open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bolohovo

**Bolohovo** () om Venäman lidn da lidnankund Tulan agjan keskuzpalas. Mülüb Kirejevskan rajonha, sen kahtenz'-koumanz' surtte lidn.

## Istorii
Eländpunkt mainitase 16. voz'sadaspäi nügüdläiženke nimitusenke. Oli Bolohovon rajonan administrativižeks keskuseks vll 1932−1963. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1943 5. päiväl uhokud.

Bolohovo šingotase passažirelektrojonusiden südäimen tehmižel, metalližkonstrukcijoiden tegimel, vilugoitmižmašiništon i sauvondmujuiden pästandal, leibtegimel.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase rajonan lodehliženno röunanno, Vjovk-jogen oiktal randal ( seičeme kilometrad pitte, Okan oigedpol'ne bassein) läz Šivoron'-joged, 210 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Tulhasai om 19 km lodeheze orhal vai 24 km avtotel, Kirejevsk-rajonkeskushesai — 18 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal vai 25 km avtotedme. Toine lähembaine lidn om Lipki 18 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal vai 25 km avtotedme. Kuz'kilometrine raudtesarak tuleb lidnan tegimennoks «Tul — Novomoskovsk»-keskustaspäi.

## Tobmuz
Bolohovo om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 6,28 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden suiman (kümne ühtnijad) ezimez'. Edeline lidnan pämez' om Jelena Nefödova (uhoku 2016 — reduku 2023). Lidnan Administracijan pämez' om Marina Čuikina vn 2023 redukuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Aleksandr Karpuhin, radoi vn 2006 sügüz'kuspäi.

## Eläjad
Vl 1939 radnikžilon ristitišt oli 12 710 eläjad, vl 1959 lidnan — 8 295 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 622 ristitud, rajonan kahesandez, vn 2021 — 9 339 ristitud. Kaik 9 093 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 12 710 eläjad vl 1939 i 11..12 tuhad eläjid vll 1979−2001 (12 tuh. rist. vl 1992).

Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman «Grähkhižiden kädendai»-jumalaižen pühäpert' om saudud lidnas vll 2009−2012.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, openduzkeskuz nomer 1, openduzkeskuz nomer 2 (ende keskškol nomer 1), aluzškol nomer 2, muzikškol. Bolohovon mašinansauvomižen tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Bolokhovo City Park (2).jpg|Lidnan puišton tulend (2022)
Bolokhovo City House of Culture.jpg|Kul'turkeskuz, vn 2022 nägu
Bolokhovo Health Club.jpg|Fizkul'turine tervehtamižkompleks (2019)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan lehtpoled rajonan tobmuden aluzkundoiden ''kireevskij-r71.gosweb.gosuslugi.ru''-saital.
Kirejevsk

**Kirejevsk** () om Venäman lidn da lidnankund Tulan agjan keskuzpalas. Se om Kirejevskan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1965) i kaikiš suremb lidn.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud kozakoil vl 1762 Jekaterina II-imperatornaižen käskön mödhe. Nimitihe *Kirejevk*-küläks (), ezimeletaden kozakan Kirei-nimespäi. Kätihe žiloks Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpertin sauvondan jäl'ghe. *Kirejevskii*-žilo oli sätud vodele 1929 samha raudkivendod, raudtesarak tuli žilho vl 1929. Ühtištadud *Kirejevk*-eländpunkt sai radnikžilon statusad vn 1934 27. päiväl sulakud. Toižen mail'man sodan aigan lidn i rajon oliba okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil kahteks kuks (reduku — 15. tal'vku 1941). Radnikžilo oli Dedilovan rajonan administrativižeks keskuseks vspäi 1953. Anttihe lidnan statusad nügüdläiženke nimitusenke vn 1956 28. päiväl sügüz'kud.

Kirejevsk šingotase parketan fabrikal, ratud karvan, trikokanghiden i meblin (divanad) tehmižel, penenijoiden alüminiipordhiden edheotandal, sömtegimištol (maidtegim), naižsobiden omblendedheotandal. Nevondkundaližen aigan nened edheotandad radoiba lidnas mugažo: himine kombinat (sintetižed vitaminad), leibtegim, loštkivenfabrik i čulkfabrik.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmaiženno röunanno, Olen'-jogen hural randal ( 22 km pitte, Okan oigedpol'ne bassein), 210 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Tulhasai om koumekümne kuz' kilometrad lodeheze orhal vai 42 km avtotel, Lähembaižed lidnad oma Lipki 15 km päivlaskmha orhal vai 21 km avtotedme, Bolohovo 18 km lodeheze-pohjoižhe orhal vai 25 km avtotedme, i Uzlovai (passažirraudtestancii) 16 km päivnouzmha orhal vai 30 km avtotedme. Kirejevsk ühtenzoitase «Don»-trassanke (viž kilometrad päivnouzmha orhal) kahtel mantel. «Uzlovai — Ščokino»-raudtekeskust läbitab lidnad.

## Tobmuz
Kaik koume žilod mülüdas lidnankundha Kirejevskan ližaks: buran hilen kaivuziden Oktäbr'skii-žilo (3281 rist. vl 2010), pened Il'jinovk-stancii-žilo kaikenaigaižeta ristitištota i Šahti nomer 1-žilo (2 rist. vl 2010). Lidnankundan pind — 10,71 km².

Lidnankundan pämez' om Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2014 keväz'kus, rajonan administracii tegeb sen velgusidme.

## Eläjad
Vl 1939 radnikžilon ristitišt oli 7 205 eläjad, vl 1959 lidnan — 17 860 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 25 557 ristitud, lidnankundan — 28 840 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 lidnan — 25 560 ristitud. Kaik 24 642 elihe lidnas i 28 148 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 27..30 tuhad eläjid vll 1979−2001 (30 503 rist. vl 1989).

Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman «Varastamatoi ihastuz»-jumalaižen kaks' jumalanpertid (kivine i puine) oma saudud lidnas.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Bolohovon mašinansauvomižen tehnikuman Kirejevskan filial (erine politehnine tehnikum edel 2015. vot) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan lehtpoled rajonan tobmuden aluzkundoiden ''kireevsk.gosuslugi.ru''-saital.
Aleksin

**Aleksin** () om Venäman lidn Tulan agjan lodehes. Se om agjan nellänz'-videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, Aleksinan lidnümbrikon (edel vn 2014 kezakud — rajonan) administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 13. voz'sadal. Mainitase ezmäižen kerdan dokumentoiš Aleksinan «ostmižes» Kijevan da kaiken Venän Petr-mitropolital (koli vl 1326) i Nikonan aigkirjas vl 1348. Nimitihe mehen Aleksandr- (lüh. Aleksa, Aleksä) vai Aleksei-nimen mödhe. Aleksin sai makundan lidnan oficiališt statusad vl 1777. Šingotihe tegimišton keskuseks 19. voz'sadan keskespäi raudtestancijan sauvondanke «Tul — Kalug»-raudtekeskustal («Väz'm — Sizran'»-raudten pala). Himižen kombinatan ezmäine jono (porhan tehmine) LEK:anke om saudud lidnas vll 1933−1941. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil lühüdaks pordoks, päzutihe vn 1941 tal'vkun 17. päiväl. Aleksin alištui agjan tobmudele oikti vll 1958−2006, sid' oli rajonan lidnankundaks vn 2014 kezakuhusai.

