open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Turmion Kätilöt

**«Turmion Kätilöt»** («Ainastusen akušerad») om suomalaine muzikgrupp, kudamb edestab muzikad hevimetal da indastrial metal-stiliš.

## Mülükund
### Nügüdläine mülükund

* MC Raaka Pee (Petja Turunen) – vokal
* Shag-U (Saku Solin) – vokal
* Master Bates (Hannu Voutilainen) – basgitar, vokal
* Bobby Undertaker (Miikka Närhi) – gitarist, vokal
* RunQ (Janne Tolsa) – koskmižsoiton vändai, vokal
* DQ (Antero Seppänen) – barabanad

### Enččed ühtnijad

* Plastinen – vokal
* DJ Vastapallo (Lassi Kauppinen) – gitarist
* Spellgoth (Tuomas Rytkönen) – vokal

## Diskografii
### Studijanal'bomad
* *Hoitovirhe* (2004, Tervehtamižen petuz)
* *Pirun nyrkki* (2006, Mecamehen nürk)
* *[[U.S.C.H!]]* (2008, Voi (mecamez')!)
* *Perstechnique* (2011, Perstehnik)
* *Technodiktator* (2013, Tehnodiktator)
* *Diskovibrator* (2015)
* *Dance Panique* (2017, Panine karg)
* *Universal Satan* (2018, Universaline soton)
* *Global Warning* (2020, Globaline varutuz)
* *Omen X* (2023)

### Singlad
* *Teurastaja* (2003, Lihančapai)
* *Verta ja lihaa* (2005, Veri i hibj)
* *Pirun Nyrkki* (2006, Mecamehen nürk)
* *Minä määrään* (2008, Olen päine)
* *Ihmisixsixsix* (2010, Ristitkuz'kuz'kuz')
* *Jalopiina* (2013, Hüväsuguižed mokičendad)
* *Pyha maa* (2013, Pühä ma)
* *Vastanaineet* (2015, Oluhased)
* *Hyvissä höyryissä* (2015, Hüviš paroiš)
* *Pimeyden morsian 2016* (2016, Pimedusen neičeine 2016)
* *Surutulitus* (2016, Praznikambuškeluz)
* *Itämaan tietäjä* (2016, Päivnouzmman navedii)
* *Dance Panique* (2017, Panine karg)
* *Hyvää yötä* (2017, Hüväd öd)
* *Sikiö* (2018, Plod)
* *Faster Than God* (2018, Teravamb mi jumal)
* *Vihreät niityt* (2019, Vihandad nitud)
* *Sano kun riitttää* (2020, Sanu ku täudub)
* *Kyntövuohi* (2020, Kündai koza)
* *Hengitä* (2021, Hengaida)
* *Isä meidän* (2021, Meiden Tat)
* *Kuolettavia vammoja* (2022, Surmaližed satatesed)
* *Totuus* (2023, Toduz)

## Irdkosketused
* Muzikgruppan oficialine sait (''turmionkatilot.com'').
U.S.C.H!

**«U.S.C.H!»** («Voi (mecamez')!») om suomalaižen Turmion Kätilöt-gruppan koumanz' studine al'bom. Sen digitaline versii om pästtud vn 2008 11. kezakud, CD-versii — vn 2009 20. semendkud.

## Pajoiden nimikirjutez

## Homaičendad
Mända, Koir. Mända! (serial)

**«Mända, Koir. Mända!»** () om amerikaiž-kanadine mul'tiplikacine serial. Serial läksi ekranoile vll 2021−2023. Kaik nell' sezonad om olmas, 40 epizodad, kaikutte om 24 minutad hätkte. Original om anglijan kelel.

Serialan scenarii om sätud P. D. Istmanan ühtennimižen (*Go, Dog. Go!*) kirjan mödhe. Sädi Adam Pel'cman, prodüsiruiba *DreamWorks Animation Television* i *WildBrain Studios* Netflix-kanalan täht.

## Roliden änetoitand
* *Teg Barker* —  Mišela Lusi
* *Skuč Puč* —  Kalum Šoniker
* *Ma Barker* — Keti Grifin
* *Paw Barker* — Martin Roč
* *Spaik Barker* / *Gilber Barker* — Lion Smit
* *Ledi Lidija* / *Sgt Puč* — Linda Balantain
* *Sem Vipet* — Džošua Grehem

## Epizodad
### 1. sezon (2021)
# Welcome to Pawston / Ruff Day on the Job
# Dark Park Bark Lark / The Fast and the Curious
# Old Dog, New Tricks / Snoozie-Hullabaloozie
# Show Dog, Show / Keys to Victory
# Pupcakes / Stink or Swim
# A Ball for All
# Ding Dong Day / Grand Sam
# Clucky Day / Take Me Out to the Fetch Game
# Dog the Right Thing

### 2. sezon (2021)
# Snow Dog, Snow
# All Paws on Deck / Bonestand and Deliver
# Catch Me If You Sam / Toy Driver
# Frank and Beans with Chili / Little Hound on the Prairie
# Chaser and Chewer / Recipe for Adventure
# Raiders of the Lost Bark / Slow Dog Slow
# Board Silly / Sing for the Fences
# Fast Frank's Fixit / Tail-kwondo
# Happy Birthday Pawston

### 3. sezon (2022)
# Big Dog Job / The Case of the Slobbery
# Tag Team / Cattitude Adjustment
# Hocus Focus / Furricane
# Mom for a Day / Kitty in the City
# The Itch to Switch / Mismatched Socks
# New Hat, New Tag! / Furry-Tail Ending
# Bigpaw, Big Problem / Captain Scooch and Scally-Tag
# The Pawston Chewbilee / Don't Go, Cat. Go!

### 4. sezon (2023)
# Tails in the Seats / Roadside Distraction
# Tough Cookies / More Than Meets the Tie
# Tail to the Chief / Chaser and Chewer: Part Chew
# The Puppy Whisperer / Doggy Book of World Records
# The Pawmazing Race
# Bridge to Meowbuquerque / No Part Harmony
# Happy Pawtomotiversary / Winner, Winner, Lasagna Dinner
# Bites, Camera, Action! / Stay, Dog. Stay!
# Whatever It Cakes / Haturday
# Trick or Thief / Meow-Lo-Ween
# The Trouble with Kibbles / Road to Kindness
# How Tag Got Her Tag / Blankie Blaster
# Chaser and Chewer: Part Flea / Sing for Your Pupper
# Dogcathalon

## Homaičendad


## Irdkosketused
* «Mända, Koir. Mända!»-mul'tserialan oficialižed lehtpoled ''dreamworks.com''-saital. 
*  
* Serial ''kinopoisk.com''-saital. 
* Serial ''fernsehserien.com''-saital.
Reboi da koir

**«Reboi da koir»** () om voden 1981 amerikaine mul'tfil'm.

## Roliden änetoitand
* *Tod* — Mikki Runi
* *Copper* — Kurt Rassell
* *Big Mama* — Pörl Beili
* *Amos Slade* — Džek Albertson
* *Vixey* — Sendi Dunkan
* *Widow Tweed* — Džanett Nolan
* *Chief* — Pat Battrem
* *Porcupine* — Džon Fidler
* *Badger* — Džon Makintair
* *Dinky* — Dik Bakalän
* *Boomer* — Pol Uinčell
* *Young Tod* — Kit Mitčell
* *Young Copper* — Korei Fel'dman
Liv da Meddi

**«Liv da Meddi»** () om amerikaine TV-serial komedijan žanras. Serialas om nell' sezonad, kaik om 80 epizodad. Om tehtud amerikaižen «Disney Channel»-kanalan täht anglijan kelel, läksi ekranoile vozil 2013−2017.

