open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lindberg Čed

**Čed Tailer Lindberg** (; sünd. 1. kül'mku 1976, Maunt Vernon (Vašington), AÜV) om amerikalaine akt'or.

## Biografii
Om sündnu vl 1976 Maunt Vernonha (Vašington-štat). Openzihe Maunt Vernonan Üläškolas. Ezmäine «tozine» rol' oli «Must vell'kund»-fil'mas (1997); kinokritikanmehed vastsiba hänen akt'orvändon pozitivižešti. Edelespäi Čed fil'mzihe tobjimalaz erazvuiččiš serialoiš, ningoiš, kut «Kirhuline abu», «Baffi — vampiroiden murendai» da «Peitmaterialad». Hänen tetab kinomel'kuva om Džessin rol' «Forsaž 1»-fil'mas (2001).

## Fil'mografii (serialoid da "massovkid" lugemata)
* «*[[Sündnu valdal]]*» (1995)
* «*[[Must vell'kund]]*» (1997)
* «*[[Hered Gari]]*» (1998)
* «*[[Merkurii varuližuses]]*» (1998)
* «*[[Angeloiden lidn]]*» (1998)
* «*[[Redukuine taivaz]]*» (1998)
* «*[[Priha Vauktas Jogespäi]]*» (1999)
* «*Säind*» (2000)
* «*[[Forsaž 1]]*» (2001) — Džessi
* «*Männuded tukhu*» (2001)
* «*Faterad*» (2002)
* *«[[Uzik (fil'm, AÜV)|Uzik]]*» (2002)
* *«[[Öine säruläžund keskel kezad]]*» (2002)
* «*[[Jäl'gmäine samurai]]*» (2003) — Vinčester Rep-abunik
* «*Ozatomuded*» (2003)
* «*[[Adam da Eva (fil'm, AÜV)|Adam da Eva]]*» (2005)
* «*[[Tulk (fil'm, AÜV)|Tulk]]*» (2006)
* «*Pankarmastuz*» (2006)
* «*[[Toižes poles]]*» (2008)
* «*[[Männuden ogeruded]]*» (2009)
* «*[[Sül'gin teiden kaumoile (fil'm, AÜV, 2010)|Sül'gin teiden kaumoile]]*» (2010)
* «*[[Lanktud erasen kerdan]]*» (2010)
* «*[[Must barhat (fil'm)|Must barhat]]*» (2011)
* «*[[Pidi-ik Romeo]]?*» (2012)
* «*[[Olen Aleks Kross]]*» (2012)
* «*Zombiden bunt*» (2012)
* «*[[Monika (fil'm, AÜV)|Monika]]*» (2012)
* «*Čuta poiš*» (2012)
* «*[[Hahkas]]*» (2012)
* «*Hüvin vätud*» (2013)
* «*[[Enni Parkeran dešifruind]]*» (2013)
* «*Bekkeran ferm*» (2014)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* 
*
Mikoi

**Mikoi** ( [ˈmikːeli],  vai *Sankt Michel* «Pühä Mikoi») om lidn da lidnankund Suomenman suvipäivnouzmas. Se om valdkundan 18nz' lidn eläjiden lugun mödhe, om Suvisavo-agjan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Ezmäine eländpunkt mainitase vl 1323 kuti alištunu Uz'lidnale *Savilahten pagast* territorijan andmižen aigan Ročinman tobmuden alle. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1838 Nikolai I käskön mödhe gubernijan keskuseks.

Toižen mail'man sodan aigan Suomenman sodavägiden štab sijazihe neciš lidnas, eli läbi äjiš bombardiruindoiš sen tagut.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase kundan keskuzpalas, Saimaa-järven randal.

Matkad Hel'sinkihesai om 210 km suvipäivlaskmha orhal, 230 km avtotel Lahten kal't, 300 km raudtedme Kouvolan kal't.

Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 3 229,57 km², sidä kesken kuivma — 2 548,18 km², sokaz ma otab videndest (681,39 km²).

## Tobmuz

Mikoi-lidn jagase koumekümneks kahesaks nimitadud rajonaks, 59 küläd alištudas lidnan tobmudele. Lidnan municipaline suim kogoneb 51 ezitajaspäi.

Edeližed lidnan pämehed oma Timo Halonen (semendku 2015 — 2022), Ari Liikanen (radoi vhesai 2015).

## Eläjad
Vl 1980 lidnankundan ristitišt oli 52 505 eläjad, vl 2000 — 55 222 eläjad, vl 2010 — 54 455 eläjad, vl 2020 — 53 197 eläjad. Kaikiš suremb kundan eläjiden lugu oli 55 563 ristitud vl 1995.

Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 96,1 %, ročin kel' — 0,1 %, toižed keled — 3,8 %.

## Galerei

Mikkelin kaupungintalo 2.JPG|Lidnan ohjastusen pert' vl 2011
Mikkeliview.jpg|Mikoin evangeliž-lüteranine päjumalanpert' ümbrištonke, vn 2006 nägu
Xamk Mikpoli.jpg|Suvipäivnouzmaižen Suomen sättutoitud tedoiden universitet, Mikoin kampus vl 2018
Mikkelin konserttitalo.jpg|Koncertzal (vn 2012 olend)
Mikkelin urheilupuisto 2.jpg|Lidnan sportpuišt (2011)
Train station in Mikkeli.jpeg|Mikkelin raudtestancii vl 2012


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Mikoi-lidnan oficialine sait (''mikkeli.fi'').  *+ rahvahidenkeskeižen informacijan jaguz äjil kelil*
Uusberg Pärt

**Pärt Uusberg** (mugažo estin kelel; sünd. 16. tal'vku 1986, Rapl, Estinman NST, NSTÜ) om estilaine akt'or, muzikankirjutai da dirižor.

## Kar'jer
Pärt om tetab kut Joosepan rolin vändai populärižes «Klass»-fil'mas. Nügüd' hän radab muzikankirjutajan: hän om kirjutanu muzikad «Kaumištkacujan tütär»-, «Peitol'ne puišt»- da «Risttulleiš»-fil'miden täht.

## Fil'mografii
* *«[[Klass (fil'm, Estinma)|Klass]]»* (2007)
* *«[[Oleg (fil'm, Estinma)|Oleg]]»* (2010)

## Mel'hetartujad faktad
* Hänen Urve-mam om dirižor, Valter-tat — grafine dizainer. Pärtan veik, Uku Uusberg, om mugažo akt'or. Toine vell' — Andero.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* 
*
Disnei Uolt

**Uolter Elajas Disnei** (), mugažo om tetab **Uolt Disnei**:kš (*Walt Disney* anglijaks, IPA: ['wɔlt 'dɪzni]; sünd. 5. tal'vku 1901, Čikago, Illinois, AÜV — kol. 15. tal'vku 1966, Berbank-lidn läz Los Andželesad, Kalifornii, AÜV), — AÜV:oiden mul'tiplikacijan čomamahtai, režissör, akt'or, kinotarinantegii da prodüser. «Walt Disney Productions»-kompanijan alusenpanii, kudamb kändihe nügüd' mul'timediižeks «The Walt Disney Company»-imperijaks. Sädab kinod kanzaližen kacundan täht.

## Sädamižen znamoičend
Disnei om ezmäižiden kulund-, muzikaližen da täuz'piduzližen mul'tfil'miden tegii mail'man kinematografan istorijas. Ičeze elon aigan hän kuvazi 111 fil'mad režissöraks da völ oli 576 fil'man prodüseran. Disnejale lahjoitihe 22 Oskar-premijan statušt kut fil'miden prodüserale korktoiš edessatusiš kinočomamahtos da Irving Tal'bergan premijad, mugažo anttihe äjid toižid premijoid da arvlahjoid.

## Biografii
Uolt oli sündnu Elias Disnei-sauvojan (irlandijalaine Kanadaspäi) i hänen Flora-akan (anglijan i saksan augotižlibundanke) kanzha, oli nellänz' poig videspäi. Laps'aig mäni Missuri-štatan fermas i štatan Kanzas-pälidnas. Uolt Disnei ühtni Ezmäižhe mail'man sodha kirhuližen abun avton vedajaks.

Čomamahton šingotai zavodi kar'jerad rekalaman da komiksiden pirdandfirman sädandal vodel 1920. Vl 1923 Uolt sirdi Los Andželesan Gollivudha i pani «Walt Disney Productions»-kompanijan alust Roi-vellenke. Se oli pen' animacine studii i vhesai 1937 pirdi i pästi lühüdoid mul'tfil'mid, zavottihe Ljuis Kerrolan «Alisa čudoiden mas»-starinoiden animacijaspäi. Vn 1938 kanman ozutadud täuz'piduzline animacine «Vauged lumineižne da seičeme gnomad»-fil'm toi kommertišt satust (8 mln US$) da tetabut Disnejale. Suren satusen jäl'ghe hänen kompanii pästaškanzi toižid mugoižid fil'mid Evropan sarnoiden mödhe da ičetehtud melel personažidenke: «Pinokkio» (1940), «Fantazii» (1940), «Dambo» (1941), «Bembi» (1942).

