open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kukoinkarang

**Kukoinkarang** () om levitadud penzaz lehtesenlähtendanke sügüzel. Mülüb Rozanvuiččed-sugukundha.

## Leviganduz
Penzaz kazvab Evropas, Afrikan pohjoižes, Azijan päivlaskmas i keskuses.

Kukoinkarang navedib harvoid mecoid, pallištoid, pilitišid, mecatomid pautkid, jogiden i ojiden randoid, teverid, pustolänid.

## Ümbrikirjutand
Kazmuz sase 1..5 metrad kortte. Kukoinkarangon lehtesed kazdas 7..9 sm pitte. Harvad ogahad oma penzhan seikhil, ned oma tihedamb no penemb noril vezoil. Kor' ruskneb päiväižen polespäi. Vauktad vai ruskedvauvhad hajutomad änikod oleldas 4..6 santimetrhasai diametral, kazdas üksin vai 3..5 tophas.

Änikoičend oleskeleb semendkus-heinkus. Plodud küpsnedas elokus, ned oma siledad rusttad vai ruskedpakuižed 15..26 mm pitte. Kukoinkarang äikerdoičese vegetativižikš i semnil.

## Kävutand
Kävutadas ploduid zell'čajuks kül'mehtust vaste. Plodud mülütadas C-vitaminad (0,24..0,85% kuivatud ploduiš). Tehtas sadroziden juritandad kukoinkarangho. Ištutadas lidnantagažil teveril dekorativižikš jonoikš.

## Galerei

Fail:20140211Rosa canina3.jpg|Ogakaz seikh
Fail:Rosa canina blatt 2005.05.26 11.50.13.jpg|Lehtez
Fail:Rosa canina .jpg|Änik
Fail:Rosales - Rosa canina - 17.jpg|Plodud


## Homaičendad
Manzikaine

**Manzikaine** () om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Kogoneb 19 erikospäi da ühesas gibridaspäi. Mülütadas Rozanvuiččed-sugukundha.

Om meckazmusid i maižanduzkul'turoid. Heimon meckazmused oma levitadud Evrazijas i Pohjoižamerikas. Päivnouzmaine Azii lugese heimon šingotesen keskuseks. Kazdas *manzikkištoil* i *manzikžomil*.

Poimdäs marjoid i tehtas keitišt vai kül'menzoittas saharanke. Ottas mecmanzikaižen lehtesid zelläks i čajun sijas.

## Ümbrikirjutand
Lehtesed oma koumepalaižed, varzil kümnehe santimetrhasai. Vezad oma ujelijad, jurdujad (vegetativine äikerdoičend). Jurišt om ribujuridenke, kazvab 20..25 sm süvüdehesai.

Venäman evropižen palan pohjoižes änikoičeb semendkun lopuspäi ploduiden küpsnendan aughusai kezakun lopus. Manzikaižen änikuz om toppaz, vardel juren alusespäi. Äniklehtesed oma vauktad, erasti pakuižetabad. Plodud oma apokarpižed (palakahad), ned ei ole marjad, no änikon surenzoittud aluz. Henod koričman polhe semned sijadasoiš plodun pindal.

## Valitud erikod da toižendad
* *Fragaria vesca* — Mecmanzikaine, heimon tipine erik
* *Fragaria × ananassa* — Sadmanzikaine

## Manzikaižhe sidodud vepsän muštatiž

* *Ičein ma manzikaine, veraz ma mustikaine.*


## Homaičendad
Kägoinpölvaz

**Kägoinpölvaz** () om samlon toižend, äivoččiden kazmusiden heim Kägoinpölvhižed-sugukundaspäi. Palakundan i sugukundan tipine heim.

## Leviganduz
Kazmuz putub kaikil kontinentil, sidä kesken Antarktidas. Kägoinpölvaz navedib pal'hid sijid päzutamha konkurencijaspäi — kall'oid, nepsoid pil'vesekahid sijid, paloid.

## Ümbrikurjutand
Samlon «lehtesed» (šoiduz) levinedas man pindadme. Anteridijad (mužiksugun äikerdoičendan organad) kazdas eriližil varzil (alusil) tophikš. Arhegonijad (naižsugun äikerdoičendan organad) kogodasoiš toižil varzil (alusil) «tähthaine jaugal» nägunke.

Om severz'-se erikoid seižujikš rujoheinikš. Ende kävutihe *Marchantia polymorpha*-erikod spravitamha maksan läžundoid.


MarchantiophytaSp.NonDéterminéeFL3 cropped.jpg|Anteridijoiden nägu
Marchantia polymorphaLamiotVosges4-2.jpg|Arhegonijad (naižsugun organad)


## Valitud erikod
Kaik om enamba mi 50 erikod heimos. Erased kazvajad Venämas erikod:
* *Marchantia alpestris* — Al'pižen ezimägišton kägoinpölvaz
* *Marchantia latifolia* — Levedlehtesine kägoinpölvaz
* *Marchantia polymorpha* — Polimorfine kägoinpölvaz, heimon tipine erik

## Kacu mugažo
* Järgeline pölvaz

## Homaičendad
Kärehein

**Kärehein** vai **Kertihein** () om parazitirujiden kazmusiden heim. Kogoneb läz 170 erikospäi, kaik oma rujoheinäd-parazitad. Mülütadas Junaiženvuiččed-sugukundha.

## Ümbrikirjutand
Kazmuz eläb jurita i läz lehtesita. Seikh om nitinvuitte vai rihmanvuitte, pakuižen vai rusttan polhe.

Änikod oma 2..7 mm surtte, oleldas vauktan, ruskedvauvhan vai vihandan mujun. Änikuz om šurunvuitte. Üks' änik andab nell' semnid. Semned voidas idüda kahesas-kümnes vodes, rohkud idüdas teravamb.

## Pahuz
Kärehein kertase ümbri tošt kazmust, juritab gaustorijoid sen kudeheze i sötlese südäivedel. Löudab sättujad alištusele kazmust hajun mödhe. Nened kazmused oma sättujad: sötmižheinäd, pud, penzhad, maplodud, arbuzkazmused, kartohk, pölvaz. Rujohein murendab kazmusen metabolizmad i kucub sen vällendust pölištushesai.

Rujoheinän heitandan märad: kazmusiden karantin, semendvajehtusen sisteman kävutand, maižanduzkazmusiden kaičendan abutusiden otand, läžujiden kazmusiden likvidacii.

## Valitud erikod
Löutihe 36 erikod enččen NSTÜ:n territorijal (19 — Kazahstanas). Kaik om läz 170 erikod. Erased niišpäi:
* *Cuscuta campestris* — Pöudkärehein
* *Cuscuta epilinum* — Pölvhaine kärehein
* *Cuscuta europaea* — Evropine kärehein
* *Cuscuta japonica* — Japonine kärehein
* *Cuscuta kurdica* — Kurdaine kärehein
* *Cuscuta lehmanniana* — Lemanan kärehein
* *Cuscuta occidentalis* — Päivlaskmaine kärehein

## Homaičendad
Hirenhänd (heim)

**Hirenhänd** () om üks'voččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Se mülüb Vesnuhheinižed-sugukundha.

## Leviganduz
Hirenhändad oma levitadud kaikil kontinentil päiči tropikoiš, mugažo eile Päivnouzmaižes Azijas. Erikoiden luja erazvuiččend om Pohjoižamerikan päivlaskmas.

## Ümbrikirjutand
Kazmused oma pened, jured oma nitinvuiččed. Äiluguižed lehtesed kazdas jurišton alusespäi, ned oma linijanvuiččed. Änikon varded seištas lehtesita, ned varded oma lühüdad lujas erasil erikoil.