Aleksin šingotase himižel kombinatal (sauvondmujud, mineraližed kanghad, plastiktegesed, räzinhijamad, antifriz), mehanižel tegimel (standartatoman tehnologižen mašiništon tehmine), sauvondmaterialiden pästandal (armaturtegim, betontegim, šebnän tehmine, raudbetontegesiden tegim), lihakombinatal i bumagkartonfabrikal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase lidnümbrikon päivlaskmaižes čogas, Okan hural randal päpaloin, 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kalugan agjhasai om kaks' kilometrad pohjoižhe vai päivlaskmha orhal. Matkad Tulhasai om vižkümne kilometrad suvipäivnouzmha orhal, 68 km avtotel vai 62 km raudtel. Lähembaine lidn om Tarus (Kalugan agj) 26 km pohjoižhe orhal vai 39 km avtotedme. *Aleksin*-raudtestancii om lidnan keskuzpalas (passažiroiden i jüguiden täht), Energetik- i Keskmäine- () raudtestancijad ratas lidnan päivlaskmas.

## Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 6 527 eläjad, vl 1959 — 46 313 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 61 732 ristitud, rajonan viž kudendest, vn 2021 — 60 842 ristitud. Kaik 58 329 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 71..74 tuhad eläjid vll 1986−1998 (74 274 rist. vl 1989).

Rahvahad (2010): venälaižed — 95,8 %, ukrainalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 3,0 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kümne pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Jumalanmaman Emäganpäivän kaks' päjumalanpertid (vanh da uz'), kuz' jumalanpertid i kaks' časounäd.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Aleksinan mašinansauvomižen tehnikum i Aleksinan himiž-tehnologine tehnikum.

## Galerei

RU PB205291.jpg|Ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert', vn 2016 nägu
Petrovka, Aleksin, Tulskaya oblast', Russia - panoramio (8).jpg|Škol nomer 9 Petrovk-mikrorajonas (2014)
Sotsgorod, Aleksin, Tulskaya oblast', Russia - panoramio.jpg|Kul'turkeskuz (2014)
Aleksin, Tula Oblast, Russia - panoramio (10).jpg|Avtotesild Okas päliči vl 2013


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da lidnümbrikon tobmuden aluzkundoiden sait (''aleksin-r71.gosuslugi.ru'').
Ščokino

**Ščokino** () om Venäman lidn da lidnankund Tulan agjan keskuzpalas. Se om agjan nellänz'-videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, Ščokinon rajonan administrativine keskuz (vspäi 1932), mülüb rajonha vspäi 2006, rajonan kaikiš suremb lidn.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1870 kuti *Uz' Kolpn*-žilo () Jasenki-raudtestancijanno (om saudud vl 1869). Vspäi 1903 stancijan nimi om *Ščokino*, udesnimitihe külän mödhe läz kaivuzid kahesas kilometras. Vl 1904 mülütihe Jasenki-žilod raudtestancijanno Uz' Kolpn-žilho. Kätihe Ščokino-radnikžiloks vn 1934 1. päiväl heinkud, mülütihe sen ühtes lähižid žiloid. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1938 27. päiväl kül'mkud. Toižen mail'man sodan aigan lujad torad mäniba lidnan ümbrištos vn 1941 lopus. Lidn oli alištunu agjan tobmudele oikti vll 1950−2006.

Ščokino šingotase himižel tegimištol (azotheretused, kivivoinhimine produkcii, kapronkuidud) i špalanimetamižtegimel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmas, 240 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Tulan keskuzpalhasai om kaks'kümne kaks' kilometrad pohjoižhe orhal, 23 km avtotel vai raudtel; röunhasai — kümne kilometrad. Toine lähembaine lidn om Sovetsk üks'toštkümne kilometrad suvipäivnouzmha orhal vai 18 km avtotedme. *Ščokino*-raudtestancii radab lidnan keskuzpalan lodehes «Tul — Orel»-keskustal, mugažo om raudted Uzlovai-lidnhasai. M2-avtotrass om lidnan päivlaskmaižeks röunaks.

## Tobmuz
Ščokino om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 14,54 km².

## Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 11 334 eläjad, vl 1959 — 45 556 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 58 139 ristitud, vn 2021 — 55 109 ristitud. Kaik 58 088 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 70 tuhad eläjid vll 1976−1987 (70 318 rist. vl 1979).

Rahvahad (2010): venälaižed — 96,1 %, toižed rahvahad — 3,9 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid om avaitud lidnas, ned oma Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ihastuz»-jumalaižen pühäpert' (om saudud vll 1994−1999) i ph. Matrona Moskvalaižen jumalanpert' (letihe vll 2016−2020).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell'toštkümne päivkodid, lapsen šingotesen keskuz, ühesa keskškolad, kaks' liceid, gimnazii, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Ščokinon politehnine kolledž i Tulan ekonomine kolledž (baziruiše Ščokinos kacmata nimitushe).

## Galerei

Shchyokino Pond IMG 3531 1280.jpg|Lidnan uit (2008)
Щекино химволокно.gif|Himižen kuidun tegimen kontor vl 2009
Lenin Square (Shchyokino) 02.jpg|Leninan torg (2023)
Станция откуда Толстой уехал навсегда из Ясной Поляны.jpg|*Ščokino*-raudtestancijan sauvuz vl 2018


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan lehtpoled rajonan tobmuden aluzkundoiden ''schekino.gosuslugi.ru''-saital i sen rajonan saitan vanh versii (''schekino.ru'', om täuttud vhesai 2024).
Lipki (lidn)

**Lipki** () om Venäman lidn da lidnankund Tulan agjan keskuzpalas. Mülüb Kirejevskan rajonha, sen kahtenz'-koumanz' surtte lidn.

## Istorii
Ende Lipki-külä oli lidnan sijas 17. voz'sadaspäi. Buran hilen samine zavodiše külänno 1940-nzil vozil.

Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud kaivuzžiloiden ühtištusel vl 1951 kuti *Lipkovskii*-radnikžilo (). Se sai lidnan statusad nügüd'aigaiženke nimitusenke vl 1955. Hilen samine jätkustui vhesai 1991.

