open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Severobaikal'sk

**Severobaikal'sk** (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Burätijan Tazovaldkundan pohjoižes. Se om tazovaldkundan kahtenz' eländpunkt eläjiden lugun mödhe. Om ümbärtud Pohjoižbaikalan rajonal.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1974 kuti BAM:an raudtestancii i kangazpertiden žilo. Vn 1975 sügüz'kul registriruihe *Severobaikal'sk*-radnikžilod. Se sai lidnan statusad vl 1980. Planiruihe lidnad 140 tuhazesai eläjiden lugun mödhe.

Severobaikal'sk šingotase kalanümbriradajan tegimel, raudten i mectegimišton edheotandoil, turizmal (termaližed purtked).

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Baikalan pohjoižrandal, 500 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, voib olda lujid manrehkaidusid. Matkad Ulan Udehesai om 440 km suvhe orhal. Lähembaižed lidnad oma Irkutskan agjan Ust'-Kut 255 km päivlaskmha-lodeheze orhal, raudtedme vai 345 km avtotedme i Kirensk 250 km lodeheze-pohjoižhe orhal vai 410 km avtotedme. Regionaline Nižneangarsk-lendimport (*НЖГ / UIUN*) sijadase 25 km pohjoižpäivnouzmha ühtennimižes žilos — Pohjoižbaikalan rajonan administrativižes keskuses. Kezaaigan voib sadas Irkutskhasai lämuzlaival järvedme.

Klimat om terav kontinentaline, Baikalan valatoitandanke. Kezan keskmäine lämuz om +20..+25 C°, tal'ven −20..−25 C°. Ekstremumad oma −42 C° i +32 C°.

Severobaikal'sk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrikon pind — 110,54 km².

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 24 929 ristitud. Kaik 23 673 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 30 700 eläjad vl 1987.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Jumalanmaman Kazanin jumalaižen kafedraline päjumalanpert' (om saudud vodele 2009) i ph. Mikulai-čudonsädajan časoun' (letihe vl 2020).

Burätijan Tazovaldkundan innovacižiden tehnologijoiden äiprofil'ne tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

Lidnümbrikon pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Konstantin Gorünov (2014 — sulaku 2018). Lidnümbrikon nevondkundan ezimez' om Andrei Nevjancev vspäi 2019.

## Galerei

Здание администрации Северобайкальска..jpg|Lidnan administracijan sauvuz (oiktalpäi, 2007)
Северобайкальск 02.jpg|Poliklinik (2009)
Пляж в городе Северобайкальск.jpg|Kül'bendrand vl 2012
Северобайкальск, порт - panoramio.jpg|Portan valdmad vl 2004
Severobaikalsk station - panoramio.jpg|*Severobaikal'sk*-päraudtestancii vl 2014


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Severobaikal'skan lidnümbrikon tobmuden sait (''mosbk03.gosuslugi.ru''). 
* Municipaližen «Severobaikal'sk-lidn»-ühtnikan tobmuden lehtpoled Burätijan Tazovaldkundan oficialižel ''egov-buryatia.ru''-saital.
Dagestanan Lämoid

**Dagestanan Lämoid** (, , , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Dagestanan Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Om Derbentan lodehližeks ezilidnaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1914 sauvomha stöklantegint sijaližel torhudel — kvarcletkel. Oli saudud tošti Rahvahanikoiden sodan jäl'ghe, radaškanzi vl 1926 sijaližel londuseližel gazal, kudamban spontanižed tulendad man pindale andoiba žilole nimed. Vl 1990 žilo sai lidnan statusad.

Dagestanan Lämoid-lidn šingotase järedal stöklantegimel, pörutügitegimel, savičuntegimel, mugažo kouranfabrik i vintegim ratas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbärdajan rajonan keskuzpalan lodehes, Suren Kavkazan ezimägištol, 35 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.

Matkad Kaspijhasai om nell' kilometrad pohjoižpäivnouzmha, Mahačkalhasai — 120 km lodeheze. Lähembaine lidn om Derbent kümnes kilometras suvipäivnouzmha.

## Tobmuz
Dagestanan Lämoid oma lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Alahverdi Halilov (kezaku-tal'vku 2024), Džalalutdin Alirzaev (keväz'ku 2020 — kezaku 2024), Zeidulla Gašimov (reduku 2015 — keväz'ku 2020). Lidnümbrikon Deputatoiden suiman 22 ühtnijad valičesoiš videks vodeks. Sen suiman nügüdläine ezimez' om Esedullah Gasanov vn 2025 redukuspäi. Edeližed lidnan suiman ezimehed oma Nasretdin Babajev (kül'mku 2015 — reduku 2025), Galim Galimov (radoi vn 2015 kül'mkuhusai).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 27 923 ristitud, vn 2021 — 31 412 ristitud. Kaik 29 238 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): tabasaranalaižed — 46,2 %, azerbaidžanlaižed — 23,1 %, lezginalaižed — 17,8 %, darginalaižed — 6,6 %, agulalažed — 3,1 %, venälaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 1,8 %, rahvahuden ozutandata — 0,3 %.

Islaman sur' pühäpert' (mülütab seičemed tuhad uskojid) om avaitud lidnas vn 2023 keväz'kus.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, üks' augotižškol, kahesa keskškolad (nomer 1..8), ehtal'ne škol, lapsiden sädamižen pert', kaks' čomamahtoiden školad (nomer 1 i 2), koume sportškolad (nomer 2, 3, 4).

Agrarine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

JboS1qRZP3w.jpg|Pertišt (2013)
Dagestanskie ogni glass-factury.JPG|Stöklantegimen produkcii vl 2013
Дагестанские Огни.jpg|Stöklantegimen kul'turkeskuz (vn 2013 olend)
DwfhnQswOMY.jpg|Federaline trass läbitab lidnad (2013)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait (''dag-ogni.ru'').
Dagestanan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om kümne lidnad () i 18 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Dagestanan Tazovaldkund]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Zakamensk

**Zakamensk** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Burätijan Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Se om Zakamenskan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1934 kuti *Džidastroi*-žilo sauvomha da kävutamha vol'framan i molibdenan küllästamižfabrikad sijaližel torhudel. Vl 1938 kätihe žilod lidnanvuiččeks. Vl 1944 anttihe lidnan statusad da udesnimitihe *Gorodok*-lidnaks, kävutihe ottud plenha da türmatud mehiden töid. Vspäi 1959 om nügüdläiženke nimenke.

