open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mamankündled

**Mamankündled** vai **Begonii** () om kazmusiden heim. Mülütadas Mamankündližed-sugukundha, sen kaikiš suremb heim erikoiden lugun mödhe (enamba mi tuha).

## Etimologii
Latinan nimi libui Francijan Kariban kolonijoiden da laivišton Mišel' Begon-intendantan kanzannimespäi (, 1638−1710).

## Leviganduz
Begonijad oma levitadud avaros nepsoiš tropižiš mecoiš, mugažo mägiden pautkil koume..nell' tuhad metrid ü.m.t. kortte. Voib löuta kuiviš tropikoiš i subtropikoiš harvemba.

Enamba kaiked om erikoid Suviamerikas, niiden areal sase Meksikhasai. Azijas mamankündled kazdas Gimalajiden päivnouzmas, Indijan suven mägitahondoiš, Malain sarištol i Šrilank-sarel. Afrik om koumanz' kontinent begonijoiden erikoiden lugun mödhe, ned oma levitadud sen nepsas päivlaskmas. Ezimeletaden, mamankündled libudas arni Afrikaspäi.

## Ümbrikirjutand
Begonijoiden keskes voib löuta üks'voččid i äivoččid heinid, penzhid (erasti ujelijoid), pol'penzhid ujelijanke vai muguloikahanke jurištonke. Kazmuz om 30..40 sm kortte. Lehtesed oma asimmetrižed päpaloin, čoman mujutandan paksus (kul'turkazmusil erilizešti). Änikod oma väran forman, üks'suguižed. Plod om konorüt.

Voib äikerdoita varzil (pälpäi i seikhen kül'gespäi), muguloil (ku oma), penzhan jagandal tostmižištutandan aigan, il'mvarzil, semnil, lehtesel. Kožui lämuz om +13..+22 C°. Tarbhaine il'man nepsuz 60 % da sen enamba. Hapneb mahusen liigan nepsuden tagut.

## Valitud erikod
Läz 125 erikod da niiden gibridoid oma ottud kul'turha 19. voz'sadan kahtendes polespäi. Kaik om läz 1600 erikod heimos, niiden kesken oma:

* *Begonia boliviensis* — Bolivijan mamankündled
* *Begonia convolvulaceae*
* *Begonia maculata* — Läipoikahad mamankündled
* *Begonia obliqua* — heimon tipine erik
* *Begonia pearcei* — Pirsan mamankündled
* *Begonia rex* — Kunigazližed mamankündled (sišpäi om sätud enamba mi 500 honuzkazmusiden sortud)
* *Begonia semperflorens* — Igähižänikoičijad mamankündled
* *Begonia veitchii* — Veičan mamankündled

## Homaičendad
Materializm

**Materializm** (-sanaspäi «materialine»), vai **materialistine filosofii**, om filosofižen mail'mannägendan toižend, konz materii om objektivine realižuz i om eziauguks (süks, arvomižeks, röunaduseks) olendan sferas ontologižikš, a idealine (tärtused, vald, tunde da m.e.) om sekundarine (rezul'tat, jäl'guz).

Necen filosofijan polenpidajad oma *materialistad*. Materializm vahvištab materijad üks'jäižeks «absolütižeks» substancijaks olendan sferas. Kaik olmused oma sätud materijaspäi. Idealižed nägused (niiden kesken tunde) oma materialižiden olmusiden ičekeskentehmižen processikš. Materialižen mail'man käskused oma väges kaikes mirus, ristitkundas i ristitus-ki.

Evropan filosofijas «materialine — immaterialine»-dihotomii («idealine», «hengeline», «ülämujandline») zavodi pandas 4. voz'sadal EME. Mail'man filosofižen melen istorijas voib jäl'geta materializman šingotest sen augotižlibundaspäi meiden päivihesai. Gotfrid Leibnic toi «materializm»-terminad, hän harakterizui «materialistoikš» Epikurad (kudambad lugi ičeze edelkävujan), mugažo ičeze materializman i idealizman sintezan vastustajiden palad. Idealizm om vastal'ne mail'mannägend, siš meletuz om primarine materijan rindataden. Immaterializm eidab materijan olendad.

## Homaičendad
Lämuz

**Lämuz** vai **temperatur** (-sanaspäi «sättui segoitez», «normaline olend») om skalärine fizine suruz, harakterizuib termodinamišt sistemad, ozutab hibjoiden lämbitusen märpordhiden el'gendust.

Fizižen suruden znam om *T* vai *t*. Sistemine märičendühtnik lämuden täht om kel'vin (K). Järgeližes elos kävutadas Cel'sijan gradusad (C°, °C), mugažo Farengeitan gradusad (F°, °F) anglijankel'žiš maiš, om erasid toižid pordhištoid (oz., Reomüran). Ladim märičemha lämut om lämänmäričim vai gradusnik. Ei voi märita lämut oikti, vaiše hibjoiden toižiden ičendoiden vajehtusen kal't (mülü, painuz, elektrovastustuz, elektrolikutai vägi, sädegoičendan intensivižuz).

Absolutine nol' (0 K = −273,15 C°) om lämuden minimaline voimusine znamoičend. Lämuden üläznamoičend om röunatud Plankan lämudel, sen teoretine znamoičend om 1,41679(11)⋅1032 K. Kaikiš madalamb sadud ristitul lämuz om 1,7⋅10−7 K, amerikaižed Erik Kornell i Karl Viman saiba sidä rubidijan atomoiden vilugoitusel vl 1995. Kaikiš korktemb sadud ristitul lämuz om ~ 10⋅1012 К (kuti Kaikuses sen elon ezmäižil sekundoil), Suren adronkollaideran tedomehed saiba sidä vl 2010 pigustadud läz vauktusen pigudehesai hahktinan ioniden ainastusel.

Kaikiš enamba levitadud lämuded oma empirine, absolütine, termodinamine. Fazižen päličmänendan lämuded: sulamižen, kehundan, kondensacijan, sintezan, gomologine, koumekerdaine čokkoim, Debain (harakteristine), Kürin, Nejelan. Erased sättutoitud lämuded: reakcijan zavodindan, palastusen, honuzline, irdlämuz, idändan, kuivatesen, vilugoitusen, jähtundan, kül'mandan, kalindan, ühthekeitandan, kritine.

## Lämudehe sidodud vepsän tärtuz
* *Kezavezi* — vezi honuzliženke lämudenke.

## Homaičendad
Gojanii

**Gojanii** ( [ɡo(j)ˈjɐniɐ]) om lidn Brazilijan keskuzpalan suves. Se om valdkundan kümnenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Gojas-štatan administrativine keskuz da pala.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vn 1933 24. redukud kut štatan uz' pälidn, ende Gojas-lidn oli keskuseks. Valitihe nimitust štatan lehtesen konkursal. Ezmäine literaturine säduz Gojasas nimitase muga-žo, se om vn 1896 epine poem. Letihe Gojanijad planan mödhe, se ezimeleti 50 tuhad eläjid. Vozil 1937−1942 štatan ohjastuz sirdi lidnha.

Gojanii šingotase maižanduzmašiništon, instrumentoiden da heretusiden pästandal, sauvondal, avtoiden möndal da holitišil, medicinan keskuseks.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase štatan keskuzpalan suves, 749 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Brazilia-pälidnhasai om 209 km pohjoižpäivnouzmha avtotedme.

