open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Säs'stroi

**Säs'stroi** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Leningradan agjan keskuzpalas. Se mülüb Volhovan rajonha, kahtenz' surtte lidn koumespäi.

## Istorii
Amuine *Säsin Rädkid*-eländpunkt () mainitase kirjutadud purtkiš ezmäižen kerdan vl 1572, sigä torguihe kalad da mecad.

Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1927 radnikžiloks sauvomha Säsin cellülozbumagašt kombinatad (saudihe vozil 1926−1928, alištui rekonstrukcijale vl 2008). Arni sil kombinatal pästaškanzihe ezmäšt nevondkundališt tualetbumagad vl 1969. Vl 1992 žilo sai lidnan statusad.

Säs'stroin ižandusen päsarak om cellülozbumagaine tegimišt, kombinat seižub Valgomkan hural randpolel. Toižed edheotandad oma il'mvenehiden tegim, leibänceh, änikoiden kazvatusen ferm.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Säs'-jogen oiktal randal, Valgomk-jogen ( 44 km pitte) lanktendan sijas, Ladoganjärven randpolel (nell' kilometrad randhasai), 25 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Volhov-rajonkeskushesai om 35 km suvipäivlaskmha. Matkad Piterihesai om 152 kilometrad päivlaskmha. Lähembaine lidn om Uz' Ladog 20 km päivlaskmha «Kol»-trassadme. Lähembaine raudtestancii om *Lungači* vides kilometras lidnaspäi.

## Tobmuz
Avrovo-žilo (332 rist. vl 2010) da ühesa küläd mülüdas lidnankundha Säs'stroin ližaks. Lidnankundan pind — 116 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline ezimez' om Vladimir Ivanov (reduku 2014 — sulaku 2023). Julija Grigorjeva radab lidnankundan Administracijan pämehen vn 2023 vilukuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Julija Stolärova (kezaku 2018 — viluku 2023).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 745 ristitud, lidnankundan — 14 409 ristitud, rajonan seičemendez, vn 2021 — 12 566 ristitud. Vl 2017 kaik 13 006 ristitud elihe lidnas i 13 626 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18 tuhad eläjid vl 1988.

Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas (ortodoksine hristanuskond): jumalanpert' vspäi 1751 (kellčuhunduz 1810−1816) i časoun' (18. voz'sadan lopuspäi).

Säs'stroin lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 13..16), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), škol-internat, lidnan lapsiden da norišton sädamižen pert', čomamahtoiden škol, sportškol. Volhovan äiprofil'žen tehnikuman lavut nomer nell' om lidnan profopendusen aluzkundaks.

## Transport
Federaline «Kol»-avtote läbitab lidnad suvipäivlaskmaspäi pohjoižpäivnouzmha i jagab sidä läz poleti.

Lähembaine passažirraudtestancii om *Lungačid* vides kilometras suvipäivnouzmha lidnan keskusespäi «Volhov — Pöud»-keskustal.

## Galerei

Сясьстрой кладбище центр.jpg|Suren sodan nevondkundaližiden sodamehiden velleskaum (2018)
Syas'stroy. Ensemble of the Church of the assumption of the blessed virgin Mary.jpg|Jumalanmaman Emäganpäivän pühäpert', vn 2020 nägu
Сясьстрой, ул.25 Октября, 1-3.jpg|Profškol vl 2018
Syasstroy CulturePalace 002 5144.jpg|Kul'turkeskuz (2018)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''администрация-сясьстрой.рф'').
Valg

**Valg** (, ; venän aigkirjištos: *Влех*) om lidn da raudtesol'm Estinman suves, Lätänman röunanno. Se om Valgan makundan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Vl 1266 nened tahod mainitadas kuti manradandan pühänikoiden praznuičendsija. Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Rigan velgkirjas vl 1286. Se sai lidnan statusad vl 1584. Edel 1920 vot lidn mülüi Lifländijan gubernijha.

Valgan ižandusen päsarakod oma kebn tegimišt (omblendfabrik i kengiden tegim), sömtegimišt, mecan ümbriradmine.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase makundan suvipäivlaskmas, Pedeli-jogen randal (Virtsjärven bassein), 65 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Tallidnhasai om 245 km lodeheze avtotedme, Righasai — 175 km suvipäivlaskmha. Latvijan Valk-lidn röunan taga da Valg oma olmas ühthižeks lidnaks realižudes.

## Eläjad
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 261 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18 500 eläjad vl 1979.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2011): estilaižed — 64,3 %, venänikad — 26,3 %, ukrainalaižed — 3,1 %, latvijalaižed — 2,1 %, vaugedvenälaižed — 1,3 %, suomalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,5 %.

Kaik koume hristanuskondan pühäpertid om saudud lidnas: lüteranine, ortodoksine, seičemenden päivän adventistoiden.

Kalev Härk radoi lidnan edeližen pämehen vll 2011−2017.

## Transport
Vl 1903 raudte tuli lidnha. *Valg*-raudtestancii sijadase «Tartu — Rig»- i «Valg — Viru»-keskustoil.

## Galerei

Valga Raekoda 1.jpg|Lidnan ohjastusen pert' (2013)
Valga Jaani kirik vaade platsi poolt. (2).jpg|Ph. Johannan lüteranine jumalanpert' (om saudud vll 1787−1816), vn 2018 nägu
ValgarkTalvel DSC 8201.JPG|Valgan kirjišt vl 2010
Valga keskstaadion (1).JPG|Lidnan keskuzstadion (vn 2010 olend)
Valga haigla (1).JPG|Valgan läžundkodi (2010)
Valga trainstation.jpg|*Valg*-päraudtestancijan sauvuz vl 2017


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''valga.ee'').
Rostov

**Rostov** om toponim i venälaine kanzannimi (naižvariant om **Rostova**). Se voib znamoita:

## Toponim
* Sur' Rostov, Rostov (, vai *Ростов*) — amuine Venäman lidn Jaroslavlin agjas.
* Rostov Donal () — Venäman lidn Rostovan agjas, sen administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
* Rostov () — Ukrainan žilo Suman agjan pohjoižes.
Obvodnii kanal (metrostancii)

**«Obvodnii kanal»** () om Piterin metropolitenan 64-nz' stancii vaumičendan aigan mödhe.

Metrostancii sijadase Frunzensko-Primorskaja linijal «Zvenigorodskaja»- i «Volkovskaja»-stancijoiden keskes. Оm avaitud vn 2010 tal'vkun 30. päiväl.

## Ümbrikirjutand
Süvüz — 61 m. Stancii om pilonoidenke, platform om üks'jäine keskedme oiged. Kanalan molembiden randoiden nägud oma kuvatud stancijan seinil 19. voz'sadan lopun olendas. Lähtendad irdoile: Ligovon prospekt, Obvodnii-kanalan randird, Voronežskai-ird.