## Roliden änetoitand
### Pärolid
* *Liv da Meddi Runi* (*Liv and Maddie Rooney*) — Dav Kameron
* *Džoui Runi* (*Joey Rooney*) — Džoui Bregg
* *Parker Runi* (*Parker Rooney*) — Tenzing Norgai Treinor
* *Karen Runi* — (*Karen Rooney*) Keli Roša
* *Pit Runi* (*Pete Rooney*) — Bendžamin King (sezonad 1..3)
* *Rubi* (*Ruby*) — Loren Lindsi Doncis (4. sezon)

### Toižed rolid
* *Diggi* (*Diggie*) — Rajan Makkartan
* *Uillou* (*Willow*) — Džessika Mari Garsia
* *Arti* (*Artie*) — Džimmi Bellinger
* *Džonni Nimbus* (*Johnny Nimbus*) — Kurt Long
* *Endi* (*Andie*) — Viktorija Moroles
* *Evan* — Karter Gastings
* *Holden* — Džordan Fišer
* *Steins* (*Stains*) — Bridžit Šergalis

## Irdkosketused
* Serial ''imdb.com''-saital.
Heilil om azj!

**«Heilil om azj!»** () om amerikaine mul'tiplikacine TV-serial komedijan žanras. Om tehtud amerikaižen «Disney Channel»-kanalan täht anglijan kelel, lähteb ekranoile vodespäi 2023.

## Roliden änetoitand
* *Heilil Benks* — Aulii Kraval'jo
* *Skott Denoga* — Menni Jasinto
* *Beta* — Geri Entoni Uil'jams
* *Kai Benks* — Kuper Endrüs
* *Patrisia Benks* — Džuli Bouen
* *A.C. Aičvak* — Džoš Brener
* *Professor* — Sara Čalke
* *Fed* — Nik Dodani
* *Bekker Denoga* — Džudi Elis Li
* *Kristin Sančez* — Amanda Leiton
* *Sanni Denoga* — Džo Osmanski
* *Džonatan* — Niko Santos
* *Frenk* — Di Bredli Beiker
* *Bill Bord* — Karlus Alazraki

## Epizodad
### 1. sezon (2023−2024)
# The Beginning of the Friend
# Beta'd and Hooked / The Wild, Wild Mess
# The Last Sand / The Show Must Go Wrong
# Cubix Dudes / Cos-Played
# Road Trippin / Escape Doom
# The Flamingo Must Flamin-Go / Splatter of the Bands
# Bringing Home the Beacon / Dance Like No Mom is Watching
# Kristine-ceañera / The Puffle Kerfuffle
# Flippin' Out / Smells Like Queen Spirit
# Catching Felines / It's All Gonna Be OK-Pop
# U.F. Whoa!
# Seas the Day / Kissed Opportunities
# Sight for Dinosaur Eyes / Along for the Slide
# Leather Jacket Hailey / In a Pinch
# The Fart of War / Who Let the Dogs Out? (Hailey)
# Beta's Gonna Hate / The A-maize-ing Maze
# I Know What You Did Last Slumber / Lady and the Trampoline
# Scott's on a Roll / Bye Bye Birdies
# Frankly Fabulous / The Pin is Mightier Than the Swole
# We Wish You a Merry Chaos-mas
# Mer-made in Oceanside / Full House (of Bugs)
# The Umpire Strikes Back / Magician: Impossible
# Bad Bear Day / 2001: A Spouse Odyssey
# The Saw-shank Redemption / No More Mr. Rice Guy
# When Squeeples Attack / Cool Intentions
# Out of Body Slam Experience / Get Whale Soon
# How Kristine Goat Her Groove Back / Oceanside's 11
# Student of the Weak / Smother Knows Best
# The Biggest Luger / An Imposter is Born
# I Wanna Dance With My Buddy

## Irdkosketused
* Serial ''imdb.com''-saital.
Madagaskar (mul'tfil'm)

**«Madagaskar»** () om voden 2005 amerikaine mul'tfil'm. AÜV:oiš ezmäine ozutez oli vn 2005 semendkun 27. päiväl, Venämas — nedalin möhemba (2. kezakud).

## Roliden änetoitand
* *Aleks* — Ben Stiller
* *Marti* — Kris Rok
* *Melman* — Devid Švimmer
* *Gloria* — Džada Pinket Smit
* *Kunigaz Džulian XIII* — Saša Baron Koen
* *Morti* — Endi Rihter
* *Kovalski* — Kris Miller
* *Mason* — Konrad Vernon
* *Pančo* — Devid P. Smit
* *Nana* — Elisa Gabrieli

## Irdkosketused
* «Madagaskar»-mul'tfil'man oficialižed lehtpoled ''dreamworks.com''-saital. 
*
Shakira

**Šakira**, rahvahidenkeskeine nimi **Shakira** (täuz' nimi om Šakira Izabel' Mebarak Ripol', ; sünd. 2. uhoku 1977, Barrankil'j, Kolumbii), om kolumbine pajatai-muzikankirjutai naine latinine pop i latinine rok -stiliš, mugažo kargaidai, muzikprodüser, horeograf i model'. Hän pajatab ispanijan i anglijan kelil.

## Biografii
Šakira om sündnu Barrankil'j-lidnha. Vl 1991 hän pästi ičeze ezmäižen studižen «Magia»-al'boman. Šakiran ezmäine ozakaz al'bom om vn 1995 «Pies Descalzos».

## Diskografii
### Studižed al'bomad
* 1991 — *Magia* (Magii)
* 1993 — *Peligro* (Varuližuz)
* 1995 — *Pies Descalzos* (Kengita)
* 1998 — *Dónde Están los Ladrones?* (Kus vargazkurikad oma?)
* 2001 — *Laundry Service* (Pezendradnikoičend)
* 2005 — *Fijación Oral, Vol. 1* (Oraline fiksacii)
* 2005 — *Oral Fixation, Vol. 2*
* 2009 — *She Wolf* (Emähändikaz)
* 2010 — *Sale el Sol* (Päiväine ozutase)
* 2014 — *Shakira* (Šakira)
* 2017 — *El Dorado* (Kuldaine)
* 2024 — *Las Mujeres Ya No Lloran* (Naižed ei itke sid'päi)

### Al'bomad eläbalaz (Live)
* 2000 — *MTV Unplugged*
* 2004 — *Live & off the Record*
* 2007 — *Oral Fixation Tour*
* 2011 — *Live from Paris*
* 2019 — *Shakira in Concert: El Dorado World Tour*

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Pajatajan oficialine sait (''shakira.com''). 
* Shakira ''Instagram.com''-saital.
* Shakira ''Facebook.com''-saital.
Palkino (Belozerskan ümbrik)

**Palkino** () om Venäman pen' külä Vologdan agjan Belozerskan ümbrikon suves. Se om kaikenaigaižeta ristitištota vn 2010 rahvahanlugemižen andmusiden mödhe.

## Enzne
Külä oli mülünu Antuševon küläkundha. Edel sidä (vn 2006 vilukun 1. päiväspäi vn 2009 sulakun 9. päivhäsai) mülüi Bečevinkan küläkundha), Vologdan agjan administrativiž-territorialižen jagandan mödhe — Bečevinkan külänevondkundha.

## Geografijan andmused
Palkino-külä sijadase Čermž-jogen oiktal randal.

Matkad ümbrikon Belozersk-keskushesai om 51 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha avtotel, enččen küläkundan Antuševo-külähäsai om 19 kilometrad orhal. Lähembaižed eländpunktad oma ümbrikon Ostünino, Srednäi (), Ugol.

Klimat om ven kontinentaline.

## Eläjad
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän ristitišt oli nell' eläjad.

## Homaičendad
Sur' lebupäiv Uollesanke da Gromitanke

**Sur' lebupäiv Uollesanke da Gromitanke** (), kudambad möhemba möihe kut **Uolles da Gromit: Sur' lebupäiv**, om voden 1989 britanine animacine lühüdpiduzline fil'm Uollesanke da Gromitanke päroliš.

Fil'm om režissiruidud, animiruidud i sätud ühtes Nik Parkanke Valdkundaližes Fil'm- da Televiziiškolas () Bekonsfild-lidnudes (Londonan lodehline ezilidn), *Ardman Animation*-aluzkundan ühtnendanke Bristol'-lidnaspäi.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Fil'm subtitroidenke vepsän kelel socialižes ''Vkontakte''-verkos (''vk.com'').
BDSM

**BDSM** om erotižiden paksus praktikoiden vai rol'vändoiden rod, niiden keskes oma bondaž, disciplin, ülištuz da alištuz, sadomazohizm da toižed sidodud sihe ristituidenkeskeižed dinamikad. Homaites praktikoiden avarod aloveht, erased niišpäi voiba kosketa ristituid, kudambad ei mülütagoi ičtaze BDSM:an praktikoihe, mülünd BDSM-kundha vai -subkul'turha rippub paksus ičetundmusespäi i ühthižes mahtištospäi.