Kaivuzkombinat radoi vhesai 1998, sikš miše kändihe ližatomaks. Vspäi 2006 zavottihe vol'framan, kuldan da hobedan samišt kombinatan jändusišpäi. Zakamensk-lidn šingotase mugažo metallanvalamižen edheotandal i sömtegimištol (lihakombinat, leibtegim, oludentegim).

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Modonkul'-jogen randoil i kahtes kilometras suvhe Džid-jogespäi (Selengan hurapol'ne bassein), Džidan mägisel'gan keskuzpalas, 1100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, om ümbärtud taigamecal mägipautkil. Letetorokad oleldas. Lidnan territorijan koumandez om redustadud kombinatan toksižil heitandoil tähäsai.

Matkad Mongolijan röunhasai om nell' kilometrad suvipäivlaskmha, Ulan Udehesai om 340 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 410 km avtotedme. Lähembaižed Venäman lidnad oma Irkutskan agjan Slüdänk 145 km pohjoižhe orhal vai 740 km avtotedme i Baikal'sk 145 km pohjoižhe orhal vai 705 km avtol.

## Tobmuz
Holtoson-žilo (, 877 rist. vl 2010) i Hasur-žilo (, , 80 rist. vl 2010) mülüdas lidnankundha vn 2015 heinkuspäi Zakamenskan ližaks. Lidnankundan pind — 80,95 km².

Edeline lidnankundan pämez' om Jevgenii Poläkov (sügüz'ku 2013 — kezaku 2019).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 524 ristitud, rajonan kaks' videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16 300 eläjad vl 1992. Vl 2017 kaik 11 249 ristitud elihe lidnas i 12 005 ristitud kaikes lidnankundas.

Buddizman Maanin-dugan i kaks' tošt duganad oma avaitud lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud: phh. Petran da Pavlan (vspäi 1995) i puine ph. Mikulai-čudonsädajan vodele 2007.

Zakamenskan agrotegimištoline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Закаменский дацан.jpg|Maanin-dugan, vn 2012 nägu
Закаменская церковь.jpg|Mikulai-čudonsädajan jumalanpert', vn 2012 nägu
Закаменск-центр.jpg|Rajonan kul'turkeskuz (2012)
New school in Zakamensk 2.jpg|Zakamenskan keskškol nomer 1 (uz' sauvuz, 2015)
Tamir sportcomplex in Zakamensk.jpg|«Tamir»-sportkompleks (2015)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''admzakamensk.gosuslugi.ru'').
Suvisuhokumsk

**Suvisuhokumsk** (, , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Dagestanan Tazovaldkundan lodehes.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud nügüdläiženke nimenke vl 1958 samha kivivoid, nimitihe venäks jogen mödhe. Lidnanvuitte žilo sai lidnan statusad vl 1988.

Suvisuhokumsk šingotase kivivoin samižel, elektromehanižel tegimel (ohjanduzpul'tad, avtodetalid) i leibtegimel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Nogain stepiš, Kumanjogen suvižel kuivajal hijamal, kümne metrad keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.

Matkad Stavropolin randhasai om kümne kilometrad lodeheze avtotedme, Mahačkalhasai om 240 km suvipäivnouzmha orhal vai 305 km avtol. Lähembaine lidn om Neftekumsk (Stavropolin rand) 60 km päivlaskmha avtotedme.

Klimat om terav kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +24,9 C°, vilukun −3,7 C°. Paneb sadegid 320 mm vodes.

## Tobmuz
Suvisuhokumsk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrikon pind — 91,7 km². Om ümbärtud Nogain rajonal. Lidnan Päivnouzmaižsuhokumsk-mikrorajon (, 300 rist. vl 2012, edel 1995. vot erine žilo) sijadase 27 km pohjoižpäivnouzmha.

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Abdula Abdurahimovič Abdulaev (tal'vku 2017 — sulaku 2023). Lidnümbrikon Deputatoiden suiman ezimez' om Magomed Gadučaev vn 2021 elokuspäi. Edeližed suiman ezimehed oma Naira Aminova (reduku 2020 — eloku 2021), Karim Gasanilov (vn 2020 viluku-reduku), Abdula Hardajevič Abdulaev (kül'mku 2017 — viluku 2020), Sergei Kas'janov (kül'mku 2015 — kül'mku 2017).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 035 ristitud, vn 2021 — 10 503 ristitud. Kaik 10 543 ristitud elihe lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 12 400 eläjad vl 1992.

Rahvahad (enamba 4 % vl 2010): avarad — 46,1 %, darginalaižed — 21,1 %, lezginalaižed — 10,3 %, lakalaižed — 9,2 %, kumikalaižed — 4,8 %, venälaižed — 4,2 %, toižed rahvahad — 4,1 %, rahvahuden ozutandata — 0,2 %.

Islaman Džuma-mečet' i fartal'ne mečet' oma avaitud lidnas.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2, 3, 5), keskškol (nomer 2), lapsiden da norišton sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol.

Tazovaldkundan Holitišiden sferan kolledžan (Hasavürt) filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden sait (''u-suhokumsk.ru''). 
* Lidnan informacine sait (''suhokumsk-online.ru'').
Baksan (lidn)

**Baksan** (, , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkundan pohjoižes. Se om Baksanan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü rajonha.

## Istorii
Vl 1960 ühtištadihe Vahn Lidnuz-žilod Baksan-futoranke Baksan-žilho. Kätihe sidä lidnanvuiččeks žiloks vl 1964. Baksan sai lidnan statusad vl 1967.

Baksan šingotase avtopaloiden tegimel (heitmižgazoiden sistemad i kurdištimed avtoiden täht), sauvondmaterialiden pästandal (savič, metalližed uksed), sömtegimištol (konservad, šampanj, maidproduktad), sauvondan edheotandoil, tekstil'fabrik radab vspäi 2016.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbärdajan rajonan suvipalan pohjoižes, ühtennimižen Baksan-jogen randal (169 km pitte, Terekan bassein), 455 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl, lidnümbrik — 515 m.

Matkad Nal'čikhasai om 21 km suvhe. Lähembaine lidn om Čegem vižtoštkümnes kilometras suvhe.

