open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kopernik Nikolai

**Nikolai Kopernik** ( [miˈkɔwaj kɔˈpɛrɲik], , ; sünd. 19. uhoku 1473, Torun', Pol'šan kunigahuz — kol. 24. semendku 1543, Frombork, Pol'šan kunigahuz) — pol'šalaine astronom, matematikantedomez', ekonomist, kanonik. Kopernik om mail'man geliocentrižen sisteman avtor, nece sistem zavodi ezmäšt tedorevolücijad.

## Biografii
Nikolai jäi ičeze kazvatajita ühesavoččen i kazvoi däd'-episkopan perehes. Priha openui Krakovan universitetas (matematik, medicin, jumalantedo) vll 1491−1494, Bolon'jan universitetas (jumalantedo, oiktuz, amuižed keled, astronomii) vll 1497−1500, Padujan universitetas (medicin) vhesai 1503, ladi egzaminoid lopuks i sai kanonižen oiktusen doktoran arvnimed. Kirjuti latinan i saksan kelil.

Tedomez' oli maksutoman lekarin, oigenzi inženerižid töid. Kopernikan nell'kümnevozne rad, jäl'gmäine i päine säduz om astronomijan «Taivhaližiden sferoiden punondos»-kirj (), om pästtud Nürnbergas vl 1543 parahiman Retik-openikan sil'mišpidandanke.

Himine kopernicii-element nomer 112 om nimitadud tedomehen muštoks.

## Homaičendad
Tantal

**Tantal** (*Ta* — *tantalum* latinan kelel) om seičemekümne koumanz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om videndes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — videnden gruppan laptalagruppas, VB), tabluden kudendes periodas.

Element om levitadud londuses harvoin, pala Man kores — kaks' grammad tonnas. Ei voi löuta sidä joudjas olendas.

## Avaidusen istorii
Ročine Anders Gustav Ekeberg-himik avaiži tantalan vl 1802. Nimitihe mifižen Tantal-carin mödhe ( *Tantalos*, Nioban tat) samižen jügedusiden tagut.

Germanine Verner fon Bol'ton-himik sai puhtast metallišt tantalad ezmäižen kerdan vl 1903.

## Fizižed ičendad

Tantal om jüged kova hahk metall. Tantalan suladandlämuz da kehundlämuz oma korktad lujas, no metall om plastine lujas sil-žo aigal. Puhthan tantalan muju om hahk.

Atommass — 180,94788. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 16,654 g/sm³. Suladandlämuz — 3290 K (3017 C°). Kehundlämuz — 5731 K (5458 C°).

Londuseline tantal kogoneb ühtes stabiližes izomäraspäi (üks'jäine mugoine kaikiden elementoiden keskes) i ühtes stabiližes izotopaspäi: 180m1Ta (0,012 %, T½ > 4,5 × 1016 vot, voib kätas teoretižikš 180Ta-izotopaks 8,15 časud pol'čihodamižen pordonke) i 181Ta (99,988 %). 180mTa om üks'jäine stabiline londuseline izomär. Tetas mugažo 35 ratud radioaktivišt izotopad 155..180, 182..190 atommassanke i 36 ratud izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad oma 179Ta-izotop 1,82 vot pol'čihodamižen pordonke, 182Ta (T½=114,43 päivest) i tantal-183 (5,1 päivest). Kaikiš hätkemb eläi izomär om 178m1Ta (T½=2,36 časud). Izotopad čihotas β- i protonižen (izotop 156), α- i β-čihodamižen (izotopad 157..163) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš gafnijaks, jüžmakombad vol'framaks, izotop 180 — molembikš, izotopad 157..163 — gafnijaks i lütecijaks.

## Himižed ičendad
Tantal ei ole aktivine normaližiš arvoimižiš, il'mas muigotub, ku lämuz om korktemb 280 C°, i siloi se katase **Ta<sub>2</sub>O<sub>5</sub>**-hapandusen kaičendkerthel; se reagiruib galogenidenke, ku lämuz om korktemb 250 C°. Ku lämbitadas sidä, ka reagiruib nenidenke elementoidenke: hil'nik, bor, ola, fosfor, selen, tellur; substancijoidenke: vezi, haikargaz (CO), hil'muiktuzgaz (СО2), azotan monohapanduz (NO), solmuiktuz (HCl), rikvezinik (H2S).

Tantal om seižui lujas mugliden da muiktusiden valatoitust vaste.

## Kävutand da löudmižsijad
Tantal kävutase metallurgijas, atomenergetikas, elektotehnikas, elektronikas. Se om juvelirine metall mugažo.

Kaikiš järedambad tantalan löudmižsijad oma Francijas, Egiptas, Tailandas da Kitaiš. Kaikiš suremb mail'man löudmižsija om Grinbušas (Avstralii). Toižed löudmižsijad oma Mozambikas i Nigerijas.

## Irdkosketused
* Tantal ''webelements.com''-saital. 
* Tantalan polhe Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Vol'fram

**Vol'fram** (*W* — *wolframium* latinan kelel) om seičemekümne nellänz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kudendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kudenden gruppan laptalagruppas, VIB), tabluden kudendes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Vol'fram om levitadud londuses keskmäras, pala Man kores — 1,3 grammad tonnas. Ei voi löuta sidä joudjas olendas, koncentriruiše šeelit- i vol'framit-mineraloiš ühtnendoikš vol'framan üks'..kaks' procentad palanke.

Ispanižed Elüar-vellesed-himikad saiba puhtast vol'framad ezmäižen kerdan vl 1783. Nimi tuli latinan kelen saksan kändusespäi ( «händikahan kerthed»), metall vasttase tinan kaivuziš i telustab sada tinad reagiruiden senke.

Vol'framal ei ole ičenašt biologišt rolid.

## Fizižed ičendad

Vol'fram om kova, lujas löumassulatud hoštai hahkvauvaz päličmänendmetall.

Atommass — 183,84. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 19,25 g/sm³. Suladandlämuz — 3695 K (3422 C°). Kehundlämuz — 6203 K (5930 C°). Vol'framal kaikiš korktemb suladandlämuz da kehundlämuz oma metalloiden keskes. Voib olda tagodud hüvin, nitikš, 1600 C° lämudenke.

Londuseline metall kogoneb nelläs seižujas izotopaspäi (182W — 26,50 %, 183W — 14,31 %, 184W — 30,64 % da 186W — 28,43 %) i ühtes vähäradioaktivižes (180W — 0,12 %, T½=1,6 x 1018 vot, kändase gafnijaks-176 α-čihodamižen kal't). Sen ližaks tetas (vn 2016 andmused) 30 radioaktivišt ratud izotopad 158..179, 181, 184, 187..192 atommassanke, i üks'toštkümne izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad oma 181W-izotop 121,2 päivest pol'čihodamižen pordonke, 185W (T½=75,1 päivest) i vol'fram-188 (69,78 päivest). Kaikiš hätkemb eläi izomär om 179m1W (T½=6,4 minutad). Izotopad čihotas α- (izotopad 158, 180), α- i β-čihodamižen (izotopad 159..168, 170) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš tantalaks, jüžmakombad renijaks, izotopad 159..168, 170 — tantalaks i gafnijaks, izotop 180 — gafnijaks.

## Himižed ičendad
Vol'fram om seižui lujas himišt painust vaste. Metallal om korrozijanvastaižid ičendoid. Muigotandmär oleskeleb +2, +3, +4, +5, +6, enamba kaiked +6 (tobjimalaz) i +4.