Klimat om subekvatorialine räk kaks'sezonine. Sulaku-eloku oma päivoikahad, reduku-uhoku oma pil'vekahad. Kun keskmäine lämuz vajehtase +22,3..+26,3 C° röunoiš voden aigan. Ekstremumad oma +0,5 C° (heinku) i +41,2 C° (reduku). Paneb sadegid 1611 mm vodes, enamba kül'mkus-keväz'kus (220..272 mm kus), kuiv sezon oleskeleb kezakus-elokus (19 mm pordos, vihm heinkus om harv lujas). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 41..48 % röunoiš heinkus-sügüz'kus, 66..73 % kül'mkus-sulakus, 55..60 % toižiš kuiš. Ul'traruskedsinižen sädegoičendan keskmäine indeks om 14..16 redukus-keväz'kus.

## Tobmuz

Gojanii jagase seičemeks administrativižeks regionaks. Ned alajagasoiš läz 640 ümbrikoks ().

Lidnan tobmuden pämez' om prefekt (). Edeline lidnan pämez' om Roherio Krus (*Rogério Cruz*, viluku 2021 — tal'vku 2024).

## Eläjad
Vn 2010 Brazilijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1,302,001 ristitud (12. sija valdkundas sil aigal). Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Läz 2,6 mln ristituid elädas lidnaglomeracijas 7315 km² pindal (2020, kümnenz' surtte valdkundas). Favelloiden lugu om kaikiš penemb Brazilijan suriden lidnoiden keskes.

Augotižlibundan mödhe (2022, ičemärhapanend): segoitadud augotižlibundanke 48,0 %, evropalaižed 43,6 %, afrikalaižed 7,9 %, azijalaižed 0,3 %, indejalaižed 0,1 %.

Kaik koume universitetad ratas lidnas.

## Irdkosketused
* Lidnan municipalitetan sait (''goiania.go.gov.br'').
Pähkimpu (heim)

**Pähkimpu** () om penzhiden i puiden heim Koivunvuiččed-sugukundaspäi.

## Leviganduz
Heimon kazmused oma levitadud Pohjoižen mapoliškon londuses (Evrazii i Pohjoižamerik). Pähkimpun erikod sätas alamecad levedlehtesižiš mecoiš kavag'mecanke. Voib löuta mecanröunas i lehtmecoiš. Elonform om penzaz päpaloin, pud oma harvemba.

Järgeline pähkimpu om kaikiš enamba levitadud heimos i sen-žo erikon ižanduseline znamoičend om kaikiš lujemb, se om ottud kul'turha amuižiš aigoišpäi. Kul'tiviruidas heimon äjid erikoid pähkmihe näht. Nimitadas fundukaks järgeližen i pontižen (*Corylus avellana* var. *pontica*) pähkimpuiden järedambid ploduid.

## Ümbrikirjutand
Lehtesed oma surehkod koveritomad, kehkrad vai läz sidä, lanktas tal'veks.

Mužiksugun änikod šingotadas sügüzel, tal'vdudas i änikoitas aigaližel kevädel edel lehtesid völ. Plod om pähkim. Semned oma vauktušeta.

## Kävutand
Pähkimpun äjad erikod oma söndznamoičendanke ičeze ploduiden tagut.

Turkižen pähkimpun (*Corylus colurna*) vahv čoma pumaterial om arvokaz meblin tehmižes. Tehtas veičiden i pall'aižiden varmdoid varzid järgeližes pähkimpuspäi (*Corylus avellana*). Ottas kävutamižhe sen oksid aidoiden pletindan täht, pit'k ongirag tegese, kuvatas mastinid hoikembiš oksišpäi.

## Erikod
Kaik om 17..23 erikod, kaik libudas Pohjoižes mapoliškospäi. Om sätud gibridoid saduiden täht.

Erased-se erikod:
* *Corylus americana* — Amerikaine pähkimpu
* *Corylus avellana* — Järgeline pähkimpu, heimon tipine erik (kazvab kaikedme Evropadme, om kul'turas amussai)
* *Corylus chinensis* — Kitajine pähkimpu
* *Corylus colhica* — Kolhidine pähkimpu
* *Corylus colurna* — Turkine pähkimpu (vai Punvuitte pähkimpu, Anatolijan pol'sar', Kavkazantaguine, Balkanad. Pu 20 metrhasai kortte, om ottud kul'turha amuižespäi)
* *Corylus cornuta* — Sarvekaz pähkimpu (Pohjoižamerikan päivnouzm)
* *Corylus fargesii* — Faržen pähkimpu (Kitai)
* *Corylus ferox* — Gimalajine pähkimpu (Nepal, Mjanmar, Kitai, Indii)
* *Corylus heterophylla* — Erazlehtesine pähkimpu
* *Corylus maxima* — Järed pähkimpu

## Homaičendad
Klassine mehanik

**Klassine mehanik** om mehanikan jaguz, baziruiše Njutonan käskusil (sišpäi toine nimi om **Njutonan mehanik**) i Galilein relätivižusen principal. Mehanik om fizikan jaguz, tedoidab hibjoiden sijadusiden käskusid avarudes aigan mändes i sen olendan kucujid süid. Jagusen vähemba levitadud nimi om **tehnine mehanik**.

Klassižen mehanikan jagused:
* statik — kacleb hibjoiden tazoolendoid;
* kinematik — tedoidab likundan geometrišt ičendad sen süiden kaclendata;
* dinamik — kacub hibjoiden likundad sen süiden lugendanke.

Voib ümbrikirjutada necidä fizikan jagust nelläl matematižel mahtusel, ned oma ekvivalentižed keskneze: Njutonan käskused, Lagranžan formalizm, Gamil'tonan formalizm, Gamil'tonan — Jakobin formalizm.

Löutihe klassižen mehanikan kävutandan rounöid 20. voz'sadan augotišele. Se tedon jaguz andab tarkoiktoid rezul'tatoid lujas, no hibjoiden piguz piidab olda äjan vähemba mi vauktusen piguz (8 m/s; toižin se statj alištub relätivistižen mehanikan käskusile), suruded enamba znamasižešti mi atom i molekul (>>10−9 metrad; ku voib rindatada, ka kvantmehanik ümbrikirjutab statjad), keskustoil vai arvoimižil, konz voib lugeta gravitacijan levigandusen pigut lopmätoman (kendan kvantteorii kacleb relätivižid kvanteffektoid).

Klassine mehanik jäb znamasižen ičeze koveritomuden tagut toižiden teorijoiden rindataden i ümbrikirjutab muupäivälišt avarod realižust hüvin. Voib kävutada sidä mehanikad ümbrikirjutamha äjiden fizižiden objektoiden likundad: järgeližed objektad (kuti ripakmellic vai hloptan mäč), astronomižed objektad (planetad, tähthad), äjad mikroskopižed objektad.

Päižed tärtused: avaruz, aig, mass, piguz, vägi, mehanine rad, energii, impul's.

## Homaičendad
Marksizm

**Marksizm** om filosofine, ekonomine i politine openduz, sen alusenpanijad oma Saksanman Karl Marks- i Fridrih Engel's-tedomehed. Openduz om nimitadud Marksan kanzannimen mödhe kut teorijan pätegijan.

Teorijan polenpidajad i tedajad oma *marksistad*.

Publikoitud vl 1867 «Kapital. Politižen ekonomijan arvostelend»-kirjan ezmäine tom () kändihe marksizman kaikiš znamasižembaks säduseks. Kirjan kahtenz' (1885) i koumanz' (1894) tomad oliba publikoitud Engel'sal Marksan surman jäl'ghe. Marksan opendusen erazvuiččed interpretacijad oma olmas, ned oma erazvuiččihe politižihe partijoihe i likundoihe sidodud kundaližes meles i politižes praktikas. Politine marksizm om socializman ühteks variantoišpäi.