## Tobmuz
Digulibgei-žilo (20 553 rist. vl 2018) mülüb lidnümbrikho Baksanan ližaks. Lidnümbrikon pind — 180,12 km².

Hačim Mamhegov radab lidnan Sijaližen administracijan pämehen vn 2014 kül'mkuspäi. Kaiken lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Sijaližen ičeohjandusen nevondkundan pämez'. Ruslan Hapačev radab lidnümbrikon nevondkundan pämehen vn 2015 tal'vkuspäi. Edeline nevondkundan pämez' om Jurii Apanasov, oli radnikusel edel vn 2015 tal'vkud.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 36 860 ristitud, lidnümbrikon — 57 088 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 39 593 eläjad, lidnümbrikon — 60 445 eläjad. Kaik 38 053 eläjad oli lidnas vl 2017. Vll 2003−2008 Digulibgei-žilo mülüi lidnha, i sen kaikiš suremb ristitišt oli 57 800 eläjad vl 2008. Vll 2009−2018 ristitišt vajehtui 37..38 tuhad röunoiš.

Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 1 % vl 2010): kabardalaižed (čerkesalaižed) — 90,1 %, venälaižed — 7,5 %, toižed rahvahad — 2,3 %, rahvahuden ozutandata — 0,2 %.

Islaman nell' pühäpertid oma avaitud lidnas: Džetežjei, Ehušikuei, Žambek, Kušmezikuei (*Джэтэжьей, Ехъущыкъуей, Жамбек, Кушмэзыкъуей*). Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Katken jumalanpert' om sätud enččes privatižes pertiš.

## Openduz
Sijatud lidnas lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid, viž progimnazijad (nomer 1..5), kuz' keskškolad (nomer 1..6), čomamahtoiden škol (nomer 1), olimpižen varan sportškol.

Kabardinijan da Balkarijan maižanduzkolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

В парке Баксана.jpg|El'brusan nägu lidnan puištospäi (2018)
Баксан мечеть.jpg|Baksanan Keskuzline mečet', vn 2015 nägu
Баксан Кооператор.png|Kooperator-lidnanlaptas vl 2018
Baksan. School 2 (WR).tif|Škol nomer 2 (vn 2001 olend)
Баксан. Южный въезд.png|Avtotulend lidnha suvespäi vl 2018


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden sait (''baksan.kbr.ru'').
Nartkal

**Nartkal** (,  «vägimehiden lidn», ) om Venäman lidn da lidnankund Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkundan päivnouzmas. Se om Kabardinijan da Balkarijan nellänz' surtte lidn, om Urvanin rajonan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Eläjad
Eländpunktan aluz om pandud vl 1913 kut *Dokšukino*-raudtestancii () Dokšukinad-ruhtinasiden-manpidajiden kanzannimen mödhe. Vl 1921 se sai žilon statusad. Vn 1955 16. päiväl kezakud žilo sai lidnan statusad, i vhesai 1967 oli alištunu tazovaldkundan tobmudele oikti. Vl 1967 udesnimitihe lidnad nügüdläižikš, no raudtestancii nimitase enččikš.

Nartkal šingotase sömtegimišton edheotandoil i kalankazvatusel. Ende raudbetontegesiden pästand oli mugažo.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Kabardan tazangištol da Kavkazan ezimägištol. Reljefan korktused vajehtadas sadan metran röunoiš, lidnan keskmäine korktuz — 305 m valdmeren pindan päl.

Matkad Nal'čikhasai om kaks'kümne viž kilometrad suvipäivlaskmha orhal, raudtedme vai avtol. Toižed lähembaižed lidnad oma Čegem 25 km päivlaskmha orhal i Maiskii 25 km pohjoižpäivnouzmha orhal.

## Tobmuz

Nartkal om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Kaik rahvaz valičeb lidnan Sijaližen ičeohjastusen nevondkundan 20 deputatad videks vodeks. Sen ezimez' om Leonid Hagov vn 2009 heinkuspäi. Kaik 15 radnikad om lidnan Administracijas. Sijaližen Administracijan edeližed pämehed oma Aslan Atalikov (reduku 2018 — sulaku 2020, tal'vku 2020 — semendku 2021) i Izmail Batijev (heinku 2014 — reduku 2018).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 31 694 ristitud, rajonan kaks' videndest. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 30 643 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 33 800 eläjad vll 2003−2005 i 33 203 eläjad vl 2021.

Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): kabardalaižed — 65,5 %, venälaižed — 23,5 %, turkad — 3,9 %, osetijalaižed — 1,7 %, toižed rahvahad — 5,4 %.

Islaman Keskuzline «Al'-Iman»-mečet' medresenke om avaitud. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' radab nügüdläižes sijas vspäi 1967. Protestantizman kaks' pühäpertid: seičemenden päivän adventistoiden i baptizman.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..5), nell' augotižškolad-päivkodid (nomer 2, 5, 14, 35), viž keskškolad (nomer 2..6), licei nomer 1, rajonan muzikškol, rajonan čomamahtoiden *Raduga*-škol («Jumalanbembel'»), kaks' sportškolad (nomer 1 i 3).

Professionaližen opendusen aluzkundad sijadasoiš lähembaižiš lidnoiš.

## Galerei

Нарткала парк.jpg|Lidnan keskuzpuišt (2018)
Мечеть в городе Нарткала.jpg|Islaman «Al'-Iman»-pühäpert', vn 2017 nägu
Нарткала. Предприятие Арго.jpg|Villänkazvatusen «Agro+»-edheotand vl 2014
Нарткала. Микрорайон.jpg|Lidnan üks' mikrorajonoišpäi (2014)
Вокзал ст. Докшукино.jpg|*Dokšukino*-päraudtestancijan sauvuz vl 2006


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait (''admin-nartkala.ru''). 
* Urvanin rajonan kul'turkeskusen sait (''dk-nartkala.kbr.muzkult.ru'').
Terek (lidn)

**Terek** (, , ) om Venäman lidn da lidnankund Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkundan päivnouzmas. Se om Terekan rajonan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1876 kuti *Murtazovo*-raudtestancii (sijaline *Мэртэзей*) «Rostov — Vladikavkaz»-jonol, nimitihe kabardinižen bajarišton Murtazovad-kanzannimen mödhe. Udesnimitihe nügüdläižikš vl 1920. Suren sodan aigan oli okkupiruidud vn 1942 lopus severz'-se nedalid. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1967.

Terek-lidn šingotase diamantoiden ümbriradmižel, diamantinstrumentan tegim radab, mugažo konservtegim i villänpurnud oma saudud.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Terek-jogen oiktal randal, 255 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.

Matkad Nal'čikhasai om vižkümne koume kilometrad päivlaskmha avtotedme. Lähembaine lidn om Maiskii 25 km pohjoižhe.