Lipki šingotase savičuntegimel, lämoipalonvastaižen produkcijan pästandal i leibtegimel. Nevondkundaližel aigal maidtegim radoi mugažo.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase rajonan päivlaskmaiženno röunanno, Upanjogen oiktal randpolel ( 343 km pitte, Okan oiged ližajogi), kahtes..koumes kilometras jogespäi i sen Ščokinon vezivaradimespäi (5,7 km²), 240 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Tulhasai om kaks'kümne ühesa kilometrad pohjoižhe orhal vai 41 km avtotel, Kirejevsk-rajonkeskushesai — 15 km päivnouzmha orhal vai 21 km avtotedme. Toižed lähembaižed lidnad oma Sovetsk viž kilometrad päivlaskmha orhal vai 10 km avtotedme, i Bolohovo 18 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 25 km avtotedme. «Sovetsk — Lipki — Kirejevsk»-raudtekeskust om muretud, ted oma heittud, raudtestancii om sauptud. Lähembaine passažirraudtestancii radab Ščokino-lidnas 19 km päivlaskmha-lodeheze avtotedme.

## Tobmuz
Komsomol'skii-žilo (642 rist. vl 2017) oli lidnan palaks edel 2009. vot, se mülüb lidnankundha Lipkin ližaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden suiman ezimez'. Edeline lidnan suiman ezimez' om Viktor Cveibaum, radoi vn 2017 kezakuhusai. Lidnankundan Administracijan pämez' om Igor' Majorov vn 2023 redukuspäi. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Nikolai Gerasimenko (heinku 2019 — reduku 2023), Vladimir Demin (kezaku 2017 — heinku 2019), Gennadii Sorokin (tal'vku 2016 — kezaku 2017), Svetlana Tihonova (vn 2016 semendku-tal'vku), Nikolai Čumak (radoi vn 2016 semendkuhusai).

## Eläjad
Vl 1989 lidnan ristitišt oli 10 355 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 719 ristitud, lidnankundan — 9 384 ristitud, rajonan kahesandez, vn 2021 lidnan — 8 325 ristitud. Kaik 8 976 eläjad oli lidnas i 9 618 eläjad kaikes lidnankundas vl 2017. Vspäi 1959 kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19 435 eläjad vl 1959.

Rahvahad (2010): venälaižed — 94,0 %, totarlaižed — 1,2 %, saksalaižed — 1,2 %, ukrainalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 2,4 %.

Seičemenden päivän adventistoiden loičendpert' radab lidnas.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' nimitadud päivkodid, aluzškol nomer 3, keskškol nomer 2, openduzkeskuz nomer 1, lapsiden sädamižen pert', muzikškol. Professionaližen opendusen aluzkund om Bolohovon mašinansauvomižen tehnikuman Lipkin filial (edel 2016. vot — erine politehnine tehnikum).

## Galerei

House of Culture (Lipki) 01.jpg|Lidnan kul'turkeskuz (2024)
Липки, музыкальная школа.jpg|Lapsiden muzikškol (2024)
Липки, ворота стадиона.jpg|Tulendan lidnan stadionha bembelüläh (2024)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan lehtpoled rajonan tobmuden aluzkundoiden ''kireevsk.gosuslugi.ru''-saital.
Novomoskovsk

**Novomoskovsk** om toponim. Se voib znamoita:
* Novomoskovsk () — Ukrainan lidn Dnipron agjan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas, Dnipron ezilidn, Novomoskovskan rajonan administrativine keskuz.
* Novomoskovsk () — Venäman lidn Tulan agjan päivnouzmas, Novomoskovskan lidnümbrikon administrativine keskuz.
* «Novomoskovsk» — 667BDRM «Del'fin»-projektan Venäman atomine vedenalaine strategine raketkreiser.
Torahein

**Torahein** () om kaks'vozne heinäsine morii kazmuz. Mülüb Paslönanvuiččed-sugukundan Torahein-heimho, sen tipine erik.

## Leviganduz
Torahein om levitadud kazmuz, eziauguine areal om Evrazii (päiči vilus vös) i Afrikan pohjoine. Om introduciruidud i mectunu erik Pohjoižamerikas i Avstralijas.

Kazvab rujoheinäks okaidud maiš, teveril i eländsijidenno, pustolänidme, pöudoil. Torahein om ottud kul'turha, kazvatadas zell'torhudeks väghižil rohlil mahusil.

## Ümbrikirjutand
Kazmusen kaik palad oma toksižed lujas alkaloididen olendan tagut, haižub vastmel'žikš. Erikon latinine *niger*-nimituz «must» om anttud äniklehtesiden alusen mujun tagut.

Jurišt om värtmenvuitte pehmed, sarakoičese, kahthe..koumhe santimetrhasai diametral. Lehtesed oma karvakahad pehmdad, čereduišoiš, alah om vauktamb. Sädab lehtesid jurespäi ezmäižel vodel. Sanged seikh 115 santimetrhasai kortte kazvab kahtendel vodel, sarakoičese. Pakuižetabad änikod kazdas seikhen i barboiden agjoiš, ned oma 20..45 mm surtte, leikan formal.

Plod om kaks'palaine konorüt kukšinan formal, oleskeleb küps heinkus-elokus. Semned oma henod äiluguižed.

## Kävutand
Kaik preparatad kävutasoiš vaiše lekarin pätandan mödhe i irdpolel tobjimalaz. Ottas semnid spravitajan voin purtkeks, unotez seikhen nahkaspäi om hambhiden läžundoid vaste. Varhapandas lehtesid () ezmäižen voden lopus i kahtenden voden heinkus änikoičendan aigan. Sadas tarbhaižiden substancijoiden ekstraktoid, oz., anestetikoid.

Mezjäižed keratas kazmusespäi vähän nektarad, toraheinän heid'om om travii heiden täht.

Torahein tob gallücinacijoid i om toksine penes lugumäras eskai, piidab pesta südäikohtud pigai. Travindan tundused tuldas 15..20 minutas. Čomad änikod vedatadas lapsiden tarkust, ka tariž heitta kaik kazmusid eländpunktoišpäi.

## Galerei

Fail:Henbane2.jpg|Kazmuz kahtendel vodel
Fail:Hyoscyamus niger 0003.JPG|Änikod
Fail:Hyosciamus niger fruits.jpg|Plodud küpstas
Fail:Hyoscyamus niger seeds.jpg|Henod semned


## Homaičendad
Tül'pan

**Tül'pan** () om äivoččiden heinäsižiden laukkerakahiden kazmusiden heim. Mülüb Lilijanvuiččed-sugukundha. Enamba kahesakümned erikod, tipine om Gesneran tül'pan ().

Gesneran tül'pan i sen gibridad Fosteran tül'pananke oma kaikiš znamasižemb dekorativine kazmuz laukkeranke, lugetas läz 1800 kommertižid sortuid da toižendoid.

