open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bolhov

**Bolhov** () om Venäman lidn da lidnankund Orelan agjan pohjoižes. Se om Bolhovan rajonan (vspäi 1928) administrativine keskuz da pala.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan kuti polttud vl 1196 lidnuz. Oli Bolhovan ruhtinazkundan keskuseks (13. voz'sadan kahtenz' pol' — 15. voz'sada), sid' alištui Moskvan tobmudele. Mainitase kuti lidnuz Venäman suviröunal vl 1556. Bolhov sai makundan lidnan statusad vl 1778. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil, päzutihe sidä vn 1943 29. päiväl heinkud.

Bolhov šingotase pol'veimiden ladimiden tegimel i sömtegimištol (saguden tegim, leibänkombinat, fruktploduiden da maploduiden edheotand).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Nugr'-jogen randal ( 100 km pitte, Okan üläjoksmusen hura ližajogi), 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Orelhasai om 53 km suvhe orhal vai 59 km avtotel. Toine lähembaine lidn om Mcensk 43 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal vai 50 km avtotedme.

Kaik 51 irdad, 27 kujod i kaks' torgud oma nimitadud lidnas.

## Tobmuz
Bolhov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 13,98 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Vladimir Avilov (reduku 2021 — heinku 2024), Boris Skvorcov (reduku 2016 — reduku 2021). Lidnan Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez' om Artöm Alenin vn 2022 elokuspäi.

## Eläjad
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 21 446 eläjad, vl 1939 — 12 681 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 421 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vl 2021 — 9 495 ristitud. Kaik 11 154 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 25 100 eläjad vl 1913 i 13 500 eläjad vl 1998.

Rahvahad (2010): venälaižed — 97,2 %, toižed rahvahad — 2,8 %.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 93,4 %, ukrainalaižed — 0,5 %, armenijalaižed — 0,4 %, azerbaidžanlaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,5 %, rahvahuden ozutandata — 2,8 %.

Ortodoksižen hristanuskondan üks'toštkümne pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Optinan naižjumalankodi, kaks' päjumalanpertid i kahesa jumalanpertid.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid (nomer 1,2,4 i *Lučik* «sädegut»), aluzškol (nomer 2), lidnan gimnazii, keskškol (nomer 3), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol (kikboksing, motokross, biatlon, futbol). Professionaližen opendusen aluzkundad oma Bolhovan pedagogine kolledž i Orelan agrobiznesan da servisan tehnikum — Bolhovan filial.

## Galerei

На въезде в г. Болхов.jpg|Znam lidnan röunal (2017)
Оптинский женский монастырь в г. Болхов Орловской обл.jpg|Optinan naižjumalankodin sein lidnas, vn 2017 nägu
Church of the Transfiguration (Bolkhov).JPG|Spasan Toižetamižen päjumalanpert', vn 2010 nägu (om saudud vll 1841−1851)
Imgp0706-usadba-tehnikum.jpg|Tehnikuman sauvuz (2012)
BolhovskiyKraevedcheskiyMuzey.jpg|Bolhovan kodirandantedištandmuzei vl 2012


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden sait (''bolhov-adm.ru'').
Novosil'

**Novosil' ** () om Venäman lidn da lidnankund Orelan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Novosilin rajonan administrativine keskuz da pala.

## Istorii
Amuižed eländpunktad oliba olmas lidnan sijas da sen ümbrištos edel meiden erad völ, arheologijan andmusiden mödhe. Nügüdläine eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Nikonan aigkirjas vl 1155 kuti Novosil'-lidn da lidnuz. Se oli Novosilin ruhtinazkundan keskuseks (1352 — 1430-nded voded). Mülüi Surhe Litvanman ruhtinazkundha 15. voz'sadal.

Vspäi 1494 alištub Moskvan tobmudele. Novosil' oli makundan keskuseks vspäi 1708, sai makundan lidnan oficiališt statusad vl 1777. Šingotihe torgovanoiden i käziradajiden lidnaks. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil (13. kül'mku — 27. tal'vku 1941), jäi frontan pirdanno vn 1943 heinkuhusai i oli pandud mantazole läz täuzin. Om udessündutadud 20. voz'sadan kahtendes poles.

Novosil' šingotase turizmal i maižanduzrajonan keskuseks, ei ole tehmišton edheotandoid. Ende savičuntegim i konservtegim radoihe.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvipalas, Zuš-jogen oiktal korktal randal ( 234 km pitte, Okan üläjoksmusen oiged ližajogi), 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Orelhasai om kuz'kümne viž kilometrad päivlaskmha orhal vai 82 km avtotel. Toine lähembaine lidn om Mcensk 46 km lodeheze orhal vai 53 km avtotedme. Lähembaine raudtestancii om *Zalegošč* (ven. *Залегощь*) nell'toštkümnes kilometras suvipäivlaskmha avtotedme, radab «Orel — Jelec»-keskustal.

## Tobmuz
Novosil' om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 5,14 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Valentina Ščukina (kül'mku 2013 — kezaku 2016). Lidnankundan Administracii om likvidacijan processas (2023).

## Eläjad
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 2 912 eläjad, vl 1939 — 3 332 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 3 658 ristitud, rajonan koume seičemendest, vn 2021 — 2 912 ristitud. Kaik 3 216 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 4 800 eläjad vl 1913 i enamba nelläd tuhad eläjid vll 1989−2003 (4 600 rist. vll 1996−2000).

Rahvahad (2010): venälaižed — 94,8 %, ukrainalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 4,0 %. Novosilin kozakišton sebr.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (1810−1813) om kaičenus lidnas. Novosilin Pühän Hengen mez'jumalankodi om saudud koumes kilometras päivlaskmha lidnaspäi.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol. Professionaližen opendusen aluzkund om Orelan agrobiznesan da servisan tehnikum — Novosilin filial.

## Galerei

P1080282 Новосиль, Орловская область.jpg|Nügüd'aigaine pertišt Ostrožnai-kukhal (2018)
Культовое сооружение.JPG|Ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert', vn 2015 nägu
Новосильская центральная районная больница.JPG|Rajonan keskuzline läžundkodi vl 2016
Домъ культуры.JPG|Kul'turkeskuz (2015)
Музей в Новосиле.JPG|Kodirandantedištandmuzei vl 2015


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da rajonan tobmuden aluzkundoiden sait (''novosilr.ru'').
Maloarhangel'sk (Orelan agj)

**Maloarhangel'sk** () om Venäman lidn da lidnankund Orelan agjan suves. Se om Maloarhangel'skan rajonan (vspäi 1928) administrativine keskuz da pala.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 17. voz'sadal kuti *Arhangel'skoje*-žilo. Se sai makundan lidnan statusad vl 1778 nügüdläiženke nimenke, ližatihe *малый*-sanad («pen'») erištamha Arhangel'sk-lidnaspäi. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil (reduku 1941 — 23. uhoku 1943).