Vspäi 1948 Disnei sädi prodüseraks openduzfil'miden serijad londusen mödhe. Vll 1953−1955 ezmäine sarnaline kunigahuz — Disneilend om saudud 50 km suvhe Los Andželesan keskusespäi. Vl 1964 «Meri Poppins»-müzikl ühthepani akt'oriden rolid animacijanke ezmäižen kerdan (5 Oskar-premijad). Tetab prodüser navedi tabakod i koli vl 1966 tävun rakaspäi.

## Kanz
Disnei nai vn 1925 heinkus, oti akaks ičeze studijan Lilian Bounds-sekretarid (1899−1997). Naprihe sada last, no ak taci last kaks' kerdad. Daiana Meri (1933−2013) oli üks'jäižen tütren, sünduti seičeme last. Toine Šeron Meri-tütär (1936−1993) oli tütrindaman. Mel' tuli Disnein pähä kävelten tütridenke mugoman bobuštuzpuišton sädamižes, kus mel'hetartuz oliži lapsiden i täuz'kaznuziden täht ühten aigan.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Uolt Disnein kanzaline muzei San Franciskos (''waltdisney.org'').
De Montema Damian

**Damian de Montema** (; sünd. Avstralii) om avstraline TV-serialoiden i fil'miden akt'or.

## Biografii
Damian openzihe Pertan Ezinendčomamahtoiden Päivlaskmaižavstralijalaižes akademijas (*WAAPA*).

Akt'or fil'mzihe avstraližiden serialoiden rives, toižkäzižiden personažiden roliš tobjimalaz.

Mez' besedoičeb Anneliz Hüiseranke (*Anneliese Huyser*), kaks' last om paral.

## Fil'mografii
* «*Hameleon 2: Surmkahtentora*» (1999) — Lenc
* «*[[Ad kezroil (fil'm, Avstralii)|Ad kezroil]]*» (1999)
* «*Meiden peitol'ne elo*» (2001) — Džeison Kennedi
* «*Minun mužik om minun rikoi*» (2001) — Devid Kristi
* «*[[Adiv (fil'm, Avstralii)|Adiv]]*» (2002)
* «*Višnäine sad*» (2003) — rauhemb Antoin
* «*16 vot. Armastuz. Perezagruzk*» (2004) — Adam
* «*Drakonan oiktastuz*» (2005) — Vinsent-inspektor
* «*[[Hillüz (fil'm, Avstralii)|Hillüz]]*» (2006) — Maikl Hanlon
* «*Olgat hüväd, pidagat*» (2006) — Džeinan enzne drug
* «*Rikond kor'bes*» (2006)
* «*Jäl'gmäine tal'v*» (2007) — Maks
* «*Päliči uikendas*» (2008) — Rodžer
* «*[[Huiktuz (fil'm, Avstralii)|Huiktuz]]*» (2010) — Bernard
* «*Džek Airiš: Must vezinouzend*» (2012) — varjoitai
* «*Kindäiduz*» (2012) — Mark
* «*Karlotta*» (2014) — Lens
* «*Armastusen luklod*» (2014) — Deil

## Valitud TV-serialad
* «*Minti*» (1998) — Šein Konnor (12 serijad)
* «*Meiden peitol'ne elo*» (2001−2005) — Džeison Kennedi (41 serijad vll 2001−2002)
* «*[[Kodiš i matkas]]*» (1988—) — Henk van Patten (124 serijad vll 2007−2008)
* «*Vol'f-Krik*» (2016) — Darvin-inspektor (miniserial, 4 serijad)

## Arvlahjad
* «AFI Award» — *Parahim adiv- vai abukundakt'or TV-dramas* (2009)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* 
*
Buše Viktor

**Viktor Lui Arman Buše** (; sünd. 24. eloku 1877, Ruan, Francii — kol. 21. uhoku 1942, Vil' d'Avre, Francii) oli francijalaine akt'or.

## Biografii
Viktor Buše om sündnu vl 1877 Ruanha. Opendusen aigan üläškolas ezini norištteatran mülükundas. Radoi buhalteran, a jäl'ges radnikoičendad armijas hän sirdi elämižhe Parižha, kus radoi sijaližes teatras. Scenal da (edelespäi) kinos hän linni tetabaks ičeze komižen ökötandan tagapäi.

Vl 1927 tegihe Mišod'je-teatran direktoraks. Oli Dramatižiden artistoiden associacijan pämehen.

## Fil'mografii
* *«Pen' šokolat'je»* (1914)
* *«[[Armastusen mageduz]]»* (1930)
* *«Rada elämižeks»* (1931)
* *«[[Ižandan vinmarjsad]]»* (1932)
* *«[[Vägitoi sugu (fil'm, Francii)|Vägitoi sugu]]»* (1933)
* *«[[Bank «Nemo»]]»* (1934)
* *«[[Madaman Vidalin drug]]»* (1936)
* *«[[Unikuvandoičim...]]»* (1936)
* *«[[Vihand pal't]]»* (1937)
* *«Unešläg-neižne»* (1938)
* *«[[Jonuz Venecijahasai]]»* (1938)
* *«[[Ende elätihe ühesa naimatont]]»* (1939)
* *«[[Pühä pu (fil'm, Francii)|Pühä pu]]»* (1939)
* *«[[Seičeme öiden parad]]»* (1941)
* *«Ei ole mindai»* (1941)

## Homaičendad


## Irdkosketused

* 
*
Vepsläižen kodin südäin

**«Vepsläižen kodin südäin»** () om voden 2012 Venäman dokumentaline fil'm veroližen vepsän külän polhe. Siš om venäkel'žid titroid.

Fil'mas starinoitas vepsläižiden veroližen elämižen sijoiš, rahvahan pertin sauvondan tradicijoiš, pertiden dekorativižiš čomitesiš da vepsän küläpertin südäisädoiš, ižanduzsauvusiš da niiden kävutamižes, kodiradoiš da kodiradonmahtoiš, niiden tämbäižen sijas vepsän elos.

Fil'man tehtes abuhu tuliba Zinaida Strogal'ščikovan «Традиционное жилище Межозерья»- (1986 v.) da «Vepsläižed»- (2008 v.) kirjad.

Vladimir Slavov tegi kaiked kinofil'mdandad. Vepsläine Noid-fol'klorgrupp abuti tehta kulundkuvatust fil'man täht.

Fil'man pätegijad — Vladimir Slavov i Larisa Smolina.

Fil'man tiraž om 200 ekzemplärad.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Fil'man treiler ''youtube.com''-saital.
* Kacta fil'man fragment onlain (''knk.karelia.ru'').
Emi S'juzi

**S'juzi Emi** (; sünd. 17. sulaku 1981, London, Sur' Britanii) om britanijalaine (anglijalaine) aktris, model' da blogger.

## Biografii
Om sündnu Londonha vl 1981, Rahvahaližiden penziifondoiden associacijan Ron Emi-ezimehen i alaškolan Evelin Emi-opendajan kanzha. Vanhembad eriganziba, i S'juzi jäi elämaha tatanke da emindamanke. Hänel om Linn-sizar mugažo, kudamb om genetikantedomez'. S'juzi openzihe Uil'jam Perkinz-seran kolledžas da Strod-kolledžas, molembad sijadasoiš Surrei-grafkundas.

Aktris radoi Kunigahan rahvahanteatras. Vl 2001 fil'mzihe «Futbolistoiden akad»-serialas; Emi kändihe populärižeks todesižišti arni Šardonen rolin tagapäi neciš serialas. Hänen toižed tetabad radod oma «Modil'jani»-, «Madamuazel' Mušketör»- (pärol') da «Surmanlabirint»-fil'miš. Edestab TV-serialoiden rolid tobjimalaz.

S'juzi om tetab mugažo kut model'. Hän vedab ičeze modakaz *blusherandblogging.com*-blog.

Besedoiči irlandiženke Rob Kerni-regbinvändajanke koume vot, vhesai 2012. Vastlese Džetin Džons-TV-vedajanke.

