open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Igling

**Igling** (mugažo saksan-ki kelel) om küläkund Saksanman suves, Bavarii-federacijanmas.

## Istorii
Kundan aluz om pandud vl 1971 Unterigling- i Oberigling-kundoiden ühtištusel, nimitihe Igling-zamkan i Igling-raudtestancijan (radoi vll 1871−1985) mödhe «Münhen — Buhloe»-keskustal. Vl 1978 ližatihe Hol'chauzen-kundad.

## Geografijan andmused
Kund sijadase Bavarijan suvipäivlaskmas, Leh-jogen (Dunain oiged ližajogi) hural randpolel, 593..611 m ü.m.t. korktusil. Landsberg Lehal-lidn om kundan päivnouzmaižen röunan taga, jogen randal. Lähembaižed sured lidnad oma Augsburg jogen mödvedhe, 40 km pohjoižhe avtotedme, da Münhen 65 km päivnouzmha kiruhtedme nomer 96.

Igling-kund jagase koumeks küläümbrikoks (): Hol'chauzen b. Buhloe (saks. *Holzhausen bei Buchloe*), Unterigling i Oberigling.

## Eläjad
Vl 2013 kundan eläjiden lugu oli 2 457 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.

Opendusen aluzkundad: päivkodi, alaškol, privatine *Regens-Wagner School* profopendusen alajagusenke.

## Irdkosketused
* Kundan tobmuden sait (''igling.de'').
Iisusan loičend

**Iisusan loičend** om loičend ortodoksižes hristanuskondas i grekan katoližes jumalankodikundas.

Venäks:
*Господи, Иисусе Христе, Сыне Божий, помилуй мя грешнаго.*

Vepsäks:
*Sur' Sünd, Jumalan poig, armahta mindai, grähkhišt.*

Lühüd form: *Sur' Sünd, armahta*.

Ortodoksižen hristanuskondan veros se loičend voib lugetas «meliš» edel tulendad pühäpertihe. Se voib kävutadas hristanuskojal kut sanad Sündunnoks, miše Hän abutiži kaikiš statjoiš varuližusen, elon jügedusiden, manitusen aigan. Voib lugeta üks'jäižes, kahten kesken, kaikel kundal.

Iisusan loičendan sädand om pühän Makarii Egiptalaižen (eli 4. voz'sadal) apofegmoihe sidodud. Loičendan nügüd'aigaine tekst om kirjutadud ezmäižen kerdan ph. Grigorii Sinajalaižel (1268−1346) Krit-sarel.
Glazunov Il'ja

**Il'ja Sergejevič Glazunov** (; sünd. 10. kezaku 1930, Leningrad (nügüd' Piter), Venäman NFST, NSTÜ — kol. 9. heinku 2017, Moskv, Venäma) oli nevondkundal'ne i venämalaine voimujupirdai, scenograf, pedagog. Sai NSTÜ:n rahvahan pirdai-arvnint (1980).

## Biografii
Mez' oli sündnu Leningradha intelligencijan kanzha: Sergei Glazunov-tat oli istorikan, tatan kanzan däd' — patalogoanatom i voikuviden M. Glazunov-keradai, Ol'ga-maman kanzan däd' — K. Flug-päivouzmmantedomez'. Vedihe prihašt 12-voččen blokadaspäi Elontedme i hän eli Uz'lidnan agjas, toižed lähižed heimolaižed pölištuiba Leningradan blokadas.

Priha pördui Leningradha i openui čomamahtoližes keskškolas, sid' Leningradan voimujupirdandan, skul'pturan i arhitekturan institutas Repinan nimed B. Jogansonan radhonuses (1951−1957). Pirdandan ezmäine ozutelend tegihe Moskvan Čomamahtoiden radnikoiden keskuzpertiš vn 1957 uhokus, mäni surenke satusenke. Opendusen jäl'ghe mez' oli oigetud Iževskha pirdandan i trigonometrijan opendajaks, radoi Ivanovos i Moskvas. Sergei Mihalkov-runokirjutai andoi surt abud pirdajale hätken aigan.

Vspäi 1978 Glazunov radoi portretan radhonusen ohjandajan Moskvan čomamahtoližes institutas Surikovan nimed. Vl 1981 organizui Kaiken NSTÜ:n dekorativižen da rahvahaližen čomamahton muzejad Moskvas i kändihe sen direktoraks. Vspäi 1987 Venäman voimujupirdandan, skul'pturan i sauvondan akademii radab Moskvas, sätihe sidä Glazunovan iniciativan mödhe, hän oli sen rektoran vajehtusita. Vn 2004 31. päiväl elokud Moskvan valdkundaline Il'ja Glazunovan kuvagalerei om avaitud.

Glazunov om mahapandud Novodevičii-jumalankodin kaumžomas (Moskv). Oli naižiš kahtišti, lapsed Ivan i Vera Glazunovad ezmäižes naimiželospäi, molembad oma pirdajad mugažo.

## Homaičendad
Hübj

**Järgeline hübj** () vai **Evrazijalaine hübj**, mugažo **Hungjäine** paginoiš, om Pulonvuiččiden heimkundan Pulod-sugukundan lihansöi meclind. Hübj om üks' kaikiš jaredambišpäi puloišpäi Mal.

## Levigandmižavaruz
Lind voib putta vastha kaiked Evrazijadme päiči tundras, Benilüksan maiš (kadonu), Britanijan sariš i Indokitaiš. Eläb Pohjoižafrikas mugažo. Virginijan hübj otab pojavad arealad Pohjoižamerikas da Suviamerikas.

## Irdpol'ne nägu
Hübj om korvikaz. Hibj om bučunvuitte, ruskedkarvaiženke ližamujunke. Venäman Lodehen lind om järedamb mi suves i Amerikas, ižačun hibj om 2,1..2,7 kg vedutte, emäčud jügedamba 3,0..3,2 kilogrammhasai. Täuz'igäižen lindun suugiden maihutuzkeskust sase 160..190 santimetrhasai, hibj oleleb 60..75 sm pitte. Ištten pid'oiteleb hibjad püštti päiči hungandad.

## Elonlad
Lindud ei varaikoi ristitud, voidas elänzoitta lidnan südäimes Päivlaskmaižen Evropan maiš. Hübj ecib kebnad äilugušt sötet, tacib jänišid, nühtajid, neglikoid, kronid, vezilinduid da kananvuiččid.

Aigaižel kevädel paneb munid man kophudhe, kuden alaoksiden al (konz lumikate om völ), ronguiden vai lanktud tüviden keskes, mägen vai jogialangišton pautkel. Lind om lujanke änenke, hungab-klungab erazvuiččenke znamoičendanke.

## Alaerikod
Rahvahidenkeskeine ornitologoiden ühtištuz lugeb kuz'toštkümne hübjän alaerikod:

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Venäman sel'grodaižed živatad: Hübj ''sevin.ru''-saital. (venäkelel)
Il'bez

**Evrazijalaine il'bez** vai **Järgeline il'bez** () om Kažinvuiččiden sugukundan (*Felidae*) lihansöi (*Carnivora*) imetaiživat. Il'bez om kaikiš järedamb erik Il'besiden sugus da kaikiš pohjoižemb erik Kažinvuiččiden sugukundas.

## Levigandmižavaruz
Järgeline il'bez eläb Skandinavijas, Suomenmas, Balkanan nemel, Pol'šanmas, Čehanmas, Slovakijas, Mad'jaranmas, Romanijas, Penes da Keskmäižes Azijas Kitajhasai i Mongolijhasai. Venämas il'bez eläb mecvös Karjalaspäi Kamčatkhasai da Sahalinhasai. Il'besen izoliruidud populäcijad oma Karpatoil i Kavkazan mägil.

