Kalii

**Kalii** (*K* — *kalium* latinan kelel) om ühesatoštkümnenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — ühtenden gruppan päalagruppas, IA), tabluden nelländes periodas.

## Ühthižed andmused
Kalii om levitadud Man kores, sen seičemenz' element (2,4 %) i videnz' metall levigandusen mödhe. Element om aktivine himižešti lujas, i sikš ei voi löuta sidä londuses puhthas olendas, necil se om natrijan pojav.

Vl 1807 anglijalaine Hemfri Devi-himik sai puhtast kalijad ezmäižen kerdan sen nozolan gidrohapandusen (KOH) elektrolizan abul. Nimituz libub araban *al'-kali*-sanaspäi «potaš» (kalijan karbonat).

Kalijan biologine ühtnend om tarbhaine. Stajad mülütadas kalijad, sen mairiž voib kucta kibuid eläbil olijoil. Kalii i natrii oma antagonistoikš biologižes funkcijas.

## Fizižed ičendad

Kalii om pehmed hobedaižvauged muglmetall. Kristalline segluz om kubine.

Atommass — 39,0983. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 0,856 g/sm³. Suladandlämuz — 336,8 K (63,65 C°). Kehundlämuz — 1047 K (773,85 C°).

Londuseline kalii kogoneb koumes izotopaspäi, kaks' niišpäi oma stabiližed: 39K (93,258 %), 40K (0,0117 %, T½ — 1,25 mlrd vot) i 41K (6,730 %). Kaikuččel sekundal 40K-izotopan nell' tuhad čihodamižid tegese ristitun hibjas, voib kodvda dozimetral kalijan kodiühtnendoid (potaš, kalijan hlorid, kalijan nitrat-selitr). Se izotop otab nell' videndest ristitun hibjan londuseližes radioaktivižuses (4..5 kBk), 14C-izotop otab jättud päpaloin. Tetas mugažo 23 ratud radioaktivišt izotopad 31..38, 42..56 atommassanke, i niiden viž izomärad. Kaikiš hätkembad oma 43K-izotop, sen T½=22,3 časud, 42K 12,35 časud pol'čihodamižen pordonke i 44K (22 minutad). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (nomerad 31..34) vai β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš argonaks vai kal'cijaks, kalii-31 — rikikš, kalii-35 — argonaks i hloraks, kalii-36 — argonaks, hloraks i rikikš.

## Himižed ičendad
Kalii muigotub il'mas teravas, sädab gidrohapandust vedes poukahtusel, ujub sen pindal. Pidab kaita metallad karasinas, benzinas vai silikonas. Muigotandmärad: +1, 0. Luja endištai. Ani eile metallan reakcijad azotanke. Rikin i azotan muiktused palastudas kalijal. Kalijan ühthesuladuz natrijanke om nozol honuzližel lämudel.

Sadas kalijad sen hloridan vai gidrohapandusen elektrolizan mahtusel.

Endištuz sulatud kalijan hloridaspäi kal'cijan karbidal, alüminijal vai olal om znamasine tegimištos, mugažo termohimižen endištandan reakcii om:
:: \mathsf{Na + KOH \xrightarrow[N_2]{380-450^oC} NaOH + K}

Kalii sädab il'man hapanikanke peroksidad i ülähapandust (kalijan üläperoksid):
:: \mathsf{2K + O_2 \longrightarrow K_2O_2}
:: \mathsf{K + O_2 \longrightarrow KO_2}

Voib sada kalijan hapandust metallan lämbitamižel 180 C° znamoičendhasai vai sen alemba hapanikan vähänke lugumäranke ümbrištos, vai kalijan üläoksidan lämbitamižel metalliženke kalijanke:
:: \mathsf{4K + O_2 \longrightarrow 2K_2O}
:: \mathsf{KO_2 + 3K \longrightarrow 2K_2O}

## Kävutand
Sadud kalijan soliden ühesa kümnendest ümbriratas mineraližikš heretusikš.

Kalii sen peroksidanke (K2O2) kavutasoiš veden termohimižes jagandas vezinikaks i hapanikaks («Gaz de Frans»-kaliicikl, Francii). Ottas kalijan solid gal'vanižhe tehnikha.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kalii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz kalijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.