## Täuz' fil'mografii (serialoid lugemata)
* *«[[Sirenad (fil'm, Sur' Britanii)|Sirenad]]»* (2002) — Helen Grei
* *«[[Modil'jani (fil'm)|Modil'jani]]»* (2004) — Beatris Hastings
* *«[[Surmanlabirint]]»* (2004) — Kler Livi
* *«[[Madamuazel' Mušketör]]»* (2004) — Valentina D'Artan'jan
* *«[[Kaks' kanzad]]»* (2007) — Džulija
* *«[[Lesbi-vampiroiden rikojad]]»* (2009) — vaugedverine naine
* *«[[Psih 9]]»* (2010) — Anne Marks
* *«[[Sutenör (fil'm, Sur' Britanii)|Sutenör]]»* (2010) — Temmi
* *«[[Sidotud verel]]»* (2010) — Donna Džagger
* *«Armastada kuti hän»* (2012) — mam
* *«Hillüden časud»* (2015) — Rozmari Kaltorp

## Arvlahjad
* «TRIC Award» — *Uz' TV-talant* (2003)

## Irdkosketused
* 
*
Roman Pol

**Pol Roman** (; sünd. Sidneihe, Avstralii) om avstralijalaine akt'or.

## Fil'mografii
* *«[[Ad kezroil (fil'm, Avstralii)|Ad kezroil]]»* (1999)

## Homaičendad


## Irdkosketused
*
Pekuin Anna

**Anna Helen Pekuin** (kirjutadas erasišti kut **Pakin**) ( [ˈpækwɪn]; sünd. 24. heinku 1982, Vinnipeg, Manitob, Kanad) om kanadalaiž-udenzelandijalaine aktris.

## Biografii
Om sündnu vl 1982 Vinnipeg-lidnha. Anna om noremb laps' ičeze kanzas: hänel om veik Endrü (režissör) da sestrii Katä (politikanmez'). Vl 1986 hän ajoi Udhe Zelandijaha kanzanke, i vl 1995 sirdi Los Andželesha jäl'ges vanhembiden erigotust.

Ezmäine rol' om avstralijalaižes «Pianin»-fil'mas (1992). Varastamata nece akt'ordebüt toi «Oskar-premijad» hänele tagaman parahimas debütižes naižroliš. S. v. hän linni sen arvlahjan ühteks kaikiš norembiš laureatoišpäi. Neižne ei himoičend fil'mdas enamb, no jäl'ges ajandad Amerikha fil'mzi möst (fil'miš da reklamas).

Päiči kinos, vl 2001 ezini Londonan teatran lavastusiš.

Tetpas-žo om, hänen kaikiš znamasižemb kinomel'kuva om Rougan rol' franšizas Iks-Ristituiden polhe.

## Valitud fil'mografii
* «*[[Pianin (fil'm, Avstralii)|Pianin]]*» (1993) — Flora Makgrat
* «*[[Džein Eir (fil'm, 1996)|Džein Eir]]*» (1996) — Džein Eir laps'aigan
* «*Lekat kodihe*» (1996) — Emi Olden
* «*[[Sajal (fil'm, AÜV)|Sajal]]*» (1997) — Frenki Adams
* «*[[Amistad (fil'm)|Amistad]]*» (1997) — Izabella II-kunigaznaine
* «*[[Kobu (fil'm, AÜV)|Kobu]]*» (1998) — Donna
* «*Se om kaik hänhe polin*» (1999) — Makkenzi Sailer
* «*Kävund Kudmaštme*» (1999) — Elison
* «*[[Paz'oduz (fil'm, AÜV)|Paz'oduz]]*» (1999) — Annabel' Li
* «*Iks-Ristitud 1*» (2000) — Ruž (Roug) / Mari
* «*Läz tetabut*» (2000) — Poleksia Afrodezia
* «*Löuta Forrester*» (2000) — Kler Spens
* «*Buffalon saldatad*» (2001) — Robin Li
* «*[[Pimed (fil'm, AÜV)|Pimed]]*» (2002) — Regina
* «*[[25. čas (fil'm)|25. čas]]*» (2002) — Meri D'Annancio
* «*Iks-Ristitud 2*» (2003) — Ruž / Mari
* «*[[Žanna d'Ark (fil'm, 2005)|Žanna d'Ark]]*» (2005, mul'tfil'm) — Žanna d'Ark (änetab)
* «*Kal'mar da kit*» (2005) — Lili Torn
* «*Iks-Ristitud 3: Jäl'gmäine tora*» (2006) — Ruž / Mari
* «*Mahapangat minun südäikera Vunded-Ni:he*» (2007, telefil'm) — Elein Gudeil
* «*Sinine štat*» (2007) — Hloja Hemon
* «*Kukor vai elo*» (2009) — Lori
* «*Irena Sendleran rohked südäikera*» (2009, telefil'm) — Irena Sendler
* «*[[Romantikad (fil'm, AÜV)|Romantikad]]*» (2010) — Lila
* «*Kodi möndaks*» / «*Avoinuden verajan päiv*» (2010) — Dženni
* «*Heik 4*» (2010) — Reičel
* «*[[Margaret (fil'm, 2008)|Margaret]]*» (2011) — Liza Koen
* «*Joudai ajoregi*» (2013) — Kristina
* «*Susanna*» (2013, TV-serial, 6 epizodad) — Keiti
* «*Iks-Ristitud 5: Männuded tuleban aigan päiväd*» (2014) — Ruž / Mari
* «*Hüvä dinozavr*» (2015, mul'tfil'm) — Ramsi (änetab)
* «*Jured*» (2016, TV-serial, 1 epizod) — Nensi Holt
* «*Hän-žo Greis*» (2017, TV-serial, 5 epizodad) — Nensi Montgomeri

## Arvlahjad
* «Oskar» — *Toižen planan parahim naižrol*' (1993)
* «Kuldasine globus» — *Parahim naižrol' TV-dramserialas* (2008)
* «Kaimdai» — *Parahim naižrol' TV-dramserialas* (2008)

## Mel'hetartujad faktad
* Hot' hänel om mužik da kaks' lapsed, Anna om avaitud biseksualižele kundale.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* 
*
Asad Bašar

**Bašar Hafez al'-Asad** (; sünd. 11. sügüz'ku 1965, Damask, Sirii) om 16. da nügüdläine Sirijan prezident da armijan päkäsknik, vs 2000 heinkun 17. päiväspäi rattemata.

## Homaičendad
Džerri (fil'm)

**«Džerri»** () om Gas Van Sentan kinodram hänen trilogijaspäi surman polhe.

## Süžet
Kaks' prihad, kudambid kuctad Džerrid, tuldas rahvahatomaha maha, jättas ičeze avton i töndudas mittušt-se "kalušt" ecmähä. Ezmäks kaik mäneb hüvin, no sid' hö tärttas, miše oma segoinuded...

## Rolid
* *Džerri (ühtenz' mez')* — Mett Deimon
* *Džerri (kahtenz' mez')* — Keisi Afflek

## Mel'hetartuižed faktad
* Scen rahvahatomas mas oma fil'mdud ani solaval Suren Solakahan järven pindal.
* Fil'm om ezmäine pala trilogijas Džerri/Slon/Jäl'gmäižed päiväd
* Fil'mdandan ezmäižen päivän kanman Van Sent i akt'orad (Mett Deimon i Keisi Afflek) poltiba scenarijan, kaik dialogad sikš oma improviziruidud.
* Fil'm sai Nju Jorkan kinoarvostelijoiden sebran premijad operatoran parahimas rados (Harris Savidis).

## Homaičendad
Blek Lukas

**Lukas Jork Blek** (; sünd. 29. kül'mku 1982, Dekeiter (Alabam), AÜV) om amerikaine akt'or, kändihe tetabaks Šon Bosuellan rolinke «Forsaž 3»- i «Forsaž 7»-fil'miš.

## Biografii
Blek om sündnu baptizman uskojiden kanzha, noremb koumandes lapsespäi. Larri Blek-tat radoi muzejas, Džen Gillespi-mam oli ofisan radnikan. Lukas vändab rolid fil'miš üks'toštkümnevoččes igäspäi, debütirui vn 1994 «Soda»-fil'mas (). Om pästnus keskškolaspäi vl 2001. Opendusen aigan ühtni TV-serialoihe akt'oraks, oli Calvin Klein-torguindznaman džinsoiden modelikš.

Mez' om naižiš vspäi 2010, Meggi O'Brajen-jurist om hänen ak. Sündutihe koume last naimiželos.

Joudaigan Lukas navedib sportata (basketbol, futbol, gol'f).