Stancijan vestibül' sijadase «Ligov»-torguindkeskuses, sen sauvuz om vaumitud vl 2011. Panihe mantazole kaht sauvust (oliba olmas vspäi 1914) stancijan i keskusen tehmižen täht: «Sever»-kinoteatr i kahesažiruine eländpert'. Piterin «Metrostroi»-kompanii sauvoi stancijad vll 2008−2010.

Metrostancii vestibülinke om projektiruidud P.V. Malmalaev- i B.A. Podol'skii-arhitektoroil, hö-žo ühtniba manalaižiden zaloiden i vestibülin formiteshe A.J. Gordin- i P.E. Jakušin-pirdajidenke.

## Homaičendad
Linmaping

**Linmaping** () om Puzuänikoižed-sugukundan üks'vozne heinäsine kazmuz. Mülüb pingun heimho, sen tipine erik.

## Leviganduz
Kazmuz om levitadud avaros Evrazijadme, om invazivižeks erikoks Avstralijas da toižiš mail'man paloiš. Levigandeb ottud kävutamižhe ristitul mahusil.

Navedib päivoikahid sijid. Voib kazda mahusiden toižendoiden enambusel.

## Ümbrikirjutand
Kazvab 25..100 santimetrhasai, seikh voib olda barboikahan. Lehtesed oma jagadud piikoikahanke röunanke, išttas seikhel vardeta.

Linmaping änikoičeb kezakuspäi sügüz'kuhusai (Pohjoižes mapoliškos). Änikod oma germafroditižed, niiden pölüstoitajad oma mezjäižed i kärbhaižed päpaloin.

Äikerdoičese kanttud vedel i tulleil semnil, ei voi kazda muretud juren paloišpäi.

## Kävutand
Medenkandai kazmuz. Travii rujohein pöudoil. Maižanduzživatad södas linmapingad tahtonke, lambhad navettäs lujas sidä.

Voib otta norid lehtesid ližadamha keitoshe, štihe i salatha, edel pidadas keitandsolan segoiteses pol'časud heitmaha karktust. Voib keitta da söda linmapingan jurid, niiden magu om magrušan pojav.

## Homaičendad
Pöudping

**Pöudping** () om Puzuänikoižed-sugukundan äivozne heinäsine kazmuz. Mülüb pingun heimho.

## Leviganduz
Erik libui Evropaspäi. Putub Venäman da sen lähižiden maiden meczonas. Invazivine erik Venäman päivnouzmas, Sures Britanijas, Pohjoižamerikas, Avstralijas i Udes Zelandijas.

Pöudping navedib nepsut i väghižid mahusid nituil da soil, voib kazda tahoiš madalanke solanke i stepiš. Ei tipri letetazangišton klimatad eskai kastelendpöudoil.

## Ümbrikirjutand
Oleskeleb kahthe metrhasai kortte. Seikh om läz ogahita, üläh om lehtesita. Lehtesed oma ogakahad, išttas seikhel.

Henod kuldatabad pakuižed änikod kazdas puzuikš. Änikoičeb kezakus Venäman keskšoidus. Plod om burhahk värtmenvuitte hahlakaz semnikaz, tullei veb semnid kebnas.

## Znamoičend
Äikerdoičese juril, sen tagut pöudping om levitadud pöudoil da linmail rujoheinäks. Znamasine medenkandai kazmuz, andab mezjäižile äi nektarad, mugažo heid'omad. Maižanduzživatad södas pöudpingad tahtota maidonvuiččen südäiveden tagut.

## Homaičendad
Svetogorsk

**Svetogorsk** (, vhesai 1948 *Энсо*,  tähäsai) om Venäman lidn Leningradan agjan lodehes, valdkundröunanno Suomenmanke. Svetogorsk mülüb Viipurin rajonha, sen kahtenz' surtte eländpunkt.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1887 kuti *Enso*-žilo ühtes cellülozbumagaižen tegimen sauvondanke (ezmäine sur' mugoine Suomenmas). Vl 1940 Tal'vsodan jäl'ghe NSTÜ anneksirui žilod, sikš miše tegim oli mel'hetartuine. Vspäi 1949 žilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke.

Vhesai 1917 se mülüi Venäman Viipurin gubernijha, vozil 1917−1940 mülüi Suomenman Viipurin agjan Jääski-makundha.

Svetogorskan ižandusen päsarakod oma cellülozbumagaine («International Paper»-kompanijan kombinat), turizm i sömtegimišt, mugažo Svetogorskan GES om saudud.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan pohjoižes-lodehes, Karjalan kaglhan pohjoižpalas, Vuoks-jogen üläjoksmusen hural randal tobjimalaz, 44 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Piterihesai om 188 km suvipäivnouzmha. Matkad lidnan keskuzpalaspäi Suomenman lähembaižen Imatranlidnan keskushesai om kaks'toštkümne kilometrad lodeheze.

## Tobmuz

Kaik koume eländpunktad mülüdas lidnankundha Svetogorskan ližaks: lidnanvuitte Lesogorskii-žilo (3242 rist. vl 2017), Pravdino-žilo (54 rist., 2010) i Losevo-külä (964 rist., 2010). Lidnankundan pind — 411,12 km².

Edeline lidnankundan pämez' (Deputatoiden nevondkundan ezimez') om Raisa Generalova (2014 — sügüz'ku 2019). Lidnankundan Administracijan pämez' om Jevgenii Coi vn 2021 uhokuspäi.

## Eläjad
Vl 1959 eländpunktan eläjiden lugu oli 10 448 ristitud. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 15 981 ristitud, lidnankundan — 20 272 ristitud, vn 2021 lidnan — 13 784 ristitud. Vl 2017 kaik 15 721 ristitud elihe lidnas i 20 019 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli vozil 15..16 tuhad eläjid 1989−2017 (16 tuh. rist. vl 2011).

Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Raštvoiden jumalanpert' om avaitud lidnas vspäi 2015.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 3), keskškol (edel 2012. vot školad nomer 1 i 2), lapsiden da norišton sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, olimpižen varan *Favorit*-sportškolan (Viipur) palakund. Svetogorsk-lidnan Politehnine kolledž om sen üks'jäižeks professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Transport
Valdkundoidenkeskeine avtokontrol'punkt om rados vspäi 2002. «Viipur — Imatr»-avtotekeskust läbitab lidnad.

Avtobusad Piterihesai (Devätkino) oma kundaližeks transportaks. Ühtennimine *Svetogorsk*-raudtestancii radab vaiše jüguiden täht vspäi 2014, ühtenzoituz Suomenmanke om olmas.

## Galerei

Svetogorsk Pobedy25d2 007 1045.jpg|Lidnan administracijan pert' (2019)
Фонтан - panoramio (9).jpg|Fontan (2008)
ПХТММ - panoramio.jpg|Himižen termomehanižen pumassan mašin — Cellülozbumagaine kombinat vl 2009
Svetogorsk PobedyStreet37 007 0463.jpg|Kul'turkeskuz, vn 2019 nägu
Russia-finland-border-svetogorsk-imatra.jpg|«Svetogorsk — Imatr»-röunpäličmänendtaho vl 2013


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden sait (''mo-svetogorsk.ru'').
Ping

**Ping** () om Puzuänikoižed-sugukundan heinäsižiden kazmusiden heim. Üks'voččed, kaks'voččed vai äivoččed heinäd.

## Leviganduz
Mülütadas heimho läz 130 erikod, kazdas Afroevrazijadme tobjimalaz. Erased erikod oma invazivižed rujoheinäd toižil kontinentil.

