open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1 (lugu)

**1** (**üks**') om lugusana 0 da 2 keskes. Se om londuseline kogonaine lugu, erigoittud objektan abstraktine el'genduz.

Necen lugun znamoičend om sur' fizikas, informatikas i matematikas.

## Ičendad
Miččen taht lugun äikerdoičend ühteks andab sidä-žo lugud, jagamine ühtehe i üks'jäine märpordaz mugažo. Ühten jagamine surudehe andab tagasurut. Miččen taht lugun (päiči noläs) noläine märpordaz om 1. Nolän faktorial om ühthe tazostadud (0! = 1) tedomehiden kožundkirjutesen mödhe.

Üks' ei ole palakaz i eile palatoi lugu, toižin mureniži niiden luguiden teorijad.

## Üks'-lugusanha sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed
### Muštatišed

* *Ala opete ühtel kädel kudomaha paidad.*
* *Ei kaht carid ühthe lidnha mülütagoi.*
* *Ei päiväine ühtei ühtes čuraspäi pašta.*
* *Hüvä vaza kaht emid imeb, a paha ühten-ki kadotab.*
* *Kaik oma ühtel kuval kuvatud.*
* *Kaks' kondjad ühtes pezas ei voigoi eläda.*
* *Kaks' sil'mäd edemba nägeba, mi üks'.*
* *Käded oma ühted, ei ole niid ühesa.* (ei voi ehttä tehta kaiked)
* *Ojatin lapsed seičemen üht ei varaikoi.*
* *Om pök söb seičeme sömäd, toine pök söb ühten sömän i sen penikaižen.*
* *Otajale üks' grähk, a sanujale sada grähkäd.*
* *Pu ei lankte ühtel painandal.*
* *Üht päd ei voi sötta.*
* *Ühtel sijal i kivi kazvahtub.*
* *Ühtele om hüvä, a kahtele — paremb.*
* *Ühtes bokaspäi ei vestkoi.*
* *Ühtes päiväižes hatrad kuivaziba.* (edahaižen pol'ven heimolaižiš)
* *Ühtespäi kaht ei linne.* (ala anda vaudad lapsele)
* *Ühthe korvha mäneb, toižespäi lähteb.*
* *Üks' jaug kävele, a toine varasta.* (ala rigehti i meletaškande)
* *Üks' päskhaine kezad ei tege.*
* *Üks' su i nagrab i itkeb.*


### Ozoitesed

* Kaks' vellest läheten elädas, üks' te om keskes. (sil'mad)
* Nell' vellest ühten katusen al seištas. (laud)
* Nell' vellest ühten šläpan al seištas. (laudan jaugad)


## Kelenvänd
* *Ühtel tel* — tehta völ midä-se kerdalaz.
* *Ühthe lautha, ühtoiktha* — kerdalaz, keskustata.
* *Ühthe unhe magata* — magata hätken da süväs.

## Homaičendad
2 (lugu)

**2** (**kaks**') om lugusana 1 da 3 keskes.

## Lugun ičendad
* Nece lugu om palatoi, jagamatoi.

## Kaks'-lugusanha sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed
### Muštatišed

* *Ei kaht carid ühthe lidnha mülütagoi.*
* *Hüvä vaza kaht emid imeb, a paha ühten-ki kadotab.*
* *Kaht jänišad küksendeled, ni üht ed tabada.*
* *Kaks' kondjad ühtes pezas ei voigoi eläda.*
* *Kaks' päiväd oled adiv, a eskai — iče emäg.*
* *Kaks' sil'mäd edemba nägeba, mi üks'.*
* *Kurdhele kaks' kerdad ei sanugoi.*
* *Lapses om äi ližad: kalan sab da kaks' söb.*
* *Ühtele om hüvä, a kahtele — paremb.*
* *Ühtespäi kaht ei linne.* (ala anda vaudad lapsele)


### Ozoitesed

* Kaks' vellest läheten elädas, üks' te om keskes. (sil'mad)
* Kaks' vellest päliči tes elädas, toine tošt ei nähkoi. (sil'mad)
* Penikaižes bučuižes kahtejitte vin. (muna)


## Kelenvänd
* *Ajada kahthe kabjaha* — ajada hebol hotkas.
* *Kadoda kahthe kogoho* — kadoda olden olmas läz.
* *Kaks'-kahten* — ocati, ocatusi; oc ocha; sil'metusin.
* *Kaksikoverižhe* — kovertas lujas.
* *Kaksinkäzin* — ihastusenke, avoinsül'či.
* *Kahtel laučal ištta* — tehta kaks' azjad ühten aigan.
* *Kahten agjanke palik* — hüviden da hubiden poliden ümbrikirjutand.
* *Kahten lämoin keskes* — olda väran aigan sijas, konz toižed ristitud rideltas.
* *Kahthe kabjaha velaita* — toda lujas hotkas, tolauta.
* *Padaspäi kaks' vaksad* — lühüd vai madal kazvol.
3 (lugu)

**3** (**koume**) om lugusana 2 da 4 keskes.

## Ičendad
* Nece lugu om palatoi, jagamatoi.

## Koume-lugusanha sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed
### Muštatišed

* *Koume akad dai suim.*
* *Koumhesai pap' pajatab.*


### Ozoitesed

Mecas koume mechašt, kezal i tal'vel ühted sädod. (hong, kuz' da kadag)
4 (lugu)

**4** (**nell**') om lugusana 3 da 5 keskes.

## Lugun ičendad
* Nece lugu om palakaz.

## Nell'-lugusanha sidodud vepsän ozoitesed

* Nell' vellest ühten katusen al seištas. (laud)
* Nell' vellest ühten šläpan al seištas. (laudan jaugad)


## Mel'hetartuižed faktad
* 4-lugun varaidust kuctas tetrafobijaks. Se om levitadud Kitaiš, Japonijas da Korejas.

## Kacu mugažo
* Nellänz'päiv
* Nellän nellikon identižuz
5 (lugu)

**5** (**viž**) om lugusana 4 da 6 keskes.

## Lugun ičendad
* Nece lugu om palatoi, jagamatoi.

## Kacu mugažo
* Videnz'päiv
7 (lugu)

**7** (**seičeme**) om naturaline numeral' (lugusana) 6 da 8 keskes.

Lugetas seičemed ozavaks luguks Päivlaskmman kul'turoiš (vastkarin om Vjetnaman kul'turas). Mainitase Biblijas paksus simvoliženke znamoičendanke. Ende lugetihe seičeme planetad taivhas i jagoihe nedalid niiden mödhe. Amuižen aigan «seičeme» znamoiči «äi», sid' «nell'kümne» oti mugošt znamoičendad.

## Lugun ičendad
* Nece lugu om jagamatoi. Nellänz' palatoi lugu, viden kaks'jaine
* Kahtenz' Mersennan palatoi lugu (2^{3}-1)
* Koumanz' ozav lugu matematikas
* 27 = 128
* 710 = 1112 = 213 = 134 = 125 = 116 = 107 = 78(da sen edemba).

## Tedos
* neitraline pH.
* notoiden lugu muzikpordhil.
* azotan (N) atomiden lugu.

## Seičeme-lugusanha sidodud vepsän muštatišed

* *Ojatin lapsed seičemen üht ei varaikoi.*
* *Om pök söb seičeme sömäd, toine pök söb ühten sömän i sen penikaižen.*


## Homaičendad
9 (lugu)

**9** (**ühesa**) om lugusana 8 da 10 keskes.

## Lugun ičendad
* Nece lugu om palakaz.

## Ühesa-lugusanha sidodud vepsän muštatišed

* *Čud čudon ajab, jäl'ghe ühesa jokseb.* (pagištas sures čududelendas)
* *Käded oma ühted, ei ole niid ühesa.* (ei voi ehttä tehta kaiked)
Abissal'

**Abissal' ** vai **Abissaline zon** ( *ábyssos* «pohjatoi») om kaikiš lujembiden merisüvüziden zon (koume tuhad metrid da sen alemba), kus elädas valdmerinpohjan bentosan kundad.