## Valitud fil'mografii
* «*Soda*» (1994) — Edd Lipnicki
* «*Šerif aduspäi*» (1995−1996, TV-serial) — Kaleb Templ
* «*Teravzoittud tera*» (1996) — Frenk Uitli
* «*Vilu mägi*» (2003) — Oukli
* «*Tün' bong*» (2005) — Nat Ban'jon
* «*Merijaugvägiden saldatad*» (2005) — noremb Kris Krüger-kapral
* «*[[Forsaž 3]]*» (2006) — Šon Bosuell
* «*Diler-rikoi*» / «*Killer-diler*» (2006) — Vernon
* «*Mahapangat mindai eläbalaz*» (2009) — Baddi
* «*Legion*» (2010) — Džip Hanson
* «*Seičeme päiväd utopijas*» (2011) — Lük Čisholm
* «*Toivotadud ma*» (2012) — Pol Geri
* «*42*» (2013) — Pi Vi Ris
* «*Meripolicii: Uz' Orlean*» (2014−2019, TV-serial) — Kristofer «Kris» LaSall'
* «*[[Forsaž 7]]*» (2015) — Šon Bosuell
* «*[[Forsaž 9]]*» (2021) — Šon Bosuell

## Homaičendad
Kalašnikov Mihail

**Mihail Timofejevič Kalašnikov** (; sünd. 10. kül'mku 1919, Kur'j-külä, Altajan gubernii, Venäman valdkund — kol. 23. tal'vku 2013, Iževsk, Udmurtijan Tazovaldkund, Venäma) oli nevondkundaline i venämalaine ambundazegiden inžener-konstruktor, tehnižiden tedoiden doktor (1971), leitnantjenaral (1999).

Hän tegihe tetabaks kaiked mail'madme Kalašnikovan avtomatan sädandan tagut.

## Homaičendad
Tova Mageina

**Mageina (Madžeina) Tova** (), todesine nimi — **Mageina Begtrap** (angl.: *Mageina Begtrup*; sünd. 26. heinku 1979, Gonolulu, Havajad, AÜV), om amerikalaine aktris.

## Biografii
Mageina om sündnu vl 1979 Gonolulhu, sodalekariden kanzha. Hän sirdi Klarksvillha kanzanke, sid' — Našvillha, kus openzihe Martinan Lüteran Kingan keskškolas. Edelespäi openzihe Kalifornijan čomamahtoiden üläškolas.

Fil'mzihe tobjimalaz serialoiš. Kaikiš tetabambad Tovan rolid oma «Uz' Žann d'Ark»-serialas (Glinisan Fil'jolan rol') da Ursulan kinomel'kuva franšizas Baukoimehen polhe.

Eläb Los Andželesas.

## Valitud fil'mografii (serialoid lugemata)
* «*[[Pahuden kuvastuz]]*» (2002)
* «*Dain n Šain*» (2002)
* «*Bassein „Meddi Breiker“-oteliš*» (2003) — Luiza
* «*Y. M. I.*» (2004) — Nevermor
* «*[[Baukoimez' 2]]*» (2004) — Ursula Ditkovič
* «*[[Öine tusovk]]*» (2004) — neižne telefonal
* «*[[Vezinäl'g: sodad vedhe näht]]*» (2005) — Lillian
* «*[[Genialižed meletused]]*» (2006)
* «*[[Önnopäi]]*» (2006) — Priscilla Miller
* «*[[Muza südäikera]]*» (2006) — Džessika
* «*[[Baukoimez' 3|Baukoimez' 3: Vihalaine kuvastuses]]*» (2006) — Ursula Ditkovič 
* «*[[Surm efiras]]*» (2007) — Kelli
* «*Satatadud mänii*» (2008, lühüdpiduzline) — Sedi
* «*[[Fabrik (fil'm, AÜV)|Fabrik]]*» (2012) — Brittani
* «*[[Susedad (fil'm, AÜV, 2012)|Susedad]]*» (2012) — Sara Džerritt
* «*[[Enni Parkeran dešifruind]]*» (2013) — Ellen
* «*[[Ristma (fil'm, AÜV)|Ristma]]*» (2014)

## Arvlahjad
* «Method Fest Award» — *Parahim naižrol*' (2006)

## Mel'hetartujad faktad
* Fil'mzihe Kristina Agileran klipas «Beautiful»-pajonke. Vl 2004 nece pajo sai «Gremmi»-premijan.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Tova Mageinan oficialine sait (''mageinatovah.com''). 
* 
*
Düflo Rafael'

**Emil' Anri Rafael' Düflo** (; sünd. 30. viluku 1858, Lill', Francii — kol. 21. viluku 1946, Pariž, Francii) oli francijalaine teatr- da kinoakt'or. Düflo fil'mzihe lamanas kinos.

## Biografii
Oli sündnu vl 1858 Lillihe. Vl 1884 ühtni «Komedi Fransez»-teatrha. Oli sen arvostuzühtnijan vspäi 1896 vhesai 1924.

Oli Dramatižen čomamahton rahvahankonservatorijan professoran. Hänen openikoiden keskes — akt'orad i aktrisad: Šarl' Buaje, Madlen Reno, Mari Bell', Edviž Föjer da toižed; sab mugažo nimitada Ügett Düflo, kudamb om tehnus Düflon akaks.

Düflo om kolnu Parižha vl 1946, mahapandud sen Per-Lašez-kaumžomas.

## Rolid
### Teatras (znamasižed)
* *«[[Pihthed (p'jes)|Pihthed]]», [[Erv'je Pol'|Pol' Erv'je]]* (1895) — Robert Fergan
* *«[[Rahoiden tobmuz]], [[Mirbo Oktav|Oktav Mirbo]]»* (1903) — Lüs'jen Garro
* *«[[Tedusta ičtaze]]», [[Erv'je Pol'|Pol' Erv'je]]* (1909) — Donsjer
* *«[[Naind vasttahtod]]», [[Mol'jer]]* (1915) — Alkidas
* *«[[Lukrecija Bordžia (p'jes)|Lukrecija Bordžia]]», [[Gügo Viktor|Viktor Gügo]]* (1918) — Don Al'fons d'Este
* *«[[Ernani (p'jes)|Ernani]]», [[Gügo Viktor|Viktor Gügo]]* (1920) — Don Karlos
* *«[[Don Žuan, vai Kivine pir]]», [[Mol'jer]]* (1922) — Don Žuan

### Kinos
* *«[[Gercogan de Gizan rikond]]»* (1908)
* *«[[Oiktuz lapshe]]»* (1914)
* *«Leskuz»* (1916)
* *«[[Nece om armatomile lapsile]]»* (1916)
* *«Instinkt»* (1916) — Žan Bernon
* *«[[Rad (fil'm, Francii)|Rad]]»* (1920) — Delavo

## Irdkosketused
* 
*
Marsel' Montil'

**Marsel' Montil**' (), todesine nimi — **Marsel' Madalena Montalenti** (monak. i franc.: *Marcelle Madeleine Montalenti*; sünd. 8. kezaku 1892, Monako — kol. 8. kül'mku 1950, Pariž, Francii) oli monakolaiž-francijalaine teatr- da kinoaktris.

## Kar'jer
Hänen ezmäine rol' oli «Kaks' pened Iisusad»-lühüdpiduzližes lentas (1910).

Kaiked fil'mzihe enamba mi 40 fil'miš, no hänen kaikiš tetabamb rol' om «Rajuden lapsed»-fil'mas (1945).

## Fil'mografii (lühüdpiduzližid fil'mid da massižid scenoid lugemata)
* *«[[Gurbač (fil'm, Francii)|Gurbač]]»* (1912)
* *«Armastuz pajatab»* (1930)
* *«Änestagat, rahvahanikad!»* (1932)
* *«Palikoičen»* (1932)
* *«[[Koume mušketörad (fil'm, 1932)|Koume mušketörad]]»* (1932)
* *«Hänen paremb klijent»* (1932)
* *«[[Meletoi meletuz]]»* (1933)
* *«[[Vargaz (fil'm, Francii)|Vargaz]]»* (1933)
* *«[[Miketta da hänen mam]]»* (1933)
* *«[[Mö em olgoi lapsid enamba]]»* (1934)
* *«[[Krenkebil' (fil'm)|Krenkebil']]»* (1934)
* *«Ma ei kole»* (1936)
* *«Kirodiž»* (1937)
* *«Päiväižen longi»* (1937)
* *«[[Grazindad (fil'm)|Grazindad]]»* (1939)
* *«[[Norusen grähkad]]»* (1941)
* *«[[Kaprizad (fil'm, Francii)|Kaprizad]]»* (1941)
* *«[[Vauged jüguavto]]»* (1943)
* *«[[25 vot ozad]]»* (1943)
* *«[[Ristit Londonaspäi]]»* (1943)
* *«[[Vauged val's (fil'm, Francii)|Vauged val's]]»* (1943)
* *«[[Lukrecii (fil'm, Francii)|Lukrecii]]»* (1943)
* *«Menaran kollekcii»* (1944)
* *«[[Päivez heitändha]]»* (1945)
* *«[[Rajuden lapsed]]»* (1945)
* *«[[Sekretižed dokumentad (fil'm, Francii)|Sekretižed dokumentad]]»* (1945)
* *«[[Vär trelog (fil'm, Francii)|Vär trelog]]»* (1945)
* *«[[Trelog ös]]»* (1946)
* *«[[Jäl'gmäine čukerduz]]»* (1947)
* *«Eläb vai kolnu»* (1948)
* *«[[Jäl'gmäižed pästuz]]»* (1948)
* *«[[Lendai škap]]»* (1948)
* *«[[Südäikera kämel]]»* (1948)
* *«[[Jäl'gmäine armastuz (fil'm, Francii)|Jäl'gmäine armastuz]]»* (1949)
* *«Marlen»* (1949)
* *«P'jed Niklenan peitkal'huz»* (1949)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* 
*
Holodnaja Vera