Maloarhangel'sk šingotase mašiništonsauvomižen kodvijan tegimel i sömtegimištol (lihakombinat, voitegim, leibtegim).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kurskan agjhasai om seičeme kilometrad suvipäivlaskmha orhal. Matkad Orelhasai om 70 km lodeheze-pohjoižhe orhal vai 80 km avtotel. Toine lähembaine lidn om Fatež (Kurskan agj) 56 km suvipäivlaskmha orhal vai 80 km avtotedme. Lähembaine *Maloarhangel'sk*-raudtestancii om saudud 14 km päivlaskmha orhal vai avtotedme, radab «Orel — Kursk»-keskustal.

## Tobmuz
Maloarhangel'sk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 3,44 km².

Lidnan Administracii om likvidiruidud vn 2021 redukus, sen jäl'gmäine pämez' oli Aleksandr Trunov (reduku 2016 — reduku 2021). Sil aigalpäi lidnan Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez' radab lidnan pämehen.

## Eläjad
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 7 785 eläjad, vl 1939 — 3 497 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 3 620 ristitud, rajonan koumandez. Kaik 3 293 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 9 300 eläjad vl 1913 i 4 300 eläjad vll 1992−1996.

Rahvahad (2010): venälaižed — 98,3 %, toižed rahvahad — 1,7 %.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikoi-arhangelan jumalanpert' om letud lidnas vspäi 2005. Enzne Sündun Voznesenjan päjumalanpert' i kaks' jumalanpertid ei ole kaičenus.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol. Glazunovkan maižanduztehnikuman (lähižes rajonas) Maloarhagel'skan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Малоархангельск (Орловская область).Районная администрация.jpg|Rajonan tobmuden sauvuz (2021)
Малоархангельск. Церковь Михаила Архангела.jpg|Ph. Mikoi-arhangelan jumalanpert', vn 2020 nägu
Малоархангельск (Орловская область). Минимаркет КООП.jpg|Torguindan keskuz vl 2021
Maloarkhangelsk - Dom detskogo tvorchestva.jpg|Lapsiden sädamižen kodi (2021)
Малоархангельск (Орловская область). Центральная районная Больница.jpg|Rajonan keskuzline läžundkodi vl 2021


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da rajonan tobmuden aluzkundoiden sait (''maloarhr.ru''). 
* Lidnan informacine sait (''maloarhangelsk.ru'').
Maloarhangel'sk

**Maloarhangel'sk** voib znamoita nenid Venäman eländpunktoid:
* Maloarhangel'sk — lidn da rajonkeskuz Orelan agjan suves.
* Maloarhangel'sk — žilo Baikalantagaižen randan suvipäivlaskmas, sen Krasnii Čikoin rajonas.
* Maloarhangel'sk-raudtestancii — raudtestancii da žilo Orelan agjan Maloarhangel'skan rajonan päivlaskmas.
* Maloarhangel'sk — Kurganan agjan Šadrinsk-lidnan nimituz vll 1712−1733.
Kerakapust

**Kerakapust** ( var. *capitata*) om kaks'vozne heinäsine (nägub kahtendel vodel) kazmuz, Kapust-heimon Kapustižed- (), vai Ristänikoižed-sugukundan () Linmakapust-erikon maižanduztoižend.

## Kazvatand
Formad: *acuta* (vihand), *alba* (vauged) i *rubra* (purpurine). Kazvatadas taimnil kaikid aigaližid sortuid i möhäižid sortuid tobjimalaz. Küzub äi vet da nepsut kazvatandan aigan. Obrättas satust valiten küpsid keroid enamba ühten kilogramman vedutte. Vegetacine pord: aigaližed sortud — 70..130 päiväd, keskmäižed sortud — 125..175 päiväd, möhäižil sortuil 153..245 päivest. Piidab heitta jändusid hüvin i vajehtada pöudon sijad joga vodel polenemha kapustan travijoid. Kazvatadas kahtendel vodel semnihe näht, voib änikoita mahuseta eskai, ani keraspäi.

Tarbhaine maižanduzkul'tur mail'madme. Voib kazvatada venos vönes, mugažo tropižes vös viluaigan vai mägiarvoimižiš. Mail'man satuz oli 71,2 mln tonnoid vl 2016, päkazvatajad oma Kitai (33,3 mln t), Indii (8,8), Venäma (3,6), Suvikorei (2,5) i toižed järedad mad.

## Kävutand
Südäimen veresad lehtesed oma dietine vaumiž sömprodukt, ned mülütadas C-vitaminad i mineraližid solid. Spravitadas südäikohtun kibuid (südäisatatez, gastrit, maksan kibud, madal muiktusenmär) päiči erasiš-se soliden läžundan statjoiš (enterokolit, spazmad). Lehtesiden veresal südäivedel om äi kävutandoid: südäikohtun läžundoid vaste, antidot travindan senil aigan, satatesiden spravitand, saharan lugumäran polenduz veres, hibjan liigan massan i holesterinan heitand.

Nat' i kapustlučud mändas sötkeks kodiživatoile.

Kapustan ümbriradmine: hauttud kapust, muiged kapust, kapustkeitoz.

## Kacu mugažo
* Savojine kapust (*Brassica oleracea* convar. *capitata* var. *sabauda*)

## Homaičendad
Alajärvi

**Alajärvi** (mugažo suomen i ročin kelil) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan päivlaskmas. Se om Suvipohjanma-agjan seičemenz' lidn kahesaspäi eläjiden lugun mödhe. Om Järviseuru-alaagjan üks'jäižeks lidnaks.

## Istorii
Alajärven erigoittud kundan aluz om pandud vl 1868. Se sai lidnan statusad () vl 1986. Vspäi 2009 enzne Lehtimäkin municipalitet (oli olmas vspäi 1866) mülüb lidnha.

Alajärvi šingotase sauvondmaterialiden tehmižel (klejatud brus i strubad, alüminiiprofil', ocseiniden panelid), ratud heinän (turbhan) edheotandal i turizmal.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase agjan pohjoižpäivnouzmas, kundan pohjoižen keskuzpalas, ühtennimižen järven (11 km²) päivlaskmaižel randal. Kurejogi ( 19 km pitte) lähteb järvespäi lidnan suves, se jokseb lähižennoks Lappajärvennoks (145 km²) kümnes kilometras lodeheze-pohjoižhe lidnaspäi.

Matkad lidnaspäi agjan Seinjogi-keskushesai om vižkümne kaks' kilometrad päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 65 km avtotedme. Lähembaine lidn om Lapua 37 km päivlaskmha orhal vai 42 km avtotedme. «Vas — Viitasaari»-avtotekeskust läbitab lidnan keskuzfartaliden pohjošt.

Vl 2025 lidnan ühthine pind oli 1056,83 km², sidä kesken kuivma 1008,81 km², sokaz ma oti 48,02 nellikkilometrad.

## Tobmuz

Kaik üks' lidnrajon i 32 küläd mülüdas lidnankundha. Lidnankundan suim kogoneb 33 ezitajaspäi (2025−2029).

Kalevi Moisio radoi edeližel lidnanpämehel vll 1986−2012.