*BDSM*-lühenduz om fiksiruidud ezmäižen kerdan Usenet-postas vspäi 1991, siš oli el'getud kut lühendusiden B/D (Bondaž da Disciplin), D/S («Dominance and submission» – ülištuz da alištuz) i S/M (Sadizm da Mazohizm) ühtištuz. Nügüd'aigan *BDSM* kävutase kut kaikenvuitte akronim, kudamb katab tegemižiden avarod aloveht, ristituidenkeskeižiden kosketusiden i erižiden subkul'turoiden formad. BDSM-kundad ottaba tobjimalaz kaikuččid, kudambil om normativižetoi pird da kudambad mülütaba ičtaze kundha; hö voiba olda sobanvajehtajad, hibjänvajehtajad, živatrol’vändajad, räzinfetišistad da toižed. 

Tegemižed i kosketused BDSM:as erinedas paksus sil, miše ühtnijad ottas rolid, kudambad ližadaba toine tošt da mülütaba vägen erod; muga molembiden ühtnijoiden tedotadud kožmusen mel'veh om tarbhaine. Nened rolid erišteldas «alištai»- i «ülištai»-terminoil paksus: ülištai (dominant, «dom») otab psihologišt kontrolid alištajan päl (submissiv, «sub»). Kävutadas «üläh»- da «alah»-tärtusid mugažo; ülähäine om tegendan tegii, alahaine om tegendan sai. Nened kaks' terminoiden kogomust erinedas henošti: ozutesikš, ken-se voib valita olda alahaižen toižele ristitule, ozutesikš, oldes ohjatud, vaiše lebun täht da miččeta-se koukeroičuseta, psihologižhe dominiruindha näht, alištujile voib käskta massiruida ičeze ülä-ühtnijad. Vaik alah tegeb tegendad, i üläh sab sidä, hö ei vajehtagoi rolid tarbhaižešti.

Paksus kävutadas *sub*- da *dom*-lühendusid *submissiv*- da *dominant*-sanoiden sijas. Erašti kävutadas specifižid *emäg*, *[[dominatriks]]*-terminoid ümbrikirjutamha dominiruijad našt, erašti neitraližen polen mödhe *dom*-terminan sijas. Personad, kudambad vajehtasoiš ülähän/dominantan i alahan/submissivan roliden keskes —  kosketusišpäi kosketusihe vai üksiden kosketusiden südäimes — nimitadas *svitčikš*. Roliden tarkoiged märičend da ičetundmuz oma ühthižeks diskutiruindoiden objektaks BDSM-kundnikoiden keskes.

## Homaičendad
Zülfügarovan mollakhana

**Zülfügarovan mollakhana** () om muzei nügüd'aigan, istorine elämižpert' Azerbaidžanan Šeki-lidnas. Sauvuz sijadase Ülähäižiden Päiden Valdkundaližes istoriž-arhitekturižes kaičendzonas i om saudud Hadži Muhammad Zülfügar oglu-torgovanal (*Hacı Məhəmməd Zülfüqar oğlu*) vl 1888.

## Istorii
Zülfügarovan mollakhana om saudud vl 1888 Hadži Muhammad Zülfügar oglu-torgovanal, kudamb oli tetab Šekiš. Hot' pertiš tobjimalaz elihe, se-žo oli kävutadud mollakhanaks — islaman školan toižend. Tetabad religiozižed opendajad openziba sigä, i openikad saiba tedoid islaman teologižes da oiktuzkušunduses.

Nevondkundaližen tobmuden aigan pert' oli nacionaliziruidud da kändihe tavaližeks žilopertikš, kudambaks se jäi hätken. Vspäi 1990, konz Azerbaidžan sai ripmatomut, pert' om udessündutadud privatižeks ičezkaluištoks.

## Arhitektur
Mollakhana om saudud Šekin arhitekturan školas. Kaks'žiruižen pertin pind om 685,6 m² vaste ühtes südäiženke hovanke. 

### Sijaduz
Mollakhana seižub Šeki-lidnan keskuzpalas, «Ülähäižiden Päiden» kaičendzonas. Pert' sijadase lidnan Ašagi Baš-rajonas (üks' lidnan istorižiš rajonišpäi), sädab lidnannägud ümbrišton toižidenke istorižidenke pertidenke.

### Planiruind
Funkcionaline planiruind om pertiš. Elämižen sijad oliba ezmäižel žirul, mollakhanan klassad sijazisoiš kahtendel žirul.

### Ocsein
Pertinoc om čomitadud lujas, čomitesed oma Šekin šebake-verod da čeptud kirjad. Puižed aivanad da iknad anttas erilišt čomut pertile. Ocseinän kirjad oma religiozižed da sur'ilmižed, miččed kuvastadas pertin kahtenvuittušt kävutandad: eländsijaks da školaks.

### Pertin südäin
Pertiš om sätud Šekin veroližes stiliš. Honused oma avarod da vauktad. Lattad oma puižed, seinäd oma lubjatud. Erasil niil voib löuta seinkirjutesid da kirjoid.

## Kaičend
Zülfügarovan mollakhana om znamasine Azerbaidžanan kul'turan muštnik, om valdkundaližen kaičendan al. Vl 2001 pert' om mülütadud «Likumatomuden istoriž-kul'turpertid valdkundaliženke znamoičendanke»-nimikirjuteshe.

## Kacu mugažo
* Šekin pert'kulu
* Ülähäižiden Päiden Valdkundaline istoriž-arhitekturine kaičendzon

## Homaičendad
Šen'jan

**Šen'jan** ( [ʂə̀n.jǎŋ], pin'jin': *Shěnyáng*, man'čžuraks: *Mukden*) om järed lidn da lidnümbrik Kitain pohjoižpäivnouzmas. Se om Läonin-agjan administrativine keskuz i kaikiš suremb lidn eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Vl 1625 Nurhaci sirdi sihe ičeze pälidnad, i lidnan kitajine nimi oli vajehtadud «Šenczin:aks» (kit. 盛京), man'čžuran nimi oli «Mukden». Vl 1900 Venäman imperijan sodaväged otiba lidnad torata kitain vasthalibundan aigan kaičemha sidä marodöroišpäi. Vn 1905 uhokus lidn oli anastadud Japonijal i oli sen tobmuden al.

Šen'jan šingotase mašinansauvomižel (tegimištol'ne mašiništ), mujumetallurgijan tegimil (hahktinan i vas'ken ümbriradmine), himijan edheotandoil i stoköltegimištol, elektrolikutimiden i likkuimiden pästandal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase agjan pohjoižes, Hun'he-jogen randoil, 55 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad agjan kahthe surtte Dalän'-lidnhasai om 355 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal vai 380 km avtotedme. Matkad Pekin-pälidnhasai om 627 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 687 km avtoteidme.

Klimat om ven kontinentaline mussonine, pil'vekaz päiči semendkus. Voden keskmäine lämuz om +8,6 C°, kezakun-elokun +22,3..+24,9 C°, tal'vkun-uhokun −6,3..−11,4 C°. Ekstremumad oma −33,1 C° (viluku) i +39,3 C° (kezaku). Paneb sadegid 687 mm vodes, enamba heinkus-elokus (167 mm kus), vähemba tal'vkus-uhokus (6..12 mm kus). Paneb lunt 25 päiväd tal'ves. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 49..57 % röunoiš uhokus-semendkus, 72..79 % heinkus-sügüz'kus, 63..67 % toižiš kuiš.

## Tobmuz

Šen'janan lidnümbrik jagase koumetoštkümneks nimitadud ühtnikaks: kümne lidnrajonad, üks' lidnmakund i kaks' külämakundad.

