open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arsk

**Arsk** (, ) om Venäman lidn Tatarstanan Tazovaldkundan lodehes. Se om Arskan rajonan i lidnankundan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt mainitase 13. voz'sadaspäi kuti Kazanin hankundan pohjoine *Arč*-kaičendlidnuz. Vspäi 1606 kätihe Venäman palaks. Vozil 1781−1926 oli Kazanin gubernijan makundan lidnaks. Vl 1926 Arsk kadoti lidnan statusad, panihe žiloks. Vozil 1938−2008 oli lidnanvuiččeks žiloks, sid' om sanu lidnan statusad tošti.

Arskan ižandusen päsarakod oma sauvondmaterialiden pästand (metalližkonstrukcijad i sendvičpanelid, savič, asfal't) i sömtegimišt (maidkombinat, saguden tegim, trahmalantegim, kartohkan kuivadamižtegim), mugažo kombisötken tegim radab. Koume znamasišt muzejad ratas lidnas: totaran kirjankelen Gabdulla Tukai-sädajan, «Elifba» (totaran abekirjan), istoriž-etnografine.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Kazank-jogen randal ( 142 km pitte, Volgan hurapol'ne bassein), 97 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kazanihesai om 65 km suvipäivlaskmha. *Arsk*-raudtestancii radab «Kazan' — Jekaterinburg»-jonol.

## Tobmuz
Kaik koume žilod mülüdas lidnankundha Arskan ližaks.

Lidnankundan pämez' om radonoigendajan komitetan pämez'. Edeline komitetan pämez' om Rafil Ismagilov, oli radnikusel edel vn 2015 redukud. Lidnan Nevondkund om likvidiruidud vn 2012 uhokus, sen jäl'gmäine ezimez' oli Almas Nazirov, radoi vn 2005 tal'vkuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 18 114 ristitud, lidnankundan — 20 598 ristitud, rajonan eläjiden kaks' videndest, vn 2021 lidnan — 20 421 ristitud. Vl 2017 kaik 20 419 ristitud elihe lidnas i 23 107 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Rahvahad (vn 2002 rahvahanlugemine): totarlaižed — 88,2 %, venälaižed — 10,7 %, toižed rahvahad — 1,1 %.

Islaman koume mečetid oma saudud: Keskuzline pämečet', «Көнбатыш» («päivlaskm» totaran kelespäi) i Päivnouzmaine. Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma kaičenus: Jumalanmaman Katken (om avaitud, letihe vll 1865−1882) i Jumalannägundan (om saudud vll 1869−1873, ei ole väges).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma kümne nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 4..11), augškol-päivkodi, nell' keskškolad (nomer 1, 2, 6, 7), gimnazii (nomer 5), rajonan školnikoiden pert', čomamahtoiden škol, kaks' sportškolad (*Arča* i *Arča-aren*). Arskan gumanitariž-tehnine tehnikum i Arskan pedagogine kolledž oma lidnan profopendusen aluzkundoikš.

## Galerei

Дом Советов в Арске.jpg|Lidnan da rajonan tobmuden sauvuz (2019)
Церковь Покровская в Арске.jpg|Jumalanmaman Katken jumalanpert', vn 2019 nägu
RIAN archive 404296 Mintimer and Airat Shaimiyev at the Arsk Asphalt Concrete Plant during the launch of new asphalt mixers.jpg|Asfal'tbetontegim vl 2009
Арча, мәдәният йорты.jpg|Kul'turkeskuz (2014)
Arsk train station, Gor'kovskaya railways, Russia. Main hall view.jpg|*Arsk*-päraudtestancijan sauvuz vl 2011


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Municipaližen «Arsk-lidn»-ühtnikan da Arskan rajonan oficialine sait (''arsk.tatarstan.ru'') Tatarstanan Tazovaldkundan tobmuden portalal.
Bolgar

**Bolgar** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Tatarstanan Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Se om Spasskan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Amuine *Bulgar*-lidn oli olmas 10. voz'sadaspäi. Lidnusen jändused seištas Bolgaran ümbrištos nügüd'-ki, mülütihe niid Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe vl 2014.

Lähine upotadud *Spasskoje (Čertikovo)*-külä sai makundan lidnan statusad vl 1781, mülüi Kazanin gubernijha. Vhesai 1935 nimitihe lidnad *Spassk-Tatarskijaks* mugažo () erištamha toižiš Spasskoišpäi. Sid' udesnimitihe *Kuibišev:aks*, i lidn oli olmas vanhal sijal edel Kuibiševan vezivaradimen täutmišt vl 1957. Sirtihe Kuibiševad täuzin kahtes kilometras suvhe Bolgari-küläspäi (), eländpunktad ühtenzoitiba aigan mändes. Vl 1991 udesnimitihe lidnad nügüdläižikš.

Bolgaran ižandusen päsarak om turizm (541 tuhad matknikoid vl 2018), jogiport om lidnas turistlaivoiden täht. Leibänkombinat om tegimišton edheotandaks.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, Kuibiševan vezivaradimen hural randal, 80 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kazanihesai om 90..100 km pohjoižhe orhal vai vezivaradimedme, 190 km avtotedme. Lähembaine lidn om Tetüši 15 km päivlaskmha vezivaradimen vastrandal.

## Tobmuz
Bolgari-žilo (, 179 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Bolgaran ližaks. Lidnfartaloiden pind om kahesa nellikkilometrad.

Edeline lidnan da rajonan pämez' om Kamil' Nugaev (1995 — sügüz'ku 2019).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 650 ristitud, lidnankundan — 8 841 ristitud, rajonan ristitišton koume seičemendest, vn 2021 lidnan — 8 285 ristitud. Kaik 8 571 eläjad oli lidnas vl 2017. Vll 1979−2019 lidnan ristitišt oli 8,3..8,7 tuh. eläjid röunoiš (8 700 rist. vl 2003).

Rahvahad (1989): venälaižed — 83,4 %, totarlaižed — 12,9 %, čuvašalaižed — 2,1 %, toižed rahvahad — 1,6 %.

Islaman akademii (vspäi 2017) i Vauged päpühäpert' (sunnitad, , letihe vll 2010−2012) oma avaitud Bolgaras. Ortodoksižen hristanuskondan kuz' jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas: nell' jumalanpertid, Eläban Eziauguižen Stroican loičendpert', ph. Avraamii Bolgaralaižen časoun'.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, «Olimp»-sportškol. Spasskan saraktehnologijoiden tehnikum om lidnan professionaližen opendusen toižeks aluzkundaks.