Nece lihansöi eläb mustkavag'kor'biš, taigas, hot' se voib vastata mugažo mägimecoiš, erašti mecstepiš da mectundroiš. Näl'gvozil se kävub külihe da eskai surihe lidnoihe. Istorižil aigoil il'besen areal Evropas oli levedamb. Ristitud oma koletanuded kaikid il'besid Keskuzližen da Päivlaskmpol'žen Evropan maiden enambuses, i nügüd' nece živat om harv.

## Irdpol'ne nägu
Evrazijalaine il'bez om kaikiš järedamb erik. Se om kaži jalos korktoiden jaugoiden päl: täuz'kaznuden ižačun hibj om 18..30 kg vedutte (38 kilogrammhasai Sibiriš), emäčun 8..21 kg, hibj oleleb 80..130 sm pitte. Pä om pen' kehker. Modpoliškoil karv om jalos pit'k, korvil oma sured tophad pit'käs karvospäi. Nahkan mujutuz om jalos erazvuitte mujul (tuhk-sinivauvhaspäi rusttahasai) da läipoil. Händ om lühüd, kazvab ižačul da emäčul 11..24 santimetrhasai, i sen agjaine om kaiken must. Hibjrung om lühüd da ninev. Käbälad oma järedad, tal'vel käbälil om äi höunhid da karvad. Mal om 13 il'besen alaerikod.

## Elonmahtuz
Il'bez eläb üksin, emäčud elädas pezakundanke. «Gon» oleskeleb vilukus — keväz'kus. «Gonan» aigal emäčud da ižačud kidastadas komedas. Konkuriruijad ižačud toratas emäčun tagut. Emäčun kohtuz jatkub 67..74 päiväd. Il'besel semendkus sündub 2..3 poigašt 245..300 grammad massanke. Poigaižed oma sogedad da abutomad. Sil'mad avaidasoiš 12-ndel päiväl. 

Il'bez om tipine lihansöi živat. Il'besen sömižen aluz — jänišad, hirenvuičced rouhijad, erašti pened kabjživatad. Il'besed voidas eläda kaks'kümnehe vodhesai.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Venäman sel'grodaižed živatad: Järgeline il'bez ''sevin.ru''-saital. (venäkelel)
Inupiakan kel'

**Inupiakan kel' ** (ičeze nimituz: *Iñupiatun*) om eskimosiž-aleutine kel' (eskimosan kel'kund, inuitan alakel'kund). Inupiakan kel' om valdkundkel' AÜV:oiden Aläsk-štatas. Aläskas om enamba 13500 inupiakalašt da enamba 3000 inupiakan kelen pagižijoid.

## Paginad

* angl. **Seward Peninsula Inupiaq**
** angl. *Bering Strait Inupiaq*
*** angl. *Diomede subdialect* 
**** *Ingalikmiut*
**** *Imaqłit*
*** angl. *Wales subdialect*
**** Kiŋikmiut
**** Tapqaġmiut
*** Ukiuvaŋmiut (angl. *King Island subdialect*)
** Qawiaraq 
*** Western Qawiaraq (angl. *Teller subdialect, Qawiaraq proper*)
**** Siñġaġmiut
**** Qaviaraġmiut
**** Ayaqsaaġiaaġmiut
**** Aziagmiut 
*** Eastern Qawiaraq (inu. *Iġałuiŋmiut*; angl. *Fish River subdialect*)
* angl. **Northern Alaskan Iñupiaq**
** **Malimiut** (angl. *Malimiutun, Northwest Alaska Inupiatun*)
*** Kotzebue (angl. *Kotzebue subdialect, Southern Malimiut Inupiatun*)
**** Pittaġmiut
**** Kaŋiġmiut
**** Qikiqtaġruŋmiut
*** Kobuk (angl. *Kobuk subdialect, Northern Malimiut Inupiatun*)
**** Kuuŋmiut
**** Kiitaaŋmiut or Kiitaaġmiut
**** Siiḷviim Kaŋianiġmiut
**** Nuurvinmiut
**** Kuuvaum Kaŋiaġmiut
**** Akuniġmiut
**** Nuataaġmiut
**** Napaaqtuġmiut
**** Kivalliñiġmiut
** angl. **North Alaskan Inupiatun**
*** Tikiġaġmiut (angl. *Point Hope Inupiatun*)
*** angl. *North Slope Inupiatun* 
**** Utuqqaġmiut
**** Siḷaliñaġmiut : Kukparungmiut, Kunmiut
**** Kakligmiut : Sidarumiut, Utkiavinmuit, Nuvukmiut
**** Kuulugruaġmiut
**** Ikpikpagmiut
**** Kuukpigmiut : Kañianermiut, Killinermiut, Kagmalirmiut
*** Nunataaġmiut (angl. *Anaktuvik Pass Inupiatun, Nunamiut*)
*** Uummarmiut *(rahvaz)* Uummarmiutun *(kel')* (angl. *Uummarmiut Iñupiaq, West Arctic Inupiatun, Canadian Iñupiaq*).

## Inupiakan kirjamišt
Inupiakan kirjkel' om latinan kirjamišton alusel. 

### Aläsk




### Kanad




## Lugusanad

## Grammatik

## Homaičendad
 

## Irdkosketused
* Iñupiaq Combined Dictionary.
* Interactive IñupiaQ Dictionary. (Homaikat, ku inupuakan kelen kirjamed ei ozutagoi: e = ñ / o =  ł̣ / b = ġ / f = ŋ / j = ł / x =  ḷ.)
* Ugiuvaŋmiuraaqtuaksrat / Future King-saren pagižijad. (King Ailend:an alapaginal)
*  Edna Ahgeak MacLean. ''North  Slope  Iñupiaq  Grammar  Second  Year  (Preliminary Edition for Student Use Only)''. Alaska Native Language Center, University of Alaska Fairbanks, seičemenz' pästand, 2000.
Internet Explorer

**Internet Explorer** (lugetas: *Internet Eksplorer*, lühüdas MSIE vai IE [aɪ iː]) om kaclim, Microsoft Windows-OS:an integriruidud pala edel Windows 10, kus Microsoft Edge vajehti sidä. 

Amerikaine Microsoft-kompanii tegi Internet Exploreran versijoid vll 1995−2015. Kaik 11 kaclimen päversijad om pästtud, jäl'gmäižen reliz tegihe vn 2014 8. päiväl sulakud.

Kaclimen kävutajiden pala oli 25..58% vn 2017 vilukus, lugustusen erazvuiččiden mahtusiden mödhe.

## Homaičendad
Isafjordür

**Isafjordür** ( [ˈiːsaˌfjœrðʏr̥], kändase «jäfjord») om lidn Islandijan lodehes. Se om Vestfirdir-agjan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 920. Se sai torgusen oiktusid vl 1787. Om lidnan statusanke vspäi 1866.

Isafjordür šingotase kalanpüdandal (toihe röunadusid 1980-nzil vozil), meriportal i kalan kül'menzoitandal, turizmal (matk kel'dtahoižennoks, gol'fvänd, muzikfestivalid), ümbrišton openduzkeskuseks.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Vestfirdir-pol'saren lodehes, kesked Isa-fjordan Skütül'-fjordad-hijamad. Ližatas lidnan pindad koveritomal letepudotesel fjordha.

Klimat om tundran, subarktižen röunal, üks' kaikiš vilumbišpäi valdkundan tanondoiš meren tazopindanno. Voden keskmäine lämuz om +3,1 C°, kezakun-elokun +8..+10 C°, kül'mkus-keväz'kus 0..−2 C°. Ekstremumad oma −23 C° i +24 C°. Paneb sadegid 932 mm vodes, vähemba semendkus-elokus (29..48 mm kus). Relätivine nepsuz om 76..81 % vodes läbi.

## Eläjad
Läz 3,7 tuhad ristituid elädas Isafjardarbair-municipalitetas (2008).

Vspäi 2005 Aküreirin universitetan openduzkeskuz radab lidnas, lähižiden-ki kundoiden eläjiden täht. Opetas nellän programan mödhe magistran arvon sandan täht: ohjanduz merenrajonil i mererandaližil territorijoil, islandijan kel', randaližed kundad i regionaline šingotez, meriinnovacijad.