Zon katab valdmeren pindan viž kudendest. Rel'jef om katl'used, vedenalažed mägisel'gad da tazangištod. Abissal' harakterizuiše päivänvauktusen kaikenaigaižel eilendal, veden vitkol likundal. Veden lämuz om +2..+3 C°.

Eläjad organizmad mahttas pidada veden znamasižid painusid (775 kilogrammhasai nelliksantimetral). Ned živatad oma sogedad, amuiženke augotižlibundanke.

## Homaičendad
Acolastus limbatus

***Acolastus limbatus*** om gaved' Lehtesensöjad bumbakod-sugukundaspäi (*Chrysomelidae*). Nevondkundaline i Vaugedvenäman Igor' Lopatin-entomolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1992.

Necil gavedil ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.

## Homaičendad
Adam

**Adam** (mugažo latinan kelel,  * 'adam* «mez'», «mez'kund», om parallelid sanoidenke *adom* «rusked» i *adama* «ma»;  *Adm*, ) om Biblijan da Koranan mödhe ezmäine mez', kudamban Jumal tegi.

Jumal sädi Adamad kudendel päiväl mirun zavodindaspäi 1. Moisejan kirjan mödhe. Adam oli mez'kundan ezitatan, eli vozil 1−930 mirun sädandan aigaspäi. Evan mužik, Kainan, Avelin da Sifan tat. Nened tütred mainitadas pühäkirjoiš: Avan (Sava), Azura, Orsa (toižidenke nimidenke mugažo), i vahvištadas, miše Eva sünduti heid kaks'jaižikš vellidenke. Jumal küksi Adamad Edeman saduspäi kundlematomuden tagut. Sen jäl'ghe Adaman päradmine oli manradand.

## Znamoičend uskondoiš
Judaizman el'gendusen mödhe, Adaman i Evan kosketused kuvastadas kaiken ristitrodun mel'kuvad, voib kacta heiden istorijad kuti ristitkundan istorijan ozutez.

Hristianižes teologijas Adam om ristitun simvol hänen sidoiš Jumalanke: Jumalan hüvüz venui Adamal kut sädamižen vencal, mez' oli pühä absolütižikš da kolmatoi, no nece kaik kadoi grähkantegendan tagut. Adam oigenzi alištust grähkale ičeze jäl'gnikoile, toižin sanoin kaikele ristitkundale. Eziauguine grähk oli kattud «kahtel Adamal» — Hristal. Adaman istorii Biblijas tegihe mugomiden hristanuskondan dogmatoiden aluseks kut naižen alištuz mehele i eziauguine grähk, mülüti nenid simvolid: rai, hüvüden i pahuden tundištusen pu, Elon pu, kel'tud plod, manitelii kü, küksend rajuspäi.

Arvostadas Adamad ezmäižeks endustajaks islamas (toižed nimed oma Abu al' Bašar «ristitkundan tat», Safiullah «Jumalan puhthuz»), mandejiden openduses i Bahai-uskondas.

Religijantedos starin Adamas kacuse antropogonižen mifan ozuteseks. Tedomehed lugetas, miše nece mif om neolitižen revolücijan kuvastuz.

## Homaičendad
Afrik

**Afrik** om kontinent, lähižidenke saridenke — Man kuiv pala. Se om Man kahtenz' surtte kontinent Evrazijan jäl'ghe, sijadase kaikiš mapoliškoiš.

Afrikanistik om tedo Afrikan polhe, afrikanistad tedoidas kontinentad.

Nimitadas Afrikan eläjid da sündnuzid afrikalaižikš, afrikanižel rodul mehid — afroamerikalaižikš, afroevropalaižikš da afroazijalaižikš.

## Ühthižed andmused
Pind saridenke — 30 221 532 km², kaiken kuivman videndez i Man pindan kuz' procentad, sarita 29,2 mln nellikkilometrad.

Eläjiden lugu oli läz pol'tošt milliardad ristituid (2024, vl 2013 oli 1,1 mlrd). Kaik 55 valdkundad, kümne rippujad territorijad da koume valdkundad rahvahidenkeskeižeta tundištuseta sijadasoiš Afrikas.

Kaik om kuz' aigvöd Afrikas, UTC−1..UTC+4.

## Geografijan andmused
Afrik om kaikiš räkemb kontinentišpäi. Se om üks'jäine kontinent, kudamban zonad levinedas pohjoižes subtropižes vöspäi suvhe subtropižhe vöhösai. Afrikan päivnouzmaižed randad lainištab Indine valdmeri, päivlaskmaižed da pohjoižed — Atlantine valdmeri, Neglaine-nem' om röunaks niiden keskes.

Nil, Niger i Kongo oma Afrikan da mail'man znamasižed joged. Kaikiš korktemb čokkoim om Kilimandžaro-vulkan (5892 m) Tanzanijan da Kenijan röunal. Kaikiš alahamb čokkoim sijadase mugažo Päivnouzmaižes Afrikas, Džibutiš, se om solakahan Assal'-järven tazopind (−155 m). Znamasižed järved oma Viktorii, Tanganjik i Njas.

## Istorii
Evropalaižed ličiba Afrikha 15.-16. voz'sadal. Portugalijalaižed anastiba kontinentan päivlaskmašt randad i möškanziba sijališt ristitištod verhiže maihe orjikš. 1880-nzile vozile kaik Afrikan randišt oli koloniziruidud da jagadud evropižil valdkundoil, päiči Efiopijas i Liberijas. Eläjad Saharan suvemb Afrikan rahvahad oliba otnuded vägel industrialižhe civilizacijha. Tarbhaižiden maižanduzkul'turoiden vend äikerdoičihe Ezmäižen i Toižen mail'man sodoiden keskes. Sil-žo aigal Suviafrikan Tazovaldkund, Egipt i Livijan pala saiba faktišt ripmatomut.

Kontinentan dekolonizacii zavodihe Toižen mail'man sodan jäl'ghe, se lopiše tobjimalaz vodele 1975, Namibii sai ripmatomut vl 1990. Rahvahanikoiden sodad, evropalaižiden lähtend da diktaturad oliba processan palaks äjiš uziš valdkundoiš.

## Homaičendad
Ahvenad

**Ahvenad** () oma jogikalad. Se om Ahvenaižed-sugukundan heim, üks'jäine *Percinae*-alasugukundas.

Kalanpoigaižed oma ahvenmaimad. Hen ahven nimitase *mugač:uks*.

## Leviganduz
Koume erikod oma levitadud Pohjoižen mapoliškon venos vös. Ahvenal ei ole surt znamoičendad kalanpüdandas.

Ahvenad elädas reskas vedes — jogiš, järviš, ojiš. Järedambad ahvenad ujudas süvembidme sijidme (oz., Änižes i Bodenjärves). Voidas eläda solakahas vähän vedes.

## Ümbrikirjutand
Hibj om värtmenvuitte, somuz om hen ktenoidine i ištub vahvas. Om somust sazopäil, pän üläh om pall'az. Hambhad kazdas äjil rivil. Šahloiden saubad oma üks'jäiženke ogahanke. Kaik om seičeme šahloiden neglašt.

Ahvenan sel'gsuugas om 13..14 kovad neglašt, razvsuug om kahtenke neglaiženke. Om enamba mi 24 rodad sel'grodas.

## Har'gmused
Ahvenad oma lihansöjad kalad. Ned södas penembid kaloid, rakuzid, gavedid. Äikerdoitas heredas, ka voidas kačustada kalan arvokahid erikoid uitoiš i järviš, sen tagut ahveniden püdand om velgusine siš.