## Eläjad
Vl 1980 kundan territorijan eläjiden lugu oli 11 089 ristitud. Kaikiš suremb lidnankundan ristitišt oli 11 963 eläjad vl 1990. Rahvahantiheduz om 9,49 rist./km² (2019).

Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 97,9 %, ročin kel' — 0,1 %, toižed keled — 2,0 %.

## Galerei

Alajärvi town hall 20180706.jpg|Lidnan ohjastusen pert' (2018)
Alajärvi Church 20180509.jpg|Alajärvin jumalanpert', vn 2018 nägu
JAMI Alajärvi 2015.JPG|Järviseuru-alaagjan profškolan Alajärvin filial (2015)
Järviseudun Jäähalli 2015.JPG|Järviseuru-alaagjan jäpert'kulu Alajärviš (2015)
ABC Alajärvi 2015.JPG|Torguindkeskuz vl 2015


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''alajarvi.fi'').
Sikhizm

**Sikhizm** ( *sikhī* «jäl'gendai», «openik») om monoteistine religii Indijan Pendžab-štatas tobjimalaz. Polenpidajad oma sikhad, läz kaik hö oma pendžabalaižed.

## Alusenpanend
Religii libub nügüdläižen Indijan territorijan lodehespäi, induizman i islaman levigandmižavaruden röunal, augotase 15. voz'sadan lopus. Alusenpanii om Nanak-guru (hengeline opendai, 1469−1539), ezmäine kümnes guruspäi.

Päkirj om «Guru Granth Sahib» ( *Gurū granth sāhib*), vai «Adi Granth». Se gimnoiden-pajoiden kirj i kaik sikhizman openduz oma sätud kümnen gurun pordol (1469.−1708. voded). *Khalsa Panth*-katehizis ližadab pühäkirjad.

## Istorii
Vll 1716−1849 sikhiden valdkund-konfederacii oli olmas, Amritsar i Lahor oliba sen pälidnoikš. Sur' Britanii mülüti endišt valdkundad Britanižhe imperijha vl 1849, sen jäl'ghe sikhiden emigracii zavodihe mail'madme.

Polenpidajiden lugu om 25 mln ristitud (2018), heiden kesken 20,8 mln elädas Indijas, 500..700 tuh. AÜV:oiš, 470 tuh. Kanadas i 430 tuh. Sures Britanijas.

## Openduz
Sikhizm oti pohjoižindižen Bhakti-likundan opendust aluseks paloin, sen opendajad pühäpagižiba kumardelendad Ülähäižele verotegoita i arboita. Likundan erineden, sikhizm ei tundišta jäl'gnikoid.

Sikhiden melen mödhe, todesine guru, kudamb tedab Ülähäšt kaikiš polišpäi i midä da kut pidab tehta, om sabustamatoi abstrakcii, vaiše Ülähäine tedab ičeze polhe. No kaikuččes sikhas ičeze guru eläb, sen tagut joga sikh mujab energijan üläližadust.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Sait sikhizman augotižlibundas da kul'turas (''sikhism.ru'').
Uvarovo

**Uvarovo** () om Venäman lidn da lidnümbrik Tambovan agjan suvipäivnouzmas. Se om Uvarovon rajonan administrativižeks keskuseks, ei mülü sihe.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud kuti kaks' lähišt keskneze eländpunktad. Eziauguine oli *Uvarovk*-futor () vl 1699, se-žo *Krasnii Kaiv* (ven. *Красный Колодец*), om pandud kozakištol, vspäi 1702 *Uvarovo*-žilo, nimitihe Uvarov-manpidajan kanzannimen mödhe. Kahtenz' eländpunkt oli *Gorodišče*-žilo (ven. *село Городище*) vspäi 1830. Šingotihe tegimišton edheotandoil, višnän kazvatandal i koumel jarmankal vodes. Vl 1893 raudte mäni žiloidenno. Ühtištadihe niid 20. voz'sadan augotišes i kändihe Uvarovo-žiloks. Oli lidnanvuiččeks žiloks vspäi 1960. Sen vanhuskolaižed alištuiba küksusele i paniba severziden-se žiloiden alust Sibiriš i Kavkazan pautkil. Rikmuiktusen himine tegim radaškanzi vl 1966, i sil-žo vodel lidnanvuitte žilo sai lidnan statusad.

Uvarovo šingotase mašinansauvomižen i plastmasstegesiden «Granit-M»-kompanijal (gal'vanižed mašinad da tehmižjonod, plastiktorved i armatur), sömtegimištol (sahartegim, pühävoitegim, leibtegim). Nened edheotandad radoiba ende, edel 1990-nzid vozid: järed himine tegim (enamba vit tuhad radajid), savičuntegim, argvoitegim i maploduiden kuivateztegim.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbärdajan rajonan keskuzpalan pohjoižes, Voron-jogen oiktal randal ( 454 km pitte, Donan hurapol'ne bassein), 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Tambovhasai om sada kilometrad lodeheze orhal, 118 km avtotel vai 113 km raudtel. Lähembaine lidn om Žerdevk 56 km päivlaskmha orhal, 78 km avtotedme vai 272 km raudtedme. *Oblovk*-raudtestancii () radab lidnan keskuzpalas «Tambov — Balašov»-keskustal vspäi 1893.

## Tobmuz
Uvarovo om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez' om Zinaida Isupova vn 2010 sulakuspäi.

## Eläjad
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 10 tuh. eläjid, vl 1939 — 10 800 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 26 830 ristitud, vn 2021 — 23 584 ristitud. Kaik 24 162 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 31..34 tuhad eläjid vll 1979−2001 (34 800 rist. vl 1992).

Ortodoksižen hristanuskondan Hristan Raštvoiden kafedraline päjumalanpert' (1840) om avaitud lidnas.

Opendusen aluzkundad lapsiden täht oma päivkodid, čomamahtoiden škol, sportškol, kaks' keskškolad: licei A.I. Danilovan nimed (koume korpusad) i kadetine korpus. Uvarovon himiž-tehnologine kolledž i Tambovan agjan bazižen medkolledžan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Uvarovon lidnümbrikon tobmuden aluzkundoiden sait (''g58.tmbreg.ru''). 
* Lidnan informacine sait (''uvarovo.online'').
Tiltukaine

**Tiltukaine** vai **Fuksii** () om äivoččiden igähižvihandoiden penzhiden heim. Se mülüb Enoterižed-sugukundha. Lugetas 113 erikod. Sätihe severz'-se sadad dekorativižid sortuid da gibridoid.

## Leviganduz
Erikoiden tobj pala libub Suviamerikaspäi. Severz'-se erikod kazdas Meksikas (2 erikod) i Keskuzamerikas, Taiti-sarel (1 erik) i Udes Zelandijas (koume erikod).

Ištutadas dekorativižeks kazmuseks saduiš mail'madme, änikoičeb čomašti. Ku valita oiktad klimatad da sijad, ka tiltukaine ei küzu äi holid voziden aigan. Pit'kanstrokuižen akklimatizacijan satusekahad naprindad oma Irlandijas i AÜV:oiden lodehes.