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''isafjordur.is'').
Ispanijan kel'

**Ispanijan** vai **Kastilijan kel**' (ičeze nimitused: *español, castellano*) om ibero-romanine kel'. Ispanijan kirjutuzkel' om latinan kirjamišton pohjal.

Reguliruindorganizacii om «Ispanijan kelen akademijoiden associacii» (isp.: *Asociación de Academias de la Lengua Española*, ASALE) vspäi 1951, päfater sijadase Madridas, om 22 ühtnijad mail'madme.

## Oficialine status
Ispanijan kel' om ÜRO:n kuden oficialižen kelen keskes. Se om valdkundkel' Argentinas, Bolivijas, Čiliš, Dominikanižes Tazovaldkundas, Ekvadoras, Ekvatorialižes Gvinejas, Gondurasas, Gvatemalas, Ispanijas, Kolumbijas, Kostarikas, Kubas, Meksikas, Nikaraguas, Panamas, Paragvaiš, Perus, Sal'vadoras, Urugvaiš, Venesuelas. Mugažo se om oficialine kel' EÜ:s, N'ju Meksiko-štatas (AÜV), Puerto Rikos (AÜV:oiden rippui territorii) i Päivlaskmaižes Saharas.

## Pagižijoiden lugu
Pagižijoiden lugu — 480 mln ristituid mamankeleks (2017) da 90 millionad kahtendeks keleks. Kaikiš järedambad ispanijankel'žed valdkundad (2017, pagižijoid kuti mamankel' i toine kel') oma Meksik (121 mln), AÜV (58 mln), Kolumbii (49 mln), Ispanii (46 mln), Argentin (43 mln).

## Lugusanad
* **uno** — üks' 
* **dos** — kaks' 
* **tres** — koume 
* **cuatro** — nell' 
* **cinco** — viž 
* **seis** — kuz' 
* **siete** — seičeme 
* **ocho** — kahesa 
* **nueve** — ühesa 
* **diez** — kümne
* **veinte** — kaks'kümne
* **treinta** — koumekümne
* **cien / ciento** — sada
* **mil** — tuha

## Frazad
* Hola! — Tervhen!
* ¿Cuál es tu nombre? — Kut sindai kuctas?
* ¿De dónde eres? — Kugalaine oled?
* ¿Donde vives? — Kus sinä eläd?
* ¡Te veo! — Nägemižhesai!
* Gracias. — Kitän.

## Homaičendad
Italijan kel'

**Italijan kel' ** (ičeze nimitused: *italiano, lingua italiana*) mülüb indoevropižhe kel'kundha (romanine jouk, italiž-romanine alajouk). Se om valdkundkel' Italijas, San Marinos, Vatikanas, Šveicarijas da EÜ:n aluzkundoiš. Pagižijoiden lugu om läz 70 mln ristituid.

Reguliruindorganzacii om Akademii della Kruska (*Accademia della Crusca*, Florencii, vspäi 1583).

Italijan kirjkel' om olmas latinan kirjamišton pohjal. Nened kirjamed kävutasoiš vaiše sanoiš verazmaiženke augotižlibundanke: j, k, w, x, y. Kirjankel' om sätud Toskanan paginan alusel.

## Lugusanad
* **uno** — üks'
* **due** — kaks'
* **tre** — koume
* **quattro** — nell'
* **cinque** — viž
* **sei** — kuz'
* **sette** — seičeme
* **otto** — kahesa
* **nove** — ühesa
* **dieci** — kümne
* **venti** — kaks'kümne
* **trenta** — koumekümne
* **cento** — sada
* **mille** — tuha

## Frazad
* Benvenuto! — Tervhen!
* Come ti chiami? — Kut sindai kuctas?
* Da dove vieni? — Kugalaine oled?
* Dove vivi? — Kus sinä eläd?
* Addio! — Nägemižhesai!
* Grazie. — Kitän.

## Homaičendad


## Edesine lugemine
;Anglijan kelel
* Berloco, Fabrizio (2018). *[https://books.google.com/books?id=DYynDwAAQBAJ&pg=PA3#v=onepage&q&f=false The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition]*. Lengu. ISBN 978-8894034813.

;Italijan kelel
* Palermo, Massimo (2015). *Linguistica italiana*. Il Mulino. ISBN 978-8815258847.
* Simone, Raffaele (2010). *Enciclopedia dell'italiano*. Treccani.
Ittrii

**Ittrii** (*Y* — *yttrium* latinan kelel) om koumekümne ühesanz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om koumandes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan laptalagruppas, IIIB), tabluden videndes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Ittrii om harv londuses, pala Man kores — 31 grammad tonnas (28. sija).

Elementan hapanduz om avaitud suomalaižel Juhan Gadolin-himikal vl 1794 tactud Itterbü-žilon kar'jeran mineralaspäi, Stokhol'man sarišton Resarö-sarel. Nimitihe žilon mödhe, kuti koumed tošt elementad-ki (terbii, erbii, itterbii). Vl 1828 germanine Fridrih Völer-himik sai metallišt ittrijad ezmäižen kerdan.

Ittrijan ühtnendoiden pit'k paineg kucub tävun läžundoid ristituil.
 
## Fizižed ičendad

Ittrii om hobedakaz mametall. Se oleskeleb kahtes kristalližes modifikacijas: α-Y magnijanvuiččenke geksagonaliženke seglusenke da β-Y raudanvuiččenke kubiženke mülücentriženke seglusenke, α↔β-kändandan lämuz om 1482 C°.

Atommass — 88,90585. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 4,47 g/sm³. Suladandlämuz — 1799 K (1526 C°). Kehundlämuz — 3203 K (2930 C°).

Londuseline ittrii kogoneb üks'jäižes stabiližes 89Y-izotopaspäi. Tetas 32 ratud radioaktivišt izotopad 76..88, 90..108 atommassanke, i niiden 28 izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 88Y-izotop 106,6 päivest pol'čihodamižen pordonke, 91Y (T½=58,5 päivest), 87Y (79,8 časud) i 90Y (60 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (nomer 77), β- i protonižen (nomer 79), β- i neitronižen (nomerad 97..103) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš stroncijaks vai cirkonijaks, izotop 79 — stroncijaks i rubidijaks.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe ühthesuladusiden palaks hromanke, telluranke, alüminijanke. Vol'framelektrodiden ittriruind abutab argonühthekeitandale. Kävutadas ittrijad korgedlämuzližen (elektrolämbitajad elementad) i üläveimiden keramikan palaks. Ittrijan hapanduz om leskusenvastaine material valamha terast, odvamb mi skandijan hapanduz pojavidenke ičendoidenke. Südäipalandlikutimen südäimine krepind ittrijal ližadab sen resursad sadoihe kerdoihe.

Sadas ittrijad toižidenke harvoidenke mametalloidenke. Mail'man samine oli 7 tuhad tonnoid vl 2014.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Ittrii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz ittrijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Jablokpu

**Jablokpu** () om plodpuiden i penzhiden heim Rozanvuiččed-sugukundaspäi. Lugetas 62 erikod (2013), enamba 10 tuhad sortuid. Tipine erik om mecjablokpu (*Malus sylvestris*).

## Leviganduz
Libub Pohjoižen mapoliškon venon klimatan zonoišpäi. Kul'turižed sortud oma neniš erikoišpäi: kul'turine jablokpu (*Malus domestica*) sen *Malus pumila*-sinonimanke (madal jablokpu), kitajine jablokpu (*Malus prunifolia*).

Ištutadas mail'madme venon vönen tahondoiš kazvateliženke mahusenke, täudenke nepsudenke, kovita pakaižita i lujata räkäta.

## Kävutand
Kuctas jablokpun ploduid jablokoikš, ned oma šurunvuiččed magedad vai muigedmagedad. Ištutadas jablokpuid ploduihe näht, äi sortuid voidas antta tonnhasai ploduid ühtes puspäi.

