open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fenoil

**Fenoil** () om pen' vepsän külä Vologdan agjan Babajevon rajonan pohjoižes.

Eländpunkt mülüb Pazjaren küläkundha. Matkad järven randhasai (, 223 m ü.m.t.) om 2 km päivlaskmha, küläkundan Pazjar-keskushesai om 11 km suvhe orhal vai 19 km avtotedme, Babajevo-rajonkeskushesai — 120 kilometrad suvhe. Lähembaine eländpunkt om Grigorjevskai ani pohjoižhe.

Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe Fenoilan eläjiden lugu oli 5 ristitud, heišpäi kaks' oliba venälaižed i koume — etnižed vepsläižed.
Logik

**Logik** ( *logikē* «oiktan meletandan (sekoimižen) tedo» sen-žo kelen *λόγος*-sanaspäi «sekoimine», «mel'», «hama») om filosofijan jaguz. Se om normativine tedo intellektualižen tedoiduzradmižen formiš, metodoiš da käskusiš. Formalizuidas niid logižel kelel.

Kut sekoimižen metodoiden analiz logik šingotihe eziauguižešti koumes kul'turas ühten aigan läz 4. voz'sadad EME: kitajižes, indižes i grekižes. Aristotel' vedi logikan tedoid sistemha, pani logižen meletandan formid i ohjandimid. Openuihe logikad istorižikš kuti filosofijan i ritorikan pala. Kut tedo logik kacub todusen sandan metodoid sadud edel sidä tedoišpäi, toižin sanoin eile mujandoišpäi, no kodvindan abul.

Logikan meton üks' päsabutandoišpäi om necen azjan märhapanend: kut tulda lähtmižvendoidennoks edeližusišpäi (oiged sekoimine) i sada todhišt tedod meletandan objektas. Se kävutase paksus toimetamha hüvin tedoitud melen predmetan nüansid da sen kosketusid kactud nägusen toižidenke aspektoidenke.

Logikan nell' toižendad: formalitoi (argumentacijan tedoiduz naturaližel kelel), formaline, simvoline, dialektine (marksizman logik). Formaline logik sai todesišt šingotest 20. voz'sadan augotišespäi ühtes matematikan tedoidenke. Formalitoman logikan šingotez zavodiše 21. voz'sadal kelentedon teravanke matematizacijanke.

Erased logižed operacijad: märhapanend, klassifikacii, todestamine, kumaiduz. Formaližes logikas: eidand, kaidenduz (röunaduz), ühthevend.

## Homaičendad
Raudič

**Raudič** vai **Ogahhein** (), mugažo **Raudikhein** i **Raudikod** paginoiš, om ogakahiden üks'- vai kaks'voččiden (äivoččed harvoin) heinäsižiden kazmusiden heim. Mülütadas Puzuänikoižed-sugukundan Raudičuižed-tribha da alatribha. Kaik 90..127 erikod om heimos.

Kazmuz om Šotlandijan simvolaks. Vepsän nimitused libudas «raud»-sanaspäi.

## Leviganduz
Raudičun erikod oma levitadud Evrazijadme i Afrikan pohjoižes. Severz'-se invazivižid erikoid om olmas toižil kontinentil (Pohjoižamerik, Avstralii).

Heimos om dekorativižid erikoid, no kaik oma rujoheinäd.

## Ümbrikirjutand
Erikod kazdas kahthesai metrad kortte, erasti nell'häsai. Seikh om ogakaz tobjimalaz.

Semned oma nell'tahkoižed vai ellipsanvuiččed.

## Kävutand
Äjad erikod oma hüväd medenkandajad. Raudičun erased erikod oma sötkeks lipkaižiden madoiden täht. Razvakaz voi pidase idülehtesiš.

## Valitud erikod
* *Carduus acanthoides* — Akantanvuitte raudič
* *Carduus crispus* — Kurčpä raudič
* *Carduus hamulosus* — Henkoukuikaz raudič
* *Carduus nutans* (tipine erik)
* *Carduus personata* — Maskirui raudič
* *Carduus pycnocephalus* — Pen'päine raudič
* *Carduus uncinatus* — Koukuikaz raudič

## Homaičendad
Homoi Akvinlaine

**Homoi Akvinlaine** (, ; sünd. läz 1225, Rokkazekk-zamk Akvino-lidnanno (nüg. Lacio-agjan suves, Italii), Sicilijan kunigahuz — kol. 7. keväz'ku 1274, Fossanovan abbatuz, Papin agj, nüg. siš-žo agjas) oli italijalaine filosof da teolog. Katoline jumalankodikund kanonizirui händast pühämeheks vn 1323 heinkus. Filosofan jändused kaičesoiš francižen Tuluzan jakobilaižiden jumalanpertiš.

## Biografii
Homoi oli Landol'f Akvinlaine-grafan seičemenz' poig, mam libui Napolin elokahas roduspäi. Tatan unikuva oli käta poigad benediktižen Montekassino-jumalankodin abbataks heiden rodun zamkanno, sikš oigetihe vižvottušt last benediktižhe kodihe ühesaks vodeks. Vll 1239−1243 tuleban aigan filosof openui Napolin universitetan, sid' Parižan i Köl'nan (1248−1250) universitetoiš. Kümne vot openzi jumalantedod Italijas (1259−1269).

## Tedotöiden znamoičend
Sistematizirui ortodoksižen sholastikan. Tomizman alusenpanii, ühtni dominikanilaižiden ordenha. Toižed latinižed nimed oma *Doctor Angelicus*, *Doctor Universalis*, *«princeps philosophorum»* («filosofiden ruhtinaz»). Vspäi 1879 lugetas Homoid kaikiš avtoritetižembaks katoližeks religiozižeks filosofaks, kävutaškanzihe hänen töid šingotamha nügüd'aigašt filosofijad. Ühtenzoiti hristanuskondan opendust Aristotelin filosofijanke. Formulirui Jumalan olendan viž todestust.

Homoi Akvinlaine andoi ohjandimen, miše tedon i uskon todused ei voigoi poikestada toine toižele, i garmonii om olmas niiden keskes. Elonmel' (melevuz) om näl'g el'geta Jumalad, tedo abutab sille.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Corpus Thomisticum: S. Thomae de Aquino Opera Omnia — Homoi Akvinlaižen sädusiden täuz' kogoduz *corpusthomisticum.org*-saital.
Murino (znamoičendad)

**Murino** om toponim. Se voib znamoita:

## Eländpunktad
* **[[Murino]]** — Venäman lidn Leningradan agjan keskuzpalan päivlaskmas.
* Murino — Venäman pen' žilo Irkutskan agjan Slüdänkan rajonas.
* Murino — žilo Mustmägin päivnouzmas.

## Vezištod
* Murino — Venäman järv Arhangel'skan agjan Mezenin rajonas.

## Raudteplatformad
* Murino — Venäman passažirplatform Piterin Kalininan rajonas.
* Murino — Venäman Transsiban seižutezpunkt Irkutskan agjan Slüdänkan rajonan Murino-žilos.
Koiranbut'k

**Koiranbut'k ** (), mugažo **Siled but'k** paginoiš vai muite **but'k**, om kaks'vozne vai lühüdaks eläi äivozne heinäsine kazmuz. Erik mülüb Sel'derejižed-sugukundha.

## Leviganduz
Kazvab kaikes Evropas i Venämas, Azijan venos vönes, Indijan i Nepalan tropižes vönes, Afrikan pohjoižes palas. Eländtahod oma mecad i penzhišt.

