikod oma levitadud kaikedme mašurudme, elädas neniš ümbrištoiš: mered (enamba randanno i tropikoiš), valdmeri, kuivma. Om vähemba erikoid reskvedes i solakahiš vezištoiš. Löutihe eläbid mollüskid Marianan kurnus 11 tuhad metrid süvüdel. Kuivmal mollüskad puttas tundraspäi tropikoihesai, alangištoišpäi mägiden ülävöihesai.

## Klassad
* Kaudofoveatad (*Caudofoveata*)
* *[[Solenogastres]]*
* Somuzkatusekahad mollüskad (*Polyplacophora*)
* Monoplakoforad (*Monoplacophora*)
* Kaks'korižed (*Bivalvia*)
* Labidjaugaižed (*Scaphopoda*)
* Kohtjaugaižed (*Gastropoda*)
* Päjaugaižed (*Cephalopoda*)
* †*Rostroconchia*
* †*Helcionelloida*

## Homaičendad
Trigonometrii

**Trigonometrii** ( *trigonon* «koumesaumnik» i  *metreo* «märičen» sanoišpäi, toižin sanoin «koumesaumnikoiden märičemine») om matematikan jaguz trigonometrižiden funkcijoiden da niiden kävutandan geometrijas tedoidusenke.

Tedon termin om mainitadud ezmäižen kerdan vl 1595 kut saksan Bartolomeus Pitiskus-matematikantedomehen kirjan nimituz. Kävutihe trigonometrijan tedoid amuižes mirus völ sädamha lugendoid astronomijas, arhitekturas i geodezijas statjoiš, konz tarbhaižuz oli löuta koumesaumnikan jättud elementoid tetabišpäi. Ezimeletaden, Gipparh (eli vll 190−120 EME) sädi ezmäižid trigonometrižid tabluzid, tetas händast nügüd' «trigonometrijan tataks». Lähižen i Keskmäižen Päivnouzmman tedomehed ližaduiba ičeze edelkävujiden trigonometrižid tedoid 8. voz'sadaspäi. Keskuzazijan Al' Horezmi-tedomez' kirjuti «Indižes lugendas»-tedotöd 9. voz'sadan keskes. Keskaigaižes Indijas vajehtihe hordoid sinusikš, se laski toda sidodud oigedsaumaižen koumesaumnikan polihe i saumoihe erazvuiččid funkcijoid. Sidä vizid, miše Indijas panihe trigonometrijan alust openduseks trigonometrižiš suruziš. Trigonometrii oli tarbhaine sigä astronomijan lugendoiden täht, formitihe niid tabluziden nägul. Suviindižed matematikantedomehed sabustihe znamasižid satusid lopmätomiden lugurividen summiruindas 16. voz'sadas. Evropižed tedomehed saiba pojavid tedoid vaiše 17.-18. voz'sadoil.

Ottas kävutamižhe trigonometrižid lugendoid geometrijan, fizikan i inženerižen tön läz kaikiš jagusiš. Ozutesikš, trianguläcijan tehnik om znamasine, se laskeb märita keskustoid lähižidennoks tähthidennoks astronomijas, orientiroiden keskes geografijas, kontroliruida Man kaimdajiden navigaciisistemid.

## Päižed trigonometrižed funkcijad
Eziauguižin trigonometrižed funkcijad oliba oigedsaumaižen koumesaumnikan polihe sidodud. Saum om niiden üks'jäižeks argumentaks (sen koumesaumikan üks' kahtes teravas saumaspäi).
* Sinus — vastvenujan katetan i gipotenuzan rindatuz.
* Kosinus — lähevenujan katetan i gipotenuzan rindatuz.
* Tangens — vastvenujan katetan i lähevenujan katetan rindatuz.
* Kotangens — lähevenujan katetan i vastvenujan katetan rindatuz.
* Sekans — gipotenuzan i lähevenujan katetan rindatuz.
* Kosekans — gipotenuzan i vastvenujan katetan rindatuz.