## Galerei

Реплике древних болгарских натписа .jpg|Türkiž-tatarižen kirjkelen istorijan muzei (2018)
Bolgar mosque.jpeg|Vauged pämečet', vn 2012 nägu
Bolgar.JPG|Istoriž-arheologine Sur' Bulgar-kompleks vl 2007. Mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe vspäi 2014
Болгарская исламская академия.jpg|Bolgaran islaman akademii (2021)
Bolgar P5181921 2200.jpg|Jogistancii vl 2018


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da Spasskan rajonan tobmuden sait (''spasskiy.tatarstan.ru'') Tatarstanan Tazovaldkundan oficialižel portalal.
Buinsk

**Buinsk** ( «padosein», , ) om Venäman lidn da lidnankund Tatarstanan Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Se om Buinskan rajonan administrativine keskuz i üks'jäine lidn.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1691. Se sai makundan lidnan statusad vl 1780. Oigetas lidnanpäiväd 30. elokud.

Buinskan ižandusen päsarak om sömtegimišt (etilspirt, sahar, sep, kombisöte, argvoi, sagud, lihaproduktad), mugažo elektromehanine i mašinansauvomižen tegimed oma saudud.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Karlanjogen hural randal ( 91 km pitte, Svijagan hura ližajogi), 80 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

*Bua*-raudtestancii radab «Joškar-Ol — Ul'janovsk»-jonol. Matkad Kazanihesai om 104 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 135 km avtotedme, Ul'janovskhasai om 80 km suvhe sil-žo tel. Lähembaine lidn om Tetüši 40 km päivnouzmha orhal.

## Tobmuz

Buinsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om Lidnan nevondkundan ezimez'. Edeližed nevondkundan ezimehed oma Svetlana Zaiceva (vn 2020 viluku-reduku), Marat Zäbbarov (reduku 2017 — tal'vku 2019). Lidnan Radonoigendajan komitetan ohjandai om Almaz Safin vn 2024 elokuspäi. Edeližed komitetan ohjandajad oma Il'nar Talipov (*Ильнар Талипов*, sügüz'ku 2023 — eloku 2024), Rafis Galäutdinov (semendku 2020 — eloku 2023), Oleg Pancirev (keväz'ku 2019 — semendku 2020), Airat Habibrahmanov (sügüz'ku 2017 — keväz'ku 2019).

## Eläjad

Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu lidnan oli 20 352 ristitud, rajonan ristitišton pol', vn 2021 — 19 968 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 20 905 eläjad vl 2017.

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): totarlaižed — 71,1 %, venälaižed — 19,2 %, čuvašalaižed — 8,4 %, toižed rahvahad — 1,3 %.

Islaman «Abu Hanifa»-mečet' (vspäi 2020), seičeme tošt pühäpertid i medrese ratas lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (1791−1828) om avaitud.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks'toštkümne nimitadud päivkodid, keskškol nomer 1, licei nomer 2, gimnazii nomer 5, licei-internat nomer 6 (škol lahjoitud lapsiden täht), keskškol R.Z. Sagdeevan nimed, totarankel'ne gimnazii M.M. Vahitovan nimed, norišton keskuz, čomamahtoiden škol, *Batir*-sportškol («Батыр»). Buinskan veterinarine tehnikum i Buinskan medicinine škol oma lidnan profopendusen aluzkundoikš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da Buinskan rajonan oficialine sait (''buinsk.tatarstan.ru'') Tatarstanan Tazovaldkundan tobmuden portalal.
Laiševo

**Laiševo** (, ) om Venäman lidn Tatarstanan Tazovaldkundan päivlaskmas. Se om lidnankundan i Laiševon rajonan administrativine keskuz, üks'jäine lidn.

## Istorii
Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud vl 1557 kuti *Laišev*-lidnuz bulgaralaižiden amuižen Laiš-eländpunktan sijas, lidnusen čuhundused oliba olmas 9. voz'sadaspäi. Laišev sai lidnan statusad vl 1781, kadoti sidä vl 1926 *Laiševo*-žilo-nimenke (). Vl 1950 kätihe žilod lidnanvuiččeks. Vspäi 2004 se sai lidnan statusad tošti Laiševo-nimenke.

Laiševon ižandusen päsarak om sömtegimišt — kalategim, maidtegim, leibtegim ratas. Eläjiden enambuz radab Kazaniš da sen ümbrišton edheotandoiš i rahvahidenkeskeižes lendimportas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suves, Kamanjogen oiktal korktal randal (Kuibiševan vezivaradim), 80 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.

Matkad Kazanin röunhasai om 40 km lodeheze orhal.

## Tobmuz
Vanhad Valdmad-külä (, 1700 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Laiševon ližaks.

Edeline rajonan da lidnan pämez' om Mihail Afanasjev (reduku 2010 — sügüz'ku 2019).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 7 735 ristitud, lidnankundan — 9417 ristitud, vn 2021 lidnan — 9 076 ristitud. Vl 2017 kaik oli 8 518 eläjad lidnas i 10 218 eläjad kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Rahvahad (enamba 1 % vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe): venälaižed — 72,4 %, totarlaižed — 24,4 %, čuvašalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 2,1 %.

Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus lidnas: ph. Nikolai-čudonsädajan (Sofijan, Jumalan melen) päjumalanpert' (1767, nügüdläine versii om letud vll 1853−1870) i Sofijan, Jumalan melen (ph. Stroican) päjumalanpert' (1901−1912), Stroican jumalankodin sauvused oma kaičenus paloin, mugažo ph. Jurgii-vägestusenkandajan časoun' om avaitud vspäi 2006. Islaman pühäpert' om letud. Toine sur' pühäpert' om Ak-mečet', se om sauvomas lidnan keskuzpalas vspäi 2021 i linneb 36 m kortte.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), specialine (korrekcine) škol-internat sogedoiden i väll'nägijoiden lapsiden täht, armotomiden lapsiden kodi, lapsiden da rahvahan sädamižen keskuz, lapsiden da norišton sportškol. Laiševon tehniž-ekonomine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Central square, Laishevo (2021-07-14) 21.jpg|Laiševon rajonan administracii (huralpäi) i Tattelekoman sauvuz Keskuztorgul (2021)
Лаишево, Софийский собор.jpg|Ph. Nikolai-čudonsädajan (Sofijan, Jumalan melen) päjumalanpert', vn 2019 nägu
Saint Sophia Cathedral, Laishevo (2021-07-14) 01.jpg|Sofijan, Jumalan melen (ph. Stroican) päjumalanpert', vn 2021 nägu
House of culture, Laishevo (2022-07-14) 02.jpg|Rajonan kul'turkeskuz Keskuztorgul (2022)
Museum Laishevsky Territory (2022-07-14) 05.jpg|Laiševon agjan muzei G.R. Deržavinan nimed vl 2022


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Laiševo-lidnan da Laiševon rajonan sait (''laishevo.tatarstan.ru'') Tatarstanan Tazovaldkundan tobmuden portalal.
Aznakajevo

**Aznakajevo** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Tatarstanan Tazovaldkundan suvipäivnouzmas. Se om Aznakajevon rajonan administrativine keskuz da üks'jäine lidn.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1762 kuti baškiralaižiden külä, oli mülünu Samaran i Ufan gubernijoihe. Vspäi 1920 mülüi Tatarstanan Bugul'man rajonha, vn 1931 redukuspäi om Aznakajevon rajonan keskuseks. Žilo sai lidnan statusad vl 1987.