## Ümbrikirjutand
Koiranbut'kad sasoiš 50..150 sm kortte. Seikh om but'k. Lehtesen form om koumesaumnikan polhe, se kazvab hibusudekahal alusel. Henod änikod oma vauktad, ned keradasoiš sel'gkatuz-änikuseks. Plodud oma pit'kahkod, siledad da loštajad.

Änikoičeb kezakus-heinkus, mezikazmuz, andab nektarad. Plodud oleskeldas küspikš elokus-sügüz'kus.


Anthriscus sylvestris leave, May 2008, Prague, Czech Republic.jpg|Lehtez
Fluitenkruid (Anthriscus sylvestris).JPG|Änikuz
Fluitenkruid vruchten Anthriscus sylvestris.jpg|Plodud


## Kävutand
Voib otta sömäks norid lehtesid, but'kiden alapaloid, keittud jurid. Kävutihe mujutamha villad pakuižen mujun ližamujuikš.

## Alaerikod
* *Anthriscus sylvestris* subsp. *alpina*
* *Anthriscus sylvestris* subsp. *fumarioides*
* *Anthriscus sylvestris* subsp. *nemorosa*
* *Anthriscus sylvestris* subsp. *sylvestris*

## Kacu mugažo
* Händikahanbut'k

## Homaičendad
Jihvi

**Jihvi** (estin kelel: *Jõhvi*, ) om Estinman lidn da volost' valdkundan pohjoižpäivnouzmaižes čogas. Lidn om Ida-Virun makundan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt mainitase vspäi 1241 Danijan aigkirjas, ezmäi *Gevi*-nimitusenke. Žilon nimituz oli *Jevve* Venäman imperijas. Vl 1869 saudihe raudtestancijad, i žilo kändihe tondan bazaks Derpthasai, ei olend raudted sihe vhesai 1876. Jihvi sai lidnan statusad vn 1938 1. päiväl semendkud. Vl 1960−1991 oli alištunu Kohtla-Järve-lidnan tobmudele. Vl 2005 ühtištadihe Jivhi-lidnan tobmut Jihvin volostin administracijanke.

Jihvi šingotase šoidkiven samižel (kaks' kaivust), sömtegimištol (maidtegim, painatosed), sauvondmaterialiden pästandal (šebin' šoidkiven samižespäi, betontegim), logistikal (varažomad), akustiksistemiden tegimel, turizmal (kaks' rahvahidenkeskešt kezafestivalid, koume adivpertid), omblendan i meblin tehmižen edheotandoil, mugažo painuzkodi radab.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase volostin keskuzpalas, makundan pohjoižes, Tallidn — Narv raudtel i avtotel.

Matkad Tallidnan keskushesai om 166 km päivlaskmha orhal vai 151 km raudtedme. Lähembaine lidn om Kohtla-Järve, Jihvi sijadase sen rajoniden südäimes i röunatab Ahtme-rajonanke suves.

## Tobmuz
Üks'toštkümne küläd i üks' Tammiku-žilo mülüdas Jihvin volostihe lidnan ližaks. Volostin pind om 124 km², ristitišt — 12 056 eläjad (viluku 2019).

Edeline volostin pämez' om Martin Repinskii (26. kezaku 2018 — 4. sulaku 2019).

## Eläjad
Vn 2000 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 112 ristitud, vn 2011 rahvahanlugemižen mödhe — 10 775 ristitud. Kaikiš suremb lidnrajoniden ristitišt oli 14 tuhad eläjid vl 1969.

Rahvahad (vl 2000): estilaižed — 33,20 %, venänikad — 53,51 %, toižed rahvahad — 13,29 %.

## Galerei

Administratiivhoone Jõhvis, Jõhvi keskväljak.JPG|Lidnan ohjastusen pert' (2014)
Jõhvi kirik vallikraaviga.JPG|Jihvin lüteranine jumalanpert', vn 2014 nägu
Johvig peasissepaas.JPG|Lidnan gimnazijan pätulend (vn 2002 olend)
Jõhvi-Tsentraal.jpg|«Tsentraal»-torguindkeskuz (2006)
Concert Hall in Jõhvi.jpg|Lidnan koncertzal (2011)


## Irdkosketused
* Lidnan da sen volostin ohjastusen oficialine sait (''johvi.ee'').
Eizenštein Sergei

**Sergei Eizenštein** (, ; sünd. 10. (22.) viluku 1898, Rig, Lifländijan gubernii, Venäman imperii — kol. 11. uhoku 1948, Moskv, Venäman NFST, NSTÜ) oli nevondkundaline fil'miden režissör, scenarist, kinon teoretik, pedagog.

Tegi kar'jerad socialistižen realizman žanras vll 1924−1945. Venäman NFST:n čomamahtoiden arvostadud šingotai (1935). Kahten ezmäižen märan Stalinan nimed premijan laureat (1941, 1946). VGIK:an professor. Sai čomamahtontedon doktoran arvod vl 1939.

## Biografii
Tuleban aigan mail'man tetab režissör oli sündnu Mihail Eizenštein-arhitektoran elokahaze pereheze. Kanz oli elokaz Julija-maman suren päluižen tagut. Vll 1907−1915 Sergei openui Rigan realižes školas. Kazvatajad eliba eriži vspäi 1908. Vll 1915−1917 Eizenštein oli Piterin Civiližiden inženeriden institutan openikaks. Vn 1918 keväz'kul Sergei ühtni Rusttaha Armijha i kaks' vot ajeli agitacižel jonusel Venäman lodehedme. Radoi Proletkul'tas, sid' Leningradan «Sevzapkino»-edheotandas. Režissöran aigaline «Potömkin-somuzlaiv»-fil'm (1925) oli satusekaz NSTÜ:s i verhiš maiš.

Vl 1934 Sergei nai, oti Pera Ataševa-režissörad i scenaristad akaks (todesine nimi oli Perl Moisejevna Fogel'man, 1900−1965). Ak vaumiči režissöran sädusiden kuz'tomašt kogodust i kaiči hänen arhivad.

## Fil'mografii režissöraks i scenaristaks
* «Radonheitand» (1924,  vai *Чертово гнездо*, *История стачки* — Mecamehen peza, Radonheitandan istorii)
* «Reduku» (1927, *Октябрь* vai *Десять дней, которые потрясли мир* — Kümne rehkitajad mail'man päiväd)
* «Edhevanh i uz'» (1929, *Старое и новое* vai *Генеральная линия* — Päjono)
* «Bežin nit» (1935−1937, *Бежин луг*)
* «Aleksandr Nevalaine» (1938, *Александр Невский*)
* «Ivan Grazii» (1944−1946, *Иван Грозный*), 1. i 2. serijad, 3. serii jäi kesken

## Homaičendad
Kerav

**Kerav** ( [ˈkerɑʋɑ], ) om Suomenman lidn valdkundan suves. Se sijadase Udenma-agjan keskuzpalas, valdkundan 31. lidn eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Üläkerav- () i Alakerav-küläd oliba olmas lidnan sijas 1440-nziš vozišpäi, mülütihe Sipoon tulendha. Vspäi 1643 *Kerav*-külä mülüi Tuusulan tulendha. Vl 1862 «Hel'sinki — Hämenlidn»-raudtekeskust läbiti küläd i vedi tegimišton edheotandoid. Keravan municipalitetan aluz om pandud vl 1924 erigoitmižel Tuusulan municipalitetaspäi, se voz' znamoičese lidnan alusenpanendan vodeks. Vspäi 1954 municipalitetan pind kadoti nelländest, sen suvipala sijadase Vantaa-lidnas nügüd'. Vl 1970 kätihe Keravad täudeks lidnaks (suom. *kaupunki*).

