open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Repin Il'ja

**Il'ja Jefimovič Repin** (, ; sünd. 24. heinku /5. eloku/ 1844, Čugujev, Har'kovan gubernii, Venäman imperii (nüg. Ukrain) — kol. 29. sügüz'ku 1930, Kuokkal, Viipurin gubernii, Suomenma (nüg. Venäma)) oli ukrainalaiž-venälaine pirdai, voimujupirdai, portretoiden, elo- da istorižiden scenoiden mastar.

Repin radoi mugažo kut memuarist, kuvakirjutusiden tegii. Hänen mainitesiden kirj — «Edahaine läheline» (venäkelel: *Далёкое близкое*). Hän oli opendajan, professoran — radhonusen pämez' (1894 – 1907), mugažo rektoran (1898 – 1899) Čomamahtoiden Akademijas Piteriš; openzi Teniševan atel'ješkolas. Hänen openikad oliba B. M. Kustodijev, I. E. Grabar', I. S. Kulikov, F. A. Malävin, A. P. Ostroumova-Lebedeva. Repin mugažo andli privatižid urokoid Valentin Serovale.

## Pirdandkuvad

Fail:REPIN Ivan Terrible&Ivan.jpg|«Ivan Grazii da hänen Ivan-poig vl 1581 kül'mkun 16. päiväl», 1870-1873, Valdkundaline Tret'jakovan galerii, Moskv
Fail:Repin Cossacks.jpg|«Zaporožjelaižed»,1880-1891, Valdkundaline Venälaine muzei, Piter
Fail:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|«Laivanvedajad Volgal»,1870-1873, Valdkundaline Venälaine muzei, Piter
Fail:Pushkin derzhavin.jpg|«Aleksandr Puškin lugeb ičeze poemad Gavriil Deržavinan edes licein egzaminan aigan Carin küläs vn 1815 vilukun 18. päivän», 1911


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Il'ja Repinan täuz' biografii ''museum-online.ru''-saital.  
* Repinan čomamahtoliž-memorialine muzei Čugujevas (''repin.chuguev.net'').
Rik

**Rik** (*S* — *sulphur* latinan kelel) om 16nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kudendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kudenden gruppan päalagruppas, VIA), tabluden koumandes periodas.

## Etimologii
Latinine nimi sündui ezimeletaden indoevropižen **swelp*-tüvespäi «palada». Rahvahidenkeskeine *tio*-prefiks kävutase rikin ühtnendoiden täht, -sanaspäi *teion* «rik». Vepsän nimituz om surmha sidodud.

## Ühthižed andmused
Rik om mail'man kümnenz' element levigandusen mödhe i Man videnz' element massan mödhe. Voib löuta rikid puhthas olendas kaiked mail'madme, om järedoid löudmižsijid maiš vulkanoiden aktivižusenke. Arboid kävutiba rikid verotegoiš edel meiden erad völ, kitajalaižed tegiba meles porhad rikin aluseks. Nügüd'aigan sadas londuseližen gazan puhtastandan laptaližeks produktaks.

Ireg rik ei ole toksine, no kaik sen gazanvuiččed ühtnendad oma morijad.

## Fizižed ičendad

Enamba 30 allotropišt modifikacijad voib olda rikil, se om kaikiš suremb lugu elementoiden keskes. Rik voib säta renghid ičeze atomoišpäi, kaikiš levitadud form om S8. Ireg rik om hahkpakuine hudr metallatoi substancii hajuta, palab il'mas. Sulamižen jäl'ghe ližadab mülüd 15 procenthasai i polimerizuiše.

Atommass — 32,066. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 2,070 g/sm³. Suladandlämuz — 386 K (112,85 C°). Kehundlämuz — 717,824 K (444,67 C°).

Londuseline rik kogoneb nelläs stabiližes izotopaspäi: 32S (95,02 %), 33S (0,75 %), 34S (4,21 %), 36S (0,02 %). Tetas 20 ratud radioaktivišt izotopad 26..31, 35 i 37..49 atommassanke, i üks'jäine rik-43m-izomär om olmas. Kaikiš hätkembad ratud izotopad oma 35S 87,4 päivest pol'čihodamižen pordonke i 38S (T1/2 = 170 minutad). Radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't i kändasoiš fosforaks, olaks vai hloraks.