Änikod oma henod, üksin varden ülähän, kaks'suguižed. Viž pakuižvihandad äniklehtest om änikos, 5..25 pölükäd. Änikon keskuzsija pideneb lujas edel plodun küpsnendad. Plod om keratud henod pähkmuded, ned oma nügünke.

## Erikod
Läz 15 erikod mülüdas heimho, niiden keskes:
* *Myosurus alopecuroides*
* *Myosurus apetalus*
* *Myosurus australis*
* *Myosurus capensis*
* *Myosurus clavicaulis*
* *Myosurus cupulatus*
* *Myosurus minimus* — Hirenhänd, heimon tipine erik
* *Myosurus nitidus*
* *Myosurus patagonicus*
* *Myosurus pringlei*
* *Myosurus sessilis*

## Kacu mugažo
* Hir'

## Homaičendad
Zavolžje (lidn)

**Zavolžje** () om Venäman lidn da lidnankund Alalidnan agjan päivlaskmas. Se om Gorodecan ümbrikon (edel vn 2022 semendkud — rajonan) suremb lidn kahtespäi.

## Istorii
Nevondkundaližen ohjastusen käsk Gor'kovskai-gidroelektrostancijan sauvondas om vahvištadud vn 1947 kül'mkus. Eländpunktan aluz om pandud Pestovo-külän sijha vl 1948 kuti sen gidroelektrostancijan (nüg. Alalidnan GES) sauvojiden žilo. Nimitihe Volg-jogen i sijadusen mödhe vastrandal amuižes Gorodec-lidnaspäi, hot' saudihe žilod ühtel randal Alauz'lidnanke. Raudte tuli žilho vn 1948 lopus i ühtenzoiti sidä Alauz'lidnanke. Zavolžjen keskuz om saudud N. Šelomov-arhitektoran mödhe. Odvan energijan purde i enččiden sauvojiden äjüz tegihe hüvikš süikš panemha materialanümbriradmižen edheotandoiden alust. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1964.

Zavolžje šingotase Alalidnan GES:al, mašinansauvomižel (likutimtegim, ujelimtraktoriden tegim, avtokertkäreged, pörutüged), sauvondmaterialiden pästandal (mecan ümbriradmižen tegim, lämuzizoläcii, raudbetontegim), mugažo mebel'fabrik i medicinižen stökolpakuitesen tegim ratas lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan päivlaskmas, Volgan oiktal randal, 75 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Jüguraudtestancii nimitase *Zavolžje-tovarnai*, raudten lopuline punkt om *Zavolžje-passažirskai*-platform elektrojonusiden täht. Matkad Alauz'lidnan keskuzpalhasai om vižkümne üks' kilometrad suvipäivnouzmha orhal, 61 km avtotedme vai 59 km raudtedme. Toižed lähembaižed lidnad oma Gorodec (rajonankeskuz) kaks' kilometrad päivnouzmha orhal vai kahesa kilometrad avtotedme, Balahn 12 km suvipäivnouzmha orhal, avtotedme vai raudtedme, i Čkalovsk 17 km lodeheze orhal vai 39 km avtotedme.

## Tobmuz
Zavolžje oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Edeline sijaližen ičeohjandusen pämez' om Aleksandr Penskii (lidnan Duman ezimez', sügüz'ku 2015 — kül'mku 2019). Edeline lidnan Adinistracijan pämez' om Oksana Žestkova (sulaku 2016 — eloku 2020).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 40 460 ristitud, rajonan nell' ühesandest, vn 2021 — 36 763 ristitud. Kaik 38 527 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 45..46 tuhad eläjid vll 1992−2001 (46 800 rist. vl 1998).

Rahvahad (2010): venälaižed — 98,3 %, toižed rahvahad — 1,7 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud lidnas.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Zavolžjen avtolikutimiden tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Административное здание заволжья.JPG|Lidnan tobmuden sauvuz (2012, ende Gor'kovskai-GES:an kontor)
Trinity-church Zavolzhye.jpg|Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert', vn 2011 nägu
Заволжье (2012.01.21) - panoramio.jpg|Tegimištzon vl 2012
Avtomotorny tekhnikum.JPG|Zavolžjen avtolikutimiden tehnikum (2005, korpus nomer 1 koumespäi)
Мандарин (2012.07.14) - panoramio.jpg|«Mandarin»-torguindkeskuz vl 2012


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Gorodecan ümbrikon tobmuden sait (''gorodets.nobl.ru''). 
* Enččen lidnankundan tobmuden sait (''zavnnov.ru'').  (om täuttud vn 2022 lophusai)
Järgeline hirs'

**Järgeline hirs' ** () om üks'voččiden heinäsižiden kazmusiden erik, tipine Hirs'-heimos. Mülütadas Tähkheiniden sugukundha.

## Leviganduz
Hirs' om amuine arvokaz maižanduzkul'tur, libub Suvipäivnouzmaižes Azijaspäi. Om ottud kul'turha läz 7 tuhad vozid tagaz, kazvatadas kaikil kontinentil. Vill' järgeližes hirsišpäi nimitase šonaks, se om läz glütenatoi. Slokosttäs šonnikoid i šonpudrad, ližatas šonad keitoshe, söttas linduid. Kuzenajai i verensätai surin.

Kazmuz om lämännavedii, seižub kuivaigad i solatud mahust vaste, no ei tirpi muiktoid mahusid.

## Biologine ümbrikirjutand
Ribujur' ličese pol'tošt metrad süvüdehesai, sase 1..1,2 m levette. Kazmuz oleskeleb 45..150 sm kortte. Severz'-se seikhid jurespäi, ned kazdas penzhan kartte. Seikh om cilindranvuitte, sarakoičese jurespäi.

Vegetacijan pord om 60..120 päiväd.

## Kazvatand
Järgeližen hirsin mail'man satuz oli 28 mln tonnoid vl 2014. Kaikiš järedambad kazvatajad — Indii (11,4 mln tonnoid vl 2014) i Afrikan Sahelin zonan valdkundad (Niger, Mali, Nigerii, Sudan, Burkina-Faso, Efiopii i Čad — kaik 10,4 mln tonnoid). Ičeze znamasine tehmine om Kitaiš (2,3 mln t) i Venämas (0,5 mln t).

## Homaičendad
Arkin Džuneit

**Džuneit Arkin** (), todesine nimi om **Fahrettin Džüreklibatir** (; sünd. 8. sügüz'ku 1937, Eskišehir, Turkanma — kol. 28. kezaku 2022, Stambul, Turkanma), oli turkalaine akt'or da režissör krimantatariženke augotižlibundanke.

## Biografii
Fagrettin oli sündnu Eskišehir-lidnha. Hän openzihe Stambulan universitetas. Akt'oran kar'jer zavodihe vspäi 1963, fil'mdihe händast enamba mi 310 fil'mas i TV-serialas.

Akt'or koli Stambulan läžundkodiš südäikeranlöndan seižutesen jäl'gusiden tagut edeližel öl.

Mez' oli naižiš kahtenden kerdan. Hänel om kaks' poigad da üks' tütär. Poigad jätktas tatan radod, ratas akt'orin mugažo.