## Leviganduz
Heim libub Keskuzazijaspäi, tül'panad kazvoiba amuižen Tetis-valdmeren randal. Mecerikod oma levitadud Evrazijan suvitahondoidme. Kaikiš suremb erikoiden erazvuiččend vasttase Keskuzazijan mägirajoniš: Iranan pohjoine, Pamir i Tän'-Šan'.

Kul'turkazmused sünduihe Azijas 11. voz'sadal, kazvatadihe avaros Ottomanan imperijas 15.-18. voz'sadoil. Mail'man selekcijan i kazvatandan pärajon om Alamad 17. voz'sadaspäi.

Tül'panan heimon erikod kuvazuiba elämhä stepiš, letetazangištoden röunoil i mägitahondoiš. Niiden klimat om päivoikaz vilunke tal'venke, keväz' om lühüd neps, kezal om räk kuiv.

## Ümbrikirjutand
Tül'pan ehtib kazda, änikoita i antta ploduid, jagada laukkerad lühüdan keväz'ližen vegetacijan aigan. Kezal kazmusen šingotez om lujas vitk i keskitase laukkeras. Jagab laukkerad joga vodel narcissan erineden. Tül'pan kazvab semnespäi änikoihesai koume-seičeme vot. Sädab žomid londuses.

Kazmusen lehtesed ei ole äiluguižikš. Ned oma lihavad, lehtesiden suruz poleneb alahaižespäi ülähäižennoks. Änikod oma üks'jäižed, harvoin oleleb kaks'..kaks'toštkümne änikod. Kärzut om koumelabasine. Plod om šurun- vai ellipsanvuitte konorüt, kogoneb äi lapakoid semnid. Laukkera andab uzid laukkeroid i pölištub, sen elon hätkeližuz om 22 kud londuses, 24 kuhusai sadformil.

## Alaheimod
* *Tulipa* — heimon tipine, 54 erikod Keskuzazijas päpaloin, sidä kesken Gesneran tül'pan.
* *Eriostemones* — 16..20 erikod, migriruihe Keskuzazijaspäi päivlaskmha i pohjoižhe.
* *Clusianae* — nell' erikod Iranas i Gimalajiš, tipine om Kluziusan tül'pan.
* *Orythiya* — nell' erikod, puttas Kazahstanas, Kitaiš, Mongolijas i Sibiriš.

## Homaičendad
Protvino

**Protvino** () om Venäman lidn Moskvan agjan suves. Mülüb Serpuhov-lidnümbrikho, edel vn 2023 vilukun 30. päiväd oli erigoittud lidnümbrikoks. Oli tedolidnan statusanke vn 2008 elokuspäi vhesai 2024, sid' lähine Serpuhov sai tedolidnan statusad sen sijas.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1960 kuti sauptud *Serpuhov-7*-žilo tedoidamha korktoiden energijoiden fizikad. Anttihe radnikžilon statusad nügüdläiženke nimenke vl 1965, nimitihe jogen mödhe. Lidnanvuitte žilo sai lidnan statusad vn 1989 15. päiväl kül'mkud. Lidnan institutad kadotiba kaikenaigaižid tedoškolid 1990-nzil vozil.

Protvino šingotase kahtel tedokeskusel, tedoedheotandoil (biotehnologii, medtehnik), sauvondmaterialiden pästandal (polimerine geosegluz, profil'lava, metalline katuz), sömtegimištol (lihakombinat i lihaedheotand), elektrotehnižel tegimel, mebel'fabrikal, kompjuterprogramiden edheotandal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon päivlaskmaižes čogas, Protv-jogen alajoksmusen hural randal ( 282 km pitte, Okan hura ližajogi), 176 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Röunatab Kalugan agjan territorijanke suves i päivlaskmas. Lähembaine lidn om Serpuhov kaks'toštkümnes kilometras päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha. Raudte radab lidnas jüguiden täht vaiše.

## Tobmuz
Protvino oli lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

## Eläjad
Vl 1970 žilon ristitišt oli 12 995 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 37 308 ristitud, vn 2021 — 37 735 ristitud. Kaik 36 823 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 36..37 tuhad eläjid vll 1998−2018 i om vspäi 2021 (37 504 rist. vl 2012 i 37 735 rist. vl 2021).

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 93,8 %, ukrainalaižed — 2,6 %, toižed rahvahad — 3,6 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma sätud lidnas: Venäman Kaikiden Pühämehiden jumalanpert' (om saudud vll 1990−1993) i ph. Jumalanmaman Katken jumalanpert'.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..5, 7, 9, 11), keskškol nomer 1, gimnazii Protvino (kaks' adresad), kaks' liceid (licei Protvino i licei nomer 2), lapsiden da norišton *Gorizont*-keskuz («Taivhanröun»), čomamahtoiden škol (muzikškol i čomamahtoine škol oma sen alajagusikš), olimpižen varan sportškol, biatlonan federacijan alajaguz.

Professionaline openduz andase neniden aluzkundoiden filialoiš: Moskvan agjan Gubernine kolledž, Moskvan valdkundaline industrialine universitet, Valdkundaline «Dubn»-universitet.

## Galerei

House of Scientists in Protvino.jpg|Tedomehiden pert' (2016)
Administration of Protvino.jpg|Lidnan tobmuden pert' (viluku 2016)
Церковь в Протвино.jpg|Venäman kaikiden pühämehiden jumalanpert', vn 2015 nägu
Институт физики высоких энергий 2021-08.jpg|Korktoiden energijoiden fizikan institut (2021)
ДК Протон.jpg|«Proton»-kul'turkeskuz (vn 2014 olend)
Hotel Protva in Protvino.jpg|«Protv»-adivpert' (viluku 2016)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''serpuhov.ru'').
Tirv

**Tirv** ( «terv», ) om Estinman lidn da volost' valdkundan suves. Mülüb Valgan makundha, sen kahtenz' surtte lidn koumespäi. Estinman koncertoiden üks' keskusišpäi, oleskeleb läz sadad koncertoid da mugoižid aigtegoid vodes.

## Istorii
Žilo sai lidnan statusad vn 1926 2. päiväl heinkud. Vll 1950−1959 lidn oli Tirvan rajonan keskuseks. Nevondkundaližen aigan Tirv-il'mbaz oli olmas lidnanno.

Tirvan ižandusen päsarakod oma mecan ümbriradmine i turizm.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase makundan lodehes, Ihne-jogen randoil ( 94 km pitte, lankteb Virtsjärvhe). Matkad Latvijan röunhasai om 17 km suvipäivlaskmha orhal, Tallidnhasai om 173 km pohjoižhe-lodeheze orhal vai 208 km avtotedme. Matkad makundan Valg-keskushesai om 25 km suvhe orhal vai 28 km avtotedme. Toižed lähembaižed lidnad oma Abja-Paluoja päivlaskmha-lodeheze, Vil'jandi pohjoižhe, Otepä päivnouzmha.