## Ümbrikirjutand

Päivännavedii kazmuz, ei tirpi räkäd i vilud. Notked oksad oma kattud penil vihandoil vai ruzan polhe lehtesil 4..5 sm pitte. Lehtesed oma ellipsan formal, kazdas vastaiti.

Fuksii änikoičeb erazvuiččil änikoil, hätken i tihedašti. Ribuikahad änikod oleldas mugažo. Plodud-marjad eile morijad, no söda niid ei voi huban magun tagut da magun jäl'giden taguiči. Kazvatadud semnespäi tiltukaine voib kadotada mamankazmusen ičendoid, ka äikerdoitas čokvezoil paksumb.

## Kazvatand
Tal'ven lämuz pidab olda +6..+10 C°, kastelend om ven. Toštmižištutand tegese joga voden kevädel. Kezaaigan kazmusen lehtišt voib lähtta korktemb mi +18..+20 C° lämudel, ka pidab purskutada da kastelta penzast ičeze aigan.

## Valitud erikod
* *Fuchsia boliviana* — Bolivine tiltukaine
* *Fuchsia coccinea* — Sandal'ne tiltukaine
* *Fuchsia excorticata* — heimon kaikiš suremb erik, kazvab puks 15 metrhasai kortte, Uz' Zelandii
* *Fuchsia fulgens* — Loštai tiltukaine
* *Fuchsia magellanica* — Magellanine tiltukaine
* *Fuchsia microphylla* — Henlehtesine tiltukaine
* *Fuchsia paniculata* — Löustkikaz tiltukaine
* *Fuchsia splendens* — Hoštkekaz tiltukaine
* *Fuchsia triphylla* — Koumelehtesine tiltukaine, heimon tipine erik

## Homaičendad
Žerdevk

**Žerdevk** () om Venäman lidn da lidnankund Tambovan agjan suves. Se om Žerdevkan ümbrikon (edel vn 2023 semendkud — rajonan) administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud kuti *Čibizovk*-žilo (). Se šingotaškanzihe, konz saudihe «Gräzi — Caricin»-raudtekeskustad vl 1869. Raudte mäni läz žilod, stancijan eziauguine nimituz oli *Burnak* (ven. *Бурнак* volostin keskusen mödhe). Udesnimitihe stancijad *Žerdevk:aks* vn 1905 kül'mkus lähižen külän mödhe. Sen külän aluz oli pandud ühteks pertikš vl 1745 F. Žerdev-bajaril. Žilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vn 1954 15. päiväl heinkud, mülütihe raudtestancijad i saharantegimen žilod lidnha kerdalaz.

Žerdevk šingotase mehanižel tegimel i sömtegimištol (saharantegim, voitegim, lihakombinat, villänpurnud). Nevondkundaližen aigan maploduiden kuivateztegim i savičuntegim radoiba mugažo.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan suves, Saval-jogen randoil ( 285 km pitte, Donan hurapol'ne bassein), 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Voronežan agjhasai om koume kilometrad suvhe orhal. Matkad Tambovhasai om 100 km pohjoižhe orhal, 120 km avtotel vai 300 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Uvarovo 56 km päivnouzmha orhal, 78 km avtotedme vai 272 km raudtedme, i Ertil' (Voronežan agj) 46 km päivlaskmha orhal, 84 km avtotedme vai 100 km raudtedme. *Žerdevk*-raudtestancii radab lidnan päivnouzmas.

## Tobmuz
Žerdevk oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind oli 16,98 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Administracijan pämez'. Lidnan Administracii om likvidiruidud vn 2024 kezakus, Natalija Illarionova radoi likvidacižen laudkundan ezimehen vn 2023 tal'vkuspäi. Jäl'gmäine Administracijan pämez' oli Nikolai Kaširin (tal'vku 2017 — sügüz'ku 2023).

## Eläjad
Vl 1959 lidnan ristitišt oli 15 267 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 15 209 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 13 883 ristitud. Kaik 14 296 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18..19 tuhad eläjid vll 1979−2001 (19 500 rist. vl 1996).

Rahvahad (2010): venälaižed — 97,2 %, toižed rahvahad — 2,8 %.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 91,0 %, azerbaidžanlaižed — 0,6 %, armenijalaižed — 0,6 %, toižed rahvahad — 1,6 %, rahvahuden ozutandata — 6,2 %.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Aleksandr Nevalaižen jumalanpert' om avaitud lidnas vspäi 1994.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' päivkodid (nomer 1..3, 5..7), keskškol (nell' sauvust), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Žerdevkan sahartegimišton kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Жердевка банк.jpg|Bankan sauvuz (2010)
Жердевка, Магазин с цветниками 03.JPG|Ižanduzlauk änikištonke vl 2010
Жердевка, Мемориал 71.JPG|Memorial lidnan pölištunuziden eläjiden muštoks Toižen mail'man sodan aigan vl 2010


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da sen ümbrikon tobmuden sait (''zherdevskij-r68.gosweb.gosuslugi.ru'').
Kotovsk

**Kotovsk** voib znamoita nimitadud eländpunktoid Rahvahanikoiden sodan Venämas Grigorii Kotovskii-kombrigan muštoks:
* Kotovsk — Venäman lidn da lidnümbrik Tambovan agjan keskuzpalas
* Kotovsk — Ukrainan Podol'sk-lidnan nimituz () vll 1935−2016, sijadase Odessan agjan pohjoižes, Kotovskii om mahapandud sihe
* Kotovsk — Moldovan Hinčešti-lidnan nimituz vll 1965−1990, Kotovskijan kodima

## Kacu mugažo
* Kotovo
Plod

**Plod** (,  *karpos*) om änikon šingotesen lopuline etap, se toižetase kaks'jaižes sugutamižes. Katesemnižiden kazmusiden generativine organ om olmas formiruimha da kaičemha semnid. Plod sädase petkloižen kandoižespäi (todesine plod), sen ühtes änikon toižed palad voidas ühtneda plodun formiruindas — ozutesikš, äniktorv, änikon aluz (vär plod).

Äjad plodud oma sömižen tarbhaižed produktad, ottas torhudeks samha zellid da mujuid.

Karpologii tedoidab ploduid. Erasiden sortuiden plodud kazdas sugutandata, semnita päpaloin, nimitadas niid *partenokarpižikš*. Maižandusen sarak ploduiš om ploduidenkazvatand.

## Toižendad
Erištadas nenid ploduiden toižendoid ühthižen nägun mödhe: konorüt, boba, paug, havadoine, pähkim, äipähkmut, pajumuna, äisemnine, jablok, marj i lumarj.

## Form da suruz
Form rippub kazmusen erikospäi i oleleb šurunvuitte, grušanvuitte, cilindrine, spiraline, linzanvuitte, suugikaz, värtmenvuitte da toižed. Sen ližaks, plodun pind voib olda siled, kauged, ogakaz i karvakaz, kattud vahakerthel.

Kazmusen plodun suruz voib vajehtuda lujas arvoimižihe kacten. *Vigna unguiculata*-kazmusen plodud-bobad sadas ühthe metrhasai pitte, tikvan i arbuzan plodud voidas kazda surikš mugažo. Heinäsižiden kazmusiden plodud kazdas henod, ühtes millimetraspäi surtte.