## Homaičendad
Žurnalistik

**Žurnalistik** (-sanaspäi ← *journal* ←  «jogapäiväline tedotuz», «vest'») vai **žurnalizm** om radmine tozioiktan informacijan keradamižes, ümbriradmižes da levigandmižes massinformacijan abutusiden kal't (internet, paindud press, radio, televizii, kinematograf). Mülüb ristitkundan äifunkcionaližihe institutoihe.

Ezizurnalistik oli antikaigaižiš demokratijoiš politikan znamasižusen tagut. Žurnalistikan olendan tarbhaičend sündui kapitalistižiden kosketusiden libundanke feodaližen kundan lopus, konz tavaroiden vajehtuz ližadui teravas. Avar vajehtuz informacijal kucui eloho sen levigandusen nügüd'aigaižid mahtusid: uzištusiden tiražiruind mašinoiden alusel i sidodud sihe žurnalistik kut erigoittud sarak. Sen sündundan arvoimižiden vaumituz tegihe erazvuiččen aigan maidme, 16. voz'sadan lopuspäi 18. voz'sadahasai. Foto- i kinožurnalistik libuiba 19. voz'sadan kahtendes poles — 20. voz'sadan augotišes, radio- i teležurnalistik zavodiba šingotest 1920−1940-nzil vozil, internet — läz 2000. vot. Žurnalistik om nelländen tobmuden päpala, sen nügüdlaine tendencii om vihankandand politikad vaste, kudambad oficialižen tobmuden koume sarakod sätas.

Žurnalistik kut tedo om čomamahtoližiden, kul'turologižiden, istorižiden i sociologižiden disciplinoiden sistem. Se sistem mülütab praktižen žurnalistikan sädandan i ohjandusen täut ciklad ristitkundas, socialižiden processoiden vajehtusiden valatoitust. Venälaine Nikolai Polevoi-kirjutai (1796−1846) toi žurnalistik-sanad venän kel'he, sispäi sana tuli vepsän kel'he. *Lehtezmehed* oma otnus žurnalistikha, heiden professii om kaikiš varuližembišpäi mail'mas rohkiden tedoidusiden tagut.

## Homaičendad
Mifologii

**Mifologii** ( *mifologia* μῦθος *mifos* «toštelmaz», «starin» i λόγος *logos* «sana», «sanutez», «openduz» sanoišpäi) om kaiked mifad — fantastižed istorijad mail'man sädandas, jumaloiden i vägimehiden tegoiš; mirun el'gendusen mahtuz ristitkundan istorijan aigaližiš pordhiš; kundaliž-roduižen meletandan päine metod; ümbrišton i ristitun olmusen sel'gitesen kaikiš amuižemb mahtuz. Mülütab ičheze rahvahan starinoid (mifad, epos, sarnad i m.e.).

Tedoitas mifologijad *mifologad* tedodisciplinoiden ramuziš, oz., rindatuzmifologii. Erineb fol'kloraspäi: mifad oma mirun kaik el'gendused, mifologižen tuntken kandai otab niid todesižeks tedoks heilüita, ičevuiččin kaikiš amuižemb protoreligii ristitkundas. Fol'klor sündub mifišpäi, no sen aigan kadotab ičeze ezoterižust, i voib otta fol'klorad todeks i elonkarččeks, no voib ei-ki. Fol'klor om mail'man čomamahtoiž-estetine kuvastuz, kaičeb mifologijan pirdoid, no ei kända sen kohtaižen.

Kogonaižen mifologijan päine südäimine hama om päličmänend järgendusetomas haosaspäi organizuidud kosmosannoks, se pird om arhaižiš kosmogonižiš mifiš jo. Mifan pätegend om ezikuviden i modeliden sädand ristitun jogahižen znamasižen tegon täht. Mif ritualiziruib muupäivid, muga andab voimust ristitule sada elonhamad.

## Istorine šingotez
Hengeližen i praktižen elonmahtusen mifologine el'genduz mäneb edel racionaliž-logišt tedod, kaičeb valatoitust šingotadud-ki kundoiš.