Segoitase kebnas azot- i ftormuiktusiden segoituses:
:: \mathsf{ 2W + 4HNO_3 + 10HF \longrightarrow WF_6 + WOF_4 + 4NO \uparrow + 7H_2O }

Reagiruib sulatadud muglidenke muigoitajiden olendas:
:: \mathsf{2W + 4NaOH + 3O_2 \longrightarrow 2Na_2WO_4 + 2H_2O},
:: \mathsf{W + 2NaOH + 3NaNO_3 \longrightarrow Na_2WO_4 + 3NaNO_2 + H_2O}.

Ezmäi ned reakcijad mändas vitkos, no 400 C° lämuden sabustandanke (500 C° reakcijan hapanikanke täht) vol'fram zavodib lämbitadas iče, i reakcii jokseškandeb teravas lämuden suren lugumäran sädandanke.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe elementad metallurgijas tobjimalaz.

Mail'man samine oli 76,4 tuhad tonnoid vl 2012, sidä kesken Kitai tegi 64 tuhad tonnoid, mugažo järed tehmine om Venämas (3,5 tuh. t), Kanadas (2,2), Bolivijas (1,2) i Vjetnamas (1,0). Kaikiš järedambad löudmižsijad oma Kanadas, Kitaiš, Kazahstanas i AÜV:oiš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Vol'fram ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz vol'framas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Iridii

**Iridii** (*Ir* — *iridium* latinan kelel) om seičemekümne seičemenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühesandes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan laptalagruppas, VIIIB), tabluden kudendes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Anglijalaine Smitson Tennant-himik avaiži iridijan vl 1803 platinan palan ližasubstancijoiden keskes. Nimitihe elementan soliden erazvuiččen mujun mödhe ( *iris* «jumalanbembel'»).

Element om harv londuses lujas, pala Man kores — 0,001 grammad tonnas. Ei voi löuta sidä joudjas olendas, no putub londuseližes ühthesuladuses osmijanke nevjanskit- i sisertskit-mineraloiš (kaimdas ičesündijad platinad päpaloin). Ectäs meteoritoid iridijan korktan koncentracijan mödhe (0,5 grammad tonnas da sen enamba).

Iridijal ei ole ičenašt biologišt rolid. Metalline iridii ei ole toksine.

## Fizižed ičendad

Iridii om löumassulatud hobedakaz päličmänendmetall, kova lujas. Iridii om platinan gruppan hüväsuguine metall.

Atommass — 192,217. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 22,65 g/sm³ (kahtenz' osmijan jäl'ghe). Suladandlämuz — 2719 K (2446 C°). Kehundlämuz — 4403 K (4130 C°).

Kaik kaks' londuselišt izotopad (191Ir — 37,3 %, 193Ir — 62,7 %) om olmas, sätihe 34 ratud radioaktivišt izotopad 164..199 atommassanke i niiden 32 südäitukušt izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad oma 192Ir-izotop 73,8 päivest pol'čihodamižen pordonke, 189Ir (T½=13,2 päivest) i iridii-190 (11,8 päivest). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 192m2Ir (T½=241 vot), 194m2Ir (171 päivest) i 193mIr (10,53 päivest). Izotopad čihotas α- i protonižen (izotopad 165 i 166), α-, β- i protonižen (izotop 167), α- i β-čihodamižen (izotopad 168..177, 183) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš osmijaks, jüžmakombad platinaks, izotop 192 — molembikš, izotopad 165..177, 183 — osmijaks i renijaks, izomär 168m — renijaks α-čihodamižen kal't.

## Himižed ičendad
Lujad korrozijanvastaižed ičendad oma iridijal 2000 Cel'sijan gradushasai. Nece metall jäb reakcijata muiktusidenke mitte taht arvoimižiš, eskai kaikiš vägevidenke (ozutesikš, carin vodkanke). Muigotandmärad: −3, −1..+9, sidä kesken +3 i +4 tobjimalaz.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe iridijad elektrotehnikas päpaloin, likutimiden sütutamižtohuzil levedali. Se om hüvä katalizator mugažo. Ratud 192Ir-izotop kävutase γ-sädegoičendan purtkeks kodvimha ühthekeittud sijid i kut rakanvastaižen terapijan abutuz.

Vl 2009 mail'man saliž oli koume tonnad, torguzmöndarv — 35 US$ grammas (2012). Pälöudmižsijad sijadasoiš AÜV:oiš, SAT:as, Kanadas da Udel Gvinejal.

## Irdkosketused
* Iridii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz iridijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Platin

**Platin** (*Pt* — *platinum* latinan kelel) om seičemekümne kahesanz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan laptalagruppas, VIIIB), tabluden kudendes periodas.

Element om harv londuses lujas, pala Man kores — 0,005 grammad tonnas. Voib löuta sidä paksus joudjas olendas. Platin om lujas tetab hüväsuguine metall.

## Avaidusen istorii da nimi
Andiden civilizacijad saiba elementad amussai. Ispanine Antonio de Ul'joa-matkadai toi ičesündujad platinad Evropha ezmäižen kerdan Suviamerikaspäi vl 1735. Vl 1750 britanine Uil'jam Braunrigg-lekar' ozuti platinad himižeks elementaks Londonan kunigazkundas da tegi metallan ezmäšt tedolišt ümbrikirjutandad.

Platinan nimi om anttud sen tagut, miše nece metall lujas koskub hobedha (ispanijan kelel *plata*).

## Fizižed ičendad

Platin om jüžmak pehmed hobedaižvauged päličmänendmetall.

Atommass — 195,084. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 21,45 g/sm³. Suladandlämuz — 2041,4 K (1768,3 C°). Kehundlämuz — 4098 K (3825 C°).

Kaik om kuz' londuselišt izotopad, viž oma stabiližed: 190Pt (0,012 %, radioaktivine vähän, T½=4,83⋅1011 vot, kändase osmijaks-186 α-čihodamižen kal't), 192Pt (0,782 %), 194Pt (32,864 %), 195Pt (33,775 %), 196Pt (25,211 %), 198Pt (7,356 %). Sen ližaks, om tetab 40 ratud izotopad 165..204 masslugunke i 18 izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad izotopad oma 193Pt 50 vot pol'čihodamižen pordonke, 188Pt-izotop (T½=10,2 päivest) i platin-191 (2,86 päivest). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 193mPt (T½=4,33 päivest) i 195mPt (4,01 päivest). Izotopad čihotas α-čihodamižen (izotopad 165..167, 190), α- i β-čihodamižen (izotopad 168..186, 188) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš iridijaks, jüžmakombad kuldaks, izotopad 168..186, 188 — iridijaks i osmijaks, izotopad 165..167 i 190 — osmijaks.

## Himžed ičendad
Platin om inertine himižešti lujas, inertižuz poleneb lämbituses. Muigotandmärad: −3..+6, niiden kesken +2 i +4 tobjimalaz.

## Kävutand
Platin om juvelirine metall; kävutadas sidä tehnikas da medicinas tobjimalaz. Se om hüvä katalizator mugažo. Ezmäine otand kävutamižhe rahoikš tegihe Venäman imperijas, löihe rahuzid vll 1828−1845. Torguidas platinad Nju Jorkan (*PPLT*-indeks) i Londonan (*PHPT*-indeks) biržil. Lödas kapitalanpanmižen monetoid.

Pälöudmižsijad sijadasoiš SAT:as (satusen koume nelländest), Venämas (Noril'sk i Habarovskan rand), AÜV:oiš, Zimbabves da Kitaiš, ned kogotas varoiden ühesa kümnendest. Sadas platinan 150..200 tonnad vodes kaikes mail'mas.