Kerav šingotase industrijaližil parkoil, saudihe niid lidnan päivnouzmas, E75-avtotrassan taga. Pästtas söndtavaroid (olud), tekstilid, metalltegesid (keitimpolen mašiništ — «Metos») i meblid, logistine keskuz.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Sur' Hel'sinki-regionan päivnouzmas. Keravanjogi ( 65 km pitte, Vantaa-jogen hura ližajogi, Suomen lahten bassein) läbitab lidnan päivnouzmašt palad.

Matkad Tuusulanjärven (5,9 km²) suvižhe randhasai om viž kilometrad päivlaskmha lidnan keskusespäi, Järvenpää-lidnhasai om 5 km pohjoižhe, Hel'sinkihesai — kaks'kümne kilometrad suvhe avtotel vai raudtedme. Röunatab Tuusulan külämunicipalitetanke päivlaskmas i pohjoižes, Sipoon municipalitetanke päivnouzmas, Vantaa-lidnanke suves. Rahvahidenkeskeine *Hel'sinki-Vantaa*-lendimport om saudud 12 km suvipäivlaskmha.

Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 30,79 km², sidä kesken kuivma — 30,63 nellikkilometrad, sokaz ma otab 0,16 km².

## Tobmuz

Kerav jagase 11 nimitadud lidnrajonaks (äilugu ). Municipaline suim kogoneb 51 ezitajaspäi.

Petri Härkönen radoi lidnan edeližen pämehen vll 2010−2016.

## Eläjad
Vl 1980 lidnan eläjiden lugu oli 23 851 ristitud, vl 2000 — 30 270 ristitud, vl 2010 — 34 282 ristitud, vl 2020 — 36 789 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Lidn om Suren Hel'sinkin magaduzrajonaks, i sen ristitišt ližadub kaikuččel vodel.

Vn 2016 andmusiden mödhe, suomen kel' oli mamankeleks 89,6 % täht lidnalaižišpäi, ročin kel' — 1,2 %, toižed keled — 9,2 %. Vspäi 1953 suomen kel' om kundan üks'jäižeks oficialižeks.

## Galerei

Kerava keskusta 2.jpg|Keskuzrajon lidnan ohjastusen pertinke (avar kaks'žiruine, 2005)
Kerava Church 2008-09-30.jpg|Keravan lüteranine jumalanpert' (vspäi 1963), vn 2008 nägu
Sinebrychoff olutpanimo Keravalla L IMG 3370.jpg|Oludentegim vn 2009 vilukus
Kerava Theatre H3189 Keravan teatteritalo C.jpg|Teatran sauvuz (2008, radab vspäi 1996)
Kerava railway station 901.jpg|*Kerav*-päraudtestancii vl 2007


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''kerava.fi'')  i informacii lidnas toižil kelil.
Urdu

**Urdu** (ičeze nimituz: اردو *Urdū* [ˈʊrduː]) om Pakistanan lingva-franka i üks' kahtes valdkundaližes kelespäi, mugažo Indijan severziden-se regioniden oficialine kel'. Toine nimituz om **Laškari** لشکری [lʌʃkɜ:i:]. Se mülüb indoevropižhe kel'kundha. Om hindustanin kahtes kirjformaspäi (toine om hindi Indijas) Britanižen Indijan čihodamižen jäl'ghe vodel 1947.

Pagižijoiden lugu kuti mamankel' — 67 mln ristituid Indijas (51 mln, islamanuskojad tobjimalaz) i Pakistanas (16 mln), voziden 2011 i 2017 rahvahanlugemižed. Kuti mamankel' i toine kel' ühtes — 102 mln pagižijoid (1999).

Pakistanan kirjkel' kävutab persiž-arabišt grafikad, kirjamišt kogoneb 38 kirjamespäi. Kävutadas modificiruidud devanagari-kirjkel't Indijas. Päivlaskmman norišt otab kävutamižhe latiništ kirjamištod.

## Lugusanad
* **ایک** *ek* — üks' 
* **دو** *do* — kaks' 
* **تین** *tīn* — koume 
* **چار** *čār* — nell' 
* **پانچ** *pāñč* — viž 
* **چہ** *čhah* — kuz' 
* **سات** *sāt* — seičeme 
* **آٹھ** *āṭh* — kahesa 
* **نو** *nau* — ühesa
* **دس** *das* — kümne
* **بیس** *bīs* — kaks'kümne
* **تیس** *tīs* — koumekümne
* **(ایک) سو** *(ek) sau* — sada
* **ہزار** *hazār* — tuha

## Frazad
* تمہارا نام کیا ہے? *Tumhāra nām kä hai?* — Kut sindai kuctas?
* تم کہاں سے ہو? *Tum kahān se ho?* — Kugalaine oled?
* آپ کہاں رہتے ہیں? *Aap kahān rahate hain?* — Kus sinä eläd?
* الوداع! *Alavida!* — Nägemižhesai!
* شکریہ *Šukārijā* — Kitän.

## Homaičendad
Bakbatai

**Bakbatai** () om äivozne heinäsine kazmuz. Mülüb Puzuänikoižed-sugukundan Rodnikhein-heimho, sen tipine erik.

## Leviganduz
Kazmusen augotižlibund om Evrop da Azii, om importiruidud Pohjoižamerikha, nügüd' levganzi kaikedme mail'madme. Kazvab venon vönen nepsoiš tahondoiš: nituil, pallištoil, luhtoil, teveril, saduiš kuti rujohein.

## Ümbrikirjutand
Bakbatai kazvab 30 santimetrhasai kortte. Jur' om värtmenvuitte 60 sm pitte i läz kaht santimetrad sankte, juruseks üläpalas. Lehtesed oma pal'had pit'kad šorpakahad 5..45 sm pitte, 1..10 sm levette, kaik kazdas jurespäi. Änik oleleb viden santimetrad surtte cilindrižel seikhel.

Änikoičeb semendkus-kezakus, mugažo toižen kerdan sügüzel paksus. Tullei tob värtmenvuiččid semnid vauktoil alahöunhuzil kebnas. Ned semned idüdas siš-žo nedališ, ezmäižel vodel kazvab änikoita i semnita. Kazmusen kaik palad mülütadas karktad sagedad vauktad südäivet.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe bakbatajan kaikid paloid zelläks i sömkazmuseks. Varhapandas jurid () aigaližel kevädel vai möhäižel sügüzel, kävutadas tonizirujaks abutuseks, paremboičemha sömänsulatust, vemha travindsubstancijoid organizmaspäi poiš.

Mezjäižed kogotas heid'omad tobjimalaz änikoičendan aigan.

## Homaičendad
Ahvenhein

**Ahvenhein** () om äivoččiden vezikazmusiden heim. Mülüb Ahvenheinižed-sugukundha. Heimon tipine erik om ujui ahvenhein (*Potamogeton natans*). Kaik om 80..100 erikod heimos i läz 50 niiden londuselišt gibridad.

## Leviganduz
Kazmusen erikod oma levitadud kaikes mail'mas. Kazdas reskveden sauptud vai joksijoiš vitkos vezištoiš, sädas žomid paksus.

## Ümbrikirjutand
Heimon erikod oleldas 10 santimetraspäi 6 metrhasai pitte. Lehtesed čereduišoiš, nitinvuiččed vai ellipsanvuiččed, kaik vedenalaižed vai erased lehtesed ujudas veden pindal. Kazmuz änikoičeb heinkus-elokus. Ahvenheinän änikuz om tähk hahkvihandan vai burvihandan mujun, voib olda veden päl vai vedes.