Lugetas veroližikš, miše nened koume vahvištust oma surenke znamoičendanke Marksan teorijas:
* openduz ližamaksarvos (kapitalizman politine ekonomii);
* istorijan materialistine el'genduz (istorine materializm);
* openduz proletariatan diktaturas.

Erasiden nügüd'aigaižiden tedoidajiden melen mödhe, Marksan teorijan keskuzline punkt kaičeb aktualižust meiden päivihesai, se koncepcii om ristitun čuradusen šingotez hänen tön produktoišpäi, hänen ičeze olmusespäi i kändand tegimištprocessan punohudeks kapitalistižes kundas. Se čuraduz om socialižiden kesksidoiden formaks, veraz ristitule socialine struktur, valdoičeb hänen päl, anastab sädamižšingotesen voimusid, murendab hänen olmust.

Marksizman istorižen rolin arvoindad vastkaroitas toine toižele, niid om pozitivižid i negativižid. Ristitišton elon tazotomuden ozutimed oma korktemba valdkundoiš socialiž-demokratižeta valatoitandata.

## Homaičendad
Bukpu

**Bukpu** () om levedlehtesiden puiden heim. Mülütadas Bukpuižed-sugukundha. Pu andab pajumunid (pähkmid todeks), kut tamm i kaštan.

## Leviganduz
Heimon erikod oma levitadud Evropan, Azijan i Pohjoižamerikan venos i subtropižes vöiš, järedlehtesine bukpu om tropikoiš Meksikan mägil. Bukpud oma Evropan kaikiš paksumbiš puišpäi. Puttas mägiden pautkil 2300 metrhasai ü.m.t. kortte. Kaikiš pakaiženvastaižemb erik om järedlehtesine bukpu, voib kazda Sibirin suves.

Bukpud oma pil'vesenvastaižed kazmused, lämudennavedijad. Kazdas hüvin savikoil.

## Ümbrikirjutand
Pud om 30 metrhasai kortte, kazdas üksin vai sädas bukpuiden mecoid. Siled tüvi om kattud hahkal korel i oleleb kahthe metrhasai sankte. Bukpu šingotase vitkos, no voib eläda 400 vodhesai da sen hätkemba.

Pit'kad urbad kazdas tal'vel. Bukpu änikoičeb kevädel ezmäižiden lehtesiden kazvandanke ühtenaigašti. Änikod oma üks'suguižed. Pölüstoitand tegese tulleil. Plodud zavodidas kazda 20-40-voččes igäs üks'jäižil puil, kuz'kümnendel vodel vai sen möhemba mecoiš. Bukpud äikerdoitas semnil tobjimalaz. Madal sarakoikaz jur'sistem andab taimnid, i niišpäi nored pud voidas šingotadas.

## Kävutand
Ištutadas avaros mecerikoid dekorativižikš kazmusikš: üksin, gruppoil, sätas eläbid aidoid sanktan lehtišton tagut. Bukmecad oma hüväd tahod sanatorijoiden, lebukodiden i lapsiden kezalageriden täht. Telustadas mahusen erozijale, bukmecoiš sadegiden vedhuz om venomb.

Kävutadas pumaterialaks. Ümbriratud purul bukpun material notkese kebnas. Pähkmed mändas sömäks ristituile i sötkeks mecživatoile.

## Erikod
Kaik 12 erikod i üks' londuseline gibrid oma heimos:

* *Fagus chienii* — Czänän bukpu
* *Fagus crenata*
* *Fagus engleriana* — Engleran bukpu
* *Fagus grandifolia* — Järedlehtesine bukpu
* *Fagus hayatae* — Taivanine bukpu
* *Fagus japonica* — Japonine bukpu
* *Fagus lucida* — Säi bukpu
* *Fagus multinervis* — Äisonine bukpu
* *Fagus orientalis* — Päivnouzmman bukpu
* *Fagus pashanica*
* *Fagus sinensis* — Kitajine bukpu
* *Fagus sylvatica* — Evropine bukpu, heimon tipine erik
* *Fagus ×taurica* — Kriman bukpu, evropižen (*Fagus sylvatica*) i päivnouzmman (*Fagus orientalis*) bukpuiden gibrid

## Homaičendad
Elektronik

**Elektronik** ( *lektronio*-sanaspäi «elektron») om tedon i tehnikan sarak, kudamb om otnus erazvuiččiden elektroladimiden sädandha i kävutandha. Niiden rad otab aluseks elektroniden (henegiden täutkenke) koncentracijan vajehtust i sirdandad vakuumas, gazas vai koviš kristalližiš hibjoiš, mugažo kävutab toižid fizižid nägusid. Nimitadas elektroladimišt-ki elektronikaks lühüdas.

Elektronikan sarakod: kodielektronik i mikroelektronik. Fizik i energetik ümbrikirjutadas elektronikad.

Elektrusen i elektromagnetizman avaiduz da tedoiduz, radion löuduz märhapanihe elektronikan šingotest. Radiooigenduzladimed saiba avarod kävutandad, ezikät laivoiš i sodatös, ka elementine baz tegihe tarbhaižeks niiden täht, elektronik libui sen bazan sädandan i tedoidusen processaspäi. Ezmäižen pol'ven elementine baz oti elektronižid lampoid aluseks, i vakuumelektronik šingotihe. Ladimiden znamasižed suruded i kulutandan korged vägevuz azotiba penenijoiden ladimiden sädandad, sen tagut kovan hibjan elektronik sündui diodoiden i tranzistoroiden bazal. Edesine elektronikan šingotez oli i om kompjuteroihe sidodud, nügüd' digitaline elektronik vajehti analogelektronikad peniš ladimiš. Märičendtehnikan šingotez kaimdab elektronižiden komponentoiden sädandad rattemata.

Elektroladimiden uskoližuz panese ičeze ladimen i elektrovaratoitandan uskoližusišpäi. Ičeze ladimen uskoližuz rippub elementoiden, niiden ühtenzoitusiden i sheman uskoližusespäi. Grafižikš elektroladimiden uskoližuz ozutase murendusiden koumepalaižel koveral (murendusiden lugun funkcii kävutandan aigaspäi): ezmäi murendusiden lugu poleneb, kahtendel pordol se lugu stabiliziruiše, koumandel pordol murendused ližadudas kaikenaigašti ladimen täudhe murendushesai.

## Kacu mugažo
* Radiotehnik
* Shemotehnik
* Elektrotehnik

## Homaičendad
Pol'veim

**Pol'veim** om material veimiden i dielektrikoiden keskes eriližen elektrovedandmahtusen mödhe. Se erineb veimiš-metalloišpäi eriližen elektrovedandmahtusen lujal rippundal ližasegoitusiden koncentracijaspäi, lämudespäi i erazvuiččen sädegoičendan painegespäi. Pol'veimiden päine ičend om elektrovedandmahtusen lujenduz lämuden ližadusenke, hot' pol'veimil om i veimiden, i dielektrikoiden ičendoid.

Pol'veimed oma mugomad kristalližed substancijad, kudambiden kel'dzonan leveduz om läz elektron-vol'tad (eV). Ozutesikš, mülüdas diamantad levedzonižihe pol'veimihe (läz 7 eV), indijan arsenid — kaidzonižihe (0,35 eV). Mülütadas pol'veimihe äjid himižid elementoid (germanii, ola, selen, tellur, arsen da tž.), ühthesuladusiden i himižiden ühtnendoiden ogibal lugumär (oz., gallijan arsenid). Pol'veimiden elektrovedandmahtuz rippub lämudespäi. Läz absolütišt noläd pol'veimed kätas dielektrikoikš.