## Irdkosketused
* Platin ''Webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz platinas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Itterbii

**Itterbii** (*Yb* — *ytterbium* latinan kelel) om seičemekümnenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, lantanoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, kudenz' period), vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan laptalagrupp, IIIB.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om harv londuses, pala Man kores — koume grammad tonnas.

Šveicarine Žan Šarl' de Marin'jak-himik avaiži itterbijan vl 1878. Nimitihe Itterbü-žilon mödhe Stokhol'man sarišton Resarö-sarel, kuti koumed tošt pojavad elementad-ki (terbii, erbii, ittrii).

## Fizižed ičendad

Itterbii om tagokaz notked hoštai hobedakaz mametall. Se ei ole radioaktivine, om elektrusen veimeks. Oleskeleb koumes kristalližes nägus: α-Yb geksagonaliženke seglusenke (6,903 g/sm3), β-itterbii kaikiš kinktembanke seglusenke (6,966 g/sm3) i γ-itterbii kubiženke seglusenke (6,57 g/sm3), toižetamine α↔β tegese −13 C° lämudel, β↔γ — +795 C°.

Atommass — 173,045. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 6,9654 g/sm³. Suladandlämuz — 1097 K (824 C°). Kehundlämuz — 1469 K (1196 C°).

Londuseline itterbii kogoneb seičemes stabiližes izotopaspäi: 168Yb (0,13 %), 170Yb (3,02 %), 171Yb (14,21 %), 172Yb (21,75 %), 173Yb (16,1 %), 174Yb (31,9 %) i 176Yb (12,89 %). Tetas 27 ratud radioaktivišt izotopad 148..167, 169, 175, 177..181 atommassanke, i 12 izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad oma 169Yb-izotop 32,03 päivest pol'čihodamižen pordonke, 175Yb (T½=4,185 päivest) i itterbii-166 (57,6 časud). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 169mYb (T½=46 sekundad) i 176mYb (11,4 sekundad). Izotopad čihotas β- i protonižen (izotopad 151 i 152), α-, β- i protonižen (izotop 153), α- i β-čihodamižen (izotopad 154..158) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš tulijaks, jüžmakombad lütecijaks, izotopad 151..158 — tulijaks i erbijaks.

## Himižed ičendad
Muigotandmärad: +2, +3.

Itterbii reagiruib vedenke säten gidrohapandust:
:: \mathsf{2Yb + 6H_2O \rightarrow 2Yb(OH)_3 + 3H_2}

Reagiruib muiktusidenke, oz.:
:: \mathsf{2Yb + 6HCl \rightarrow 2YbCl_3 + 3H_2}

Palab lophu il'mas:
:: \mathsf{4Yb + 3O_2 \xrightarrow[]{400^oC} 2Yb_2O_3}

Reakcii rikinke, pakuine sul'fid sädase:
:: \mathsf{2Yb + 3S \xrightarrow[]{500-800^oC} Yb_2S_3}

## Kävutand
Ottas kävutamižhe itterbijad atomenergetikas, elektronikas, optikas i magnitoiden tehmižes.

Vl 2006 arv oli US$260..420 itterbii-metallan kilogrammas puhthudenke enamba mi 99 %. Metallan päeksportör — Kitai, mugažo om sen löudmižsijid AÜV:oiš, Kazahstanas, Venämas, Ukrainas, Avstralijas, Brazilijas, Indijas da Skandinavijas.

## Irdkosketused
* Itterbii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz itterbijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Lütecii

**Lütecii** (*Lu* — *lutetium* latinan kelel) om seičemekümne ühtenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, lantanoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, kudenz' period), vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan laptalagrupp, IIIB.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om harv londuses lujas, pala Man kores — 0,8 grammad tonnas.

Francine Žorž Urben-himik avaiži lütecijad hapandusen nägus vl 1907 da nimiti kel'talaižiden amuižen keskuzžilon mödhe Parižan sijas, .

## Fizižed ičendad

Lütecii om kova hobedaižvauged mametall, kudamb andase mehanižele ümbriradmižele kebnas. Londuseline metall om vähäradioaktivine, 52 kBk/kg.

Atommass — 174,9668. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 9,8404 g/sm³. Suladandlämuz — 1925 K (1652 C°). Kehundlämuz — 3675 K (3402 C°).

Kaks' londuselišt izotopad om olmas: stabiline 175Lu (97,41 %) i betaradioaktivine 176Lu (2,59 %, T½=3,78 × 1010 vot, kändase stabiližeks gafnijaks-176). Avaitihe 33 ratud izotopad 150..174, 177..184 atommassanke, i löutihe 41 izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad oma 174Lu-izotop 3,31 vot pol'čihodamižen pordonke, 173Lu (T½=1,37 vot) i lütecii-171 (8,24 päivest). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 177m3Lu (T½=160,44 päivest) i 174m1Lu (142 päivest). Izotopad čihotas protonižen (izotop 149), β- i protonižen (izotopad 150..152), α- i β-čihodamižen (izotopad 153, 155..160) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš itterbijaks, jüžmakombad gafnijaks, izomär 176m — molembikš, izotopad 152, 153, 155..160 — itterbijaks i tulijaks.

## Himižed ičendad
Lütecii muigotub il'mas kebnas lujas i katase hapandusen kerthel. Muigotandmärad: +3 (tobjimalaz), +2, +1. Lämbitamižen aigan vastamižpainab galogenoidenke, rikinke. Lütecii sädab reakcijoid anorganižidenke muiktusidenke solid tehmas, ned oma toksižed vähän. Sadas lütecijan gidrohapandust sen segoitabiden soliden gidrolizan abul.

## Samine
Sadas lütecijad erigoitmižel mineraloišpäi toižidenke harvmametalloidenke. Edesine lütecijan erigoitmine toižiš lantanoidoišpäi vedase nenil metodoil: ekstrakcii, ionvajehtuz, palahine kristallizacii. Metalline lütecii sase endištusel kal'cijan abul ftoridaspäi LuF3.

Metalližen lütecijan arv puhthudenke enamba mi 99,9 % om US$3,5..5,5 tuhad kilogrammas. Lütecii om kaikiš kal'hemb harvmametalloišpäi, sen sü om jüged erigoitta harvmaelementoiden segoitusespäi, i toine — röunatud kävutand.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe lütecijad metallurgijas (ližadab räkänvastaižust), optikas, keramikas ülävedandmahtusenke, magnitoiden tehmižes i sodalazeriš. Metalline lütecii >99,9 % puhthudenke maksab 3,5..5,5 tuh. US$ kilogrammas, om kaikiš kal'hembaks harvoiš mametalloišpäi.

Päeksportör — Kitai, mugažo elementan löudmižsijad oma AÜV:oiš, Kazahstanas, Venämas, Ukrainas, Avstralijas, Brazilijas, Indijas da Skandinavijas.

## Irdkosketused
* Lütecii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz lütecijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Lantanoidad

**Lantanoidad** om 15 himižiden elementoiden (metalloiden) heim, 57..71 nomeridenke, lantanaspäi lütecijhesai. Ühthine znam om **Ln**.

Kaik nened elementad sijadasoiš himižiden elementoiden periodižen tabluden III gruppas, kudendes periodas.

Kaik lantanoidad oma harvad londuses lujas. Kaikiden elementoiden stabiližed izotopad oma olmas päiči prometijas. Niiden kävutamine om erazvuitte; kaikuččel lantanoidal om ičendoid, kudambad pandas märha sen kävutamižen pöudod.