Äikerdoičese semnil vai vegetativižikš, lindud i vezi levitadas semnid.

## Kävutand
Vezimollüskad, kalad da gavedid södas ahvenheinäd. Kala kudob kazmusen vezipalas i lehtesiden alapalas. Erased erikod oma sömäks vedenujujiden linduiden täht, ondatr i majag södas heinäd mugažo. Ottas südäimehe ploduzid gastrolitoikš.

Ristitud kävutadas ahvenheinid muglheretuseks, mouckiven ekvivalent. Kazmusen žomad telustadas tehnikan ujundale, vezištod heindudas heredamb.

## Homaičendad
Leiden

**Leiden** (mugažo alaman kelel, virktas [ˈlɛi̯də(n)], endevanh kirjutamine oli *Leyden*, ) om lidn Alamaiden päivlaskmas. Mülüb Suvigollandii-agjaha.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 922 kuti Utrehtan arhijerejan ičezkalud. Saudihe lidnust (zamkad) 12. voz'sadal, torguihe ümbri siš. Sadavoččen sodan aigan pagenikad šingotihe tekstil'tegimištod.

Ispanijan armii blokirui lidnad vn 1574 semendkus-redukus, no alamalaižed avaižiba šlüzid i upotiba lidnan ümbrištod, siš aigaspäi redukun 3. päiv znamoičese lidnan päzutandan päiväks i oigendase kaks'-koumepäiväliženke festivalinke. Villem I Oranalaine-princ käski avaita universitetad lidnas, i sen aluz om pandud vl 1575 (nüg. 14 tuhad üläopenikoid). Leidenan universitet oli protestantižen (kal'vinizman) opendusen järed keskuz 17. voz'sadal. Kirjišt, botanine sad i medicinine keskuz oma universitetan paloikš tämbäi. Raudte läbiti lidnad 19. voz'sadan keskes. Alamaiden Konstitucijan vn 1848 redakcii om sätud Leidenas.

Leiden šingotase universitetlidnaks (läz 33 tuh. üläopenikoid), turizman edheotandoil. Aerokosmižen «Airbus»-korporacijan i «Eurotransplant»-kompanijan päfaterad sijadasoiš neciš lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase agjan pohjoižes, valdmeren tazopindal (0 m ü.m.t.). Om äi vezikanalid.

Matkad Pohjoižmeren randhasai om kahesa kilometrad lodeheze, Amsterdam-pälidnhasai om 30 km pohjoižpäivnouzmha. Lähembaine järed lidn om Hag 20 km suvipäivlaskmha-päivlaskmha.

## Tobmuz

Leiden jagase kümneks nimitadud i nomeruidud ümbrikoks (0..9, ), ned alajagasoiš 54 nimitadud i nomeruidud *buurt:aks*. Lidn jagase nelläks rajonaks mugažo: Keskuzline, Pohjoine, Suvine, Päivlaskmaine. Kuivman pind om 21,91 km², vezi — 1,36 nellikkilometrad.

Lidnan tobmuden pämez' om burgomistr (). Edeline lidnan pamez' om Henri Lenferink (semendku 2003 — eloku 2023).

## Eläjad da transport
Lidnankundan ristitišt ületi 100 tuhad eläjid 1960-nzil vozil i oli 101 221 eläjad vl 1970. Vl 2006 lidnan eläjiden lugu oli 118 100 ristitud, vn 2019 augus — 124 797 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Kaik 282 tuhad eläjid om lidnaglomeracijas, 365 tuhad eläjid om kaikidenke ezilidnoidenke (vn 2024 andmused).

Kaik 24 religiozišt konfessijad om registriruidud lidnas, enamba kaiked katoline i protestantine jumalankodikundad.

Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine lehtpol' turistižel ''visitleiden.nl''-saital.   
* Leidenan kommunan oficialine sait (''gemeente.leiden.nl'').
Bal'buškhein

**Bal'buškhein ** (, üks' sinonimoišpäi *Matricaria matricarioides*) om üks'vozne heinäsine kazmuz Puzuänikoižed-sugukundaspäi.

## Leviganduz
Eziauguine areal om Venäman Edahaine Päivnouzm, Hokkaido-sar' i Pohjoižamerikan päivlaskmaine pala. Leviganzi kaikidme kontinentidme venos vönes. Kazvab kuti rujohein teveril, raudteiden pautkil, pustolänil, tactüd pöudoil.

## Ümbrikirjutand

Kazmuz sase 5..40 santimetrhasai kortte, hajukaz. Bal'buškheinän seikh om üks'jäine, sarakoičese üläpalas. Höunhenvuiččed lehtesed čereduišoiš. Änikused kazdas seikhiden agjoil, ned oma puzuižed lühüdoil jaugoil, konižed formal i pakuižvihandad mujul.

Änikoičeb semendkus-sügüz'kus. Plod om täuz' semnid, ned oma 1,5 millimethasai pitte, kül'gekahad.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe änikusid heinčajuikš i zelläks, spravitamha kohtun kibuid, säruläžundad, sündutesidenjäl'ghišt anemijad. Tedoline medicin kel'dab otta bal'buškheinäd südäimehe, kävutadas vaiše kut irdpol'ne abutuz.

## Homaičendad
Birbincpu

**Birbincpu** () om lehtezpun erik. Mülütadas Raidaižed-sugukundha. Erased tedomehed lugetas erikod gibridižeks: *Salix ×fragilis* = *[[Vauged raid|Salix alba]]* × *[[Salix euxina]]*.

## Leviganduz
Eziauguine areal om Evrop i Päivlaskmaine Azii. Ištutadas dekorativižeks kazmuseks kaiked mail'madme, om introduciruidud erikoks Afrikas, Avstralijas i Pohjoižamerikas.

Navedib nepsoid savekahid süvid mahusid. Kazvab jogiden, järviden i uitoiden randoidme, luhtoiš, nepsoiš tahoiš, no ei sodunuziš.

## Ümbrikirjutand
Kümnevozne pu sase 15..20 metrad kortte i 6..8 metrad diametral. Eläb 75 vodhesai. Kron om levedladvaine kangazpertinvuitte. Kor' om burhahk mujul, süvidenke haugelmasidenke tüvel. Änikusen nimituz om *birbas'jad* i *lambhaine*.

Birbvicad nimitasoiš mugažo *birbinceižed* i *birbingäižed*, ned oma oiktad pal'had loštajad, ruzan vai olivpun mujun, kändasoiš dropkikš (räbedoikš) alusel elon nellän voden jäl'ghe. Lehtesed oma kaidad, lanktas maha sügüzel vihandad vai pakuižed.

## Kävutand
Aigaline medenkandai kazmuz. Kävutadas kor't dubindsubstancijaks. Kazvatadas stepin rajoniš kävutamha poltuseks i lendamha sauvusid heredan šingotesen i lujan pakaiženvastaižusen tagut.

## Kacu mugažo
* Birbincpühäpäiv

## Homaičendad
Kologriv

**Kologriv** () om Venäman lidn da lidnankund Kostroman agjan pohjoižes. Se om Kologrivan ümbrikon (edel vn 2021 kezakud — rajonan) administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan nügüdläiženke nimitusenke 17. voz'sadal kuti kadotanu znamoičendad lidnuz (Vanh Kologriv). Vl 1727 sirtihe lidnad 40 km suvhe Unž-jogen mödvedhe Kičino-žilho. Vl 1778 udesnimitihe sidä Kologrivaks da anttihe makundan lidnan statusad.