## Eläjad
Vn 2020 Kitain rahvahanlugemižen mödhe lidnümbrikon eläjiden lugu oli 9 070 093 ristitud.

## Transport
Avtobusad, tramvai (vspäi 1924, vll 1974−2013 ei olend rados), metropoliten i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Metro radab vspäi 2010 (vspäi 2023 om viž jonod 127 stancijanke, 164,8 km raudted). Kaks' rengazavtoted oma saudud, völ koume oma projektan pordhal.

Šen'jan om Kitain pohjoižpaivnouzman kaikiš znamasižembaks raudtesol'meks (kahesa čuradust). Kaks' päraudtestancijad ratas. Kiruhraudte ühtenzoitab Harbin-lidnanke pohjoižes i Daläninke suves vspäi 2013.

Rahvahidenkeskeine civiline *Šen'jan Taosän' *-lendimport (*SHE / ZYTX*, 20,5 mln passažiroid i 198 tuh. tonnoid jüguid vl 2023) sijadase kaks'kümnes kilometras suvhe lidnan keskuzpalaspäi.

## Galerei

Mukden Palace drone view 5 (cropped & rotated).jpg|Mukden-pert'kulu (vai Šen'janan imperatorine pert'kulu, 2020)
Zhongjie drone view 8.jpg|Jaugnikoiden Čžuncze-torguindird («keskird», 中街 *Zhongjie*) vl 2020
THE NEU MAIN BUILDING IN THE SUMMER DAY - panoramio.jpg|Pohjoižpäivnouzmaižen universitetan päsauvuz (2010)
Lnlib2.jpg|Läonin-agjan kirjišt (2014)
Shenyang International Airport.jpg|Rahvahidenkeskeižen *Šen'jan Taosän' *-lendimportan terminal nomer 3 vl 2018
Shenyang Railway Station 2.jpg|*Šen'jan*-päraudtestancii vl 2024
Shenyangbei Railway Station.jpg|*Šen'janbei*-päraudtestancii (*Šen'jan Pohjoine*) vl 2024


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait (''shenyang.gov.cn'').
Nemon ecmižiš

**«Nemon ecmižiš»** () om voden 2003 amerikaine mul'tfil'm.

## Roliden änetoitand
;Valdmeren eläjad
* *Nemo* — Aleksandr Gould
* *Marlin* — Al'bert Bruks
* *Dori (Dory)* — Ellen Dedženeres
* *Koral (Coral)* — Elizabet Perkins
* *Jakar' (Anchor)* — Erik Bana
* *Kraš (Crush)* — Endrü Stenton
* *Pursk (Squirt)* — Nikolas Börd
* *Mister Skat (Mr. Ray)* — Bob Piterson
* *Mürk, Brüs (Bruce)* — Barri Hamfris
* *Mähmdai (Chum)* — Brüs Spens
* *Čukloitelii (Tad)* — Džordi Renft
* *Loštai (Pearl)* — Erika Bek
* *Šel'fik, Šeldon (Sheldon)* — Erik Per Sallivan
* *Kalan parveh (School of moonfish)* — Džon Ratcenberger

;Akvariuman eläjad
* *Šahlod (Gill)* — Uillem Defo
* *Persik (Peach)* — Ellison Dženni
* *Žak (Jacques)* — Džo Renft
* *Bul'k (Bloat)* — Bred Garrett
* *Grot (Gurgle)* — Ostin Pendlton
* *Bul'kud (Bubbles)* — Stiven Rut
* *Briz / Štil' (Deb)* — Vikki L'juis

;Ristitud
* *Filip Šerman (Philip Sherman)* — Bill Hanter
* *Darla Šerman (Darla Sherman)* — Lulu Ebeling

;Toižed henged
* *Naidžel (Nigel)* — Džeffri Raš
* *Sekundarižed personažad* — Džess Harnell
Reboi da koir 2

**«Reboi da koir 2»** () om voden 2006 amerikaine mul'tfil'm.

## Roliden änetoitand
* *Dixie* — Reba MakEntir
* *Cash* — Patrik Sveizi
* *Tod* — Džonah Bobo
* *Copper* — Harrison Fahn
* *Lyle* — Džeff Foxworthy
* *Granny Rose* — Vikki Lawrence
* *Winchell P. Bickerstaff* — Stiven Rut
* *Waylon* da *Floyd* — Džim Cummings
* *Chief* — Rob Paulsen
* *Widow Tweed* — Russi Taylor
* *Amos Slade* — Džeff Bennett
* *Zelda the cat* — Kath Soucie
* *Olivia Farmer* — Hannah Farr
Salgir

**Salgir** om Krim-pol'saren kaikiš pidemb jogi, no ei ole kaikiš täuz'vezižembaks (se om Bel'bek). Lankteb Azovmeren Sivaš-lahthe.

## Ühthižed andmused
Jogenvagon piduz om 232 km, basseinan pind — 3750 km² (toižiden andmusiden mödhe 4010 nellikkilometrhasai). Alahan Simferopolišpäi kuivab enamba koumed kud vodes.

Znamasine ekonomine (sidä kesken kastelend) da lebun znamoičend om sil, om äi puištoid da randirdoid jogen randoil. Veden valu läz Dvurečje-žilod — 1,20 m³/s, tuldes tazangištole — 2,5 m³/s.

## Etimologii
Om severz'-se gipotezoid Salgir-jogen nimen augotižlibundas.

O.N. Trubačovan versijan mödhe, nimituz libub indoarijan **sal-gir(i)*-sanaspäi «lankteb Salā-mägilpäi». Se ühtenzoitab tošt komponentad indoevropiženke «mägi»-sananke i ezmäšt komponentad Kriman mägiden nimenke i indoevropiženke «valu»-sananke. No toižed tedomehed arvosteliba necidä teorijad, homaičiba, miše Trubačovan metod ei ole varmed sanoiden joudjaližen jagandan tagut paloikš ecmäha konsonantižid jurid.

Toižen E. Naširvanovan i V.A. Bušakovan taritud gipotezan mödhe, jogen nimituz om sidodud türkižhe salir-heimho (salgir).
Krimantataran kel'

**Krimantataran kel**' om krimantatarlaižiden kodikel'. Mülüb türkižihe kelihe i ezimeletadud altajan kel'kundha.

Kirjkel' om sätud latinan kirjamišton alusel i kirilližen kirjamišton pohjal. Krimantataran kel' om Kriman Tazovaldkundan ühteks koumes valdkundkelespäi. Sil om severt-se oficialižid funkcijoid Kriman avtonomižes Tazovaldkundas.

Nügüd'aigan krimantataran kel' om pandud UNESCO:l keliden luguhu, kudambad oma lujas varus, krimantatarlaižiden znamasižen lugun kacmata (300..500 tuhad ristituid). Vaiše 60 tuhad pagištas kelel, rauhad mehed päpaloin. Kelen oficialine openduz om Kriman 15 školas.

Erigoittas koume kelen dialektad: pohjoine (diasporan-ki), keskpagin, suvine (suvirandan).
Millennium Tower (Ven)

**Millennium Tower** («Voz'tuhan čuhunduz» anglijan kelespäi) om üläkorged pert' Avstrijan Ven-pälidnas.

Sauvuz om koumanz' kortte Venas i Avstrijas, Dunain čuhundusen (252 metrad) i DC Towers:an (250 metrad) jäl'ghe. Üläkorged pert' sijadase Dunai-jogen randal, *Millennium City*-rajonas, kudambas om dominantaks. Sauvusen ühthine pind om 47 200 nellikmetrad, sidä kesken ofishonused ottas 38 500 m². Čuhundusen sauvond mäni hot'kas lujas uziden tehnologijoiden abul. Ühtes nedališ sauvojad lendiba kaht polenke žirud.

## Arhitektur
Čuhundusen form om sätud kahtel kingitadud keskneze täuzin stöklatud cilindral, ned pid'oitelesoiš terasen kompozitkonstrukcijal. Projektiruiba arhitektorad Gustav Paihl', Boris Podrekkoi, Rudol'f F. Veber.