Navedib rohlad i ümbriratud maižandsel mahust. Kazvab saduiš, murdoiden sijiš, kezandmail.

## Ümbrikirjutand
Om erazvuiččid erikoid, ozutesikš, linmaping (*Sonchus oleraceus*) i pöudping (*Sonchus arvensis*) oma travijad rujoheinäd.

Jurišt om tihed, se om keskutadud mahusen üläšoidus. Seikhen alah pudub erasti. Änikod oma pakuižed, erasil erikoil sauptas hämäran aigan. Semned oma harjakahad, idädas kerdalaz tünüden pordota. Äikerdoičese semnil i juril. Üks' kazmuz andab 6,5 tuhazesai semnid, tullei kandab niid kebnas.

## Kävutand
Kazmusen lehtezpala om södab, no paremba kävutada norid lehesid. Voib otta sötkeks kodijänišile.

## Valitud erikod
* *Sonchus arvensis* — Pöudping
* *Sonchus asper* — Kauged ping
* *Sonchus fruticosus* — Ogibal ping (Madeir-sarišton endemik)
* *Sonchus kirkii* — Puha / Rauriki (Uden Zelandijan endemik)
* *Sonchus novae-zelandiae* — Udenzelandine ping
* *Sonchus oleraceus* — Linmaping, heimon tipine erik

## Kacu mugažo
* Bod'ug

## Homaičendad
Nühaidai

**«Nühaidai»** (ven. i ) om ukrainalaine detektivine TV-serial, kudambad FILM.UA-telekompanii tegi vll 2013−2019. Režissör om Artöm Litvinenko. Om kaik fil'mdud nell' sezonad 32 serijoidenke. Sen prem'jerine ozutamine oli vn 2013 kül'mkun 16 päiväl ukrainalaižel ICTV-kanalal. Vn 2013 16. päiväl tal'vkud serialan ezmäine serii om ozutadud venälaižel Ezmäižel kanalal-ki. Hot' serial om ukrainalaine dai om fil'mdud Kijevas, sen originaline kel' om venän kel'.

Nühaidajan päroliš om estilaiž-venälaine akt'or Kirill Käro.

## Süžet
Pägerojal Nühaidai-kucundnimen al (todesine nimi om tundmatoi) om ülämujai nühaind, hänele ei ol'goi peitust. Nühaidai voib sanuda kaiked kaikuččen ristitun polhe hajun mödhe: hänen sömižes, armastuzelos, om-ik ristitul alibi. Ei niken voi manitada Nühaidajad. No hän om kaičematoi mail'male sen erazvuiččidenke hajuidenke: ozutesikš, Nühaidajale ei voi tehta sürpriz, kaikenvuitte čurahine haju voib  romantižes vastlendaspäi. Gerojan järgeližusetoi mahtuz — hänen lahj dai soiverduz, hänel elo om löumai, no mel'hetartui.

## Znamoičend
Ukrainas da Venämas serial oti lujas korktad reitingad. Venämas se oli kaikiš populärižemb serial 2013/2014-sezonas, mugažo vn 2013 kaikiš reitingaižemb material Venäman televizijal; ezmäižen kahten serijan (1. sezon) reiting oli 11.6 % (auditorii vanhemb mi 18 vot) TV-efiran aigan  29.9 %-oid.

## Irdkosketused
* Serial ''imdb.com''-saital.
606 (pertiden serii)

**606-nz' serii** om NSTÜ:n i Venäman industrialižen tipižen pertinsauvondan projekt. Sen serijan äižiruižiden panel'pertiden (eländkodiden) sauvond oli tehtud «LenNIIprojekt:an» Avtovon DSK:al Piteriš i sen ezilidnoiš (ozutesikš, Šušaroiš) 1960−1990-nzil vozil. Toižihe lidnoihe 606. serii ei putund.

## Serijan harakteristikad
* Pertin toižend — paneline
* Žirišt — 9, 10, 14
* Eländhonusiden korktuz — 270 sm.
* Faterad — 1,2,3-honusižed
* Tegijad — DSK-4, Obuhovan DSK
* Sauvondan voded — 1966−1995
* Lidnad — Piter

## Modifikacijad
* 1-LG-606 — bazine serii (voded 1966−1974)
* 1-LG-606М — modifikacii penikaižidenke toižetusidenke (vv. 1971−1989)
* 1-LG-606.11.87 — kümnežiruine modifikacii (vv. 1989−1995, jäl'gmäine pert' om saudud Redukun randirdha vl 2003).

## Homaičendad
Nencan avtonomižen ümbrikon lidnad

Kaik om üks' lidn (, ) i üks' lidnanvuitte žilo (ven. *посёлок городского типа*) **[[Nencan avtonomine ümbrik|Nencan avtonomižes ümbrikos]]**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Lidnanvuiččed žilod

## Enččed lidnad
Muretud da okaidud lidn:
* Pustozersk — oli lidnaks vll 1499−1924.

## Enččed lidnanvuiččed žilod
* Amderm — külänvuitte žilo, oli lidnanvuiččeks žiloks vll 1940−2005.
* Nar'jan Mar — lidnanvuitte žilo vll 1931−1935, kätihe lidnaks.
* Vorkut — alusenpanend 1936, om anttud Komin Tazovaldkundale vl 1942, lidn vspäi 1943.
* Hal'mer-Ju i Cementozavodskii — okaidud lidnanvuiččed žilod läz Vorkutad, oma anttud Komin Tazovaldkundale vl 1959, niiden territorii kävutase sodapoligonaks.

## Kacu mugažo
* Arhangel'skan agjan lidnad

## Homaičendad
Varn (lidn)

**Varn** ( [ˈvarnɐ]) om kurortlidn Bolgarijan päivnouzmas, port Mustmeren päivlaskmaižel randal. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Varnan agjan administrativine keskuz.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase 0..170 m ü.m.t. korktusil, 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Sofijhasai om 375 km päivlaskmha orhal vai 470 km avtotedme.