Kologriv šingotase mecan varhapanendal da pilindal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suves, Unž-jogen hural randal (Volgan hura ližajogi), 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Avtotesild ühtenzoitab jogen randoid. Matkad Kostrom-lidnhasai om 230 km suvipäivlaskmha orhal vai 338 km avtotedme. Lähembaine lidn om Manturovo 61 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal vai 80 km avtotedme.

Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +2,8 C°, kezakun-elokun +14,6..+17,6 C°, tal'vkun-uhokun −9,2..−11,9 C°. Ekstremumad oma −49,8 C° i +36,3 C°. Kezaaigan minimum om −3,5 C°, tal'vaigan maksimum om +11,3 C°. Ei oleskele haloid heinkus. Paneb sadegid 594 mm vodes, enamba kezakus-elokus (70..74 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (28..32 mm kus).

## Tobmuz
Üläunž-žilo () da kuz' küläd mülüihe lidnankundha Kologrivan ližaks. Lidnankundan pind oli 507,41 km². Tühjitihe lidnankundad vn 2021 kezakule.

Enččen lidnankundan pämez' oli sen Administracijan pämez'. Jäl'gmäižed lidnan pämehed oliba Oleg Vinogradov (vn 2019 kezakuspäi) i Jevgenii Sizov (kül'mku 2015 — sügüz'ku 2018).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 3 314 ristitud, lidnankundan — 3 940 ristitud, vn 2021 lidnan — 2 468 ristitud. Vl 2017 kaik 3 032 ristitud elihe lidnas i 3 553 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 4 568 eläjad vl 1959 i 4 599 eläjad vl 1970, lidnankundan (andmused vspäi 2008) — 4 162 eläjad vl 2008.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2020): venälaižed — 96,3 %, armenijalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,1 %, rahvahuden ozutandata — 1,2 %.

Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Jumalanmaman Emäganpäivän päjumalanpert' (1807), Spasan Londuseližen mel'kuvan jumalanpert' (1908−1911, ei ole rados), časoun' (1879).

Opendusen üks'jäižed aluzkundad oma päivkodi, keskškol i čomamahtoiden škol lapsiden täht. Ende pedagogine i medicinine školad radoiba, zootehnikum oli olmas ezilidnas jogen vastrandal (vhesai 1986).

## Galerei

Кологрив, набережная Киченки, 13 (1).jpg|Kologrivan ümbrikon administracijan pert' Kičenkan randirdal vl 2020
Kologriv Cathedral 010 9455.jpg|Ph. Jumalanmaman Emäganpäivän päjumalanpert', vn 2020 nägu
Кострома, Верхняя улица, 16 (1).jpg|Lidnan keskškol vl 2020 (ende naižgimnazii)
Kologrivskij kraevedcheskij muzej 12.jpg|Kologrivan kodirandantedištandmuzei G. Ladiženskijan nimed (2013)
Unzha near Kologriv.jpg|Avtotesild Unžas päliči vl 2006


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan kodirandantedištandmuzei Kostroman muzejan ''kosmuseum.ru''-saital. 
* Lidnan da ümbrikon oficialine sait (''kologriv.kostroma.gov.ru'') i sen vanh versii (''kologriv.org'').
Čapatezhein

**Čapatezhein** () om äivozne heinäsine kazmuz. Mülüb Puzuänikoižed-sugukundan Čapatezhein-heimho, sen tipine erik.

## Leviganduz
Kazmusen augotižlibund om Evropan, Azijan i Pohjoižamerikan ven vö. Introduciruidud erik Avstralijas i Udes Zelandijas.

Kazvab mecan i stepin zonoiš, kuivil nituil, harvoiš mecoiš, mecanröunoil, vanoil, pustolänil, pidust' randoid i teid.

## Ümbrikirjutand
Čapatezheinän jurišt om sanged sarakoikaz, manalaižidenke vezoidenke. Seikh om üks'jäine vai eile äi niid, seištas püštti vai koverad harvoin, 20..80 sm kortte, erasti 120 santimetrhasai. Lehtesed čereduišoiš, 5..20 sm pitte. Änikuz om kändaz. Änikod oleskeldas vauktan vai rusttan ližamujun.

Änikoičeb kezakuspäi elokuhusai, semned ehttäs heinkus-sügüz'kus. Plod om täuz' hobedaižhahkoid semnid 1,5..2 mm surtte.

## Kävutand
Spravitab čapatesid, baktericidine, ližadab litud. Hüvä mezikazmuz. Om sätud äi sortuid, kazvatadas saduiš, kožui kirbihe-ki kuivas olendas. Sadas void änikoišpäi. Eläb hüvin kuivaigan, ka semetas kaičemha mahust erozijaspäi.

## Homaičendad
Čuhlom

**Čuhlom** ( vai *Чухломá*) om Venäman lidn da lidnankund Kostroman agjan lodehes. Se om Čuhloman rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Edeline žilo oli olmas Čuhlomanjärven (kuz'..seičeme kilometrad diametral) pohjoižel randal 10. voz'sadas. Nügüdläine eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1381 kuti lidn järven suvirandal Merän Galičun ruhtinazkundas. Puine lidnuz päjumalanpertinke oliba olmas 16. voz'sadaspäi vn 1727 lämoipalohosai, vspäi 1890 sen rovad oma pudotadud i lidnan puišt om sätud lidnusen sijas.

Čuhlom šingotase mecan ümbriradmižel, pertiden strubiden tehmižel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Čuhlomanjärven suvipäivnouzmaižel randal, 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pen' Ivanovk-jogi () läbitab lidnad i lankteb järvhe.

Matk Kostrom-lidnhasai om 150 km suvipäivlaskmha orhal vai 170 km avtotedme pidust' Galičun ülüt. Lähembaižed lidnad oma Galič 46 km suvhe orhal vai 50 km avtotedme i Soligalič 42 km lodeheze orhal vai 48 km avtotedme, raudtestancijad ratas molembiš niiš lidnoiš.

## Tobmuz
Lidn om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 57,9 km². Kaik om 49 irdad i nell' kujod lidnas.

Lidnankundan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Marina Guseva (sügüz'ku 2017 — reduku 2022). Lidnankundan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Marina Kuznecova vn 2023 kül'mkuspäi. Edeližed nevondkundan ezimehed oma Ol'ga Švedova (reduku 2021 — kül'mku 2023) i Igor' Berkutov (reduku 2016 — reduku 2021).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 411 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 4 252 ristitud. Kaik 5 054 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 5,5..5,6 tuhad eläjid vll 1989−2009.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2020): venälaižed — 96,1 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,3 %, rahvahuden ozutandata — 1,2 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma kaičenus lidnas: Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän (om saudud vl 1730, om avaitud) i Spasan Toižetamižen (letihe läz 1746. vot, ei ole väges). Niiden ližaks Kazanin Jumalanmaman (1804−1934) jumalanpert' i Paraskeva Pätniččan časoun' (1815−1924) ei ole kaičenus.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol. Čuhloman mectegimišton tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks, sijadase Anfimovo-žilos kaks' 
kilometrad suvhe lidnaspäi.