Ottas pud materialaks, se om vahv, leiktase i poliruiše hüvin, kožui takarmpuiden i henoiden tegesiden täht. Kazvatadas jablokpun äjid erikoid saduiden i puištoiden dekorativižikš kazmusikš. Ištutadas kaičendröunaks mecan sädandas. Kaik erikod oma hüvikš medenkandajikš.

## Valitud erikod
* *Malus baccata* — Marjakaz jablokpu
* *Malus coronaria* — Vencakaz jablokpu
* *Malus domestica* — Kul'turine jablokpu
* *Malus fusca* — Bur jablokpu
* *Malus mandshurica* — Mančžurine jablokpu
* *Malus orientalis* — Päivnouzmaine jablokpu
* *Malus prunifolia* — Kitajine jablokpu

## Jablokpuhu sidodud vepsän muštatiž

* *Kenen jablokpu, se i jablokoid söb.*


## Homaičendad
Jel'cin Boris

**Boris Nikolajevič Jel'cin** (; sünd. 1. uhoku 1931, Butk-žilo, Uralan agj, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 23. sulaku 2007, Moskv, Venäma) oli Venälaižen Federacijan ezmäine prezident (1991−1999). NÜKP:n ühtnii vll 1961−1990, sid' ei ühtnend partijoihe.

Venäman kundaliž-politižen i ekonomižen sauvusen radikaline reformator. Prezidentan strokud mülütiba nenid aigtegoid: valdankukerdusen naprind vn 1991 elokus, NSTÜ:n čihodamine, tavararvoiden liberalizacii vn 1992 augus, valdkundaližiden edheotandoiden massine privatizacii, borcuind VFKP:d vaste, impičmentan naprindad vll 1993 i 1999, Ülembaižen Nevondkundan küksend, kaks'kodižen parlamentan alusenpanend i vn 1993 Venäman konstitucijan vahvištand, ezmäine soda Čečenijas (1994−1996), vn 1998 defolt.

## Laps'aig da noruz'
Boris Jel'cin oli sündunu Butk-žilho (*Butka*) vodel 1931. Hänen kazvatajad, raskulačud manmehed, eliba kollektivizacijan jügedusiš läbi. Nikolai Jel'cin-tat oli pusepän, Klavdija Jel'cina-mam radoi omblijan. Borisan Ignatii Jel'cin-ded oli elokahan manmehen, no 1930-nzil vozil oli tedotadud kulakaks i kükstud kaikenke kanzanke Nadeždinskha, siš koli-ki.

Vl 1932 kanz sirdi Kazanihe. Sigä vodel 1934 Borisan Nikolai Jel'cin-tat oli ottud arestan alle ühtes vellenke da toižidenke radnikoidenke väritusen tagut nevondkundaliženvastaižes agitacijas. Oli sittud i oigetud sauvomha «Moskv — Volg»-kanalad. Boris eli tatan arestan al läbi, voikaškanzi magadamha.

Nikolai Jel'cinan arestan jäl'ghe kanz oli kükstud barakaspäi, no Vasilii Petrov-feršalan kanz oti kodihe heid. Vl 1936 Nikolai oli pästtud edel strokud i pördui Kazanihe, eläškanzi siš-žo pertiš. Möhemba Jel'cinan Naina-ak osti faterad Kazaniš Petrovoiden Nina-tütren täht spasiboičendaks abus.

Vl 1937 toine Mihail-poig sündui Jel'cinal, vl 1944 Valentina-tütär om sündnu. Mihailan sündundan jäl'ghe kanz sirdi Uralan Bereznikihe, siš Nikolai sai radsijad «Sevuralträzstroi»-aluzkundas i kalijan kombinatal. Boris oli lähemba mamale, mi tatale, kudamb kävuti vägivaldad kanzas paksus.

Vll 1939−1949 Jel'cin openui raudteškolas i sid' mez'školas A.S. Puškinan nimed. Pagiži prihaižidenke tobjimalaz, oli aktivižen pioneran i komsomol'can, no ei olend lideran niiš organizacijoiš. Hän lopi školan čomal ičtazevedändal, sai hüvid arvoid predmetoiden enambusel.

Boris Jel'cinal ei olend kaht sor'med da koumanden falangad hural kädel. Hänen sanoiden mödhe, hän kadoti niid granatan poukahtusen tagut, mittušt napri oppida hämäral. Sen travman taguiči hän ei služind armijas.

Vl 1949 Jel'cin openui Uralan politehnižen institutan sauvondan fakul'tetas. Sport vändi tärktad rolid hänen elos, šingotaškanzi lideran mahtoid. Vl 1952 oli naižiden voleiboljoukun pätreneran, vl 1954 kändihe lidnan «Burevestnik»-ühthižjoukun ühtnijaks, ühtni NSTÜ:n čempionatha. Vl 1952 oti akademišt lebuaigad läžundan tagut. Vl 1955 oli pästnus universitetaspäi, sai inženeran-sauvojan arvod. Hänen diplomtö oli tehtud ühtes kus koumen sijas ühtnendan voleibolkonkursoihe tagut. Institutas hän tegi tundmust Naina Girinanke, kudamb kändihe hänen akaks vodel 1956.

## Homaičendad
Jerusalim

**Jerusalim** ( *Jerušalajim*;  *al'-Kuds*) om Izrailin pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om Jerusaliman ümbrikon administrativižeks keskuseks mugažo.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 4. voz'tuhal EME. Mainitaškanzihe 20. voz'sadaspäi EME. Oli Izrailin pälidnaks 11. voz'sadaspäi EME vhesai 586 EME. Enččed nimitused: Šalem, Ievus, Cion, Ir David («Davidan lidn»), Elia Kapitolina.

Sein om saudud vanhas lidnas ümbri vl 1538. Vl 1892 raudte ühtenzoiti lidnad Jaffan portanke. Jerusalim om tedištoittud Izrailin pälidnaks vspäi 1950. Valdkundan parlament i Ülembaine käskuzkund ratas siš.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase valdkundan keskuzpalan päivnouzmas, 650..840 m korktusil, 754 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Klimat om Keskmeren, keza om räk. Voden keskmäine lämuz om +18,3 C°, kezakun-sügüz'kun +23,5..+25,3 C°, tal'vkun-uhokun +9,8..+11,9 C°. Ekstremumad oma −6,7 C° (viluku) i +44,4 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +11 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +28,5 C° (tal'vku). Paneb sadegid 525 mm vodes, enamba tal'vkus-uhokus (112..137 mm kus), kuiv sezon oleskeleb semendkus-redukus (19 mm pordos), ei ole sadegid kezakus-sügüz'kus.

## Eläjad
Vl 2009 lidnan eläjiden lugu oli 760 800 ristitud, vl 2011 — 804 400 ristitud, vl 2018 — 901 302 ristitud, vl 2020 — 951 100 ristitud. Kaik 1,25 mln ristituid elädas ezilidnoidenke (2022), lidnaglomeracijan pind om 652 km².

Uskondan mödhe (2020): judaistad — 59,9 % (570 100 rist.), islamanuskojad — 37,2 % (353 800), hristanuskojad — 1,7 % (16 300), toižed uskojad i religijatomad — 1,1 % (10 800). Vl 2011 ned lugud oliba mugomad: judaistad — 62,1 % (499 400 rist.), islamanuskojad — 34,9 % (281 100), hristanuskojad — 1,8 % (14 700), toižed uskojad i religijatomad — 1,1 % (9 000). Lidnan evrejalaižiden 82 % oma religiozižed i vaiše 18 % elädas eriži religijaspäi.

## Transport
Avtobusad i kiruhtramvai (vspäi 2011) oma kundaližeks transportaks lidnas.

Rahvahidenkeskeine civiline *Ben-Gurion*-lendimport (*TLV / LLBG*, 24,8 mln passažiroid vl 2019) sijadase 45 km lodeheze lidnaspäi Tel' Avivan röunanno. Avtorengazte lidnas ümbri om sauvomas. Kiruhraudte Tel' Avivhasai om avaitud vl 2018.