Kävutandan radajan oli *Habau — Voestalpine — MCE*-konsorcium.
Moskvan metropoliten

**Moskvan [[metropoliten]]** om rel'san irdaline (manalaine tobjimalaz) kundaline elektrotransport Venäman Moskv-pälidnan aglomeracijas.

Moskvan metro om kaikiš amuižembaks da kaikiš surembaks nevondkundaližes avarudes, kaikiš suremb metrosistem Päivnouzmaižes Evropas. Vl 2016 se oli kudenz' mail'mas kävutandan intensivižusen mödhe Pekinan, Tokion, Šanhain, Seulan i Guančžoun jäl'ghe. Vn 2023 lopus oti 10. sijad mail'mas i ezmäšt Venämas da Evropas kävutadud jonoiden pidusen i lugun mödhe. Ezmäine metro nügüd'aigaižes Venämas, kudambas naižed oma lasktud ohjastamha elektrojonust. Koumanz' surtte mail'mas (Madridan i Pekinan jäl'ghe), kaks' rengazjonod. Moskvan metropoliten radab valdkundaližel unitarižel «Moskvan metro»-edheotandal, vspäi 2011 alištub Transportan da avtoteiden infrastrukturan šingotesen departamentale i Moskvan sauvondan departamentale.

## Irdkosketused
* Moskvan metropolitenan oficialine sait (''mosmetro.ru''). 
* Moskvan Metrostrojan (sauvondorganizacijan) oficialine sait (''metrostroy.ru'').
Komilaižed

**Komilaižed** (ičeze nimitused: *коми морт* «komi-ristit», *коми войтыр* «komin rahvaz», *коми йез*) oma suomalaiž-ugrilaine rahvaz Venämas, Komin Tazovaldkundan igähine rahvaz.

Läz kaik komilaižed mail'mas elädas Venäman röunoiš: 97,6 % — komi-zirälaižed i 96,9 % — lähižed permin komilaižed.

Päižed etnografižed gruppad: ülävičegdalaižed, vimčilaižed, ižmalaižed, pečorkalaižed, luzaverenlaižed, sisol'cad, udoralaižed.

## Homaičendad
El'brus

**El'brus** om Venäman i Evropan kaikiš korktemb mägenpä, ku pidab vedada röunad Evropan i Azijan keskes Kavkazan pämägisel'gan mödhe vai suvemb (toižil statjoil Al'pine Monblan-mägi lugese Evropan kaikiš korktembaks mägenpäks).

## Etimologii
Ühten versijan mödhe, *Elbrus*-sana libub amuižiranan kelen *El'burz* vai *Al'burz*-sanaspäi «korged mägi» vai «mägi-lidnuz». Nece nimituz koskub Iranan Al'borz-mägisel'gha, se todištab kul'turan i kelen kosketusid eläbiden regioniden keskes. Om ani voimusine, miše amuižed iranilaižed, nähtes Kavkazan mägiden surut da sambumatomut, sirdiba niihe nimen, mitte om jo tutab heile kodimal. *Burz*-tüvi om sidodud amuižpersijan *koivu*- vai *barz*-sanoihe mugažo, ned znamoitas «mägi».

Vähemb levitadud versii om mugažo, se ozutab indoevropižid jurid. Sen gipotezan mödhe *al'b*-tüvi (indoevropižes *al'bho*-sanaspäi «vauged») johtutab igähišt lunt da jäžomid, kudambad kattas El'brusan päd. Erased tedomehed vedadas parallelid Al'p-nimitusenke-ki. No nece versii ei ole kävutandas *Elbrus*-sanan kaiken strukturan mödhe täuzin, ka ei ole enamba tuged.

Om gipotezoid Kavkazan keliden, sen paloin türkižiden, valatoituses mägiden nimitushe. No ned versijad ei olgoi vahvištadud lingvistižil todištusil i lugetas niiden naceinut penembaks. Ičeze nimed oliba El'brusan täht Kavkazan rahvahišpäi rippuden, no niiden sido nügüdläiženke nimenke ei ole kaiken sel'ged. Ozutesikš, adigan (čerkesan) kelel mägen nimi om Ošhamaho, mi kändase «Osan mägi» vai «Korged mägi», mugažo om ezimeletust sidos El'buz-nimitushe, no nece versii tarbhaičeb ližatedoid.
Evrejalaižed

**Evrejalaižed** ( *jehudim*,  *(j)idn*) om rahvaz, etnos, etno-religiozine grupp. Pagištas evrejan kelel vai jidiš-kelel, mugažo ičeze eländsijan olendan valdkundaližel kelel.

Rahvahan ezitajad libudas izraelitoiden (evrejan kelel: בְּנֵי יִשְׂרָאֵל *bnei Israel* «Israil'an lapsed»), semitižiden heimoiden gruppaspäi, kudambad sädiba amuižid Izrailin i Judejan car'kundoid. Evrejalaižiden veroline i etnine religii om judaizm.

Evrejalaižed elädas mail'man äjiš maiš, vspäi 1948 judaizman rahvahaline Izrail'-valdkund om olmas mugažo. Rahvahan lugumär om 15,7 mln ristituid (vn 2024 andmused), heišpäi enambuz eläb kahtes mas: Izrail' (7,1 mln) i AÜV (6,3 mln). Oma znamasižeks rahvahanvähembuseks Francijas (440 tuh.), Kanadas (398 tuh.), Sures Britanijas (312 tuh.), Argentinas (171 tuh.).

Istorižikš «evrejalaine»- i «judaizman uskoi»-el'gendused oma sidodud keskneze ahthas, ei voi erigoitta-ki niid keliden riviš. Evrejine etnine identižuz, religii i ühthižkund oma sidodud vahvas. Sil-žo aigal olend judaizman uskojaks i veroiden tegijaks ei ole velgusine lugemha ristitud evrejalaižeks. Ku ristit om evrejalaine sündnundan mödhe i ei ole judaizman polenpidajan, ni uskojan, ni verotegijan, ka hän voib kaita ičeze evrejišt identižust, i eskai religiozižed evrejalaižed lindäs lugeta mugomad ristitud evrejalaižeks päiči statjas, konz se ristit kändase toižen religijan uskojan.
Erzälaižed

**Erzälaižed** oma etnine grupp vai erzän kelel pagižii rahvaz, uraližen kel'kundan suomalaiž-ugrilaižen oksan Volgaveren-suomalaižen alagruppan üks' kahtes mordvinan kelespäi. Elädas Venäman Mordovijan Tazovaldkundan päivnouzmas tobjimalaz, Mokš- da Sur-jogiden basseinas, mugažo Volgan da Vauktan.

## Etimologii
Erzä-sanan augotižlibund om ridoiden objektaks kelentedomehiden keskes tähäsai. Ühten versijan mödhe, etnonim libui amuižiranan *aršan*-sanaspäi «mez'» vai «mužik», vai jogiden da tahoiden nimidenke. No ni üks' neniš versijoišpäi ei olend sanu nimittušt vahvištust, i nece sanoiden metodologii jäb peituseks tähäsai. Kacmata sihe, *erzä* om necen rahvahan ičenimituz, i sen kävutand tarbhaičeb heiden kul'turišt ičetundmust.

## Genetik
Venäman Tedoakademijan ühthižen genetikan institutan genetižiden tedoidusiden mödhe, mokšal i erzäl om znamasižid erindoid genofondas. Harakterizuiše Päivnouzmaižen Evropan R1a- i N1c-haplogruppil. Sil-žo aigal R1a-haplogrupp om ezitadud erzän eläjiden keskes paksumb mi mokšanoiden (46 % erzän eläjiden keskes 22..27 % mokšanoiden keskes).

## Homaičendad
Ižoralaižed

**Ižoralaižed** oma suomalaiž-ugrilaine rahvaz, üks' Venäman igähižiš vähäluguižiš rahvahišpäi. Pagištas ižoran i venän kelil.