## Erikod
Heim mülütab koume erikod:
* *Perca flavescens* — Pakuine ahven
* *Perca fluviatilis* — Järgeline vai evropine, vai jogiahven
* *Perca schrenkii* — Balhašan ahven

## Ahvenha sidodud vepsän muštatišed

* *Ahvenal om ičeze vald onghe tartta kut tahtoib.*
* *Haugenpä — bobulin loun, ahvenanpä — anopen loun.*


## Kacu mugažo
* Ahvenhein

## Homaičendad


## Edesine lugemine
* «Perch» — Britanižen enciklopedijan kirjutuz (Encyclopædia Britannica, 2011).
Ajanine kuz'

**Ajanine kuz**' () om kuz'-heimon puiden erik. Latinine nimituz libub Hokkaidon edeližes Edzo-nimitusespäi.

## Leviganduz
Kuzen erik om levitadud Edahaižes Päivnouzmas: Sihote-Alin', Sahalin, Kamčatk, kazvab harvemba Amuran agjan mägil, Jakutijan suves i Ohotskan meren päivlaskmaižel randal. Mugažo om levitadud Kitain pohjoižpäivnouzmas i Hokkaido-sarel. Kazvab nepsas venos klimatas, ei edahamb mi 400 km valdmerespäi.

Ei navedi igähižen rougun lähišt olendsijad i sodunuzid mahusid.

Kuz' voib kadoda lujan varhapanendan tagut sättujiš tahondoiš, no täuz' kadond ei grazi, kazvab läbipäzmatomiš sijiš päpaloin.

## Ümbrikirjutand
Eläb 350..400 vot, erasti 500 vodhesai. Seižui pimedust vaste, voib šingotadas vitkos 50..120 vot toižiden puiden al. Avoinuzil sijil nored kuzed mokitas pakaižišpäi. Pun korktuz sase 35..40 m, harvoin 50 metrhasai, tüvi om 100..110 santimetrhasai sankte.

Kron om piramidanvuitte, necen kuzen mecas om pimed da vilukoz i ei ole alamecad paksus. Mi korktemb mägidme, ka kuzed kazdas madalamb da hoikamb. Käbud oleskeldas 20..50-voččes igäspäi, om äi käbuid kerdan koumes..vides vodes. Ned oma oigetud alahaks, 3,5..8 sm pitte.

## Kävutand
Pumaterial kävutase mecanümbruradmižes i sauvondas. Ajanine kuz' om kožui mechimižen sarakon täht, kor' om hüvä dubindsubstancii.

Vezan efirvoi (1,5..1,7 %) voib kävutadas parfümerijas.

## Alaerikod
* *Picea jezoensis* subsp. *jezoensis* 
* *Picea jezoensis* subsp. *hondoensis* 

## Homaičendad
Afroevrazii

**Afroevrazii** (vai **Evrafrazii**) om järed superkontinent, kudambha mülütadas Evrazii (jagase Evropaks i Azijaks) da Afrik Suecan kanalanke röunaks. Termin om sätud mülüjiden kontinentiden nimitusišpäi.

Man kuivman kaikiš järedamb massiv. Pind om 84 980 532 nellikkilometrad (kontinentaližen šel'fan saridenke), mail'man nell' seičemendest. Ristitišt — läz 6 mlrd eläjid (2006), Man viž kudendest.

Kaik 147 valdkundad om üläkontinental. Aigvöd oma UTC−1..+12. Tetas 4725 kel't.

Geologijan tedomehed lugetas, miše Keskmeri linneb erigoittud Mail'man valdmerespäi 600 tuhad vodes. Mäged Al'piden kartte libuškatas Keskmeren sijas 70 mln vodes, Afrik i Evrop lindäs ühteks kontinentaks.

Üläkontinentan kaikiš amuižemb territorii om geologine Kaapvaal'-platform Suvižes Afrikas, om olmas 2,5..3,6 mlrd vozid.

## Homaičendad
Alaman kel'

**Alaman kel**' (vai **Niderlandan kel**', **Gollandijan kel**'; ičeze nimitused: *de Nederlandse taal*, *het Nederlands*) om germanižen gruppan indoevropine kel'.

Reguliruindorganizacii — Alaman kel'ühtištuz (*Nederlandse Taalunie, NTU*), se radab vspäi 1980 i sijadase Hagas (Alamad). Kirjankel' nimitase *Standaardnederlands*.

## Leviganduz
Alaman kel' om valdkundkel' Alamaiš (alamalaižed), Bel'gijas (flamandijalaižed), Surinamas. Mugažo se om EÜ:n üks' oficialižiš kelišpäi. Indonezijan erased rauhad mehed mušttas kel't.

Pagižijoiden lugu kuti kodikel' — 24 mln ristituid (2016), kuti kodikel' i kahtenz' kel' — 29 mln pagižijoid.

Edel 1925. vot lugetihe afrikaans-kel't alaman kelen paginaks, om levitadud Suviafrikan Tazovaldkundas.

## Istorii
Kel' libui mererandaližiden frankoiden kelespäi, mitte sündui ezisaksan kelespäi. Lähembaižed heimkeled oma amuižanglijan, frizan i alasaksonijan keled.

Alaman kelen istorii zavodiše vll 450−500, konz se erištui frankan kelespäi konsonantoiden kahtenden saksan sirdusen pordos. Oli amuižalaman keleks 12. voz'sadan keskhesai, sid' keskalaman keleks 16. voz'sadahasai. Nügüd'aigaine versii lugese vspäi 1500. Kelen standartizacijan ezmäižed naprindad oliba tehtud keskaigaižen Burgundijan gercogan käskuzkundal (Dižon) i Lüteran Biblijan kändusel vl 1526 (Antverpen). Vll 1636−1637 Alamaiden Valdkundaline Biblii om pästtud Leidenha, se oti Gollandijan lidnoiden paginoid aluzeks i oli sel'ged Alamaiden kaikiden agjoiden eläjile.

Vl 1804 Matteis Sigenbek-professor publikoiči alaman kelen orfografijan ohjandimid, ned oliba velgusižed voz'sadan pol't. Käskuz kirjankeles (*Wet schrijfwijze Nederlandsche taal*) om vahvištadud Bel'gijas vl 1946, Alamaiš vl 1947, i pani oficialižen orfografijan alusid.

## Lugusanad
* **één** — üks' 
* **twee** — kaks' 
* **drie** — koume 
* **vier** — nell' 
* **vijf** — viž 
* **zes** — kuz' 
* **zeven** — seičeme 
* **acht** — kahesa 
* **negen** — ühesa 
* **tien** — kümne
* **twintig** — kaks'kümne
* **dertig** — koumekümne
* **honderd** — sada
* **duizend** — tuha

## Frazad
* Welkom! – Tervhen!
* Wat is je naam? – Kut sindai kuctas?
* Waar kom je vandaan? – Kugalaine oled?
* Waar woon je? – Kus sinä eläd?
* Tot ziens! / Vaarwel! – Nägemižhesai!
* Dank je wel! / Bedankt. – Kitän.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Alaman kel' ''ethnologue.com''-saital.
Andrejeva Alevtina

**Alevtina Ivanovna Andrejeva** (; sünd. 1938, Šoutjärv', Karjalan ANST, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 2001) — vepsän runokirjutai.

Runod kodirandas, sen ristituiš, armastuses, elos. «Koivuine»-runokirj (surmanjäl'ghine, 2003), runod erazvuiččiš keradusiš, aiglehtesiš, lehtesiš. Oli ranu Karjalan televizijas (vepsän redakcijas).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Karjalan televizijan «Kirjakamari»-oigenduz Alevtina Andrejevas ''youtube.com''-saital.  (+ venäkel'žed subtitrad)
Amerik

**Amerik** om Man kuiv pala. Se kogoneb kahtes kontinentaspäi — Pohjoižamerik da Suviamerik. Lähižed sared Grenlandanke mülüdas sihe mugažo. Mirun palan toine nimituz om *Uz' mail'm*.

## Ühthižed andmused
Pind — 42,55 millionad km², se om 4,5 procentad penemb mi Azii. Sijadase Päivlaskmaižes mapoliškos kogonalaz. Eläjiden lugu ületi 1 mlrd ristituid vodel 2016. Nimitadas eläjid amerikalaižikš. Niiden paginkeled oma ispanijan, anglijan, portugalijan, francijan i indejalaižiden keled.

