open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Šanhai

**Šanhai** (, pin'jin': *Shànghǎi*) om Kitain kaikiš suremb lidn da ižandusen keskuz, üks' nelläs lidnaspäi keskuzalištusenke. Valdkundan kaikiš järedambad meriport i finansine keskuz ratas lidnas.

## Istorii
Vl 1553 lidnan seinäd oliba saudud, i se kändihe znamasižeks 16. voz'sadan lopule. Eländpunkt om sätud oficialižeks vn 1949 redukun 1. päiväl.

Šanhain irdpol'žen torguindan ühthine mülü oli US$1,58 trln ekvivalentas vl 2021.

## Geografijan andmused
Geografižed koordinatad oma 31°12′0″ N da 121°30′0″ E.

Lidn sijadase valdkundan päivnouzmas, Janczi-jogen suhišton randoil, 0..103 m (Daczin'-mägi, ) ü.m.t. korktusil. Šanhain pind — 6 340,5 km².

Klimat om subtropine mussonižen pirdoidenke, pil'vekaz vodes läbi. Voden keskmäine lämuz om +17,1 C°, heinkun-elokun +28,5..+28,8 C°, kezakun i sügüz'kun +24,4..+24,7 C°, +4,9..+7,3 C°. Ekstremumad oma −10,1 C° (viluku) i +40,9 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +12,3 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +27,0 C° (uhoku). Ei voi panda halad semendkus-redukus (redukun minimum om +1,7 C°). Paneb sadegid 1245 mm vodes, enamba kezakus (207 mm) i elokus (187 mm), vähemba tal'vkus (50 mm). Paneb lunt nell' päiväd tal'ves keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 71..80 % röunoiš voden aigan.

## Eläjad
Vn 2000 Kitain rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14 489 919 ristitud, vn 2010 — 20 555 098 ristitud, vn 2020 — 22 209 380 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Hukou (personad pordaigaliženke registracijanke toižiš regionoišpäi) ottas koume videndest ristitištos (2023).

## Transport
Avtobusad (enamba mi tuha maršrutoid), trolleibusad i metropoliten oma kundaližeks transportaks lidnas. Metro radab vspäi 1993, siš om 19 jonod, 457 stancijad, 743 km raudted (kaikiš pidemb mail'mas). Kiruhjonuz magnitpölusel ühtenzoitab azjališt keskust Pudun-lendimportanke.

Rahvahidenkeskeine civiline *Šanhai Pudun*-lendimport (*PVG / ZSPD*, 76,1 mln passažiroid vl 2019, 3,4 mln tonnoid jüguid vl 2023) sijadase Pudun-rajonan päivnouzmas. Se radab vspäi 1999. Sišpäi om reisid Suvipäivnouzmaižen Azijan i Evropan surihe lidnoihe, Kitain äjihe lidnoihe.

## Sebruzlidnad
Kaik om läz 60 sebruzlidnad Šanhail.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''shanghai.gov.cn'').
Ženevan järv

**Ženevan järv** vai **Leman** () om järv Francijan päivnouzmas i Šveicarijan päivlaskmas. Al'piden kaikiš suremb järv, Keskuzevropan kahtenz' surtte Balatonan jäl'ghe.

Järven pind om 580 km², se sijadase 372 m ü.m.t. korktusel. Pol'kun formal, 73 km pitte, 14 kilometrhasai levette. Järv om 310 m süvütte, keskmäine süvüz — 154,4 m. Ron-jogi lankteb järvhe da jokseb sišpäi. Severz'-se mägijogid lanktas järvhe. Basseinan pind om 7975 km², veden mülü — 89 km³.

Nened sured lidnad oma saudud järven randal: Ženev (Šveicarii) suvipäivlaskmaižes čogas, Lozann (Šveicarii) pohjoižrandal kurortzonanke. Passažirlaivoiden likund järvedme om olmas.

## Homaičendad
Zverin lugu

**Zverin (Živatan) lugu** (666) om lugu, kudamb znamoičeb Antihristad hristanuskondas.

## Fragment [[Biblii|Biblijaspäi]]
Näg. 13:16-18 (Zaicevan Ninan känduz)

:*16. Se väges käskeb kaikile, penile i surile, bohatoile i gollile, valdakahile i orjile, sada oiktaha kädehe vai ocha znam.
:*17. Nikenel ei linne valdad ostta vai mödä midä-ni, ku hänel ei ole necidä znamad vai živatan nimed vai sen nimen lugud.
:''18. Sihe tarbiž melevut. Se, kenel om el'gendust, lugekaha živatan nimen lugun: se om erasen mehen lugu, i om kuz'sadad kuz'kümne kuz'.

## Homaičendad
Lacuna Coil

**«Lacuna Coil»** («pall'az spiral'» anglijan kelespäi) om tetab italijalaine muzikaline anglijankel'ne gotikmetalgrupp Milanaspäi.

## Istorii
Eziauguine nimi oli *Sleep of Right* (1994−1995), sid' *Ethereal* (1995−1997), udesnimitihe nügüdläižikš erištamha Grekanman muzikgruppaspäi.

## Mülükund
* Kristina Skabbija (1996—) — naižän'.
* Andrea Ferro (1994—) — mužikän'.
* Marko Koti Celati (1994—) — bassoitod, koskimsoitod.
* Rajan Bleik Folden (2012−2013 sessijan muzikantaks, 2014—) — bangsoitod.
* Diego Kavalotti (2016—) — gitar.

### Eksühtnijad
* Raffaele Cagarija (1994−1998) — gitar.
* Klaudio Leo (1994−1998) — gitar.
* Leonardo Forti (1994−1998, italine gitarist No Names-gruppas) — bangsoitod.
* Mikelandželo Al'gardi (1994) — bangsoitod, perkussii.
* Kristiano Moccati (1998−2014) — barabansoitod.
* Kristiano Mil'jore (1998−2014) — gitar.
* Marko «Maus» B'jacci (1999−2015) — gitar.

## Diskografii

* 1999 — *[[In a Reverie]]* (Unikuviš)
* 2001 — *[[Unleashed Memories]]* (Pästtud johtutesed)
* 2002 — *[[Comalies]]* (Koma-kelastuz)
* 2006 — *[[Karmacode]]* (Karmkod)
* 2009 — *[[Shallow Life]]* (Tühj elo)
* 2012 — *[[Dark Adrenaline]]* (Muza adrenalin)
* 2014 — *[[Broken Crown Halo]]* (Muretud vencan säind)
* 2016 — *[[Delirium]]* (Meletomuz)
* 2019 — *[[Black Anima]]* (Must Anima)
* 2025 — *[[Sleepless Empire]]* (Magadamatoi imperii)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* «Lacuna Coil»-muzikgruppan oficialine sait (''lacunacoil.it''). 
* Oficialine fansait (''emptyspiral.net''). 
* Venäkel'ne fansait (''lcband.ru'').
Džeffersonan memorial

**Džeffersonan memorial** () om istorine muštnik neoklassižes stiliš muštpachanke AÜV:oiden Vašington-pälidnan keskuzpalas.

Memorialine kompleks om saudud valdkundan koumanden Tomas Džefferson-prezidentan oiktastuseks, AÜV:oiden «tatan-alusenpanijan». Om projektiruidud amerikaižel Džon Poup-arhitektoral (1874−1937) i hänen kompanijal. Poupan kompanii tariči nell' sijadust lidnas memorialan täht, i laudkund valiči avarod sijad, Periodižen basseinan randal, sen ližaks muštnik sädaiži nell'saumnikad koumenke toiženke tetabanke sauvusenke: Vauged Pert', Kapitolii (AÜV:oiden parlamentan ištundsija) i Linkol'nan memorial.