Elementoiden heimon nimituz libub amuižgrekan kelen λανθάνειν-sanaspäi (*lantanein* «venuda peitol'žen»), sen mödhe lantan-ki-element om nimitadud. Norvegine Viktor Gol'dšmidt-geohimik mainiti *lantanoid*-nimitust ezmäižen kerdan ičeze vn 1925 tedotös, hän-žo andoi nimitust aktinoidad-gruppale vl 1937.

## Homaičendad
Säs'

**Säs**', **Sääs** vai **Säs'jogi** (venän kelel: *Сясь*, ) om jogi Venäman lodehes, sen Uz'lidnan i Leningradan agjoiš, vepsän etnižes territorijas.

## Etimologii
Jogen Baltijan meren suomalaine nimi om sel'ged: **Säs'jogi**
Metall

**Metall** (latinan kelen *metallum* sündui  *metallon*-sanaspäi, molembad znamoitas «kaivuz») om himine element, kudambal om eriližid ičendoid (kacu alemba), nimitadud *metalližikš*. 

Nügüd' tetas 97 metallad. Ristitun organizm kogoneb koume procentad metalloišpäi.

Metallad oma levitadud materialad, ristit kävutab paksuid niišpäi ičeze istorijan hätkte instrumentoikš i rahoikš, nügüd'aigan sauvusiden-ki paloikš, azegištos i elektrotehnikas. Ratas metalližid ühthesuladusid, sätas uzid materialid metalloidenke (keramik).

Industrijas sadas metalloiden surid lugumärid tarbhaižiden kaivatusiden löudmižsijišpäi küllästamižtegimiden kal't metallurgižil edheotandoil.

## Harakterižed ičendad
* metalline hošt,
* hüvä elektrovendmahtuz,
* kebnan mehanižen ümbriradmižen voind, ozutesikš, plastižuz,
* korged tiheduz (metallad oma jügedambad tobjimalaz, mi toižed elementad),
* korged suladandlämuz (erindad: artut', gallii da muglmetallad),
* luja lämudenvendmahtuz,
* himižiš reakcijoiš metallad olesketas paksumba endištajin.

## Metalloiden toižendad
* muglmetallad (6),
* muglmametallad (4),
* berillii (Be) i magnii (Mg), ei mülügoi gruppihe,
* päličmänendmetallad (40),
* kebnad metallad (7),
* pol'metallad (vai metalloidad, 7),
* lantanoidad (14) + lantan (La),
* aktinoidad (14) + aktinii (Ac),
* vezinik (H) ozutab metalližid ičendoid märitud arvoimižiš.

## Irdkosketused
* «Metalli»-aiglehtesen lehtpol' Metallurgijan i materialantedon institutan ''imet.ac.ru''-saital, Venäman Tedoakademii.
Omnibus

**Omnibus** («kaikiden täht» latinan kelespäi) om heboekipaž äjid passažiroid vedades. Se om nügüdläižen avtobusan ezitat.

Omnibusad ajeliba kut lidnoiš, muga lidnoiden keskes-ki (oz., Jekaterinoslavaspäi Novomoskovskhasai). 

Ezmäine regulärine omnibusmaršrut oli tehtud vl 1662 Parižha. Nece kundaližen transportan toižend kändihe populärižeks mail'man järedoiš lidnoiš 19. voz'sadaspäi, nimitihe nügüdläižikš sil-žo aigal. Ezmäižed Venäman imperijan omnibusad ajeleškanziba Piteriš 1830-nzil vozil, oli severz'-se maršrutid.

## Homaičendad
Orfoepii

**Orfoepii** (- «oiged» i ἔπος- «pagin» sanoišpäi) om kirjankelen normativižen virkmižen ühthevend.

Vepsän kelen orfoepijan normad sünduse völ; niiden aluz om keskvepsän paginan Ojatin alapaginad.

Orfoepijan normad oma tarbhaižed besedoičendas, sikš miše vär virkand vai painend jügendab el'gendamišt, vedatab tarkust frazan znamoičendaspäi, kundlijan paineg tegese vastmel'žeks.

## Homaičendad
Ladog

**Ladog** vai **Ladogjärv** vai **Ladoganjärv** (; ; , amuižes oli *Не́во*) om järv Venäman lodehes. Se om kaikiš suremb Evropas londuseline reskvedenjärv, Venäman kahtenz' surtte Baikalan jäl'ghe.

Ladogan randad mülüdas Karjalan Tazovaldkundan da Leningradan agjan territorijoihe läz poleti.

## Ühthižed andmused
Järven pind om 17,6 tuhad km² (saridenke — 18,1 tuhad km²), levitase viž metrad ü.m.t. korktusel. Vedenmassan mülü — 838 km³; süvüz — 230 metrhasai, keskmäine süvüz om 47 metrad. Kaik om 660 sart enamba mi gektar pindanke, niiden ühthine pind om 435 km². Kaikiš znamasižemb sar' om Riekkalansaari (Rekkalansar', 55,3 km²). Süvä pohjoine pala om astroblem ezimeletaden, krateran diametr om 80 km, formiruihe meteoritan lanktendan jäl'ghe 38,5 tuhad vozid tagaz.

Klimat om ven, meren i kontinentaližen röunal. Järven rajonas voden keskmäine lämuz om +3,2 C°. Paneb sadegid 475 mm vodes. Purustuz om väll', veden 92 % lähteb Nevan kal't i vaiše 8 % purustub pindaspäi. Pil'vesižuz om paks, voden kaikutte videnz' päiv om päivoikaz. Ladogan pind jädub randoišpäi keskuzpalaha tal'vkus-uhokus, kattase jäl täuzin vaiše soravan tal'ven statjas, sulab sulakus-semendkus. Vezi viligoičese lujas hätken tal'ven tagut, ka järven šoidud süvemb mi kaks'kümne metrad oma vilud kezal-ki (+4..+10 C°), vaiše pindaline šoid oleleb läm' elokus (randoidenno +24 Cel'sijan gradushasai, keskuzpalas +18..+20 C°).

Ühthemänho koumekümne viž joged langetas Ladogjärvhe, ühtenzoitai Äniženke Süvär' om kaikiš järedamb niišpäi. Vaiše üks' Neva-jogi lähteb järvespäi. Järv mülüb Atlantižen valdmeren Baltijan meren basseinha. Karjalan kagluz erištab Ladogad Suomen lahtespäi.

## Kävutand
Laivoidenlikund tegese järven suves päpaloin, jüguiden kahesa millionad tonnoid om vedadud vl 2000. Kezaaigan om turistastjoid Valaaman sarištonnoks.

Ladogas eläb 53 kaloiden erikod, niišpäi kümne erikod oma ižanduzznamoičendanke.

Nened lidnad sijadasoiš järven randal (častomaraižen mödhe): Uz' Ladog, Šlissel'burg i Priozersk Leningradan agjas, Lahdenpohj, Sortaval i Pit'krand Karjalan Tazovaldkundas.

## Homaičendad
Vepsän nimed

**Vepsän nimed** — rahvahan antroponimijan model' vepsläižil.

Vepsläižed nügüd' kävutadas hristianižed nimed, kudambad toižetadas ičeze kelen mödhe. Oficialižiš dokumentoiš, tetpas, kävutadas venäkel'žed sättundad.