Vl 1833 britanine Maikl Faradei-fizik-kodvii ümbrikirjuti ičeze «Elektrusen eksperimentaližed tedoidused»-tedotös hobedan sul'fidan elektrovedandmahtusen vaskmäšt lämuzfunkcijad, se lujeni lämuden ližadusenke, toižiden tetabiden metalloiden vedandmahtuz poleni lämbitusen aigan. Vodele 1838 Faradei avaiži völ viž substancijad mugomidenke ičendoidenke. Möhemba nimitihe niid substancijoid «pol'veimikš».

Pol'veimiden toižendad oma elektrovedandmahtusen harakteran mödhe (ičeze i ližasegoitusiden) i toižendan mödhe (elektroniden, vai n-tipad, i reiguiden, p-tip).

## Kacu mugažo
* Pol'veimladimed
* Üläveim

## Homaičendad
Edmonton

**Edmonton** (mugažo anglijan kelel, virktas [ˈɛdməntən] vai [ˈɛd.mən.tən]) om Kanadan videnz' surtte lidn. Se om Al'bert-provincijan administrativine keskuz i kahtenz' surtte lidn Kalgarin jäl'ghe.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud Gudzonan lahten kompanijal vl 1795. Sai nimed Londonan Edmonton-ezilidnan mödhe (nüg. Suren Londonan aglomeracijas), se oli kompanijan pämehen sündundtahoks. Vl 1885 raudte tuli Edmontonha, i vl 1892 se sai penen lidnan () statusad. Vn 1904 redukuspäi Edmonton om *siti*-statusanke («sur' lidn» anglijan kelespäi). Om provincijan keskuseks sen alusenpanendaspäi vl 1905.

Edmonton šingotase kivivoin samižel 1940-nziden voziden lopuspäi, kivivoin da londuseližen gazan ümbriradmižel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase provincijan keskuzpalan suves, 645 m (vai 671 m) ü.m.t. keskmäižel korktusel. Nort Saskačevan-jogen randal. Matkad provincijan kaikiš surembha Kalgari-keskushesai om 280 km suvhe orhal vai 295 km avtol, Ottav-pälidnhasai om 2840 km päivnouzmha orhal vai 3390 km avtotedme.

Klimat om ven kontinentaline kuivahk, päipaštokaz päiči tal'ves. Voden keskmäine lämuz om +4,2 C°, kezakun-elokun +15,6..+18,1 C°, tal'vkun-uhokun −7,9..−10,3 C°. Lämuden maksimum oleli +37,2 C° (kezaku), absolütine minimum oli −49,4 C° (viluku, uhoku). Kezaaigan minimum om −3,9 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +16,7 C° (tal'vku, uhoku). Voib panda halad kezan miččel taht kul (heinkun minimum om −1,7 C°). Paneb sadegid 422 mm vodes, enamba kezakus-elokus (61..83 mm kus), vähemba kül'mkus-keväz'kus (12..20 mm kus). Paneb lunt 124 sm i 49 päiväd tal'ves keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 39..43 % röunoiš sulakus-semendkus, 59..65 % kül'mkus-uhokus, 48..54 % toižiš kuiš.

## Tobmuz

Edmonton jagase üks'toštkümnes valičemižümbrikoks (), vai enamba mi 375 susedkundaks ().

## Eläjad
Vn 2012 rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 817 498 ristitud, i 1,16 mln ristituid eliba ezilidnoidenke. Vl 2021 kaik 1,4 mln eläjid oli lidnaglomeracijas (kudenz' sija valdkundas) 9416 km² pindal.

Ristitišton tobj pala libui Britanižiš sarišpäi i Germanijaspäi, 13,9 % oma ukrainalaižed.

## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait (''edmonton.ca'').
Grab

**Grab** () om madaliden puiden heim Koivunvuiččed-sugukundaspäi.

## Leviganduz
Heimon kazmused oma levitadud Pohjoižen mapoliškon londuses: Azijas i sen paloin Kitaiš tobjimalaz, vaiše kaks' erikod oma Evropan endemikad. Om erikoid Pohjoižamerikas mugažo.

Grab navedib rohlid i kazvateližid mahusid mouckivenke, täizöiženke nepsudenke. Erased-se erikod kazdas kuivil mahusil mouckivenke. Heimon erikod ei navet'koi sodunuzid i muiktoid mahusid. Pil'vesenvastaižusen mahtuz om erazvuitte lujas erikoidme.

## Ümbrikirjutand
Elonform om pu päpaloin, järed penzaz oleleb harvoin. Tüven hahk kor' om siled vai läz sidä. Kron om tihed i ei ole leved, sen karkas kogoneb hoikan polhe oksišpäi. Grab kazvab vitkos. Sädab äi vezoid kandaspäi, vähän jurišpäi.

Kattud somusil nügud urbad išttas barbal. Lehtesed oma ellipsanvuiččed koumen..kümnen santimetran pitte, čereduišoiš, piiženke röunanke, lanktas tal'veks. Suviš tahondoiš lehtesiden lanktend alaoksišpäi vitkostub kevädehesai.

Änikoiden sugu om erištadud. Änikod kazdas ühtenaigašti lehtesidenke lambhaižiden nägul, pölüstoitand tegese tulleil. Plodud oma pähkmuded 10..30 lugul, ühtenke semnenke. Semned oma endospermata. Grab andab ploduid äjan joga vodel.

## Kävutand
Ištutadas grabad puištoiš üksin i gruppoil, eläbaks aidaks i seinäks. Kaik graban erikod elädas leiktamižes läbi hüvin, kaitas formad sen jäl'ghe hätken vitkon kazvandan tagut. Ottas bonsain sädandas.

Tehtas graban pumaterialaspäi soitoid, šponad, takarmtegesid, lavan krepindoid. No lavad graban parketlaudaspäi kuidas lujas nepsuden köläidusiden tagut voz'aigoidme. Kävutase tömašinoiš amussai, sen paloin tehmaha kangazpuiden sukloižid.

Pumaterialan muju om vauktan polhe hahk. Graban ninevuz om 750 kg/m³ kuivas olendas. Kovuz Brinnelän mödhe om 3,5 kgv/mm². Kuivab vitkos, voib tehtas piloid, mülü poleneb znamasižešti kuivatesen aigan. Ümbriradase leiktandinstrumental pahoin. Vastustab hapandan processoid hondoin tarbhaižeta ümbriradmižeta. Küzub mahtoid poliruindan täht.

## Erikod
Kaik om 41 erik heimos, kaik libudas Pohjoižes mapoliškospäi.

Valitud erikod:
* *Carpinus betulus* — Järgeline grab vai Evropine grab, heimon tipine erik
* *Carpinus caroliniana* — Karolinine grab
* *Carpinus japonica* — Japonine grab
* *Carpinus orientalis* — Päivnouzmman grab vai Must grab
* *Carpinus pubescens* — Kurdiž grab
* *Carpinus tschonoskii* — Čonoskin grab
* *Carpinus turczaninowii* — Turčaninovan grab

## Homaičendad
Revolücii Venämas vl 1917

**Revolücijad Venämas vl 1917** (Uhokun revolücii i Redukun revolücii, **Sur' venän revolücii**) om vn 1917 revolücižiden aigtegoiden nimituz Venämas. Jätkustui läz üht vot: 23. uhoku (8. keväz'ku) 1917 — 6. (19.) viluku 1918. Edel vn 1917 sügüz'kud valdkundan formaline nimituz oli Venäman imperii, sügüz'kuspäi i vn 1918 vilukuhusai — Venäman Tazovaldkund.