Saudihe kompleksad mramoraspäi. Sauvomine jätksihe vozil 1939−1943, avaitihe memorialad Džeffersonan 200-voččele jubilejale. Prezidentan bronzine muštpacaz om vaumitud vl 1947, sädi Rudol'f Evans-skul'ptor.

Memorial ohjandase AÜV:oiden rahvahaližiden puištoiden radnikoičendal. Mülüb AÜV:oiden istorižiden sijiden nimikirjuteshe vspäi 1966.

## Galerei

Jefferson Memorial taken May 15, 1941.jpg|Memorialan sauvomine vn 1941 semendkus
Jefferson Memorial Statue.jpg|Džeffersonan muštpacaz memorialan keskuses (2004)
Jefferson Memorial Factbook.jpg|Memorial päiväl


## Homaičendad
Atlantine valdmeri

**Atlantine valdmeri** om kahtenz' surtte da süvütte Man valdmeri, se kattab planetan vedenpindan läz nelländest. Randanpird om koverikaz lujas.

## Ühthižed andmused
Valdmeren pind — 91,66 mln km².

Randanpird — 111 866 km.

Mülü — 329,66 mln km³.

Keskmäine süvüz — 3646 m. Necen valdmeren kaikiš süvemb čokkoim om Miluoki alang, se sijadase Puerto Riko-kurnus (8605 m).

Atlantižen valdmeren meriden, lahtiden da sal'miden ühthine pind om 14,69 mln km² (16% valdmeren kaikes pindaspäi), mülü — 29,47 mln km³ (8,9%). Keskatlantine mägisel'g jagab valdmert läz ühtheverzin, päivnouzmaižhe i päivlaskmaižhe palaha.

## Mered da sared
Nened mered da pälahted levinedas pidust' valdmeren randištod (častomaraižen mödhe): Norvegine meri, Baltijan meri (Botnine laht, Suomen laht, Rigan laht), Pohjoine meri, Irlandijan meri, Biskaine laht, Keskmeri, Mustmeri, Azovmeri, Gvinejan laht, Riser-Larsenan meri, Lazarevan meri, Ueddellan meri, Skošan meri (nell' jäl'gelišt mert erašti mülütadas Suvivaldmerhe), Kariban meri, Meksikan laht, Sargassomeri, Men-laht, Ph. Lavrentijan laht, Labrador-meri, Irmingeran meri.

Erased sared — ozutesikš, Britanižed sared, Njufaundlend — oma amuižiden kontinentiden paloikš, toižed oma vulkaniženke augotižlibundanke — mugoižed oma Sured i Pened Antilad, Islandii. Sur' Britanii om Atlantižen valdmeren kaikiš suremb sar', sen pind — 230 tuh. km². Toižed järedad sared da sarištod: Lämoima, Kanarižed sared, Maražo, Folklendad, Sardinii, Sicilii, Bagaman sared, Kipr, Krit, Suvigeorgii, Vihandan Nemen sared, Fareran sared.

## Ižanduz
Mail'man merikalanpüdandan sal'hen kaks' videndest tuleb Atlantižen valdmeren vezišpäi. Tarbhaižed kommunikacijad Evropan, Afrikan i Amerikan keskes tegesoiš Atlantižes valdmeres päliči. Järedad portad (častomaraižen mödhe): Piter, Gamburg, Rotterdam, Kasablank, Keiptaun, Buenos Aires, Rio-de-Žaneiro, Uz' Orlean, Nju Jork.

Suecan kanal ühtenzoitab valdmert Indiženke valdmerenke, Panaman kanal — Tünenke valdmerenke tropižil levedusil.

Kivivoi da londuseline gaz oma Atlantižen valdmeren kaikiš znamasižembad kaivatused. Niiden löudmižsijad oma Pohjoižen meren, Gvinejan lahten, Kariban meren i Meksikan lahten šel'fas. Toižed tarbhaižed kaivatused — diamantad (Suviafrik), raudkivend (Njufaundlend), rik (Meksikan laht), jartal' (Baltijan meri), mouckivi, lete. Erased löudmižsijad oma mererandištol, sadas nenid substancijoid da mineraloid: titanit, cirkonii, tin, fosforitad, monacit, barit.

## Homaičendad
Vk.com

**VKontakte, vk.com** ( — «kontaktas») om populärine i kaikiš suremb socialine verk venäkel'žes Internetan segmentas. Sen tegii — Pavel Durov. Sait om rados vn 2006 redukun 10. päiväspäi.

Kompanijan päfater sijadase Piterin keskuzpalas, «Zinger»-kompanijan kodi‎š. Toižed ofisad ratas Piteriš, Moskvas i Sočiš. Vhesai 2017 ofis radoi Kijevas.

Saitan menü om sätud 85 kelel. Verkon kun auditorii om 97 mln kävutajid, sidä kesken Venämas 73 mln (vn 2021 keväz'ku). Kaik 47 % Venäman internetan kävutajid (48 mln) tuldas verkho jogahižel päiväl.

VKontakte-verk laskeb kävutajile oigeta tedotusid, kuvid, änetusud da videoid, rahoid, säta ičeze i komjunitin lehtpolid, väta, kävutada tondan holitišid. Pozicioniruiše ližaprogramiden platformaks biznesan edenendan täht, muupäiväližiden tegendoiden pätandan täht.

## Mel'hetartujad faktad
* Socialine verk om kel'dud Italijas (kül'mkun vlpäi 2013).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Verkon oficialine sait (''vk.com''). (venäkelel)
Malthodes anatolicus

***Malthodes anatolicus*** om gaved', bumbak *[[Cantharidae]]*-sugukundasäi. Šveicarine Val'ter Vittmer-entomolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1967.

## Homaičendad
Kvarcitkülä

**Kvarcitkülä** vai **Kvarcitni** (, ), mugažo **Lomk**, om vepsän žilo Venäman Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Se om Šokšun vepsän küläkundan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Vl 2017 pen' Ustii-žilo kaikenaigaižeta ristitištota om mülütadud Kvarcitkülähä.

Kvarcitkülä šingotase kaivuzkombinatal, mugažo koume adivpertid om saudud järven randadme.

## Geografijan andmused
Žilo sijadase Änižen Šokšun lahten randal, Šokš-külän i Änižen keskes. Kvarcitan samine jätkustub ani pohjoižhe žilospäi.

Matkad Petroskoi-rajonkeskushesai om 63 km lodeheze avtotedme pidust' järven randad.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 806 ristitud. Kaikiš suremb žilon ristitišt oli 911 eläjad vl 2009.

Ortodoksižen hristanuskondan Jašdären Ionan puine pühäpert' om saudud vll 2004−2010.

Saudud žilos socialižed aluzkundad: päivkodi, Šokšun keskškol N. J. Izotovan nimed, kul'turkeskuz.