Kaik om 35 valdkundad da 17 rippujad territorijad Amerikas kogonaz. Jagadas Pohjoižamerik-kontinentad koumeks sureks regionaks: Pohjoižamerik (Kanad, AÜV, Meksik), Keskuzamerik, Kariban basseinan mad. Erištadas Latiništ Amerikad (eläjad oma latinamerikalaižed), se om Meksik da kaik mi suvemb sidä.

Kaikiš surembad valdkundad pindan mödhe oma Kanad, AÜV, Brazilii, ristitišton mödhe — AÜV, Brazilii, Meksik.

## Istorii
Pohjoižamerikan da Suviamerikan kontinentad ühtištuiba kahesa millionad vozid tagaz Panaman rajonas.

Amerik om elänzoittud ristituil 15..24 tuhad vozid tagaz, hö tuliba Sibirin suvespäi Aläskan kal't pidust' Tünen valdmeren randištod. Ezmäine populäcii lugi 70..4000 ristitud, se eli Aläskal hätken aigan, sid' äikerdoičihe i leviganzi kaikedme Amerikadme läz 15 tuhad vozid tagaz. Paleoeskimosad tuliba Amerikan pohjoižhe viž tuhad vozid tagaz, nügüd'aigaižed eskimosad elädas Amerikas üht tuhad vozid. Tetas kontaktoiš Skandinavijan eläjidenke meiden eras. Amerikan tetab avaiduz evropalaižiden täht vl 1492 vedi Amerikan igähižid rahvahid demografižennoks katastrofannoks, kucui evropalaižiden sirdandad Amerikan kolonijoihe i Afrikan eläjiden tulendad orjikš. 19. i 20. voz'sadoil Azijan eläjad ühtniba migracijha avaros mugažo.

## Nimituz
Nimitihe Man palad Amerikaks, nägub, florentižen Amerigo Vespučči-matkadajan nimen mödhe. Risttihe händast Pühän Emerikan oiktastuseks.

Toižen ezimeletusen mödhe, Amerik sai ičeze nimitust elokahan bristolilaižen Ričard Amerike-torgovanan kanzannimen mödhe, hän rahoiti Džon Kabotan tošt transatlantišt ekspedicijad. Kabot saihe Labradoran randhasai vl 1497 (kahtes vodes aigemba mi Vespučči) i nimiti avaitud evropalaižile maid ekspedicijan päižen sponsoran oiktastuseks.

## Homaičendad
Antarktid

**Antarktid** ( *antarktikos* — «Arktikan vastolend») om kaikiš suvemb kontinent, Man kuiv pala lähižidenke saridenke.

## Ühthižed andmused
Pind — 14,1 millionad km², sidä kesken šel'fjäžomad — 0,93 mln km², sared — 75,5 tuh. km². Om olmas kaikenaigaižeta ristitištota. Ei ole valdkundoid kontinentas, om vaiše polärižid tedoiduzstancijoid (läz 45), nell'hä tuhazesai ristitud elädas niiš lämäl voz'aigal. Kaikiš suremb stancii om Mak-Merdo (AÜV, 1,3 tuhazesai tedoidajid) Rossan meren Rossan sarel Erebus-vulkananke.

Kontinentan da sariden olend reguliruiše Kožundaktal Antarktikas, se om väges vs 1961 kezakun 23. päiväspäi. Kožundaktan mödhe, Antarktid da sared suvižen kuz'kümnenden parallelin südäimes oma territorii atomtehnologijan kävutandata. Antarktidan domen om .aq, telefonkod +672. Kaik aigvöd oma olmas kontinental. Voib oigeta vaiše tedoiduzradoid.

## Geografijan andmused
Antarktidan 99,7% om kattud jäl. Kontinentan realine pind läksi manaluižhe läz pol'kilometrad jän vedusen tagut, leved šel'f tegihe. Jän korktuz sab 4 km kontinentan keskuses, kudamb om läz Suvinabad. Transantarktižed mäged jagadas kontinentad päivnouzmaižhe da päivlaskmaižhe paloihe. Istorižikš kontinent jagase maikš da randoikš, oz., Adelin Ma. Sarištod: Suvižed Orkneisared da Suvižed Šetlandsared.

Antarktidan randad lainištadas (päiväižen mödhe) Atlantine, Tün' da Indine valdmered. Dreikan sal'm om kontinentan da Suviamerikan keskes. Kaikiš pidemb jogi om Oniks läz Rossan mert, 32 km pitte. Om severz'-se sadoid manalaižid järvid, Vostok-järv om kaikiš znamasižemb niiden keskes (pind 15 790 km², pindan süvüz 3 769 m, mülü 6 343 km³, järven süvüz 1 200 m).

Kaikiš korktemb čokkoim om Vinsonan mägenpä (4892 m) Päivlaskmaižes Antarktidas. Kaikiš alahamb čokkoim om täuttud jäl Bentli-alangon süvüz (−2555 m) Päivlaskmaižes Antarktidas mugažo. Ühthemänho 35 vulkanad om tetab Antarktidal da sen saril, niišpäi 8 oma aktivižed.

## Klimat
Antarktid om kaikiš vilumb kontinent Mas. Paneb vaiše lunt sadegišpäi. Sulasä oleleb vaiše lämäl voz'aigal i mererandal.

## Sündnuded ristitud
Vspäi 1978 läz 10 ristitud om sündnu Antarktidan territorijal.

## Galerei

061212-nordkapp.jpg|Antarktižel pol'sarel
GletscherMM.jpg|Jäžom tel Mak Merdo-tedostancijannoks
Fryxellsee Opt.jpg|Solav vedhudetoi Friksell-järv Viktorijan Mal
Mount Erebus Aerial 2.jpg|Erebus-mägen nägu
Aurore australe - Aurora australis.jpg|Suvižed lunad


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Valdkundaline «Arktikan i Antarktikan tedoinstitut»-tedokeskuz (''aari.ru'', Piter, Venälaine Federacii).
Argon

**Argon** (mugažo latinan kelel, znamoitas *Ar*), om kahesatoštkümnenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahesandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan päalagruppas, VIIIA), tabluden koumandes periodas.

## Ühthižed andmused
Argon om levitadud Man atmosferas, sen koumanz' element mülün mödhe (0,934 %; 1,288 % massan mödhe). Mülütand mail'mas om 0,02 % massan mödhe, kaceltas neonanke erasiš-se tähthiš i planetsumegusiš.

Anglijalaižed Uil'jam Ramzai-himik i Lord Relei-fizikantedomez' (Džon Uil'jam Strett) avaižiba ut elementad il'mas vll 1893−1894 himižel reagiruindan kodvindal i spektroskopijan abul. Hö saiba vn 1904 Nobelän premijoid himijas i fizikas inertižiden gazoiden avaiduses. Ramzai löuzi akustižil märičemižil, miše uz' gaz om üks'atomine, sidä vizid, se om elementarižeks substancijaks. Vn 1894 elokus, arni ištundan aigan Oksfordas tedotusenke avaiduses, nimitihe elementad argonaks -sanaspäi *argos* «lašk», «vitk», «aktivitoi», se oli ezmäine tetab inertine substancii sil aigal.

## Fizižed ičendad

Argon om inertine üks'atomine gaz mujuta, maguta da hajuta.

Atommass — 39,948. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš, −186 C° lämudel) — 1,40 g/sm³. Suladandlämuz — 83,81 K (−189,34 C°). Kehundlämuz — 87,30 K (−185,85 C°).

Man atmosferan argon kogoneb koumes stabiližes izotopaspäi: 36Ar (0,337 %), 38Ar (0,063 %), 40Ar (99,600 %). Kosmine argon mülütab 40Ar-izotopad vähän lujas, sikš miše nece izotop sündub Mas kalijan-40 čihodamižes, kudamban pala kosmosas om penemb äjan. Tetas 21 ratud radioaktivišt izotopad 30..35, 37, 39, 41..53 atommassanke, i voib olda üks'jäine 32mAr-izomär. Kaikiš hätkembad ratud izotopad oma 39Ar 269 vot pol'čihodamižen pordonke, 42Ar (T½=33 vot) i 37Ar (35 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas kaks'protonižen (nomerad 29, 30), β- i protonižen (nomerad 31..33), β- i neitronižen (nomerad 47, 53) vai β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš hloraks vai kalijaks, mugažo rikikš (nomerad 29, 30), hloraks i rikikš (nomerad 32, 33), rikikš, hloraks, fosforaks i olaks (argon-31).