Uhokun i Redukun revolücijan pätegod mäniba Petrogradas, redukun azekaz vasthalibund oli Moskvas-ki. Monarhii, Nikolai II-car' i hänen kanz oliba čuratud tobmudespäi, kudamb läksi Pordaigaližele ohjastusele. Päine met oli sabustadud, politižed partijad saiba täut faktišt tobmut. Vn 1917 aigan armijan demokratizacijan i manpidajiden küzundan pätandan naprindad oliba tehtud. Pordaigaline ohjastuz oli kükstud Redukun revolücijan aigan, konz bol'ševikad i heihe ühtistujad tedotihe Nevondkundoiden (nevondkundališt) tobmut.

Jäl'gused: monarhijan čuraduz i seižusiden likvidacii; bol'ševikoiden tulend tobmudehe; Alusenpanijan suiman küksend; rahvahanikoiden sodan Venämas zavodind.

## Homaičendad
Čuhunduz

**Čuhunduz** om inženerine sauvuz korktusen znamasiženke edhudenke alusen levedusen päl.

Saudas čuhundusid erigoittud sauvusikš vai ühtenzoittud toiženke sauvusenke vai seinänke. Čuhundusen tüvi voib olda järghine (kivižiš i raudbetonižiš konstrukcijoiš) vai pall'az südäimes. Lapakoiktas leiktuses čuhunduz oleleb kehker, nellikanvuitte, äisaumaine, putub toižid-ki formid.

Čuhundusen ülähän lavuden nimi om *parangod*.

Čuhundusiden toižendad:
* antennoiden alused (kc. antennmačtsauvuz, mačt);
* lämoipaloiden ecmižen täht;
* majak;
* lidnan čuhundused: beffrua ratušanno, pert'kuluidenno časuidenke;
* religiozižidenno sauvusidenno: oz., kellčuhundused, minaretad;
* lidnusiden i kremliden kaičendčuhundused da varjoičendčuhundused;
* čuhundused blokadad vaste;
* vezičuhundused (oma äjiš eländpunktoiš, koveritoi külätahondas om Rožnovskijan čuhunduz);
* industrialižed čuhundused;
* üläkorktad pertid;
* TV-čuhundused (kaikiš korktembiš sauvusišpäi Man pindal);
* saudud čoman nägun, ümbriston čomuden kaclendan vai simmetrijan täht muite.

## Homaičendad
Koltuši

**Koltuši** (, ) om lidn Leningradan agjan Vsevoložskan rajonan suves. Se om Piterin päivnouzmaine ezilidn, Koltušin lidnankundan administrativižeks keskuseks.

## Istorii
Koltuši-külä mainitase ezmäižen kerdan Vodin pätinan aigkirjas vl 1500. Baltiž-suomen augotižlibundan nimi libub *kelttu*-sanaspäi «pakuine». Ezmäine škol oli avaitud vl 1856 opendusenke suomen kelel i oli vhesai 1863. Nevondkundaližen aigan Koltušin suomen rahvahaline nevondkund oli vll 1926−1939.

Starai-külä ( «vanh»,  «vanh külä») mainitihe vspäi 1792, sijazihe Okkervilin joginiškan ojan-ližajogen randal. Ezmäine škol radaškanzi siš vl 1909. Nevondkundaližen aigan (1973. voz') «Vsevoložskii»-sovhozan keskuz oli siš.

Vn 2023 31. päiväl semendkud Leningradan agjan Käskusenandai suim vahvišti käskust Starai- i Koltuši-küliden ühtištuses. Leningradan agjan käskuz andoi udele eländpunktale lidnan statusad Koltuši-nimenke, tuli väghe sen-žo voden 25. päiväl kezakud.

Koltuši šingotase betonantegimel i raudbetontegesiden edheotandal, meblin i mebel'furnituran pästandal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase lidnankundan lodehes, Koltušin ülüdel (78 metrhasai ü.m.t.), 36..39 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vedhudetoi Koltušin järv () om koume gektarad pindanke i nell' metrad süvütte, levitase lidnan pohjoižpäivnouzmas.

Matkad Vsevoložsk-rajonkeskushesai om kümne kilometrad pohjoižhe orhal vai 12 km avtotedme, Piterihesai om kümne kilometrad päivlaskmha Koltušin mantedme. Toine lähembaine lidn om Kudrovo 12 km suvipäivlaskmha avtotedme. Lähembaižed eländpunktad oma Pavlovo-žilo ani pohjoižpäivnouzmha i Janino-2-külä ani päivlaskmha-lodeheze.

Kaik om 21 irdad lidnas.

## Eläjad
Vl 2002 Starai-külän ristitišt oli 4 466 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe Koltuši-külän eläjiden lugu oli 173 ristitud, Starai-külän 8 868 ristitud. Vl 2017 kaik 12 235 ristitud oli registriruidud sen aigan kahtes küläs. Starai-külän ristitišt oli 13 836 eläjad vl 2021. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Ioann Kronštadtalaižen puine jumalanpert' (letihe vll 1996−1997) i kivine časoun' (2015−2019), mugažo saudihe phh. Petran da Pavlan jumalanpertid usadiban puištos vspäi 2019.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi nomer 62, Koltušin keskškol I. P. Pavlov-akademikan nimed (školanedeliženke palakundanke), Koltušin čomamahtoiden škol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähižes Piteriš.

## Transport
Läz kümned avtobusmaršrutad ühtenzoittas lidnad Piterinke (Ladožskai-metrostancii) i Vsevoložskanke.

Ühtennimine *Koltuši*-raudteplatform sijadase kahesas kilometras suvhe lidnaspäi.

## Galerei

Choglokov2013.jpg|Muštnik Pavel Čoglokov-jenaralale (2013)
KS-411 in Koltushi.jpg|Memorial VA-laivoiden pölištunuzile merimehile, vn 2017 nägu
Парк усадьбы Чоглоковых «Колтуши» 01.jpg|Čoglokov-pomeššikan usadiban puišt vl 2022


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden sait (''mo-koltushi.ru'').
Malärii

**Malärii** ( «paha il'm», ende oli tetab kut «soiden säruläžund») om transmissivižiden kertläžundoiden grupp, kucuse *Plasmodium*-heimon protistoiden parazitoil. Tartub ristitule *[[Anopheles]]*-heimon emäsäs'kiden purendoiden kal't.

Läžund kaimdase säruläžundal, särgutesil, pärman (splenomegalii) i maksan (gepatomegalii) suruden ližadusil, anemijal. Voib lähtta 10..15 päivest tartutandaspäi simptomiden olendhasai. Harakterizuiše hronižil toštmižil (recidivoil), voib mända severz'-se vozid londuseližen immunitetan tulendhasai.

Läžumižlugu oli 350..500 mln statjoid vodes 21. voz'sadan augotišes, niišpäi 1,3..3 mln lopihe surmal. Vozil 2000−2013 läžujiden malärijal kolendoiden lugu väheni poleks endustusihe kacmata. Nügüd'aigan tartudandan statjoiden 85..90 % tegese Afrikas Saharan suvemb, heispäi lapsed edel vižvottušt igäd inficiruišoiš päpaloin.

Olii vakcin malärijan plazmodijad vaste om effektivine statjoiden 31..56 procentas. Uz' vakcin korktembanke effektivižusenke (90 % da sen enamba ezimeletaden) om kodviš.