## Tobmuz

Terek om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnan Sijaližen ičeohjandusen nevondkundan ezimez' om Zaurbi Haradurov vn 2016 kül'mkuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 19 170 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 19 948 ristitud. Kaik 19 449 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 20 300 eläjad vl 2003 i om nügüd', vajehtase 19..20 tuhad eläjid röunoiš vspäi 2002.

Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): kabardalaižed (čerkesalaižed) — 85,6 %, venälaižed — 10,0 %, osetinalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 3,3 %.

Islaman nell' pühäpertid oma saudud lidnas: «Džennet», «Islam», «Ramadan», «Tauhid».

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi nomer 3, kaks' progimnazijad (nomer 1 i 2), kaks' školanedelišt palakundad (nomer 4 i 5), aluzškol nomer 4, kaks' keskškolad (nomer 2 i 3), licei nomer 1, kadetškol-internat nomer 3 (aluzškol), lapsiden sädamižen keskuz, lidnan čomamahtoiden škol, olimpižen varan sportškol.

Kabardinijan da Balkarijan avtotesauvondan kolledžan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Main street of Terek.jpg|Terek-lidnan üks' päirdoišpäi (2008)
Новостройки в городе Терек.jpg|Uz' pertišt (2012)
Железнодорожный вокзал станции Муртазово.jpg|*Murtazovo*-päraudtestancijan sauvuz, vn 2014 nägu


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden sait (''admterek.ru'').
Čegem

**Čegem** (, , ) om Venäman lidn Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkundan keskuses, Nal'čikan pohjoine ezilidn. Se om Čegeman rajonan administrativine keskuz da üks'jäine lidn.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1822 kuti *Kundetovo*-külä () elänzoitmaha tahod alištunuzil Venäman tobmudele sijaližil heimoil. Vl 1920 udesnimitihe žilod *Ezmäižeks Čegemaks* () toižiden eländpunktoiden kartte ruhtinasiden da bajarišton kanzannimidenke. Vl 2000 žilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke.

Čegem šingotase stökoltegimel (butulkad, om rekonstruiruidud vodele 2022), gofrokartonpakuitesen pästandal, nahktegimel, sömtegimišton edheotandoil (maidtegim). Kazmuzhonusiden i fruktsaduiden pind ližadub, kalankazvatusen edheotand radab.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmas, Čegem-jogen oiktal randal (Terekan bassein), 493 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl, korktused vajehtadas 150 m röunoiš.

Matkad Nal'čikan röunhasai om koume kilometrad suvhe.

## Tobmuz

Čegem om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind om 77,85 km², sidä kesken lidnfartalad ottas koumandest, toine om ezilidan territorii.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Sijaližen administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Leonid Makoev (uhoku 2016 — kül'mku 2021).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 18 019 ristitud, rajonan nelländez, vn 2021 — 20 736 ristitud. Kaik 18 043 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): kabardalaižed — 78,6 %, balkarijalaižed — 15,9 %, venälaižed — 2,7 %, toižed rahvahad — 2,8 %.

Kaik koume islaman pühäpertid om saudud lidnas: üläpalas, keskmäižes palas (Abu Hanifan nimed) i alapalas.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž augotižškolad-päivkodid (nomer 1..5), viž keskškolad (nomer 1..5), gimnazii nomer 1, lapsiden sädamižen pert', muzikškol, rajonan olimpižen varan sportškol, rajonan noriden tehnikanradajiden stancii, rajonan noriden londusentedajiden stancii.

Kabardinijan da Balkarijan «Stroitel'»-kolledžan (Nal'čik) filial om avaitud lidnas.

## Galerei

Вид сверху на зелёное озеро на закате.jpg|Järv vihandan mujun kel'dtahos päiväižen laskman aigan (2021)
Мечеть в горном посёлке.jpg|Mečet' El-Tübü-mägižilos, vn 2021 nägu
Парапланерист летит среди гор 03.jpg|Paraplaneranlendajad mägiden keskes vl 2021
Зороастрийский некрополь в горах.jpg|Zoroastrine nekropol' Čegeman alangištos (2021)
Город Чегем.jpg|Lidnan irdan nägu vl 2019


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden sait (''adm-chegem.ru'').
Kalmikijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om koume lidnad (, ) **[[Kalmikijan Tazovaldkund]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Lagan'

**Lagan**' (, ) om Venäman lidn da lidnankund Kalmikijan Tazovaldkundan suvipäivnouzmas. Se om Laganin rajonan administrativine keskuz, mülüb rajonha.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud sar'he mererandanno kuti sidanikoiden evropižen Venäman keskusespäi *Lagan' *-žilo vl 1871, oli mülünu Astrahanin makundha. Vspäi 1927 om Kalmikijan palaks. Vl 1936 kalanümbriradai kombinat radaškanzi, i kätihe Laganid radnikžiloks. Kalmikalaižiden deportacijan jäl'ghe vl 1944 žilon nimi oli *Kaspiiskii*. Aigan mändes lete ühtenzoiti sart randanke. Vl 1963 mašiništonsauvomižen tegim radaškanzi, i Kaspiiskii sai lidnan statusad. Vspäi 1991 nimitadas lidnad eziauguižikš.

Lagan' šingotase kalan ümbriradmižel i osötran kazvatusel, sömtegimišton toižil edheotandoil, om kivivoin samižen rajonan keskuseks, mugažo turizman keskuz.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmaižel randištol, läz mererandad, 20 m alemba mail'man valdmeren tazopindad keskmäižel korktusel, mi om 7..8 metras ülemba Kaspijan pindad. Ühtenzoitase merenke laivkanalal kümnen kilometrad pitte.

Matkad Elisthasai om 260 km lodeheze orhal vai 305 km avtotedme. Lähembaine lidn om Kamizäk (Astrahanin agj) 98 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 205 km avtotedme. Matkad lähembaižhe Ulan-Hol-raudtestancijhasai om 40 km päivlaskmha oiktal avtotel.

## Tobmuz

Lagan' om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 1 521,1 km².

Lidnan municipaližen ühtnikan pämez' om sen Administracijan pämez' (ahlači). Gennadii Očirov radab lidnan Administracijan pämehen vn 2015 kül'mkuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Nikolai Girenko, radoi vn 2015 kül'mkuhusai. Lidnankundan Deputatoiden suiman ezimez' om Anna Dordžieva vn 2020 redukuspäi. Edeližed suiman ezimehed oma Irina Žigul'skaja (kezaku 2017 — reduku 2020), Väčeslav Anhanov (radoi vn 2017 kezakuhusai).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14 323 ristitud, rajonan seičeme kümnendest, vn 2021 — 13 834 ristitud. Vl 2017 kaik 13 137 ristitud elihe lidnas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16 300 eläjad vl 1992.

Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): kalmikalaižed — 50,2 %, venälaižed — 38,2 %, kazahlaižed — 7,9 %, totarlaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 2,3 %, rahvahuden ozutandata — 0,05 %.

Buddizman Vauvhatusen pühäpert' (suburgan) radab lidnas vspäi 1995, kaks' stupad oma saudud mugažo. Ortodoksižen hristanuskondan Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' om avaitud lidnas, letihe vll 2003−2011.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 3, 4), äiprofil'ne gimnazii, škol-internat, lapsiden sädamižen pert', muzikškol, lapsiden da norišton sportškol V.G. Anhanovan nimed. Politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait (''algmo-rk.ru'').
Ingušetijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om viž lidnad (, ) **[[Ingušetijan Tazovaldkund]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om kahesa lidnad (, , ) i kaks' lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkund]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Karačajan da Čerkesijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om nell' lidnad (, , , kar. da balk. i ) i 7 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*, ) **[[Karačajan da Čerkesijan Tazovaldkund]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Lidnanvuiččed žilod
Seičeme lidnanvuittušt žilod: Dombai, El'brusskii, Mednogorskii, Ordžonikidzevskii, Pravokubanskii, Udarnii, Uz' Karačai. Sen ližaks viž zilod oliba lidnanvuiččikš enččes.

## Homaičendad
Ust'-Džegut

**Ust'-Džegut** (, , , ) om Venäman lidn da lidnankund Karačajan da Čerkesijan Tazovaldkundan pohjoižes. Se om Ust'-Džegutan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud kozakoil-sirdnikoil vl 1861 kuti *Ust'-Džegutinskai*-stanic (). Se sai lidnan statusad vl 1975 nügüdläiženke nimenke.

Ust'-Džegut šingotase sauvondmaterialiden tegimil (cement, mouckivi, silikatine savič), pen' gidroelektrostancii om sauvomas. Edel 2004. vot raudbetontegesiden tegim radoi mugažo.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan lodehliženno röunanno, pidust' Kubanin oiktad randad, 627 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Ust'-Džegutan vezivaradim seižub ülezjogen, Sur' Stavropolin kanal augotase siš, om lidnan päivnouzmaižeks röunaks.

Matkad Čerkesskhasai om kahesa kilometrad pohjoižhe. *Džegut*-raudtestancii radab vspäi 1944, se om 71-kilometrižen sarakon *[[Nevinnomissk]]ai*-stancijaspäi lopstancijaks. Ei ole passažirühtenzoitust raudtedme vspäi 2009, se om kaičenus Čerkesskhasai vaiše.

## Tobmuz
Ust'-Džegut om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Lidnan Administracijan pämez' om Kemal Bairamukov vn 2012 kül'mkuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 30 566 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 31 137 ristitud. Kaik 30 438 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 32 903 eläjad vl 2002.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): karačailaižed — 54,6 %, venälaižed — 32,6 %, abazilaižed — 6,0 %, čerkesalaižed — 1,4 %, čiganalaižed — 1,1 %, totarlaižed — 0,7 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 3,2 %.

Islaman pämečet' om avaitud. Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid ratas lidnas: ph. Mikoi-arhangelan (letihe kivišt vll 1879−1885) i phh. Pedr da Fevronija Muromalaižiden (om saudud vll 2014−2019). Protestantizman nell' pühäpertid oma saudud: vižkümnenden päivän jumalankodikundan kaks' jumalanpertid i baptizman kaks' jumalanpertid.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..4, 6..8), kaks' liceid (nomer 1 i 7), kaks' gimnazijad (nomer 4 i 6), koume keskškolad (nomer 2, 3, 5), rajonan lapsiden da norišton sädamižen pert', čomamahtoiden škol, rajonan kompleksine sportškol. Rahvahidenkeskeine nügüd'aigaižen ohjandusen avol'jaine kolledž (Čerkessk) — Ust'-Džegutan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Обелиск советским воинам, погибшим в годы Великой Отечественной войны 1941-1945 гг. Центральный парк, Усть-Джегута.jpg|Pölištunuziden vll 1941−1945 nevondkundaližiden sodamehiden muštpacaz lidnan keskuzpuištos (2019)
Братская могила советских воинов, погибших в борьбе с фашистами, Усть-Джегута.jpg|Pölištunuziden vll 1941−1945 nevondkundaližiden sodamehiden velleskaum (2019)
Усть-Джегутинское водохранилище.jpg|Kuban' lähteb Ust'-Džegutan vezivaradimespäi vl 2015


## Tetabad sündnuded
* Dima Bilan (sünd. 1981) — Venäman pajatai da kinon ak'tor.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait (''udgp.ru'').
Karjalan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om koumetoštkümne lidnad (, ) i 11 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*, ) **[[Karjalan Tazovaldkund]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Enččed lidnad
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad:
* Padansk (oli lidnaks vll 1777−1782), nügüd' Padani-žilo, .
* Povenec (oli lidnaks vll 1777−1927), nügüd' lidnanvuitte žilo, .

## Homaičendad
Teberd

**Teberd** (,  vai *Теберда*, ) om Venäman lidn-kurort Karačajan da Čerkesijan Tazovaldkundan suves. Se mülüb Karačajevskan lidnümbrikho.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1868 kuti *Baičoralani*-külä () ezmäižen rodun kanzannimen mödhe. Aigan mändes ristitud toižel rodul tulihe elämha, i udesnimitihe küläd nügüdläižikš lähižen jogen mödhe. Vl 1971 žilo sai lidnan statusad.

Teberd šingotase kurortan edheotandoil vspäi 1925 (turbazad, tuberkulözanvastaine da toižed sanatorijad, adivpertid, lebukodid), kalankazvatusel i turizmal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbärdajan rajonan suvipalan lodehes, Teberd-jogen randoil (60 km pitte, Kubanin hura ližajogi), Suren Kavkazan pautkil, 1280 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Teberdan kel'dtahon territorijal. Paks poud da puhtaz il'm mägilpäi abutihe käta lidnad lebutahoks.

Matkad Karačajevskhasai (lähembaine lidn) om koumekümne ühesa kilometrad pohjoižhe orhal vai 44 km avtotedme, Čerkesskhasai om 105 km pohjoižhe.