Klimat om subtropine, pehmdab mi valdkundan toižiš paloiš, meri telustab vilun teravale ličendale pohjoižpäivnouzmaspäi. Keza om päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +12,8 C°, heinkun-elokun +23,3..+23,5 C°, kezakun i sügüz'kun +21,0 i +19,1 C°, tal'vkun-uhokun +2,7..+4,3 C°. Ekstremumad oma −17,8 C° (viluku) i +40,0 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +7,8 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +24,5 C° (tal'vku). Ei voi panda halad semendkus-sügüz'kus (semendkun minimum om +2,5 C°). Il'man lämuz voib ülitada +21 C° miččel taht kul. Paneb sadegid 516 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba kezakus-heinkus (48..52 mm kus) i sügüz'kus-vilukus (45..56 mm), vähemba uhokus-keväz'kus (32..33 mm kus) i elokus (29 mm). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 70..75 % röunoiš kezakus-redukus, 77..82 % kül'mkus-semendkus. Meriveden lämuz voib vajehtadas kuidme +7,3 (uhoku) ..+24,8 C° (eloku) röunoiš, se ületab +21 C° kezakus-sügüz'kus.

## Tobmuz
Varn-lidn jagase videks administrativižeks rajonaks: Primorski (*Mererandaline*), Mladost, Odesos, Vladislav Varnenčik, Asparuhovo. Sen ližaks viž žilod mülüdas Varnan kundha.

Lidnan tobmuden pämez' om kmet (). Edeline lidnan pämez' om Ivan Portnih (*Иван Портних*, heinku 2013 — kül'mku 2023).

## Eläjad
Vn 2011 Bolgarijan rahvahanlugemižen mödhe lidnankundan eläjiden lugu oli 334 870 ristitud. Vl 2018 kaik 367 171 ristitud elihe lidnas, 375 tuh. ristituid kaikes kundas i läz 420 tuh. ristituid oli ezilidnoidenke.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2011): bolgarijalaižed — 85,0 %, turkalaižed — 3,0 %, čiganalaižed — 0,9 %, toižed rahvahad — 1,0 %, rahvahuden ozutandata — 10,1 %.

## Transport
Avtobusad, trolleibusad, maršruttaksid i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Päraudtestancii i meriport ratas vemha passažiroid i jüguid.

Rahvahidenkeskeine civiline *Varn*-lendimport (*VAR / LBWN*, 1,8 mln passažiroid vl 2023) sijadase seičemes kilometras päivlaskmha lidnan keskuzpalaspäi. Sišpäi tehtas reisid kaiked Evropadme.

## Tetabad sündnuded
* Bedros Kirkorov (sünd. 1932) — Bolgarijan da Venäman estradan pajatai, Filippan Kirkorovan tat.
* Filipp Kirkorov (sünd. 1967) — Venäman estradan pajatai, muzikankirjutai, akt'or da prodüser.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Varn-kundan ohjastusen oficialine sait (''varna.bg'').
Čilin flag

**Čilin flag** () om Čilin Tazovaldkundan valdkundaline flag. Flagan proporcii om *2:3*. Sen tegii om Antonio Arkos.

Nügüdläine flag om vahvištadud 1817-ndel vodel redukun 18. päiväl.

Flag kogoneb kahtes lapakoiktas šoiduspäi: vauged ülähän i rusked alahan. Sinine nellik om sijatud huras üläčogas. Vauged vižagjaine tähtaz om kuvitadud nellikon keskuses, se simvolizuruib vejad satusidennoks i hoštusennoks. Sinine muju ozutab taivast, vauged — Andiden lunt, i rusked — se om valatadud veri sodan ripmatomudes aigan.

## Homaičendad
Čilin valdkundznam

**Čilin valdkundznam** () om Čilin Tazovaldkundan üks' oficialižiš simvolišpäi. Nügüdläine valdkundznam om vahvištadud 1834-ndel vodel kezakun 26. päiväl. Sen tegii om anglijalaine Čarl'z Vud Teilor-pirdai (, 1792−1856).

## Ümbrikirjutand
Andine kondor () i suviandine pedr (*Hippocamelus bisulcus*) vencad päl pid'oiteldas rindhankatust polišpäi. Živatad oma Andiden simvolišpäi, valdkund vedase pidust' niid. Laud da sen üläh oma mujutadud Čilin flagan kartte. Tähtaz sijadase laudan keskuses. Valdkundan ispanijankel'ne deviz om kirjutadud lental laudan al: *Por la Razón o la Fuerza* — «Oiktusel vai vägel», se om ližatud valdkundznamha vl 1920.

## Edeližed valdkundznamad

Coat of Arms of Chile (1812-1814).svg|Voziden 1812−1814 Čilin znam
Coat of Arms of Chile (1819-1834).svg|Valdkundznam vll 1819−1834


## Homaičendad
Čilin peso

**Čilin peso** () om Čilin valdkundvalüt vll 1817−1959 i vspäi 1975. Keskustas Čilin eskudo oli väges, vajehtihe 1000 eskudod pesoks.

1 peso = 100 sentavod (*centavo*), uden peson rahuded sentavoidenke oliba pörundas vhesai 1984. Valütkod om *CLP*. Simvol — $ vai CLP$. Regulätor om Čilin Keskuzbank. Tegii om Čilin rahatanaz.

Valütan kurs vajehtase joudjas. Reguliruindan kriterii om infläcijan andmused.

Nene banknotad oma pörundas: 500 (harvoin), 1000, 2000, 5000, 10 000 i 20 000 pesoid. Rahuded oma necenke nominalanke: 1, 5, 10, 50, 100 i 500 pesod.

## Irdkosketused
* Čilin peso ''bis-ans-ende-der-welt.net''-saital.
Bilibino

**Bilibino** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Čukotkan avtonomižen ümbrikon lodehes. Se om ümbrikon kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Bilibinon rajonan administrativine keskuz (vn 1961 elokuspäi).

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1955 kuti radnikžilo samha kuldad mägikombinatal. Vhesai 1956 nimitihe *Karal'vaam:aks* (ven. i , *караль* «pedroiden aidoitez» + *ваам/веем* «jogi») jogen mödhe. Udesnimitihe Jurii Bilibin-geologan kanzannimen mödhe, löuzi kuldregionad Koliman basseinas. Vl 1993 žilo sai lidnan statusad.

Bilibino šingotase kuldan samižel, sadas kaivuzmahtusel da ümbriratas sirdandküllästamižfabrikal penid löudmižsijid lidnas ümbri, mugažo lihamaidkombinat i maplodunfabrik (kazmuzhonuzedheotand i konservad) ratas. Bilibinon AES (48 MVt) lämbitab lidnad da varatoitab sidä elektroenergijal, sen vajehtuz dizel'stancijal planiruiše vspäi 2019.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Karal'vaam-jogen lanktendan sijas Sur' Keperveem-jogehe (Koliman hurapol'ne bassein), 270 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Anadirihesai om 625 km suvipäivnouzmha. Lähembaine lidn om Pevek 240 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 360 km grunt- i tal'vteidme.

Klimat om arktine. Tal'v om vilu lujas da kuiv, sen aigan sulasä oleleb harvoin lujas. Voib panda halad kezan miččel taht kul. Voden keskmäine lämuz om −13,9 C°, kezakun-elokun +7..+10 C°, tal'vkun-uhokun −32..−33 C°. Ekstremumad oma −58 C° i +35,1 C°. Paneb sadegid 198 mm vodes, enamba kezakus-elokus (21..37 mm kus), vähemba uhokus-semendkus (6..9 mm kus).