## Kacu mugažo
* Maplod

## Homaičendad
Kallaste

**Kallaste** (mugažo estin kelel; , edel 1923. vot *Кра́сные го́ры*) om Estinman lidn valdkundan päivnouzmaiženno röunanno. Se om valdkundan kaikiš penemb lidn eläjiden lugun mödhe, Tartun makundan pala.

## Istorii
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud pagenuzil Uz'lidnan maišpäi vanhuskolaižil 18. voz'sadal kuti kalanikoiden külä Kokor-maižanduzusadiban sijas (est. *Kokora*). *Kallas* znamoičeb «rand» estikš. Kätihe lidnanvuiččeks žiloks (est. *alevik*) vl 1921. Žilo sai lidnan statusad vl 1938. Vll 1950−1959 se oli Kallasten rajonan keskuseks.

Kallasten ristitud elädas kalanpüdandal i turizmal (kaks' adivpertid).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase makundan pohjoižpäivnouzmaižes čogas, Peipusjärven päivlaskmaižel randal. Toril-oja () jokseb lidnan pohjoižes.

Matkad Tallidnhasai om 162 km lodeheze orhal vai 198 km avtotel. Matkad volostin Alatskivi-žilo-keskushesai om kuz' kilometrad suvhe orhal vai avtotedme, makundan Tartu-keskushesai om 40 km suvipäivlaskmha orhal vai 47 km avtotedme.

## Tobmuz
Vll 1991−2017 lidn oli ümbärtud Alatskivi-volostil. Vn 2017 redukuspäi Kallaste kadoti municipalitetan statusad i mülüb surenzoittud Peipsiääre-volostihe.

Edeline lidnan pämez' om Gennadi Kulkov (2015−2017).

## Eläjad
Vl 2000 kaik 1 195 eläjad oli lidnas. Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 000 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 1,5..1,6 tuhad eläjid vll 1922−1970 (1 668 rist. vl 1959).

Rahvahad (2000): venänikad — 72,91 %, estilaižed — 21,14 %, toižed rahvahad — 5,95 %.

## Galerei

Kallaste main street.jpg|Päird vn 2009 redukus
Church in Kallaste.jpg|Ortodoksižen hristanuskondan jumalanpert', vn 2009 nägu
Peipus Kallaste 2.JPG|Devon-eran rusttan čurukiven šoid, läz ühten kilometran pitte, heinku 2014
Kallaste Peipsi.JPG|Vanhan lidnan nägu (sügüz'ku 2015)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Peipsiääre-volostin oficialine sait (''peipsivald.ee'').
Estinman lidnad

**[[Estinma]]s** om 47 lidnad () vspäi 1995:

 lidn municipaližeta statusata (2018), mülüb volostihe () vai toižhe lidnha.

## Kacu mugažo
* Estinman administrativiž-territorialine jagand
* Estinman lidnanvuiččed žilod

## Homaičendad
Avstralijan štatad da territorijad

**[[Avstralii]]** jagase kudeks štataks () da koumeks kontinentaližeks territorijaks (angl. *territory*), lugemata penid sar'hižid territorijoid (koume elänzoittud i koume rahvahatomad) i tahtoidud Antarktidan palad.

## Homaičendad
Timofeik

**Timofeik** () om üks'voččiden i äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Mülütadas Tähkheiniden sugukundha.

## Leviganduz
Kazmuz om levitadud Evropan, Azijan i Afrikan maiš. Introduciruihe Amerikan maihe i Avstralijha. Sädab heinän päpalad nituil pojavanke lähiženke *[[Alopecurus]]*-heimonke (45 erikod). Kazvab mecoiš, mecstepiš i mägitahondoiš.

## Ümbrikirjutand
Jurišton vauktad jured oma 3..5 mm sankte. Jur' pakuštub da kuidahtub räkän aigan, no andab orahaižid kastelendan jäl'ghe. Timofeik kazvab 20 santimetraspäi pol'tošt metrhasai kortte, voib olda severz'-se seikhid jurespäi. Änikod formiruidas hoikan cilindrižen tähkan nägul. Semned levigatas ičeze koukuižil živatoiden i ristitun abul.

Pakaižvastaine kazmuz, idäb aigaližel kevädel.

## Kävutand
Semetas-kul'tiviruidas severz'-se erikoid (nittimofeik *Phleum pratense* päpaloin) sötmižkazmusikš kaikiden maižanduzživatoiden täht.

Kazmuz om todud kul'turha Venämas 17. voz'sadal. Semetas omaluižil i pöudoil varhapanemha kuivatud da tošt heinäd. Nittas änikoičendan zavodindas.

## Valitud erikod
Kaik lugetas 15..18 erikod heimos.
* *Phleum alpinum* — Al'pine timofeik
* *Phleum arenarium* — Letkiden timofeik
* *Phleum iranicum* — Iranine timofeik
* *Phleum paniculatum* — Löustkikaz timofeik
* *Phleum phleoides* — Step'timofeik
* *Phleum pratense* — Nittimofeik, heimon tipine erik
* *Phleum subulatum*

## Homaičendad
The Roop

**The Roop** om litvalaine popgrupp Vil'nüs-pälidnaspäi. Om olmas vspäi 2014, pajatab poprok- i denspop-žanras, anglijan kelel tobjimalaz. Muzikgrupp linneb valdkundan ezitajaks vn 2020 Evrovizii-konkursal «On Fire»-pajonke.

Mülükundas oma Vaidotas Valükevičüs, Robertas Baranauskas i Mantas Banišauskas.

## Diskografii
### Al'bomad
* 2015: *To Whom It May Concern* (Ozutamha tarbhaižes sijas)
* 2017: *Ghosts* (Rahkoid)

### Singlad
* 2016: *Hello* (Holl'oo)
* 2017: *Dream On* (Näge unikuvid)
* 2017: *Keista draugystė* (Vaskmäine sebruz)
* 2018: *Yes, I Do* (Ka, tetpas)
* 2019: *Silly Me* (El'getoi minä)
* 2019: *Dance with Your Hands* (Tancui ičeze käzil)
* 2020: *[[On Fire]]* (Iškus / Lämudes)
* 2020: *Keista Draugystė (remix)*
* 2021: *Discoteque* (Diskotek)
* 2021: *Ohmygodable* (Voisündunkartte)
* 2022: *Love Is All We Got* (Armastuz om kaik midä olem sanuded)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Muzikgruppan oficialine sait (''TheRoop.com'').
Šack (Venäma)

**Šack** () om Venäman lidn da lidnankund Räzanin agjan suvipäivnouzmas. Se om Šackan rajonan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1553 kuti lidnuz sodapostan sijas Ivan Grazii-carin käskön mödhe. Nimitihe mugažo *Šačesk*, *Šačsk*. Lidn oli Šackan provincijan keskuseks vll 1719−1775. Kätihe makundan lidnaks vl 1796. Virifabrik i nahkfabrik radoiba 20. voz'sadan augotišes.