Amussai rahvaz oli Ižoran man tobjaks ristitištoks vodilaižiden ühtes. 20. voz'sadan keskhesai ižoralaižed kaičiba ičeze kel't i materialižen da hengeližen kul'turan erasid-se ičevuiččuid pirdoid sädoiš, sömižes, eländkodiš da toižiš. Hö oliba ortodoksižikš hristanuskojikš elänuziš niil-žo mail inkeriläižiden erineden, kudambad oliba lüteranižusen polenpidajikš.

Nügüd'aigan ižoralaižed oma assimiliruidud ümbärdajil rahvahil läz täuzin, pagižijoiden lugu mamankeleks — severz'-se sadad ristituid. Vl 2002 ižoralaižiden lugu Venämas oli 327 ristitud, vl 2010 — 266 ristitud, vl 2021 — 210 ristitud.

## Istorii
Eziauguižešti ižoralaižed eliba mal Narv- da Neva-jogiden keskes, mugažo Suomen lahten randoil. Ižoran kel', mitte mülüb Baltianmeren suomalaižiden keliden gruppha, om kaikid tärktembaks elementaks niiden kul'turižes ičetundmuses. Amussai heiden kul'tur šingotihe susedrahvahiden valatoitandal, i nece kosketuz jäti jäl'gid heiden veroihe.

Voz'sadoiš ižoralaižed oliba Uz'lidnan Tazovaldkundan lujan valatoitusen al. Torguind i kul'tursidod Uz'lidnanke lujeniba slavižiden elementoiden levigandust ižoran kul'turas, mugažo veiba rahvahan palad hristianizacijale. Mugažo homaitihe ročilaižen kul'turan valatoitust sil aigal, konz territorii oli Ročinman kunigahusen ohjandusen al.

Venäman imperijan aig toi uzid küzundoid da vajehtusid ižoran rahvahan täht. Ižoran verod väheniba hilläšti erazvuiččiden istorižiden da socialižiden faktoroiden taguiči.

Nevondkundaližen pordon rahvahan šingotez jätksihe toižetamižil kut progressivižes kundas, muga etnižes-ki kul'turas. Kollektivizacijan i ižandusen politik vei ižoran ristitištod hillännoks suladusennoks ümbriolijoil rahvahil. Ižoran kel', kut kaikiš znamasižemb kul'turine element, om kadomižen grazindan al nügüd'. Kacmata sihe, necil pordol kaitihe tedotöid ižoran kul'turas.

Nügüdläižes mirus ižoran rahvaz jäb peneks kundaks. Kelen da kul'turan kaičend om sur' problem. Nügüd'aigan vähemb mi sada ristitud lugedas ičtaze ižoralaižikš.

## Homaičendad
Kriman anneksii Venäman Federacijas

**[[Ukrain]]an [[Krim]]an avtonomižen Tazovaldkundan da Sevastopolin lidnan anneksii** om tehtud Venämal vn 2014 uhokus-keväz'kus i ei olend tundištadud rahvahidenkeskeižen kundan enambusel. Ukrainan kahten regionan anneksiruidud territorijal sätihe Venäman uzid subjektoid — Kriman Tazovaldkund i Sevastopol'-lidn federaliženke znamoičendanke.

## Ezistarin
NSTÜ:n čihodamine i Ukrainan ripmatomuden samine kändihe znamasižeks kändpunktaks. Se process seižuti Kriman edes küzundan sen politižes ičetundmuses i mugoižen valičendan potencialižiš jäl'gusiš, kudambad oma lujas todištadud tulijoile aigtegoile. Venäma zavodi aktivižešti kävutada argumentoid Venäman ristitišton oiktusiden kaičendan poles edel anneksijan otandad sen probleman pätandaks.

Politižed intrigad i propagand vändiba pärolid anneksijan sädandas. Dezinformacii, medicinižiden resursoiden kävutand i Venäman aktivine telustuz Ukrainan südäiazjoihe sädiba alust necen operacijan täht, ozutesikš, venäkelen vahvištamine kahtendeks oficialižeks valdkundas i avtonomijan sädand Krimas.

Ukrainan südäipolitine stabilitomuz edel anneksijad i sätud Venäman täht erazvuiččiden vägiden vastustuz radmižen voimusenke veiba krizisannoks, konz Venäma kävuti Kriman anneksijan voimust vl 2014. Se kävuti kut istorižid argumentoid, muga politižid-ki hobid ristitkundas.

Kriman mülütand Venämaha kändihe päižeks pozitivižeks faktoraks, kudamb painasti Vladimir Putinan reitingan ližadushe. Vn 2014 27. päiväl keväz'kud publikoitud VCIOM:an tedoidusen mödhe Putinan reiting saihe 82,3 procenthasai.

## Istorii
Vn 2014 uhokus Venäman sodaväged, paksus peitihe sijaližiden Venäman-meližiden vägiden alle, okkupiruiba Krimad varastamata. Pigai sen jäl'ghe referendum pol'saren statusas oli tehtud Venäman tobmuden ohjandusen al, rahvahidenkeskeižen kundan illegitimine enambuz tundišti sidä. Nece «referendum» om Kriman formaližen anneksijan katuseks.

Mail'man ühthižkund sudi Kriman anneksijad kut Ukrainan rahvahidenkeskeižiden oiktusiden i suverenitetan murendust. Vastuseks nenihe tegoihe vahvištihe sankcijoid Venämad vaste, miččed oma oigetud sen rahvahidenkeskeižen radmižen röunadushe. Päivlaskmman mad i rahvahidenkeskeižiden organizacijoiden enambuz ei tundištagoi Kriman mülütandan Venämaha legitimižust.

Kriman anneksii vei Venäman da Ukrainan konfliktad pahenemižhe, mugažo kucui geopolitišt krizisad Evropas. Pol'sar' kändihe vällän, no kaikenaigaižen lämuden zonaks, sen tuleban aigan küzund jäb pätandata i sündutab ridoid. Anneksijal om jügedoid politižid da socialižid jäl'gusid, oz., erazvuiččed röunadused da ahtištused mokitas krimantatarlaižid.
Udmurtalaižed

**Udmurtalaižed** om suomalaiž-ugrilaine rahvaz, kudamb eläb Venäman Udmurtijan Tazovaldkundas tobjimalaz, mugažo lähembaižiš sennoks regionoiš.

Pagištas udmurtan i venän kelil. Udmurtalaižiden 58,7 % nimiti kodikeleks udmurtan kel't, se mülüb suomalaiž-ugrilaižen kanzan permin gruppha. Ičeze kel'gruppas udmurtan kel' permin komin i komin kelidenke om permin alagrupp.

Vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe läz 552 tuhad udmurtalaižid elihe Venämas, sidä kesken Udmurtijas 410 tuh. ristituid. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe kaik 386 465 udmurtalašt elihe Venämas.

## Etimologii
Nügüd'aigaižes udmurtan keles udmurtan kelen ičenimituz jagase kahteks palaks — *ud-* (sel'ktatomanke znamoičendanke) i *-murt* «mez'» (iranine velgsana). Sanan ezmäižen palan etimologii ei ole sel'ged ani. S.K. Belih- i V.V. Napol'skii-tedomehiden melen mödhe *udmurt*-etnonim libub iranan **anta-marta*-sanaspäi «röunman eläi; sused» — stepin iranankeližen mirun rindataden, sättub amuižslavilaižiden ühtele nimitusišpäi — *ant* «röunman eläjad».

Enzne venäkel'ne nimituz om *vat'aki (ot'aki, vat')*, se libub *ud*-tüvespäi, mi ičenimi udmurt, no marin kal't — *odo* «udmurt».
Berlinan sein

**Berlinan sein** — publicistikas i istorižes tedos vahvištoittud inženeriž-tehnižiden sauvusiden da varmitesiden kompleksan nimituz kel'dzonanke. Se oli saudud Germanijan Demokratižen Tazovaldkundan tobmuden organoil nevondkundaližen ohjandusen käskön mödhe Päivlaskmaižes Berlinas ümbri GDT:n valdkundröunadme i oli kävutandas vn 1961 elokun 13. päiväspäi vn 1989 kül'mkun 9. päivhäsai.

Seinän sauvusiden kompleksan ühthine piduz oli 156,4 km, niišpäi 43 km Berlinan röunoiš da 112 km Päivlaskmaižen Berlinan irdpolel. Arni seinäd otiba sen kompleksan 111,9 kilometrad.