## Galerei

Новая церковь в Кварцитном - panoramio.jpg|Uz' jumalanpert' vl 2010
Горнообрабатывающий комбинат в Кварцитном - panoramio.jpg|Kaivuzkombinat vl 2010
Карьер малинового кварцита - panoramio (1).jpg|Babarmkvarcitan kar'jer (kezaku 2010)
Пристань в Кварцитном - panoramio.jpg|Kvarcitkülän valdmad vn 2010 kezakus


## Homaičendad
Mäggär'v

**Mäggär'v** (vai Mäggär', , vepsän kirjamil: *Minickaja*) om vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonan suves. Mülüb Vinglan küläkundha.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 1563 Änižen pätinan aigkirjas kuti külišt seičemes penes küläspäi (üks'..kaks' tanhad kaikuččes) , alištuiba Sudakovad-pomeššikoile. Vl 1910 oli žiloks (), vll 1927−1967 — küläkundan keskuseks. Vl 1940 külišt mainitase *Мягозеро*-nimen al, anttihe lähižen järven mödhe, kudamb sijadase severziš-se kilometriš. Vn 1971 augotišes ühtištadihe külišton külid oficialižeks, uz' eländpunkt sai suremban külän nimed. Sijaližiden eläjiden paginoiš eländpunktan paginnimi om *Мягозеро*.

## Geografijan andmused
Külä sijadase järven pohjoižel randal (), ühtes kilometras suvhe Sur' i Pen' Mäggär'višpäi. Siš om koume nimitadud irdad i nell' kujod.

Matkad küläkundan Vingl-keskushesai om nell'kümne kaks' kilometrad pohjoižhe.

## Eläjad
Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 83 ristitud, heiden keskes vepsläižed otiba 76 %. Vl 2017 külän ristitišt oli 38 eläjad. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe külän kaikenaigaižiden eläjiden lugu om kuz' ristitud, heišpäi viž ristitud oma vepsläižikš i üks' ristit kirjutihe venälaižeks. Kaikiš suremb Mäggären ristitišt oli 602 eläjad vl 1926.

## Homaičendad
Mrongovo

**Mrongovo** ( [mrɔŋˈɡɔvɔ], vhesai 1947 *Ządźbork* [ˈʐɔɲd͡ʑbɔrk]; saksan kelel: *Sensburg* [ˈzɛnsbʊʁk]) om kurortlidn Pol'šanman pohjoižpäivnouzmas. Mülüb Varminiž-Mazuran sodaveikundha.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1348, istorine nimi om *Sensburg* pol'šan *Ządzbork*-versijanke. Se sai lidnan oiktusid vl 1444. Raudte tuli lidnha vl 1897. Vl 1947 udesnimitihe lidnad 19. voz'sadan Pol'šanman Kšištof Mrongoviuš-filosofan da kašuban kelentedomehen oiktastuseks.

Mrongovo šingotase turizmal da torguindal, mugažo industrijan nenil sarakoil: sömtegimišt (maid, kalaižanduz), punümbriradmine (mebel', iknad), omblendtegmišton «Varmii»-tegim, maižanduzmašinoiden pästand (traktorad, metallurgine tegim).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase sodaveikundan keskuzpalan päivnouzmas, Mazurijan järviden rajonan keskes, 20..200 m ü.m.t. korktusil. Suremb järv om Čos (, ) lidnan suvipäivnouzmas, 2,8 km² pindal.

Matkad sodaveikundan Ol'štin-keskushesai om kuz'kümne kilometrad päivlaskmha.

Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +6,7 C°, heinkun lämuz om +17,2 C°, vilukun — −3,5 C°. Paneb sadegid 450..600 mm vodes.

## Eläjad
Vl 2016 lidnan eläjiden lugu oli 21 592 ristitud, vl 2020 — 21 302 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli vll 1999−2020, se vajehtihe 21..22 tuhad eläjid röunoiš.

Jaugvägiden sodapalakundad baziruihe lidnas vll 1719−1954, harjoituzkeskuz i sodasidonikoiden openduzkeskuz radoiba vll 1955−2002. Nügüd'aigan kazarmad oma municipaližed sauvused vai mödud.

## Galerei

Mrągowo 4.jpg|Lidnan tobmuden sauvused (2007)
Mrągowo Honorat 6.jpg|Ph. Honorat Koz'minskijan jumalanpert' (riman katoline), vn 2009 nägu
Mrągowo - Mrongoville (01).jpg|Vesternoiden *Mrongoville*-lidnut vl 2012
Mrągowo-dom kultury.jpg|Kul'turan da turizman keskuz (vn 2005 olend)
Mrągowo - hala sportowa.jpg|Sportkeskuz (2015)
Pier in Mrągowo.jpg|Pirs Čos-järvel vl 2012


## Sebruzlidnad
*  Limanov, Pol'šanma (vn 2006 redukun 2. päiväspäi)
*  Grünberg, Hessen, Saksanma (vn 1992 redukun 12. päiväspäi)
*  Zelenogradsk, Kaliningradan agj, Venäma (vn 2011 sulakun 9. päiväspäi; vl 2022 kosketused oma seižuhtadud Venäman polespäi)

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''mragowo.pl'').
Gadžijevo

**Gadžijevo** () om Venäman lidn Murmanskan agjan pohjoižes. Vspäi 2008 mülüb Sauptud administrativiž-territorialižhe «Aleksandrovsk»-ühtnikha (521 km²).

Pohjoižen laivišton sodameribazad sijadasoiš lidnan ümbrištos, se oma atomižid vedenalaižid laivid holitamha.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1957 kuti *Pedransamlon laht*-žilo () sauvomha sodalidnut da valdmoid VA-laivoiden täht. Vozil 1967−1981 nimitihe radnikžilod nügüdläižikš pölištunuden vn 1942 toran aigan NSTÜ:n vägimehen Magomet Gadžijevan oiktastuseks (Pohjoižlaivišton VA-laivoiden divizijan käsknik).

Vn 1981 14. päiväl sügüz'kud radnikžilo sai lidnan statusad peitol'ženke *Kall'oikaz*-nimenke (), no oli tetab avaros kuti *Murmansk-130*-«počtkonor'». Vll 1994−1999 nimitihe lidnad *Kall'oikaz* oficialižikš, sid' pörtihe Gadžijevo-nimen.

Vl 1995 atomine avarii ei olend tehnus habi lidnan ümbrištos, sikš miše saupsihe elektroenergijad maksmatomudes.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase läz Barencan meren Said-lahted (). Lidnan südäimen kaikiš suremb korktuz om 72 m valdmeren pindan päl.

Matkad Murmanskhasai om koumekümne koume kilometrad suvipäivlaskmha orhal vai 98 km avtotedme.

Klimat om subarktine meren.

## Tobmuz
SATÜ «Aleksandrovsk»:an Deputatoiden nevondkund sijadase lähižes Polärnii-lidnas (20 km suvipäivnouzmha avtotedme), Administracii — Snežnogorsk-lidnas (kümne kilometrad suvhe avtotedme).

Kaks' deputatad kümnespäi ezitadas Gadžijevon eläjid üks'mantadižiš valičemižümbrikoišpäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe Gadžijevon eläjiden lugu oli 11 068 ristituid, vl 2021 — 9 297 ristitud. Vl 2017 kaik 12 904 ristitud elihe lidnas. Vspäi 1996 kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 17 200 eläjad vl 1996.

Ortodoksine hristanuskond ph. Ondrii Ezikuctud puine jumalanpert' om saudud lidnas vll 2004−2018.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3, 6, 46), kaks' keskškolad (nomer 276 i 279), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol.

Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Transport
Avtobusad oma kundaližeks transportaks, ned ühtenzoittas Gadžijevod lähižidenke SATÜ:n lidnoidenke, žiloidenke i Murmanskanke.