Kaik kaks' žilod i 37 küläd alištudas Tirvan volostin () tobmudele vs 2017 redukun 24. päiväspäi. Volostin pind — 647 km².

## Eläjad
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 729 ristitud, sidä kesken estilaižed — 98,8%, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 1,2%.

Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 3 128 eläjad vl 1940 i 3 112 eläjad vl 2006. Kaik 6 129 ristitud elihe Tirvan volostiš vn 2019 augotišes.

## Galerei

Tõrva church 2008 1.jpg|Pühäpert' (2008)
Torva gymnasium.jpg|Tirvan gimnazii
Tõrva vesiveski.jpg|Vezimellic
Tõrva kino.jpg|Lidnan kinoteatr (vn 2011 nägu, om rados tošti vspäi 2019)


## Irdkosketused
* Tirvan volostin ohjastusen oficialine sait (''torva.ee'').
Vasthein

**Vasthein** () om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Mülütadas Tähkheiniden sugukundha.

Latinine nimituz mainitase Amuižen Grekanman Dioskorid-sodalekaril. Se om saudud kahtes sanaspäi grekan augotižlibundanke: *kalamos* «rogo» i *agrostis* «kastehein», ozutab niiden pojavut.

## Leviganduz
Heimon erikod oma levitadud vilus i venos vöiš. Kazdas tropikoiden mägiden pautkil mugažo, molembiš mapoliškoiš.

Nened tahod oleldas erazvuiččiden erikoiden eländtahoikš: sokaz tahond turbazmahusenke, mec, penzhišt, pilitišed, luhtad, jogiden randad.

## Ümbrikirjutand
Erikod oma pojavad keskneze morfologižikš, no kaikutte navedib kazda erinijas eländtahos.

Heinäd löustkekahidenke vai erasti tähkanvuiččidenke änikusidenke, tähkuden änik om üks'jäine. Šingotase kezan ezmäižes poles. Tähkuden värtmuz om karvakaz, sen tagut änikuz näguse pehmdaks küpsmižen aigan.

## Kävutand
Läz kaikiden erikoiden kaidad lehtesed i seikhed oma kauktad, ka ottas hondladuižeks sötmižkazmuseks vaiše severzid-se erikoid Arktikan i mägiomaluižiden arvoimižiš. Kuivmavasthein (*Calamagrostis epigejos*) i Psevdorogonvuitte vasthein (*Calamagrostis pseudophragmites*) sätas žomid i varmdad turbišt, kävutasoiš varmitamha letkesižid pautkid. Voib löuta dekorativižid erikoid.

## Valitud erikod
Kaik lugetas läz 260 erikod heimos, sidä kesken 50 erikod kazdas Venäman territorijal.
* *Calamagrostis arundinacea* — Rogonvuitte vasthein
* *Calamagrostis canescens* — Hahkalaz vasthein, heimon tipine erik
* *Calamagrostis epigejos* — Kuivmavasthein
* *Calamagrostis lanceolata* — Lancetanvuitte vasthein
* *Calamagrostis neglecta* — Homaičematoi vasthein
* *Calamagrostis pseudophragmites* — Psevdorogonvuitte vasthein
* *Calamagrostis purpureus* — Purpurine vasthein

## Homaičendad
Politik

**Politik** ( *politika* «polisiden-lidnoiden azjad») om ristitkundan elon küzundad i aigtegod valdkundan šingoteshe sidodud, mugažo valdkundan tobmuden organoiden i valdkundmehiden töhišt. Termin om taritud Aristotel'-filosofal 4. voz'sadal EME, hän märhapani politikad kut valdkundan-polisan ohjandusen čomamaht.

Valdkundad i imperijad kazvoiba aigan mändes, i kesksidod avaroidenke territorijoidenke tarbhaičiba ohjandusen sisteman šingotest i korktad toižetumižmahtust kaičemha valdkundan ünäižust demokratijan ramuziš, Päivnouzmman imperijoiden erineden. Eziauguine politik formiruihe Amuižen Grekanman polisoiš (lidnoiš-valdkundoiš), kus ohjandamiželit oli, erazvuiččed seižused (klassad) eliba, keskitihe radonmahtoiden, čomamahtoiden i opendusen tedoid, i kus tuleban aigan elit voi sünduda. Kolonialižen politikan šingotez mäni Rimalaižes imperijas.

Politik om äisarakoine socialine näguz, kundan tuntkekahan ičtazreguliruindan instrument. Politikan erazvuiččed märhapanendad jonoštadas politižen radon polid. Politologii tedoidab politikan sferad. Politikan subjektad oma partijad i politikanmehed, kundaližed ühtelmased (oz., profühtnendad) i likundad, valdkundan rahvaz kogonaz. Valičendad oma politižen sisteman legitimižusen i sen režiman funkcioniruindan tarbhaine institut.

## Toižendad
Klassificiruidas politikad severziden-se alusiden mödhe:
* ristitkundan sferas: ekonomine (büdžet-, torguind-, agrarine, arvoiden, kadroiden), socialine, tedoliž-tehnine, sodapolitik (kožundan, anastusen, imperialistine).
* čuradused i suruz: tatanmaine politik, irdpolitik, geopolitik.
* südäiolend i harakter: socialistine (progressivine), reakcionine, politik tedon alusel, volüntarine.
* subjektad: mail'man kundan, valdkundan, organizacijan politik.

## Homaičendad
Ozöri

**Ozöri** () om Venäman lidn Moskvan agjan suvipäivnouzmas. Mülüb Kolomnan lidnümbrikho vn 2020 redukuspäi, sen penemb lidn kahtespäi.

## Istorii
Eländpunkt mainitase kirjutadud purtkiš vspäi 1588 kuti *Ozerki*-külä (vai *Ozerok*). Külän šingotez zavodiše bumagkanghan manufakturan sauvondanke vl 1834. Jumalanpert' om saudud vl 1851. Moskvan regionan znamasine tekstiline keskuz 19. voz'sadan lopuspäi. Žilo sai lidnan statusad vn 1925 17. päiväl elokud. Toižen mail'man sodan aigan lidn ei olend okkupiruidud, no oli alištunu bombardiruindale Okan vastrandaspäi. Mehanine (optikan) tegim oli saudud da radoi sodan jäl'ghe.

Ozöri šingotase vilugoitimiden pästandal tegimišton i torguindan täht, optižen stöklan tegimel, metallan ümbriradmižen tegimel, sömtegimištol (konditerine kombinat), sömpakuitesen kahtel edheotandal, spravitandan edheotandoil (pansionat, sanatorii).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase lidnümbrikon suvipäivlaskmas, Okanjogen hural randal, 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud segoitadud mecal i kavag'mecoil, om äi penid järvid i jogid niiš.