## Kävutand
Sadas il'maspäi laptaližeks produktaks hapanikan puhtastamižen jäl'ghe. Ottas kävutamižhe kaičijaks inertižeks atmosferaks, lämoinpalon sambutimiš, ühthekeitandan aigan i lazeriš. Argon kävutase pakuitezgazaks, om registriruidud sömližaduseks nomer E938.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Argon ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz argonas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Arhimed

**Arhimed** ( *Arhimedes*; sündnundan i kolendan sijaduz: Sirakuzad, Sicilii, Amuine Grekanma; eli vozil 287−212 edel m.e.) oli amuižgrekine matematikantedomez', astronom, mehanikantedomez' da inžener Sirakuzišpäi, eli siš elon tobjad palad.

Mez' tegi äjid avaidusid geometrijas, pani mehanikan, gidrostatikan alusid. Arhimed om äjiden tarbhaižiden löudusiden avtor: mašinad bibun alusel, Arhimedan puno, paraboližed linzad.

Nügüd'aigaižiden arvoiden mödhe, Arhimedan avaidused tegihe matematikan edesižen šingotesen aluseks, mitte zavodihe Evropas vozil 1550−1650. Sen paloin, panihe amuižen Arhimedan tedotöid matematižen analizan alushe. Nened mail'man tetabad matematikantedomehed i fizikantedomehed otiba kävutamižhe Arhimedan töid 16.-17. voz'sadas: Johannes Kepler, Galileo Galilei, Rene Dekart, Pjer Ferma.

## Biografii
Arhimed oli sündnu Amuižen Grekanman Sirakuzad-kolonijha, eli siš elon tobjad palad. Arhimedan üks'jäižen mainitesen mödhe, Fidii-tedomez' oli hänen tatan. Kanz ei olend elokahan, i Fidii andoi opendust poigale ičeze tedoišpäi vaiše, niiš ei olend levitadud filosofijad i literaturad. Gieron-sodamez' oli Fidijan kanzan heimolaižen, anasti tobmut Sirakuziš i kändihe kolonijan carikš. Sen jäl'ghe voimuz opeta Aleksandrijas avaižihe norele Arhimedale — antikaigaižen mirun tedon ühtes keskusišpäi.

Opendusen aigan Arhimed sai tedoid Aleksandrijan kirjištospäi, tegi sebrust Konon-astronomanke i Eratosfen-tedomehenke. Pördui Sirakuzihe i kut carin heimolaine voi ei tehta nimidä, tedo ičeksaz oli mel'hetartuine hänele. Gieron-car' eci tedon praktižid kävutandoid i uskotoiti tedomest säta mašinoid da mehanizmoid, kudambad toiba Arhimedale hoštust hänen elon aigan völ.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Arhimedan tedotöiden grekankel'žed tekstad ''wilbourhall.org''-saital.
Aristotel'

**Aristotel**' (; sünd. vl 384 edel m.e., Stagir-lidn, Frakii — kol. 322 e.m.e., Halkis, Evbejan sarel) oli amuižgrekalaine filosof, Platonan openik. Vodespäi 343 edel m. e. — Makedonijalaižen Aleksandran kazvatai da opetai. Vl 335 EME hän pani Likejan Peripatetižen školan alusen. Aristotel' oli klassižen periodan naturalist da amuižaigan lujas valatoitai dialektikantedomez'. Hän oli mugažo formaližen logikan alusenpanijan. Aristotel' om sänu tärtuzapparatan, kudambad nügüd'-ki kävutadas filosofijas da tedostiliš.

Aristotel' oli ezmäine, ken om sänu filosofijan kaikenpol'žen sisteman. Sihe sistemha mülüdas kaik ristitun šingotesen sferad — sociologii, filosofii, politik, logik, fizik. Aristotelin kaceged ontologijha oma lujas valatoitnuded ristitunmeletamišt. Hänen metafizine openduz om šingotanu Akvinalaižen Homoin sholastižen metodan abul.

## Homaičendad


## Edesine lugemine
### Originaližed tekstad
Standartine (Berlinan) pästand (*archive.org*):
* Vol. I (1831)
* Vol. II (1831)
* Vol. III (1831). Latinankel'žed tekstad.
* Vol. IV (1836). Sholijad Aristotel'he.
* Vol. V (1870). Fragmentad. Ližad sholijoihe. Ozutez.
Arsen

**Arsen** (*As* — *arsenicum* latinan kelel) om koumekümne koumanz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om videndestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — videnden gruppan päalagruppas, VA), tabluden nelländes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Arsen om harv londuses, pala Man kores — 1,7 grammad tonnas. Voib löuta puhthas olendas harvoin lujas. Elementarine arsen sase kebnas artutin kartte, ka tetihe sidä Evropas i Azijas Keskaigan völ. Ozutesikš, 16. voz'sadan šveicarižen Paracel's-lekarin töiš arsen sase arsenikan reakcijaspäi munakorenke. Vl 1789 francine Antuan Loran Lavuaz'je-himik ozuti, miše puhtaz arsen i sen arsenik-mineral oma erižed substancijad. Latinine nimituz sündui persijan kelen زرنيخ (*zarnik*)-sanaspäi «pakuine kuldakaz pigment», kävutadas muga arsenan sul'fidad (se-žo auripigment, arsenik, As2S3).

Arsen da kaik sen ühtnendad oma morijad da kancerogenižed, ottihe azegeks Ezmäižen mail'man sodan aigan. Territorijan redustoitand arsenal oleskeleb kuldan samižen tahondoiš.

## Fizižed ičendad

Puhtaz arsen om räbed terazmujuine metalloid (pol'metall) vihandanke ližamujunke tobjimalaz (kaikiš levitadud form). Toižed kaks' allotropišt formad oma pakuine i must arsen. Kristalline segluz om trigonaline romboedrine.

Atommass — 74,92159. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 5,73 g/sm³ (hahk arsen). Sublimacijan lämuz — 887 K (615 C°).

Londuseline arsen kogoneb üks'jäižes stabiližes 75As-izotopaspäi. Tetas mugažo 32 ratud radioaktivišt izotopad 60..74, 76..92 atommassanke i niiden kümne izomärad. Kaikiš hätkemban 73As-izotopan pol'čihodamižen pord om 80,3 päiväd, sid' 74As (T½= 17,77 päivest) i 71As (65,3 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (60..63-izotopad) i β-čihodamižen kal't, kändasoiš germanijaks vai selenaks (74-izotop kändase molembikš).

## Himižed ičendad
Metalline arsen palab lujan lämbitusen jäl'ghe i sädab arsenan hapandust (III).

Elementarižen arsenan samižen päine mahtuz om sen sul'fidan kivendoiden poltand jäl'geliženke sadud hapandusen endištusenke hilen (hil'nikan) abul: 
: \mathsf{ 2As_2 S_3\ +\ 9O_2 \ \xrightarrow{t^oC}\ 6SO_2 \uparrow +\ 2As_2O_3 \ }
: \mathsf{ As_2 O_3\ +\ 3C \ \xrightarrow{t^oC}\ 2As \ +\ 3CO \uparrow }

## Kävutand
Ottas kävutamižhe mectusen hahktinaižen henikon tehmižes ližaduseks kändmaha heničuid šurunvuiččikš. Kävutadas heitmaha karvad nahkoišpäi niiden ümbriradmižes. Tehtas pol'veimid (oz., gallijan arsenidaspäi). Sadas bengaližid lämoid.