Keperveem-žilo mülüb lidnankundha Bilibinon ližaks, lendimport sijadase siš.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 506 ristitud, lidnankundan 5 829 ristitud, rajonan koume nelländest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15 558 vl 1989. Vl 2017 kaik 5 348 ristitud elihe lidnas i 5 560 ristitud kaikes lidnankundas.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Serafim Sarovalaižen jumalanpert' om saudud lidnas vodele 2009.

Čukotkan lodehline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks. Ende Piterin tegimištoliž-ekonomižen kolledžan filial radoi mugažo.

## Galerei

Bilibinsky District, Chukotka Autonomous Okrug, Russia - panoramio (70).jpg|Telekommunikacine «Orbita»-kaimdaistancii (2015)
GOD - panoramio.jpg|Ph. Serafim Sarovalaižen jumalanpert', vn 2013 nägu
Bilibino Nuclear Power Plant 2016-04 1.JPG|Bilibinon AES vn 2016 sulakus
Bilibinsky District, Chukotka Autonomous Okrug, Russia - panoramio (33).jpg|Arktik-mikrorajonas (2014)
Bilibinsky District, Chukotka Autonomous Okrug, Russia - panoramio (195).jpg|Lidnan nägu vl 2015, administracijan sauvuz om nell'žiruine vauged siniženke alažirunke da katusenke oiktalpäi
Bilibinsky District, Chukotka Autonomous Okrug, Russia - panoramio (288).jpg|Lidnan ujundbassein vl 2013


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Bilibino-lidnankund da küläkundad Bilibinon rajonan oficialižel ''bilchao.ru''-saital.
Estilaižed

**Estilaižed** (, edel 18. voz'sadad ičeze nimituz oli *maarahvas*) om suomalaiž-ugrilaine rahvaz.

## Lugumär
Rahvahan ühthine lugu om läz 1,1 millionad. Estilaižed elädas Estinmas (sen ristitišton enambuz, 920 tuhad vl 2021), Suomenmas (49 tuh. vl 2020), AÜV:oiš, Kanadas, Ročinmas, Venämas (17 tuh. vl 2010), Avstralijas, Saksanmas da Evropan toižiš pohjoižiš maiš.

Kaks' rahvahad — setulaižed (Suvine Estinma) da virulaižed (Suvipäivlaskmaine Estinma) — lugetas estilaižiden etnosikš.

## Kodima
Rahvahan kodima sijadase Baltijan meren päivnouzmaižel randal, Suomen lahten suvirandpolel, se om estilaižiden kodima tähäsai.

Estin rahvaz i kel' sünduiba sijaližiden heimoiden alusel 13. voz'sadale.

## Kul'tur
Estilaižed pagištas estin kelel, se om üks' Baltijan meren suomalaižiš kelišpäi.

Religijan mödhe 21. voz'sadan augotišes estilaižiden enambuz oma ateistad da lüteranižed hristanuskojad.

Estin veroližen kul'turan amuižed elementad oma riih-eländsija, must leib, sajan i Raštvoiden verod, mugažo kolnuziden sügüzline muštlotez (lugetas, miše niil päivil heiden henged tuldas kodihe) i runine pajo (*regilaul*) lühüdanke, no variativiženke motivanke.
Artömovskii

**Artömovskii** () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan suves. Se om Artömovskijan lidnümbrikon administrativine keskuz da pala vspäi 2004.

## Istorii
Vspäi 1864 nügüdläižen lidnan territorijal ezmäine eländpunkt oli tetab kuti *Jegoršino*-žilo (). Vl 1871 löutihe kivihil't žilos kaivod süveten. Sauvoškanzihe kaivuzid, i vl 1925 ühtištadihe kaivajiden žiloid *Artömovskii*-radnikžilho.

Vl 1938 Artömovskii-radnikžilo da Jegoršino-žilo oliba ühtenzoittud *Artömovskii*-lidnaks. Raudtestancijan nimi om *Jegoršino* tähäsai. Vl 1960 Artömovskii kändihe lidnaks agjan alištusenke.

Artömovskii šingotase Jegoršinon radiotegimel, mašinansauvomižen «Ventprom»-tegimel, Artömovskijan LEK:al, raudbetontegesiden tegimel i leibänkombinatal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase lidnümbrikon keskuzpalas, Keskuralan päivnouzmaižil pautkil, Bobrovk-jogen randal ( 46 km pitte, Irbitan hura ližajogi), 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Jekaterinburghasai om 118 km suvipäivlaskmha avtotedme. Lähembaine lidn om Rež koumekümnes kilometras päivlaskmha orhal, raudtedme vai avtol.

Klimat om ven kontinentaline. Ekstremumad oma −46,7 C° (tal'vku) i +38,4 C° (heinku, eloku). Mahusen kül'mehtusen süvüz om 150 sm vai sen enamba.

## Tobmuz
Kaik 20 žilod da kuz' küläd mülüdas lidnümbrikho Artömovskijan ližaks, kaikiš järedamb om lidnanvuitte Bulanaš-žilo (12 504 rist. vl 2010). Lidnümbrikon pind — 2027,4 km², mülüb agjan Päivnouzmaižhe ohjastuzümbrikho.

Edeline lidnümbrikon pämez' (Administracijan pämez') om Andrei Samočernov (viluku 2017 — eloku 2020). Lidnümbrikon Duman ezimez' om Vladimir Arsenov vn 2021 sulakuspäi. Edeline Duman ezimez' om Konstantin Trofimov (viluku 2017 — kül'mku 2020).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 33 160 ristitud, lidnümbrikon — 60 230 ristitud, vn 2021 lidnan — 28 943 ristitud. Vl 2017 kaik 30 933 ristitud elihe lidnas i 56 592 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 43 100 eläjad vl 1992.

Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma avaitud lidnas.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks'toštkümne nomeruidud päivkodid (nomer 1..4, 6, 10, 15, 21, 23, 25, 32, 33), seičeme keskškolad (nomer 1, 2, 3, 6, 10, 12, 56), licei nomer 21, lapsiden ližaopendusen *Favorit*-keskuz, čomamahtoiden škol, čomamahtoine škol nomer 24, sportškol nomer 25.

Artömovskijan tarkoiktan ladimensauvomižen kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Tetabad ristitud
;Sündnuded
* Aleksei Aidarov (sünd. 1974) — Vaugedvenäman i Ukrainan biatlonist.
* Al'bert Potapkin (sünd. 1968) — Nevondkundaližen Ühtištusen i Venäman rokmuzikan vändai.
;Elänuded
* Aleksandr Mišarin (sünd. 1959) — Venäman valdkundaline šingotai i ohjandai, Sverdlovskan agjan kahtenz' lugul gubernator (2009−2012).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden sait (''artemovsky66.ru''). 
* Artömovskii-lidnümbrik Sverdlovskan agjan oficialižel ''midural.ru''-saital.
Berözovskii (Sverdlovskan agj)

**Berözovskii** () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan suves. Se om Jekaterinburgan pohjoižpäivnouzmaine, kahtenz' surtte ezilidn, Berözovskijan ümbrikon (edel 2025. vot — lidnümbrikon) administrativine keskuz da pala.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1748 kuti *Berözovskii-tegim* samha kuldad kaivuzmahtusel (ezmäine statj Venämas), nimitihe jogen mödhe. Žilo kändihe radnikžiloks vl 1928, sai lidnan statusad vl 1938.