## Galerei

117873 safra square jerusalem city hall jerusalem PikiWiki Israel.jpg|Lidnan municipalitetan sauvuz (2024)
Hotzvimview.jpg|Korktoiden tehnologijoiden *Har Hotsvim*-park vl 2011
Jerusalem - 20190205-DSC 0951.jpg|*Jerusalim — Itshak Navon*-passažirraudtestancijan manpäline vestibül' vl 2019


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''jerusalem.muni.il'').
Vondel Jost van den

**Jost van den Vondel** (; sünd. 17. kül'mku 1587, Köl'n, Saksanma — 5. uhoku 1679, Amsterdam, Alamad) — alamalaine runokirjutai da dramaturg.

## Homaičendad
Joucned

**Joucned** () om kezalinduiden heim. Mülüb Sorziden sugukundha.

## Ümbrikirjutand
Pit'k kagl i suremb veduz erištab joucnid. Suugiden maihutuzkeskust sase 2,8 metrhasai, veduz voib olda enamba 15 kg. Käpšud oma lühüdad. Höunhišt oleleb puhtaz vauged, hahk vai must.

Kazvatadas poigaižid kanzal 1..2 vot. Joucnen verend oleskeleb kahtišti vodes: täuz' kezal i palah'ne sügüz'tal'vel. Täuz' kezaline verend zavodiše maihutuzsuugiden vajehtamižespäi i mäneb vitkos. Höunhišton verend augotase noril linduil, konz hö sasoiš täuz'kaznuziden pol't suruden mödhe.

## Söte
Lindunpoigaižed sötlesoiš erazvuiččil vezimadoil, sadas niid kendäkonno i madalas vedes, mugažo kazmuzsömäl penes märas. Täuz'kaznuded lindud södas penid veziživatoid i vezikazmusid. Lindud lasktas kaglad madalha vedhe i kaivatas nimas hätken, tehtas kehkrad kopad 80 sanimetrhasai sen aigan samha vezikazmusiden jurid da norid vezoid. Kerdalaz tabatas henoid veziživatoid pohjanno i nimas.

Joucniden sötlend oleskeleb homendesil da ehtoil tobjimalaz.

## Erikod
Kaik kuz' eläbad erikod om heimos:
* *Cygnus atratus* — Must joucen
* *Cygnus melanocoryphus* — Mustkaglaine joucen
* *Cygnus olor*
* *Cygnus buccinator*
* *Cygnus columbianus* — Amerikaine joucen
** *Cygnus columbianus bewickii*
* *Cygnus cygnus* (tipine erik)

Mugažo löutihe kümne kadonut kividunut erikod.

## Homaičendad
Järved (külä)

**Järved**, vai **Järvenkülä**, **Järvidenkülä**, **Järvidekülä** (, pagin. *Озёра*, ) om vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonan suves. Mülüb Vinglan küläkundha vspäi 2006.

## Istorii
Külišt mainitase ezmäižen kerdan vl 1496. Se om ühtištadud eländpunktaks vn 1970 tal'vkun 31. päiväspäi. Oficialine venän nimituz om anttud suremban külän mödhe, ei ole külišton. Nevondkundaližen aigan külä šingotihe maidon tehmižel.

Vhesai 2006 külä oli Järviden küläkundan keskusen koumetoštkümnenke eländpunktanke.

## Geografijan andmused
Külä sijadase Ojat'-jogen hural randal, kus jogi i sijaline järv sätas kaglast.

Matkad küläkundan Vingl-keskushesai om 22 km pohjoižhe orhal vai 25 km avtoteidme.

Kaik om kahesa nimitadud irdad da kaks' kujod küläs.

## Eläjad
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 241 ristitud (venälaižed — 57 %, vepsläižed — 42 %, toižed rahvahad — 1 %). Vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 223 ristitud. Vodele 2017 ristitišt poleni i oli 197 eläjad. Vn 2021 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän ristitišt oli 92 eläjad, heišpäi 49 ristitud kirjutihe vepsläižikš i 39 ristitud kirjutihe venälaižikš. Kaikiš suremb külän ristitišt oli 334 eläjad vl 1989.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oliba saudud küläs. Sätud vl 1909 Jumalannägundan (vai Mikulai-čudonsädajan) puine jumalanpert' om kaičenus paloin i ei ole rados. Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän puine jumalanpert' om saudud vl 1689. Se om sauptud vl 1932, kävutadas kul'turkeskuseks.

Vspäi 2008 külän škol ei ole rados, vspäi 2009 — päivkodi-ki. Kirjišt i feršaliž-akušerine punkt oma Järviš.

## Homaičendad
Jänišad

**Jänišad** () oma Jänišanvuiččed-heimkundan heim. Elädas kaikjal päiči Avstralijas da Antarktidas, mecživatad. Kaik om läz 30 erikod.

## Ümbrikirjutand
Pit'k korv, nägui ülähäkspäi lühüd händ, šingotamatomad rindazlud i pit'kad tagakäbälad (sirdmine hüpkil) erištadas heid. Pöudjäniš voib sabustada 70 kilometrad časpigut i navedib pästta pagod kacmata sihe, miše hänen vägevad tagakäbälad teravidenke künzidenke voidas tehta süvid rizukhid satatesid.

Kodijänišan erineden, jäniš ei tege uruid, no tegeb pezoid peniš kopiš. Poigaižed sündudas šingotadud hibjanke, karv jo om i sil'mad oma avaitud. Emäjäniš jäb heidenke viž-kuz' päiväd vaiše, sid' tuleb heidennoks erasti, i äi jänišanpoigaižid pölištub vihanikoiden tagut. Živatan nägemine om paha, nühaind om hüvä, kulemine om hüvä lujas.

## Elonmahtuz
Jäniš pidab ičeze varukašti lujas i peitol'žikš, sikš miše ei voi vastustada äiluguižile vihankandajile (lihansöjad živatad, lindud i ristit). Kevädel voib nähta toradajid tagakäbälil ižačuid-jänišid emäčhu näht.

Živat sötlese erazvuiččiden kazmusiden paloil: hein, vill'kazmused, maplodud, puiden kor'. Voib toda znamasišt pahut maižandusele. Navedib petruškad i nagrišt enamba kaiked.

## Jänišha sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed
### Muštatišed

* *Joksijan jänišal hot' käbälad vargasta.*
* *Jokstes jänišad ed tabada.*
* *Kaht jänišad küksendeled, ni üht ed tabada.*
* *Nutai koir jänišad ei sa.*
* *Pöl'gästunu jäniš penzast varaidab.*


### Ozoitez

Jäniš jädme, a vill madme. (heinregi)


## Valitud erikod
* *Lepus arcticus* — Arktine jäniš (nell' alaerikod)
* *Lepus brachyurus* — Japonine jäniš (nell' alaerikod)
* *Lepus comus* — Jun'nanin jäniš (ei ole alaerikoid)
* *Lepus coreanus* — Korejine jäniš (ei ole alaerikoid)
* *Lepus corsicanus* — Korsikan jäniš (ei ole alaerikoid)
* *Lepus europaeus* — Pöudjäniš (kuz'toštkümne alaerikod)
* *Lepus mandschuricus* — Man'čžurine jäniš (ei ole alaerikoid)
* *Lepus othus* — Aläskan jäniš (kaks' alaerikod)
* *Lepus sinensis* — Kitajine jäniš (koume alaerikod)
* *Lepus timidus* — Mecjäniš (vižtoštkümne alaerikod)
* *Lepus tolai* — Tolai-jäniš (kahesa alaerikod)

## Kacu mugažo
* Jänišankorvaižed
* Jänišankäbälad
* Jänišantomaine

## Homaičendad
Järgeline kuz'

**Järgeline kuz**' vai **Evropine kuz**' () om igähižvihand pu, kuz'-heimon tipine levitadud erik.

## Leviganduz
Kazvab Pohjoižes i Päivnouzmaižes Evropas kaikjal, mugažo Evropan keskuzpalan vaiše mägil. Kuz'-heimon üks'jäine endemik Venäman lodehes. Sibirine kuz' (*Picea obovata*) vajehtab hilläšti evropan kuzen arealad päivnouzmaspäi. Se i evropine kuz' sätas gibridformid Evropan pohjoižes — Suomen kuz' (*Picea × fennica*).