## Istorii

Toižen mail'man sodan lopindan jäl'ghe vl 1945 Saksanma jagoihe nelläks okkupacižeks zonaks, i iče Berlin, kudamb oli nevondkundaližes zonas, jagoihe sektoroikš mugažo. Se märhapanend tegihe kahten Saksanman valdkundan formiruindan augotižpunktaks: Germanijan Federativine Tazovaldkund (GFT) päivlaskmas vl 1949 i Germanijan Demokratine Tazovaldkund (GDT) päivnouzmas sil-žo vodel. Berlin oli kahten mirun röunal i kändihe vastustusen arenaks.

Aigan mändes röun kahten Saksanman keskes tegihe läbipäzmatomaks, i 1960-nziden voziden augotišele pagod, kudambad oliba oigetud GDT:aspäi Päivlaskmaižhe Berlinha, jätksihe. Nece «aivoiden valu», kut nimitadihe sidä Päivlaskmmas, kucui onetont situacijad GDT:s. Reakcii sihe azjaha ei käskend varastada ičtaze.

Vn 1961 elokun 12.-13. päividen öližel aigal GDT zavodi Berlinan seinän sauvomišt. Ezmäi ned oliba pordaigaližed zaborkad ogahižes vanuimespäi, no pigai betonblokad, kaclendtornad, minpöud da ogakaz vanuim vajehtiba niid. Sein kändihe «raudasižen uudimen» fizižeks hibjaks, kudamb jagoi Evropad. Se kändihe ei vaiše lidnan, no mail'man-ki jagandan simvolaks, kahten ideologižen lagerin eziriviš.

Kaik 28 vot, vozil 1961−1989, sein jäi vägestamatoman zaborkan, i äjad ristitud napriba pageta GDT:späi, paksus paniba ičeze elod varhu. Äjad mad napriba vägestada zaborkoid, verajad kändisoiš toivon da toran joudjudes znamoikš. Päivlaskmpol'ne Berlin kändihe protestoiden i demonstracijoiden kesksijaks jagandad vaste, vastustusen i joudjuden simvolaks.

Sen pordon kul'minacii oli AÜV:oiden Ronal'd Reigan-prezidentan pagin Brandenburgan verajas vl 1987, kus hän kucui nevondkundališt Mihail Gorbačov-pämest panda seinäd mantazole. Nece kucund tegihe Saksanman ühtištusen toivon simvolaks i zavodi vilusodan lopindad.

Vn 1989 9. päiväl kül'mkud, jäl'ges äivoččid protestoid i vajehtusid Päivnouzmaižes Evropas, GDT:n ohjastuz tedoti röunoiden avaiduses. Tuhad ristituid päivnouzmpolespäi rigehtiba seinännoks, i röunanvarjoičijad ei telustanugoi heile. Nece azjtego tegihe aigaks, konz Berlinan sein lanksi ei vaiše fizižikš, no ideologižikš-ki.

Seinän lanktusen jäl'ghe valdkundan lanktend tuli sen murendusespäi, vn 1990 3. päiväl redukud Saksanman oficialine ühtištuz tegihe, se oti päivlaskmaižen palan oficiališt nimitust. Berlinan seinän lanktend tegihe vilusodan lopun, joudjuden triumfan da jagadud rahvahan ühtištusen simvolaks. Sil-žo aigal ma hot' ühtištui-ki, no kut politine muga ekonomine-ki palah'ne jagand jäb nügüdehesai.
Germanijan Demokratine Tazovaldkund

**Germanijan (Saksanman) Demokratine Tazovaldkund** — enzne valdkund, oli Keskuzevropan territorijal vll 1949 (7. reduku) — 1990 (3. reduku).

GDT oli sätud vn 1949 7. päiväl redukud Saksanman enččen nevondkundaližen okkupacijan zonan sijas Päivnouzmaižen Saksanman territorijal nelläs vodes Toižen mail'man sodan lopindan jäl'ghe.

GDT oli Varšavan kožundaktan organizacijan ühteks päühtnijoišpäi, Berlinan seinän murendushesai i Saksanman ühtištushesai vl 1990.

Ottes politižen režiman Nevondkundaližes Ühtištusespäi, GDT oli socialistižen lagerin ühteks päižiš valdkundoišpäi kaiken Vilusodan aigan.

## Istorii
GDT:n augotižaig oti socialistižen sisteman ezikuvad nevondkundaližen modelin mödhe. Üks'partiine sistem Germanijan Socialistižen Ühthižen partijanke (GSÜP) ezinenas, tegimišton nacionalizacii i maižandusen kollektivizacii — kaik nece oli oigetud socialistižen kundan sädandaha. No siš aigaspäi rahvahanikoiden valdad oliba röunatud, oppozicii oli alištadud, i «raudasine uudin» formiruihe, erigoiti GDT:d Päivlaskmman miruspäi.

Vajehtusiden rezul'tataks, vozil 1960−1970 GDT sai znamasišt ekonomišt progressad. Industrializacii i socialižiden programiden todenzoitmine veiba elon tazopindan ližadusennoks, enamba kaiked tervhudenkaičendan, opendusen i pertišton sauvondan sferas. No planan ekonomikal oli ičeze vigoid, sidä kesken kulutajiden tavaroiden deficit i jäl'gmine Päivlaskmman tehnologijoišpäi, se ei andand voimust kaita tünüt.

Vodele 1980 jügedused i politine stagnacii tegihe nägubikš sil'mäle. Ristitišton vastustuz ližadui, i kaik enamba GDT:n rahvahanikoid napriba sirta Päivlaskmaižhe Germanijha kävutaden kaikid voimusid. Perestroikan zavodind da avoin analiz Nevondkundaližes Ühtištuses mugažo andoi hogahtust vajehtusile. Massižed tendencijad da protestad demokratijan i valdan poles tegihe paksuikš.

GDT:n istorijas kul'minacine moment oli Berlinan seinän murenduz vn 1989 9. päiväl kül'mkud. Nece aigtego kändihe kommunistižen režiman krahan simvolaks i avaiži ted Saksanman ühtištusele. Tuhad GDT:n rahvahanikoid rigehtiba päivlaskmha, i jo pigai tegihe sel'ktaks, miše GDT:n jänus päiväd oma lugetud.

Vn 1990 3. päiväl redukud Saksanman oficialine ühtištuz tegihe, i GDT lopi ičeze olendad. Nece aig znamoiči vilusodan aigan lopindad i jagadud rahvahan ühtištust.

GDT jäti ičeze jäl'ghe čudokast jäl'gust. Ühtes polespäi se oli valdkundaks, kudamb sai ekonomižen da socialižen satusen märhapanendad. Toižes polespäi, se oli valdkund totalitariženke režimanke, röunati ičeze rahvahanikoiden oiktusid da valdoid. Štazi-sistem vedi valdkundan ristitišton da kul'turan totališt službad, se kändihe GDT:n ühteks simvolišpäi.
Bagration (sild)

**Bagration-sild** om jaugnikoiden da torguindan sild Venäman Moskv-pälidnan keskuzpalas, Moskvanjoges päliči.

## Sijaduz
Sild om avaitud vn 1997 sügüz'kus i kändihe «Moskv-Siti»-kompleksan ezmäižeks vaumitud sauvuseks. Ühtenzoitab Rusttan Presnän randirdad, «Vistavočnaja»- i «Azjaline keskuz»-metrostancijoid Taras Ševčenkon randirdanke i «Moskv-Siti:n» üläkorktanke «Čuhunduz 2000»-ofissauvusenke.

## Istorii
Bagration-sildan sauvondan meletuz sündui ezmäižes sur'kulus «Moskv-Siti»-projektas — letud Presnän randirdale ambiciozižes azjaližes rajonas. Konz «Moskv-Siti» kazvoi, ka kebn jaugnikoiden ühtenzoituz vastrandanke kändihe tarbhaižeks, sen paloin Taras Ševčenkon randirdanke. Muga mel' sündui tehta ei vaiše sildad, no sur'kulud dominantad, kudamb mülüiži organižikš nügüdläižhe lidnan londuzkuvaha.