Berözovskii-lidn šingotase kuldan da sen kaimmineraloiden samižel tähäsai, raudühthesuladusiden tegimel, mašiništonsauvomižel (tor'venpanijad, ühthekeitandmašiništ, katl'ad, avtodetalid) i sauvondmaterialiden pästandal (raudbetonkonstrukcijad, kuivsegoitused, sauvondmujud), mugažo kouranfabrik radab.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon suvipäivlaskmaižes čogas, Berözovk-jogen randal (, Obin bassein), 250 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Röunatab Jekaterinburgan Kirovan rajonanke. Berözovskii-lidnan Novoberözovskii-pala om Jekaterinburgan rengazavtoten südäimes. Toine lähembaine lidn om Üläpišm (ühtenz' surtte Jekaterinburgan ezilidn) vižtoštkümnes kilometras lodeheze Jekaterinburgan rengazavtotedme.

Kaik 17 žilod mülüdas lidnümbrikho Berözovskijan ližaks. Lidnümbrikon pind — 1126 km².

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 51 651 ristitud, lidnümbrikon — 68 772 ristitud, vn 2021 lidnan — 60 334 ristitud. Vl 2017 kaik 57 194 ristitud elihe lidnas i 74 344 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan i lidnümbrikon ristitišt om nügüd'.

Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid i islaman «Aigul'»-pühäpert' oma saudud lidnas.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.

Berözovskijan «Profi»-tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Березовский. Памятник в парке Победы - panoramio.jpg|Muštnik Vägestusen puištos vl 2013
Церковь Успения Пресвятой Богородицы и православный центр на переднем плане.jpg|Jumalanmaman Emäganpäivän jumalanpert' (tagamal) i ortodoksižen hristanuskondan keskuz (ezimal), vn 2017 nägu
ГОРА ЛИСТВЕННАЯ, горнолыжный развлекательный комплекс - panoramio (3).jpg|Bobuštuzkeskuz Listvennai-mägenno suks'pautkenke (2012)
DK Sovremennik.jpg|*Sovremennik*-kul'turkeskuz (2016, «Aigalaine») Novoberözovskii-rajonas
Beryozovsky Sverdlovsk Oblast, Lenin Avenue.jpg|Leninan irdal (2019)


## Tetabad sündnuded
* Pavel Čistopolov (sünd. 1984) — Venäman futbolist, minifutbolan ezirivenvändai.
* Aleksandr Žestkov (sünd. 1978) — Venäman lehtezmez', TV-vedai.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Berözovskijan municipaližen ümbrikon tobmuden portal (''березовский.рф''). 
* Berözovskijan ümbrik Sverdlovskan agjan oficialižel ''midural.ru''-saital. 
* Lidnan informacine sait (''zg66.ru'').
Bariš (lidn)

**Bariš** () om Venäman lidn da lidnankund Ul'janovskan agjan päivlaskmas. Se om Barišan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1925 kahten žilon ühtištusel: *Troickoje-Kurse*-külä da *Marjinan bumagfabrikan* radnikžilo. Nimitihe raudtestancijan mödhe, radab vspäi 1898. Vn 1954 22. päiväl tal'vkud ühtištadihe Bariš-radnikžilod *Gurjevkan vatefabrikan* radnikžilonke da anttihe lidnan statusad. Vozil 1975−2008 lidn oli alištunu agjan tobmudele oikti.

Barišan ižandusen päsarakod oma sauvondmaterialiden tegimed (katuzmaterialad, asfal't), tekstil'tegimišt omblendfabrikanke, sömtegimišt (lindferm i Rosrezerv:an lihategim), mugažo mebel'fabrik radab. Ende jauhontegim i bumagan fabrik radoiba mugažo.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Volgaveren ülüdel, 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, seižub Bariš-jogen oiktal randal (Suran oiged ližajogi, Volgan bassein).

Matkad Ul'janovskhasai om 139 km pohjoižpäivnouzmha avtol. Lähembaine lidn om Inz 65 km lodeheze avtotedme vai raudtedme.

## Tobmuz
Bariš om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Lidnankundan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2014 sügüz'kus, rajonan administracii tegeb sen velgusidme.

## Eläjad
Vl 1959 lidnan eläjiden lugu oli 17 909 ristitud. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe 17 149 ristitud elihe lidnas, rajonan nell' ühesandest, vn 2021 — 14 924 ristitud. Kaik 16 147 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 21 900 eläjad vl 1996.

Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican kafedraline päjumalanpert' lidnan keskuzpalas vspäi 1754 i kaks' jumalanpertid.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud i nomeruidud päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1..4), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Kaks' specialižen keskopendusen aluzkundad oma avaitud: Barišan industrialiž-tehnologine tehnikum i Barišan kolledž — Ul'janovskan ekonomikan da oiktusen tehnikuman filial.

## Transport
*Bariš*-raudtestancii radab «Saransk — Sizran'»-jonol.

«Ul'janovsk — Inz»-avtote (suvine) läbitab lidnad päivnouzmaspäi lodeheze.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan i Barišan rajonan tobmuden sait (''barysh.gosuslugi.ru'').
Ukrainalaižed

**Ukrainalaižed** (ičeze nimituz: *українці*, üks'lugu *українець*, *українка*) oma indoevropalaine, slavine rahvaz. 

Ukrainalaižiden rahvahankel' om ukrainan kel', se om üks' indoevropalaižiš, slavižiš kelišpäi. Ukrainan ukrainalaižiden znamasine pala om bilingvad, toine kel' om venäkel'.

## Leviganduz
Rahvahan kodima sijadase Dnepr-, Dnestr- da Pripät'- jogiden keskes, se om ukrainalaižiden kodima tähäsai tobman palan.

Ühthine lugu om läz 45 millionad ristituid, koumanz' slavine rahvaz lugumäran mödhe. Ukrainalaižed elädas Ukrainas (sen ristitišton enambuz), Venämas, Kanadas, Brazilijas, AÜV:oiš, Kazahstanas, Argentinas, Saksanmas, mugažo enččen Nevondkundaližen Ühtištusen maiš da Päivnouzmaižen Evropan toižiš maiš.

Erased rahvahad — poleščuklaižed (Ukrainan pohjoižröunanno), guculalaižed (Karpatiden pautkil), boikalaižed (Päivlaskmaine Ukrain) da lemkilaižed (Pol'šanma, Päivlaskmaine Ukrain) — lugetas ukrainalaižiden etnosikš.