Šack šingotase sömtegimištol (leibtegim, lihakombinat). Nevondkundaližen aigan omblendfabrik i likörtegim radoiba lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, penen Šač-jogen hural randal ( 48 km pitte, Okan oigedpol'ne bassein), 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Jogi om lidnan suvipäivlaskmaižeks röunaks.

Matkad Räzanihesai om 144 km lodeheze orhal vai 162 km avtotel. Lähembaine lidn om Sasovo (raudtestancii) koumekümnes ühesas kilometras pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 42 km avtotedme. «Ural»-avtotrassan (M5) «Räzan' — Penz»-keskust läbitab lidnan suvipalad i ümbärdab Šackad pohjoižespäi da päivlaskmaspäi, se-žo avtote ühtenzoitab Räzanid Mordovijanke.

## Tobmuz
Šack om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om Administracijan pämez'. Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Jurii Nefedov vn 2018 redukuspäi. Edeližed lidnan nevondkundan ezimehed oma Aleksandr Sikačev (viluku-reduku 2018), Anatolii Bahmutov (semendku 2016 — viluku 2018), Jevgenii Mežorin (radoi vn 2016 semendkuhusai).

## Eläjad
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 13 800 eläjad, vl 1959 — 5 020 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 561 ristitud, rajonan koume kümnendest, vn 2021 — 5 927 ristitud. Kaik 6 029 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15..16 tuhad eläjid vll 1913−1931 i 8 181 rist. vl 1989. Kezaaigan lidnan ümbrišton ristitišt ližadub lujas.

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2002): venälaižed — 96,7 %, ukrainalaižed — 0,7 %, toižed rahvahad — 2,6 %. Kozakišton keskuz om avaitud lidnas.

Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' päivkodid, keskškol, škol-internat, čomamahtoiden škol, lapsiden sädamižen pert'.

Šackan agrotehnologine tehnikum i Räzanin agjan kul'turkolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Galerei

Л-29 Шацк пам.jpg|«Aero L-29 Delfin»-lendim-monument (2019)
Церковь в Шацке.jpg|Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert', vn 2013 nägu
Russian Sausage Making.jpg|Lidnan lihaedheotandal vl 2005
Шацкий дом культуры.jpg|Kul'turkeskuz (vn 2013 olend)
Бывший собор. Ныне - городской автовокзал..jpg|Avtobusstancii Sündun Eläbzdusen enččenno päjumalanpertinno vl 2013


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da rajonan tobmuden aluzkundoiden sait (''admshack.ryazan.gov.ru'').
Topinambur

**Topinambur** (), vai **magruš**, om heinäsine kazmuz. Mülüb Puzuänikoižed-sugukundan Podsolnušnik-heimho.

Tetas enamba 300 sortuid da gibridoid: hüvidenke muguloidenke, lujanke vihoštesenke, dekorativižed.

## Etimologii
Kazmusen nimi libub Brazilijan tupi-indejalaižiden *tupinamba*-heimon nimitusespäi. Toihe kazmusen ezikuvid Evropha ezmäižen kerdan Anglijha (1610) i Francijan territorijha ühten aigan tupinamba-heimon ristituidenke 17. voz'sadal (, ). Unohtadud sömkul'tur, kartohk vajehti sidä teravas.

## Leviganduz
Keskuzamerikan indejalaižed kul'tiviruihe topinamburad amussai sömkazmuseks, mugažo sen lähišt podsolnušnik-erikod. Kazvatab mail'madme rujoheinäks tobjimalaz, invazivine erik Evropas, Sibiriš, Avstralijas, Čiliš. Kazvatadas magrušad Venämas maižanduzkul'turaks-sötmižkazmuseks, semned ei küpsnegoi vilun klimatan arvoimižiš. Äikerdoičese juril čomin i sädab žomid londuses.

Kazmuz putub teveril, pöudoil, kezandmaiš i pustoläniš, peniden jogiden alangištoidme. Navedib väghišt mahust i korktad pidatuzmärad. Sen ühtes, topinambur paremboičeb vägitomid i muiktoid mahusid, voib kazda pol'pil'veses.

## Ümbrikirjutand
Jurišt om vägev süvä. Kazmuz sädab muguloid manalaižil vezoil, mugulad oleskeldas vauktan, pakuižen, ruskedsinižen i rusttan mujun. Magu om nagrhen vai kapustlučun pojav. Mugul tal'vdub mahuses satusekahašti Venäman suves, hapneb teravas eskai penen satatesen tagut, kändase magedaks viluspäi kartohkan kartte.

Seikh om püštoiged varmed höunhekaz, 40 santimetraspäi nellhä metrhasai kortte, sarakoičese üläpalas. Höunhekahad lehtesed išttas varzil. Alahan lehtesed oma munavuiččed formal i kazdas toine toižen vastaiti. Ülälehtesed oma lancetanvuiččed, čereduišoiš.

Änikod oma keratud puzuikš kaks'..kümne santimetrad diametral. Topinambur änikoičeb elokus-redukus, äisemnine plod küpsneb sügüz'kus-redukus (Venäman evropine pala).

Topinsolnušnik om topinamburan podsolnušnikanke satusekahan gibridizacijan mödač, saihe NSTÜ:s.

## Kävutand
Kazvatadas maižanduzkul'turaks-sötmižkazmuseks (muguloihe i vihošteshe näht) i dekorativižeks kazmuseks. Ristitud ottas muguloid sömäks. Topinambur andab kaht vihoštesen satust vodes, seikhed i lehtesed mändas torhikš, silosuišoiš hüvin, pandas varha senažaks i jauhoks. Ei voi panda kazmusen muguloid varha hätkeks kartohkan erineden, ka ümbriratas niid jauhoks i stajištoks tegimišton edheotandoil.

Ištutand pidust' teverid i mecanröunoid andab sötet mecživatoile, om effektivižeks biotehnižeks aigtegoks. Ištutadas Sosnovskijan kondjanbut'ken kištoihe heitmaha niid biologižel mahtusel.

## Homaičendad
Räzanin Spassk

**Räzanin Spassk** () om Venäman lidn da lidnankund Räzanin agjan keskuzpalas. Se om Spasskan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 15. voz'sadal kuti *Spasskoje*-žilo Sündun Jogentagaižennno mez'jumalankodinno (läz 1483. vot — 1764). Anttihe makundan lidnan statusad vl 1778 *Spassk*-nimenke. Nügüdläine nimituz om olmas vspäi 1929, no taholine lühüd paginnimi om *Spassk* tähäsai.

Räzanin Spassk šingotase nahkantegimel, sömtegimištol (maidtegim, leibänkombinat), omblendan i metalltegesiden fabrikal, mugažo meblintegimel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Okan hural randal, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vanh Räzan' oli olmas vastrandal, istorine arheologine kel'dtaho nügüd'.

Matkad Räzanihesai om nell'kümne kahesa kilometrad lodeheze orhal vai 58 km avtotel, se-žo lidn om lähembaižeks.