## Kävutand
Pästtas rikid severziš-se tavarformiš: tukuil, nozol, formuidud, granuliruidud, jauhtud, kolloidne, puhtaz. Ottas kävutamižhe rikin pol't tehmaha rikmuiktust, sid' tehtas räzinad, pirotehnikad i virid. Kävutadas puhtastadud rikid pästamha zellid i kosmetižid abutusid.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Rik ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz rikiš Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Ristitun oiktusiden ühthine deklaracii

**Ristitun oiktusiden ühthine deklaracii** — nevodud Ühtenzoittud Rahvahiden Organizacijan ühtnijoile dokument. Se om todištadud da ezitadud Päassamblejan rezolucijal 217 A (III) 10.12.1948 Parižas (Francii). Dokument om kätud 375 kel'he da paginha.

Vepsän kel'he Deklaracijan tekst om kändnu universitetan vepsän kelen opendai Ol'ga Žukova.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Deklaracijan tekst vepsän kelel (PDF-formatal, latinical) *indigenous.ru*-saital.
* Deklaracijan tekst vepsän kelel (DOC-formatal, kirillical) *veps-kir.ucoz.ru*-saital.
Rembrandt

**Rembrandt Harmens van Rein** (; sünd. 15. heinku 1606, Leiden, Alamad, Ühtištadud provincijoiden Tazovaldkund — kol. 4. reduku 1669, Amsterdam, Alamad, Ühtištadud provincijoiden Tazovaldkund) — alamalaine pirdai da gravirui. Hän om kaikiš suremb Alamaiden voimujupirdandan «kuldaižen aigan» ezitai, vauktuz-pil'vesen kuvandoičendan mastar.

Rembrandtan sädused oma erazvuiččed žanral, ned avaitihe kacujale mehen palahtelendoiden da mujandoiden igähišt mail'mad ezmäižen kerdan ristitun istorijas. Kaik tetas 346 kuvad, enamba sadad pirdandkuvid i läz 300 ofortad. Voib löuta kümne da sen enamba kopijoid i replikoid ühtele Rembrandtan kuvale mail'man muzejiš. Koumekümne seičeme openikad oli Rembrandtal, jäl'getihe pirdajad. Völ 20. voz'sadan augotišes lugetihe, miše Rembrandt oli läz 800 kuvan avtor, no sid' äjiden kuviden avtoruz oli ridatadud. Kaikiš suremb kuviden lugu voib kacta Amsterdaman Reiksmüseum:as ().

## Znamasižed kuvad
* «Mujandad» / «Mujandoiden allegorii» (viden kuvan serii, 1624−1625):  ('Gezicht' «nägemine»), *Drie zangers* ('Gehoor' «kulemine»), *De operatie* ('Tast' «rižand kosketusel»), *De bewusteloze patiënt* ('Reuk' «haju»), videnz' 'Smaak'-kuva («magu») lugese kadonudeks.
* «Pühän Stefanan lönd» (1625, *De steniging van de Heilige Stefanus*)
* «Muzikaline sebr» / «Muzikan allegorii» (1626, *Musicerend gezelschap / Muzikale allegorie*)
* «Hristos Galilejan meritorokan aigan» (1633, *Christus in de storm op het meer van Galilea*)
* «Kalaidai poig tavernas» / «Avtoportret Saskiad kormaten» (1635, *De verloren zoon in een herberg / Zelfportret met Saskia*)
* «Valtasaran pir» (1635, *Het feestmaal van Belsazar*)
* «Danaja» (1636/1643, *Danaë*)
* «Öline varjoičendjouk» (1642, *Nachtwacht*)
* «Pühä pereh angeloidenke» (1645, *De Heilige Familie met Engelen*)

## Homaičendad
Rodii

**Rodii** (*Rh* — *rhodium* latinan kelel) om nell'kümne videnz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühesandes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan laptalagruppas, VIIIB), tabluden videndes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om harv londuses lujas (10−7 % massan mödhe Man kores, 4,8 × 10−5 % meteoritoiš), ei voi löuta sidä joudjas olendas.

Britanine (anglijalaine) Uil'jam Gaid Uollaston-himik avaiži rodijan vl 1803 platinan ümbriraten. Nimituz libub  *rodon* «roz»-sanaspäi metallan ühtnendoiden muzarusttan mujun tagut. Uollaston ezmäižen sai rodijad elementarižes metalližes nägus i zavodi sen ičendoiden tedoidusid, märiči ninevut, ümbrikirjuti severzid-se ühtnendoid i ühthesuladusid.

Rodijal ei ole biologišt rolid. Rodijan ühtnendad oma toksižed da kancerogenižed, solad mujutadas nahkod vahvas.

## Fizižed ičendad

Rodii om kova hobedaižvauged päličmänendmetall, platinan gruppan hüväsuguine metall. Kristalline segluz om tahkkeskustoittud kubine.