## Hristianižiden nimiden vepsän formad
*Ezmäi anttas venälaine nimi, sid' sen vepsän form(ad).*

### Mehiden nimed
* Абрам – Obram, Abram
* Аксён – Aksin
* Александр – Šan'ka, Ol'šoi
* Алексей – Ol'koi, Ol'ku, Oleksii
* Амос – Omoz
* Андрей – Ondrii, On'ka
* Анисим (Онисим) – Оn'ka
* Aнтон – Ontei, Ontoi
* Арсений – Arsä
* Артемий – Artä
* Афанасий – Ofon', Ofoi
* Валентин – Val'oi
* Василий – Vas'ka
* Владимир – Ladü
* Виктор – Vihtor
* Гаврила – Gauroi
* Георгий – Jurgii
* Гордей – Gordoi
* Григорий – Grigoi, Grinü
* Давыд – Davšoi
* Даниил, Данила – Danš, Danž, Danšoi, Danil
* Дмитрий – Dimš, Mitri, Mitrei
* Дорофей – Doroi 
* Евдоким – Ekim
* Егор – Johor, Joša
* Еремей – Jera, Jeroi, Jerem
* Ефим – Ehoi
* Иван, Иоанн – Juša, Ivoi, Ivšu, Ivač, Jukoi 
* Илья – Illä, Illöi
* Иов – Ioi
* Иосиф, Осип – Osip
* Иуда – Jutka
* Кирик – Kirik
* Кирилл – Kürša (?), Kiru, Kiril
* Кирша – Kürša
* Кондрат – Кandroi
* Корней, Корнилий – Kornoi
* Лавр – Laur'
* Ларион – Larja
* Леонтий – Levoi
* Макар – Makoi
* Марк – Markoi, Mar'ki, Marko
* Мартемьян – Martja
* Мартьян – Mar'tän
* Матвей – Matfii, Mat'vei 
* Михаил – Mihal, Mikoi, Mišuk; (Vologdan agjas) Mikšei, Mišku, Min'ka
* Мокей – Mokoi
* Никита – Mikit
* Николай – Mikul, Mikulai, Mikoi
* Павел – Pauloi
* Патрикей – Patroi
* Пётр – Pedrоi, Pedrii, Peša
* Потап – Potoi
* Савва – Savoi
* Севастьян – Savas'jan
* Семён – Semoi, Semuk
* Сила, Силантий – Siloi
* Соломон – Salamon
* Степан, Стефан – St'opan
* Тарас – Taruk
* Терентий – Teroi
* Тимофей – Timoi
* Тихон – Tišoi
* Фёдор – Fedor, Fetä, Fed'ka
* Федосий, Федосей – Feša 
* Филипп – Hilip
* Фирс – First
* Фома – Homoi, Homa, Hama
* Фотей, Фотий – Hotoi
* Хрисанф, Хрисанфий, Хрисан, Кирсан – Hrisoi
* Яков – Jakoi, Jaša, Jašoi 

### Naižiden nimed
* Авдотья и Евдокия – Oudot', Uudoi
* Агафья – Ogoi
* Агриппина – Ogroi
* Аксинья, Ксения – Oksä
* Акулина – Okulin, Окša, Kušа, Kena
* Александра – Al'oi
* Анастасия – Nastoi
* Анна – Annoi, Aša, Ašoi; Anšu (keskvepsläižed), Аšku, (Vologdan agjas) Nüša
* Афимия – Ohkoi
* Валентина – Val'oi
* Варвара – Varoi, Varvoi
* Галина – Gaša
* Глафира – Glaša
* Дарья – Dašu
* Домна – Domna
* Евфимия – Ofim
* Екатерина – Kat'oi, Katöi, Kat'a
* Елена – Ol'on, Ol'oi (keskvepsläižed), Šol'oi, Šol'koi, (Vologdan agjas) Šol'ka
* Ефросинья – Feša
* Ирина, Иринья – Iroi
* Ксения – Kena
* Лукерья, Лукинья – Lukoi, Luša
* Маврикея – Moira
* Марина – Marin 
* Мария – Mar'ja, Mašoi
* Марфа – Marfa, Marfoi
* Матрена – Mat'rön
* Мелания – Maloi
* Наталья – Natoi, Natku, Tal'a
* Пелагия, Пелагея – Palag
* Полина – Polä
* Прасковья – Paroi, Pašoi
* София – Soh'ja
* Тамара – Tomoi
* Ульяна – Gul'oi, Jul'oi
* Устинья – Ust'jä
* Фёкла – Fekla 
* Фелисата – Filiska
* Феодора – Fešu

## Edesine lugemine
* Мамонтова Н.Н. Карельская и вепсская антропонимия на современном этапе // Ономастика. Типология. Стратиграфия. — М.: Наука, 1988. 

## Irdkosketused
* Vepsän nimed ''Lagneo.ru''-saital.
Avtobus

**Avtobus** om rel'satoi mehanine transportmašin likutimenke äjiden passažiroiden vedandan täht.

«Avtobus»-sana om lühenzoittud form *[[avtomobil']]*- i *[[omnibus]]*-sanoišpäi, jäl'gmäine znamoičeb «kaikiden täht» latinan kelel.

Avtobus om transportmašin ühesanke vai sen enamba ištmenke passažiroiden täht, voib manevriruida likundan aigan, likutimen energijan purde panese ühtes.

## Istorii
Anglijalaine R. Trevitik-inžener tegi ezmäšt avtobusad vl 1801. Se avtobus radoi purulikutimen abul.

Ezmäine avtobusmaršrut avaižihe Londonha vl 1903.

NSTÜ:s avtobusoiden populärine model' oli LiAZ-677.

## Klassifikacii
Tarbhaižusen mödhe: lidnalaine, ezilidnalaine, lidnoidenkeskeine, školavtobus, radavtobus, ezipakitoittud, jügupassažirine, turizman, ekskursijoiden, lendimportan i vedajiden opendusen täht.

Pidusen mödhe:
* lujas pened (mikroavtobusad) — 4,5..6 metrad.
* pened — 7..7,5 metrad.
* keskmäižed — 8..9,5 metrad.
* sured — 10..11 metrad.
* lujas sured (pidenzoittud, ühtenzoittud) — 12..17 metrad.

Avtobusan piduz om röunatud tramvain erineden, ka voib mülütada passažiroiden vähembad lugud.

## Homaičendad
Orbit

**Orbit** om traektorii, kudambadme taivazhibj likub (ozutesikš, planet, sen kaimdai, kosmine lendaiapparat) toižen hibjan gravitacižes pöudos.

Hibjoiden likumine orbitadme tegese Kepleran käskusiden mödhe.

Orbitad oleldas kehkrad da elliptižed.

## Homaičendad
Hahktin

**Hahktin** (*Pb* — *plumbum* latinan kelel) om kahesakümne kahtenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om nell'toštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — nelländen gruppan päalagruppas, IVA), tabluden kudendes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Hahktin om levitadud Man kores (14 grammad tonnas, 38. sija), i voib löuta sidä puhthas olendas. Metall om tetab amuižiš aigoišpäi jo. Hahktinan sulamine oli olnu ezmäižen metallurgižen processan. Saudihe vedenveimid Amuižes Rimas.

Metall da sen purud oma toksižed. Hahktinan organižed ühtnendad oma travijad enamba mi anorganižed.

## Fizižed ičendad

Hahktin om jüžmak tagokaz hahk metall, kudamb om muga pehmed, miše voib leikata sidä veičel. Kändase üläveimeks 7,26 K lämudel. Kaičeb γ-sädegoičendaspäi hüvin. Kristalline segluz om kubine tahkoncentriruidud.

Atommass — 207,2. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 11,35 g/sm³. Suladandlämuz — 600,61 K (327,46 C°). Kehundlämuz — 2022 K (1749 C°).