Istorižešti mif oli miččen taht ideologijan ezmäižeks modelikš, kul'turan erazvuiččiden sarakoiden sinkretižeks purtkeks — literaturan, čomamahton, religijan, filosofijan i tedon eskai. Šingotadud religiisistemad (buddizm, avraamižed religijad) mülütadas erazvuiččid mifologižid komponentoid, no religiozižes kundas mif kaidos el'genduses ahtištase religiozižel ideologijal.

Mifologijan elementad oma Uden aigan i meiden päividen kul'turoiš i ideologijoiš, ezikät massižes kul'turas. Tegihe sel'ged 20. voz'sadas, miše tedo ei voi ahtištada mifologijad täuzin, se ei pätand metafizižid problemoid lophusai, mugomid kut elonhama, istorijan met i s.v., sil-žo aigal mifologii andab hot' pätandan nägundad.

## Kacu mugažo
* Vepsän mifologii

## Homaičendad
Mail'man torguindorganizacii

**Mail'man torguindorganizacii** (, , ) om rahvahidenkeskeine ohjastusidenkeskeine integracine ekonomine organizacii torguindan reguliruindas da kebnenduses, baziruiše Ženevas.

Mail'man torguindorganizacijan pädirektor om Ngozi Okondžo-Iveala (*Ngozi Okonjo-Iweala*) vs 2021 keväz'kun 1. päiväspäi.

## Istorii
Organizacijan aluz om pandud vn 1995 1. päiväl vilukud GATT-kožundkirjutesen sijas. Se kožundkirjutez oli vspäi 1947 i tegi organizacijan funkcijoidme faktižikš. Mail'man torguindorganizacii om sätud rahvahidenkeskeižen torguindan liberalizacijha näht i ühtnijoiden valdkundoiden torguimiž-politižen kosketusiden reguliruindan täht.

Tehtas äipol'žid torguindpagižmižid («raundoid») sudimha problemoid, vahvištamha pätandoid liberalizacijan globaližiš problemoiš (muitan maksoiden polenduz), sanumha mail'man torguindan edesižes šingoteses. Kaik mäni kahesa mugošt raundad GATT:an olemiženke, kahesanz' (1986−1994) oli Urugvaine. Ühesanz' zavodihe vl 2001 Dohas (Kataran pälidn) i kosketi maižandusen torgusiden liberalizacijad, ezikät šingotesen maiš šingotadud valdkundoiden täht, no pagižmižed tuliba umbikho vodele 2005. Venälaine Federacii kändihe MTO:n 156. ühtnijaks vn 2012 22. elokud. Kaik om 160 valdkundad i nell' territorijad (Evropan Ühtištuz kogonaz, Honkong, Makao, Taivan') oma MTO:n ühtnijoikš nügüd' (2023). Joga ühtnii voib okaida organizacijad, no lähtendan procedur ei ole sätud, i vl 2020 ni üks' ühtnii ei ozutand takaindad lähtta, AÜV sanuiba vaiše lähtendas erasiš-se kozundkirjutesišpäi.

## Struktur
Kaik 623 radnikad om organizacijas vl 2022. Oficialine üläorgan om MTO:n Ministroiden Konferencii, se oleleb kerdan kahtes vodes vai sen paksumba. Vspäi 1995 kaik mäni üks'toštkumne mugošt konferencijad.

Pädirektor om organizacijan pämehen, Pänevondkund alištase hänele. Pänevondkundal om ühthižid radonoigendajid funkcijoid, mugažo se ohjandab satud kožundkirjutesiden alusel organizacijan ramuziš laudkundoil, kaikiš znamasižembad oma koume: Nevondkund torguindas tavaroil (muga nimitadud Nevondkund-GATT), Nevondkund torguindas holitišil, Nevondkund avtoroiktusiden torguindaspektoiden küzundoiš. Specialine laudkund ühtnijoiden valdkundoiden torguindpolitikas alištub Pänevondkundale i kacub niiden velgusiden oigendust MTO:n ramuziš. Niiden laudkundoiden ližaks severz'-se komitetoid i radjoukuid alištudas Pänevondkundale, ned anttas tedoid organizacijan organoile šingotesen maiš, büdžetpolitikas, finansiž-büdžetižiš i toižiš küzundoiš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Mail'man torguindorganizacijan oficialine sait (''wto.org'').
Funkcii (matematik)

**Funkcii** om sättund kahten äjüden keskes, sen aigan toižen äjüden üks'jäine element sättub toižen äjüden jogahižele elementale.