Matkad Moskvan röunhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 126 km lodeheze orhal, avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Kašir kaks'kümnes koumes kilometras päivlaskmha orhal, 36 km avtotedme vai 150 km raudtedme, i Zaraisk 24 km suvipäivnouzmha, 32 km avtotedme vai 95 km raudtedme.

*Ozöri*-raudtestancii radab lidnas vspäi 1893, se om 39-kilometrižen sarakon Kolomnaspäi (sen Golutvin-päraudtestancijaspäi) lopstancii. Pordaigaline pullosild radab Okas päliči.

## Tobmuz
Ende lidn oli Ozöri-lidnümbrikon administrativižeks keskuseks da palaks (om tühjitadud vn 2020 redukuspäi), sijazihe sen keskuzpalas, edel vn 2015 semendkud ümbrik oli Ozörin rajonaks.

## Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 22 629 eläjad, vl 1959 — 24 786 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 25 800 ristitud, rajonan seičeme kümnendest, vn 2021 — 24 359 ristitud. Kaik 25 524 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 28 tuhad eläjid vll 1989−1998 (28 500 rist. vl 1992).

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venämalaižed — 95,0 %, ukrainalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 4,0 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2, 5, 9, 10, 14, 15), koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), gimnazii (nomer 4), lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, *Ozöri*-sportaluzkund.

Jegor'jevskan tehnikuman Ozörin filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Ozyory 08-2016 img08 government building.jpg|Enččen lidnümbrikon administracijan pert' (2016)
Ozyory.jpg|Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' (1851), vn 2017 nägu
Ozyory 08-2016 img05 confectionery.jpg|Konditerine kombinat vl 2016
Ozyory 08-2016 img04 Palace of Culture.jpg|Lidnan kul'turkeskuz (2016)
Ozyory 08-2016 img10 railway station.jpg|*Ozöri*-raudtestancii vl 2016


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden sait (''kolomnagrad.ru''). 
* Lidnan informacine sait (''ozery.info'').
Suomenman lidnad

Kaik om 107 lidnad (, ) **[[Suomenma]]s** vn 2020 augotišel. Alastunu lidnan tobmudele territorii lugese lidnan palaks valdkundan käskusišton mödhe.

## Kacu mugažo
* Suomenman administrativiž-territorialine jagand
* Suomenman kundad

## Homaičendad
Visokovsk

**Visokovsk** () om Venäman lidn Moskvan agjan lodehes. Mülüb Klin-lidnümbrikho, sen penemb lidn kahtespäi i kahtenz' surtte eländpunkt.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1864. Šingotaškanzihe kanghiden manufaktural vspäi 1877. Kätihe *Visokovskii*-radnikžiloks vl 1928. Se sai lidnan statusad nügüdläiženke nimitusenke vl 1940. Lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil Toižen mail'man sodan aigan vl 1941 (25. kül'mku — 16. tal'vku), manufaktur oli muretud lujas. Visokovskan rajon oli olmas vll 1939−1957, i lidn oli sen keskuseks. Vl 2009 tekstil'tegim tuli bankrotnendannoks i lopi radod, sauvused oma okaidud.

Visokovsk šingotase sauvondmaterialiden pästandal (metalližed konstrukcijad, asfal'ttegim), čomitesiden tegimel Uden Voden kuzen täht, leibän edheotandal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalas, Väz-jogen randal (, Volgan üläjoksmusen oigedpol'ne bassein), 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Tverin agjhasai om kaks'kümne kilometrad lodeheze orhal. Matkad Moskvan röunhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 92 km suvipäivnouzmha orhal, avtotel vai raudtel. Lähembaine lidn om Klin üks'toštkümne kilometrad päivnouzmha orhal, avtotedme vai raudtedme.

Ühtennimine *Visokovsk*-raudtestancii om kümnekilometrižen sarakon Klinaspäi lopstancijaks. Maksline «Neva»-mante (M11-trass) mäneb vides kilometras päivnouzmha lidnaspäi.

## Tobmuz
Vll 2005−2017 lidn oli Visokovskan lidnankundan administrativižeks keskuseks. Lidnankundan pind oli 73,96 nellikkilometrad. Kaik 17 pen't küläd mülüiba sihe lidnan ližaks.

## Eläjad
Vl 1897 žilon ristitišt oli 3 700 eläjad, vl 1939 — 11 485 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 635 ristitud, rajonan (nüg. lidnümbrik) üks'toštkümnendez, vn 2021 — 13 081 ristitud. Kaik 10 671 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 12 230 eläjad vl 1970 i om nügüd', läz 13 tuhad eläjid vspäi 2021.

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 95,7 %, ukrainalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 3,2 %.

Ortodoksižen hristanuskondan üks'jäine Oleksii-carinpoigan jumalanpert' om avaitud lidnas vspäi 2000.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 18, 20, 21 i *Ogonök* «Lämoihut»), keskškol nomer 1 (nomerad 4 ei ole vn 2021 sügüz'kuspäi), čomamahtoiden škol, üks'borcuindoiden škol (Klinan olimpižen varan sportškolan filial).

Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad ratas lidnümbrikon Klin-keskuses.

## Galerei

Здание народного дома, улица Ленина, 11, Высоковск.jpg|Rahvahanpertin istorine sauvuz (2017)
Vysokovsk (9089757365).jpg|Lidnan kezerduzkudondfabrikan sauvuz vl 2013 (manufakturan istorine muštnik)
Vysokovsk ShiftN (9089770773).jpg|Lidnan škol (2013)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Informacii lidnas lidnümbrikon tobmuden aluzkundoiden oficialižel ''klincity.ru''-saital. 
* Lidnan informacine portal (''vysokovsk.narod.ru'').
Pavlovskii Posad

**Pavlovskii Posad** () om Venäman lidn Moskvan agjan päivnouzmas. Se om Pavlovskii Posadan lidnümbrikon (edel vn 2017 vilukud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud kuti lidn nügüdläiženke nimitusenke Nikolai I-imperatoran käskön mödhe vn 1844 kezakun 2. päiväspäi neniden žiloiden ühtištusel: Pavlovo (se-žo Vohn, mainitase vspäi 1339), Zaharovo, Usovo, Dubrovo i Melenki. Šingotihe tekstil'tegimištol: villasižed kanghad, paikad da šalid niišpäi. Žilo sai lidnan statusad vl 1917, se status oli formitadud oficialižeks vl 1925.

Pavlovskii Posad šingotase tekstiližel tehmištol, sauvondmaterialiden pästandal, mikroelektronikan tegimel i sömän edheotandoil.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase lidnümbrikon keskuzpalas, Kläz'm-jogen randal, 133 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Moskvhasai om kuz'kümne viž kilometrad päivlaskmha. Lähembaižed lidnad oma Elektrostal' päivlaskmha, Noginsk päivlaskmha-lodeheze, Elektrogorsk pohjoižpäivnouzmha, Drezn päivnouzmha. *Pavlovskii Posad*-raudtestancii radab lidnas «Moskv (Kurskan päraudtestancii) — Vladimir»-keskustal vspäi 1861.

## Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 42 821 eläjad, vl 1959 — 55 025 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 63 711 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) koume nelländest, vn 2021 — 65 098 ristitud. Kaik 65 432 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb ristitišt oli 70..71 tuhad eläjid vll 1979−1989 (71 297 rist. vl 1989).

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 96 %, toižed rahvahad — 4 %.

Ortodoksižen hristanuskondan ühesatoštkümne pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Katken da ph. Vasilii Parijalaižen mez'jumalankodi (viž pühäpertid), viž jumalanpertid i ühesa časounäd.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma ühesatoštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 4..11, 15..17, 20, 23, 44..47), kahesa keskškolad (nomer 2, 4, 5, 6, 9, 13, 18, 24), gimnazii, kaks' liceid (nomer 1 i 2), ehtal'ne škol, specialine (korrekcine) škol, škol-internat openikoiden täht tervhuden röunatud voimusidenke, lapsiden sädamižen pert', muzikškol, sportškol.

Pavlovskii Posadan tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Pavlovsky Posad Revolutsii square north 11.JPG|Revolücijan torgun pohjoine (2011)
Pavlovky Posad Pokrovsky entrance 02.JPG|Jumalanmaman Katken da ph. Vasilijan jumalankodi, päverai, vn 2011 nägu
Polymer floor plant in Pavlovsky Posad.jpg|Polimerižen lavan tegim (2022)
Pavlovsky Posad B Pokrovskaya 37 03.JPG|Kul'turkeskuz (vn 2011 olend)
Pavlovsky Posad, Moscow Oblast, Russia - panoramio (13).jpg|*Pavlovskii Posad*-raudtestancii da torg senno vl 2012


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''pavpos.ru''). 
* Lidnan informacine sait (''vpposade.ru'').
Luhovici

**Luhovici** (vai **Luhovicad**, ) om Venäman lidn Moskvan agjan suvipäivnouzmas. Se om municipaližen Luhovici-ümbrikon (edel 2025. vot — lidnümbrikon, edel vn 2017 vilukud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1567 kuti *Gluhoviči*-žilut (). Nimituz kändihe nügüdläižikš 1920-nzil vozil. Šingotaškanzihe Suren sodan jäl'ghe udel MiG-tegimel i sen produkcijan kodvindlendimportal. Luhovici-radnikžilo sai lidnan statusad vn 1957 20. päiväl kezakud.

Luhovici šingotase lendimiden tegimel, mašinansauvomižen toižil edheotandoil (varapalad vedimiden dizel'likutimile), sömtegimištol (maidtegim, jauhtegim, «Mars»-kompanijan edheotand), steriližen medicinižen kaluišton kahtel tegimel, mugažo omblendfabrik i gofrokartonan tegim («Stora Enso») ratas lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon päivlaskmas, Mustjogen ( lidnan pohjoižes, lankteb Voblihe huralpäi pohjoižpäivnouzmha lidnaspäi) i Vobl'-jogen (ven. *Во́бля* 29 km pitte, jokseb lidnan suvipalas, Okan oiged ližajogi) randoil, 125 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Moskvhasai om 135 km lodeheze orhal i kaikil teil. Lähembaine lidn om Kolomn kaks'kümnes kahtes kilometras lodeheze orhal i kaikil teil.

*Luhovici*-raudtestancii radab lidnan pohjoižröunal vspäi 1864 «Moskv — Räzan'»-keskustal. Raudtesarak Zaraisk-lidnannoks om Luhovicin päivlaskmaižeks röunaks. «Ural»-avtote (M5-trass) läbitab lidnan pohjoižpalad.

## Eläjad
Vl 1939 žilon ristitišt oli 1855 eläjad, vl 1959 lidnan — 12 656 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 29 850 ristutud, rajonan (nüg. ümbrik) pol', vn 2021 — 29 889 ristitud. Kaik 30 271 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 31..33 tuhad eläjid vll 1989−2009 (33 300 rist. vl 1992).

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 95,6 %, ukrainalaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 3,0 %.

Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma saudud lidnas: viž jumalanpertid, kodijumalanpert' i časoun'.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2, 9), licei, gimnazii (nomer 10), lapsiden da norišton sädamižen šingotesen keskuz, lapsiden da norišton sportškol (sidä kesken motovoibištelendad).

Luhovicin aviatehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Lukhovitsy, Moscow Oblast, Russia - panoramio (119).jpg|Bombardirui MiG-23-lendim muštnikaks (2013)
Церковь Рождества Христова в Луховицах.JPG|Raštvoiden jumalanpert' (om saudud vl 2000), vn 2016 nägu
Lukhovitskaya bolnitsa.jpg|Municipaližen ümbrikon läžundkodi vl 2012
DK Start.jpg|Kul'turkeskuz (vn 2012 olend)
Lukhovitsy station 06-13 Moscow-Ryazan railway.jpg|*Luhovici*-päraudtestancii vl 2013


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan i sen ümbrikon tobmuden sait (''luhovitsy.mosreg.ru'').
Kolomn

**Kolomn** () om Venäman lidn Moskvan agjan suvipäivnouzmas. Se om Kolomn-lidnümbrikon administrativine keskuz (edel vn 2017 sulakud kaks' municipalitetad oli — Kolomn-lidn i Kolomnan rajon), sen suremb lidn kahtespäi (toine om Ozöri vn 2020 redukuspäi), agjan ühesanz'-kümnenz' lidn eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Eländpunkt mainitase vspäi 1177 lidnan statusanke. Kolomnan alusenpanend tegihe vll 1140..1160 arheologijan andmusiden mödhe. Oli Kolomnan ruhtinazkundan keskuseks alusenpanendaspäi vodhesai 1301, sil-žo aigal ruhtinazkund oli Räzanin ruhtinazkundan palaks. Vspäi 1301 lidn alištub Moskvan tobmudele. Moskvan ruhtinazkundan kahtenz' lidn znamoičendan mödhe 15. voz'sadal. Varmed kivine Kreml' om saudud puižen sijas vll 1525−1531. «Moskv — Räzan'»-raudte läbiti lidnad i radaškanzi vl 1862, saudihe puruvedimiden tegint Kolomnas jäl'ghižel vodel.

Kolomn šingotase mašinansauvomižel (lämuzvedimed i dizel'likutimed, tömašinad, maižanduztehnik), sauvondmaterialiden pästandal (cement, raudbetontegesed, sauvondmujud), sömtegimištol, turizmal, mugažo omblendfabrik i mebel'edheotand ratas lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas, Moskv-jogen lanktendan Okanjogehe huralpäi randoil, 125 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Moskvhasai om sada kilometrad lodeheze avtotel vai 117 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Luhovici suvipäivnouzmha i Voskresensk pohjoižhe.