## Toižendad

Läžundan simptomatik, joksend i endustuz rippudas plazmodijan-läžundantegijan erikospäi, no paloin.
* Tropižen malärijan läžundantegii — *Plasmodium falciparum*. Kucub kaikiš enamba varulišt formad, löumendusidenke paksus i korktanke kolendmäranke. Nece-žo form om kaikiš enamba levitadud (kaikiden statjoiden 91 % vl 2006).
* Nell'päiväižen malärijan läžundantegii — *Plasmodium malariae*. Kurod tegesoiš 72 časus tobjimalaz.
* Koumepäiväižen malärijan i sen pojavan ovale-malärijan läžundantegijad sättudas *Plasmodium vivax*- i *Plasmodium ovale*-erikoile. Kurod tegesoiš kaikuččes 40..48 časus.

## Homaičendad
Infrarusked sädegoičend

**Infrarusked sädegoičend** (vauktuz, diapazon) vai **infrarusttad lainhed** (IR-sädeged) om elektromagnitsädegoičendan toižend, otab spektran keskustad nägujan vauktusen rusttan agjan (lainhen pidusenke λ = 0,74 mkm i paksudenke 430 THc) i mikrolainhižen radiosädegoičendan (λ ~ 1..2 mm, paksuz 300 GHc) keskes.

Infrarusttan diapazonan piduz om luja, ka substancijoiden optižed ičendad voidas vajehtadas znamasižešti infrarusttas sädegoičendas, sidä kesken erinedas niiden-žo ičendoišpäi nägujas sädegoičendas. Objektad pästtas infrarusttoid sädegid lainhiden kaikil pidusil tobjimalaz.

Infrarusked sädegoičend otab kalindlampoiden sädegoičendan tobjad palad, Päiväižen sädegoičendan läz pol't. Erased lazerad pästtas infrarusttoid sädegid. IR-apparatur löudab avarod kävutandad sodatehnikas (oz., metoks raketoiden oigendamižen täht) i civiližes tehnikas (oz., sidon kuidoptižed sistemad). Registriruidas IR-sädegid lämuz- i fotoelektrosandapparatoil, mugažo specialižil fotomaterialil.

Britanine (anglijalaine) Uil'jam Geršel'-astronom avaiži infrarusttad sädegoičendad vl 1800. Hän oli otnus Päiväižen tedoidushe i eci kaclendinstrumentan lämbitusen polendusen mahtust. Tedomez' märiči nägujan spektran erazvuiččid sijid lämänmäričimen abul i löuzi, miše lämuden maksimum sijadase küllästadud rusttan mujun taga, i nägujan katken taga nacein. Muga se statj augoti infrarusttan sädegoičendan tedoidusid.

## Homaičendad
Limerik

**Limerik** ( [ˈl̪ˠɪmʲ(ə)nʲəx],  [ˈlɪmərɪk]) om lidn Irlandijan keskuzpalan suvipäivlaskmas. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, ühtennimižen grafkundan administrativine keskuz da pala. Grafkundan i lidnan tobmuden organad oma ühtištadud vn 2014 kezakuspäi.

## Istorii
Eländpunkt mainitaškanzihe vspäi 812 kut vikingiden kolonii. Vl 1173 Limerik oli alištunu tulnuzile Anglijaspäi normandijalaižile. Raudte tuli lidnha vl 1848 i kändi lidnad znamasižeks raudtesol'meks, raudtestancii radab nügüdläižes sijas vspäi 1858.

Limerik šingotase sömtegimištol i omblendedheotandoil. Sijaline kružav om tetab. Dell-kompanijan kompjuteroiden fabrik radoi vhesai 2009.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase grafkundan pohjoižröunanno, Šannon-jogen pit'kan estuarijan zavodindan hural (suvižel) randal päpaloin, kümne metrad u.m.t. keskmäižel korktusel. Istorine keskuzpala om saudud Kings-sarel, kudamb om sätud Šannon-jogen päpalal i sen Ebbi-hijamal. Kler-grafkund röunatab lidnanke pohjoižes.

Klimat om ven valdmeren. Lidnan lendimportas (14 m ü.m.t.) voden keskmäine lämuz om +10,4 C°, kezakun-sügüz'kun +14..+16 C°, tal'vkun-uhokun +6..+7 C°. Ekstremumad oma −11,4 C° i +31,6 C°. Paneb sadegid 977 mm vodes, enamba redukus-vilukus (94..105 mm kus), vähemba sulakus-heinkus (59..70 mm kus).

## Eläjad
Vn 2011 Irlandijan rahvahanlugemižen mödhe Limerikan ristitišt oli 95 854 eläjad, grafkundan läz pol't. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd', vanhiš röunoiš — 66 554 rist. vl 1831, 60 736 rist. vl 1981, 59 790 rist. vl 2006. Kaik 104 952 ristitud elihe metropolitenižen Limerikan territorijal vl 2016. Ristitišt ezilidnoidenke oli 162 416 eläjad vl 2011.

Limerikan universitet (*Ollscoil Luimnigh / University of Limerick / UL*, 16 tuhad üläopenikoid vl 2019) om sätud vl 1972 kut Nacionaližen üläopendusen institutan ezmäine pala, erine aluzkund i universitet vspäi 1989.

## Transport
Rahvahidenkeskeine civiline *Šannon*-lendimport (*SNN / EINN*, 1,7 mln passažiroid vl 2019) sijadase kaks'kümnes kilometras päivlaskmha lidnaspäi Kler-grafkundas. Tehtas reisid Suren Britanijan i Pol'šanman järedoihe lidnoihe, Nju Jorkha i Filadel'fijha, Ispanijan lebutahoiže.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Tobmuz lidnan oficialižel ''limerick.ie''-saital.
Elektromagnitsädegoičend

**Elektromagnitsädegoičend (EMS)** vai **elektromagnitižed lainhed** om levitai avarudes elektromagnitižen kendan perturbacii (olendan vajehtuz). Voib el'geta sidä elektromagnitižeks lainheks vai fotoniden valuks tarbhaižusen mödhe. Harakterizuiše ičeze spektran mülündal edel kaiked.

Elektromagnitine spektr jagase nenikš nimitadud keskustoikš:
* radiolainhed (üläpit'kišpäi zavodiden);
* mikrolainhiden sädegoičend;
* teragercine sädegoičend;
* infrarusked sädegoičend;
* nägui sädegoičend (vauktuz);
* ul'traruskedsinine sädegoičend;
* röntgenine sädegoičend;
* kova sädegoičend (gammasädegoičend).

Elektromagnitine sädegoičend voib levitadas läz kaikiš ümbrištoiš. Vakuum om avaruz substancijoita i absorbirujita vai laskijoita elektromagnitižid lainhid hibjoita, ka EMS levigandeb siš energijan kadoita miččikš taht surikš keskustoikš. Statjoiden rives EM-sädegoičend levitase hüvin täuttud-ki substancijal avarudes, sen aigan sädegoičendan harakter vajehtub paloin.

## Homaičendad
Ul'traruskedsinine sädegoičend

**Ul'traruskedsinine sädegoičend** vai **URS-sädeged** ( «ülä», «röunoiden taga» + ruskedsinine) om elektromagnitine sädegoičend, kudamb otab spektran diapazonad nägujan i röntgensädegoičendoiden keskes. URS-sädegoičend lainhiden pidused oma 100..400 nm keskustas (7,5⋅1014..3⋅1016 Hc).

## Avaiduz
Löutihe IR-sädegoičendad vl 1800, i saksalaine Iogann Vil'hel'm Ritter-fizikantedomez' (1776−1810) zavodi sädegoičendan ecmižid nägujan spektran vastal'žes poles, lainhiden pidusenke lühüdamb mi ruskedsinižel mujul. Vl 1801 hän löuzi, miše palastui vauktusen painegen al hobedan hlorid čihodab teravamba nägumatomas sädegoičendas spektran ruskedsinižen keskustan röunan taga. Löudmine tegihe znamasižeks fotografijan himižiden processiden sädandan täht.