**Vera Vasil'jevna Holodnaja**, neiččes — Levčenko (, ; sünd. 5. eloku 1893, Poltav, Venäman imperii — kol. 16. uhoku 1919, Odess, Venäman Suvi), oli ukrainalaiž-venälaine bigikinon aktris.

Holodnaja oli üks' ezmäižiš todesižiš Venäman fil'mdivoišpäi. Fil'mzihe läz 35..50 bigifil'mas, no vaiše kahesa oma kaičenus. Hänen kar'jer tegihe vll 1914−1919.

## Valitud fil'mografii
;Kaičenus fil'mad täuzin vai paloin
* «*Anna Karenina*» (1914) — Sötai-italijalaine
* «*Voz'sadan lapsed*» (1915) — Marija Nikolajevna Toropova
* «*Miražad*» (1916) — Marianna
* «*Elo elon vajehtamas*» (1916) — Nata
* «*Mokičenus henged*» (1917) — Ruckaja-grafanak
* «*Ole vaitti, opalahuz... ole vaitti...*» (1918) — Pola
* «*Kal'hen armastusen sarn*» (1918) — Pola
* «*Jäl'gmäine tango*» (1918) — Klo

## Homaičendad


## Irdkosketused
* 
* Vera Holodnaja — ekranan kunigaznaine ''nashfilm.ru''-saital.
Sankt-Goaran linii

**Sankt-Goaran linii**, **das-dat linii** vai **was-wat linii** — germanijan dialektologijan om izogloss, kudamb erigoitab dialektoid, kudambiš /t/ (pohjoižemb) jäi sanoihe *dat* («se») i *wat* («mi»), i dialektoid, kudambiš nece kulund linni /s/-ks: *das, was* (standartižes keles). Linii mäneb päivnouzmaspäi päivlaskmpol'he i läbitab Reinan läz Sankt-Goar-lidnad.

## Kacu mugažo
* Benratan linii
* Urdingenan linii
* Špajeran linii
* Mainan linii
Golos

**«Golos»** ( — ***«Än'» ***) om Venäman Ezmäižen kanalan populärine vokaline TV-konkurs, «valdkundan vokaline päkonkurs». Se om «The Voice of Holland»-muzikkonkursan adaptacii Venäman täht. Konkursan radinkel' om venäkel'.

Tehtas vlpäi 2012; nügüdläižele kurole seičemenz' sezon mäni.

Vedai — Dmitrii Nagijev. Näradoičijad videndes sezonas oliba Grigorii Leps, Polina Gagarina. Enččel näradoičijoikš oliba Dima Bilan, Pelageja da Leonid Agutin (ezmäižed koume sezonad da 10. sezon), Aleksandr Gradskii, Basta. Aleksandr Gradskii oli näradoičijan nell' kerdad vlpäi 2012 vhesai 2015, miše om programan eriline rekord.

## Vägestajad
* Dina Garipova (2012, 1. sezon)
* Sergei Volčkov (2013, 2. sezon)
* Aleksandra Vorob'jova (2014, 3. sezon)
* Fotii-ijeromonah (2015, 4. sezon)
* Dar'ja Antonük (2016, 5. sezon)
* Selim Alahärov (2017, 6. sezon)
* Pötr Zaharov (2018, 7. sezon)
* Asker Berbekov (2019−2020, 8. sezon)
* Jana Gabbasova (2020, 9. sezon)

## Kacu mugažo
* Golos. Deti

## Irdkosketused
* Golos-konkursan internet-lehtpoled Ezmäižen kanalan oficialižel ''1tv.ru''-saital.
Volčkov Sergei Valer'jevič

**Sergei Valer'jevič Volčkov** (, ; sünd. 3. sulaku 1988, Bihov, Vaugedvenäman NST, NSTÜ) om vaugedvenälaiž-venälaine pajatai.

Om «Golos»-projektan 2. sezonan vägestai (näradoičii — Aleksandr Gradskii). Siloi hän om sanu 75% TV-kaclijoiden änid.

## Homaičendad
Garipova Dina

**Dina Fagimovna Garipova** (, ; sünd. 25. keväz'ku 1991, Zelenodol'sk, Tatarstan, Venäman NFST, NSTÜ) om venämalaine pajatai naine, kudambal om totarine augotižlibund.

Hän om «Golos»-projektan 1. sezonan vägestai (näradoičii — Aleksandr Gradskii); siloi Dina om sanu läz 54% TV-kaclijoiden änid.

Hän mugažo ezini vn 2013 «Evrovizii»-konkursal, kus pajati «What If»-pajon. Dina sai 5-nden sijan (174 čokkoint).

## Diskografii
### Al'bomad
* *Два шага до любви* (2014) (Kaks' haškud armastushesai)

### Singlad
* *[[What If]]* (2013) (Midä kuiži)

## Irdkosketused
* Dina Garipovan oficialine sait (''dinagaripova.ru'').
Jakobi Doreen

**Doreen Jakobi** (; sünd. 28 uhoku 1974, Potsdam, GDT) om germanijalaine aktris da enzne model'.

## Valitud fil'mografii
* 1997: Lekss (Lexx) — *Vist* (Epizod 1.3. "Sötai form")
* 1997: HeliCops – Einsatz über Berlin (serial)
* 2000: Anna H. – Geliebte, Ehefrau und Hure (TV)
* 2000: Der Runner (TV)
* 2002: Das beste Stück (TV)
* 2003: Motown
* 2003: Die Schönste aus Bitterfeld (TV)
* 2004: Das allerbeste Stück (TV)
* 2004: Problemzone Schwiegereltern (TV)
* 2005: Macho im Schleudergang (TV)
* 2006: Zwei zum Fressen gern (TV)
* 2007: Tatort (serial)
* 2008: U-900 (U-900)
* 2009: Zwölf Winter

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Oficialine sait (''doreenjacobi.de''). 
* Doreen Jakobi Kinopoisk-saital.
Aleksei Sulima

**Aleksei Sulima** (), todesine nimi — **Aleksei Mehräkov** (; sünd. 8. uhoku 1990, Barnaul, Altajan rand, Venäman NFST, NSTÜ), om venämalaine pajatai hiphop-žanras.

Om «Faktor A»-projektan 2. sezonan (2012) vägestai (näradoičii — Igor' Nikolajev).

## Diskografii
### Al'bomad
* *Время* (2013) (Aig)

### Singlad
* *Остаться собой* (2013) (Jäta ičeksaz)

## Homaičendad
Mali (pajatai)

**Mali** (), todesine nimi — **Olesä Sedogina** (ven.: *Олеся Седогина*; sünd. 15. eloku 1982, Tol'jatti, Kuibiševan agj, Venäman NFST, NSTÜ) om venämalaine poppajatai.

Naine om «Faktor A»-projektan 3. (jäl'gmäižen) sezonan (2013) vägestajan (näradoičii — Igor' Nikolajev).

## Promosinglad
* *Сады вишнёвые* (*Višn'sadud*) (2013)
* *Прости* (*Armahta*) (2013)

## Homaičendad
Faktor A

**«Faktor A»** ( — ***«A-faktor»***) oli venälaine vokaline TV-konkurs. Se om «The X Factor»-muzikkonkursan adaptacii Venäman täht. Tehtihe sidä vlpäi 2011 vhesai 2013; kaiken oli vaiše koume sezonad.

„Konkursan emäg“ (žürin ezimez') oli Alla Borisovna Pugačova. Vedajad — Filipp Kirkorov (kaik sezonad), Vladimir Zelenskii (1. sezon) da Aleksei Čumakov (2. sezon). Nügüdläižed näradoičijad oliba Roman Jemel'janov, Lolita Milävskaja, a mugažo Boris Krasnov (1. sezon) da Igor' Nikolajev (2.—3. sezon).