Paksumba kaiked «funkcii»-termin znamoičeb lugufunkcijad, toižin sanoin mugomad funkcijad, kudambas argumentan i funkcijan znamoičendad oma lugud. Kožub kuvata niid funkcijoid grafikoiden nägul.

Funkcijan matematine el'genduz kuvastab intuitivišt mel'kuvad siš, kut üks' suruz märhapaneb täuzin toižen suruden znamoičendad. Ozutesikš, x-vajehtujan znamoičend märhapaneb x^2-kuvandan znamoičendad üks'znamaižikš. Muga-žo kun znamoičend märhapaneb sen jäl'geližen kun znamoičendad üks'jäižel mahtusel. Funkcijan ozutez elospäi: jogahižele ristitule voib panda sättundaks hänen biologišt tatad üks'znamaižikš. Analogižikš, edelpäi anttud algoritm sädab lähtendznamoičendad tulendznamoičendan mödhe.

Gotfrid Leibnic-polimat kävuti «funkcii»-terminad ezmäižen ičeze käzikirjutusiš kaidos el'genduses (1673. voz'). Johann Bernulli-matematikantedomez' andoi terminale lähižembad nügüd'aigaižele el'gendust ičeze kirjeižes Leibnicannoks. Äjüziden teorijan sädandan jäl'ghe Julius Dedekind (1887) i Džuzeppe Peano (1911) formuliruiba funkcijan nügüdläšt universališt märhapanendad.

Funkcijoiden valitud toižendad: nellikfunkcii, trigonometrine, logarifmine, äiznamaine, järgenduzfunkcii, parakaz funkcii, vastfunkcii, ühthižfunkcii.

Funkcii harakterizuiše nenil parametroil: funkcijan märhapanendan tarh, maksimuman punktad, minimumad, kaik ekstremumad, funkcijan monotonižusen keskustad, funkcijan pönguden intervalad (oleleb ülähäks pöng (a;b)-intervalas i alahaks pöng).

## Homaičendad
Demokratii

**Demokratii** ( *demokratia* «rahvahantobmuz», libui  *demos* «rahvaz» i  *kratos* «tobmuz» sanoišpäi) om politine sistem, konz pätandoiden kollektivine mahtuz om sen aluseks, i ühtnijad valatoittas processan rezul'tatad vai sen znamasižid pordhid ühtejiččikš. Toižed nimitused oma **demokratine järgenduz**, **demokratine režim** i **demokratine sistem**. *Demokrat* om demokratijan polenpidai.

Voib kävutada mugomad pätandoiden kollektivišt mahtust miččiden taht socialižiden institutoiden täht, no nügüd'aigan sen kaikiš znamasižemb kävutai om valdkund, sikš miše sil sur' tobmuz om. Valdkundan statjas demokratijan märhapanend kaidase i om täudub üht tundusišpäi:

* Lideriden panend radnikusele tegese heil ohjatud ristituil tozimel'židen i voibištelendanke valičendoiden tel.
* Rahvaz om tobmuden üks'jäižeks legitimižeks purtkeks.
* Kund tegese ičeohjandust ühthižhe hüvhä i ühthižiden mel'hetartusiden kül'dundha näht.

Demokratijan *de jure*-status om levitadud mail'mas lujas. Vl 2022 vaiše seičeme valdkundad jäiba demokratijan oficialižeta tedotuseta: Afganistan, AÜE, Brunei, Katar, Oman, Saudan Arabii, Vatikan.

## Homaičendad
Vin

**Vin** om alkogoline jom, sadas sidä veresan vinmarjan ploduiden (palastadud vai ei) täudel vai palahižel kävutoitandal, vai vinmarjasižel imel'tahthal. Processan nimituz om *vinantehmine*.