Vspäi 1951 sadas kivivoid lidnan ümbrištos. Aznakajevon toine tegimišt om «Neftemaš»-tegim (kivivoinmašiništon tehmine, specavtod, mobiližed i modul'pertid), sömtegimišt, omblendfabrik.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Stärle-jogen randoil ( 53 km pitte, Ik-jogen hura ližajogi, Kaman hurapol'ne bassein), 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kazanihesai om 270 km lodeheze orhal vai 325 km avtotedme. Lähembaižed avtoteidme lidnad oma Oktäbr'skii 59 km suvipäivnouzmha, Bugul'm 43 km suvhe (lähembaine lendimport), Leninogorsk 57 km suvipäivlaskmha i Al'met'jevsk 55 km päivlaskmha.

## Tobmuz
Aznakajevo om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om Lidnan nevondkundan ezimez'. Lidnan Radonoigendajan komitetan ohjandai om El'vir Gabdrahmanov vn 2021 sulakuspäi. Edeline komitetan ohjandai om Marat Sultanov (eloku 2017 — keväz'ku 2021).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 34 853 ristitud, rajonan ristitišton viž ühesandest, vn 2021 — 34 750 ristitud. Kaik 34 863 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 37 200 eläjad vl 2001.

Islaman kaks' pühäpertid oma avaitud. Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäperid oma saudud lidnas: Veran, Nadeždan, Lübovin i heiden Sofija-maman jumalanpert' (om letud vll 2012−2021), Kazanin Jumalanmaman loičendpert' i Sündun Eläbzdusen časoun'.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma ühesatoštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (kaks' nomerad 1, 2..6, 8..10, 12..16, 18..21), kahesa keskškolad (nomer 1..3, 5..9), licei (nomer 4), lidnan gimnazii, škol lapsiden täht tervhuden röunatud voimusidenke, lapsiden sädamižen keskuz, norišton keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton *Jubileinii*-sportškol. Ei ole ičeze professionaližen opendusen aluzkundoid, Leninogorskan politehnižen kolledžan filial radab.

## Transport
Avtobusad (nell' maršrutad) da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Ühtenzoitase avtobusoil aglomeracijan toižidenke lidnoidenke.

Lähembaine *Jutaz*-raudtestancii (, ) sijadase 34 km suvhe.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da Aznakajevon rajonan sait (''aznakayevo.tatarstan.ru'') Tatarstanan Tazovaldkundan tobmuden portalal.
Leninogorsk

**Leninogorsk** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Tatarstanan Tazovaldkundan suvipäivnouzmas. Se om Leninogorskan rajonan administrativine keskuz vspäi 1955, mülüb rajonha vodespäi 2011.

## Istorii
Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud vl 1795 kuti *Uz' Pis'mänk*-külä (). Se oli žiloks, sid' radnikžiloks. *Uz' Pis'mänk*-radnikžilo sai lidnan statusad udenke nügüdläiženke nimenke vn 1955 18. päiväl elokud.

Leninogorskan ižandusen päsarakod oma kivivoin samine, kivivoimašiništon pästand, sauvondmaterialiden tehmine (kaks' raudbetontegesiden tegint), mugažo avtodetaliden tegim om saudud.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase rajonan päivnouzmas, Kamišl-jogen randoil ( 7,5 km pitte, Zai-jogen ližajogi, , Kamanjogen bassein), 165..334 m korktusil, 251 metrad ülemb meren tazopindad keskmäižel korktusel.

Matkad Kazanihesai om 308 km lodeheze orhal. Lähembaine lidn om Bugul'm vižtoštkümnes kilometras suvipäivnouzmha avtotedme.

## Tobmuz

Leninogorsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Valitas lidnan Nevondkundan 20 deputatad videks vodeks. Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Radonoigendajan komitetan ohjandai om Rival' Sitdikov (*Риваль Сытдиков*) vn 2019 tal'vkuspäi. Edeližed komitetan ohjandajad oma Rinat Jalakov (kezaku 2018 — heinku 2019), Aleksandr Tabakov (sulaku 2016 — kezaku 2018).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 64 127 ristitud, rajonan koume nelländest, vn 2021 — 60 993 ristitud. Kaik 63 049 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 68 200 eläjad vl 2001.

Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 44,6 %, totarlaižed — 43,6 %, mordvinalaižed — 4,8 %, čuvašalaižed — 4,6 %, toižed rahvahad — 2,4 %.

Islaman *Ihlas*-pühäpert' kahtenke loičendzalanke om avaitud vspäi 2006. Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' (om letud vll 1989−1996, pühäpäivän školanke i kirjištonke) i kaks' časounäd lidnan kaumžomil. Niiden ližaks ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' om sauvomas vspäi 2013, Jumalanmaman Katken jumalanpert' ei ole väges, kaks' jumalanpertid ei ole kaičenus.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma 31 päivkodid, päivkodi-augškol, 13 keskškolad, korrekcine VIII toižendan škol, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoine škol, muzikškol, kuz' sportškolad. Kaik koume specialižen profopendusen sijališt aluzkundad om lidnas: kivivoin tehnikum, muzikaliž-čomamahtoline pedagogine kolledž, politehnine kolledž.

## Galerei

Здание Прокуратуры РФ в Лениногорске.JPG|Venäman Prokuraturan sauvuz (2012)
Парк Юбилейный, Лениногорск.jpg|Jubileinii-puišt, vn 2011 nägu
Leninogorsk NT.JPG|Kivivoin tehnikum vl 2009
Leninogorsk sports complex.jpg|«Leninogorskii»-sportkompleks (2009)
Проспект Ленина, г. Лениногорск.jpg|Muštnik kivivoin löudajile Tatarstanas Leninan prospektal vl 2011


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da Leninogorskan rajonan oficialine sait (''leninogorsk.tatarstan.ru'') Tatarstanan Tazovaldkundan tobmuden portalal.
Mamadiš

**Mamadiš** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Tatarstanan Tazovaldkundan pohjoižes. Se om Mamadišan rajonan administrativine keskuz da üks'jäine lidn.

## Istorii
Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud vl 1613 kuti *Troickoje-Mamadiš*-žilo jumalankodin seiniden taga. Žilo sai lidnan statusad vl 1781 nügüdläiženke nimenke.