## Tobmuz
Sijaližen Adminstracijan edeline pämez' om Aslan Kanamatov (kül'mku 2017 — tal'vku 2020).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 058 ristitud, lidnümbrikon videndez. Vl 2018 lidnan ristitišt oli 8 670 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 9 100 eläjad vl 2011.

Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): karačailaižed — 69,1 %, venälaižed — 25,1 %, osetinalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 4,7 %.

Islaman pühäpert' om avaitud vspäi 2008.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol, muzikškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Galerei

Памятник Ленину В.И. на территории санатория Теберда.jpg|«Teberda»-sanatorijan allei i Vladimir Leninan muštnik (2015)
Мечеть в Теберде.jpg|Lidnan mečet', vn 2015 nägu
Источник нарзана.jpg|Narzanan purde vl 2014
Музыкальная школа г. Теберда.JPG|Lapsiden muzikškol (2015)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Informacii lidnas lidnümbrikon tobmuden aluzkundoiden ''karachaevsk.info''-saital.
Kostamukš

**Kostamukš** (, ičen. karj. *Koštamuš*, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Karjalan Tazovaldkundan lodehes. Se om Karjalan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Nügüdläine eländpunkt om saudud enččiden *Kontokki*- i *Kostamukš*-küliden sijas kuti žilo sädamha sijaližen raudkivendon ümbriradajad kombinatad. Se sai oficiališt statusad (lidnanvuitte žilo) vn 1977 17. päiväl kül'mkud. Vspäi 1983 (25. sulaku) Kostamukš om lidnan statusanke. Lidnanpäiv praznuiše semendkun 1. päiväl. Vspäi 2007 Kostamukš ei mülü röunmaha, tulend lidnha om joudai.

Raudkivendon küllästamižkombinat zavodi tehmižen vozil 1982−1984. Se sijadase 13 km pohjoižpäivnouzmha lidnan fartaloišpäi. Kostamukš šingotase mugažo mecan ümbriradmižel, sömtegimištol (leibtegim, torpan kazvatuz), avtoelektropaloiden pästandal i turizmal.

## Geografijan andmused

Lidn seižub Kontokkijärven (Kondokijärven) päivlaskmaižen i suvižen randpolil, 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Petroskoihesai om 365 km orhal suvipäivnouzmha, 491 km avtotedme. Matkad Suomenman röunhasai om 35 km päivlaskmha, röunal raudten da avtoten «Lüttä-Vartius»-kontrol'punkt om olmas.

## Tobmuz

Zarečnii-žilo (136 rist. vl 2013), Voknavolok-külä (401 rist. vl 2013) i nell' pen't küläd (6 rist. vl 2013) mülüdas lidnümbrikho Kostamukšan ližaks. Kostamukšan lidnümbrikon pind om 4 046 km² (13nz' sija tazovaldkundas rajoniden i lidnümbrikoiden keskes).

## Eläjad
Vl 1979 lidnan ristitišt oli 4 366 eläjad, vl 1989 — 30 432 eläjad. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 28 436 ristitud, lidnümbrikon — 28 997 ristitud. Vl 2018 kaik 29 381 ristitud elihe lidnas i 29 906 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 31 900 eläjad vl 2001.

Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnümbrikos: Jumalanmaman Katken kafedraline päjumalanpert' (Kostamukš) Emäganpäivän časounänke i ph. Illä-endustajan jumalanpert' (Voknavolok).

Kostamukšan politehnine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Transport
*Kostamukš-Passažirine*-päraudtestancii sijadase lidnan pohjoižel röunal.

*Kostamukš*-lendimport civiližiden südäireisiden täht (*КСШ*) sijadase vides kilometras päivlaskmha lidnaspäi, vspäi 2013 se ei ole rados.

## Galerei

Ice Sculpture - panoramio.jpg|Jäskul'ptur «Severstal'»-kompanijan «Karel'skii okatiš»-edheotandan kontoranno (2008)
Костомукша, Евангельская церковь.jpg|Vižkümnenden päivän hristanuskojiden jumalanpert', vn 2006 nägu
Karelsky okatysh pelletizing plant.jpg|Raudkivendon pelletoiden tegim («Karel'skii okatiš», 2008)
Костомукша, ДК Дружба.jpg|*Družba*-kul'turkeskuz (2006, «Sebruz»)
Ст. Костомукша-Пассажирская 1.jpg|*Kostamukš-Passažirine*-raudtestancii vl 2018


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kostamukšan lidnümbrikon oficialine sait (''kostomuksha-city.ru'').
Jemv

**Jemv** (, ) om Venäman lidn Komin Tazovaldkundan päivlaskmas. Se om Jemvan lidnankundan da Knäžpagastan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eziauguine eländpunkt om *Knäžpagast* (), se sijadase Vim'-jogen () vastrandal da mainitase vn 2010 rahvahanlugemižes (114 eläjad), no om lidnan palaks. Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud Vim'-jogen hurha randha vl 1941 kuti lidnanvuitte Raudtežilo (). Se om lidnan statusanke da nügüdläiženke nimenke vspäi 1985.

Jemvan ižandusen sarakod oma mecan varhapanend, mecan ümbriradmine (pästtas fibroplituid) da torguind. Om äi valdkundbüdžetan aluzkundoid, türmid päpaloin. Ende Knäžpagastan mehanine tegim radoi mugažo.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase rajonan suvižes čogas, vedase pidust' raudted kümneks kilometraks.

Raudtestancijan nimi om *Knäžpagast*, sijadase lidnan keskuzpalas. Avtote läbitab lidnad pidust' raudted. Matkad Siktivkarhasai om 122 km suvhe orhal. Lähembaine lidn om Mikun' vižkümnes kilometras suvipäivlaskmha raudtedme vai 100 km avtotedme.

Klimat om ven südäikontinentaline vai subarktine. Voden keskmäine lämuz om +0,2 C°, kezakun-elokun +13,9..+17,0 C°, tal'vkun-uhokun −12,8..−16,9 C°. Paneb sadegid 575 mm vodes, enamba kezakus-redukus (57..70 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (27 mm kus).

## Tobmuz

Kaik ühesa pen't eländpunktad mülüdas lidnankundha Jemvan ližaks: koume žilod (sidä kesken Knäžpogost-žilo 114 eläjanke vl 2010) da kuz' küläd. Lidnankundan pind om 61,25 nellikkilometrad.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14 570 ristitud, lidnankundan — 14 626 ristitud, vn 2021 lidnan — 10 994 ristitud. Kaik 12 906 eläjad oli lidnas i 13 017 eläjad kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18 782 eläjad vodel 1989.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän jumalanpert' (om saudud vll 1990−2000) i ph. Serafim Sarovalaižen jumalanpert' türman territorijal (om letud vspäi 2012).