## Fil'mografii
* «*Lindud pagos*» (1964) — Selim Bakirsioglu
* «*Malkočoglu*» (1966) — Malkočoglu
* «*Sibali-policijantarh*» (1966) — Sabbah / Necip Zokain
* «*Malkočoglu Džem Sultan*» (1969) — Polat / Malkočoglu
* «*[[Tozioiged te]]*» (1971) — Ali
* «*Legend Battal Gaziš*» (1971) — Battal Gazi / Husein Gazi / Džaffar
* «*Kara Murat, Fatihan saldat*» (1972) — Kara Murat / Muratan tat
* «*Battal Gazi pördase*» (1973) — Battal Gazi / Sejit Battal
* «*Kaivuz*» (1978) — Il'jas
* «*Koume supermest ristižad vaste*» (1979) — Murat-detektiv / Bred-agent 
* «*Kaičenu mail'mad mez' / Turkižed tähthasižed sodad*» (1982) — Murat
* «*Meletoi škol*» (2007) — Hadi
* «*Antidot*» (2014) — Must Kemal', mafijan pämez'

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Akt'oran oficialine sait (''cuneytarkin.com.tr''). 
* 
* 
* Džuneit Arkin — Instagram.
Kstovo

**Kstovo** () om Venäman lidn Alalidnan agjan keskuzpalas. Se om agjan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Alauz'lidnan suvipäivnouzmaine ezilidn, Kstovon ümbrikon (edel vn 2021 tal'vkud — rajonan) administrativine keskuz da pala.

## Istorii
Ende mordvinalaižed i totarlaižed eliba enambuses lidnan tahondas. Eländpunkt mainitaškanzihe 14. voz'sadaspäi kuti *Kstovskai*-külä (). *Ksta*-sana znamoičeb «manzik» mordvinan kelil. Kivivoin ümbriradmižen Novogor'kovskii-tegim om saudud 1950-nzil vozil. Kätihe küläd radnikžiloks vl 1954. Se sai lidnan statusad vn 1957 12. päiväl sügüz'kud.

Kstovo šingotase suren kivivoinhimijan tegimištzonal lidnan suvipäivlaskmas («Lukoil»-kompanijan kivivoinümbriradmižen tegim, mugažo etilenan, propilenan, bituman i polivinilhloridan tehmine). Toižed sarakod oma sömtegimišt (leibtegim, maidtegim, kolbasceh, jähine), mašinansauvomine (ventiläcijan tegim), sauvondmaterialiden pästand (raudbetonantegim), mugažo mebel'fabrik i Novogor'kovskai-LEK ratas lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon lodehliženno röunanno, Volgan oiktal randal, 125 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Alauz'lidnan röunhasai om kümne kilometrad lodeheze orhal vai 15 km avtotedme, keskuzpalhasai — 23 km orhal vai 28 km avtotedme. Toine lähembaine lidn om Bor 15 km pohjoižhe orhal, 50 km avtotedme vai raudtedme.

Tegimištzon om saudud Kud'm-jogen taga (, Volgan oiged ližajogi 144 km pitte, lankteb sihe 20 km päivnouzmha lidnaspäi), sen oiktal randpolel. «Volga»-avtotrass (M7) läbitab kaiked lidnad. Raudtesarak tuleb lidnha Alauz'lidnaspäi, se om läz 15 km pitte i radab vemha ajaden jüguid vaiše.

Kstovo oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks edel sen likvidacijad vn 2021 tal'vkuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 66 657 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 — 63 646 ristitud. Kaik 67 723 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 69 tuhad eläjid vll 1998−2001 (69 400 rist. vl 2000).

Rahvahad (2010): venälaižed — 96,3 %, toižed rahvahad — 3,7 %.

Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma saudud lidnas: nell' jumalanpertid i koume časounäd.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad, lapsiden i norišton sädamižen pert'kulu. «Mail'man sambon akademii»-sportkompleks radab lidnas. Kstovon kivivointehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Kstovsky District Administration Building.jpg|Kstovon rajonan tobmuden sauvuz (2015)
Our Lady of Vladimir Church (Kstovo) - 2018-06-07 (1).jpg|Jumalanmaman Vladimiran jumalaižen jumalanpert', vn 2018 nägu
Kstovo oil refinery Sentinel-2 L2A image on 2021-07-12.jpg|«Lukoil-Nižegorodnefteorgsintez» (Kstovon kivivoinümbriradai tegim) vl 2021, kuva om sätud Man kaimdajaspäi
Atoll Trade Center in Kstovo.jpg|«Atoll»-torguindkeskuz akvaparkanke (2015)
Дворец пионеров 1.jpg|Lapsiden i norišton sädamižen pert'kulu (2013)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan Duman i rajonan tobmuden aluzkundoiden sait (''kstovo-adm.ru'') i sen uz' versii. 
* Lidnan informacine sait (''kstovo.ru'').
Navašino

**Navašino** () om Venäman lidn Alalidnan agjan suvipäivlaskmas. Se om Navašinon lidnümbrikon (edel 2015. vot — rajonan) administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt om sätud vl 1957 lidnan statusanke kahten radnikžilon ühtištusel: Mordovššikovo () i Lipn' (*Липня*). Panihe Mordovššikovon alust 19.-20. voz'sadan röunal kuti žilo verfinno, se oli rajonan keskuseks vspäi 1944. Lipn'-žilo mainitaškanzihe vn 1676 valdkundmakskirjas kuti külä. *Navašino*-raudtestancii radab vspäi 1912, nimitihe lähižen külän mödhe, sid' anttihe lidnale nimed stancijan mödhe.

Navašino šingotase laivansauvomižel (jügulaivad keskmäiženke jügutoitmižvoindanke), sildoiden tehmižel (metalližkonstrukcijad, pullosildad), sauvondmaterialiden pästandal (savič, sauvondblok, kuivad sauvondsegoitused), leibän, matrasoiden i meblin edheotandoil.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon lodehes, Okan oiktan hijaman oiktal randal, 85 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Velet'm-jogi ( 99 km pitte, Okan oiged ližajogi) om lidnan pohjoižröunaks.

Matkad Alauz'lidnhasai om 140 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 155 km avtotedme vai 214 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Kulebaki kaks'kümnes nelläs kilometras suvipäivnouzmha orhal, 30 km avtotedme vai 28 km raudtedme, Viks 25 km suvhe orhal vai 29 km avtotedme, i Murom (Vladimiran agj) seičemes kilometras päivlaskmha-lodeheze orhal, 23 km avtotedme vai 10 km raudtedme.

«Vladimir — Murom — Arzamas»-avtote om Navašinon pohjoižpäivnouzmaižeks röunaks i läbitab lidnan suvipalad. Ühtennimine *Navašino*-raudtestancii sijadase lidnan keskuzpalas, «Murom — Arzamas»-keskustal.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 416 ristitud, lidnümbrikon kaks' koumandest, vn 2021 — 14 664 ristitud. Kaik 15 051 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 19 tuhad eläjid vll 1989−2001 (19 300 rist. vll 1996−1998).

Rahvahad (2010): venälaižed — 98,8 %, toižed rahvahad — 1,2 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Sergii Radonežalaižen jumalanpert' (om saudud vll 2016−2018) i puine loičendpert'.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Viksan metallurgižen kolledžan Navašinon filial (edel vn 2020 sügüz'kud Navašinon politehnine tehnikum, edel 2016. vot — laivanmehanine) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

2008г. Навашинская улица, на окраине города. - panoramio.jpg|Ird lidnan röunanno (2008)
Водка и продукты... А нужно ли что-нибудь еще - panoramio.jpg|Söndtavaroiden lauk vl 2012
Navashino.JPG|Lidnan tegimištzon, vn 2008 nägu
Г.Навашино советская постройка. 2008г - panoramio.jpg|Kul'turkeskuz (vn 2008 olend)
Murom-na-pereprave-cherez-oku.JPG|Tehtud Navašinos PK-1-ehtatim Okas päliči Muromas (2008), edel avtotesildan sauvondad vl 2009


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da lidnümbrikon oficialine sait (''navashino.nobl.ru'').
Tulleihein

**Tulleihein** vai **Anemon** (), mugažo **Loptuhhein** paginoiš, om Evropan äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Se mülütab läz kaht sadad erikoid, mülüb Vesnuhheinižed-sugukundha.