Ühthižes statjas alkogolin mülünd lopuližes produktas ei voi olda vähemb mi 8,5 %, no erasiš-se regioniš minimaline vahvuz voib olda penetud käskusil seičemehe procenthasai klimatan da mahusen eriližusiden, vinmarjan sortun i tehmižen veroiden tagut. Erased-se valdkundad penetas vahvut käskusil vidhe polenke procenthasai. Järgeližiden vinoiden alkogolin üläröun ei ole röunatud ühthižes statjas i märičese vinmarjan saharan sädandan mahtusel küpsnendan aigan i sen fermentacijan sepiden abul voimusel. Ližatas alkogolid, no specialižiden vinoiden kategorijas vaiše, mugomiden vinoiden vahvuden üläröun om 22..24 % käskusiden mödhe. Venäman nügüd'aigaine käskusišt märhapaneb vinoiden vinmarjaspäi vahvuden diapazonad kut 7,5..18 %, ližatud alkogolinke («vahvištadud») — 12..22 %.

Meiden päivil arheologijan tundištusiden kapos sistem om sätud, kudamb ezimeletab, miše tehtihe vinad Kavkazan i Kavkazantaguižen regioniš jo 6. voz'tuhal EME.

## Vinha sidodud vepsän muštatišed i ozoitez
### Muštatišed

* *Pahad päd vinal ed ladi.*
* *Vinad kaivospäi ei amundagoi.*
* *Vinas ei ole hüvüt.*


### Ozoitez

* Penikaižes bučuižes kahtejitte vin. (muna)


## Kacu mugažo
* Ruskedvauvaz vin
* Vinmuiktuz
* Vändai vin

## Homaičendad
Analiz (matematikan jaguz)

**Analiz** om matematikan severziden-se jagusiden ühtnend. Se libui klassižes matematižes analizaspäi istorižikš, kudamb mülütab differenciališt i integrališt lugendoid. Niiden ližaks, mugomad jagused mülüdas analizha: todesižen i kompleksižen vajehtujan funkcijoiden teorijad, differencialižiden i integraližiden tazostusiden teorijad, variacine lugend, garmonine analiz, funkcionaline (funkcijoiden) analiz, dinamižiden sistemiden teorii i ergodine teorii, globaline analiz.

Lugetas analizad matematikan ühteks koumes päižes čuradusespäi, ühtes rives algebranke i geometrijanke. Analizan päine erinii tunduz toižiden čuradusiden rindataden om vajehtujiden funkcijoiden olemine tedoidusen objektaks. Školan openduzmaterialoiš ühtištadas analizan elementarižid alajagusid elementariženke algebranke paksus, sil-žo aigal nügüd'aigaine analiz kävutab nügüd'aigaižen geometrijan jagusid znamasižes märas, ezikät differencialižen geometrijan i topologijan.

## Istorii
Erased-se sarakod «agjatomašti polenijoiden analizaspäi» zavodiba formitest 18. voz'sadal i 19. voz'sadan ezmäižes poles völ: järgeližiden differencialižiden tazostusiden teorii (Eiler, Johann Bernulli, D'Alamber), variacine lugend (Eiler, Lagranž), analitižiden funkcijoiden teorii (Lagranž, Koši, heiden jäl'ghe Riman). No lugetas 19. voz'sadan kesken tedotöid klassižen analizan päižiden tärtusiden (todesine lugu, funkcii, röunad, integral) formalizacijas analizan formiruindan zavodindaks kut erigoittud nügüd'aigaižeks jaguseks, edemba kaiked Košin i Bol'canon töiš. Ned saiba lopulišt formad 1870−1880-nzile vozile Vejerštrassan, Dedekindan i Kantoran tedotöiš. Todesižen vajehtujan funkcijoiden teorii formiruihe, mugažo kompleksižen vajehtujan funkcijoiden teorii radon analitižidenke funkcijoidenke metodoiden šingoteses.

Kantor sädi lapselišt äjüziden teorijad 19. voz'sadan lopus, i se abuti löuta metrižen i topologižen avaruziden tärtusid, mi vajehti analizan instrumentištod znamasižes märas, ližazi tedoitud objektoiden abstrakcijan tazopindad, sirdi tedoidusiden fokusad todesižiš luguišpäi lugutomidennoks tärtusidennoks.

## Homaičendad