Mamadišan ižandusen päsarak om sömtegimišt (maid-, liha- i kalaproduktad, maploduiden, marjoiden i meden konservtegim), mugažo savičuntegim om saudud i himijan edheotand maižandusen kazmusiden da živatoiden täht.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivnouzmaiženno röunanno, Vätk-jogen oiktal randal (Kamanjogen oiged ližajogi) läz Ošm-jogensus, 80 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kazanihesai om 167 km päivlaskmha «Volg»-avtotedme (M7). Lähembaižed sured lidnad oma Nižnekamsk kaks'kümnes seičemes kilometras suvipäivnouzmha orhal (Kaman hura randpol') i Jarčalli 62 km päivnouzmha orhal.

## Tobmuz
Mamadiš om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeline Nevondkundan ezimez' om Anatolii Ivanov (2010 — kezaku 2024). Lidnan Radonoigendajan komitetan ohjandai om Rašit Garipov vn 2008 kezakuspäi.

## Eläjad

Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14 435 ristitud, rajonan ristitišton koumandez, vn 2021 — 15 726 ristitud. Kaik 15 699 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15 880 eläjad vl 2020.

Rahvahad (enamba 1 % vn 2002 rahvahanlugemižen mödhe): totarlaižed — 65,3 %, venälaižed — 30,1 %, toižed rahvahad — 4,6 %.

Islaman koume mečetid oma avaitud: «Izge Nur», Keskuzline i «Galiulla». Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (om udessündutadud vll 2018−2021), ph. Ksenijan jumalanpert' (om letud vll 1876−1882), kaks' časounäd.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 3, 4), licei (nomer 2), specialine (korrekcine) škol-internat VIII toižendan, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton koume sportškolad («Olimp», borcuindas, hokkejas i figurštargundas). Mamadišan politehnine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan i sen rajonan ''mamadysh.tatarstan.ru''-sait Tatarstanan Tazovaldkundan tobmuden portalal.
Mendelejevsk

**Mendelejevsk** (, , vai *Менделеев шәһәре*, vai *Миндәлә / Mindälä*) om Venäman lidn Tatarstanan Tazovaldkundan pohjoižpäivnouzmas, mülüb Alakaman lidnaglomeracijha. Lidn om Mendelejevskan rajonan administrativine keskuz i üks'jäine lidn, mülüb rajonha lidnankundaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1868 kuti *Bondüžskii*-žilo läz himišt tegint. Vspäi 1928 oli lidnanvuiččeks *Bondüžsk*-žiloks. Žilo sai lidnan statusad vn 1967 11. päiväl elokud nügüdläiženke nimenke Dmitrii Mendelejev-tedomehen muštoks, hän oli tegimen radnikan. Sil-žo aigal ližatihe eländpunktha lähižid žiloid.

Mendelejevsk šingotase järedal himižel tegimel (himižed i zell'substancijad, sauvondmaterialad), se radab kümnes kilometras lidnaspäi läz ekonomišt Alabug-zonad.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan suves, Kamanjogen oiktal randal da sen Toim-ližajogen randoil, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kazanihesai om 238 km päivlaskmha. Lähembaižed lidnad oma Jelabug kaks'kümnes kahtes kilometras suvipäivlaskmha orhal vai 28 km avtoteidme i Jarčalli 20 km suvhe orhal vai 37 km avtol.

## Tobmuz
Mendelejevsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Sijaližen ičeohjandusen nevondkundan ezimez'. Edeline lidnan nevondkundan ezimez' om Valerii Čeršincev (semendku 2017 — heinku 2023). Lidnan Radonoigendai komitet om likvidacijan pordhal vn 2015 tal'vkuspäi. Sen likvidacižen laudkundan ohjandai om Almaz Iskakov vn 2024 elokuspäi. Edeline organizacijan ohjandai om Aleksandr Belonogov (uhoku 2016 — eloku 2024).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 22 075 ristitud, rajonan ristitišton seičeme kümnendest, vn 2021 — 22 875 ristitud. Kaik 22 203 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om läz 22 tuhad eläjid vodespäi 2002 (nügüd' i 22 257 rist. vl 2009).

Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): totarlaižed — 51,4 %, venälaižed — 39,0 %, udmurtalaižed — 3,1 %, marilaižed — 3,0 %, toižed rahvahad — 3,5 %.

Islaman «Tan»-pühäpert' i «Husain»-mečet' oma avaitud lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus i saudud: nell' jumalanpertid i časoun'.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2, 4), himiž-tehnologine licei (nomer 3), gimnazii (nomer 1), rajonan čomamahtoiden škol, rajonan *Batir*-sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš. Uz' himiž-tehnologine kolledž projektiruiše i linneb vaumitud vn 2024 sügüz'kule.

## Galerei

I55.jpg|Lidnan da rajonan tobmuden sauvuz (2010)
Mendeleyevsk mechet.jpg|«Tan»-mečet', vn 2007 nägu
Mendeleyevsk Химзавод им.Л.Я.Карпова.jpg|Himine tegim L.Ja. Karpovan nimed vl 2007
9 мая 2016 года.jpg|Kul'turkeskuz Sergei Gassar-revolücioneran nimed (2016)
Менделеевск Аллея Героев.jpg|Vägimehiden allei (2016)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da Mendelejevskan rajonan sait (''mendeleevsk.tatarstan.ru'') Tatarstanan Tazovaldkundan tobmuden portalal.
Menzelinsk

**Menzelinsk** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Tatarstanan Tazovaldkundan pohjoižpäivnouzmas. Se om Menzelinskan rajonan administrativine keskuz i üks'jäine lidn.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 16.−17. voz'sadoil kuti kaičendlidnuz kalaidajiden rahvahiden hogahtusespäi. Nimitihe jogen mödhe. Žilo lidnusenke saiba makundan lidnan statusad vl 1781.

Menzelinsk šingotase sömtegimištol (südäiveded, mineraline vezi), sauvondal, avtotransportan i maižanduztehnikan kohendusen edheotandoil, meblin tehmižel lapsiden täht.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan pohjoižes, läz Menzel'-jogensud (, , 123 km pitte), Kamanjogen hural randpolel (Alakaman vezivaradim), 90 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.

Matkad Kazanihesai om 292 km päivlaskmha. Lähembaine järed lidn om Jarčalli vižkümnes kilometras päivlaskmha «Volg»-avtotedme (M7), trass om lidnan suvipäivlaskmaižeks röunaks.

## Tobmuz
Menzelinsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen nevondkundan ezimez'. Lidnan radonoigendajan komitetan pämez' om Ramil' Šaisuvarov vn 2021 kül'mkuspäi. Edeline radonoigendajan komitetan pämez' om Ramil' Jagafarov, radoi vn 2021 kül'mkuhusai.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 476 ristitud, rajonan ristitišton koume videndest, vn 2021 — 16 008 ristitud. Vl 1979 i vspäi 2002 om enamba mi 16 tuhad eläjid, kaikiš suremb ristitišt oli 17 153 eläjad vl 2017.