## Vägestajad
* Sergei Savin (2011, 1. sezon)
* Aleksei Sulima (2012, 2. sezon)
* Mali (2013, 3. sezon)

## Kacu mugažo
* Sezonad: **[[Faktor A (1. sezon)|1.]]**, **[[Faktor A (2. sezon)|2.]]**, **[[Faktor A (3. sezon)|3.]]**
* "The X Factor" Venämas
* «Golos» — necen šoun päkonkurent venälaižes televizijas
Savin Sergei

**Sergei Anatol'jevič Savin** (; sünd. 23. viluku 1985, Južnii (Ust'-Labinskan rajon), Krasnodaran rand, Venäman NFST, NSTÜ) om venämalaine pajatai.

Mez' om «Faktor A»-projektan 1. sezonan (2011) vägestai (näradoičii — Boris Krasnov).

Hänen prodüser om Alla Pugačova.

## Diskografii
### Singlad
* *Ревную* (2011, Olen sidomižmujandas)
* *Ненавижу тебя* (2011, Soiverdan sindai)
* *Дожди* (2012, Vihmad)

## Homaičendad
Käro Kirill

**Kirill Käro** (mugažo estin kelel, ; sünd. 24. uhoku 1975, Tallidn, Estinman NST, NSTÜ) om estilaiž-venälaine teatr- da kinoakt'or.

## Biografii
Om sündnu vl 1982 Tallidnha. Openzihe Lasnamägen venälaižes gimnazijas. Edelespäi, jäl'ges ajandad Moskvha, openzihe Borisan Ščukinan teatruniversitetas. Ezini Armen Džigarhanänan moskvaližes dramteatras. Vlpäi 1999 vhesai 2004 vändi rolid Estinman venälaižes teatras. Vl 2005 pörzihe Moskvha, kus ezineb erazvuiččiš teatroiš dai fil'mdab aktivižešti kinos da serialoiš.

Hänen kaikiš tetabambad kinomel'kuvad oma Slavan rol' «Likvidacii»-serialas da pärol' «Nühaidai»-serialas.

## Valitud fil'mografii
* *«[[Afromoskvalaine]]»* (2004) — fotograf
* *«[[Neičukaižed (fil'm, Venäma)|Neičukaižed]]»* (2005) — Anton
* *«[[18-14]]»* (2007) — Denisov
* *«[[Valerii Harlamov. Ližaaig]]»* (2007) — Boris Mihailov
* *«[[Noid (fil'm, Venäma, 2008)|Noid]]»* (2008) — Brizgalov-milicijalaine
* *«[[Pari armastusel]]»* (2008) — Sven
* *«[[Emägulüine (fil'm, 2008)|Emägulüine]]»* (2008) — Volod'ka-hippi, Lübašan mužik
* *«[[Meletoi abu]]»* (2009) — vunuk iknas
* *«[[Tüned pedajad]]»* (2009) — Ruslan
* *«[[Rusked artut' (fil'm)|Rusked artut']]»* (2010) — Sämm
* *«[[Änikad Lizaspäi]]»* (2010) — Smurnoi, Lizan sebranik
* *«[[Ristit nikuspäi (fil'm, Venäma)|Ristit nikuspäi]]»* (2010) — Aleksei, operativine milicijalaine Krasnodaraspäi
* *«[[Ridaine (fil'm, Estinma)|Ridaine]]»* (2011) — tetab moskvalaine Petr-kirjutai
* *«[[Vauged lete (fil'm, Venäma)|Vauged lete]]»* (2011) — Löha, mašinistan plemännik da abunik
* *«[[Ö kezanlaskmas]]»* (2011) — Tom
* *«[[Bespridannic (fil'm, Venäma, 2011)|Bespridannic]]»* (2011) — Aleksei Gavrilin, kapitan
* *«[[Läksi i ei pördind]]»* (2011)
* *«[[Lekcijad kodiemägile]]»* (2012) — Artur Molčanov-pirdai
* *«[[Jegoran peituz, vai Järgeližusetomad ozaitelemižed järgeližel kezal]]»* (2012) —
* *«[[Karcov-leitnantan koume päiväd]]»* (2013) — Rüitel'
* *«[[Kodi, armaz kodi]]»* (2013)
* *«[[Nühaidai]]»* (2013) — Nühaidai
* *«[[Angelan azj]]»* (2014)
* *«[[Pä vai händ (fil'm, Venäma)|Pä vai händ]]»* (2014) — Pavel Stahov
* *«[[Veradarc]]»* (2015) — pap'
* *«[[London-lidn]]»* (2015) — Anton Čagin
* *«[[Džuna]]»* (2015) — Andrei Petrov

## Homaičendad


## Irdkosketused
* 
*
Need for Speed: Pigusen himo

**«[[Need for Speed]]: Pigusen himo»** (; venäkel'žes versijas — *„Need for Speed: Жажда скорости“*) om amerikaine torafil'm. AÜV:oiš prem'jer oli vn 2014 keväz'kun 14. päiväl, i Venämas — päiväl aigemba (13. keväz'ku).

Nece om «Need for Speed»-kompjutervändserijan (ku tarkoiktemba, sen ) kinoadaptacii.

## Süžet
Tobi Maršall — talantakaz avtomehanikanradnik. Hänen üks'jäine bobuštusen mahtuz om illegaližed irdavtovoibištelendad. Miše varata kanzanavtoradhonuz, Tobi tegihe Dinon Brüsteran partnöraks, kudamb oli NASCAR-federacijan enččen voibištelijan. Konz Tobin töd mäneškatas vastmägehe, Dino veb ičeze partnörad oiktal telpäi, i Tobi ištuse türmha ei miš kahteks vodeks.

Jäl'ges joudutandad türmaspäi pägerojale tegi mel' aznoičemha. Sen täht hänele pidab kaik zavotä nolespäi dai möst ühtneda avtovoibištelendoihe.

## Roliš oma...
* *Tobi Maršall* — Aaron Pol
* *Džulija Meddon* — Imodžen Puts
* *Dino Brüster* — Dominik Kuper
* *Džo* — Ramon Rodriges
* *Benni* — Kid Kadi
* *Finn* — Rami Malek
* *Monarh* — Maikl Kiton
* *Pit* — Harrison Gilbertson
* *Anita* — Dakota Džonson
...da toižed.

## Fil'mdand
Kino fil'mdihe Meikonas, Breiseltonas, Kolambusas (nened lidnad oma Džordžii-štatas) da Detroitas (Mičigan-štat). Tescenad fil'mdihe Roud Atlant-avtovoibištelendtrassas läheli Breiseltonad.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* «Need for Speed»-franšizan oficialine sait (''needforspeed.com'').
Himii

**Himii** om tarkoiged tedo substancijoiš, niiden ičendoiš, sauvoses, toižetamižes himižiden reakcijoiden tagut i käskusiš, kudambiden mödhe nened reakcijad tegesoiš.

Londusentedon pala, om äi kosketusid fizikanke i biologijanke. Erižed disciplinad tedoitas niiden kosketusid, sen paloin fizine himii, geohimii, biohimii. Himii om tedo molekuloiden da ioniden toižetamižes, ei ole atomoiden.

## Tedon šingotesen istorii
Himijan mahtused šingotihe ristitkundas amussai. Lämuden kävutand, sömän i zelliden vaumičend, nahkoiden dubind oliba istorijanedeližiš kundoiš völ. Möhemba käziradajiden mahtused otaškanzihe toižid himižid processoid metallurgijas, padoiden i stöklan tehmižes. Himine tedo putui evropalaižile arabialaižišpäi tobjimalaz heiden tulendan Ispanijan territorijha jäl'ghe vl 711, i nimitihe tedod «alhimijaks» pit'kan aigan araban virkandan mödhe.

Alhimikad napriba sada kuldad toižiš metalloišpäi, sikš miše ottihe kuldad rahoikš. Heiden aig tuli äjiden eziauguižiden substancijoiden sandale, niiden sandan mahtusiden, erigoitusen da puhtastamižen šingotesele. Vaiše 16.-17. voz'sadoil himii sündui kut todesine tedo. Sil aigal tedoavaidusiden rivi löuzi mail'man mehanistižen nägun alusid, erazvuitte tegimišt šingotaškanzihe i farmaceftikan medicinine znamoičend lujeni. Muga substancijoiden tedoidajiden lugumär ližadui, i hö sädiba hüvin meletadud aktualižid praktižid metodoid. Sen aigan sured tedomehed oma Georgii Agrikola i Teofrast Bombast Paracel's.