Mecan üks' päižiš erikoišpäi, voib säda järghižid kuššid mecoid i olda Evropan mecterritorijan pohjoižröunaks. Evropine kuz' om sijaližešti naturalizuidud erik Pirenejiden pautkil, Britanižil saril, Pohjoižamerikas.

## Ümbrikirjutand

Järgeline kuz' om püštoiged pu 30 metrhasai kortte (50 metrhasai harvoin). Jurišt kazvab pindanno, ka kazmuz voib lankta kovan tullein puhun tagut. Kor' om hahkan mujun, šoidutase hoikil lapačuil. Lehtesed oma nell'tahkoižed neglanvuiččed, 10..25 mm pitte, kazdas spiralin mödhe, lehtesen igä om kuz' vot da sen enamba.

Voib säta klonoid jurištospäi, teravambid kolnuziden puiden jurišpäi. Oksad oma levigatud vai käroutud mannoks, kazdas tüvel härkmenvuiččikš, üks' uz' «tazopind» vodes sädase siš. Andaškandeb semnid 20..60 vot igäs (üks'jäižed i avoinudel tahol aigemba), kerdan nelläs-vides vodes. Pun tüvi eläb 250..300 vot.

Strobiloiden kaks' toižendad: mikrostrobilad — mužiksugun tähkuded muloižiden oksiden agjoil, i megastrobilad (naižsugun käbud) kaks'voččiden oksiden agjoil. Pölüstoitand tegese semendkus. Käbud kazdas püštoikti, sid' käroutas hilläšti i riptas-küpsnedas redukuhusai. Küpsad käbud oma 15 santimetrhasai pitte i nell'hä santimetrhasai levette. Nügud semned oma läz nelläd millimetrad pitte ruskedkoričmanke suuganke. Ned jädas käbuiš tal'ven keskhesai, lanktas vilukus-keväz'kus i levitasoiš hangedme.

Evropine kuz' om pakaiženvastaine pu, no ei navedi keväzližid haloid. Ei kazva sodunuzil mahusil, seižub kuivaigan.

## Kävutand
Ištutadas pöudoiden röunšoiduikš. Ottas kävutamižhe dekorativižes sadunkazvatuses, sädihe kul'turižen kuzen sadoid suguid.

Pumaterialad kuzespäi oma avaros kävutadud tegimištos. Ottas ehtmätomid käbuid zell'torhudeks.

Vero om olmas čomitada kuzid («dölk») Raštvoile i Udele Vodele, hristanuskondan maiš päpaloin.

## Homaičendad
Kajaged (heim)

**Kajaged** (, -sanaspäi *laros* «merikajag») om linduiden Kajagižed-sugukundan kaikiš levitadud heim.

Elädas meren avarudes i reskveden vezištoil. Äjad erikod elädas läz ristitun eländpunktoid. Ned oma järedad vai keskmäižen suruden lindud vauktanke vai hahkanke höunhištonke, mustoidenke läipoidenke päs vai suugil. N'ok om vahv i vähän kid'žor agjas, hüvin šingotadud ujundnahkuded oma käpšuil.

## Erikod
Erikoidenkeskeine gibridizacii om levitadud kajagiden keskes, sikš järedoiden erikoiden sistematizacii om koverikaz. Tetas 23 erikod vn 2018 uhokus, jätkustadas molekuläriž-genetižid tedoidusid:

* *Larus argentatus* (Pontoppidan, 1763) — Hobedakaz kajag
* *Larus armenicus* (Buturlin, 1934) — Armenine kajag
* *Larus atlanticus* (Olrog, 1958) — Olrogan kajag
* *Larus belcheri* (Vigors, 1829)
* *Larus cachinnans* (Pallas, 1811)
* *Larus californicus* (Lawrence, 1854) — Kalifornine kajag
* *Larus canus* (Linnaeus, 1758) — Kalakajag
* *Larus crassirostris* (Vieillot, 1818)
* *Larus delawarensis* (Ord, 1815) — Delaverine kajag
* *Larus dominicanus* (Lichtenstein, 1823) — Dominikanine kajag
* *Larus fuscus* (Linnaeus, 1758) — Pimedsel'g kajag
* *Larus glaucescens* (J. F. Naumann, 1840) — Hahksuugaine kajag
* *Larus glaucoides* (B. Meyer, 1822) — Nabakajag
* *Larus heermanni* (Cassin, 1852) — Heermannan kajag
* *Larus hyperboreus* (Gunnerus, 1767) — Jäkajag
* *Larus livens* (Dwight, 1919)
* *Larus marinus* (Linnaeus, 1758) — Merikajag
* *Larus michahellis* (J. F. Naumann, 1840)
* *Larus occidentalis* (Audubon, 1839) — Päivlaskmaine kajag
* *Larus pacificus* (Latham, 1801)
* *Larus schistisagus* (Stejneger, 1884)
* *Larus smithsonianus* (Coues, 1862) — Amerikaine hobedakaz kajag
* *Larus vegae* (Palmén, 1887)

Järgeline kajag-erik (sinonim *Larus ridibundus*) mülüb *[[Chroicocephalus]]*-heimho.

Pen' kajag-erik (sinonim *Larus minutus*) om üks'jäine *[[Hydrocoloeus]]*-heimos.

## Kacu mugažo
* Kajageine

## Homaičendad
Kal'cii

**Kal'cii** (*Ca* — *calcium* latinan kelel) om 20nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahtenden gruppan päalagruppas, IIA), tabluden nelländes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Kal'cii om levitadud Man kores lujas, otab 3,38 % massan mödhe (videnz' sija). Mülünd merivedes — 400 mg/L. Ei voi löuta kal'cijad joudjas olendas londuses elementan korktan himižen aktivižusen tagut.

Vl 1808 anglijalaine Hemfri Devi-himik sai elementarišt kal'cijad ezmäižen kerdan nepsan sambutadud moucan (Ca(OH)2) i artutin hapandusen (HgO) elektrolizan abul platinan olendanke. Hän nimiti ut metallad latinižen *calx*-sanal genitivas (*calcis*) «mouc», «pehmed kivi».

Kal'cii om tarbhaine element eläjiden täht. Ristitun hibjan lud i hambhad mülütadas kal'cijan ühtnendoid. Elementan ionad palahtoittas vert.

## Fizižed ičendad

Kal'cii om pehmed hobedaižvauged muglmetall, kudamb om lujas aktivine himižešti. Kristalline segluz om kubine, sen kaks' toižendad oma olmas. Toižetamine α↔β tegese 443 C° lämudel, madalambal lämudel segluz om tahkoncentriruidud, korktembal — mülüncentriruidud.

Atommass — 40,078. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 1,55 g/sm³. Suladandlämuz — 1112 K (838,85 C°). Kehundlämuz — 1757 K (1483,85 C°).

Londuseline kal'cii kogoneb kudes izotopaspäi, niiden keskes viž oma stabiližed: 40Ca (96,941 %), 42Ca (0,647 %), 43Ca (0,135 %), 44Ca (2,086 %), 46Ca (0,004 %), 48Ca (0,187 %, T½=6,4 × 1019 vot, kändase titanaks). Tetas mugažo 18 ratud radioaktivišt izotopad 34..39, 41, 45, 47, 49..57 atommassanke, izomärid ei ole löutud. Kaikiš hätkembad oma 41Ca-izotop (sen T½ om läz 99400 vot), 45Ca 162,6 päiväd pol'čihodamižen pordonke i 47Ca (4,5 päivest). Radioaktivižed izotopad nomeranke 35..37 hajetas β- i protonižen čihodamižen kal't, kändasoiš argonaks i kalijaks. Kaik toižed izotopad heittas β-čihodamižen kal't, kändasoiš skandijaks, nomerad 38, 39 i 41 — kalijaks, nomer 41 kävutab elektronan tabadandad.