## Tobmuz
Räzanin Spassk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 16,8 km².

## Eläjad
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 4 800 eläjad, vl 1939 — 7 341 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 7 745 ristitud, rajonan nelländez, vn 2021 — 5 796 ristitud. Kaik 6 555 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 8..9 tuhad eläjid vll 1970−2007 (9 835 rist. vl 1989).

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 97,0 %, ukrainalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 1,9 %.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 89,2 %, armenijalaižed — 0,5 %, ukrainalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 1,9 %, rahvahuden ozutandata — 7,9 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma kaičenus lidnas: Sündun Voznesenjan puine (letihe vll 1782−1785) i ph. Mikulai-čudonsädajan (1911, ei ole rados). Niiden ližaks koume pühäpertid ei ole kaičenus: Sündun Toižetamižen kivine päjumalanpert' (oli saudud vll 1821−1838, panihe mantazole vl 1949), Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän puine jumalanpert' (oli vll 1840−1932, paloi lophu), časoun' Aleksandr II-imperatoran surman muštoks (oli vspäi 1883).

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' päivkodid (nomer 1 i *Solniško* «Päiväine»), keskškol, gimnazii, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, *Jevpatii Kolovrat*-sportškol.

Spasskan politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Spassk near Ryazan - Town center 04.jpg|Lidnan keskuzpalas vl 2010
Spassk near Ryazan - Ascension Church.jpg|Sündun Voznesenjan puine jumalanpert', vn 2010 nägu
Понтонный мост через Оку в Спасском районе (Рязанская область).jpg|Pullosild Okas päliči (2012)
Spassk near Ryazan - Town center 02.jpg|Muštnik sodamehile lidnan keskuzpalas vl 2010


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da rajonan tobmuden aluzkundoiden sait (''spassk.ryazan.gov.ru'').
Järgeline lauk

**Järgeline lauk** () om äivozne (kaks'vozne kul'turas) heinäsine kazmuz Amarillisaižed-sugukundan Lauk-heimospäi. Om populärižeks maplodkul'turaks.

## Leviganduz
Kazvatadas avaros mail'man äjiš maiš, oz., Egipt, Brazilii, Bangladeš, Turkanma. Om tetab kul'turkazmuseks 5 tuhad vozid. Navedib päivänvauktust i täizöšt nepsut, kazvandan parahim lämuz om +18..+20 C°. Kazvand vitkostub lämudel penemb mi +13 C°. Lauk ei tirpi halad ani.

## Ümbrikirjutand
Lehtesed oma hahkvihandad, pal'had südäimes. Severz'-se ünäižid laukkeroid sünduse ühtespäi. Laukkera oleleb 15 santimetrhasai surtte, kerthekaz. Üläkerthed kuivatas teravas, pakuižen, rusttan vai ruskedsinižen mujun, südäin om vauged.

Äikerdoičese laukkeroil i il'mlaukkeran paloil. Voib kazvatada semnišpäi vaiše semenduzlaukkeroid. Ištutez voib olda vaiše keväz'line. Änikseikh om but'k, oleskeleb pol'tošt metrhasai kortte. Änikuz kazvab šurunvuitte vihmankatuz. Plod om konorüt, kudhe semnehesai, semned oma mustad henod.

Tariž kaita sil'mid čapten laukkeroid, rikmuiktusen pen' verd sädase sen aigan.

## Kävutand
Maplod om levitadud mail'man rahvahiden kul'turas. Ottas sömäks, maguteseks, kosmetižeks abutuseks. Kävutadas medicinas antiseptikaks, normalizuib metabolizmad. Laukkera i laukan pöro oma tarbhaižed vitaminabutused kevädel.

Järgeližen laukan mail'man satuz oli 97,9 mln tonnoid vl 2017. Päkazvatajad oma Kitai (24,3 mln tonnoid) i Indii (22,4 mln t); Venäma — 2,1 mln t.

Änikoičii lauk om tarbhaižeks medenkandajaks, andab mezjäižile äi nektarad räkän sän aigan eskai. Mezi tuleb vauvazpakuine, läz läbinäguseta, küpsendas kadotab laukan magud. Meden satuz oleleb 100 kilogrammhasai gektaraspäi. Mülütajad alkaloidad voidas kucta mezjäižiden travindad.

## Homaičendad
Piltsamaa

**Piltsamaa** () om Estinman lidn valdkundan keskuzpalas. Mülüb Jigevan makundha, sen kahtenz' surtte lidn koumespäi, Piltsamaan volostin keskuz.

## Istorii
Eländpunkt mainitase dokumentoiš ezmäižen kerdan vl 1234. Edel 1917 vot lidnan oficialine nimituz oli *Oberpalen* (). Se oli marionetižen Livonijan kunigahusen (1570−1578) pälidnaks Livonijan sodan aigan, kunigahuz oli alištunu Ivan Grazii-carin tobmudele. Žilo sai lidnan statusad vn 1926 30. päiväl kezakud. Vll 1950−1962 lidn oli Piltsamaan rajonan keskuseks. Kadoti municipalitetan statusad vn 2017 reforman jäl'ghe.

Piltsamaa šingotase sömtegimištol (konservtegimed — frukt- da marjsüdäiveded, vinad, maploduiden konservad i painatosed), metallan ümbriradmižel eksportha, kompjuterprogramiden biznesan täht edheotandal, kleidüd pun pästandal iknoiden i uksiden täht, torguindal i turizmal.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase makundan päivlaskmas, ühtennimižen jogen randal ( 135 km pitte, Emajogen hurapol'ne bassein), 56..63 m ü.m.t. korktusil. Matkad Tallidnhasai om 112 km lodeheze orhal vai 127 km avtotel, Tartuhusai om 53 km suvipäivnouzmha orhal vai 60 km avtotedme. Lähembaine lidn om makundan Jigev-keskuz (raudtestancijanke) 29 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha avtotedme. «Tallidn — Tartu»-mante om lidnan pohjoižröunaks.

Koume žilod da 58 küläd alištudas Piltsamaan volostin () tobmudele vs 2017 redukun 24. päiväspäi. Volostin pind — 890 km².

## Eläjad
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 188 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 5 261 eläjad vl 1989. Kaik 9 752 ristitud elihe Piltsamaan volostiš vl 2019.

Rahvahad (lidnalaižed, vl 2011): estilaižed — 98,0%, toižed rahvahad — 2,0%.

Lidnan edeline pämez' oli Jaan Aiaots vspäi 2003.

## Galerei

Põltsamaa linnavalitsus.jpg|Lidnan administracijan pert'(2013)
Põltsamaa linnuse varemed vallikraaviga 1.jpg|Lidnuz da pühäpert'(vn 2007 nägu)
Põltsamaa Felixi kontorihoone.jpg|Sömtavaroiden tegim
Põltsamaa Ühisgümnaasiumi Lille tn koolihoone.JPG|Lidnan gimnazii
Põltsamaa perearstikeskuse hoone.jpg|Kanzaline keskuz


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Piltsamaan volostin ohjastusen oficialine sait (''poltsamaa.ee''). 
* Lidnan da volostin turizman sait (''visitpoltsamaa.com'').   
* Verkkamer Piltsamaan lidnusen päl, täuz' nägu ''estonia360.ee''-saital.
Punlarp Čintara

**Čintara Punlarp** vai **Dintala Punlab** (, ; sünd. 1969, Roi Et-lidn, Tailand), mugažo om tetab **Jin**-psevdonimanke (), om tailandalaine populärine pajatai naine. Pajatajan kar'jer jätkustub vspäi 1987. Čintara edestab pajoid «mor lam»-žanras (tailandan kantri).