Rahvahad (enamba 1 % vn 2002 rahvahanlugemižen mödhe): venälaižed — 50,2 %, totarlaižed — 45,2 %, marilaižed — 1,7 %, toižed rahvahad — 2,9 %.

Islaman kaks' pühäpertid oma avaitud: pämečet' i vn 2012 mečet' M7-trassanno. Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert', kaks' jumalanpertid, mugažo Illä-endustajan naižjumalankodin (1860) sauvused oma kaičenus.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), gimnazii, Menzelinskan škol-internat armotomiden i tervhuden röunatud voimusidenke lapsiden täht, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, kaks' sportškolad («Olimp» i «Jubileinii»).

Menzelinskan maižanduztehnikum, pedagogine kolledž i medicinine škol oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Galerei

Дом купца А.Пасмурова.jpg|Lidnan i rajonan tobmuden sauvuz (2021, ende A. Pasmurov-torgovanan pert')
Соборная Мечеть.jpg|Islaman pämečet', vn 2021 nägu
Никольский Кафедральный Собор.jpg|Ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert', vn 2021 nägu
Дом, где учился Муса Джалиль.jpg|Pedagogine kolledž Musa Džalilän nimed hänen muzejanke (2021)
Здание народной аудитории г.Мензелинск.jpg|Menzelinskan dramteatr vl 2021


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da Menzelinskan rajonan sait (''menzelinsk.tatarstan.ru'') Tatarstanan Tazovaldkundan tobmuden aluzkundoiden oficialižel portalal.  
* Lidnan informacine sait (''menzelinsk.ru'').
Tetüši

**Tetüši** (, , ) om Venäman lidn da lidnankund Tatarstanan Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Se om Tetüšin rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Kaks' amušt lidnad oliba Tetüšin territorijal edel meiden erad, om niiden kaivandusiden sijid. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vodele 1578 kaičemhas totarlaižiden londoišpäi. Anttihe lidnan statusad vl 1781, se oli Kazanin gubernijan makundan keskuseks vspäi 1802.

Tetüši šingotase mehanižel tegimel (Kazanin punolendimiden tegimen pala). Leibän edheotand i omblendfabrik oma lidnan tegimištos.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivnouzmas, Kuibiševan vezivaradimen (Volgan) korktal oiktal randal, 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, vanoikahas tahondas. Matkad Kazanihesai om 100 km pohjoižhe orhal vai 145 km avtotedme.

Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +3,9 C°, heinkun +19,4 C°, vilukun −12,1 C°. Paneb sadegid 543 mm vodes, enamba heinkus (70 mm), vähemba uhokus (23 mm).

## Tobmuz
Kaik kaks' pen't küläd (kaik 21 rist. vl 2017) mülüdas lidnankundha Tetüšin ližaks.

Lidnan pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeline Nevondkundan ezimez' om Gennadii Mitrofanov. Lidnan Radonoigendajan komitetan pämez' om Aleksei Nikonorov vn 2022 sügüz'kuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 596 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 10 535 eläjad. Kaik 11 337 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 12 900 eläjad vozil 2000−2001.

Rahvahad (vn 2002 rahvahanlugemine, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 54,3 %, totarlaižed — 25,7 %, čuvašalaižed — 13,2 %, mordvinalaižed — 5,4 %, toižed rahvahad — 1,4 %.

Islaman kaks' pühäpertid oma avaitud. Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (letihe vll 1773−1777), kaks' jumalanpertid i časoun'.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2 i totaran), kadetine škol-internat, rajonan lapsiden ližaopendusen keskuz, lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad: Tetüšin maižanduztehnikum i civiližen kaičendan valdkundaline kolledž (pedagogine enččel).

## Transport
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos. Jogiport da valdmad oma lidnas matknikoiden täht.

Lähembaine raudtestancii om *Bua*, sijadase Buinsk-lidnas 41 km päivlaskmha avtotedme.

## Galerei

Тетюши, дом Серебрякова (Ленина, 25).jpg|Tetüšin kodirandantedištandmuzejan päsauvuz (2018, istorine P. Serebräkov-torgovanan pert')
Тетюши, Троицкий собор.jpg|Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert', vn 2018 nägu
Тетюши, дом Зайцева.jpg|Lauk vl 2018 (istorine G.A. Zaicevan pert' verajanke)
Тетюши, здание женской гимназии.jpg|Tetüšin keskškolan nomer 1 üks' sauvusišpäi (2018, ende naižgimnazii)
Volga river. Tetyushi, port P6200296 2350.jpg|Jogiport vl 2021


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da Tetüšin rajonan oficialine sait (''tetushi.tatarstan.ru'') Tatarstanan Tazovaldkundan tobmuden portalal.
Tuvan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om viž lidnad (, ) i üks' lidnanvuitte žilo (ven. *посёлок городского типа*) **[[Tuvan Tazovaldkund]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Lidnanvuitte žilo

## Homaičendad
Udmurtijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om kuz' lidnad (, ) **[[Udmurtijan Tazovaldkund]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Kambark

**Kambark** (, ) om Venäman lidn Udmurtijan Tazovaldkundan suvipäivnouzmas. Se om Kambarkan ümbrikon (edel vn 2021 semendkud — rajonan) administrativine keskuz da pala.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud kuti žilo kaugedraudan valamižtegimenno, saudihe tegint vozil 1761−1767 (nüg. mašiništonsauvomižen tegim). Om nimitadud Kambark-jogen mödhe, jogen nimituz sündui baškiralaižiden Kanbar-rodun nimespäi. Vl 1936 kätihe Kambarkad radnikžiloks, vspäi 1937 mülüb Udmurtijha. Vl 1945 radnikžilo sai lidnan statusad.

Kambarkan ižandusen päsarakod oma transportmašinoiden sauvomine (Kambarkan mašinansauvomižen tegim: lämuzvedimed, raudteiden kohenduzmašinad), metallkonstrukcijoiden tehmine, mecan ümbriradmine, pompiden da metalližiden peitkonoriden pästand, himine sarak (reagent kivivoin samižen täht).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon suves, ühesas kilometras Kamanjogespäi, sen hural randpolel, Kambarkan uiton randoil (om olmas vspäi 1767), 75 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Iževskhasai om 116 km lodeheze. Avtotesild om läz lidnad Kam-joges päliči vspäi 2016, se om maksline. *Kambark*-raudtestancii om olmas vspäi 1919, «Kazan' — Jekaterinburg»-raudtekeskust läbitab lidnad.