## Leviganduz
Heimon erikod oma levitadud Pohjoižes mapoliškos päiči tropikoiš, ühesa erikod elädas Arktikas. Tulleiheinäd kazdas mecoidme (lehtezmecoidme tobjimalaz), penzhištoil, pidust' mecanröunoid, puištoiš, pustolänil, pil'vesekahil i subal'pižil nituil, heinäsižil pautkil. Läz 50 erikod voib löuta Venämas.

## Ümbrikirjutand
Tedonimituz libub grekan kelen Άνεμος *Anemos*-sanaspäi «tullei», surehk änik köläidab hoikal vardel eskai penel tulleil. Jurišt om lihav, cilindranvuitte vai mugulanvuitte. Loptuhheinän lehtesed kazdas varzil paksumb mu jurespäi.

Kaks'suguižed änikod kazdas üksin vai änikusil. Änikuses oleleb 5..20 äniklehtest erazvuiččen mujun (vauged, purpurine, sinine, vihand, pakuine, ruskedvauvaz, rusked). Plodud oma pähkmenvuiččed, siledad vai karvakahad. Äikerdoitas kul'turkazmusid jurusel, muguloil, seikhen čokvezoil.

## Valitud erikod
* *Anemone baicalensis* — Baikaline anemon
* *Anemone coronaria* — heimon tipine erik
* *Anemone nemorosa* — Kül'mänik
* *Anemone ranunculoides* — Viluänik
* *Anemone uralensis* — Uraline tulleihein

## Homaičendad
Lumikelloine

**Lumikelloine** () om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim Amarillisaižed-sugukundaspäi.

Heim kogoneb 19 erikospäi, sen ližaks kaks' londuselišt gibridad om olmas. Erikoiden erazvuiččend om Kavkazal, 16 erikod. Kaik erikod oma kaičendan al.

Latinine nimi libub grekan kelen γάλα- (*gála*) i ἄνθος- (*ánthos*) sanoišpäi, znamoičeb «maidänikod». Anttihe nimitust änikoiden mujun mödhe.

## Ümbrikirjutand
Laukkera om 2..3 sm surtte. Kellho pojav änik om käroutud maha. Kaik om kuz' äniklehtest änikos — koume irdpolišt vauktad i koume südäilehtest.

Lumikelloine änikoičeb aigaližel kevädel kesked lunt, änikon elo om ühten kun hätkte.

## Kazvatand
Kul'tiviruidas dekorativižikš 2 erikod levedali. Ei piida lumikelloižele äjid arvoimižid, äikerdoičese semnil i laukkeroil kebnas. Voib ištutada udhe sijha kerdan vides-kudes vodes.

Kazmusen kaik palad mülütadas galantamin-alkaloidad, se om tarbhaine zell'.

## Homaičendad
Ergenč Halit

**Halit Ergenč** (; sünd. 30. sulaku 1970, Stambul, Turkanma) om turkine akt'or.

## Biografii
Halit om sündnu Stambul-lidnha, Sajit Ergenč-akt'oran kanzha. Sai keskopendust liceiš Atatürkan nimed vodele 1989. Halit openzihe Stambulan tehnikan universitetas üht vot, sid' jätksi üläopendust Koverikahiden čomamahtoiden universitetas Mimar Sinanan nimed, opendusen aigan radoi operatoran i marketologan.

Erasen aigan mez' oli vokalistan i kargnikan Aiše Pekkan-pajatajanke. Vl 1996 zavodi radod «Dormen»-teatras, ühten aigan fil'mzihe TV-serialoiš.

Akt'or om naižiš kahtenden kerdan. Om koume last kahtendes naimiželos.

## Valitud fil'mografii
* «*Must angel*» (1996, TV-serial) — Küšrat
* «*Zeibek-lämoi*» (2002) — Aleko
* «*Zerda*» (2002−2004, TV-serial) — Devran
* «*Tatam*» (2003) — Kartal
* «*Škol*» (2004) — Sebeli-bei
* «*Alije*» (2006−2008, TV-serial) — Sinan Karahan
* «*Verk 2.0.*» (2006) — Igor' Ivankov
* «*Ezmäine armastuz*» (2006) — Kemal'
* «*Tuha da üks' öd*» (2006−2009, TV-serial) — Onur Aksal
* «*[[Čomakulu voz'sada]]*» (2011−2014, TV-serial) — Suleiman I
* «*Ali da Nino*» (2016) — Fatah Han Hoiski
* «*Rusked Stambul*» (2017) — Orhan
* «*Vavilon*» (2019) — Irfan

## Homaičendad


## Irdkosketused
* 
*
Ris

**Ris** () om üks'voččiden i äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Kogoneb 18 erikospäi. Mülütadas Tähkheiniden sugukundha.

## Etimologii
Heimon latinine *oryza*-nimituz sündui amuižgrekan ὄρυζα *orisa*-sanaspäi, se libui sanskritan *vrihi*-sanaspäi. Ris-nimituz tuli Venämaha evropan kelišpäi (, ) 19. voz'sadan lopus, edel sidä nimitihe «saracinan jüväks».

## Kazvatand
Kul'tivirudas risad läz 9 tuhad vozid Päivnouzmaižes Azijas i 2..3 tuhad vozid Afrikan Niger-jogen randoil. Planetan ristitišton enamba pol't sötlese risal, sidä kesken nened järedad valdkundad: Kitai, Indii, Indonezii, Bangladeš, Vjetnam (se videnik obrädi risvillän 547 mln tonnoid vl 2016). Maižanduseline *[[Oryza sativa]]*-erik om heimon tipine. Risan otand kul'turha tegihe koumes erigoittud keskuses, niišpäi joga oti ičeze erikod: Päivnouzmaine Azii (*Oryza sativa*), Suviazii (*[[Oryza nivara]]*), Nigeran randad (*[[Oryza glaberrima]]*). Nügüd'aigan azijalaižed erikod vajehtiba endemižen risan erikod Afrikan maižanduses läz täuzin. Keskmäine satusenmär om 60 centnerad gektaraspäi (oleleb 150-ki), i voib kazvatada risad severz'-se kerdoid vodes lämän klimatan tagut.

Ris küzub kazvatamižen arvoimižid, voib pölištuda halaspäi. Sokazmuz, navedib vet lujas, ištutadas taimnid ani vedhe, i muga kazvab, tarkoikti lapakoiktal pöudol. Vezi kaičeb liigad insoläcijad vaste i päzutab rujoheinišpäi. Semned idüdas +10..+12 C° lämudel. Seikh kazvab pol'tošt metrhasai kortte. Kuivatas pöudod vaiše obrädindan aigale.

## Kävutand
Kävutadas risan villäd surmäks i jauhoks sömhä, se om leibän sijas Azijan maiš. Tehtas alkogoližid jomid risan villäspäi. Sadas void risan idüišpäi. Ottas jättud seikhid ol'geks. Ol'g mäneb bumagan i kartonan tehmižhe, veroližen tatamin pehmed täutim. Jändused risan ümbriradmižespäi oma čoma söte kodilinduiden i kabjživatišton täht.

## Heimon erikod
Jagadas heimon erikoid nelläks sekcijaks.
* *Australiensis*-sekcii
::: 
* *Brachyantha*-sekcii
::: 
* *Oryza*-sekcii
:* ser. *Latifoliae*
::: 
::: 
::: 
::: 
::: 
::: 
:* ser. *Oryza*
::: 
:::  — Afrikanine ris
::: 
::: 
:::  (tipine erik)
* *Padia*-sekcii
:* ser. *Meyerianae*
::: 
:::  — Udenkaledonine ris
:* ser. *Ridleyanae*
::: 
::: 
:* ser. *Schlechterianae*
::: 

## Homaičendad
Lumimarjanpenzaz

**Lumimarjanpenzaz** () om penzhiden heim. Mülütadas Küz'mäižpuižed-sugukundha.

## Leviganduz
Heim kogoneb 16 erikospäi kahtenke londuseliženke gibridanke. Läz kaik erikod libudas Pohjoižamerikaspäi, üks' om Kitain päivlaskmaspäi.