Vauktan arsenan (As2O3) mail'man tehmine oli 36,4 tuhad tonnoid vl 2014. Kaikiš znamasižemb samine (tuha tonnoid da sen enamba, 2014) om neniš valdkundoiš: Kitai (70 %), Marok (22 %), Venäma, Bel'gii.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Arsen ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz arsenas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Arskaht'

**Arskaht' ** (, ) om Venäman vepsän külä Leningradan agjan Boksitogorskan rajonan pohjoižes. Mülüb Jefimovskijan lidnankundha.

## Enzne
Arskaht' šingotihe mecan varhapanendal. Edel vn 2019 semendkud külä oli Arskahtin küläkundan administrativižeks keskuseks.

## Geografijan andmused
Külä sijadase penen Räbovo-järven (182 m ü.m.t.) pohjoižel randal i Lid'-jogen randal. Matkad Boksitogorskhasai om 121 km suvipäivlaskmha.

## Eläjad
Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän kaikenaigaižiden eläjiden lugu oli 320 ristitud, heišpäi nell' videspäi oliba kirjutadud venälaižikš, vl 2010 — seičeme kümnendest. Kaikiš suremb ristitišt oli 375 eläjad vl 1997. Suvivepsän paginan pagižijad elädas küläs.

Arskahtiš kahesavoččen opendusen škol radab, kus opetas vepsän kel't. Kaikenaigaine lauk om olmas.

## Homaičendad
Lisicina Anna

**Anna Lisicina, Mihailan tütär** (; sünd. 14. uhoku 1922, Ozrei (nügüd' Kalagen posad), Karjalaine radkommun, Venäman NFST — kol. 3. eloku 1942, Süvär'jogi, Leningradan agj, Venäman NFST, NSTÜ) — Karjalaiž-Suomalaižen Nevondkundaližen Socialistižen Tazovaldkundan Kommunistižen partijan keskuzkomitetan sidonik, partizan. Nevondkundaližen Ühtištusen vägiak. Hän sai mugažo Leninan da Rusttan tähthan ordenad.

## Aigaližed voded
Anna oli sündnu vl 1922 Ozreihe (ven. *Житноручей*, Žitnoručein külä; nügüd' Kaleigen külän posadas Änižröunan (Änižrandan) rajonas, Karjalan Tazovaldkundas). Hän oli vepsläine. Anna lopi Kaleigan keskmäižen školan. Vodespäi 1938 vodehesai 1940 hän openzihe Karjalaižes kul'turtehnikumas (vai Leningradižes kirjišttehnikumas). Sid' Anna radoi kirjištakan Segežan rajonklubas. 

## Sur' Kodimaine soda (voin)
1942 voden kezakul Lisicinan Annad da hänen sebranikad Melent'jevan Marijad oigetihe anastadud Šoutarven rajonha. Šoutarves hö sädiba peitkomitetoid, konspirativižid peittahoid, keraziba andmusid okkupacižen tobmuden polhe, lämoipunktoiš da toižiš sodasauvuziš. Vodel 1942 elokun 3. päiväl kaks'kümnevozne Lisicina upsi ehtatades Süväres poikpoli.

## Mušt
Muštpachad Anna Lisicinan oiktastuseks oma Kos'kenaluižes, lidnanvuiččes Nikol'skii-žilos (Kos'kenaluižen rajon) da Kaleigas. Om nimitadud irdoid hänen nimel Petroskoiš i Nikol'skii-žilos.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Anna Lisicinan biografii «Man vägimehed»-saitas (''warheroes.ru''). (venäkelel)
Azii

**Azii** (grekan kelel: *Ασία*) om man kuiv pala, kaikiš suremb pindan i ristitišton mödhe. Se da Evrop oma Evrazii-kontinentan kaks' palad. Sijadase pohjoižel mapoliškol, Evrazijan suves, päivnouzmas da pohjoižes. Nügüd' Azii om kaikiš heredamb šingotesen region.

## Ühthižed andmused
Pind lähižidenke saridenke — 43,5 millionad km². Eläjiden lugu — 4,2 mlrd (2012), koume ristitud videspäi elädas Azijas.

Kaik 47 valdkundad, viž rippujad territorijad da viž valdkundad palahiženke rahvahidenkeskeiženke tundištusenke sijadasoiš Azijas. Kazahstan, Turkanma da Venäma sijadasoiš paloin Evropas-ki, Indonezijan pala om Valdmerimaiš, Egipt da Jemen sijadasoiš Afrikas paloin.

Nimitadas Azijan eläjid da sündnuzid azijalaižikš.

Päivnouzmmantedo om disciplin, tedoidab Azijan da Pohjoižafrikan rahvahiden istorijad, ižandust, literaturad, religijad, filosofijad, kelid i kul'turid.

## Geografii
Azijan sariden pind om läz 2 mln km², kaikiš suremb niišpäi om Kalimantan (Borneo). Järedad pol'sared: Arabijan pol'sar', Indostan, Anatolijan pol'sar', Korejan pol'sar', Kamčatk, Čukotk, Taimir.

Azijan päivnouzmaižed randad lainištab Tün' valdmeri, suvižed randad — Indine valdmeri, päivlaskmaižed randad — Atlantižen valdmeren Keskmeri da Mustmeri, pohjoižed randad — Jävaldmeri. Dežnevan nem' om kaikiš päivnouzmaižemb čokkoim, Beringan sal'm sijadase Päivnouzmaižen Azijan i Pohjoižamerikan keskes. Suecan kanal lugetas röunaks Azijan i Afrikan keskes.

Janczi, Huanhe, Ob' Irtiš-ližajogenke, Jenisei Angar-ližajogenke, Lenanjogi Vitim-ližajogenke, Amur Arguninke, Mekong, Evfrat, Ind, Gang i Brahmaputra oma Azijan da mail'man znamasižed joged. Järedad järved oma Kaspijan meri (paloin), Baikal, Balhaš, Tonlesap, Aral, Issik-Kul', Urmii da Duntinhu.

Kaikiš korktemb čokkoim om Džomolungm-mägenpä (8848 m) Kitaiš. Kaikiš alahamb čokkoim om Umbemeren tazopind (−430 m vn 2015 sügüz'kul) Azijan suvipäivlaskmas.

## Klimat i tarbhaižed kaivatused
Kaik klimatižed vöd oma Azijan territorijal. Erasiden tarbhaižiden kaivatusiden varad oma kaikiš surembad: kivivoi, londuseline gaz, harvad mametallad.

## Homaičendad
Azot

**Azot** (*N* — *nitrogenium* latinan kelel «sündutai nitratad») om seičemenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om videndestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — videnden gruppan päalagruppas, VA), tabluden kahtendes periodas.

## Ühthižed andmused
Vl 1772 šotlandine Daniel' Rezerford-himik pästi dissertacijad azotan ičendoiden ümbrikirjutamiženke, lugetas händast azotan avaidajaks. Vll 1772−1777 ročine Karl Šeele-himik tedoiži azotan ičendoid i publikui rezul'tatoid, niiš ümbrikirjuti atmosferan il'mad ezmäižen kerdan kut «lämoiil'man» (hapanikan) i «reduil'man» (azotan) segoitust.

Vl 1787 nügüd'aigaižen himijan Antuan Lavuazje-alusenpanii tariči nimitada elementad azotaks () amuižgrekan kelen ἄζωτος-sanaspäi *azotos* «hengmätoi», sikš miše azot ei pid'oitele palandan i hengaidusen processid.

## Fizižed ičendad
Atommass — 14,00674. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 0,001251 g/sm³. Suladandlämuz — 63,15 K (−210,00 C°). Kehundlämuz — 77,35 K (−195,79 C°).

Azot om kaks'atomine gaz mujuta, maguta da hajuta. Londuseline azot kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 14N (99,635 %) i 15N (0,365 %). Sen ližaks om sadud 14 ratud radioaktivišt izotopad 10..13 i 16..25 atommassanke, üks' izomär mugažo (m11). Kaikiden niiden pol'čihodamižen pord om sekundad lühüdamb päiči 13N (kümne minutad), 16N (7,13 s) i 17N (4,173 s).