## Tobmuz
Kambark oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnan üks' jäl'gmäižiš pämehišpäi oli Marat Suleimanov (2015 — sulaku 2019). Kambark-lidnan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2021 lopus.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 021 ristitud, rajonan ristitišton koume videndest, vn 2021 — 10 080 ristitud. Kaik 10 477 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 14 121 eläjad vl 1970.

Rahvahad (2012): venälaižed — 84,7 %, totarlaižed — 8,0 %, udmurtalaižed — 2,9 %.

Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Emäganpäivän pühäpert' om avaitud lidnas, kaks' tošt jumalanpertid oma kaičenus vaiše paloin.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 2 i 3), licei nomer 1 N.K. Krupskajan nimed, lapsiden da norišton pert', lapsiden čomamahtoiden škol, Kambarkan sportškol. Kambarkan mašiništonsauvomižen kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks, se om Iževskan valdkundaližen tehnižen universitetan filialaks.

## Galerei

Администрация г.Камбарка.jpg|Lidnan tobmuden sauvuz (2012)
Uspenskaya Church (Kambarka) 1.jpg|Jumalanmaman Emäganpäivän jumalanpert', vn 2009 nägu
Камбарский машзавод.jpg|Kambarkan mašinansauvomižen tegim vl 2012
Порт Камбарка.jpg|Kambarkan jogiport vl 2012
Ст. Камбарка в чётном направлении.jpg|*Kambark*-raudtestancii vl 2017


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kambark-lidnan i sen ümbrikon tobmuden aluzkundoiden sait (''kamrayon.gosuslugi.ru'').
Nurlat

**Nurlat** (, , ) om Venäman lidn da lidnankund Tatarstanan Tazovaldkundan suves. Se om Nurlatan rajonan administrativine keskuz i üks'jäine lidn.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud *Nurlat*-raudtestancijan žilho vozil 1905−1910, läz Alanurlat- i Ülänurlat-külid, «Simbirsk — Uf»-jonon sauvondan aigan. Totaran Nurlati-külä (*Нурлаты*) oli tetab 17. voz'sadaspäi. Žilo kändihe radnikžiloks vl 1938, sai lidnan statusad vl 1961. Vl 2009 se oigenzi sadant jubilejad ičeze alusenpanendaspäi.

Nurlatan ižandusen päsarakod oma kivivoin samine, sömtegimišt i sauvond. Savičuntegim radab vspäi 2015.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Kondurč-jogen üläjoksmusen randpolel (294 km pitte, , , Sokan ližajogi, Volgan hurapol'ne bassein), 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, läz Samaran agjan röunad.

Matkad Kazanihesai om 237 km lodeheze avtotedme. Lähembaine lidn om Dimitrovgrad (Ul'janovskan agj) 80 km päivlaskmha orhal. Ühtennimine *Nurlat*-raudtestancii seižub «Ul'janovsk — Uf»-jonol.

## Tobmuz
Nurlat jagase 17 nimitadud lidnanlaptaks. Lidn om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Edeline lidnan i rajonan pämez' om Ravil' Kuzürov (tal'vku 2013 — uhoku 2018).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 32 601 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 — 33 990 ristitud. Kaik 32 954 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 33 267 eläjad vl 2014 i om nügüd'.

Rahvahad (enamba 1 % vn 2002 rahvahanlugemižen mödhe): totarlaižed — 58,8 %, venälaižed — 20,7 %, čuvašalaižed — 19,0 %, toižed rahvahad — 1,5 %.

Islaman Nurlatan päpühäpert' i kümne tošt mečetid oma avaitud lidnas, sidä kesken «Minnegel'», «Tiničlik», «Minsalih», «Zahit». Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud: Illä-endustajan jumalanpert' (om letud vll 1988−1997), ph. Serafim Sarovalaižen loičendpert' (vspäi 1993) i Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ihastuz»-jumalaižen časoun'.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kuz' keskškolad (nomer 1..4, 8, 9), Nurlatan gimnazii M.E. Sergejevan nimed, korrekcine škol-internat VIII toižendan, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol G.S. Husainovan nimed. Kaik nell' üläopendusen aluzkundoiden alajagust ratas lidnas, mugažo agrarine tehnikum om avaitud.

## Galerei

NurlatMemorial.png|Igähine lämoi i sodamemorial (2016)
NurlatChurch.jpg|Illä-endustajan jumalanpert', vn 2011 nägu
Гипермаркет "Эссен", вид со стороны памятника В.И.Ленину.jpg|«Essen»-verkon gipermarket vl 2012
Art House.jpg|«Art House»-restoran (2016)
Nurlat KM.png|Karl Marksan ird vl 2020


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da Nurlatan rajonan ''nurlat.tatarstan.ru''-sait Tatarstanan Tazovaldkundan tobmuden portalal.
Zainsk

**Zainsk** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Tatarstanan Tazovaldkundan keskuzpalan päivnouzmas. Se om Zainskan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1935), mülüb Alakaman lidnaglomeracijha (1,1 mln rist.).

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1656 kuti *Zai*-lidnuz. Vn 1978 5. päiväl sulakud ühtištadihe sidä *Uz' Zai*-radnikžilonke (zavottihe vl 1956 sauvomha GRES:ad) da anttihe lidnan statusad nügüdläiženke nimenke.

Zainskan ižandusen päsarakod oma elektroenergetik (Zainskan GRES) da sömtegimišt (sahar, maidproduktad, kreker), mugažo KAMAZ:an avtokezroiden tegim i savičun tegim oma saudud.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Zai-jogen randal (,  219 km pitte, Kaman hura ližajogi), Step'zai- da Meczai-jogiden ühthejoksmusenno, 90 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kazanihesai om 246 km lodeheze orhal vai 287 km avtotedme. Lähembaine lidn om Nižnekamsk 35 km pohjoižhe orhal. Ühtennimine *Zainsk*-raudtestancii sijadase «Jarčalli — Al'met'jevsk»-keskustal.

## Tobmuz
Pen' Karmalk-žilo (, 256 rist. vl 2017) mülüi lidnankundha Zainskan ližaks. Vn 2023 29. elokud ühtištadihe žilod lidnanke.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Marsel' Huzin radoi edeližen ezimehen vn 2015 redukuhusai. Lidnan Radonoigendajan komitetan ohjandai om Natal'ja Pavlova vn 2023 kül'mkuspäi. Edeližed ohjandajad oma Petr Timas'kov (vn 2023 viluku-kül'mku), Aleksandr Čapkov (vn 2022 keväz'ku-reduku).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 41 803 ristitud, rajonan koume nelländest, vn 2021 — 39 739 ristitud. Kaik 40 635 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 42 900 eläjad vl 2001.