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume päivkodid (nomer 8, 9, 10), augotižškol-päivkodi, kaks' keskškolad (nomer 1 i A. Larionovan nimed), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol.

Siktivkaran politehnižen tehnikuman Knäžpagastan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Jemvan lidnankundan lehtpoled Knäžpagastan rajonan oficialižel ''mrk11.ru''-saital.
Mikun'

**Mikun**' (, ) om Venäman lidn Komin Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Mülüb Ust'-Vimin rajonha lidnankundaks, üks'jäine lidn rajonas.

## Istorii
Eländpunkt augotihe vl 1937 Pohjoižen raudten panendan aigan, sen istorijan muzei om lidnas. Vl 1940 saudihe elektrostancijad sihe. Žilo raudtestancijanno sündui vodel 1945, radnikžilo vn 1947 redukuspäi.

Žilo kändihe lidnaks vl 1959. Saudihe raudted Siktivkarha suvipäivnouzmha da Udoran maha lodeheze, i 1960-nzil vozil lidn kändihe järedaks raudtesol'meks.

Kaik kaks' raudtestancijad om lidnas: *Mikun' * päraudtel i *Mikun'-kahtenz' * Udoran sarakol. Om kompressorstancijoid läz lidnad pompamha kivivoid i londuselišt gazad magistraližil veimil.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas, Vičegd-jogen da sen Vim'-ližajogen oiktal randpolel (Pohjoižen Dvinan oigedpol'ne bassein).

Rajonan Aikino-keskuz sijadase vižtoštkümnes kilometras suvhe avtotedme, Vičegdan randal. Matkad Siktivkaraspäi om 108 km avtotedme vai 96 km raudtedme lodeheze. Lähembaine lidn om Jemv 50 km pohjoižpäivnouzmha raudtedme vai 100 km avtotedme.

## Tobmuz
Šežam-žilo (1 rist. vl 2014) mülüb lidnankundha Mikunin ližaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeline nevondkundan ezimez' om Nikolai Kudräšov (keväz'ku 2017 — reduku 2021). Lidnan Administracijan pämez' om Vladimir Rozmislo (*Владимир Розмысло*), hän om sil radnikusel vspäi 2014.

## Eläjad
Vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 088 ristitud, vn 2021 — 8 527 ristitud. Kaik 9 837 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 12 tuhad eläjid vozil 1989−2001 (12 507 rist. vl 1989).

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pujumalanpertid oma saudud da avaitud lidnas: Jumalanmaman Počajevan jumalaižen (om pühästadud vl 1996) i Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän (letihe vll 1994−1996).

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi nomer 2 (nell' adresad), kaks' keskškolad (nomer 1, 2), lapsiden da norišton turizman i ekskursijoiden keskuz (koume adresad videspäi oma lidnas), čomamahtoiden škol, *Start*-sportškol.

Siktivkaran avtomehanižen tehnikuman Mikunin filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks, edel 2023. vot se oli Mikunin raudtetehnikumaks.

## Galerei

Станция Микунь 1.jpg|*Mikun' 1*-raudtestancijan ted (2008)
Л-5218 Микунь 1.jpg|L-5218-puruvedim *Mikun' 1*-stancijal (2019)
Микунь вокзал.jpg|*Mikun' *-päraudtestancijan sauvuz vl 2019


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''mikun-r11.gosweb.gosuslugi.ru'').
Sosnogorsk

**Sosnogorsk** (, ) om Venäman lidn, lidnankund da raudtesol'm Komin Tazovaldkundan keskuzpalas. Se om Sosnogorskan rajonan administrativižen keskusen (om olmas vspäi 1979), om rajonan palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1939 kuti *Ižm*-raudtestancii sauvomha «Kotlas — Vorkut»-raudted. Vn 1955 1. tal'vkud ühtištadihe žilod lähiženke *Sosnovk*-žilonke (panihe vl 1945 Pohjoižen gazanümbriradmižen keskuseks) da anttihe lidnan statusad. Vl 1957 udesnimitihe sidä nügüdläižikš.

Sosnogorskan ižandusen znamasižed edheotandad oma ÜRV «Gazprompererabotka» (londuseližen gazan ümbriradmine), Sosnogorskan LEK, punümbriradai «Voivož-Les», Pohjoižen raudten Sosnogorskan regionan administracii.

## Geografijan andmused

Lidn seižub Ižm-jogen hural randal (Pečoran bassein).

Matkad Siktivkarhasai om 345 km suvipäivlaskmha, Uhtahasai — vižtoštkümne kilometrad lodeheze.

Klimat om ven, kuz'ne mec ümbärdab lidnad. Voden keskmäine lämuz om –1,5 C°, kezakun i elokun +11,5..+11,9 C°, heinkun +15,6 C°, tal'vkun-uhokun –13,9..–15,7 C°. Paneb sadegid 751 mm vodes. Il'man keskmäine vozne relätivine nepsuz om 75,4 %.

## Tobmuz
Kaik koumetoštkümne žilod da küläd mülüdas kundha lidnan ližaks, niiden ühthine ristitišt om 5 309 eläjad (2017. voz').

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeline Nevondkundan ezimez' om Junir Bičkurin (*Юнир Бичкурин*, semendku 2015 — reduku 2021). Lidnankundan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2013 redukus.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 27 757 ristitud, vn 2021 — 22 189 ristitud. Kaik 26 571 ristitud elihe lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 31 tuhad eläjid vozil 1992–2001.

Ortodoksižen hristanuskondan pühäpertiden kompleks om saudud 1990-nziš vozišpäi: koume jumalanpertid (puine akoiden-mirankandajiden, kivine Jumalanmaman Katken, puine ph. Serafim Sarovalaižen) i Hristan Eläbzdusen časoun'.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks'toštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..3, 5, 7..12, 14, 15), viž keskškolad (nomer 1..5), gimnazii, kadetškol, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol i sportškol.

Sosnogorskan tehnologine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

Kaik koume sportkompleksad da üks' jäpert'kulu oma avaitud lidnas.