## Kävutand
Päiväine om URS-sädegiden päine purde Mal. Niiden sädegiden hätkeline paineg travib sil'mid i vedab organizmad mutacijoidennoks. URS-sädeged oma elektrobembles, ka ühthekeitajale piidab kaita sil'mid maskal specialiženke stöklanke.

Tehtas URS-lampoid fotobiologižen painegen täht, kävutandad oma antibakterialine paineg veden, kodiživatišton i honusiden täht, vauktuzkulk gavediden täht, ristitun ratud päivituz da D3-vitaminan sädand nahkas, lazerad, mujuiden terav kuivatez, polimeriden modifikacii.

## Toižendad
Ul'traruskedsinižen sädegoičendan elektromagnitine spektr voib olda jagadud alagruppikš erazvuiččin.  päiväižen sädegoičendan märhapanendas (ISO-DIS-21348) andab nenid märhapanendoid:

Lähižen ul'traruskedsinižen diapazonan toine nimi om «must vauktuz», sikš miše ristitun sil'm ei voi tundištada sidä, no kuvastuses erasiš-se materiališpäi spektr sirdase nägujan sädegoičendan diapazonha fotolüminescencijan nägusen tagut. Nimitadas «vakuumižeks» (VUV) edahašt i ekstremališt diapazonid sen täht ku Man atmosfer absorbiruib lujas niid lainhid.

## Homaičendad
Kosmoslenduz

**Kosmoslenduz** om matk vai transportiruind kosmosha vai kosmosan kal't.

Ei ole tarkoiktad röunad Man i kosmosan keskes. Rahvahidenkeskeine aviacine federacii (*FAI*) vahvišti sen röunaks korktust 100 kilometrad Man pindaspäi (Karmanan jono). Miše lenduzapparat lendi mugomal korktusel aerodinamižiden vägiden painuden al, ka piidab otta ezmäšt kosmospigut, se tegeb lendust orbitaližeks enamba, mi aerodinamižeks. Klassine erinend avialendusen i kosmoslendusen keskes hajeneb kaik enamba i enamba suborbitaližiden kosmoslaivoiden i orbitaližiden lendimiden šingotesenke.

Venämalaine i nevondkundaline Konstantin Ciolkovskii-mehanikantedai da opendai (1857−1935) tedoiži kosmoslendusiden teoretižid aspektoid i kändihe kosmonavtikan alusenpanijoišpäi. Mez' formulirui raketlikutimiden matematižid vahvištusid, löuzi Ciolkovskijan formulad.

Ezmäine lendai kosmosha i pördui tagaze ristit oli nevondkundaline Jurii Gagarin-kosmonavt. Hänen lenduz mäni töhöpästtud Baikonur-kosmodromaspäi *Vostok-1*-kosmoslaival («päivnouzm») vn 1961 12. päiväl sulakud. Mez' tegi üht pörut orbitadme Mas ümbri, lendusen hätkeližuz kosmosas oli 108 minutad.

## Homaičendad
Vauktuz

**Vauktuz** vai **Päivänvauktuz** om elektromagnitsädegoičendan keskust fizižes optikas, kudambad ristitun sil'm voib nähta.

Vauktusen spektraližen diapazonan lühüdlainhine röun om keskust lainhiden 380..400 nm pidusidenke (750..790 THc), pit'klainhine röun om keskust 760..780 nm pidusidenke (385..395 THc). Järgeližes elos el'getas vauktuseks mittušt taht optišt sädegoičendad, sid' infrarusked i ul'traruskedsinine sädegoičendad mülüdas vauktushe mugažo.

*[[Optik]]* om fizikan jaguz vauktusen tedoiduses.

Kaikiš znamasižemb vauktusen harakteristik om muju. Voib otta päivänvauktust elektromagnitižeks lainheks, sen levigandusen piguz om kaikenaigaine vakuumas, vai otta fotoniden valuks, niil henegil om parametroid: märitud energii, impul's, ičeze impul'skuro, noläine mass (ende ližatihe «likumatomudes»). Vauktusen piguz vakuumas lugese 299 792 458 m/s tarkoikti. Vauktusen katkaiduz i/vai kuvahaine oma ümbrištoiden röunal. Vauktuz oleleb polärizuidud miččen taht toižen elektromagnitižen lainhen kartte.

## Kacu mugažo
* Fotofobii
* Vauktusenfil'tr
* Vauktusenmujandmär
* Vauktustuz
* Vauktuz-pil'vez

## Homaičendad
Nozoluz

**Nozoluz** om olii nozolas agregatižes olendas substancii. Se olend otab sijadust kovan i gazanvuiččen olendoiden keskes.

Nozoluden i kovan hibjan agregatižed olendad oma kondensiruidud, niiden heneged (atomad, molekulad, ionad) oma himižiš sidoiš keskneze. *[[Kondensiruidud olendan fizik]]* tedoidab molembid olendoid. *[[Gidrostatik]]* i *[[gidrodinamik]]* oma järghižiden ümbrištoiden fizikan jagusikš, ezmäine tedoidab nozoluziden tazoolendad, toine — niiden likundad i vastamižpainegid kovidenke hibjoidenke.

Nozoluden päine ičend om mahtuz vajehtada formad röunadusita kosketajiden mehanižiden kingitesiden painegen al (välliden eskai), toižiden agregatižiden olendoiden erineden. Sen aigan substancijan mülü jäb kaikenaigaižen praktižikš. Nozoluden ahtištand om jüged azj. Pindan kingitez harakterizuib nozoluzid i erigoitab niid gazoišpäi. Nozoluden ninevuz om enamba mi gazan tobjimalaz, no oleleb vähemba-ki, oz., nozol vezinik ujub gazanvuiččes gelijas 20 K lämuden i 3 MPa painuden arvoimižiš. Substancii om nozol lämuziden märitud keskustas, sen röunad rippudas painudespäi.

Jagadas kaikid nozoluzid puhthikš i segoitusikš. Erased segoitused znamoitas äjan elon täht: veri, merivezi da tž.. Nozoluded voidas olda segoitesikš. Nozoluziden ičendad: valundmahtuz, notktuz, pindaline kingitez, märgastamižmahtuz, segoitamižmahtuz, diffuzii.

## Homaičendad
Ühthine relätivižusen teorii

**Ühthine relätivižusen teorii** () om nügüd'aigan avaros tundištadud vedandvägen teorii, ümbrikirjutab vedandväged kut avaruden-aigan geometrijan avaiduz. Teorii om taritud saksalaižel Al'bert Einštein-tedomehel vn 1915 25. päiväl kül'mkud.

Nece teorii otab postulataks, miše gravitacižed i inercialižed väged oma ühtejiččed augotižlibundan mödhe. Sišpäi nägub, miše gravitacižed effektad oma determiniruidud ei olijoiden avarudes-aigas hibjoiden i kendoiden vastamižpainegel, no avaruden-aigan deformacijal ičeksaz, a se om massan-energijan olemižhe sidodud sen paloin.

Ühthine relätivižusen teorii om gravitacijan kaikiš enamba satusekaz teorii meiden päivil. Se teorii om vahvištadud kaclendoil hüvin, kävutadas astronomijas i inženerijas (kaimdainavigacii) jogapäiväližikš. Ezmäine satuz tuli Merkurii-planetan perigelijan anomaližen precessijan sel'gitesenke. Sid' vl 1919 britanine Artur Eddington-astrofizikantedai tedoti vauktusen čurazundas läz Päiväšt sen täuden pimitesen aigan, kaclend vahvišti ühthižen relätivižusen teorijan endustust kvalitativižikš i kvantitativižikš. Sid'päi äjad toižed kaclendad da kodvad vahvištiba teorijan endustusiden znamasišt lugumärad.