## Himižed ičendad
Kal'cijan muigotandmär om +2. Element reagiruib hapanikanke, hloranke, bromanke, jodanke i hil'muiktuzgazanke honuzližel lämudel, oz.:
:: \mathsf{2Ca + O_2 \rightarrow 2CaO}

:: \mathsf{Ca + Br_2 \rightarrow CaBr_2}

Reakcii vedenke om terav, no poukahtuseta:
:: \mathsf{Ca + 2H_2O \rightarrow Ca(OH)_2 + H_2\uparrow}

Metall palab il'mas huldutamižel, leskusen muju om savičunvuitte rusked.

Elementarine kal'cii sase tegimel vakuumas mouckiven (kal'cijan hapandusen) endištusel alüminijan tuhkan abul +1200 C° lämudel:
::  \mathrm{4 \ CaO + 2 \ Al \ \xrightarrow{1200^{\circ}C}\ CaAl_2O_4 + 3 \ Ca\uparrow} 

Purustadud kal'cii keradase i puhtastase.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe kal'cijan mineraloid sauvondas amuižiš aigoišpäi, ned oma mouckivi i mouc, mramor, gips.

Kal'cijan ližaduz om tarbhaine terasen tehmižes. Kävutadas metallišt kal'cijad endištajaks metalloiden samižes.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kal'cii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz kal'cijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Kalakurnik

**Kalakurnik** (, lüd.: *kurnikk*, ) om vepsän rahvahan levitadud söm verotegoiden täht, pühäčun čomitez. Se om umbel'jäine pirg palatomanke kalanke südäimeks.

Ottas verest, vaiše sadud kalad paštamha kalakurnikoid. Kala südäimeks: haug', lahn, sig, särg, ahven.

## Homaičendad
Kaleig

**Kaleig** (al'ternativižed nimed oma **Kaleg**, **Kalajogi**, **Kalag' **; , , ) om vepsän žilo (ven. *село*) Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Se om Kaleigan (Kalajogen) vepsän küläkundan administrativine keskuz da pala.

## Enzne

Eländpunkt mainitaškanzihe vl 1496. Vodelpäi 1994 vodhesai 2005 se oli Vepsän rahvahaližen volostin palaks. Mülütihe pen't pohjošt Kakkarv-küläd Kaleigha vl 2020.

Sadas kived gabrodiabazan löudmižsijaspäi, tegimištoližmahtusel — vspäi 1924. Läz seičemed söndtavaroiden laukad, sobiden lauk, kafe i kaks' adivpertid ratas žilos.

## Geografijan andmused
Kaleig (Kalajogi) sijadase küläkundan keskuzpalan pohjoižes, Änižjärven i langenijan sihe Kalajogensun randoil.

Avtonmatk Kaleigan da Petroskoin keskes om 105 kilometrad. Federaline A-215-mante (enččen regionaližen R19-ten Petroskoi — Šušt pala) mäneb siriči Kaleiges. Žilon piduz om nell' kilometrad. Lähembaižed eländpunktad tedme oma Šoutjärv' 12 km lodeheze orhal vai 15 km avtol i Toižeg ühtes kilometras suvhe.

## Eläjad
Vl 1873 Kaleigan eläjiden lugu 195 oli ristitud, heišpäi kaik kirjutihe vepsläižikš. Vl 2000 Kaleigan eläjiden lugu oli 639 ristitud, enamb 58 % eläjid — vepsläižed. Kaikiš suremb žilon ristitišt oli 932 eläjad vl 1989.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Varlaam Hutinalaižen jumalanpert' oli saudud vl 1693, kadoi.

Nened municipaližed aluzkundad oma saudud Kaleiges: lapsiden päivkodi, keskškol vepsän kelen opendamiženke, feršaliž-akušerine punkt, kul'turkeskuz.

Vodel 1922 nevondkundaline Anna Lisicina-vägiak oli sündnu Kaleighe (Žitnoručejha).

## Homaičendad
Kalevala

**Kalevala** (mugažo karjalan i suomen kelil) — karjalaiž-suomalaine rahvahaline epos runoiš. Kogoneb vižkümnes pajospäi.

Suomalaine Elias Lönnrot-kelentedomez' (1802−1884) kerazi karjalan i suomen rahvahan pajoid-starinoid Karjalas i Suomenmas, sid' valiči pajoid, ühtenzoiti niid süžetan pirdoil i andoi nimitust. Ezmäine variant oli vaumitud vodele 1828. Lönnrot ümbriradoi keratud materialad kahtišti: vl 1835 pästtihe ezmäižen kerdan (12 078 runod), vl 1849 kahtenz' pästand om sündnu (tegijan lopuline variant, 22 795 rived).

Kalevala om amuižiden vägimehiden man nimituz. Suomalaižed i karjalaižed eliba religijan veroidenke edel hristanuskondad, i kirj om niiden andmusiden znamasine purde.

## Kändused
Ezmäižed kävutadud kändmaha Kalevalad verhad keled oliba ročin kel' (Kastren, 1841) i saksan kel' (1852). Epos om kätud venän kel'he täuzin vl 1888 (Leonid Bel'skii), mugažo vn 1998 känduz om pästtud (tegijad Eino Kiuru i Armas Mišin).

Vepsän kel'he Kalevalan kändi Nina Zaiceva-kelentedomez'. Toižend lapsiden täht (2003) i täuz' kirj (2022) oma sätud.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* ''Lönnrot Elias''. Kalevala ''avtor.karelia.ru''-saital /Kändi vepsän kel'he N.G. Zaiceva, venän kel'he A.I. Mišin, E.S. Kiuru, kuvad A.A. Maksimov. — Petroskoi: Periodika, 2022. — 544 lp.   ISBN 978-5-88170-426-1; ISBN 978-952-7277-21-8 (FIN)
Kadmii

**Kadmii** (*Cd* — *cadmium* latinan kelel) om nell'kümne kahesanz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahtendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahtenden gruppan laptalagruppas, IIB), tabluden videndes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om harv Man kores, 130 mg tonnas. Germanine Fridrih Štromajer-himik avaiži kadmijan vl 1817, nimiti sidä Amuižen Grekanman Kadm-personažan mödhe. Sadas cinkan kivendon ümbriradmiženke, läz 20 tuhad tonnoid vodes, makstihe 3 US$ kilogrammas vn 2011 elokus.

Kadmii da sen ühtnendad oma morijad. Metall om kancerogenine.

## Fizižed ičendad

Kadmii om pehmed tagokaz plastine hobedaižvauged päličmänendmetall. Kristalline segluz om geksagonaline. Kadmiikaluine ližadusita räzäidab koverduses tinan kartte.

Atommass — 112,411. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 8,65 g/sm³. Suladandlämuz — 594,22 K (321,07 C°). Kehundlämuz — 1040 K (767 C°).