## Galerei

Башня связи - panoramio.jpg|Sidon vuišk (2009)
Озеро в Гаджиеве.jpg|Järvut lidnas (2009)
Вид на территорию ТЭЦ - panoramio.jpg|LEK:an territorii vl 2009
Вид на базу Гаджиево.jpg|Gadžijevon sodameribaz (2009)
У причала Гаджиево.jpg|Gadžijevon merivaldmoidenno vl 2008


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Aleksandrovsk-SATÜ:n tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''zato-a.ru''). 
* Aleksandrovsk-SATÜ:n oficialižiden dokumentoiden sait (''npa-zato.ru''). 
* Lidnan Internet-lehtesen sait (''gadzhievo-news.ru'').
Zaozörsk

**Zaozörsk** (, ) om Venäman sauptud lidn Murmanskan agjan lodehes.

## Istorii
Edel 1940. vot saamalaižiden (vspäi 1833) i suomalaižiden žilod (vspäi 1877,  vai *Läätsi*) oliba lidnan sijas. Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud vl 1958 kuti žilo holitamha vedenalaižiden atomlaividen «Päivlaskmaine Lic»-sodameribazad (). Vspäi 1962 nimitihe *Zaozörnii*-žiloks. Vozil 1972−1981 nimitihe *Severomorsk-7* kirjeižidenvajehtuses. Vl 1981 sodažilo sai lidnan oficiališt statusad nügüdläiženke nimenke erištamha Krasnojarskan randan lidnaspäi, vhesai 1994 mainitihe kuti *Murmansk-150* kirjeiženkoril.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase mägidenkeskeižes, 56 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, kahtes kilometras suvhe Barencan meren Motovan lahten Päivlaskmaine Lic-jogen merikaran randaspäi.

Matkad Murmanskaspäi om vižkümne nell' kilometrad lodeheze orhal vai 108 km avtotedme. Lähembaine lidn om Gadžijevo 38 km suvipäivnouzmha orhal vai 56 km avtol.

## Tobmuz
Kaik nell' sodažilod mülüdas SATÜ:hu Zaozörskan ližaks: Nerpičj-, Lopatkinan, Pen' Lopatk- i Andrejevan lahtiden žilod.

Municipalitetan pämez' om sen Administracijan pämez', edel vn 2019 sügüz'kud Deputatoiden nevondkundan ezimez' oli lidnankundan pämehen. Igor' Vinokur radab nevondkundan ezimehen vn 2019 sügüz'kuspäi. Lidnan Administracijan pämez' om Aleksei Pen'šin vn 2022 keväz'kuspäi. Edeližed Administracijan pämehed oma Il'jas Mazitov (keväz'ku 2019 — kül'mku 2021), Valerii Urošlev (radoi vn 2019 keväz'kuhusai).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 199 ristitud, vn 2021 — 7 762 ristitud. Kaik 10 019 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19 300 eläjad vl 1996.

Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 81,5 %, ukrainalaižed — 11,3 %, vaugedvenälaižed — 1,9 %, totarlaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 4,1 %.

Ortodoksižen hristanuskondan Mikulai-čudonsädajan puine jumalanpert' om saudud vll 1999−2000.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume päivkodid, keskškol, lapsiden ližaopendusen keskuz, sportškol.

Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš. Ende privatižen Murmanskan kooperativižen tehnikuman filial oli lidnas.

## Galerei

Памятник в Заозерске.jpg|Muštnik nevondkundaližile sodamehile (2011)
Zaozersk submarine.jpg|VA-laivad Zaozörskas vl 2007
Заозерск. Ноябрь 2015 г. - panoramio.jpg|Keskuzpalan nägu vn 2015 kül'mkus


## Homaičendad


## Irdkosketused
* «Zaozörsk-lidn»-SATÜ:n sijaližen ičeohjastusen aluzkundoiden oficialine sait (''zatozaozersk.ru'').
Zapolärnii

**Zapolärnii** () om Venäman lidn Murmanskan agjan lodehes. Mülüb Pečengan municipaližhe ümbrikho (edel vn 2020 semendkud rajon), sen üks'jäine lidn da kaikiš enamba elänzoittud punkt.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud sauvomha küllästamižkombinatad vas'ken da nikelin löudmižsijanno Ždanovan nimel nimitadud vl 1955. Kirjutihe žilod *Zapolärnijaks* vl 1956, kätihe radnikžiloks vl 1957. Zapolärnii sai lidnan statusad vl 1963. Sen kartte Gornii-radnikžilo (edel 1958. vot Pil'gujärvi) om mülütadud lidnha vl 1967.

Zapolärnii šingotase Kolan kaivuzmetallurgižel kompanijal («Noril'skii nikel'»-koncernan pala), sen «Pohjoine»-kaivuz, küllästamižtegim i suladuzcehan poltandtarh ratas lidnas. Kivenümbriradai tegim om saudud.

## Geografijan andmused

Lidn om röunanverine, sijadase ümbrikon keskuzpalan pohjoižes, 116 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Nikel'-rajonkeskushesai om kaks'kümne viž kilometrad päivlaskmha avtotedme, Murmanskhasai om 102 km suvipäivnouzmha orhal vai 160 km avtotedme. Om kümne kilometrad pohjoižhe orhal Norvegijan valdkundröunhasai. Lähembaine lidn om Zaozörsk 63 km päivnouzmha orhal vai 87 km avtotedme. *Zapolärnai*-raudtestancii om «Nikel' — Kol»-keskustal.

## Tobmuz
Zapolärnii oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks, kund om likvidiruidud vl 2021. Lidnankundan pind oli 416,5 km².

Jäl'gmäine lidnan Administracijan pämez' oli Andrei Kuznecov (tal'vku 2015 — sügüz'ku 2021).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 15 288 ristitud, rajonan ristitišton kaks' videndest, vn 2021 lidnan — 14 791 ristitud. Kaik 15 194 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23 564 eläjad vl 1989.

Ortodoksižen hristanuskondan Eläban Eziauguižen Stroican puine uz' jumalanpert' om letud vll 2014−2019.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nomeruidud päivkodid (nomer 2, 4..6, 8, 27, 38), aluzškol (nomer 22), kaks' keskškolad (nomer 9 i 19), lapsiden sädamižen pert' nomer 2, muzikškol nomer 2, čomamahtoine škol nomer 2.

Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš. Ende Mončegorskan politehnižen kolledžan filial oli lidnas.

## Galerei

Zapolyarny-2021 - 12.jpeg|Torguindkeskuz vl 2021
Намайоки - panoramio.jpg|Namajogi (), vn 2004 nägu
Вид на шахту - panoramio.jpg|Kaivuden nägu vl 2009
Zapolyarny-2021 - 21.jpeg|*Oktäbr' *-kul'turkeskuz lidnan pätorgul («Reduku», kezaku 2021)
Zapolyarny-2021 - 1.jpeg|Lebuzon, 2021


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan informacine sait (''zapolyarniy51.ru.today''). 
* Pečengan municipaližen ümbrikon tobmuden sait (''pechengamr.gov-murman.ru'').
Kovdor

**Kovdor** (, ) om Venäman lidn Murmanskan agjan suvipäivlaskmas. Se om Kovdoran municipaližen ümbrikon (edel 2021. vot — rajonan-lidnümbrikon) administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vozil 1933−1934 kuti geologiden *Kovdorjärv*-žilo () tedoidamha kivendoiden löudmižsijid. Vozil 1940−1950 türmatud mehed eliba täs, sauvoiba raudtesarakod.