## Galerei

Сосногорск, паровоз-памятник 02.jpg|Puruvedim-muštnik vl 2019 (serii Er 787-27)
Храмовый комплекс.jpg|Pühäpertiden kompleks, vn 2011 nägu
Сосногорск, городской парк Югыд Лун 01.jpg|Tulend «Jugid Lun»-puištho (2019)
Скульптура «Токующий глухарь».jpg|«Kimii mecoi»-skul'ptur (2015)
Sosnogorsk train station 3.jpg|*Sosnogorsk*-raudtestancijan sauvuz vl 2011


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan nevondkundan lehtpoled Sosnogorskan rajonan oficialižel ''sosnogorsk.org''-saital. 
* Sosnogorsk-lidnankundan lehtpoled socialižes Vkontakte-verkos (''vk.com'').
Koz'modem'jansk

**Koz'modem'jansk** (, , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Marii Elan Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Se om Mägimarin rajonan administrativižeks keskuseks, ei mülü rajonha.

Lidn om mägimarilaižiden kul'turan päkeskuseks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud lidnuseks vl 1583 Ivan Grazijan käskön mödhe kahten pühämehen päivän oiktastuseks: Koz'ma i Dem'jan. Mainitase lidnaks vspäi 1609. Koz'modem'jansk sai makundan lidnan statusad vl 1718, oficialine lidnan status om vspäi 1781.

Luja lämoipalo tegihe lidnas vn 1833 semendkus. Om kaičenus äi endevanhid istorižid pertid, severz'-se znamasižid muzejid ratas lidnas. Koz'modem'jansk šingotase jogiportal i elektroladimiden tegimil (katkaižimed, štepselid, avtotraktorine elektronik), mugažo pälembaižen soban omblendal i turizmal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase kesked ümbärdajad rajonad, Volgan oiktal randal (Čeboksaran vezivaradim), 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Joškar-Olhasai om 104 km pohjoižpäivnouzmha. Ehtatim ühtenzoitab jogen randoid. Lähembaižed lidnad oma Čuvašijan Čeboksarad 49 km suvipäivnouzmha orhal vai 73 km avtotedme i Jadrin 49 km suvipäivlaskmha vai 86 km avtol.

## Tobmuz
Koz'modem'jansk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnümbrikon mer (Administracijan pämez') om Mihail Kozlov vn 2017 heinkuspäi. Edeline lidnümbrikon pämez' (Deputatoiden nevondkundan ezimez') om Andrei Burmistrov (sulaku 2014 — reduku 2019).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 257 ristitud, vn 2021 — 19 731 ristitud. Kaik 20 327 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 25 300 eläjad vl 1992.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): venälaižed — 61,5 %, marilaižed — 30,9 %, totarlaižed — 0,9 %, čuvašalaižed — 0,7 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 0,6 %, rahvahuden ozutandata — 5,0 %.

Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma avaitud lidnas: Jumalanmaman Smolenskan jumalaižen päjumalanpert' (om letud vll 1866−1872), nell' jumalanpertid i kaks' časounäd.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..6, 10), kaks' keskškolad (nomer 1 i 3), licei, škol-internat, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, kaks' sportškolad. Ühtištadihe sauvondindustriališt tehnikumad i elektrotehnikan kolledžad vn 2014 sügüz'kus, i Koz'modem'janskan industrijan da edheotaikundan kolledž om lidnan professionaližen opendusen üks'jäižeks aluzkundaks.

## Galerei

Музей купеческого быта Козьмодемьянск.jpg|Torgovanoiden kodielon muzei (2017, ende Šišokin-torgovanan usadiban päsauvuz)
Kozmodemyansk. Cathedral of the Theotokos of Smolensk P5192209 2475.jpg|Jumalanmaman Smolenskan jumalaižen päjumalanpert', vn 2018 nägu
Ул Советская 33,Здание мужской гимназии.JPG|«Darovanje»-škol-internat vl 2015 (*Lahjakahuz*)
Усадьба Пономарева А.М.JPG|Koz'modem'janskan kul'turiž-istorine muzeikompleks — A.M. Ponomarövan usadib (2015)
Жилой дом купца Турецева. Козьмодемьянск.jpg|Istorine Turecev-torgovanan eländkodi vl 2016


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon lehtpoled tazovaldkundan tobmuden ''mari-el.gov.ru''-saital.
Zvenigovo

**Zvenigovo** (, mägimar. i ) om Venäman lidn da lidnankund Marii Elan Tazovaldkundan suves. Se om Zvenigovon rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud Kostroman gubernijan edheotajil vl 1860 kuti laivansauvomižen tegim da sen *Čekuri*-külä i *Zvenižskii*-žilo. Zvenigovo-žilo sai lidnan statusad vl 1974.

Zvenigovon ižandusen järedad edheotandad oma laivansauvomižen da kohendusen tegim (om bankrotnendan pordhal vn 2024 sulakuspäi), sauvondgipsan tegim, meckombinat i maidkombinat.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suves, Volg-jogen hural randal (Kuibiševan vezivaradim), 60 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Joškar-Olhasai om 74 km pohjoižhe orhal vai 91 km «Vätk»-avtotedme. Lähembaine lidn om Volžsk 25 km suvipäivnouzmha orhal vai jogedme i 37 km avtotedme.

## Tobmuz
Pen' Čuvaš-Otari-külä (, 358 rist. vl 2016) mülüb lidnankundha Zvenigovon ližaks. Lidnankundan pind om 45,24 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden suiman ezimez'. Lidnan Administracijan pämez' om Aleksei Kulalaev vn 2020 kül'mkuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 946 ristitud, lidnankundan — 12 319 ristitud, rajonan kaks' seičemendest, vn 2021 lidnan — 10 994 ristitud, vn 2021 kaiken lidnankundan — 11 283 ristitud. Vl 2017 kaik 11 734 eläjad oli lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 14 tuh. eläjid vozil 1989−2001 (14 800 rist. vl 1992).

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (vspäi 1877), časoun' kaumžomal.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, Zvenigovon licei (ende keskškol nomer 2), kaks' keskškolad (nomer 1 i 3), sanatorine škol-internat, lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol. Lähembaine professionaližen opendusen aluzkund radab Krasnii Jar-žilos kuz' kilometrad pohjoižhe lidnaspäi, se om Marii Elan Tazovaldkundan transportiž-energetine tehnikum.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan lehtpoled Zvenigovon rajonan tobmuden ''admzven.ru''-saital. 
* Lidnan da sen rajonan informacine sait (''zvenigovo-city.ru'').
Mordovijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om seičeme lidnad (, , ) i 13 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*, , ) **[[Mordovijan Tazovaldkund]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Enččed lidnad
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad, nügüd' žilod:
* Šiškejev (1780−1925, )
* Troick (1780−1925, )

## Homaičendad