*Kolomn*-raudtestancii om avaitud lidnas. Jogiport radab Okan randal.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 144 589 ristutud, oti nell' videndest lidnümbrikon ristitištos, vn 2021 — 134 850 ristitud. Kaik 144 125 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 161..164 tuhad eläjid vll 1989−1994 (164 tuh. rist. vll 1991−1992).

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 95,0 %, ukrainalaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 3,6 %.

Ortodoksižen hristanuskondan nell'kümne nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas, niiden kesken Jumalannägundan Vanh Golutvinan (alusenpanend 1374, jogiden ühthejoksmusenno), Uz' Golutvinan Stroican (1799, Kremliš) i Brusenskii Emäganpäivän jumalankodid (1552, Kremlin territorijal) oma avaitud.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.

Professionaližen opendusen aluzkundad oma *Kolomna*-kolledž i Kolomnan maižanduzkolledž.

## Galerei

View01.jpg|Kolomnan Kremlin seinän kaičenus pala (2006)
Новоголутвинский Свято-Троицкий монастырь.JPG|Uden Golutvinan Pühän Stroican jumalankodi Kolomnan Kremliš, vn 2010 nägu
Завод ПК Седрус.jpg|Sedrus-kompanijan sauvondsegoitusiden tegim vl 2014
Коломна. Главный дом..jpg|Sijaližen muzejan päsauvuz (2009)
Kolomna railplatform 01.jpg|*Kolomn*-raudteplatform vl 2010


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden sait (''kolomnagrad.ru'').
Araš

***Araš Labaf*** (, , sünd. 23. sulaku 1977, Tehran, Iran) om ročinmalaine pajatai azerbaidžaniženke augotižlibundanke, mugažo akt'or.

## Biografii
Araš om sündnu Tehran-lidnha. Vl 1987 Araš kazvatajidenke sirdab Ročinmaha. Vl 2005 pajatai pästi ičeze ezmäine «Arash»-al'bom.
Vl 2009 hän ezini Azerbaidžanad «Evrovizii»-konkursal, kus pajati «Always»-pajon. Araš oti koumant sijad finalas.

Vspäi 2011 Aras om nainu. Heil om üks' tütär da üks' poig: Donja-tütär da Dariman-poig (sünd. 2012).

## Diskografii
* 2005 — Arash (*Araš*)
* 2008 — Donya (*Mail'm *)
* 2014 — Superman (*Vägimez' *)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Araš-pajatajan oficialine sait (''arash.com'').
* Araš — Instagram.
Jahrom

**Jahrom** () om Venäman lidn Moskvan agjan pohjoižes. Mülüb Dmitrovan ümbrikho (edel 2025. vot — lidnümbrikho, edel vn 2018 semendkud — rajonha), sen penemb lidn kahtespäi i kahtenz' surtte eländpunkt.

## Istorii
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud Surovcevo-külän sijas vl 1841 kuti vatefabrik (Pokrovskai-manufaktur, nügüd' ei ole rados) da žilo senno. Nimitihe jogen mödhe, sen nimi libub kadonudes merän kelespäi i znamoičeb «järvikaz ma». Saudihe Savölovon raudted žilonno vl 1901, stancii sai Jahrom-nimitust mugažo. Vll 1932−1937 Kanal Moskvan nimed om saudud türmatud mehil, se jagoi eländpunktan poleti pohjoižespäi suvhe, päivlaskmaine pala om enamba. Jahrom sai lidnan statusad vn 1940 21. päiväl elokud. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil vl 1941 lühüdaks aigaks (27. kül'mku — 7. tal'vku).

Jahrom šingotase sauvondlavoiden tegimel, bumagfabrikal i kartonpakuitezkombinatal, sömtegimištol (leibänkombinat, kofen edheotand), mägisuks'kurortal. Ende kezerduzkudondfabrik i Jahroman avtobustegim (1957−2016, avtobusoiden i kommunaližen tehnikan ühthekeradamine) radoiba mugažo.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase lidnümbrikon keskuzpalan suves, Kanalan Moskvan nimed randoil, 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Jahrom-jogi jokseb paralleližikš kanalanke i läbitab lidnan päivlaskmašt palad.

Matkad Moskvhasai om vižkümne viž kilometrad suvhe. Lähembaine lidn om Dmitrov koumes kilometras pohjoižpäivnouzmha.

*Jahrom*-raudtestancii radab lidnan suvipalas, kanalan päivnouzmaižel randal.

## Eläjad
Vl 1939 žilon ristitišt oli 14 896 eläjad, vl 1959 lidnan — 16 263 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 214 ristutud, vn 2021 — 14 011 ristitud. Otab üks'toštkümnendest lidnümbrikon ristitištos. Kaik 14 245 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16..17 tuhad eläjid vll 1959−1998 (17 499 rist. vl 1989).

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 96,3 %, totarlaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 2,7 %.

Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (om saudud vll 1892−1895) i kaks' jumalanpertid.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma 12 päivkodid i koume keskškolad (nomer 1, 2, 3).

Professionaližen opendusen lähembaižed aluzkundad ratas Dmitrov-lidnas. Jahroman kolledž sijadase lidnümbrikon Novosin'kovo-žilos kaks'kümnes kilometras lodeheze avtotedme Jahromaspäi.

## Galerei

Яхромский дворец культуры.jpg|Kul'turšingotesen *Jahromskii*-keskuz (2022)
Собор Троицы Живоначальной, Яхрома.jpg|Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert', vn 2018 nägu
EgaChurch of the Intercession of the Most Holy Theotokos in Yakhroma (Andreevsky).jpg|Pühän Jumalanmaman Katken jumalanpert', vn 2009 nägu
Lock 3 of Moscow Canal 2018-09 1538220823.jpg|Kanalan Moskvan nimed šlüz nomer 3 vl 2018
Yakhroma-station.jpg|*Jahrom*-raudtestancii vl 2009


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden sait (''dmitrov-reg.ru''). 
* Lidnan informacine sait (''yaxroma.narod.ru'').
Bogorodsk (znamoičendad)

**Bogorodsk** voib znamoita:
* Bogorodsk — Venäman lidn Alalidnan agjan keskuzpalan päivlaskmas.
* *Bogorodsk* — Venäman Noginsk-lidnan nimituz edel vn 1930 vilukud.
* Bogorodsk () — Venäman žilo Komin Tazovaldkundan Kortkerosan rajonas.
* Bogorodsk — Venäman žilo Permin randan Oktäbr'skijan lidnümbrikos.

## Kacu mugažo
* Bogorodick