Panihe oficiališt radnikžilod vl 1953 sauvomha da kävutamha küllästamižtegint sijaližel raudkivendol, mugažo sädamha loštkivifabrikad. Nimitihe Kovdoro-järven mödhe. Kätihe radnikžilod lidnanvuiččeks žiloks vl 1956. Kovdor sai lidnan statusad vn 1965 20. sügüz'kud.

Kovdor šingotase raudkivendon (päpaloin), apatitan i cirkonijan hapandusen samižel kar'jermahtusel, Kovdoran kaivuzküllästamižkombinatal (mülüb «Evrohim»-gruppha). Loštkiven edheotand ei ole rados. Sanatorii, mägisuksiden paute i hihtandtrass oma saudud lebuturizman täht.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon päivlaskmaiženno röunanno, Kovdor-järven randoil, 209 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Eländfartalad oma pohjoižpolel järvespäi, küllästamižtegim da *Kovdor*-raudtestancii sijadasoiš suvipolel, pudotez ühtenzoitab niid.

Matkad Suomenman valdkundröunhasai om kaks'kümne kilometrad päivlaskmha, Murmanskhasai om 190 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 290 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Polärnije Zori i Kandalakš 90 km päivnouzmha orhal.

Klimat om subarktine kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +0,5 C°, kezakun-elokun +11..+14 C°, tal'vkun-uhokun −8..−11 C°. Paneb sadegid 609 mm vodes, enamba kezakus-elokus (68..84 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (33..36 mm kus).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 18 820 ristitud, rajonan-lidnümbrikon ristitišton viž kudendest, vn 2021 — 15 770 ristitud. Kaik 16 892 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 30 478 eläjad vl 1989.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 71,3 %, ukrainalaižed — 2,3 %, totarlaižed — 0,9 %, vaugedvenälaižed — 0,8 %, toižed rahvahad — 3,6 %, rahvahuden ozutandata — 21,1 %.

Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän jumalanpert' om saudud vll 1994−1996.

## Openduz
Opendusen aluzkundad lapsiden täht oma koume nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 5, 14, 29), kaks' aluzškolad (nomer 2 i 3) i keskškol nomer 1, lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol.

Kovdoran politehnine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Площадь. 2010 г. - panoramio.jpg|Torg ümbrikon administracijan sauvusenke (2010)
Kovdor, building of the Pyramid club.jpg|«Piramida»-klub (2008)
Ул. Ленина (Ковдор).jpg|Kovdoran kaivuzküllästamižkombinat vl 2006, nägu Leninan irdan agjas
Open pit mining near Kovdor.jpg|Kar'jer Kovdoranno (2005)
Kovdor, 2nd school and Post building.jpg|Škol nomer kaks' i počt (vn 2008 olend)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kovdoran municipaližen ümbrikon tobmuden sait (''kovadm.ru''). ,
* Lidnan informacine sait (''kovdorgok.ru'').
Polärnii

**Polärnii** () om Venäman lidn Murmanskan agjan pohjoižes. Vspäi 2008 om sodahoštusen lidnaks i mülüb Sauptud administrativiž-territorialižhe «Aleksandrovsk»-ühtnikha (521 km²) territorialižeks ümbrikoks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1896 kuti kommertižen *Aleksandrovsk-portan žilo* Sergei Vitten taričendan mödhe. Se sai oficiališt lidnan statusad vl 1899 üläihastuzavaidusen ühtes. Vl 1926 kätihe *Aleksandrovskoje*-žiloks, vl 1931 udesnimitihe *Polärnoje*-žiloks. Vspäi 1939 om lidnan statusanke tošti da nügüdläiženke nimenke.

Pohjoižen laivišton trallaividen baziruindan jädumatoi punkt i laivankohenduztegim oma olmas Polärnii-lidnas, mugažo leibtegim radab.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase tundras, SATÜ:n suvipäivnouzmas, Barencan meren Jekaterinan merikaran randal, 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kaikiš korktemb čokkoim om Vestnik-mägenpä 115 metrad korktusel.

Matkad SATÜ:n Snežnogorsk-keskushesai om kahesas kilometras päivlaskmha orhal vai 14 km avtotedme (avtobusad ühtenzoittas lidnoid), Murmanskhasai — koumekümne kilometrad suvipäivlaskmha orhal vai 60 km avtotedme.

Klimat om subarktine meren. Voden keskmäine lämuz om +1,4 C°, kezakun-elokun +8,5..+12,3 C°, tal'vkun-keväz'kun −4,5..−7,8 C°.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 293 ristitud, vn 2021 — 12 293 ristitud. Kaik 17 568 eläjad oli lidnas vl 2017, 17 494 eläjad vl 2020. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 27 635 eläjad vl 1989.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud i avaitud: ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (om pühästadud vl 1999) i puine časoun' (om letud vll 2014−2017).

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3..5, 13, 15, 56), keskškol nomer 1, gimnazii, lapsiden ližaopendusen keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol kahtišti Nevondkundaližen Ühtištusen V.N. Leonov-vägimehen nimed.

Murmanskan arktižen universitetan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Циркулярный дом.jpg|Cirkulärine pert' vl 2017
Госпиталь в Полярном.jpg|Sodameriläžundkodin nägu (vn 2017 olend)
Штаб Кольской флотилии.jpg|Kolan flotilijan päfater (2006. voz' vai aigemba)
Здание музея в Полярном, 2.jpg|Lidnan kodirandantedištandmuzei (2017)
«Калуга», «Липецк» и «Ярославль» в Полярном..jpg|«Kaluga»-, «Lipeck»- i «Jaroslavl'»-VA-laivad Polärnijan merivaldmoidenno vl 2015
Coat of Arms of Polyarny (Murmansk oblast) (1990).png|Nevondkundaline lidnanznam (1990)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Aleksandrovsk-SATÜ:n tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''zato-a.ru''). 
* Aleksandrovsk-SATÜ:n Deputatoiden nevondkundan oficialine sait (''sovet-a.ru'').
Snežnogorsk

**Snežnogorsk** () om Venäman lidn Murmanskan agjan pohjoižes. Vspäi 2008 mülüb Sauptud administrativiž-territorialižhe «Aleksandrovsk»-ühtnikha (521 km²) territorialižeks ümbrikoks. SATÜ:n administracii sijadase neciš lidnas.

## Istorii
Ende *Ščitovai*-žilo () oli lidnan sijas vspäi 1933, tegihe pumetoid laivišton amblusiden täht da azuihe kalaverkoid. Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud vl 1970 kuti sauptud žilo holitamha vedenalaižiden atomlaivoiden «Nerpa»-kohenduztegint (saudihe vspäi 1964). Vl 1973 nimitihe *Vjužnii*-žiloks, vai *Murmansk-60* kirjeižiden täht. Sai lidnan statusad vl 1980. Vspäi 1994 nimitase nügüdläižikš oficialižešti.

Snežnogorskas utiliziruidas VA-laivid i saudas kalatezlaivoid «Nerpa»-kohenduztegimel, se om Severodvinskan «Tähthaine»-edheotandan filialaks.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon suvipäivlaskmas, tundran sambnuden lämoimägen pautkil 174 metrhasai ü.m.t. kortte, koumel terrasal. Snežnogorsk om ümbärtud penil järvil erazvuiččenke formanke, kävutadas jondvedeks.