Rahvahad: totarlaižed — 51,4 %, venälaižed — 45,3 %, čuvašalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 2,2 %.

Islaman kaks' mečetid oma avaitud: «Biläl'» i «Tiničlik». Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: kaks' jumalanpertid i kaks' časounäd.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, aluzškol (nomer 5), kuz' keskškolad (nomer 1..4, 6, 7), tataran gimnazii R.Š. Fardievan nimed, škol lapsiden täht tervhuden röunatud voimusidenke (nomer 9), čomamahtoiden škol, «Zai»-sportškol. Zainskan politehnine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Дом бекетова.jpg|Zainskan kodirandantedištandmuzei (2019, ende Beketov-torgovanan pert')
Старый зай церковь53.jpg|Ristan Zdviženjan jumalanpert' (letihe vl 1826), vn 2019 nägu
Smoke - panoramio.jpg|Zainskan GRES vl 2009
Школа заинск старый.jpg|Istorine makundan škol (2019)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da Zainskan rajonan oficialine sait (''zainsk.tatarstan.ru'') Tatarstanan Tazovaldkundan tobmuden municipaližiden aluzkundoiden portalal.
Hakasijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om viž lidnad (hak. i ) i 7 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Hakasijan Tazovaldkund]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Abaz (lidn)

**Abaz** (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Hakasijan Tazovaldkundan suves.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1856 žiloks otamha kävutamižhe raudkivendon löudmižsijad. Vl 1868 kätihe žilod *Abakano-Zavodskai*-küläks. Vll 1867−1926 kaugedraudantegim radoi siš. Vl 1920 panihe küläd volostin keskuseks, i vl 1921 udesnimitihe *Abaz*-žiloks (, enččen nimitusen akronim: **''Аба**кано-**За**водская*). Kätihe Abaz-žilod lidnanvuiččeks vl 1956. Vl 1957 raudan samine zavodihe möst, i vl 1966 lidnanvuitte žilo sai lidnan statusad.

Abaz šingotase raudan samižel i küllästamižfabrikal, mugažo vajiden tegim, lihakombinat i mecedheotand ratas lidnas.

== Geografijan andmused ==
Lidn sijadase Abakan-jogen molembil randoil ([[Jenisei]]n hura ližajogi), mägidenkeskeižes katl'uses, 450 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad [[Abakan]]hasai om 150 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 187 km avtotedme. Lähembaine lidn om [[Sajanogorsk]] 100 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 170 km avtol. Raudtesarak lopiše lidnas, se lähteb «Abakan — [[Novokuzneck]]»-jonospäi, oigetas küllästoittud raudkivendod Novokuzneckan edheotandoihe.

Abaz om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt. Om ümbärtud [[Taštipan rajon]]al.

== Eläjad ==
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 115 ristitud. Kaik 15 592 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18 700 eläjad vll 2000−2001.

[[Ortodoksine hristanuskond|Ortodoksižen hristanuskondan]] koume jumalanpertid oma saudud lidnas: puine ph. Dmitrii Rostovalaižen (2009), puine Pühän Jumalanmaman Blagoveššenjan (letihe vll 1980−1989) i kivine Pühän Jumalanmaman Blagoveššenjan.

[[Černogorsk]]an kaivuzsauvondtehnikuman filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

== Homaičendad ==
<references />

== Irdkosketused ==
* [http://abaza-adm.ru/ Lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (*abaza-adm.ru'').]
Sorsk

**Sorsk** (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Hakasijan Tazovaldkundan keskuzpalan pohjoižes.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 1940-nzil vozil kuti *Sor*-žilo () samha molibdenad. Nimitihe jogen mödhe, šorijalaižiden nimituz libub siš-žo sanantüvespäi. Vn 1954 31. päiväspäi tal'vkud sen nimi oli *Dzeržinskii*-radnikžilo. Vn 1966 15. päiväl sügüz'kud žilo sai lidnan statusad udenke nügüdläiženke nimenke.

Sorskan znamasižed edheotandad oma molibdenan i vas'ken küllästamižfabrik sijaližel torhudel, ferromolibdenantegim da avtošinoiden ümbriradmižtegim hahktinan pästandanke.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Sor-jogen randal (, Jenisein hurapol'ne bassein), Kuzneckan Alataun ezimägištol, 750 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Abakanhasai i Černogorskhasai om 84 km suvipäivnouzmha orhal vai 110 km avtotedme. *Erbinskai*-raudtestancii (, vspäi 1914) sijadase kudes kilometras suvipäivnouzmha lidnan keskusespäi «Ačinsk — Abakan»-raudtejonol.

## Tobmuz
Erbinskai-žilo raudtestancijanno (800 rist. vl 2010), Koltarov-aal i Sorskii podhoz-žilo (molembad seištas kaikenaigaižeta ristitištota) mülüdas lidnümbrikho Sorskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 1323,2 km².

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Vladimir Naidönov (sügüz'ku 2014 — sügüz'ku 2024). Lidnümbrikon Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Galina Veselova vn 2022 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Marina Savel'jeva (reduku 2017 — reduku 2022).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 143 ristitud, vn 2021 — 10 124 ristitud (alištadud eländpunktoidenke — 11 023 ristitud). Kaik 11 514 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15 600 eläjad vl 1996.

Rahvahad: venälaižed — 89,15 %, hakaslaižed — 5,95 %, ukrainalaižed — 1,10 %, toižed rahvahad — 3,80 %.

Ortodoksižen hristanuskondan uz' Jumalanmaman Kazanin jumalaižen jumalanpert' om sauvomas vspäi 2008.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid, kaks' aluzškolad (nomer 2 Sorskas i nomer 4 Erbinskai-stancijal), kaks' keskškolad (nomer 1 i 3), muzikškol, noriden tehnikanradajiden stancii, sportškol, suks'baz. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait (''sorsk-adm.ru'').
Čečenijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om üks'toštkümne lidnad (, ) **[[Čečenijan Tazovaldkund]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Lidnanvuiččed žilod
Ei ole lidnanvuiččid žiloid tazovaldkundas vspäi 2009.

Seičeme eländpunktad oliba lidnanvuiččen žilon statusanke erazvuiččil vozil.

## Homaičendad
Argun (lidn)

**Argun** (,  vai *УстаргӀардойн-Эвла*) om Venäman lidn da lidnümbrik Čečenijan Tazovaldkundan keskuzpalas.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 18. voz'sadal kuti *Ustargardoi*. *Ustar* kändase «(azegišton) mastar» türkižiš kelišpäi, *gardoi* () om veičen (teran) toižend. Žilo sai lidnan statusad vl 1967, venäkel'ne nimituz om anttud jogen mödhe. Vspäi 1990 lidn alištub tazovaldkundan tobmudele oikti. Voziden 1994−1996 sodan aigan Argunan tegimišt i äjad pertid oliba muretud.