Kaik nell' stabilišt izotopad mülüb londuseližhe hahktinha: 204Pb (1,4 %), 206Pb (24,1 %), 207Pb (22,1 %), 208Pb (52,4 %). Nece om tabluden jäl'gmäine element stabiližidenke izotopoidenke. Tetas 34 ratud izotopad 178..203, 205, 209..215 atommassanke i niiden 48 izomärad. Niišpäi kaikiš hätkembad izotopad oma 205Pb 17,3 mln vozid pol'čihodamižen pordonke, 202Pb-izotop (T½= 52,5 tuhad vozid) i hahktin-210 (22,2 vot). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 202m1Pb (T½=3,53 časud), 204m2Pb (67,2 minutad) i 197m1Pb (43 minutad). Izotopad čihotas α- (izotopad 178..180), α- i β-čihodamižen (izotopad 181..188, 190..192, 194, 196, 202, 210) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš tallijaks, jüžmakombad vismutaks, izotopad 178..180 — artutikš, izotopad 181..188, 190..192, 194, 196, 202 — tallijaks i artutikš, izotop 210 — vismutaks i artutikš.

## Himižed ičendad
Vezi il'manke muretas metallan puhthut hilläšti hahktinan gidrohapandusen(II) sädandanke. Muigotandmärad: 0, +2, +4.

Hahktin reagiruib muglidenke, vähäkoncentriruidud azotmuiktusenke, koncentriruidud solmuiktusenke:
:: \mathrm {Pb + 2NaOH + 2{H_2}O = Na_2[Pb(OH)_4]+ H_2 \uparrow}
:: \mathrm {3Pb + 8HNO_3 = 3Pb(NO_3)_2 +2NO\uparrow + 4H_2O}
:: \mathrm {Pb + 2HCl = PbCl_2 + H_2\uparrow}

## Kävutand
Edel kävutihe äi hahktinad poligrafijas i benzinan ližaduseks. Nügüd'aigan ottas kävutamižhe hahktinan ühtnendoid neniš produktoiš tobjimalaz: akkumulätorbatarejad, poukahtuzsubstancijad i detonatorad, mujutimed.

Puhthan elementan järedambad tegijad oma AÜV, Kitai, EÜ:n valdkundad i Venäma. Vl 2014 tehtihe 4,58 millionad tonnoid da ümbriradoihe tošti 5,64 mln tonnoid. Maksoi 1,3..1,5 US$ kilogrammas vl 2006.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Hahktin ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz hahktinas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Anglii

**Anglii** (vai **Englandinma**;  [ˈɪŋɡlənd]) om valdkund (kunigahuz), üks' Suren Britanijan federativižiš da administrativiž-territorialižiš paloišpäi.

Kunigahuz om anglijan kelen, anglikanižen jumalankodikundan, industrialižen revolücijan da parlamentižen demokratijan kodima.

## Istorii
Anglijan kunigahusen aluz om pandud vl 928 seičemen vastustajan kunigahusen sijas. Om nimitadud amuižsaksan anglad-heimon mödhe, se tuli sarele elämhä 5.-6. voz'sadal. Anglijan pälidn om Suren Britanijan kaikiš suremb London-lidn.

Uel's-ruhtinazkund om alištadud Anglijale 13. voz'sadan lopuspäi. Vs 1707 semendkun 1. päiväspäi Anglijan kunigahuz Uel's-ruhtinazkundanke tegi ühtištust Šotlandijanke. Suren Britanijan toižiden paloiden erineden, Anglijal ei ole ičeze parlamentad i ohjastust, Suren Britanijan aluzkundad tehtas niiden velgusidme.

## Geografijan andmused
Anglii sijadase Sur' Britanii-sarel, otab sen keskuzpalad da suvipalad. Röunatab Šotlandijanke pohjoižes i Uel'sanke päivlaskmas. Pind om 133 396 km². Reljef om kukhikaz tazangišt. Om madalid mägid pohjoižes i soid suvipäivnouzmas (dreniruidud päpaloin).

Kunigahuz jagase ühesaks regionaks (). Seičeme kaikiš surembad lidnad (surembaspäi penembale): London, Börmingem, Lids, Šeffild, Bradford, Liverpul', Mančester.

Klimat om ven valdmeren pehmdanke tal'venke.

## Eläjad
Vn 2011 rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 53 012 456 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Anglijan ristitišt om Suren Britanijan viž kudendest.

## Irdkosketused
* Oficialine turistine sait (''visitengland.com'').
Polonii

**Polonii** (*Po* — *polonium* latinan kelel) om kahesakümne nellänz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kuz'toštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kudenden gruppan päalagruppas, VIA), tabluden kudendes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Pol'šanmalaižed himikad Pjer Küri da Marija Sklodovskaja-Küri löuziba ut elementad urankivendos (0,1 mg tonnas) i saiba puhtast polonijad ezmäižen kerdan vl 1898. Polonii om nimitadud Pol'šanman mödhe (latinan kelel: *Polonia*), se oli Sklodovskaja-Kürin tatanma.

Polonii da kaik sen ühtnendad oma morijad lujas!

## Fizižed ičendad

Polonii om pehmed korgedradioaktivine hobedaižvauged metalloid (pol'metall), lämbitase lujas ičeze radiacijan tagut. Kubine klassine kristalline segluz om üks'jäine mugoine elementoiden keskes madalal lämudel, se kändase romboedrižeks +36 C° lämudel.

Atommass — 208,9824. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 9,32 g/sm³. Suladandlämuz — 527 K (254 C°). Kehundlämuz — 1235 K (962 C°).

Elemental ei ole stabiližid izotopoid. Tetas 33 ratud izotopad 188..220 atommassanke, i niiden 28 izomärad. Kaikiš hätkembad izotopad oma 209Po-izotop 125,2 ± 3,3 vot pol'čihodamižen pordonke, 208Po (T½=2,9 vot) i polonii-210 (138,37 päiväd). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 201mPo (T½= 8,9 minutad) i 199mPo (4,17 minutad). Izotopad čihotas α-čihodamižen (izotopad 186..189, 210..214, 216), α- i β-čihodamižen (izotopad 190..209, 215, 217..219) vai β-čihodamižen kal't (izotopad 220..222). Izotopad nomer 186..189, 210..214, 216 kändasoiš hahktinaks, izotopad 190..209 — vismutaks i hahktinaks, nomerad 215, 217..219 — astataks i hahktinaks, izotopad 220..222 — astataks.

## Himižed ičendad
Metall muigotub il'mas teravas, sädab nenid hapandusid: polonijan dioksid (РоО2)*x* i monooksid РоО. Muigotandmärad: −2, +2, +4, +6, tobjimalaz +2 i +4.

Sädab tetragalogenidoid reagiruiden galogenidenke. Reakcijas muiktusidenke lähteb segoiteshe ruskedvauvhiden Ро2+-kationiden sädandanke:
:: Po + 2 HCl -> PoCl2 + H2 ^.

Ku polonii segoitase solmuiktuses magnijan olendanke, ka polonovezinik sädase:
:: Po + Mg + 2 HCl -> MgCl2 + H2Po.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe polonijad kosmosladimiden energetikas. Polonii-210 om lämän kaikiš effektivižemb purde, lämbitase da sulab ičeze α-radiočihodamižespäi, sikš pidab kaita sidä hahktinas. Polonijan pätegii om Venäma (mail'man tehmižen 98 %).

Sadas atomreaktoriš vismutad sädegoiten. Strategine metall, kaik sen sirdandad kaitas i alištudas kirjutusile.