Matkad Barencan meren jädumatoman Olen'jan lahten Kut-merikaran randhasai i tegimhesai om nell' kilometrad pohjoižpäivnouzmha, SATÜ:n Polärnii-lidnhasai om kahesa kilometrad päivnouzmha orhal vai 14 km avtotedme (avtobusad ühtenzoittas lidnoid), SATÜ:n Gadžijevo-lidnhasai om 12 km pohjoižpäivnouzmha avtol, Murmanskhasai — kaks'kümne kuz' kilometrad suvipäivlaskmha orhal vai 58 km avtotedme.

Klimat om subarktine meren. Äižiruižen pertišton pind om 0,62 km².

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 683 ristitud, vn 2021 — 9 942 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 12 696 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16 300 eläjad vl 1996.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Jurgii-vägestusenkandajan kivine pühäpert' om saudud vll 1995−1998.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 7..9), aluzškol nomer 269, keskškol nomer 266, ehtal'ne škol, lapsiden sädamižen *Driada*-pert', lapsiden ližaopendusen keskuz, muzikškol, lapsiden da norišton sportškol.

Murmanskan kooperativižen tehnikuman filial (vspäi 1997) i Murmanskan pedagogižen kolledžan filial ratas lidnas professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Galerei

Snezhnogorsk.jpg|Üks' järvuzišpäi lidnanno (vn 2008 heinku)
Спуск с трассы к проходной завода "Нерпа" 20.02.12 - panoramio.jpg|*Nerpa*-tegimen tulend (2012)
Центральная площадь г. Снежногорска, носящая имя В.В. Мурко.JPG|*Sovremennik*-kul'turkeskuz («Aigalaine») lidnan torgul V. V. Murkon nimed vl 2014
Вид из окна 4-го этажа дома 10 по ул. П. Стеблина. Июнь 2011-го - panoramio.jpg|Lapsiden poliklinik (2011)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Aleksandrovsk-SATÜ:n tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''zato-a.ru''). 
* Aleksandrovsk-SATÜ:n oficialižiden dokumentoiden sait (''npa-zato.ru''). 
* Lidnan informacine sait (''snezhnogorsk-gazeta.ru'').
Turan (lidn, Venäma)

**Turan** (, ) om Venäman lidn da lidnankund (sumon) Tuvan Tazovaldkundan pohjoižes. Se om Pii-Heman kožuunan (rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Se om ezmäine venämalaine eländpunkt Tuvas. Turanan aluz om pandud külähä vl 1885. Külä sai lidnan statusad vl 1945.

Turan-lidn šingotase sauvondedheotandoil da maižanduzturizmal (maralankazvatuz).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase kožuunan-rajonan suven keskuzpalas, ühtennimižen jogen randal (mülüb Jenisein basseinha), 861 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kizilan röunhasai om kuz'kümne viž kilometrad suvhe, se om lähembaižeks lidnaks.

## Tobmuz
Kaik koume žilod (arbanad) mülüdas lidnankundha Turanan ližaks. Lidnankundan pind — 94,01 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Ezitajiden huralan ezimez'. Edeližed lidnan huralan ezimehed oma Ajas Kagai-Ool (kül'mku 2018 — viluku 2020), Irina Abakajeva (radoi vn 2018 kül'mkuhusai). Lidnankundan Administracijan ezimez' om Ajas Dongak vn 2020 sulakuspäi. Edeližed lidnan Administracijan ezimehed oma Andrei Dronin (kül'mku 2018 — reduku 2019), Tat'jana Koval'nogih (heinku 2017 — kül'mku 2018).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 981 ristitud, lidnankundan — 5 695 ristitud, kožuunan nell' seičemendest. Vl 2017 kaik 4 921 ristitud elihe lidnas i 5 670 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz kut tuhad eläjid vll 1989−1998 (6 tuh. rist. vl 1998).

Rahvahad (enamba 0,5 % vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 59,0 %, tuvalaižed — 36,8 %, hakaslaižed — 0,7 %, armenijalaižed — 0,6 %, ukrainalaižed — 0,6 %, toižed rahvahad — 2,3 %.

Buddizman suburgan om saudud lidnas vspäi 2012. Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: ph. Innokentijan Irkutskalaižen puine jumalanpert' (oli saudud vl 1914, om udessündutadud 1990-nzil vozil) i uz' ph. Vladimir-ruhtinasen jumalanpert' (om letud vll 2015−2017).

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 3), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), lapsiden da norišton keskuz, čomamahtoiden škol, kožuunan sportškol.

Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Galerei

Субурган.JPG|Suburgan Turanas, vn 2012 nägu
Князь-Владимирский храм в Туране.jpg|Ph. Vladimir-ruhtinasen pühäpert', vn 2017 nägu
Туран. Тыва.JPG|Lidnan keskuzpalan ühthine nägu, 7. kül'mku 2012


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''город-туран.рф'').
Čadan

**Čadan** (,  — «madal barbikoikaz penzhišt» vepsäks) om Venäman lidn da lidnankund (sumon) Tuvan Tazovaldkundan päivlaskmas. Se om Dzun-Hemčikan kožuunan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud kuti buddizman *Aldii-Huree-jumalankodi* (). Vozil 1923−1929 jumalankodin seinidentagaine žilo oli tetab kuti *Artaadit*, sid' om olmas nügüdläiženke nimenke. Vl 1930 jumalankodi oli muretud. Čadan-žilo sai lidnan statusad vn 1945 semendkus. Vspäi 2003 Aldii-Huree-pühäpert' om udessündutadud.

Čadan šingotase sömtegimišton edheotandoil, mugažo sadas kivihil't kar'jeran mahtusel läz lidnad.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase kožuunan keskuzpalan pohjoižes, ühtennimižen jogen randal (98 km pitte, mülüb Jenisein basseinha), 800..825 m korktusil.

Matkad Kizilhasai om 200 km päivnouzmha orhal vai 220 km avtotedme. Lähembaine lidn om Ak-Dovurak seičemekümnes kilometras päivlaskmha orhal vai 82 km avtol.

Lidnan i kaiken kožuunan klimat om Edahaižen Pohjoižen klimatha tazostadud. Voden keskmäine lämuz om −1,7 C° vilun tal'ven tagut (−22..−27 C° keskmäras tal'vkus-uhokus), heinkun-elokun lämuz om +17..+18 C°. Paneb sadegid 300 mm vodes, enamba kaiked heinkus (62 mm), vähemba uhokus (7 mm).

## Tobmuz
Kirsarai-žilo (178 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha (sumonha). Lidnankundan pind — 101,29 km².

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 035 ristitud, kožuunan nell' ühesandest, vn 2021 — 9 732 ristitud. Vl 2017 kaik 8 991 ristitud elihe lidnas i 9 169 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 10 775 eläjad vl 1989.

Buddizman kaks' pühäpertid oma udessündutadud lidnas i läz sidä.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1..4), kožuunan lapsiden (norišton) tehnižen sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol K. Č. Tamdinan nimed, olimpižen varan sportškol Č. A. Mongušan nimed.