Argun šingotase sauvondmaterialiden tehmižel (raudbetontegesed, metalline lava), «VAZ»-avtoiden ühthekeradamižedheotandal (enzne mašiništon tegim jomižcehoiden täht), metalližtegesiden pästandal (sured vezibakad, katl'ad), sömtegimištol (sahar, jauh), mugažo Argunan LEK radab.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon pohjoižpäivnouzmas, Argun-jogen oiktal randal (, Terekan oigedpol'ne bassein), 116 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.

Matkad Grozniihasai om kümne kilometrad päivlaskmha raudtedme vai avtol. Toižed lähižed lidnad oma Gudermes 25 km pohjoižpäivnouzmha i Šali 10 km suvhe orhal vai 15 km avtol. *Argun*-raudtestancii om lidnan pohjoižes.

## Tobmuz

Kaik koume žilod mülüdas lidnümbrikho Argunan ližaks vspäi 2020: Čečen-Aul (9300 rist. vl 2019), Berdikel' (6945 rist. vl 2010) i Primikanije (313 rist. vl 2010). Lidnümbrikon pind om 130,21 km².

Edeližed lidnümbrikon pämehed (Deputatoiden nevondkundan ezimehed) oma Eskerhan Bašaev (kül'mku 2016 — reduku 2017) i Naiba Timirsultanov (reduku 2017 — sügüz'ku 2019). Lidnan mer om Iles Masaev vn 2020 heinkuspäi. Edeližed merad oma Has-Magomed Kadirov (eloku 2019 — heinku 2020), Ibragim Temirbajev (radoi vn 2019 elokuhusai).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 29 525 ristitud, vn 2021 — 41 622 ristitud. Kaik 36 486 eläjad oli lidnas i kaikes lidnümbrikos vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 41 767 eläjad vl 2009 (mitte-se eländpunkt mülüi Argunha kaks' vot) i om nügüd' (43 456 ristitud vl 2024). Kaiken lidnümbrikon ristitišt om 59 615 eläjad (vn 2021 andmused).

Rahvahad (2002): čečenalaižed — 98,1 %, venälaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 0,8 %.

Islaman pämečet' Aimani Kadirovan nimed om saudud lidnas vll 2011−2014.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..8), ühesa keskškolad (nomer 1..9), gimnazii nomer 13 S. D. Dikanijevan nimed, lapsiden sädamižen keskuz, lapsiden tehnižen sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, olimpižen varan sportškol dzüdos, sportškol nomer 2.

Argunan valdkundaline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Мечеть Аргун - panoramio.jpg|Mečet' Aimani Kadirovan nimed, vn 2015 nägu
Ustrada-1.png|Ird lidnas (2006)
Аргун-2019 (10).jpg|Üläkorktad sauvused (2019)
IMG 20180616 122814УстаргIордойн малхбузера нартол.jpg|Päivlaskmaine bembelüläh avtoten päl vl 2018
Argun station - 1.jpg|*Argun*-raudtestancii vn 2025 sügüz'kus


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon Deputatoiden nevondkundan (Duman) sait (''sovetargun.ru''). 
* Municipaližen «Argun-lidn»-ühtnikan Administracijan sait (''newargun.ru'').
Gudermes

**Gudermes** (, , ) om Venäman lidn, lidnankund da raudtesol'm Čečenijan Tazovaldkundan päivnouzmas. Se om Gudermesan rajonan administrativine keskuz, mülüb sihe vspäi 2012, rajonan kaikiš suremb lidn kahten kesken.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 17. voz'sadan augotišes kuti Gums-aul (Gümse) i vl 1893 kuti raudtesol'm läz necidä aulad. Vl 1929 kätihe Gudermes-žilod raudtestancijanke radnikžiloks, möhemba udesnimitihe Kalininan nimel. Vn 1941 5. päiväl sulakud ühtištadihe Kalininan žilod, Kunduhovan eländpunktad i Gümse-aulad da anttihe lidnan statusad, nimitihe Gudermesaks. Voziden 1994−1996 sodan aigan Gudermesan tegimišt i äjad pertid oliba muretud.

Gudermes šingotase himižel tegimel, medicinižinstrumentoiden tegimel, sömtegimišton edheotandoil (konservad, limonadad, jähine), savičun tegimel (vspäi 2014), metalližkonstrukcijoiden «Energomaš»-tegimel, raudten kohendusen cehil. Sadas kivivoid i kazvatadas vinmarjad lidnan ümbrištos.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivlaskmas, Belk- (Gudermes keskjoksmuses, , 80 km pitte) i Sunž-jogiden oiktoil randoil (Terekan bassein), Belkan lanktendanno Sunžha, 55 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.

Matkad Grozniihasai om nell'kümne kilometrad päivlaskmha. «Groznii — Mahačkal»-raudtekeskust i avtote läbitadas lidnad. Lähembaine lidn om Argun 25 km suvipäivlaskmha.

## Tobmuz

Gudermes om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Rajonan Administracii tegeb lidnankundan Administracijan velgusidme, ei ole lidnan erigoittud administracijad.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 45 631 ristitud, rajonan koumandez, vn 2021 — 64 376 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 51 776 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): čečenalaižed — 95,3 %, venälaižed — 2,2 %, kumikad — 1,0 %, toižed rahvahad — 1,3 %, rahvahuden ozutandata — 0,2 %.

Islaman kahesa pühäpertid om saudud lidnas, niiden kesken pämečet' Tašu-Hadžin nimed seičemen tuhad uskojiden täht om letud vll 2010−2011.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koumetoštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3, 4, 6, 8, 9, 11..14, 16..18), kahesa keskškolad (nomer 1, 3, 4, 6..8, 10, 11), gimnazii nomer 3 Dana Dadagovan nimed, *Junije talanti*-škol («Nored lahjakahad»), «Mansur»-škol, lapsiden da norišton keskuz, čomamahtoiden škol, rajonan sportškol, rajonan noriden tehnikanradajiden pert'.

Gudermesan raudteiden tehnikum, pedagogine kolledž i Čečenijan bazižen medkolledžan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Galerei

Gudermes City4.jpg|Gudermes Siti (2016)
Gudermes Mosque.jpg|Pämečet' Tašu-Hadžin nimed, vn 2016 nägu
Старая мечеть в Гудермесе.jpg|Vanh Džuma-mečet', ende keskuzline, vn 2020 nägi
Г. Гудермес холламы памятные знаки.jpg|Hollamad — muštznamad repressiruidud i deportiruidud ristituiden polhe (2021)
Gudermes station 4.jpg|*Gudermes*-raudtestancii vl 2011


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da Gudermesan rajonan Administracijan oficialine sait (''gudermes.gosuslugi.ru'').