Vll 1740−1790 Lavuazje i Lomonosov sel'gitiba himižikš palandan, muigotandan i hengindan processoid, todestiba, miše lämoi ei ole substancii, no lämuzprocessan jäl'guz. Vll 1799−1806 Prust formulirui mülündan kaikenaigaižusen käskust. Vl 1808 Gei-Lüssak avaiži mülün korreläcijan käskust (Avogadron käskuz). Dal'ton todesti atomoiden olendad ičeze «Himižen filosofijan uz' sistem»-tedotös (1808−1827), pani tärtusid *[[atomveduz]]* i *[[himine element]]* (ühtejiččiden atomoiden ühtmuz).

## Himijan jagused
Jagadas himijad anorganižeks i organižeks tedoitud substancijoiden mödhe.

Analitine himii tedoidab substancijoid samha el'gendust niiden himižes mülündas i strukturas. Sen disciplinan ramuziš sätas himižen analizan eksperimentaližid metodoid.

## Päižed tärtused
Himijan pätärtused oma molekul, substancii (himižed elementad, elementarižed substancijad, himižed ühtnendad, metallad i metallatomad substancijad, puhthad substancijad i niiden segoitused), ion, radikal, himine sido, periodine käskuz, himižed reakcijad, himižiden ühtnendoiden nomenklatur.

## Kacu mugažo
* Himižiden elementoiden periodine tablut

## Homaičendad
Biohimii

**Biohimii** (**biologine** vai **fiziologine himii**) om tedo eläbiden stajiden da organizmiden himižes mülündas i himižiš proccessoiš, kudambiden mödhe niiden elonradmine tegese, organižen himijan erineden.

Tedon nimituz kävutase tärtuseks 19. voz'sadan keskespäi. Saksalaine Karl Neiberg-himik tariči sidä tedoterminaks vl 1903.

## Šingotesen istorii
Biohimii šingotase läz sada vot biologijan i himijan röunal. Ristitud ottas kävutamižhe biohimižid processoid amuižes aigaspäi, no ei voigoi sel'gitada niid ende. Mugomad processad oma leibän paštand, saguden i vinan tehmine, nahkoiden ümbriradmine.

Tarbhaižuz spravitada läžundoid käski meletada zell'kazmusiden ičendoiš i substancijoiden reakcijoiš organizman südäimes. Söm i mujud kazmusišpäi pidihe olda varuitomikš. Amuižed tedomehed süttiba il'man i sömän roliš eläbiden elonvaratoitmižes.

## Tedoidusen metodad
Eläjan substancijan komponentoiden funkcioniruind, analiz, strukturan da ičendoiden tedoidused oma biohimižen metodologijan aluseks. Formiruihe biohimijan metodoid 20. voz'sadal päpaloin. Kaikiš enamb levitadud metodad oma hromatografii (tegii meles M.S. Cvet vl 1903), centrifugiruind (T. Svedberg, 1923) i elektroforez (A. Tizelius, 1937).

Kompjuterine modeliruind kävutase tedoidamha biomolekuloiden reakcijoid siš statjoiš, konz ei voi tehta oiktad kodvad.

## Alatedod
Biohimii jagase alatedoikš:
* statine (bioorganine) biohimii, sen objektad oma aminmuiktused, vauktušed, fermentad, hil'vezikod, nukleinižed muiktused, nukleotidad, lipidad, vitaminad, gormonad;
* dinamine biohimii, alajagused oma molekulärine biologii i bioenergetik;
* funkcionaline biohimii, tedoidab mikroorganizmoid (bakterijoid), kazmusid, živatoid, ristituid. Ristitun biohimijan objektad oma veri, kudehed, organad, lihasiden radmine. Medicinine biohimii om ristitun hibjas läžundoiden aigan. Sportan biohimii tedoidab ristitun organizmad röunličendoiden aigan.

## Homaičendad
Itson Meri Ellen

**Meri Ellen Itson** () om amerikalaine aktris da lavastai. Edesti sekundarižen planan rolid.

## Fil'mografii
* *«[[Adehtpraznik]]»* (2008, )
* *«Üks'jäine armastuz»* (2009, Lonely Love) — Ebbi:n mam
* *«[[Mecamehen sol'm]]»* (2013, Devil's Knot)
* *«Lopmätoi armastuz»* (2014, Endless Love)
* *«[[Need for Speed: Pigusen himo]]»* (2014, Need for Speed)

## Irdkosketused
*
Protistad

**Protistad** (*amuižgrekan kelel* πρώτιστος *protistos* «ezmäine ezmäižišpäi») om parafiline grupp. Mülütadas sihe kaikid eukariotoid, kudambid ei voi lugeda živatoikš, kazmusikš da senikš. Šingotadas pol'tošt milliardad vozid.

Saksalaine Ernst Gekkel'-londusentedoidai da filosof tariči «protista»-nimitust vl 1866. Tärtuz kävutase nügüd'aigaižes el'genduses vspäi 1969, konz Robert Uitteker oti sidä viden biovaldkundan sisteman ümbrikirjutandan täht.

Jagadas protistoid koumeks gruppaks, kaik ned oma parafiližed mugažo: živatanvuiččed (*[[Protozoa]]*), kazmusenvuiččed (*[[Protophyta]]*) i senenvuiččed organizmad. Protistoiden klassifikacii vajehtase lujas, erigoittas monofiližid erikoid genetižen evolücijan uziden andmusiden mödhe.

Protistad oma üks'stajižed päiči erasiš-se rusttoiš šoll'oiš, voidas eläda kolonijaks paksus, kudehiden sädandata. Üks'stajižed sätas cistad (sanktad kor't) sättumatomiš arvoimižiš, no jädas elegiš.

## Homaičendad
Kalo Frida

**Frida Kalo de Rivera** ( [ˈfɾiða ˈkalo]) vai **Magdalena Karmen Frida Kalo Kal'deron** (; sünd. 6. heinku 1907, Kojoakan-rajon, Mehiko, Meksik — kol. 13. heinku 1954, sigä-žo) oli meksikaine pirdai, lujas tutab ičeze avtoportretoiden tagut.

Kalon sädamine om lujas valatoittud ezikolumbižen Amerikan rahvahiden kul'tural da čomamahtol. Hänen čomamahtstil' harakterizuiše erasti kut lapseline vai folk-art. Sürrealizman alusenpanii Anri Breton lugi Kalod sürrealistaks.

## Biografii
Kalon tervhuz oli kaiken olnu väll'. Konz Frida oli kuz'vozne, ka hänel poliomielit oli. Vl 1922 neižne tuli openumha «Preparatorijha» — valdkundaližhe vaumičendškolha, miše sada tuleban aigan lekarin professijad. Se škol valatoiti händast meksikan kul'turan el'gendusel. Vl 1925 Frida putui jügedha transportavarijha, konz avtobus ainastihe tramvainke, i tervhuden problemad jäiba kaikeks eloks. Vl 1926 naine zavodi pirta venujas olendas.

Vl 1929 Frida läksi Rivera Diego-mehele, i, kut hänen mužik-ki, pid'oiteli kommunistoid. Specialistad lugetas 1940-nzid vozid Frida Kalon sädamižen päks.

Fridan surmanjäl'ghine urn sijadase hänen muzejas, se om lähine hänen sündundan pertinke Azur'ne pert.

## Znamasižed kuvad
* «Frida i Diego Rivera» (1931, )
* «Genri Fordan läžundkodi» (1932, *Henry Ford Hospital*)
* «Avtoportret pühätandanke Lev Trockijale» (1937, *Autorretrato dedicado a Leon Trotsky*)
* «Mušt, südäikera» (1937, *Recuerdo*)
* «Kaks' Fridad» (1939, *Las dos Fridas*)
* «Muretud kolonn» (1944, *La columna rota*)
* «Diego i minä» (1949, *Diego y yo*)
* «Marksizm spravitab läžujad našt» (1954, *El Marxismo dará salud a los enfermos*)

## Homaičendad
Muiktuz

**Muiktuz** om himine ühtnend, kudamb voib antta vezinikan kation (m. n. Brönstedan muiktuz), vai ühtnend, kudamb voib otta ičheze elektronine par kovalentižen sidon sündumiženke (L'juisan muiktuz).

Meiden elos da tehnikas, konz pagištas muiktusiden polhe, pidadas tärtmižes Brönstedan muiktusid. Nened muiktused sätas vezisegoitesihe gidroksonijan ioniden (H<sub>3</sub>O<sup>+</sup>) liig. Neniden ioniden olemine segoiteses andab muiktad magud, ned voidas vajehtada indikatoriden muju. Gidroksonijan ioniden luja koncentracii ajab ärdutandan.