## Galerei

Chukhloma, Kostroma Oblast, Russia, 157130 - panoramio (70).jpg|Čuhloman rajonan administracijan sauvuz (2014)
Chukhloma Church 011 0673.jpg|Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän jumalanpert', vn 2020 nägu
Chukhloma, Kostroma Oblast, Russia, 157130 - panoramio (105).jpg|Bankan palakund vl 2014
Chukhloma, Kostroma Oblast, Russia, 157130 - panoramio (76).jpg|«Ekran»-kinoteatr (2014)
Chukhloma, Kostroma Oblast, Russia, 157130 - panoramio (72).jpg|Kodirandantedištandmuzei A. Pisemskijan nimed vl 2014


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden oficialine sait (''город-чухлома.рф'').
Hajuherneh

**Hajuherneh** () om üks'vozne heinäsine kazmuz Bobanvuiččed-sugukundaspäi.

## Leviganduz
Libub Keskmeren randišton päivnouzmpalaspäi, sen Sicilijaspäi Krithasai. Semetas kul'turkazmuseks mail'madme, Venämas kazvab hüvin evropižen palan keskšoidus i pohjoižes.

Navedib päiväšt i venod nepsut, kazvab pahoin kuiviš i ülänepsoiš tahondoiš.

## Ümbrikirjutand
Ujelii kazmuz, voib kazda üks'..kaks' metrad kortte nitüidme i konz sättui tugi om. Mecerikon änikod oma henomb, ottihe kul'turha čoman hajun tagut.

Jur'sistem om süvä värtmenvuitte, sarakoičese vähän. Lehtesed kazdas toine toižen kohtal, kaks'-koumepalaižed, kaikuččen agjas veza om tugen täht. Änikuz om toppaz, kazvab lehtesen varden alusespäi. Änikod oma väran forman. Meckazmusen äniklehtez om sirenin mujun i kaks'..koume santimetrad levette. Kul'turkazmusiden äniklehtesed oma suremb, mujud oma erazvuiččed i vajehtadas lujas.

## Kävutand
Kazvatadas dekorativižeks kazmuseks 17. voz'sadaspäi. Saihe enamba sadad olijoiš sortuišpäi Sures Britanijas 19. voz'sadan lopus, erazvuiččen ližamujun änikoidenke, niiden haju om mel'heine.

Kazmuz om toksine. Kävutihe hajuherneht genetikan aigaližiš kodviš.

## Homaičendad
Volgorečensk

**Volgorečensk** () om Venäman lidn da lidnümbrik Kostroman agjan suvipäivlaskmas.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1964 kuti lidnanvuitte *Volgorečensk*-žilo sauvomha da holitamha Kostroman GRES:ad, samha elektrust. Sil aigal žilon tahond oli edahaine agjas, ei olend ni hüvid teid, ni sildoid, vedatihe elektrust lähižihe külihe 1950-nzil vozil. Žilo oli alištunu Kostrom-lidnan tobmudele alusenpanendan aigaspäi vhesai 1994. Žilo sai lidnan statusad vn 1994 16. kezakud.

Volgorečensk šingotase GRES:al, kalankazvatandal (osötr, karp), Gazprom-kompanijan torviden metallurgižel tegimel, sauvondan kompanijal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Volgan Gor'kijan vezivaradimen oiktal randal, 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Röunatab Ivanovon agjanke suves. Matkad agjan Kostrom-pälidnhasai om 40 km pohjoižhe orhal, avtotedme vai jogedme. Lähembaižed lidnad oma Ivanovon agjas: Privolžsk kudes kilometras suvipäivnouzmha orhal vai kümnes kilometras avtotedme i Furmanov 17 km suvhe orhal vai 24 km avtotedme. Üks'raižuine raudte ühtenzoitab lidnad Furmanovanke.

## Tobmuz
Volgorečensk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrik röunatab agjan Krasnosel'skii-rajonanke pohjoižes i päivnouzmas, Nerehtan rajonanke päivlaskmas.

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Vladimir Baldin (reduku 2015 — sügüz'ku 2020). Lidnümbrikon Duman ezimez' om Natal'ja Romanova vn 2017 kezakuspäi. Edeline Duman ezimez' om Aleksandr Timofejev (reduku 2015 — kezaku 2017).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 104 ristitud, vn 2021 — 14 355 ristitud. Kaik 16 653 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19 tuhad eläjid vl 2001.

Rahvahad (enamba 0,4 % eläjid vl 2021): venälaižed — 94,6 %, ukrainalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 1,8 %, rahvahuden ozutandata — 3,1 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud i avaitud lidnas: ph. Tihon Luhalaižen päjumalanpert' (om letud vll 1999−2005) i «Murendamatoi sein»-jumalaižen časoun'-muštnik (om vspäi 2010).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž päivkodid (nomer 1, 2, 4, 5, 7), licei (nomer 1), kaks' keskškolad (nomer 2 i 3), sädamižen *Istoki*-pert' («purtked»), čomamahtoiden škol, sportškol. Volgorečenskan tegimištoline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Собор преподобного Тихона Луховского.jpg|Ph. Tihon Luhalaižen päjumalanpert', vn 2019 nägu
Enceladus i Kostromskaya GRES.jpg|Kostroman GRES tagamal vl 2017
Energetic culture center (Volgorechensk).jpg|Energetik-kul'turkeskuz (vn 2020 olend)
Р.Волга. Волгореченск. Островок у электростанции. - panoramio.jpg|Sar' Volgas läz elektrostancijad, heinku 2007


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon oficialine portal (''volgorechensk.kostroma.gov.ru'').
Haragaine

**Haragaine** voib znamoita:
* Haragaine — kazmusiden *Matricaria chamomilla*-erik Robil'käine-heimospäi.
* Haragaine — vanhuskolaižiden pühäpert', loičendpert'.
* Haragaižed — staviden palad-blokad.
Nei (lidn)

**Nei** () om Venäman lidn Kostroman agjan keskuzpalas. Se om Nejan ümbrikon (edel vn 2021 sulakud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud žiloks raudtestancijanno udel «Vologd — Vätk»-raudtekeskustal vl 1906, nimitihe jogen mödhe. Vspäi 1905 mecanümbriradai tegim radoi žilos. Vl 1926 kätihe Nejad radnikžiloks, vl 1929 — Nejan rajonan keskuseks. Anttihe Nejale lidnan statusad vn 1958 28. päiväl uhokud.

Nei šingotase mecan ümbriradmižel (klejatud brus i pertin komplektad, mecan pilind), sömtegimištol (leib da leibproduktad), mugažo omblendfabrik i meblin fabrik ratas lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan suvipäivlaskmas, Nei-jogen keskjoksmusen oiktal randal tobjimalaz (Volgan hurapol'ne bassein), 105 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Nel'š-jogi ( 114 km pitte) lankteb Nejha huralpäi lidnan päivnouzmas. Lidn om ümbärtud mecoil.

Matkad agjan administrativižhe Kostrom-keskushesai om 184 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 224 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Makarjev 46 km suvhe orhal vai 73 km avtotedme i Manturovo 51 km päivnouzmha orhal i 61 km avtotedme vai Transsib-raudtedme.