Nimitadud vn 1812 Tatanmaižen sodan ühtnijan Petr Bagration-jenaralan mödhe sildan sauvomine zavodihe vl 1997 i tuli lophu täuzin vl 1999.

## Harakteristikad
Boris Thor-arhitektoran i Vladimir Travuš-konstruktoran projekt sädi avoint jaugnikoiden ted stöklaspäi i metallaspäi. Mugoine pätand tegi sildad kaiksezonižeks da komfortižeks kävelemha miččen taht voden aigan.

Sild om 214 metrad pitte i 16 metrad levette. Pind om 13,6 tuh. nellikmetrad, se laskeb säta levedad avarut ei vaiše jaugnikoiden täht, no kommertižiden-ki objektoiden täht: enamba mi nell' tuhad nellikmetrad andase kortoman kal't. Päkeskustan piduz om 147 metrad. Sildan pindan korktuz Moskvanjogen päl om nell'toštkümne metrad.

## Homaičendad
Crocus City Hall

**Crocus City Hall** oli äižiruine koncertzal Venäman Krasnogorsk-lidnas.

## Istorii
Vn 2024 keväz'kuhusai se zal sijazihe Moskvan agjan Krasnogorsk-lidnan *Crocus City*-bizneskeskusen territorijal, Moskvan rengazavtoten 67. kilometran ümbrištos i läz Mäkinino-metrostancijad. Zal oli avaitud vn 2009 25. päiväl redukud Araz Agalarov-edheotajal.

Zalan standartine mülü oli 6200 ristitud, kaikiš suremb — 9500 ristitud (konz karglava oli tehtud parteras). Lopi radod terroran jäl'ghe jäl'ghiženke lämoipalonke vn 2024 22. päiväl keväz'kud. Sauvusen tulii ozahuz jäb tundmatomaks, no Venäman Valdkundaline Dum vahvišti idejad sen udessündutamatomudes. Möhemba siš, miše pert' ei linne udessündutadud, sanui Moskvan agjan Andrei Vorobjov-gubernator.

## Koncertad da šoud
Ezmäižes koumes vodes *Crocus City Hall:an* rad kerazi enamba koumed millionad kacujid 900 aigtegol. Ezmäine koncert oli Muslim Magomajevan mušteht äjiden Venäman tähthaižiden ühtnendanke. Scenan olendan aigan enamba sadad tutabid artistoid tegiba edestusid, kut venälaižed, muga verazmalaižed-ki. Mugažo oli teatrozutelusid, sportaigtegoid da lapsiden ezitusid.

Vl 2010 *Crocus City Hall* vedi rahvahidenkeskešt vokalistoiden konkursad Muslim Magomaevan nimed, päiči vn 2021 konkursan sirdandas pandemijan tagut. Sen konkursan pätegend om tradicijoiden tugeduz da noriden lahjakahiden vokalistoiden edenend.

Vl 2013 *Crocus City Hall* tegi čomuden rahvahidenkeskešt «Miss Universum»-konkursad, kudamb läksi ekranoile mail'madme i kerazi enamba milliardad telekacujid. Venesuelan ezitai oti vägestust konkursal, Donal'd Trump i Stiven Tailer (Aerosmith-muzikgruppan än') oliba sen adivoikš.

Vll 2022 i 2023 *Crocus City Holle*-pajo putui «Mask»-šoun koumanden i nelländen sezonoiden finalaha, kaikutte kerazi seičeme tuhad kacujid. Finalad läksiba ekranoile NTV-telekanalan oiktaha efirha.
GIöt

**GIöt** (komi: *Глӧт*) om majag komi-ziränoiden mifologijas.

## Mifad personažas
Hän eläzi ičeze hüväks meleks päl pohj jogi. Sözi äjan mehed živatad-ki. Hänen čuhusen nimitihe GIötovan küläd. Sidä miččen mif hänen polhe om toponimižen alusen. Jutuš kuvatas, miše se oli jättesk bobr. Ülämainitud külä oli saudud hänen surman sijas, hänen luilpäi, ni sureks hän' oli.

## Surm
Monah märizi hüväd, leikata händast südäimespäi. Mugoižed mifad, kus sankr märidab «hiidživat» südäimespäi, kohtasoiš äjan rahvahaližes jutušes.

## Homaičendad
Neokolonializm

**Neokolonializm** om šingotadud kapitalistižil valdkundoil noriden šingotadud maiden i ižandusen alištusen da ekspluatacijan sistem, sidä kesken kolonialižes politižes rippundaspäi joudutadud äjak-se aigad, ekonomižiden i oiktoiden sodapolitižiden kosketusiden i kožundkirjutesiden erižtazooiktusen abul enččen kolonialižen sisteman täuden sättumatomuden i kolonialižiden imperijoiden roimahtandan tagut.

## Terminad
Neokolonializm-termin sai avarod levigandust ezmäižen kerdan, Afrikan rindataden, dekolonizacijan processan jäl'ghe, se oli äjiden rahvahaližiden likundoiden borcuind ripmatomudes kolonijoiš Toižen mail'man sodan jäl'ghe. Ripmatomuden sandan jäl'ghe erased-se nacionaližed liderad i oppozicijan gruppad zavodiba vahvištada, miše heiden mad alištudas kolonializman udele formale, kudambad vediba enččed kolonialižed valdkundad da toižed šingotadud rahvahad.

Kvame Nkruma, kudamb kändihe ripmatoman Ganan Tazovaldkundan pämeheks vl 1957, oli ezmäižen arvostelijan siš, miše sai neokolonializman klassišt märhapanendad möhemba. Nece sel'gitez om sadud hänel ühtes ezmäižiš kirjoišpäi, kudambad kävutadas terminad, ičeze «Neokolonializm kut imperializman lopuline pordaz»-tedotös (1965). Nece rad märičeb ičtaze kut «Imperializm kut kapitalizman ülembaine etap»-tedotön (1916) ližaduz, siš Lenin vahvištab, miše 19. voz'sadan imperializm otab kapitalistižen sisteman tarbhaižusid aluseks. Nkruma sanui, miše «kolonializman sijas, kut imperializman päinstrumental, mijal om neokolonializm nügüd'. Neokolonializm, kut kolonializm-ki, om kapitalistižiden maiden socialižiden konfliktoiden sirdandan naprind.». Hän jatktab:Neokolonializman rezul'tataks om se, miše verazmaine kapital kävutase ekspluatacijan täht, ei tule mail'man vähemb šingotadud paloiden šingotest. Investicijad neokolonializman aigan ližatas, ei lühendagoi mail'man elokahiden da golliden maiden keskustad. Tora neokolonializmad vaste ei ole šingotadud maiden kapitalan ühtnend vähemb šingotadud maiden ižandusihe. Se om oigetud vastustamha šingotadud maiden rahavägid, kävutadas niid murendamha vähemb šingotadud valdkundoid.

## Homaičendad
ÜRO:n Käskuzkirj

**ÜRO:n Käskuzkirj** om rahvahidenkeskeine kožundkirjutez, om sätud vn 1945 26. päiväl kezakud San Franciskos ÜRO:n Kongressan lopsanoil i tuli väghe vn 1945 24. päiväl redukud, sen ratifikacijan jäl'ghe Varuitomuden Nevondkundan pämehil i toižiden valdkundoiden enambusel, kudambad allekirjutiba Päkäskust.

Kaik valdkundad, kudambad allekirjutiba Päkäskust, oma velgusižed sen kirjutusiden mödhe; sen ližaks, heiden velgused ÜRO:n Päkäskusen mödhe oma enambuses kaikiš toižiš rahvahidenkeskeižiš kožundaktoišpäi johtujiš velgusiš. Mail'man valdkundoiden enambuz ratificirui Käskuzkirjad; üks'jäine erind ühthižen tundištusen valdkundoiden keskes om Pühä valdištim, kudamb valiči kaita kaikenaigaižen kaclijan statusad, sen tagut ei ole sen polen, kudamb allekirjuti dokumentad täuzin.

## Homaičendad