## Irdkosketused
* Polonii ''webelements''-saital. 
* Kirjutuz polonijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos. (venäkelel)
Astat

**Astat** (*At* — *astatium* latinan kelel, amuižgrekan kelen *ἄστατος*-sanaspäi — «seižmatoi», «stabilitoi») om kahesakümne videnz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om seičemetoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — seičemenden gruppan päalagruppas, VIIA), tabluden kudendes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Astat om kaikiš harvemb himine element Man kores, vähemb mi 1 gramm kaikes kores, uranan čihodamižen rezul'tat. Amerikaižed Deil Korson-, Kennet Makkenzi- i Emilio Segre-fizikantedomehed avaitihe astatad-211 Kalifornižes universitetas vl 1940 vismutan bombardiruindal al'faheničuil. Vll 1943−1946 löutihe astatad londuseližiš-ki palaižiš.

Astat om radiotoksine, luja morim!

## Fizižed ičendad
Puhtaz astat normaližiš arvoimižiš — stabilitomad muzasinižed kristallad. Astatan fizižed ičendad tetas pahoin, sikš miše tedomehil ei ole necen elementan sättujad verdad i lujan radioaktivižusen tagut. Tetas, miše se om galogen, no avaidab metallan-ki ičendoid. Kristalline segluz om kubine tahkoncentriruidud (ezimeletaden).

Atommass — 209,9871. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 6,35±0,15 g/sm³. Suladandlämuz — 575 K (302 C°). Kehundlämuz — 610 K (337 C°).

Elemental om 36 stabilitont izotopad 188, 190..224 atommassanke i 24 izomärad. Londuseližiden 215At, 218At i 219At T½ om lühüdamb mi üks' minut. Astat-210-izotopan pol'čihodamižen pord om kaikiš hätkemb — kahesa časud kuz' minutad, mugažo se pord om hätkemb astat-211- (7,21 časud) i 209- (5,41 časud) izotopoil. Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 202m1At (T½=182 sekundad) i 200m1At (47 sekundad). Izotopad čihotas α- i protonižen (nomer 188), α-čihodamižen (izotopad 190, 191, 193, 213..215), α- i β-čihodamižen (izotopad 192, 194..212, 216..220) vai β-čihodamižen kal't (izotopad 221..224). Izotopad nomer 188, 194..211 kändasoiš vismutaks i polonijaks, izotopad 190, 191, 193, 213..215 — vismutaks, nomer 192 — vismutaks i erazvuiččikš elementoikš südäitukun spontanižen jagamižen tagut, izotopad 212 i 216 — vismutaks, polonijaks i radonaks, izotopad 217..220 — vismutaks i radonaks, izotopad 221..224 — radonaks.

## Himižed ičendad
Elementan himižed ičendad oma jodan pojavad (ozutab galogeniden ičendoid), sil-žo aigal polonijan pojavad (ozutab metallan ičendoid). Muigotandmärad: −1, +1, +3, +5, +7.

Vezisegoiteses astat endištase rikin dioksidal SO2; lankteb sadegeks lujiš muigotusiš eskai rikvezinikan (H2S) abul metalloiden kartte. Ahtištase cinkal rikmuiktusen segoitesiš.

Astat reagiruib bromanke i jodanke, sen aigan galogeniženkeskeižed ühtnendad sädasoiš — astatan bromid (AtBr) i astatan jodid (AtI). Segoib vähäkoncentriruidud sol- i azotmuiktusiš.

## Kävutand
Astat-211 kävutase substancijaks rakanvastaižen terapijan tagut.

## Irdkosketused
* Astat ''webelements''-saital. 
* Kirjutuz astatas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Radon

**Radon** (mugažo latinan kelel, znamoitas *Rn*) om kahesakümne kudenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahesatoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan päalagruppas, VIIIA), tabluden kudendes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Radon om harv londuses lujas, se om lujas stabilitoi element. Anglijalaižed himikad Uil'jam Ramzei i Robert Uitlou-Grei saiba puhtast radonad ezmäižen kerdan vl 1908 kuti *niton* ( «vauvhatui»), kaikiš hätkemb eläi 222Rn-izotop. Om nügüdläiženke nimenke vspäi 1923.

Element om radiotoksine, kucub tävun rakad.

## Fizižed ičendad

Radon om jüžmak inertine üks'atomine radioaktivine gaz mujuta, maguta da hajuta. Gaz i nozoluz vauvhatudas il'mas taivazmal ičeze radioaktivižusen tagapäi.

Atommass — 222,0176. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 9,73 g/L (0 C°, kuz' kerdad enamba mi il'm); 4,4 g/sm³ (kehundlämudel −61,7 C°). Suladandlämuz — 202 K (−71 C°). Kehundlämuz — 211,5 K (−61,7 C°).

Londuseline radon kogoneb nelläs radioaktivižes izotopaspäi: 218Rn (T½=35 ms), 219Rn (T½=3,96 s), 220Rn (T½=55,6 sekundad) i 222Rn (T½=3,8235 päivest). Kaik nell' kätas polonijaks čihodamižen lopus. Tetas 35 tošt radioaktivišt izotopad 193..217, 221, 223..231 atommassanke, i 12 izomärad. Niiden keskes hätkembad izotopad oma 211Rn 14,6 časud pol'čihodamižen pordonke i 210Rn (T½=2,4 časud). Kaikiš hätkemb eläi izomär om 203mRn, sen pol'čihodamižen pord om 26,7 sekundad. Izotopad čihotas α-čihodamižen (izotop 213, 215..219, 222), α- i β-čihodamižen (izotopad 196..211, 221), α- i kaksitadud β-čihodamižen kal't (izotopad 212, 214, 220), β-čihodamižen kal't (izotopad 223..231). Izotopad nomer 196..211 kändasoiš polonijaks i astataks, izotopad nomer 212..219, 222 — polonijaks (212 i 214 — sen kahteks izotopaks), izotop 220 — polonijaks i radijaks, izotop 221 — francijaks i polonijaks, izotopad 223..231 — francijaks.

## Himižed ičendad
Radon om kaikiš aktivižemb hüväsuguižiden gazoiden keskes, sädab ühtnendoid ftoranke i hapanikanke. Muigotandmärad: +2, +4, +6, +8.

## Kävutand
Radon kävutase medicinas radonvannoid tehtes. Geologad ectäs uranan löudmižsijid radonan eritusen mödhe i märitas tuleban aigan manrehkaidusiden sijid.

## Irdkosketused
* Radon ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz radonas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos. (venäkelel)
Vodin kel'

**Vodin kel**' (ičeze nimituz: *vaďďā tšēli* [ˈvɑdʲːɑː ˈt͡ʃeːli] vai *mā tšēli* [ˈmɑː ˈt͡ʃeːli] «man kel'») om vodin rahvahan kel'. Se mülüb Baltijan meren suomalaižihe kelihe. Lähembaižed keled oma estin da livin keled.

Kävutadas uralan fonetišt kirjamištod sädamha tekstoid.

## Pagižijoiden lugu
Om lujas vähä pagižijoid mamankeleks tämbei (6..10 ristitud vl 2011, Venäman Leningradan agjan päivlaskmaine Kingiseppan rajon), i sikš kel' om kadotanu ičeze kommunikativišt funkcijad.

Eläjiden vähän lugun sü oma sodad rahvahan territorijal, Tevtonan orden Uz'lidnan Tazovaldkundad vaste, sid' Ročinma Venämad vaste; mugažo äivoz'sadaine assimiläcii venän, estin i ižoran keliden kandajidenke, 20. voz'sadal — sirdand Suomenmaha i repressijad.