## Tobmuz
Nei oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan pämez' radoi rajonan-ki pämehen. Enččiden lidnankundan i rajonan pämehed oliba Sergei Ivanov (sügüz'ku 2016—), Valerii Volkov (2008 — sügüz'ku 2016).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 827 ristitud, rajonan seičeme kümnendest, vn 2021 — 7 816 ristitud. Kaik 8 964 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 14 416 eläjad vl 1970.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 97,2 %, toižed rahvahad — 1,7 %, rahvahuden ozutandata — 1,1 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Spiridon Trimifuntalaižen jumalanpert' (saudihe vll 2003−2006) i puine Suzdalin Dionisii-arhiepiskopan časoun' (om letud vll 2007−2008 lidnan kaumžomal).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid, aluzškol (nomer 3), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol, noriden tehnikanradajiden stancii. Kostroman avtotransportižen kolledžan alajaguz (edel vn 2016 redukud Nejan politehnine tehnikum) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Neya WaterTower 010 9918.jpg|Vezičuhunduz (2020)
Neya Museum 010 9861.jpg|Kodirandantedištandmuzei (2020)
Neya 010 9792.jpg|Kundaline kül'bet' vl 2020
Neya DK 010 9820.jpg|Kul'turkeskuz (2020)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Nei-lidnan da sen ümbrikon tobmuden sait (''neya.kostroma.gov.ru'').
Haragaine (kazmuz)

**Haragaine** ( i läz 30 sinonimad) om üks'vozne heinäsine kazmuz Puzuänikoižed-sugukundaspäi.

## Leviganduz
Kazvab londuses Evropan i Azijan, Pohjoižamerikan venos i subtropižes vöiš. Navedib päivänvauktust kaiken elon aigan, kazvab hüvin väghižil savikoil. Ku varta kazmust, ka se koleb.

## Ümbrikirjutand
Kazmuz eläb 3..4 kud, sase 15..60 santimetrhasai kortte, lujanke specifiženke hajunke. Haragaižen seikh om üks'jäine, sarakoičese üläpalas. Lehtesed čereduišoiš. Änikused oleldas 25 millimetrhasai surtte, kazdas seikhiden i sarakoiden agjoil. Änikusiden puzuižed oma pönged, änikoičendan lopus — konižed heimon toižiden erikoiden erineden.

Änikoičeškandeb 30..50 päiväl idüiden jäl'ghe, änikoičendan hätkeližuz om 1..2 kud (ühten änikusen läz kaht nedalid). Äikerdoičese vaiše semnil.

## Kävutand
Kazvatadas i ottas änikusid () londuseližeks zell'torhudeks. Päkazvatajad oma Argentin, Brazilii, Mad'jaranma, Egipt, mugažo Bolgarii, Saksanma, Čehanma, Slovakii. Vaumitud torhuz sättub ühten voden aigan. Kuivatud änikused mülütadas äi ližakahid substancijoid: efirvoi (ühthe procenthasai), flavonoidad, glokizidad (apigenin), kumarinad (gerniarin i umbelliferon), fitosterinad, dubindsubstancijad, karktad substancijad, vitaminad, kamed', mugažo apigeninan, lüteolinan i kvercitinan ühtnendad.

Haragaižen unotez mülüb kosmetikha i kodihimijha. Ottas kävutamižhe void segoitajaks mujutamha porcellanižid tegesid.

## Kacu mugažo
* Harag

## Homaičendad
Habukad

**Habukad** () oma lihansöjad lindud, Habukaižed-sugukundan alasugukund. Sen ezitajad elädas kaikil kontinentil päiči Antarktidas.

## Ümbrikirjutand
Erikod oma meclindud päpaloin. Lähendelesoiš metonnoks i mecatas peitsijaspäi varastamatomil londoil. Pit'kahk händ i levedad suugad abutadas elonmahtusele. Habukan nägemine om teravamb mi ristituil severzihe-se kerdoihe sil'man paremban verkhel'pken (läz vidhe kerdha) i tihedambiden nerviden tagut.

Pä om kehker. Lindunpoigaižed kazdas ičeksaz. Erikoiden tobj pala mecadab vaiše toižid linduid, toižed södas mugažo šihlikoid, löcoid i imetaiživatoid.

Kävutadas linduid erasti sakkalmectuses, sen aigan opetud lihansöjad lindud letas i ühtnedas penes vändos ristitun sportha näht.

## Klassifikacii
Alasugukund jagase videks heimoks:
* *Accipiter* — Todesižed habukad (vižkümne erikod), tedrhabuk (*Accipiter gentilis*) om üks' sen erikoišpäi;
* *[[Erythrotriorchis]]* (kaks' erikod);
* *[[Melierax]]* (koume erikod);
* *[[Micronisus]]* (üks' erik);
* *[[Urotriorchis]]* (üks' erik).

## Habukha sidodud vepsän tärtused
* *Habukan söm* — kolnuded lihaorganizmad irdal.
* *Vargasti kut habuk* — vargasti teravas.

## Kacu mugažo
* Bardhabuk
* Hir'habuk
* Kalahabuk
* Kegonpaniihabukaine
* Öhabuk

## Homaičendad
Hebočaine

**Hebočaine** () om *Rubus*-heimon äivozne heinäsine kazmuz. Mülütadas Rozanvuiččed-sugukundha.

## Leviganduz
Kazmuz om levitadud Pohjoižen mapoliškon venos i subarktižes vöiš: Pohjoižamerik, Skandinavii, Baltijan mad, Vaugedvenäma, Venäma, Kitain pohjoižpäivnouzm, Pohjoižkorei. Om levitadud mecoiš, londuseližil nituil, jogiden i ojiden randoidme, penzhištoiš, soil i tundral, 1200 metrhasai ü.m.t. korktusil.

## Ümbrikirjutand

Hebočaine kazvab 30 santimetrhasai kortte. Jurišt om pit'k da hoik, ujelii, puikoikaz, sijadase 15..25 sm süvüdel. Lehtesed oma vihandad koumeagjaižed. Muzaruskedvauvhad änikod oleldas üksin, kaksin vai koumin ladval, viž lehtest änikos.

Änikoičend zavodiše semendkun lopuspäi i jätkustub 25..35 päiväd. Heinkus voib löuta küpsnijoid i änikoičijoid kazmusid ühten aigan. Plod om ühtištadud semnikahad murud babarmon pojav, no rusttan mujun toižidenke ližamujuidenke.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe veresid i ümbriratud marjoid. Tehtas nenid produktoid marjoišpäi: keitiž, südäivezi, likör, unotez. Unotadas lehtesid vihandaks čajuks. Hebočaižen südäivezi abutab hibjan lämuden alendusele, täutab vezinäl'gad, hüvä tonizirui i varmitai abutuz.

## Homaičendad
Nereht (lidn)

**Nereht** () om Venäman lidn, lidnankund da raudtesol'm Kostroman agjan suvipäivlaskmaižes čogas. Se om Nerehtan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1214 kut Vsevolod III Sur' Peza-ruhtinasen lapsiden ridan objekt. Lidnan keskuz sijazihe Nereht-jogen oiktal randal 16. voz'sadahasai. Šingotihe keitandsolan samižel 15.-18. voz'sadoil. Nereht sai makundan lidnan oficiališt statusad vl 1778. Torguz oli lidnas joga nedalil, koume jarmankad vodes oleskeli edel 20. voz'sadad.

Nereht šingotase mašinansauvomižel (mehanine tegim, elektrolämbitimed), sauvondmaterialiden pästandal (järed savičun tegim), turizmal, mugažo meblin fabrik (stal'cad, ištmed) i suvenirfabrik ratas lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, Nereht-jogen (Volgan oigedpol'ne bassein) hural randal, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Jaroslavlin agjan röunhasai om kuz' kilometrad päivlaskmha orhal, agjan Kostrom-keskushesai om 40 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 45 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad sijadasoiš 30..40 kilometras orhal, ned oma: Kostrom pohjoižpäivnouzmha, Volgorečensk päivnouzmha, Furmanov suvipäivnouzmha, Gavrilov Jam suvipäivlaskmha-päivlaskmha, Jaroslavl' lodeheze.