Liquidnitrogen.jpg|Nozoltadud azot
Liquid nitrogen dsc04496.jpg|Kehui azot metalližes stokanas
Nitrogen-glow.jpg|Kolb azot-gazanke


## Himižed ičendad
Inertine element, no reagiruib päličmänendmetalloiden kompleksižidenke ühtnendoidenke. Azotan ühtnendad oma aktivižed da toksižed paksus.

Järgeližiš arvoimižiš azot reagiruib litijanke vaiše ičeze inertižusen tagut:
:: 6Li + N2 -> 2Li3N

Reagiruib lämbitamižes erasidenke-se toižidenke metalloidenke i metallatomidenke substancijoidenke säten nitridoid mugažo:
:: 3Mg + N2 -> Mg3N2
:: 2B + N2 -> 2BN

Azotan i vezinikan reakcii om egzotermine, ammiak tegese sen satuseks:
:: N2 + 3H2  2NH3

Reagiruind mäneb molembinpol'žikš, kävutadas katalizatoroid (paksumba metalline raud alüminijan i kalijan hapandusidenke), korktoid lämuzid i painuzid ližadamha ammiakan sädandad. Se reakcii varatab ižandust azotühtnendoil, sauptab niiden kulutandan tobjad palad.

## Kävutand
Seičemenz' element om levitadud londuses lujas, Man atmosfer kogoneb sišpäi 78,09 % mülün mödhe. Sadas il'maspäi, koume nelländest kändase ammiakaks.

Azot om üks' tarbhaižiš elementoišpäi elon olendan täht, mülüb vauktušihe. Kävutadas inertižeks ümbrištoks, agentaks vilugoitimiš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Azot ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz azotas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Avaran kel'

**Avaran kel**' (ičeze nimitused: *авар мацӀ*, *магӀарул мацӀ*) om nahiž-dagestanižen kel'kundan kel'. Avaran kel' om üks' Dagestanan Tazovaldkundan oficialižiš kelišpäi. Pagižijoiden lugu — 762 tuhad ristituid, heišpäi 715 tuh. elädas Venämas vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe.

## Avaran kirjamišt
Avaran kirjamed oma kirilližen kirjamišton pojhal:

## Edesine lugemine
* Мадиева Г. Аварский язык.
Avstralii (kontinent)

**Avstralii** (-sanaspäi «suvine») om kontinent, mülüb Man kuivha Valdmerimad-palaha.

## Ühthižed andmused
Kontinentan pind — 7,66 millionad km² (kuivman viž procentad), randanpird om 35 877 km (sarita). Piduz om 3200 km pohjoižespäi suvhe i nell' tuhad kilometrid päivnouzmaspäi päivlaskmha.

Eläjiden lugu — 23,1 mln ristituid (2015). Rahvahan keskmäine tiheduz om koume ristitud nellikkilometras. Kaikiš surembad lidnad (millionnikad): Sidnei, Mel'burn, Brisben, Pert, Adelaid.

Se om kaikiš penemb kontinent, alištub kuivaigoile enamba kaiked. Nece kontinent om üks'jäine, kudambal vaiše üks' valdkund om olmas — ühtennimine Avstralii. Lähembaižed sured sared oma Tasmanii suvipäivnouzmas i Uz' Gvinei pohjoižes, molembad seištas ühthižel Avstraližel platformal kontinentanke, i erasti lugetas niid ünäižeks kontinentaks.

## Geografijan andmused
Tünen valdmeren Koralloidenmeri levigandeb päivnouzmha kontinentaspäi, Tasmanan meri om suvipäivnouzmas. Indine valdmeri om randištonno suves, päivlaskmas i pohjoižes (sidä kesken Timoran i Arafuran mered, Karpentarii-laht).

Tazangištod oma enambuses. Kaikiš korktemb čokkoim om Koscüško-mägi kontinentan suvipäivnouzmas, 2228 m ü.m.t.. Sur' Zaborkrif vedase läz kaht tuhad kilometrid pidust' kontinentan pohjoižpäivnouzmašt randad.

Klimatižed vöd oma subekvatorialine pohjoižes, tropine keskuzpalas, subtropine päivnouzmas da suves, ven päivnouzman mägipautkil i suvipäivnouzmas.

## Flor i živatišt
Kontinentan flor om erazvuitte, kazmusiden erikoiden 12 tuhaspäi ühesa tuhad oma endemikad. Živatišt om gollemb erikoil, tetas imetaiživatoiden 235 erikoid, linduiden — 720, ujelijoiden — 420 i amfibijoiden 120 erikod.

## Homaičendad
Baikal

**Baikal** vai **Baikaljärv** (, ) om reskveden süvä järv. Sijadase Venäman azijalaižes palas, Sibirin päivnouzmpoles.

Kaikiš suremb langenii jogi om Seleng. Üks'jäine jogi lähteb järvespäi, se om Angar.

## Ühthižed andmused
* Pind — 31 722 km² (sarita)
* Vedenmülü — 23 615 km³
* Randanpird — 2000 km
* Korktuz valdmeren tazopindan päl — 456..457 m (reguliruiše padoseinil Angar-jogel)
* Kaikiš enamb süvüz — 1642 m (1147 m alemb mi Mail'man valdmeren tazopind)
* Keskmäine süvüz — 744 m
* Basseinan pind — 571 000 km²
* Solakahuz — 0,120 ‰.

Järven piduz om 636 km, leveduz vajehtase 24..79 km röunoiš.

Baikal om kaikiš süvemb järv mail'mas. Siš om 27 sart, kaikiš suremb niišpäi om Ol'hon.

Nene lidnad seištas järven randal: Severobaikal'sk i Babuškin (Burätijan Tazovaldkund), Baikal'sk i Slüdänk (Irkutskan agj).

## Geologii
Baikal om kaikiš vanhemb järv Mail'mas, sen igä om 25 mln vozid. Se venub riftzonas.

Järv om ümbärtud mägisel'gil i sambnuzil vulkanoil. Päivlaskmaine randišt om kall'oikaz, päivnouzmaine randišt om vezo.

Madal vezi om pidust' kaiked randištod, vedenalaižed pautked mugažo. Baikalan koume katl'ust oma Suvine, Keskmäine i Pohjoine, ned oma erigoittud kahtel mägisel'gal: Akademine () i Selengine (ven. *Селенгинский*). Pohjan sagedmaiden sanktuz sase kudehesai tuhad metrid gravimetrižen kartištamižen mödhe, se znamoičeb, miše upotadud järves mägisel'giden todesine korktuz om enamba mi seičeme tuhad metrid.
Babajevon ümbrik

**Babajevon ümbrik** () om ümbrik (edel vn 2022 kezakud — rajon) Venäman Vologdan agjas.

Administrativine keskuz om Babajevo-lidn, otab ümbrikon ristitišton koumed videndest.

## Istorii
Ümbrikon aluz om pandud vn 1927 elokun 1. päiväl kut rajon Leningradan agjan Čerepovecan ümbrikos. Vn 1930 heinkun 23. päiväl heittihe sidä ümbrikod, i vhesai 1937 rajon mülüi Leningradan agjaha kut administrativine ühtnik. Vn 1937 sügüz'kun 23. päiväspäi mülüb Vologdan agjaha. Ümbrik om olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 1965.

## Geografijan andmused
Babajevon ümbrik om Vologdan agjan päivlaskmaine taho. Pind om 9 233,3 nellikkilometrad (kahtenz' surtte agjas). Sen piduz pohjoižespäi suvhe — 200 km, päivlaskmaspäi päivnouzmha — 50 km. Mec otab territorijan 61 %.

Om röunoid kahesanke Venäman ümbrikonke i rajonanke:
* pohjoižpäivnouzmas Vologdan agjan Belozerskan ümbrikonke;
* päivnouzmas Vologdan agjan Kadujan ümbrikonke;
* suvipäivnouzmas Vologdan agjan Ustüžnan ümbrikonke;
* suves Vologdan agjan Čagodoščan ümbrikonke;
* suvipäivlaskmas Leningradan agjan Boksitogorskan rajonanke;
* päivlaskmas Leningradan agjan Tihvinan rajonanke;
* lodehes Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonanke;
* pohjoižes Vologdan agjan Vitegran rajonanke.