## Paginad
Kaik nell' paginad om vodin keles, no nügüd' vaiše üks' niišpäi (päivlaskmaine) jäb elegiš.

Jäl'gmäižil vozil pästtihe kaks' kirjad vodin kelel. Ližaks, necil kelel paindas "Maaväci"-lehtest.

## Homaičendad


## Edesine lugemine
;Vajehnikad
* Posti L., Suhonen S. Vatjan kielen Kukkosin murteen sanakirja. — Helsinki, 1980.
* Tsvetkov D. Vatjan kielen Joenperän murteen sanasto. — Helsinki, 1995.
* Vadja keele sõnaraamat. (Vodin kelen vajehnik) / Redaktorad E. Adler, M. Leppik. Т. 1-7. Tallinn, 1990 — 2011.

;Kirjad anglijan kelel
* Ariste P. A Grammar of the Votic language. — The Hague, 1968.

;Kirjad ročin kelel
* Ahlqvist A. Wotisk grammatik jemte språkprof och ordförteckning. — Helsinki, 1856.

;Kirjad suomen kelel
* Kettunen L. Vatjan kielen äännehistoria. — Helsinki, 1930.
* Mustonen O.A.F. Muistoonpanoja Vatjan kielestä // Virittäjä, 1883.

;Kirjad venän kelel
* Агранат Т. Западный диалект водского языка. — М.; Гронинген, 2007.
* Видеман Ф.И. О происхождении и языке вымерших ныне кревинов. — СПб., 1872.
* Ленсу Я.Я. Материалы по говорам води // Западно-финский сборник. — Л., 1930.
Tallii

**Tallii** (*Tl* — *thallium* latinan kelel) om kahesakümne ühtenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om koumetoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan päalagruppas, IIIA), tabluden kudendes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om harv londuses, pala Man kores — 0,45 grammad tonnas. Ei voi löuta sidä puhthas olendas. Anglijalaine Uil'jam Kruks-himik avaiži tallijan spektraližen metodan abul vl 1861. Nimitihe -sanaspäi *tallos* «nor' vihand barb» harakterizujiden vihandoiden jonoiden sprektras tagut.

Tallii-metall da sen ühtnendad oma toksižed lujas, kumulätivine morim. Antidot — «Ferrocin»-zell' Berlinan azurinke aktivižeks komponentaks.

## Fizižed ičendad

Tallii om pehmed hobedaižvauged metall taivazmanke ližamujunke. Tallii mülüb jügedoiden metalloiden gruppha. Om diamagnetikaks.

Atommass — 204,3833. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 11,85 g/sm³. Suladandlämuz — 577 K (304 C°). Kehundlämuz — 1746 K (1473 C°).

Londuseline tallii mülütab kaht stabilišt izotopad: 203Tl (29,52 %) i 205Tl (70,48 %). Severz'-se radioaktivižid izotopoid om londuses penes lugumäras lujas uranan čihodamižen tagut: tallii-206, 207, 208 i 210, niiden pol'čihodamižen pord om 1,3..4,8 minutad. Tetas 35 ratud radioaktivišt izotopad 176..202, 204, 206..212 atommassanke, i 43 izomärad. Niišpäi kaikiš hätkembad izotopad oma 204Tl 3,78 vot pol'čihodamižen pordonke, 202Tl-izotop (T½=12,23 päivest) i tallii-201 (72,9 časud). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 198mTl (T½=1,87 časud) i 196mTl (1,41 časud). Izotopad čihotas α- i protonižen (izotopad 177..179), α- i β-čihodamižen (izotopad 180..183, 185..187, 194), β- i neitronižen (izotopad 210..216) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš artutikš, jüžmakombad hahktinaks, izotop 204 — molembikš, izotopad 177..183, 185..187 — artutikš i kuldaks. Tallii-180 čihodase erasti klasterradioaktivižusen tagut, kändase rutenijaks-100 i kriptonaks-80.

## Himižed ičendad
Mustneb il'mas teravas, kattase Tl2O-hapandusen kerthel:
:: 2Tl + O2 -> 2Tl2O

Pidab kaita distilliruidud veden pindan al hapanikata (kehunuden), ika reagiruib i segoib. Muigotandmär oleleb +1 i +3. Ei ole reakcijoid nenidenke substancijoidenke: muglad, vezinik, hil'nik, azot, ola, bor, ammiak.

Reakcii hloranke:
:: 2Tl + 3Cl2 -> 2TlCl3

Reagiruib toižidenke galogenidenke honuzližel lämudel.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe tallijad optižikš linzoikš i medicinas kuti detektor kardiotedoidusiš tobjimalaz, lujaks muigotajaks organižen sintezan aigan. Kleričin segoitez (HCOOTl i CH2(COOTl)2) kävutase tedoidamha mineraloiden ičendoid.

## Irdkosketused
* Tallii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz tallijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Francii (himine element)

**Francii** (*Fr* — *francium* latinan kelel) om kahesakümne seičemenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — ühtenden gruppan päalagruppas, IA), tabluden seičemendes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om harv londuses lujas. 223Fr-izotopan veduz om 340 grammad kaikes Man kores kaikuččel kurol, se sädase uranan-235 čihodamižes.

Francine Margarita Pere-himijantedonaine avaiži francijad Kürin institutas (Pariž) vl 1939. Se om nimitadud elementan avaidusen sijan mödhe — Francijan mödhe.

## Fizižed ičendad
Francii om radioaktivine muglmetall. Francijan äjad ičendad oma tundmatomad (cezijan pojavad ezimeletaden), sikš miše tedomehil ei ole necen elementan sättujad varad (10−7 grammad om kaikiš suremb), i ei voi sada. Kaikiš hätkemban eläjan 223Fr-izotopan pol'čihodamižen pord om vaiše 22 minutad. Kristalline segluz om kubine mülükeskustoittud (*endustuz*).

Atommass — 223,0197. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 1,87 g/sm³. Suladandlämuz — 300 K (+30 C°). Kehundlämuz — 950 K (680 C°).

Tetas 34 francijan izotopad 199..232 atommassanke, kaik oma radioaktivižed, i niiden üks'toštkümne izomärad. 223Fr-izotopan ližaks hätkembad izotopad oma 212Fr 20 minutad pol'čihodamižen pordonke i francii-222 (T½=14,2 minutad). Kaikiš hätkemb eläi izomär om 206m1Fr, sen pol'čihodamižen pord om 15,9 sekundad. Izotopad čihotas α-čihodamižen (nomerad 197, 198, 200, 214, 215, 217..219), α- i β-čihodamižen kal't (izotopad 201..213, 216, 220, 223), francii-221 — α-, β- i klasterčihodamižen kal't, β-čihodamižen kal't (izotopad 222, 224..233). Izotopad nomer 197, 198, 200, 214, 215, 217..219 kändasoiš astataks, izotopad nomer 201..213, 216 — astataks i radonaks, izotopad 220 i 223 — astataks i radijaks, izotop 221 — astataks, radijaks, tallijaks-207 i hil'nikaks-14, izotopad 222, 224..233 — radijaks.

## Himižed ičendad
Element om kaikiš reaktivižemb i lujemb endištai. Reagiruib vedenke teravas. Francijan läz kaik ühtnendad oma segojad vedes. Muigotandmär: +1.

## Kävutand
Otand kävutamižhe om röunatud medicinižel diagnostikal lühüdan olendan tagut i lujan radioaktivižusen taguiči.

## Irdkosketused
* Francii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz francijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos. (venäkelel)