## Tobmuz
Nereht om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Viktor Odinokov (reduku 2016 — keväz'ku 2024). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Lüdmila Bulanova vn 2021 redukuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 22 828 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 19 977 ristitud. Kaik 21 403 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 28..30 tuhad eläjid vll 1989−2000 (30 100 rist. vl 1992).

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 95,4 %, toižed rahvahad — 2,1 %, rahvahuden ozutandata — 2,5 %.

Ortodoksižen hristanuskondan üks'toštkümne pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Kazanin jumalaižen päjumalanpert' (1709, ei ole avaitud, leibtegim radab siš, no voib libuda kellčuhunduses), kuz' jumalanpertid i nell' časounäd. Niiden ližaks üks' časoun' (oli vll 1680−1930) om pandud mantazole i ei ole kaičenus.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1..4), gimnazii, lapsiden sädamižen «Avtograf»-pert', muzikškol, čomamahtoine škol, sportškol. Nerehtan politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Nerekhta-museum.jpg|Kodirandantedištandmuzei (2009, ende zell'lauk)
Здание Торговых рядов. Нерехта.jpg|Torguindrived i Sündun Nägundan jumalanpert', vn 2016 nägu
Sberbank Nerekhta Oktyabrskaya 5.jpg|Sberbankan palakund vl 2013
Нерехта стадион Старт - panoramio.jpg|«Start»-stadion (2012)
Nerekhta-station02.jpg|*Nereht*-päraudtestancijan sauvuz vl 2009


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden sait (''nerehta-adm.ru''). 
* Lidnan da sen rajonan oficialine sait (''nerehta.kostroma.gov.ru'').
Järgeline herneh

**Järgeline herneh** () om üks'vozne heinäsine kazmuz Bobanvuiččed-sugukundaspäi, Herneh-heimon tipine erik. Udes taritud klassifikacijan mödhe erikon latinine nimituz om *Lathyrus oleraceus* (se oli sinonim ende), i kazmused mülüdas Činan heimho. Om sätud äi sortuid.

## Ümbrikirjutand
Kazmusen jändused oma löutud kiviaigan i bronzaigan vaisauvusiš. Kazvatadihe amuižes Indijas, no herneh oli tundmatoman Amuižes Egiptas.

Kerdui kazmuz, 0,5..2 metrad kortte. Ozimman sortud oma pakaiženvastaižed. Änikod oma vauktad, erasti ruzad vai ruskedsinižed, 15..35 mm surtte. Bobad oma 2,5..12 × 1..2,5 sm surudel, mülütadas 2..10 šurunvuittušt sement-hernhut. Vegetacii jätktase 55..75 päiväd sorthu kactes.

## Kazvatand
Kazvatadas sömkazmuseks i sötmižkazmuseks. Vl 2016 kuivatud hernhen mail'man satuz oli 14,36 mln tonnoid, kaikiš järedambad kazvatajad oliba Kanad (4,61), Venäma (2,2), Kitai (1,2) i Indii (1,02 mln tonnoid).

Keittas i haudutadas herneht, slokosttäs pudrad, keitost (toižend — rok), ližatas salatoihe. Hernhesižed pirgad nimitasoiš *hernehnik* i *hernehsuusin*, mugažo *[[tulčenik]]*. Olanj hernehjauhospäi lumenke om *luminik*.

## Kacu mugažo
* Hajuherneh
* Hernehhein
* Hirenherneh
* Kur'genherneh
* Mujuherneh

## Homaičendad
Muraši

**Muraši** () om Venäman lidn Kirovan agjan lodehes. Lidn om Murašin ümbrikon (edel vn 2021 vilukud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vll 1895−1898 kuti žilo sauvomha da holitamha «Perm' — Kotlas»-raudted. Nimitihe lähižen kadonuden külän mödhe. Vspäi 1929 om rajonan keskuseks. Muraši sai lidnan statusad vl 1944.

Muraši šingotase raudtetransportan, mecan varhapanendan i ümbriradmižen edheotandoil.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivnouzmas, ani suvhe Pohjoižuvalad-ülüdes-vezijagandaspäi, 210 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Komin Tazovaldkundan röunhasai om kümne kilometrad pohjoižhe orhal vai 15 km pohjoižpäivnouzmha «Vätk»-avtotedme (Kirov — Siktivkar), agjan Kirov-pälidnhasai om 97 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal, 113 km avtotedme vai 119 km raudtedme. Toine lähembaine lidn om Luz 167 km lodeheze orhal, 175 km raudtedme vai 272 km avtotedme.

## Tobmuz
Murašin lidnankund oli vll 2004−2020. Kaik kaks' žilod i ühesa küläd mülüiba lidnankundha Murašin ližaks, niiden kesken nell' oliba kaikenaigaižeta ristitištota.

Edeline lidnan pämez' oli Svetlana Čudinovskih (heinku 2014—).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 750 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 — 5 700 ristitud. Kaik 6 322 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 14 216 eläjad vl 1959. Kaik 7 052 ristitud elihe lidnankundas vl 2010, 6 540 ristitud vl 2017.

Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid om saudud lidnas: Pühän Panteleimon-spravitajan jumalanpert' (1995), ph. Mikoi-arhangelan jumalanpert' (2009−2014), üks' časoun' läz lidnad, vanhuskolaižiden Pühän Jumalanmaman loičendpert'.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškol muite i keskškol S.S. Rakitinan nimed (ende raudten škol nomer 51), muzikškol, lapsiden da norišton sportškol. Avtoškol om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan i sen ümbrikon sait (''admmura.gosuslugi.ru'').
Harag

**Harag** (), mugažo **Järgeline harag** vai **Evrazijalaine harag**, om levitadud evrazijalaine lind. Mülütadas Kroikoinvuiččed-sugukundha, sen Harag-heimon üks' koumes erikospäi.

## Ümbrikirjutand
Eläb Evrazijas i Afrikan pohjoižes, venon i subtropižen voiš, om kezalinduks Skandinavijas. Eländtahod oma mecan sarikod, puištod, sadud, sijadasoiš läz ristitud pertištod paksus. Haragad ei navedigoi tihedad mecad.

Ižačun i emäčun irdpol'ne nägu om ühtejitte, no ižačun keskmäine veduz (233 g) om enamba mi emäčun (203 grammad). Haragan hibjan piduz oleleb 51 sm händanke, händ om pidemb mi hibj, suugiden maihutuzkeskust sase 90 santimetrhasai. Höunhišt om mustvauged. Lendand om lainhenvuitte planirui. Kačatadas besedoites toine toiženke vai ku homaičiba grazijad varust. Pajatadas hilläšti vedatamha partnöran tarkust.

## Äikerdoičend
Elädas paroil. Valitas partnörad elon ezmäižel vodel, kandustaškatas kahtendel vodel, pezoiteldas koumandel vodel. Tehtas severz'-se šurunvuiččid pezoid kuiviš raguzišpäi, lapttulendanke, no munind om vaiše ühtes pezas. Emäč munib 5..8 munad sulakus, sen jäl'ghe haudub niid 17..18 päivest.

## Haragha sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed
### Muštatišed

* *Oza om ku haragan peza.* (ei ole kaikenaigaine)
* *Ozaiteled haragole, a painad varišale.*
* *Saupta su, a se harag suhu lendab.*


### Ozoitez

* Must, kut nogi, vauged, kut lumi, hüppib, kut bes, pajatab, kut pap'. (harag)


## Haragha sidodud vepsän tärtused
* *Haraganpašoi* — navedii hohotada naine.
* *Haragansu* — avoinsu.

## Kacu mugažo
* Haragaine
* Haraganhäč
* Haraganpašoi
* Sitharag

## Homaičendad