## Religii
Religijan mödhe 21. voz'sadan augotišes ukrainalaižiden enambuz oma ortodoksižed hristanuskojad da ateistad, om penemba katoližid hristanuskojid i protestantoid.

## Keitand
Ukrainan keitandan ičevuiččend om produktoiden suren verdan kombiniruidud lämuzümbriradmine (boršš ozutesikš) i neniden söndtavaroiden velgusine kävutand: svökl, sigarazv, nižujauh (amuižen aigan rugižjauh oli sen sijas), greč. Endevanhad ukrainan jomad oma meded, olud, vasad, uzvarad.

Vinan tehmine om levitadud Ukrainas amuižespäi, eziauguižešti oli valdkundan suvipalas.

## Homaičendad
Novoul'janovsk

**Novoul'janovsk** () om Venäman lidn da lidnümbrik Ul'janovskan agjan keskuzpalas. 

## Istorii
*Kremenki*-žilon aluz oli pandud kuti Simbirskan varjoičendpunkt. Vl 1956 nevondkundaline tobmuz päti sauda cementantegint sijaližel torhudel läz Kremenki-žilod, zavottihe avto- da raudteišpäi, kävutihe türmatud mehiden töid sauvomha tegint.

Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud oficialižikš vl 1957, se kändihe *Novoul'janovsk*-radnikžiloks vl 1961, lidnaks vn 1967 11. päiväl semendkud. Vspäi 1981 Kremenki-žilo mülüb lidnha. Vn 2003 redukuspäi erigottihe Novoul'janovskad ümbrištonke Ul'janovskan rajonaspäi, kätihe municipaližeks ühtnikaks agjan alištusenke.

Novoul'janovsk šingotase sauvondmaterialiden tehmižel: cementantegim, asbestiž-cementižed tegesed, raudbetonkonstrukcijad, pehmdad katuzmaterialad. Laivansauvomižen da kohendusen tegim radab Kriuši-žilos.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Volgan oiktal randal (Kuibiševan vezivaradim), 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om Ul'janovskan suvižeks kaimdailidnaks kümnes kilometras sen röunaspäi.

## Tobmuz
Kaik viž žilod, sidä kesken järed Kriuši-žilo (2 699 rist. vl 2010), mülüdas lidnümbrikho Novoul'janovskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 253,67 km².

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Lidnümbrikon Administracijan pämez' om Sergei Il'jüškin vn 2023 elokuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Svetlana Kosarinova (kül'mku 2012 — heinku 2023).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 033 ristitud, lidnümbrikon — 20 333 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 13 673 eläjad. Vl 2017 kaik 14 164 ristitud elihe lidnas i 18 140 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 17 tuhad eläjid vll 1996−2005 (18 000 rist. vl 1998).

Ortodoksižen hristanuskondan Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' om letud vll 2002−2014.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, «Cementnik»-sportškol. Ul'janovskan lidnansauvomižen da oiktusen kolledžan (ende sauvondkolledž) filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Municipaližen «Novoul'janovsk-lidn»-ühtnikan tobmuden sait (''novulsk.gosuslugi.ru'').
Armenijalaižed

**Armenijalaižed** (ičeze nimituz: *Հայեր*, vepsän kirjamil: *hajer* [hɑˈjɛɾ], üks'lugus — *hai*) oma amuine rahvaz. Armenijalaižiden rahvahankel' om armenijan kel' (valdkundkel' Armenijas), se om üks' indoevropalaižiš kelišpäi.

## Lugu
Ühthine lugu om läz 12 millionad ristituid. Armenijalaižed elädas Armenijas (sen ristitišton enambuz, no vaiše nelländez kaikes rahvahaspäi), Venämas, Francijas, AÜV:oiš, Turkanmas, Livanas, Gruzijas, Sirijas, Iranas, Ukrainas, mugažo enččen Nevondkundaližen Ühtištusen toižiš maiš, Päivnouzmaižen Evropan maiš i Suviamerikas.

## Enzne
Rahvahan etnogenez oli tehnus todud Evropaspäi eziarmenijan kelen alusel 13.−6. voz'sadoil edel meiden erad Armenižel mägištol, kudamb sijadase Anatolijan pol'saren i Iranižen mägišton keskes. Sen pen' pala om armenijalaižiden kodima tähäsai. Turkanma, Azerbaidžan i Iran otiba mägišton tobmad palad.

Erased rahvahad — hamšenalaižed (Turkanman Mustmeren pohjoižpäivnouzmaižel randištol), frangalaižed (Armenijan pohjoižes i Gruzijan suves) da čerkesogajalaižed (Krasnodaran rand) — lugetas armenijalaižiden etnosikš. Äiluguižed diasporad ( - *spürk*) oma olmas verhiš maiš. Mugažo peittud armenijalaižed elädas Turkanmas.

## Religii
Religijan mödhe 21. voz'sadan augotišes armenijalaižiden enambuz oma armenižed apostoloiden hristanuskojad da ateistad, om vähemba katoližid hristanuskojid (frangalaižed) i islamanuskojid (hamšenalaižed).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Armenijan Tazovaldkundan diasporan ministrusen oficialine sait (''mindiaspora.am'').
Sinine muju

**Sinine muju** om spektraline (jumalanbemblen) muju. Üks' koumes päižes mujuspäi RGB-sistemas, ližaduzmuju om pakuine muju.

Sinižiden ližamujuiden diapazon märičese spektras lainhiden pidusil 450..495 nanometrad, se sättub paksuzile 670..610 teragercad.

Sinine om tüništoitai muju, hengeližen radmižen vai korktan augotižlibundan simvol. Voib znamoita vet vai vilud.

## Sinižen mujun ližamujud

## Sinižen mujun olend olmas londuses

Fail:Centaurea cyanus flowers.jpg|Rugižbobaine(Murenduzhein)
Fail:Zaffiro tagliato.jpg|Tahkatud sapfir
Fail:Pleiades large.jpg|Sinižed tähthad — Plejadad
Fail:Large Blue Whale Off Southern California Coast Photo Don Ramey Logan.jpg|Sur' sinine kit sinižes meres.
Fail:Lupinus pilosus (Zachi Evenor for Wiki).jpg|Lüpin
Fail:Copper sulfate.jpg|Vas'ken sul'fatan kuivatud kristallad


## Sinižhe mujuhu sidotud tärtused
* *[[Sinimuiktuz]]* — morii mujutoi nozoluz.
* *Sinižma, sinižom, sinine tuk* — nahkanalaine gematom.

## Homaičendad
Inz

**Inz** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Ul'janovskan agjan päivlaskmas. Se om Inzan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1897 kuti raudtestancii da žilo senno, nimitihe jogen mödhe. Žilo kändihe rajonkeskuseks vl 1929. Inz sai lidnan statusad vl 1946, ühtištadihe lähiženke Kitovk-žilonke (, vspäi 1678).