## Ümbrikirjutand
Penzaz oleleb 3 metrhasai kortte. Ei küzu väghišt mad i vet, pil'vesenvastaine, gazanvastaine.

Änikoičeb kaiken kezan aigan, änikuz om toppaz. Plod om šurunvuitte lumarj vauktan, rusttan vai mustan mujun.

## Kävutand
Ištutadas dekorativižeks kazmuseks, paksumba kaiked *Symphoricarpos albus*-erikod, se om lujas dekorativine sügüzel. Hüvä medenkandai.

Kaikiden erikoiden plodud oma travijad ristitun täht, kuctas öglästust, humalzdust i lihazvällüt. Lumimarjad oma tarbhaine tal'veline söm erasiden linduiden täht: kodipühüt, fazan i tedr.

## Valitud erikod
* *Symphoricarpos albus* — Vauged (vai Järgeline) lumimarjanpenzaz
* *Symphoricarpos microphyllus* — Henlehtesine lumimarjanpenzaz
* *Symphoricarpos occidentalis* — Päivlaskmaine lumimarjanpenzaz
* *Symphoricarpos orbiculatus* — Kehker lumimarjanpenzaz, heimon tipine erik
* *Symphoricarpos sinensis* — Kitajine lumimarjanpenzaz

## Homaičendad
Viru

**Viru** ( [ˈʋɤru], , ;  edel 1917 vot) om lidn da transporttesol'm Estinman suvipäivnouzmas. Om Virun makundan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Edeline Kirumpää-lidneihut mainitaškanzihe vspäi 1322. Se kaiči Derptan arhijereikundan röunad i oli pandud mantazole suriden susedvaldkundoiden äiluguižiden sodoiden rezul'tataks. Nügüd' se om pen' eländpunkt ani pohjoižhe lidnaspäi.

Verro-usadib mainitase ezmäižen kerdan vl 1590. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud Lifländijan jenaralgubernatoran käskön mödhe vn 1784 elokun 21. päiväspäi kuti uden makundan lidn-keskuz usadiban sijas. Saudihe pertištod vn 1785 planan mödhe. Vn 1793 pühäpert' om letud Jekaterina II-imperatornaižen aburahoišpäi, nimitihe hänen oiktastuseks.

Viru šingotase mecan ümbriradmižen, meblin i turizman edheotandoil, om maižanduzrajonan keskuseks.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase makundan keskuzpalan pohjoižes. Tamul-järv ( 69 m ü.m.t., 2,3 km²) om lidnan päivlaskmas. Vagul-järv (est.: *Vagula* kuz' nellikkilometrad pindanke) sijadase sen taga, Vihandu-jogi (est.: *Võhandu jõgi* 162 km pitte) lähteb sišpäi i om lidnan lodehližeks röunaks. Koreli-oja läbitab lidnan keskuzpalad.

Matkad Tallidnhasai om 221 km lodeheze orhal, 253 km avtotedme vai raudtedme. «Petseri — Valg»-raudtekeskust läbitab lidnan suvipalad.

## Eläjad
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 667 ristitud. Kaik 11 859 eläjad oli lidnas vn 2019 augotišes. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 17 496 eläjad vl 1989.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2011): estilaižed — 91,98 %, venänikad — 6,35 %, ukrainalaižed — 0,51 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 1,16 %.

## Galerei

Võru linnavalituse hoone.JPG|Lidnan suiman honuz vl 2013
Võru Katariina kirik 2014.JPG|Ph. Katarinan lüteranine jumalanpert', vn 2014 nägu (om saudud vl 1793)
Võru Instituudi hoone 2014.JPG|Viru-rahvahan da kelen tedoinstitut vl 2014
Võrumaa muuseumi sissepääs.JPG|Viru-rahvahan muzei (vn 2013 olend)
Võru bussijaam.JPG|Viru-lidnan avtostancii vl 2014


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''voru.ee'').
Näzepetrovsk

**Näzepetrovsk** (, , ) om Venäman lidn da lidnankund Čeläbinskan agjan lodehes. Se om Näzepetrovskan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1744−1749 kuti žilo sauvomha da holitamha Näze-Petrovskii-raudantegint sijaližel torhudel. Nimitihe Näz'-jogen i tegimen Pötr Osokin-alusenpanijan mödhe. Tegim oli muretud Venäman rahvahanikoiden sodan aigan, udessaudihe vodele 1929. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1944 27. päiväl kezakud.

Näzepetrovsk šingotase valamižmehanižel tegimel (čuhunduzlibutimiden TDK- i SMK-torguindmarkad), mecan ümbriradmižen edheotandoil, Jekaterinburgan vedenamundusen pompstancijoil.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Näz'-jogen ( 59 km pitte, Kaman hurapol'ne bassein) lanktendan sijas Ufanjogehe, 330 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Näzepetrovskan vezivaradim (24 km²) Ufanjogel levineb päivnouzmas lidnaspäi.

Matkad Čeläbinskhasai om 151 km suvipäivnouzmha orhal, 219 km avtotedme vai 250 km raudtedme. Lähembaine lidn om Üläufalei 39 km päivnouzmha orhal vai 45 km avtotel.

«Üläufalei — Mihailovsk»-avtotekeskust läbitab lidnan pohjošt. «Alasergid — Zlatoust»-raudtekeskust om lidnan suviröunaks. *Näzepetrovskai*-raudtestancii () om olmas vspäi 1915, se radab vaiše jüguiden täht vn 2012 sügüz'kuspäi.

## Tobmuz
Kaik koume žilod mülüdas lidnankundha Näzepetrovskan ližaks, niiden ühthine ristitišt oli 33 eläjad vl 2010. Lidnankundan pind — 1122,43 km².

Edeline lidnankundan pämez' om Aleksandr Korostelev (2008 — reduku 2020).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 451 ristitud, lidnankundan — 12 484 ristitud, rajonan viž seičemendest, vn 2021 lidnan — 10 379 ristitud. Kaik 11 752 ristitud elihe lidnas i 11 785 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 22 tuhad eläjid vll 1959−1967 (22 497 rist. vl 1959).

Rahvahad (2010): venälaižed — 85,2 %, totarlaižed — 7,1 %, baškiralaižed — 6,2 %, toižed rahvahad — 1,5 %.

Ortodoksižen hristanuskondan phh. Pedroin da Pauloin jumalanpert' om kaičenus lidnas, pühäpert' om saudud vll 1853−1866.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškol. Kaslin tegimištoliž-gumanitarižen tehnikuman Näzepetrovskan filial om professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Город Нязепетровск. ЦРБ.jpeg|Näzepetrovskan rajonan läžundkodi lidnan uiton randal (2013)
Нязепетровск, Храм Святых Апостолов Петра и Павла.jpg|Phh. Pedroin da Pauloin jumalanpert', vn 2014 nägu
Фотография Литейно-механического завода на 2014 год.jpg|Valamižmehanine tegim Näz'-jogen randal vl 2014
Город Нязепетровск. Дом культуры.jpeg|Kul'turkeskuz (2013)
Железнодорожная станция Нязепетровская 02.jpg|*Näzepetrovskai*-raudtestancijan depo vl 2000
Железнодорожная станция Нязепетровская 04.jpg|*Näzepetrovskai*-stancijan vagzal vl 2014


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan oficialine sait (''nzp.nzpr.ru'').
Löcunsil'm

**Löcunsil'm ** () om heinäsine äivozne kazmuz Saviheinižed-sugukundaspäi. Se om Marumenc-heimon tipine erik.

## Leviganduz
Kazmuz libub Keskuzevropan päivnouzmaižes palaspäi, kazvab Al'piden pautkil 2309 m ü.m.t. korktushesai. Eläb Päivnouzmaižes Evropas, Baltijan meren maiš (päiči Skandinavijan pohjoižes) i Kavkazal, om introduciruidud erikoks Evropan päivlaskmas i Pohjoižamerikas.