## Homaičendad
Radioaktivine čihodamine

**Radioaktivine čihodamine** om stabilitomiden atomoiden südäitukuiden mülündan (Z-täude, A-masslugu) vai südäiolendan spontanine vajehtuz elementarižiden henegiden, gammakvantoiden vai/i südäitukuiden palaižiden laskendal.

Radioaktivižen čihodamižen processan toine nimi om **radioaktivižuz**, nua sättujad nuklidad oma radioaktivižed (radionuklidad). Radioaktivižed oma substancijad radioaktiviženke südäitukunke mugažo. Radioaktivižusen südäitukuiden kaks' toižendad om sandan mödhe: putujiden londuses om londuseline, sadud ratud tel (südäitukreakcijoiš) om ratud radioaktivižuz.

Alištui čihodamižele om mamsüdäituk, sündui sen čihodamižen jäl'ghe om tütärsüdäituk. Soddin sirdusen ohjandim ümbrikirjutab tütärsüdäitukun masslugun i täutken vajehtuz mamsüdäitukun rindataden. Paksus izotopad čihotas kahtel vai sen enamba tel ühtenaigašti. Sündui čihodamižes tütärsüdäituk om radioaktivine erasti i čihodab aigan mändes mugažo. Radioaktivižen čihodamižen process mäneb sihesai, kuni kaik südäitukud kändasoiš stabiližikš. Mugomiden čihodamižiden järgenduz nimitase čihodamižen čepiižeks, sen aigan sündujiden nuklidoiden järgenduz om radioaktivine rivi.

Francine Antuan Anri Bekkerel'-fizikantedomez' avaiži radioaktivižust vl 1896. Löutihe kodviden kal't, miše tehnecii, prometii i kaik himižed elementad 83 nomeranke (vismut) da sen enamba oma radioaktivižed, toižin sanoin niil ei ole stabiližid izotopoid.

## Homaičendad
Piguz

**Piguz** (standartine znam: \vec v -sanaspäi) om vektorine fizine suruz, harakterizuib sirdmižen heredust i materialižen čokkoimen likundan čuradust valitud lugendsistemas.

Klassižes mehanikas suruz om čokkoimen radiusvektoran toižetišhe aigan mödhe tazostadud:

: \vec v = {\mathrm{d}{\vec r} \over \mathrm{d}t} \equiv v_{\tau} {\vec \tau},

Piguz märičese metril sekundas SI-sistemas, santimetril sekundas SGS-sistemas.

Vepsän keles piguden skalärine suruz nimitase mugažo pigudeks, se suruz om piguden vektoran modul' vai čokkoimen algebraline piguz, toižin sanoin \vec v-vektoran projekcii čokkoimen traektorijan kosketajale. Erasiš-se toižiš keliš skalärine piguz nimitase eriližikš, oz., *celeritas* latinan keles, *speed* anglijan keles.

«Piguz»-termin kävutase tedos avaros-ki el'genduses kut miččen-se suruden (ei vaiše radiusvektoran) vajehtusen heredust toižen suruden rindataden (aig paksumba, no avaruz da tž. oleldas). Oz., sekoidas saumpigudes, lämuden vajehtusen, himižen reakcijan, gruppan i ühtištusen piguziš. Matematižikš «vajehtusen hereduz» harakterizuiše kaceltud suruden toižetišel.

Augotižpiguz (\vec{v}_0) om materialižen čokkoimen piguz kurol t = 0 aigan pordhišton mödhe.

Toižed levitadud piguded:
* kosmižed piguded;
* lainhiden levigandusen piguded;
* kulundan piguz;
* vauktusen piguz;
* gravitacijan piguz.

## Piguden märičendühtnikad
Linearine piguz:
* metr sekundas (m/s);
* kilometr časus (km/č), vai *n* kilometrad časpiguz;
* sol'm (merimijläd časus);
* Mahan lugu, 1 Mah om kulundan pigudehe tazostadud;
* vauktusen piguz vakuumas (znamoitas *c*).

Saumpiguz:
* radianad sekundas, sen fizine märičend om 1/s;
* pöruded sekundas (tehnikas);
* gradusad (vai gradad) sekundas.

### Märičendühtnikoiden rindatused
* 1 m/s = 3,6 km/č
* 1 sol'm = 1,852 km/č = 0,514 m/s
* Маh 1 ~ 330 m/s ~ 1200 km/č (rippub il'man olijoiš arvoimižišpäi)
* *c* = 299 792 458 m/s

## Pigudehe sidodud tärtused
* impul's
* kinetine energii
* pigustuz

## Pigudehe sidodud vepsän tärtused
* *Otta pigut* — lähtta joksten erazvuiččihe polihe.
* *Pigudenotand* — piguden ližaduz sijalpäi.

## Homaičendad
Kvantmehanik

**Kvantmehanik** (lüh. *kvantmeh*), vai **lainižmehanik**, om fundamentaline fizine teorii, ümbrikirjutab londust atomoiden i subatomižiden henegiden masštabas. Se teorii om kaiken kvantfizikan aluseks, sen paloin kvanthimijan, kendan kvantteorijan, kvanttehnologijan, kvantinformatikan.

Kvantmehanine teorii laskeb lugeta fizižiden sistemiden ičendoid i ičtazvedandad. Kvantteorijan fundamentaline eriližuz om siš, miše se ei voi endustada fizižiden suruziden (dinamižiden vajehtujiden) znamoičendoid tobjimalaz, vaiše andab niiden märičendan naceinuzid.

Klassine fizik om ümbrikirjutajiden londusen aspektoid järgeližes masštabas teorijoiden ühtmuz, läz kaik ned teorijad oliba edel kvantmehanikan sündundad. Om vähähk sen fizikan tedoid ümbrikirjutamha londust peniš märičendoiš (atoman surtte da sen penemba). Voib vedada klassižen fizikan teorijoiden enambust kvantmehanikaspäi kut oiktoid surembiš masštaboiš approksimacijoid. Klassižen fizikan erineden, kvantmehanikas sisteman sidodud olendan suruded (energii, impul's, saumkuro da tž.) ei voigoi olda miččenke täht znamoičendanke, ned oma röunatud diskretižil znamoičendoil (kvantuind), objektad oma kut henegiden, muga lainhiden-ki pirdoidenke (korpuskulärižlainhine dualizm), i om röunoid meiden voimusiden täht endustada tarkoikti fizižen suruden znamoičendad edel sen märicemišt anttud augarvoimižiš (märhapanmatomuden princip).

Kvantmehanik libui kaiken 20. voz'sadan aigan erazvuiččiš sijaližiš teorijoišpäi, ned sel'gitiba kaclendoid, kudambid ei sättund klassižen fizikan tärtusidenke. Mugomiden teorijoiden keskes oliba absolutižikš mustan hibjan sädegoičendan probleman pätand Maks Plankal vl 1900, vauktusen kvantan energijan i paksuden sättund vn 1905 Al'bert Einšteinan kirjutuses fotoeffektas. Mikromirun nägusiden el'gendusen aigaližed naprindad oma tetabad nügüd' kut «vanh kvantteorii», ned vediba kvantmehanikad teravale šingotesele 1920-nzil vozil mugomiden Evropan tedomehiden töiš kut Nil's Bor, Ervin Šrödinger, Verner Geizenberg, Maks Born. Nügüd'aigaine kvantteorii formuliruiše erazvuiččiden sätud specialižikš matematižiden formalizmoiden kävutandanke.

## Homaičendad