Lidn šingotase raudten edheotandoil, diatomitan samižel, sauvondmaterialiden tehmižel (meckombinat, punümbriradai tegim (om bankrotnendan olendas vn 2023 redukuspäi), kuidmaterialad), mugažo lihakombinat radab.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan suvipäivlaskmas, Süksüm-jogen randal ( 54 km pitte, lankteb Inzanjogehe oiktalpäi ani lidnan taga), 170 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Ul'janovskhasai om 167 km pohjoižpäivnouzmha orhal. Lähembaine lidn om Nikol'sk (Penzan agj) kaks'kümne nell' kilometrad suvipäivlaskmha orhal vai 51 km avtotedme.

## Tobmuz
Troickoje-žilo (263 rist. vl 2010) i Dubenki-külä (49 rist. vl 2010) mülüdas lidnankundha Inzan ližaks. Lidnankundan pind — 48,01 km². Rajonan administracii tegeb lidnankundan administracijan velgusidme vspäi 2016.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden Nevondkundan ezimez'. Edeline lidnan Nevondkundan ezimez' oli Sergei Rautkin (vn 2009 redukuspäi, eli 1960−2022).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 18 803 ristitud, lidnankundan — 19 115 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 lidnan — 16 293 ristitud. Vl 2017 kaik 17 714 ristitud elihe lidnas i 17 989 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 25 200 eläjad vl 1996.

Rahvahad (enamba 0,4 %, ristitišt 17 705 eläjad, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 86,0 %, mordvinalaižed — 9,5 %, totarlaižed — 3,0 %, toižed rahvahad — 1,5 %.

Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Sündundan päjumalanpert' (om letud vll 2013−2019), koume jumalanpertid i časoun'.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..6 i 8), Inzan augotižškol, nell' keskškolad (nomer 1..4), Inzan rajonan lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, Inzan lapsiden da norišton sportškol. Inzan saraktehnologijoiden, ekonomikan da oiktusen valdkundaline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Л3401 Инза.jpg|Puruvedim-muštnik (2019, om seižutadud vl 2010)
Inza bus station.JPG|Inzan avtobusstancii vl 2012
Inza.JPG|*Inz*-päraudtestancijan sauvused vl 2010


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Inzan lidnankundan tobmuden sait (''inzacity.gosuslugi.ru'') i sen vanh versii edel vn 2024 sulakud, lidnankundan Deputatoiden Nevondkund Inzan da sen rajonan tobmuden ''inza.ulregion.ru''-saital.
Tükalinsk

**Tükalinsk** () om Venäman lidn da lidnankund Omskan agjan päivlaskmas. Se om Tükalinskan rajonan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1759 kuti počtstancii. Vspäi 1763 se oli *Tükal*-slabadaks () Sibirin traktal, anttihe nimed jogen mödhe. Vl 1823 slabad' sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke. 20. voz'sadan augotišespäi lidn kadoti endišt znamoičendad Transsibirižen raudten sauvondanke, se raudte mäneb sadas kilometrad suvhe i läbitab Omskad.

Tükalinskan edheotandad mülüdas sömtegimištho (leibtegim i voisagudkombinat). Mugažo šingotadas sapropelin ümbriradmine i turizman infrastruktur.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan suvipäivlaskmas, Išiman tazangišton päivnouzmas, Tükalk-jogen randal ( 44 km pitte, Irtišan hurapol'ne bassein), 115 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Jogi läbitab Razliv-järved lidnan südäimes.

Matkad Omskan röunhasai om 124 km suvipäivnouzmha. Lähembaine lidn om Nazivajevsk seičemekümnes vides kilometras suvipäivlaskmha avtotedme.

## Tobmuz
Tükalinsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed Administracijan pämehed oma Sergei Födorov (tal'vku 2018 — kezaku 2020), Viktor Vorotnikov (viluku 2017 — eloku 2018). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Lüdmila Levočkina vspäi 2010.

## Eläjad
Vl 1913 lidnan ristitišt oli 8 200 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 275 ristitud i oti koumed seičemendest rajonan ristitištos, vn 2021 — 9 894 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 10 326 eläjad. Kaikiš suremb ristitišton lugu oli 12 600 eläjad vozil 1998−2000.

Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Johann-endustajan Sündundpäivän jumalanpert' (kivine om saudud vl 1982) om avaitud lidnas. Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpertin sauvuz om kaičenus, no lämoipalonvastaine palakund radab siš. Niiden ližaks ph. Mikoi-arhangelan jumalanpert' (kivine oli vspäi 1893) ei ole kaičenus ani, panihe mantazole nevondkundaližel aigal.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, gimnazii, licei (edel 2011. vot keskškol nomer 1), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton keskuz.

Tükalinskan professionaline kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da Tükalinskan rajonan sait (''tukalin.gosuslugi.ru'') i sen vanh versii Omskan agjan gubernatoran da Ohjastusen oficialižel portalal (''tukalin.omskportal.ru'', om täuttud vn 2023 semendkuhusai). 
* Tükalinsk-lidnankundan informacine sait (''tukalinskinfo.ru'').
Nitmarin kel'

**Nitmarin kel**' (ičeze nimituz: *олыкмарий йылме*) om suomalaiž-ugrilaine kel', kudamb mülüb suomalaiž-permižiden keliden oksha. Vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe Nitmarin kelel pagižeb 365 316 ristitud Venämas, sidä kesken enamba 10 tuh. — Marii Elan Tazovaldkund (valdkundkel'), Baškortostanan Tazovaldkund, Tatarstanan Tazovaldkund, Kirovan agj, Sverdlovskan agj.

Nitmarin kel' om agglütinativine kel'. Päivnouzmaižel paginal i nitpaginal ei ole sur't erinendad grammatikas, no erasiden sanoiden znamoičend erineb.

## Nitmarin kelen kirjamišt

Nitmarin kelen kirjamišt mülütab 36 kirjant, se om vajehtuseta vspäi 1949: kaik venän kelen kirjamed, sen ližaks koume kirjant: Ҥ, Ӧ, Ӱ.

## Nitmarin kelen grammatik
Nitmarin keles om 9 kändod.

## Lugusanad
Marin luguvaihil om kaks' formad: lühüd da täuz'.
* **ик, икте (икыт, иктыт)** — üks' 
* **кок, кокыт (коктыт)** — kaks' 
* **кум, кумыт** — koume 
* **ныл, нылыт** — nell' 
* **виз (вич), визыт** — viž 
* **куд, кудыт** — kuz' 
* **шым, шымыт** — seičeme 
* **кандаш, кандаше** — kahesa 
* **индеш, индеше** — ühesa 
* **лу** — kümne

## Frazad
* Эсен улыда! — Tervhen!
* Тыйын лӱмет кузе? — Kut sindai kuctas?
* Те кувеч улыда? — Kugalaine oled?
* Кушто тый илет? — Kus sinä eläd?
* Чеверын! — Nägemižhesai! (sana-sanha *jäkat hüväšti*)
* Кугу тау. — Sur' spasib.

## Kacu mugažo
* Nitmarin Vikipedii

## Homaičendad