## Ümbrikirjutand
Löcunsil'm om kauged kobramujegel. Seikh sarakoičese, 20..100 sm kortte. Lehtesed oma kaidad, 5..12 sm pitte i läz 1 sm levette. Alahaižed lehtesed oma varzil, ülähän išttas seikhel.

Änikod oma ruskedsinižed löustkikahas änikuses. Kaik viž äniklehtest i viž pölükäd om änikos. Kazmuz änikoičeb semendkus-elokus, andab ploduid kezakuspäi. Plodud oma hahkad pähkmuded, niiden form om munanvuitte.

## Kävutand
Sädab äi nektarad mezjäižiden täht. Kävutadas löcunsil'man änikoid čomitandmujun tehmižes. Ottas kävutamižhe travijoid jurid rahvahaližes medicinas kuti rökunsül'gii i palatusenvastaine abutuz.

## Galerei

Anchusa officinalis inflorescence - Kulna.jpg|Änikod


## Kacu mugažo
* Löc

## Homaičendad
Sim (lidn, Čeläbinskan agj)

**Sim** (, , ) om Venäman lidn da lidnankund Čeläbinskan agjan päivlaskmaižes sarakos. Mülüb Ašan rajonha, sen kahtenz' surtte lidn koumespäi.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1759 anastadud baškiran territorijal kuti žilo sauvomha da holitamha Katav-Ivanovskan kaugedraudan Siman tagondtegint, nimitihe jogen mödhe. Žilon nimituz oli *Siman tegim* () vhesai 1928. Mail'man sodoiden aigkeskustas lidnan tegim pästli maižanduzazegid, vspäi 1935 — sanitarižid, pul'kančudimiden i avtoiden ližavedamid, matkkeitimpolid. Suren sodan aigan Moskvan aviacine tegim oli sirtud sihe. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1942 13. päiväl kül'mkud.

Sim šingotase agregatoiden tegimel aviacijan i avtoiden täht (givravlik, poltuztehnik).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivnouzmaiženno röunanno, Sim-jogen alangištos ( 239 km pitte, Kaman hurapol'ne bassein), 312 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Lähembaižed lidnad oma Ust'-Katav päivnouzmha, Aš päivlaskmha i Min'jar lodeheze. «Čeläbinsk — Uf»-avtote (M5-trass) mäneb ühtes kilometras pohjoižhe lidnaspäi. Lähembaine raudtestancii om Simskai () kudes kilometras pohjoižhe orhal vai avtotedme.

Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +17,7 C°, vilukun −16,3 C°. Paneb sadegid 445 mm vodes.

## Tobmuz
Karagank- (, 58 rist. vl 2010) i Kolosleik- (, 23 rist. vl 2010) žilod mülüdas lidnankundha Siman ližaks. Lidnankundan pind — 506,82 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Aleksei Rešetov (tal'vku 2015 — sulaku 2020). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Väčeslav Zajiko (*Вячеслав Заико*) vn 2020 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Irina Jarovikova (reduku 2015 — reduku 2020).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14 466 ristitud, lidnankundan — 14 547 ristitud, vn 2021 lidnan — 12 858 ristitud. Kaik 13 170 ristitud elihe lidnas i 13 251 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017, rajonan enamba videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 20..21 tuhad eläjid vll 1979−1992 (21 329 rist. vl 1979).

Rahvahad (2010): venälaižed — 93,5 %, totarlaižed — 2,8 %, baškiralaižed — 2,0 %, toižed rahvahad — 1,7 %.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Dimitrii Solunalaižen jumalanpert' om avaitud lidnas. Se om saudud vll 1759−1761, rekonstruiruihe vl 1821.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nomeruidud päivkodid (nomer 4, 8, 10), kaks' keskškolad (nomer 1 I.V. Kurčatovan nimed i nomer 2), školanirdpol'žen radon *Raduga*-keskuz («jumalanbembel'»), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol (futbol, basketbol, dzüdo). Siman mehanine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan oficialine sait (''gorodsim.ru'').
Mecoi

**Mecoi** () om levitadud Evrazijan meclind Fazanižed-sugukundaspäi. Erištadas kahesa alaerikod.

## Ümbrikirjutand
Kehker händ i pit'kad höunhed kurkul oma mecoin nägujikš tundusikš. Ižačun maihutuzkeskust sase 1,4 metrhasai, täuz'kaznu oleleb 4,1..6,5 kg vedutte. Emäčud oma penemba koumandeses i vedadas läz kaht kilogrammad. Suguiden mujund om erazvuitte mugažo.

## Elonmahtuz
Mecoi om poligamine lind. Vaiše koppal haudub poigaižid, sid' kaičeb heid üks'näze.

Kim' tuleb keväz'kus-semendkus tobjimalaz, sen aigan mecoi kadotab herküst i edhenägendad, kändase šlipkmel'žeks. Än' kuluse ristituile pol'kilometras. Toižen aigan lind om varukaz lujas, nägemine i kulemine oma hüväd. Lendab hubin, lühüdoil keskustoil.

Lind om mectusen objektaks. Navedib samalsoid mecas marjoidenke, kavag'mecoid i segoitadud mecad, voib vastata lehtezmecas harvoin. Eläb päiväd man pindal tobjimalaz, ödub puiden oksil.

## Söte
Kevädel da kezal mecoi söb vezoid, änikoid, puiden urbid, lehtesid, heinäd, mecmarjoid, semnid i gavedid. Sügüzen tulendanke lind otab sötkeks lehtkuzen kavaged. Tal'vel eläb pedajan da kuzen kavagid, urbid. Lindunpoigaižed södas gavedid da hämähoukuid.

## Alaerikod
Rahvahidenkeskeine ornitologoiden ühtištuz lugeb mecoin kahesad alaerikod (vn 2024 sügüz'kun olend):
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  — vaugedpökuine mecoi
* 

## Mecoihe sidodud vepsän tärtused
* *Koppal* — emämecoi.
* *Must mecoi* — mecoin ižač.
* *Ribitez* — sija, kus eläb äi mecoid i tedroid.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kons kim'däs tedrot i meceit // Vepsän kelen korpus. — #140.
* Kut kävin' mecoid' samha // Vepsän kelen korpus. — #33.
Aš (lidn, Venäma)

**Aš** (, bašk. i ) om Venäman lidn da lidnankund Čeläbinskan agjan päivlaskmaižes sarakos. Se om Ašan rajonan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1898 kuti žilo udenno kaugedraudan Aša-Balašovo-tegimenno, nimitihe jogen mödhe. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1933 20. päiväl kezakud.

Aš šingotase raudan metallurgijan tegimel, mugažo lämuzarmaturan i mechimine tegimed ratas lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmaiženno röunanno, Sim-jogen oiktal randal tobjimalaz ( 239 km pitte, Kaman hurapol'ne bassein), 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Aš-jogi ( 59 km pitte) lankteb Simha oiktalpäi lidnas.

Baškortostan levitase ani päivlaskmha lidnaspäi Aš-jogen vastrandal. Matkad Čeläbinskhasai om 263 km päivnouzmha orhal, 333 km avtotedme vai 360 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Sim-lidn päivnouzmha i Min'jar pohjoižpäivnouzmha. «Čeläbinsk — Uf»-raudte läbitab lidnad, *Aš*-stancii () radab sen keskuzpalas.