Londuseline kadmii kogoneb kahesas stabiližes izotopaspäi, niišpäi kaks' oma radioaktivižed vähän: 106Cd (1,25 %), 108Cd (0,89 %), 110Cd (12,47 %), 111Cd (12,8 %), 112Cd (24,11 %), 113Cd (12,23 %, T½ = 8,04 × 1015 vot, kändase indijaks), 114Cd (28,75 %), 116Cd (7,51 %, T½ = 2,8 × 1019 vot, kändase tinaks). Niiden ližaks tetas 30 ratud radioaktivišt izotopad 95..132 atommassanke da kaks'toštkümne izomärad. Kaikiš hätkemban 109Cd-izotopan pol'čihodamižen pord om 461,4 päivest, sid' 115Cd (T½=53,5 časud) i kadmii-107 (6,5 časud), mugažo 113mCd-izomär (T½= 14,1 vot), 115mCd-izomär (44,6 päivest) i 117mCd-izomär (3,36 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomerad 97, 98), α, β- i protonižen (nomer 99), β- i neitronižen (nomer 130) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš hobedaks vai indijaks, izotop 97 — hobedaks i palladijaks, kadmii-99 — hobedaks, palladijaks i rodijaks.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe kadmijan kaht videndest metalližtegesiden korrozijanvastaižeks krepindaks. Ližatas elementad alendamha tinadusen lämut i juvelirižes tehmižes. Tehtas mineraližid mujuid kadmijan sul'fidoišpäi i selenidoišpäi. Kävutadas akkumulätorbatarejiden elektrodikš. Hüvä termoelektrine material. Kadmijan ftoroborat om tarbhaine flüs alüminijan tinadusen täht.

## Irdkosketused
* Kadmii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz kadmijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Kalitkad

**Kalitkad** (, lüd., ) oma vepsän da karjalan rahvahan söm. Ned oma keskmäižed surtte avol'jaižed pirgad. Söm om populärine Venäman evropižen palan pohjoižen päivlaskmas i Suomenmas.

Karjalan naižed pagižiba: *Kalittoa kyzyy kaheksoa* «kalitk küzub kahesad». Toižin sanoin, kahesa komponentad oma tarbhaižed paštamha nenid pirgoid: rugižjauh (voib nižujauhon ližadusenke), vezi, hapamaid, sol, maid, argvoi, kandatez i südäin. Südäimeks ottas nenid produktoid: märgištunu hapamaidos ozrsurim, ozrpudr, kartohk, keittud ris vai šon, taukun.

## Kalitkha sidodud vepsän muštatiž

* *Voi kalitkad ei pahenda.*


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kut kalitkad pašttas // Vepsän kelen korpus. — #49.
Kana

**Kana** (, erasti *Gallus domesticus*) om kodikoittud 5,5 tuh. vozid tagaz suviazijalaine džungliden *[[Gallus gallus]]*-lind, maižanduzživat samha lihad da munid. Kaikiš äiluguižemb maižanduzlind mail'mas.

Kodikoittud lind lendab pahoin i ei voi leta edahan meclindun erineden, no voib joksta teravas. Oleleb 1,5..5 kg vedutte, kukoi om järedamb kilogrammas mi kana. Tetas enamba 180 sugud mail'mas. Lindunpoigaižed — cipad, cipaižed, cipuižed, kananpoigad.

## Ümbrikirjutand
Kana-erikon sugudimorfizm ozutase sel'ktas. Kana i kukoi oma harjanke päl, se om termoreguläcijan organ. N'ok om kover vähän. Höunhišton muju oleleb erazvuitte lujas.

## Kanoiden toižendoiden vepsän nimed
* *Haudoi kana* — haudui munid (poigaižid) kana.
* *Poikkana* — nor' kana.

## Kanaha sidodud vepsän tärtused
* *Kanankočk* — čoga tanhas kanoiden täht.
* *Kutk, kanankoda* — sauvuz kanoid pidamha.
* *Tüku-tüku* — sana kucumha kanoid.

## Kanaha sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed
### Muštatišed

* *Haudui kana, tegihe kukoi.*
* *Kadoi kuti kana kapkehe / Sömäiži kuti kana kapkes.*
* *Kana ei potkaida.*
* *Kana eile lind, ak eile ristit.*
* *Kana kakatab, munan toivotab.*
* *Kanad külläks ei sa sötta, a neidišt igäs ei sa sätatada.*
* *Kanoidenke pande, kukoidenke libu*.
* *Mahtad munid söda, ka mahta i kanoid sötta.*
* *Näl'ghižele kanale kagr uniš näguse.*
* *Ozavale kukoi munib, a ozatomale i kana ei muni.*
* *Soged-ki kana pule putub.*


### Ozoitesed

Edel oraine, keskel keraine, jäl'gil (jäl'giči) labidoine (kana).


## Kacu mugažo
* Meckana
* Sokana
* Vezikana

## Homaičendad
Jävaldmeri

**Jävaldmeri** (mugažo **Arktine valdmeri**, ,  vai *Arktiske Hav*, ,  vai *Polhavet*, ) om valdmeri Man Pohjoižel mapoliškol, arktižes polärižes regionas, Evrazijan i Pohjoižamerikan keskes.

Jävaldmeri om kaikiš penemb valdmeri Mal. Sen pala om kaiken jän al, hot' jäkate likkub aigan mändes.

## Erištundan da tedoidusen istorii
Saksalaiž-alamalaine Varenius-geograf erišti valdmert ezmäižen kerdan 1650-ndes vodes. Vl 1845 Londonan geografine sebr nimiti valdmert anglijan kelel (*Arctic Ocean*). Erased-se nügüdläižed tedomehed lugetas valdmert Atlantižen valdmeren palaks. Jävaldmeren täuz' oiktuzline status om märhapanmatoi, arktižiden valdkundoiden käskusišt i rahvahidenkeskeižed kožundaktad märhapandas sidä fragmentarižikš. Ižanduseližed zonad oma kudel valdkundal: Danii (Grenland), Islandii, Norvegii, Venäma, AÜV, Kanad.

Nece valdmeri oli hätken olnu «vauktan läipan» kartoil, i vaiše 19. voz'sadan kahtendes poles zavottihe tedoita sidä intensivižin. Fridtjof Nansen ujui ezmäižen päliči Jävaldmeres laivas vl 1896. Nügüd' ujujad tedostancijad ratas Jävaldmeres (AÜV, Venäma).

## Ühthižed andmused
Pind — 14,75 mln. km² (Mail'man valdmeren 4 %).

Randanpird — 45 389 km.

Veden mülü — 18,07 mln km² (Mail'man valdmeren 1,3 %).

Keskmäine süvüz — 1225 metrad (kaikiš madalamb valdmeriden keskes), kaikiš suremb süvüz — 5527 m (Grenlandan meri).

Šel'f (pohjan enamba mi nell' ühesandest) i kontinentoiden vedenalaižed agjad (pohjan seičemehesai kümnendest) ottas Jävaldmeren pohjan pindan tobmad palad. Jagadas valdmert koumeks sureks akvatorijaks: Arktine bassein, Pohjoiževropan bassein i Kanadan bassein.

Kävutadas Jävaldmert jüguiden vendan täht ujuden voden palan aigan. Venäma tegeb niid Pohjoižedme meritedme, AÜV i Kanad — Lodehližedme meritedme.

## Mered
Kaik om üks'toštkümne mert, päivnouzmaspäi päivlaskmha: Čukotkan meri, Päivnouzmaine Sibirin meri, Laptevoiden meri, Karan meri, Vauged meri (kontinentansüdäimine), Barencan meri, Grenlandan meri, Linkol'nan meri, Baffinan meri (kontinentansüdäimine), Bofortan meri. Kaikis suremb da suvižemb laht om Gudzonan laht (Kanad).

## Päportad

* AÜV
** Berrou (Aläsk)
** Pradho (Aläsk)
* Kanad
** Inuvik (Lodehližed territorijad)
** Taktojaktuk (Lodehližed territorijad)
** Nanisivik (Nunavut)
** Čerčill (Manitob)
* Islandii
** Aküreiri
* Norvegii
** Kirkenes
** Vardö

* Venälaine Federacii
** Murmansk (Murmanskan agj)
** Arhangel'sk (Arhangel'skan agj)
** Sabett (Jamalan Nenciden avtonomine ümbrik)
** Labitnangi — Salehard (Jamalan Nenciden avtonomine ümbrik)
** Dudink (Krasnojarskan rand)
** Igark (Krasnojarskan rand)
** Dikson (Krasnojarskan rand)
** Tiksi (Saha Tazovaldkund)
** Pevek (Čukotkan avtonomine ümbrik)

## Homaičendad