Tuvan tehnologine tehnikum baziruiše lidnas i om sen professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Памятник основателю тувинской государственности, Даа кожууна Монгуш Буяна-Бадыргы.jpg|Muštnik Tuvan valdkundan Monguš Bujan-Badirgi-alusenpanijale, vn 2018 nägu (eli vll 1892−1932)
Ворота в устуу-хурээ.jpg|Ustuu-Huree-jumalankodi (buddizm) seičemes kilometras lidnaspäi, vn 2016 nägu ( «üläjumalankodi», om udessündutadud vll 1999−2012)
Chadan ugol2.jpg|Čadanan hil'kar'jer lidnanno (2009. voz' vai sen aigemba)
Мемориальный дом-музей семьи Шойгу.jpg|Šoigu-kanzan memorialine muzei (2018, om avaitud vl 2015)


## Tetabad ristitud
* Sergei Šoigu (s. vl 1955) — Venäman kaičendministr.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Čadan-sumonan lehtpoled kožuunan oficialižel ''dzun.tuva.ru''-saital.
Šagonar

**Šagonar** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Tuvan Tazovaldkundan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Ulug-Heman kožuunan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Etimologii
Lidnan nimi om ottud Caganarig-jogen gidronimaspäi: mongolan *cagan* «vauged» i *arag* «ojandeh». Tuvalaižed kändiba jogen nimed Šagonar:aks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1888 (nüg. Vanh Šagonar). Se sai lidnan statusad vl 1945 Tuvan mülütamižen jäl'ghe NSTÜ:he. Šagonar oli sirtud seičemeks kilometraks Sajanan-Šušenskojen vezivaradimen täutmižen tagut vspäi 1975.

Šagonar šingotase sauvondmaterialiden pästandan (savič, šlakblokad, mecanpilind) i sömtegimišton penil edheotandoil (leibän paštandsijad). Om živatvodindan rajonan keskuseks.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase kožuunan keskuzpalas, Jenisein hural randal (Ülembaine Jenisei, ), 560 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kizilhasai om 105 km päivnouzmha orhal vai 115 km avtotedme. Toine lähembaine lidn om Čadan 97 km päivlaskmha orhal vai 112 km avtol.

## Tobmuz
Šagonar om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Ezitajiden huralan ezimez'. Lidnan Administracijan ezimez' om Uran Serin vn 2025 redukuspäi. Edeližed lidnankundan Administracijan ezimehed oma Leonid Domur-Ool (tal'vku 2020 — tal'vku 2024), Herel Uvaža (semendku 2017 — viluku 2018, eloku 2019 — semendku 2020).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 956 ristitud, vn 2021 — 11 772 ristitud. Kaik 10 973 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11 386 eläjad vl 2009 i om nügüd'.

Rahvahad (enamba 0,6 % vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe): tuvalaižed — 81,9 %, venälaižed — 15,1 %, komilaižed — 0,8 %, hakaslaižed — 0,6 %, toižed rahvahad da rahvahuden ozutandata — 1,6 %.

Uskojad oma buddizman, lamaizman da paganusen (šamanizm) polestajad tobjimalaz. Buddizman pühäpert' om sauvomas. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Sergii Radonežalaižen jumalanpert' om avaitud lidnas vspäi 2023 (ende loičendhonuz oli), sen ližaks pühäpert' om sauvomas kolonijan nomer 4 territorijal.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..5), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), gimnazii, lapsiden turizman keskuz, lidnan čomamahtoiden škol, kožuunan sportškol.

Tuvan sauvondtehnikuman filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Шагаан-Арыг хоорай, адрес.jpg|Znam lidnan röunal (2014)
Заправка.jpg|Benzintäutim läz lidnad vl 2016


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''shagonar.rtyva.ru'').
Konseps'jon

**Konseps'jon** ( [kon.sepˈsjon]) om lidn Čilin keskuzpalas. Se om Biobion agjan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud ispanijalaižel Pedro de Valdivia-konkistadoral vn 1550 redukus, hän-žo radoi Čilin ezmäižel gubernatoral. Konseps'jon om sirtud udhe nügüdläižhe sijha vl 1765 lujiden cunamiden tagut. Vl 1818 tedotihe Čili-valdkundan ripmatomudes neciš lidnas. Penko-lidn om olmas vanhal sijal vspäi 1842, pohjoižpäivnouzmaine ezilidn.

Konseps'jon šingotase aglomeracijan torguindan da opendusen keskuseks.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Biobio-jogen estuarijan oiktal randal, Andiden ezimägištol, 12 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Santjagohosai om 464 km pohjoižpäivnouzmha, voib ajada sihe raudtedme vai avtotedme. Tal'kauano-lidn om Konseps'jonan avanportaks Tünen valdmeren randal, sijadase 13 km lodeheze. Lujad manrehkaidused oliba vozil 1960 (magnitud 7,4..8,2, mureni pertišton koumandest) i 2010 (8,8 magnitudanke).

Valdmerine vilu Gumbol'dtan joksmuz pehmitab säd, ei olele räkad vai halad. Klimat om ven kaks'sezonine. Heinkun lämuz om +9,2 C°, vilukun — +16,9 C°. Voden keskmäine lämuz om +12,9 C°. Paneb sadegid 1130 mm vodes. Kuiv sezon om tal'vkus-keväz'kus (15..25 mm kus), vihmsezon om semendkus-elokus (150..250 mm kus).

Geografižed koordinatad: **[http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en&params=36_46_22_S_73_03_47_W 36° 46' 22" S 73° 03' 47" W]**.

## Eläjad
Vl 2002 eläjiden lugu oli 216 061 ristitud, agjan ühesandez. Kaikiš suremb ristitišt oli 231 268 eläjad vl 2015. Konseps'jon om kahtenden surtte Čilin lidnaglomeracijan keskuz, siš om 945 tuhad eläjid (2012).

## Galerei

Arco de Medicina UdeC.jpg|Universitetan «Arco de Medicina»-bembelüläh
Moderno Edificio en Concepción.jpg|Üläkorged Andes-pert'
Desembocadura del Biobío.jpg|Biobio-jogen estuarijan nägu
Ex Catedral de Concepción.jpg|Enzne kafedraline päjumalanpert', oli olmas vn 1939 manrehkaidushesai
Biobus01.jpg|«BioBus»-maršrutavtobus päraudtestancijhasai
Hotel El Araucano.JPG| El' Araukano-adivpert'
Plaza de Armas Concepción.jpg|Pätorg vai Paradtorg (isp. *Plaza de Armas*)
C. Dinosaurio3.JPG|Diplodok Juran pordon puištos Acevedon torgul


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da kommunan tobmuden oficialine sait (''concepcion.cl''). 

## Edesine lugemine
* Ida Stevenson Weldon Vernon (1969) *Pedro de Valdivia, Conquistador of Chile*, Greenwood Press.
Ak-Dovurak

**Ak-Dovurak** (, «vauged ma» tuvan kelespäi, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Tuvan Tazovaldkundan päivlaskmas.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1964 Sauvojiden () i Kaikenaigaine- () žiloiden ühtištusel lidnan statusanke. Panihe žilod edel 1959. vot sauvomha azbestkombinatad pit'kkuiduižen azbestan pästandanke sijaližel torhudel (kar'jer radatoitase pohjoižhe lidnaspäi).

Ak-Dovurak šingotase azbestan i šiferan tehmižel, mugažo tazovaldkundan kahtenz' surtte lämuzelektrokeskuz (Ak-Dovurakan LEK) sijadase lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Hemčik-jogen huran randal ( 320 km pitte, Jenisein üläjoksmusen hura ližajogi), 850 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kizilhasai om 270 km päivnouzmha orhal vai 305 km avtotedme. Lähembaine lidn om Čadan seičemekümnes kilometras päivnouzmha orhal vai 82 km avtol sil-žo tel. Lähembaine raudtestancii sijadase Abaz-lidnas (Hakasii) 170 km pohjoižhe orhal vai 240 km avtotedme.