## Tobmuz
Aš om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind om 549,32 km².

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 31 881 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 27 890 ristitud. Kaik 29 946 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 36..39 tuhad eläjid vll 1959−1998 (39 100 rist. vl 1992).

Ortodoksižen hristanuskondan ühesa pühäpertid oma saudud lidnas: Jumalanmaman Odigitrija-jumalaižen naižjumalankodi (om sätud vspäi 2006 pal'hal sijal, jumalanpert' i kuz' časounäd) i kaks' tošt jumalanpertid. Islaman mahallä-mečet' nomer 160 om avaitud mugažo.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Ašan industrialine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Аша памятник Умову А.И. - panoramio.jpg|Muštnik A. Umovale i fontan (2008)
Церковь Казанской иконы Божьей Матери в городе Аша.jpg|Jumalanmaman Kazanin jumalaižen jumalanpert', vn 2020 nägu (avaitihe vl 2005)
Aerial view of Asha, Ural, Russia 2007.jpg|Lidnan puine pertišt (2007)
Станция Аша (вокзал, перрон).jpg|*Aš*-päraudtestancijan sauvused vl 2021


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden oficialine sait (''asha-sovet.ru'') i sen vanh versii (''ashagps.ru'', om täuttud vn 2015 elokuhusai). 
* Lidnan da sen rajonan informacine sait (''gorod-asha.ru''). 
* Lidnan i Ašan rajonan tobmuden sait (''аша-район.рф'').
Aš (lidn)

**Aš-lidn** voib znamoita:
* Aš () — Alamaiden lidnut Gelderland-agjas.
* Aš (mugažo čehan kelel) — Čehanman lidn, valdkundan kaikiš päivlaskmaižemb lidn.
* Aš (, ) — Venäman lidn Čeläbinskan agjan päivlaskmaižes sarakos.
Mouchein

**Mouchein** (), mugažo **Babuhein** i **Porohein** paginoiš, om üks'voččiden i äivoččiden heinäsižiden kazmusiden, pol'penzhiden i penzhiden heim. Kogoneb 258 erikospäi. Mülütadas Amarantižed-sugukundha.

## Leviganduz
Heimon erikod kazdas molembiden mapoliškoiden venos i tropižes vöiš. Enamba kaiked erikod om Pohjoižamerikan AÜV:oiden keskusen i päivlaskman štatoiš i Avstralijan südäirajoniš. Läz 15 erikod kazdas Venämas.

Navedib pustolänid, randoid i vanoid, putub solačuil.

## Ümbrikirjutand
Lapačuikahad lehtesed čereduišoiš päiči severziš-se alahaižiš erasti. Änikod oma ühten sugun ühtel kazmusel. Hobedakahad hibusuded kattas moucheinäd paksus, ka kazmuz nägub aniku mouckivel putkotadud.

## Kävutand
Semetas puhtastamha mahust solaspäi. Lehtesed kogotas azotad. Heimon äjad erikod oma södabad. Ottihe moucheinäd ližasömkazmuseks näl'gan aigan, eriližešti *Atriplex hortensis*-erikod.

Mezjäižed ottas moucheinäd heid'oman purtkeks kezan kahtendel polel i sügüzel.

## Valitud erikod
* *Atriplex cana* — Hobedakaz mouchein
* *Atriplex patula* — Järgeline mouchein
* *Atriplex fera* — Mecmouchein
* *Atriplex hortensis* — Sadmouchein, heimon tipine erik.
* *Atriplex longipes* — Pit'k mouchein
* *Atriplex sagittata* — Tomaranvuitte mouchein
* *Atriplex tatarica* — Tatarine mouchein

## Homaičendad
Mujuherneh

**Mujuherneh** () om äivoččiden kazmusuden heim. Mülüb Bobanvuiččed-sugukundha. Läz sada nell'kümned erikod i ühesa gibridad om heimos.

## Leviganduz
Heimon ezitajad kazdas Keskmeren randoil, Evropas i Pohjoižamerikas. Severz'-se dekorativižid erikoid om intoduciruidud Avstralijha.

Navettäs kuivid letemaid, kivekahid mahusid mouckivenke. Elädas kuivaigan, päivännavedijad. Ei voigoi päzda liigas nepstoindaspäi i lujiš pakaižišpäi.

## Ümbrikirjutand
Madalad penzhad, pol'penzhad vai lianad. Lehtesed oma pened ünäižed, kazdas tophikš. Erased-se erikod oma ogahakahad.

Henoiden änikoiden äjüz nägub kuti hernhuded paugus. Änikod oma pakuižen mujun, oleldas vauktalaz i hajukahad erasti. Kazdas toppaz-änikusil barban agjas i kaimolurbišpäi. Konz gaved' tuleb leten änikon päle, ka erasiden-se erikoiden änikod avaidasoiš ühtel kurol i anttas heid'omad gavedin sel'gha.

Mujuherneh äikerdoičese semnil, harvamb i hubin vihandoil čokvezoil.

## Kävutand
Ištutadas erasid-se erikoid dekorativižikš i mahusen pindan varmdusen täht. Om niiden sortuid. Arvostadas dekorativižid mujuhernhid niiden čoman hajun (no ei kaik erikod oma hajunke) i änikoičendan aigaližen zavodindan tagut, hot' kazmused seištas vilud vaste pahoin. Kozad i lambhad södas tahtonke, lehmäd ottas vaiše nälgan aigan.

Järgeline mujuherneh (*Genista tinctoria*) sättub samha pakušt mujud, hot' kazmuz om morii.

## Valitud erikod
* *Genista anglica* — Anglijalaine mujuherneh
* *Genista canariensis* — Kanarine mujuherneh
* *Genista corsica* — Korsikaine mujuherneh
* *Genista florida* — Floridine mujuherneh
* *Genista germanica* — Saksalaine mujuherneh
* *Genista linifolia* — Pölvhanvuitte mujuherneh (vai Keskmeren, Negllehtesine)
* *Genista microcephala* — Henpäine mujuherneh
* *Genista pilosa* — Karvakaz mujuherneh
* *Genista radiata* — Sädegikaz mujuherneh
* *Genista scythica* — Skifine mujuherneh
* *Genista tinctoria* — Järgeline mujuherneh, heimon tipine erik

## Homaičendad
Kärnakbut'k

**Kärnakbut'k ** () om äivoččiden (kaks'vozne harvoin) heinäsižiden kazmusiden heim. Mülütadas Sel'derejižed-sugukundha.

## Leviganduz
Heimon erikod kazdas Evropan i Päivlaskmaižen Azijan venos vönes, Kanarižiš sarišpäi Sibirihesai, enamba kaiked Keskmeren maiš. Lämuden i päivännavedii kazmuz. Valičeb mahusid mouckivenke.

## Ümbrikirjutand
Seikh om but'k, pall'az vai karvakaz. Lehtesed oma kahtišti koumekahad.

Änikuz om kändaz. Äniklehtesed oleskeldas vauktan, ruzan vai pakuižetaban mujun. Plod om pit'kač kül'gekaz.

## Kävutand
Šveicarijas ottas *Laserpitium siler*-erikon jurid eriližmaguteseks. Sadas efirvoid erasiden erikoiden ploduišpäi (1,5..3% mülündas, päkomponent om geraniol), kävutadas void parfümerijas i sömtegimištos. Ottas juren unotest zelläks.