Muiktusiden vezinikan likujad atomad voidas vajehtuda metalloiden atomoidenke; siloi sündudas solad, kudambihe mülüdas metalloiden kationad da muiktuzjändusiden anionad.

Muiktused oma tetabad amuižiš aigoišpäi. Niiden teorijad sädandan naprindad jätkustuiba 18. voz'sadaspäi. Muiktusiden da alusiden Brönstedan — Lourin i L'juisan teorijad oma sätud molembad vl 1923, ottas kävutamižhe niid avaros nügüd'aigan-ki.

## Homaičendad
Himine ühtnend

**Himine ühtnend** om palakaz substancii, kudambha mülüdas himižešti sidodud kaks' vai enamba erazvuiččiden elementoiden atomad (m.n. geterosüdäitukuižed molekulad).

Voib lugeta himižikš ühtnendoikš mugažo nenid bazižid substancijoid, ku niiden atomad oma ühtenzoittud kovalentižel kosketusel: azot, hapanik, jod, brom, hlor, ftor, ezimeletaden astat-ki. Ei voi lugeda vezinikan i inertižid gazoid ühtnendoikš. Sadas ühtnendoid himižiš reakcijoiš.

Himižen ühtnendan mülünd kirjutase himižen formulan nägul, sen ližaks sauvond kuvadase strukturižel formulal. Himižed ühtnendad alištudas mülündan kaikenaigaižusen i kosketusiden äikerdoičendan käskusile.

Kävutadas himižen analizan metodoid (oz., kolorimetrii, hromatografii) löudmaha himižen ühtnendan kvalitativišt i kvantitativišt mülündad. Analitine himii tedoidab niid metodoid.

Joga himine ühtnend om CAS-nomeranke. Tetas enamba mi sada tuhad anorganižid ühtnendoid i enamba koumed millionad organižid himižid ühtnendoid. Kaik 350 tuhad ühtnendoid oma registriruidud tehmižen i kävutandan täht.

## Homaičendad
Mägi

**Mägi** om reljefan pozitivine form. Se om izoliruidud ümbrišton libutez tazon tahondan päl vai pä mägitahondas (mägenpä). Mägel om nägubid pautkid da agj.

Kaikuččel mägel om kaks' korktust: absolütine (meren tazopindanke rindataden) i relätivine (ümbärdajan tahondan mödhe). Kaikiš korktemb Man mägi om Džomolungm (8848 m ü.m.t.). Ku libuda vastmägehe, ka tegese vilumb da närakomb, klimatižed vöned vajehtadas toine toižen jäl'ghe.

Mägiden mikroreljefan elementad oma mägenpäd, mägenagjad, pautked, ülämäneged, mägialangištod, mägiharjad, jäžomad i morenreljef (jäžoman lähtendan jäl'ghe).

## Klassifikacii
Mägenpäiden harakteran mödhe jagadas niid gruppikš: pikanvuiččed, platonvuiččed, kumplonvuiččed da toižed. Vedenalaižiden mägiden päd tegesoiš erasti sarikš. Erištadas tektonodenudacionižid i vulkanižid mägid sündundan mödhe.

Jagadas mägid korktusen mödhe:
* korktad, ülemba kaht kilometrad relätivižen korktusen mödhe, enamba koumed kilometrad — absolütine korktuz;
* keskmäižed, relätivižen korktusen 0,8..2 km i üks'..koume kilometrad ü.m.t. absolütižen;
* madalad, niiden relätivine korktuz om 500..800 metrad, absolütižikš tuhaze metrhasai ü.m.t. kortte.

## Mäged i ristit
Mägiden ristitišt om harvemb mi reljefan alembil formil i mägitazangištoil, vilumb klimat i jüged transportine ühtenzoituz oma sen süikš. Elon arvoimižed mägiden pautkil oma jügedamb, tarbhaitas vahvembad tervhust.

Mägisistemad sättujita ülämänegita vedadas erižiden etnosiden sädandannoks hätken izoläcijan tagut.

Rahvahidenkeskeine mägiden päiv () oigendase kaikuččen voden 11. tal'vkud, joga kerdan erazvuiččen devizan al. Se om pandud ÜRO:n egidan al vl 2003 edenemha mägiterritorijoiden seižujad šingotest.

## Mägehe sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed
### Muštatišed

* *Abuta mehele mäges, a lapsele künduses.*
* *Kus oma mäged, ka sigä orgod-ki.*
* *Mägelpäi palab päiv, Änižespäi vilu päiv.*


### Ozoitez

Ivoi itkeb mägen päs (tohuz palab).


## Kacu mugažo
* Kukkaz
* Vedenalaine mägi

## Homaičendad
Anomalii

**Anomalii** (grekan kelespäi — *ανωμαλία*) om čurazund normaspäi vai ühthižes käskusenmärižusespäi, vär olend.

Tetabad anomalijad (om toižid-ki):
* Magnitine anomalii
* Astronomine anomalii
* Šingotesen anomalijad (vigad)
* Anomaližed nägused
Lendai alamalaine

**«Lendai alamalaine»** (, ) om legendine näguzpurehlaiv, kudamb ei voi ujuda randha, i kudambale pidab igäks kalaita meredme.

Veron mödhe, ristutud nähtas «Lendajad alamalaišt» edahanpäi, erasti vauvasen oreolan ümbrištos. Konz «Alamalaine» vasttab toižen astjan, sen mez'kund naprib andmaha tedotusid ristituiden kal't ičeze heimolaižile (om tetpas, miše hö koliba rištan). Merenlegendiden mödhe, vasttuz necen laivanke tob goräd.

Se om čomamahton populärine objekt.

## Kacu mugažo
* Näguzlaiv
* «Marija Celesta»
Umbrine škol

**Umbrine škol** oli italine voimujupirdandan škol, kudamb nimitadihe Umbrii-regionan nimen mödhe. Necen školan keskuz vsdl. XIII - XVI oli Perudžas. Školan formiruindale abutiba Toskanan-ki pirdajad. XIV vsdn. lopus - XV vsdan, augotišes umbrižen školan mastarad radoiba möhäižgotižen čomamahton tradicijoiš. XV vsdn. toižes polespäi umbrižen školan stil'ad valdoičeškanziba Renessansan principad.
 
## Ezitajad
* Rafael' Santi
* Perudžino Pjetro
* Sin'jorelli
* Pinturikkjo Bernardino
* Lo Span'ja
* Baročči Federiko
* Al'berti Antonio
* Viti Timoteo
* Benocco Goccoli
* Bokkati Džovanni
* Senseverino Jakopo
* Da Fabriano Džentile
* Di Lorenco Fjorenco
* Melancio Frančesko
* Da Forli Melocco
Rubens Piter

**Piter Paul' Rubens** ( [ˈpitər 'pʌul 'rybə(n)s]; sünd. 28. kezaku 1577, Zigen, Nassaun gercogkund — kol. 30. semendku 1640, Antverpen, Suvialamad) oli suvialamaine vai flamandine voimujupirdai, barokkon stilin üks' alusenpanijoišpäi i keradai, Brüsselin kunigaztanhan diplomat.

Lujas tutabad oma pirdajan kontrreformacižed altarižed töd, portretad, peizažad, istorižed töd Biblijan i mifologižiden süžetiden mödhe. Znamasižed kuvad oma sured, oz., «Toižetamine»-kuva om 407 x 670 sm surtte.

Rubensan sädamižen jäl'guz lugeb enamba mi koume tuhad kuvid, sidä kesken znamasine pala om tehtud ühthižtöikš openikoidenke da kollegoidenke ičeze radhonuses. Lugetas läz 1400 autentižid Rubensan voikuvid. Ottihe pirdajan sädusid tetpaižikš hänen elon aigan. Niiden ližaks, om kaičenus äi diplomatižid kirjeižid.

## Znamasižed kuvad
* «Lerm-gercogan portret hebon rachal» (1603, )
* «Gerakl i Omfala» (1602−1605, *Hercules en Omphale*)
* «Toižetamine» (1604−1605, *Transfiguratie*)
* «Paimniden kumardelend» (1608, *De aanbidding van de herders*)
* «Sündun Ristan Zdviženj» (1610, *De kruisoprichting*)
* «Nell' kontinentad» (1612−1615, )
* «Hüvädtegijan vägimehen vencastuz» / «Vägestajan triumf» (1613−1614)
* Medičin galerei Luvras (1622−1625, 22 kuvad)
* «Völhiden kumardelend» (1624, )
* «Armastusen sad» (1632, *De tuin van liefde*)
* «Maidten sündund» / «Maidten augotižlibund» (1636−1638, *De geboorte van de Melkweg*)

## Homaičendad