Klimat om terav kontinentaline vilunke tal'venke. Voden keskmäine lämuz om −0,7 C°, heinkun +18,9 C°, vilukun −24,0 C°. Paneb sadegid 279 mm vodes, enamba heinkus (58 mm), vähemba uhokus.

## Tobmuz
Ak-Dovurak om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrik om ümbärtud Barun-Hemčikan kožuunan territorijal.

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Ezitajiden huralan ezimez'. Edeližed huralan ezimehed oma Ruslan Saaja (reduku 2019 — reduku 2023), Aleftina Kuular (reduku 2012 — reduku 2019). Lidnan Administracijan ezimez' om Ruslan Monguš vn 2023 kül'mkuspäi. Edeližed lidnan Administracijan ezimehed oma Andrei Sat (vn 2023 kezaku-kül'mku), Kizil-Ool Mergen (reduku 2022 — kezaku 2023), Artur Kuular (vn 2022 heinku-reduku), Šolban Ooržak (radoi vn 2022 heinkuhusai), Alimaa Sariglar (radoi vn 2015 redukuhusai).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 468 ristitud, vn 2021 — 12 456 ristitud. Kaik 13 578 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15 191 eläjad vl 1989.

Rahvahad (enamba 0,4 % vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe, ozutadud rahvahudenke): tuvalaižed — 91,8 %, venälaižed — 6,1 %, hakaslaižed — 0,5 %, kirgizlaižed — 0,4 %, komilaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 0,8 %.

Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Blagoveššenjan jumalanpert' i buddizman suburgan oma saudud lidnas.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud päivkodid, *Olčei*-licei, koume keskškolad (nomer 2, 3, 4), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lidnan sportškol.

Ak-Dovurakan kaivuztehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait (''akdovurak.rtyva.ru'').
Antofagast

**Antofagast** ( [antofaˈɣasta]) om lidn, kommun da meriport Čilin pohjoižes. Se om Antofagastan agjan i provincijan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Ende lidnan tahond mülüi Inkiden imperijha. Eländpunktan aluz om pandud vl 1868 Bolivijan ohjastusel kuti *Peñas Blancas* (*Penjas Blankas*, «vauktad kall'od» ispanijan kelespäi). Bolivii andoi Čilile löudmižsijid koncessijha, no mureni kožundkirjutesen arvod. Vl 1879 Čilin sodaväged anastiba lidnad, Toine Tünvaldmerine soda (1879–83) zavodihe neciš tegospäi. Lidn om Čilin palaks vspäi 1904.

Sadas vas'kkivendod da natrijan nitratad Antofagastan ümbrištos.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase agjan päivlaskmas, letkesižes rahvahatomas Atakam-mas da Andiden ezimägištol, pidust' Tünen valdmeren randad, Suvitropikal. Antofagast seižub 40 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Santjagohosai om 1090 km suvhe orhal, voib sadas sihesai raudtel vai avtotel (1368 km).

Klimat om letetazangišton kuiv, päivoikaz, kül'mkus-keväz'kus eriližešti. Voden keskmäine lämuz om +16,7 C°, tal'vkun-keväz'kun +18,7..+20,2 C°, kezakun-sügüz'kun +13,8..+14,6 C°. Ekstremumad oma +0 C° (sulaku) i +31,8 C° (viluku). Ei voi panda haloid. Paneb sadegid 4,4 mm vodes keskmäras (arni lidnas — 0,1 mm vodes), enamba kezakus (1,5 mm). Se om kaikiš kuivamb lidn mail'mas sadegiden märan mödhe. Voziden 1916−1999 pordos valeg kucui sur'vezid i mahusen roimahtandoid seičeme kerdad. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 73..77 % röunoiš.

## Eläjad
Vl 2002 lidnan eläjiden lugu oli 285 255 ristitud, agjan ristitišton pol'. Kaikiš suremb lidnan-kommunan ristitišt om nügüd'.

Üläopendusen päižed aluzkundad oma kaks' universitetad: valdkundaline Antofagastan universitet i privatine Pohjoižen katoline universitet.

## Transport
Avtobusad i maršruttaksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Lidnan meriport voib sirtta 5 mln tonnoid jüguid vodes. Raudte ühtenzoitab Čilin i Bolivijan lidnoidenke.

Rahvahidenkeskeine soda- da civiline lendimport Andres Sabella-runokirjutajan nimed (*ANF / SCFA*, 2,1 mln passažiroid vl 2019) sijadase kümnes kilometras pohjoižhe lidnaspäi Serro Moreno-žilos. Tehtas reisid Čilidme i Perun Lim-pälidnha.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan municipaližen tobmuden oficialine sait (''municipalidadantofagasta.cl'').
Mägr

**Mägr** (), **Järgeline mägr** vai **Evropalaine mägr**, om mecživat. Mülüb Nädanvuiččed-sugukundha.

## Leviganduz
Živat eläb Evropas Skandinavijan pohjoižes päiči i Päivlaskmaižes Azijas. Seičeme alaerikod regionha kacten.

Mägr om levitadud segoitadud mecoiš i taigas. Eläb harvemba mägimecoiš, voib putta vastha stepiš. Pidase kuivid, dreniruidud hüvin tarhid, no ei edahamb mi ühtes kilometras vezištospäi vai sokhas alangospäi niiden elokahanke sötmižbazanke. Tegeb i elänzoitab süvid uruid letekukhiden i mecvanoiden pautkidme. Ned uruiden erased tahod kaičesoiš tuhižesai vozid, živatad ottas kävutamižhe pol'vespäi pol'vhe.

## Ümbrikirjutand
Täuz'kaznu hibj om 60..90 sm pitte, händan piduz — 20..24 sm, järgeline veduz om 24 kilogrammhasai, sügüzel sase 34 kilogrammhasai vedutte edel tal'vuned. Karv om kauged alakarvanke.

Ižačud oma järedamb vähän mi emäčud, ižačun pä om levedamb. Sugudimorfizm lujeneb arealan järgeližetomiš tahondoiš (oz., mägiden pautkil).

Mägr lankteb unhe tal'veks. Ujub hüvin, no ei navedi tulda vezištho muite. Vedab ölišt elonmahtust päpaloin. Ku pahidoitta živatad, ka voib purda ristitud i löda nenal. Söb nühtajid, löcoid, čunžid, gavedid, linduid da heiden munid, senid, marjoid, pähkmid i heinid. Ei sö kolijoid hibjoid näl'ges eskai.

## Mägrha sidodud vepsän muštatiž

* *Nece ristit om kuti must mägr.* (käredanhimoičii)


## Homaičendad
Džasper

**Džasper** ( «jašm»-mineral) om kanzannimi i meheline nimi persijan augotižlibundanke. Se voib znamoita:

## [[Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad|AÜV:oiš]]
* Džasper (Alabam) — lidn Alabam-štatan lodehes.
* Džasper (Arkanzas)
* Džasper (Florid)
* Džasper (Džordžii)
* Džasper (Indian)
* Džasper (lidn, Minnesot) — pen' lidn Minnesot-štatas.
* Džasper (Missuri)
* Džasper (Uz' Jork)
* Džasper (Ogajo)
* Džasper (Oregon)
* Džasper (Tennesi)
* Džasper (Tehas)

## [[Kanad]]as
* Džasper (Al'bert)

## [[Avstralii|Avstralijas]]
* Džasper (järv) — kaikenaigaine reskvedenjärv Päivlaskmaine Avstralii-štatan suvipäivlaskmas.