## Valitud diskografii
* *Took Lauk Auk Rong Rian* (ถูกหลอกออกโรงเรียน)
* *Wan Puean Kian Jot Mai* (วานเพื่อนเขียนจดหมาย)
* *Sao Isan Plad Thin*
* *Rai Oi Khoi Rak* (ไร่อ้อยคอยรัก)
* *Jao Bao Hai* (เจ้าบ่าวหาย)
* *Songsan Huajai* (สงสารหัวใจ)
* *Uaipon Hai Puean* (อวยพรให้เพื่อน)
* *Rak Plo Sno Yaem*
* *Phoo Nee Cham*
* *Mor Lam Sa On+Luk Thung Sa 1.-14.* (หมอลำสะออน+ลูกทุ่งสะออน ชุด 1-14)
* *Jintara Krob Krueang 1.-9.* (จินตหราครบเครื่อง ชุด 1-9
* *Tao Ngoy* (เต่างอย)
* *Phak Dee Tee Jeb* (ภักดีที่เจ็บ)
* *Nam Ta Yoei Poak* (น้ำตาย้อยโป๊ก)
* *Pha Mai Ai Lueam* (ผ้าไหมอ้ายลืม)

## Homaičendad
Konstitucii

**Konstitucii** (-sanaspäi «sauvuz, ohjandim, ühthištoitmine») om valdkundan vai sen federativižen regionan, vai valdkundoiden ühtnendan erinii normativine oiktuzline akt ülembaiženke juridiženke vägenke. Se akt märičeb valdkundan politižen, oiktuzližen i ekonomižen sistemiden alusid. Valdkundan alusenpanii dokument, sen sädandan pämetod oma kirjutadud. Konstitucii vahvištase sätajal suimal vai kaiken rahvahan referendumal maiden tobmas palas.

Päkäskuz varmitab valdkundan i personan oiktuzližen statusan alusid, oiktusid i velgusid. Materialine Konstitucii om oiktuzližiden normiden ühtmuz, kudambad märitas valdkundan üläorganoid, niiden formiruindan i funkcioniruindan järgendust, kesksidoid i kompetencijad, mugažo ristitun olend panese sidoden valdkundan tombudhe. Vajehtusiden i ližadusiden järgenduz kirjutase siš-žo Konstitucijas.

Konstitucijan juridine i faktine tärtused oma pandud oiktuses. Juridine konstitucii om oiktuznormiden sistem, ned normad reguliruidas märitud kundaližid kesksidoid. Olijad ristitkundas realižed kesksidod sätas faktišt konstitucijad. Kundaližen kožundaktan (Socialižen kontraktan) teorii märičeb Konstitucijad kut ristitišton i valdkundan kožundakt, siš valdkundan formiruindan järgenduz i poliden kesksidod oma kirjutadud.

## Toižendad
Jagadas konstitucijoid nenikš toižendoikš:
* kirjutadud (üks' vai severz'-se konstitucižid käskusid) vai ei. Jäl'gmäižed oma harakterižed anglijan oiktuzsisteman täht, oz., ottas äi käskusid konstitucižidenke normidenke, precedentoid i konstitucižid veroid Suren Britanijan konstitucijaks;
* olendan väges strokun mödhe: pordaigaline vai kaikenaigaine;
* sädandan i vahvištusen subjektan mödhe: regulärine vai pordaigaline parlament, sätai suim, kaiken rahvahan referendum, monarh.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Sait mail'man konstitucijoiš (''constituteproject.org'') i niiden tekstad anglijan kelel.
Novomičurinsk

**Novomičurinsk** () om Venäman lidn da lidnankund Räzanin agjan suvipäivlaskmas. Se om Pronskan rajonan üks'jäine lidn da kaikiš suremb eländpunkt.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vn 1968 24. päiväl semendkud kuti Räzanin GRES:an sauvojiden žilo. Sai nimitust Ivan Mičurin-biologan (1855−1935) kanzannimen mödhe, hänen kodikülä (nüg. Mičurovk) om läz lidnad. Prefiks om erištamha Mičurinsk-lidnaspäi lähižes Tambovan agjas. Kätihe *Novomičurinsk*-radnikžiloks vn 1970 4. päiväl heinkud. Räzanin GRES radaškanzi vll 1973−1974. Sen ezmäine jono kävutab sijališt burad hil't (30 %) i Kanskan-Ačinskan basseinan hil't (70 %). Žilo sai lidnan statusad vl 1981. Vspäi 1984 vanhan stancijan pala i kahtenz' jono ottas londuselišt gazad poltuseks. GRES-24 zavodi radod vl 1988, se om Räzanin GRES:an pala vspäi 2008.

Novomičurinsk šingotase elektrusen tehmižel Räzanin GRES:an abul, se om Venäman kudenz' LES vägevuden mödhe (3130 MVt) i kaikiš suremb Evropas. Toine edheotand om betontegim.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmas, Pronin vezivaradimen oiktal suvižel randal (16 km², Okan oigedpol'ne bassein), 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vezivaradimen padosein Pron'-jogel om saudud vodele 1973.

Matkad Räzanihesai om kuz'kümne viž kilometrad pohjoižhe orhal, 80 km avtotel vai 195 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Skopin (passažirraudtestancii) 28 km suvipäivlaskmha orhal, 37 km avtotedme vai 35 km raudtedme, i Korablino (passažirraudtestancii) 23 km suvipäivnouzmha orhal vai 27 km avtotedme. Raudte radab lidnan suves sarakol Skopinaspäi vaiše jüguiden täht.

## Tobmuz
Novomičurinsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 26,11 km².

## Eläjad
Vl 1979 žilon ristitišt oli 15 824 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 19 309 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 16 900 ristitud. Kaik 16 852 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 20..22 tuhad eläjid vll 1992−2008 (22 tuh. rist. vl 2001).

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 96,0 %, ukrainalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 2,8 %.

Ortodoksižen hristanuskondan üks'jäine Jumalanmaman «Varastamatoi ihastuz»-jumalaižen pühäpert' om saudud i avaitud lidnas vspäi 1996.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 5, 6), koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol.

Novomičurinskan äisarakoine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Novomuchurinsk town sign.JPG|Znam lidnan röunal (2009)
Ryazanskaya GRES in 2009.JPG|Räzanin GRES vl 2009
Памятник основателям Новомичуринска.jpg|Muštnik lidnan alusenpanijoile (2016)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden sait (''город-новомичуринск.рф''). 
* Lidnan informacine sait (''novomich.ru'').