## Erikod
Kaik om 14 erikod heimos:
* *Laserpitium archangelica*
* *Laserpitium emilianum*
* *Laserpitium gallicum* — heimon tipine erik
* *Laserpitium halleri*
* *Laserpitium hispidum* — kävutase samha efirvoid
* *Laserpitium krapffii*
* *Laserpitium latifolium* — Levedlehtesine kärnakbut'k
* *Laserpitium longiradium*
* *Laserpitium nestleri*
* *Laserpitium nitidum*
* *Laserpitium peucedanoides*
* *Laserpitium prutenicum* — Kaidlehtesine kärnakbut'k
* *Laserpitium pseudomeum*
* *Laserpitium siler*

## Homaičendad
Ust'-Katav

**Ust'-Katav ** (, , ) om Venäman lidn Čeläbinskan agjan päivlaskmaižes sarakos. Se om Ust'-Katavan lidnümbrikon administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1758 kuti mecpilindan žilo jogivaldmoidenke sauvomha susedližid raudantegimid, sid' žilo udenno raudantegimenno, nimitihe jogen mödhe. *Ust'-Katavan Tegim*-radnikžilo sai lidnan statusad vn 1942 28. päiväl elokud, vspäi 1943 om nügüdläiženke nimitusenke.

Ust'-Katav šingotase vagonansauvomižen tegimel (tramvaid, pompad i torvarmatur, gazanregulätorad, kosmine sarak) i mecan ümbriradmižen tegimel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon suvipäivlaskmas, Jurüzan'-jogen molembil randoil, Katav-jogen ( 111 km pitte, Kaman hurapol'ne bassein) lanktendanno Jurüzanihe huralpäi, 371 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Katavan uit padoseinänke om saudud lidnan keskuzpalas da suves.

Baškortostan om ani lodeheze lidnaspäi. Matkad Čeläbinskhasai om 209 km pohjoižhe orhal, 260 km avtotel vai 290 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Jurüzan' i Tröhgornii suvipäivnouzmha, Katav-Ivanovsk suvhe, Sim-lidn päivlaskmha.

«Čeläbinsk — Uf»-avtote (M5-trass) mäneb lidnan suviröunaks. *Ust'-Katav*-stancii radab «Čeläbinsk — Uf»-raudtekeskustal vspäi 1890, sijadase Jurüzanin pohjoižrandal.

## Tobmuz
Kaik seičeme muite žilod, kaks' žilod raudtestancijanno i üks' külä mülüdas lidnümbrikho Ust'-Katavan ližaks. Lidnümbrikon pind — 675 km².

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnümbrikon Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Sergei Pul'däjev vn 2020 redukuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 23 580 ristitud, lidnümbrikon — 26 917 ristitud, vn 2021 lidnan — 21 439 ristitud. Vl 2017 ühthemänho 22 536 ristitud elihe lidnas i 25 583 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 31 400 eläjad vl 1992.

Rahvahad (2010): venälaižed — 87,0 %, baškiralaižed — 7,2 %, totarlaižed — 3,6 %, toižed rahvahad — 2,2 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: Raštvoiden jumalanpert' (letihe vll 1799−1820) i Jumalanmaman Smolenskan jumalaižen puine časoun' (1998). Niiden ližaks üks' jumalanpert' om avaitud i kaks' jumalanpertid oma kaičenus vaiše paloin lidnümbrikon žiloiš. Islaman pühäpert' om avaitud lidnas vspäi 2021.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme päivkodid (nomer 3, 5, 9, 10, 12, 13, 15), kaks' augotižškolad (nomer 6 i 9), aluzškol nomer 4, koume keskškolad (nomer 1, 5, 7), ehtal'ne škol, specialine (korrekcine) škol-internat, lapsiden sädamižen keskuz, muzikškol, sportškol. Ust'-Katavan industrialiž-tehnologine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Ust-Katav. Bryansk bridge.JPG|Bränskan sild Jurüzaniš päliči vl 2012
1й 71-623 для Перми на УКВЗ.jpg|Vaumitud tondaks Permihe ezmäine 71-623-tramvai raudteil Ust'-Katavan vagonansauvomižen tegimenno vl 2011
Дворец культуры вагоностроителей им. Т.Я. Белоконева.jpg|Vagonansauvojiden kul'turkeskuz T. Belokonevan nimed (2010)
Станция Усть-Катав (вокзал),ii.jpg|*Ust'-Katav*-päraudtestancijan sauvuz vl 2021


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon oficialine sait (''ukgo.su'').
Majag

**Majagad** () om pol'vezižiden živatoiden heim Nühtajad-heimkundaspäi. Majagižed-sugukundan üks'jäine jänu elegil heim, kogoneb kahtes levitadud erikospäi: Järgeline (Evrazijalaine) majag (*Castor fiber*, kahesa alaerikod) i Kanadine majag (*Castor canadensis*, ei ole alaerikoid, om introduciruidud Skandinavijan maihe).

## Etimologii
Heim erigoiči toižišpäi läz 31 mln vozid tagaz. Latinine nimituz om kal'k amuižgrekan κάστωρ-sanaspäi «majag», mitte libub  *kaston*-sanaspäi «pumaterial».

## Ümbrikirjutand
Majagad sötlesoiš puiden korel i noril barboil, sen tagut sortas puid nühtten alust. Elänzoittas hilliden mecjogiden, ojiden i järviden randoid. Elädas uruiš i hatoiš.

Živatad tehtas kanalid i saudas padoseinid sortud puišpäi i muga sätas učulmoid lendamha hatoid. Hatad oma ujujad peitsijad-sared ragoišpäi nälömanke kümnehe metrhasai diametral i üks'..koume metrad kortte, vedenalaiženke tulendanke. Majagad ödudas hatoiš, kaitas varoid tal'veks niiš i kaičesoiš lihansöjid vaste.

## Kävutand
Edel 20. voz'sadan kesked majagan karv oli populärine Evropas, Venälaižes Federacijas i Pohjoižamerikas, ka tehtihe mectusid karvha näht, i majagan populäcii oli polenenu lujas.

## Homaičendad
Mänt

**Mänt** () om äivoččiden (tobjimalaz) heinäsižiden hajukahiden kazmusiden heim. Mülütadas *[[Lamiaceae]]*-sugukundha. Heim kogoneb 24 erikospäi i niiden 15 gibridaspäi.

## Leviganduz
Heimon erikod kazdas Evropas, Azijas, Afrikas, Avstralijas i Pohjoižamerikas. Navettäs nepsut. Kazvatadas maižanduzkul'turaks.

## Ümbrikirjutand
Jurišt kazvab avaros i anastab uzid territorijoid. Seikhed oma nellikleiktusenke, püštoiktad 10..120 sm pitte, sarakoičesoiš. Lehtesed oma parakahad, pehmdad paksus, piiženke röunanke. Niiden muju oleleb muzavihand, hahkvihand, ruskedsinine, sinine, vauhpakuine.

Änikoiden muju om vauktaspäi purpurižhesai. Plod om pähkmut, siš om 1..4 sement.

## Kävutand
Kazvatadas lehtesid eriližmaguteseks i miše sada efirvoid, kaikuččen erikon voi om toine. Mentol om efirvoin päsubstancii, ottas parfümha i ližatas kodihimijha. Mäntan lehtesed mülüdas tuaregoiden čajhu. Ližatas limonadha, šokoladha, keitišhe.

Spravitadas kibuid südäikohtus i rindhas. Hajuterapijan pala. Ottas mäntad londuseližeks insekticidaks. Kucub allergijad erasil ristituil.

## Valitud erikod
* *Mentha aquatica* — Vezimänt
* *Mentha australis* — Avstraline mänt
* *Mentha canadensis* — Kanadine mänt
* *Mentha dahurica* — Daurine mänt
* *Mentha longifolia* — Pit'klehtesine mänt
* *Mentha micrantha* — Henänikoine mänt
* *Mentha spicata* — Tähkasine mänt, heimon tipine erik

## Homaičendad