Znamasižed joged oma Sud sen ližajogidenke (Kolp' da Šogd), mugažo Sudan sädajad joged: Nožem da Kološm. Läz kaik joged mülüdas Volgan (Kaspijan meren) basseinha, pen' pala lodehes — Ojatin (Atlantižen valdmeren) basseinha. Läz 200 järved om soiden kesked.

Reljef om tazo da alangoikaz tobjimalaz. Vepsän ülüz seižub ümbrikon pohjoižpalas.

Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (mouckivi, letked, saved, gravii), mineraližed mujud, mec, reskvezi.

## Tobmuz
Vn 2015 sulakun 28. päiväspäi rajonan territorii jagoihe seičemeks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund, viž küläkundad da üks' rahvahaline küläkund. Vn 2022 kezakuspäi kaik ümbrikon kundad oma kätud sen territorialižikš palakundoikš.

Vn 2013 sügüz'kuspäi Igor' Kuznecov radoi rajonan da sen administracijan pämehen. Kaik nell' ohjandust, kaks' komitetad da viž palakundad alištuiba rajonan administracijale.

Käskusenandai tobmuz om ümbrikon parlament — Ezitajiden Suim () 18 ühtnijanke. Nikolai Korotišev radoi Suiman ezimehen vl 2015. Kaik rahvaz valičeb ezitajid nelläks vodeks.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 24 930 ristitud, vn 2010 — 22 853 ristitud, vn 2021 — 19 398 ristitud.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 91,3 %, vepsläižed — 1,9 %, toižed rahvahad — 2,3 %, rahvahuden ozutandata — 4,5 %.

Kaik om 271 eländpunktad ümbrikos, niiden kesken üks' lidn, 13 žilod, 251 külä, kaks' raudtestancijad, üks' raudtesarak da koume futorad.

Toine sur' eländpunkt om Borisovo Sudal-žilo (1,9 tuh. rist. vl 2002).

## Ižanduz
Ümbrikon ižandusen päsarakod oma raudte- da gazanveimtransport, maižanduz da sömtegimišt, mecan ümbriradmine, turizm.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Babajevon ümbrikon administracijan oficialine sait (''35babaevskij.gosuslugi.ru''). 
* Babajevon ümbrik agjan oficialižel ''vologda-oblast.ru''-portalal.
Bah Iogann Sebast'jan

**Iogann Sebast'jan Bah** ( [ˈjoːhan zeˈbasti̯an ˈbax]; sünd. 21. (31.) keväz'ku 1685, Eizenah, Saksen-Eizenah-gercogkund — kol. 28. heinku 1750, Läipcig, Saksonii, Pühä Rimalaine imperii) oli saksalaine muzikankirjutai da organist, muzikan opendai.

Barokkon aigan čomamahton ezitai. Mail'man üks' surembiš muzikankirjutajišpäi. Hänen jäl'guz tedoidase tarkoiktas 19. voz'sadan keskespäi.

Mez' tegi enamba tuhad muziksädusid kaikiš žanroiš, miččed oliba hänen aigan, päiči operas. Bah oli uskojan protestantan i kirjuti äi hengeližid muziksädusid: Himod Matfejan mödhe, Mess h-moll, kantatad, protestantizman horaloiden instumentaližed ümbriradmižed — kaik ned oma mail'man muzikklassikan parahiman keskes. Barokkon polifonii šingotihe Bahan sädamižes.

## Sädused
* vokaližed sädused (524, niiden kesken 225 kantatad, 189 horalad, 84 pajod da arijad),
* 247 sädust organan täht (horalprelüdijad päpaloin),
* 223 sädust klavesinan täht (klaviran; sidä kesken 15 simfonijad i 19 süitad),
* läz sadad töid toižiden soitoiden i orkestran täht.

## Homaičendad
Baltijan meren suomalaižed keled

**Baltijan meren suomalaižed keled** om keliden oks Evropan pohjoižes. Mülütadas sidä suomalaiž-ugrilaižhe kel'gruppha.

Keliden oks om erigoittud 9. voz'sadaspäi. Pagižijoiden ühthine lugu om 7 mln ristituid. Keliden kandajiden tobj pala eläb Baltijan meren basseinan pohjoižpäivnouzmas: Suomenma, Estinma, Venäman lodeh. Valdkundkeled Suomenmas i Estinmas.

## Klassifikacii
Nened keled mülüdas baltijan meren suomalaižiden keliden gruppha:
* suomen kel'
* ižoran kel'
* karjalan keled
** (ičenaiž)karjalan kel'
** livvin kel'
** lüdikel'
* vepsän kel'
* vodin kel'
* estin kel'
* virun kel'
* livin kel'
Bapshaižed

**Bapshaižed** (mugažo **amptäižed**, **koukjaižed** paginoiš, üks'lugu ) om gavediden grupp Nahkutsuugaižed-heimkundan -alaheimkundaspäi, tarkoiktata tedomärhapanendata. Se parafiletine grupp om kaik *[[Apocrita]]*-alaheimkundan kokijad gavedid päiči mezjäižiš i murahaižiš.

## Ekologine klassifikacii
Erištadas üks'jäižid i kundaližid bapshaižid. Om äi keskustformid heiden keskes, kut mezjäižil-ki.

Üks'jäižed bapshaižed elädas eriži i pezata paksus. Heiden kaik täuz'kaznuded eričud (ižačud i emäčud) voidas äikerdoitas. Niiden erineden, kundaližed bapshaižed elädas kanzoil severdan-se tuhid eričuidenke erasti i saudas varmdoid pezoid. Äikerdoičendan voind om ižačuil i pezan päemäčul vaiše, kanzan toine pala kogoneb plodutomiš rademäčuišpäi.

## Erazvuiččend
Tetas sadad tuhad erikoid bapshaižiden sugukundoiš.

Bapshaižiden erikod oma erazvuiččed lujas suruden mödhe. Keskuzamerikan *Dicopomorpha echmepterygis*-erik 0,139 mm surtte om kaikiš penemb tetab gaved'. Kaikiš suremb kundaline *Vespa mandarinia*-bapshaine eläb Azijan suves i päivnouzmas, sen alaerikoiden hibj om järgeližen bapshaižen pojav i voib sadas vit santimetrad pidusel. Bapshaižed-raccastajad *Rhyssinae*-alasugukundspäi sadas 200 millimetrhasai surtte.

## Söte
Täuz'kaznuded üks'jäižed bapshaižed sötlesoiš nektaral, erased lanktenuzil fruktoil mugažo. Nored üks'jäižed i äjad kundaližed bapshaižed södas toižid gavedid (erasti kolnuzid vaiše) i hämähoukuid.

## Mülükund
Mülütadas bapshaižihe nenid sugukundoid:
* *Chrysididae*;
* *Pompilidae*, vai *Psammocharidae*;
* *Mutillidae*;
* *Crabronidae*, sidä kesken Bembeksad-heim;
* Skolijad (*Scoliidae*);
* Tifiidad (*Tiphiidae*);
* Todesižed bapshaižed (*Vespidae*), niiden kesken *Vespa*-heim, Polistinad-alasugukund, *Masarinae*-alasugukund;
* *Sphecidae*, mülütab Ammofilad- i Sfeksad-heimod.

;Erased erikod
* *Paravespula vulgaris* — Järgeline bapshaine
* *Dolichovespula sylvestris* — Mecbapshaine

## Kacu mugažo
* Bapshaižensöi

## Homaičendad
Baškiran kel'

**Baškiran kel**' (ičeze nimituz: *башҡорт теле* [bɑʂ.ˌqʊ̞rt.tɪ̞ˈlɪ̞]) mülüb altaižhe kel'kundha. Baškiran kel' om kodikel' baškirаlaižiden täht. Se om Baškortostanan Tazovaldkundan oficialine kel'.

Pagižijoiden lugu om 1,451 millionad ristituid, Venämas tobjimalaz.

## Baškiran kirjamišt