Atommass — 102,9055. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 12,41 g/sm³. Suladandlämuz — 2237 K (1964 C°). Kehundlämuz — 3968 K (3695 C°).

Londuseline rodii kogoneb üks'jäižes stabiližes 103Rh-izotopaspäi. Tetas mugažo 33 ratud radioaktivišt izotopad 89..102, 104..122 atommassanke, i 24 izomärad. Kaikiš hätkembad oma 101Rh 3,3 vot pol'čihodamižen pordonke, 102Rh-izotop (T½=207 päivest) i rodii-99 (16,1 päivest), mugažo 102mRh-izomär (T½=3,74 vot). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomer 94), β- i neitronižen (nomerad 114, 116) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš rutenijaks vai palladijaks, izotopad 102 i 104 — molembikš, izotop 94 — rutenijaks i tehnecijaks.

## Himižed ičendad
Rodii harakterizuiše korktal himižel seižundmahtusel, ülitab platinad ümbrištoiden tobjas palas. Muigotandmärad: −3, −1, 0, +1..+7.

Henotud lujas rodii muigotub hilläšti lämuzil korktemb mi 600 C° vaiše:
:: \mathsf{4Rh + 3O_2 \rightarrow 2Rh_2O_3}

## Kävutand
Elementan nell' videndest ottase kävutamižhe katalizatoraks samha levitadud substancijoid i avtoiden čudegiden neitralizatoroiš.

Sadas rodijan läz 30 tonnad mail'mas joga vodel, südäitukuižen energetikan jändusišpäi tobjimalaz. Maksoi US$757 trojižes uncijas vn 2015 sügüz'kul.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Rodii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz rodijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Rutenii

**Rutenii** (*Ru* — *ruthenium* latinan kelel) om nell'kümne nellänz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahesandes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan laptalagruppas, VIIIB), tabluden videndes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om harv londuses lujas, pala Man kores — 10−10 (74. sija elementoiden keskes). Ei voi löuta sidä joudjas olendas.

Venämalaine Karl Klaus-himik avaiži rutenijan vl 1844. Element om nimitadud Venän/Venäman ühten latinižiš nimitusišpäi mödhe (*Ruthenia*).

## Fizižed ičendad

Rutenii om hobedahk päličmänendmetall. Se om magnitine material honuzližel lämudel.

Atommass — 101,07. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 12,41 g/sm³. Suladandlämuz — 2607 K (2334 C°). Kehundlämuz — 4423 K (4150 C°).

Londuseline rutenii kogoneb seičemes stabiližes izotopaspäi: 96Ru (5,7 % massan mödhe), 98Ru (2,2 %), 99Ru (12,8 %), 100Ru (12,7 %), 101Ru (13 %), 102Ru (31,3 %) i 104Ru (18,3 %). Tetas 27 ratud radioaktivišt izotopad 87..95, 97, 103, 105..120 atommassanke, i niiden seičeme izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 106Ru-izotop 373,6 päivest pol'čihodamižen pordonke, 103Ru (T½=39,6 päivest) i 97Ru (2,79 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i neitronižen (nomerad 114, 115) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš tehnecijaks vai rodijaks.

## Himižed ičendad
Rutenii om inertine himižikš, ku ei ole hapanikad, ka ei voi segoitada metallad muiktusihe. Reagiruib hloranke, ftoranke, NO-gruppanke, tegeb hapandusid, muigotandmär voib olda 0..+8. Se om hüväks katalizatoraks.

Lämbitamižen aigan il'mas rutenijan pind kändase mustaks RuO2-hapandusen sädamižen tagut. Ku reakcii mäneb 700° lämudel da sen korktemba, ka RuO2- i RuO4-hapandusiden segoituz tegese.

## Kävutand
Rajatas metallan pol't elektronikas: rezistorad i varmdad elektrokontaktad. Ottas kävutamižhe räkänvastaižiš ühthesuladusiš. Rutenijan 0,1-procentine ližaduz titanan ühthesuladushe kaičeb korrozijad vaste. Kävutadas katalizatoraks. Ottas «rusked rutenii»-ühtnendad ioniden indikatoraks.

Sadas platinan puhtastamižel ližasegoitusišpäi, mugažo südäitukuižiden reakcijoiden jänduseks (rutenii-103 i -106, 250 grammhasai tonnas). Koncentriruiše Uralmägiden mineralas platinanke (Venäma), om löudmižsijid Kanadas i Suviafrikan Tazovaldkundas. Sadas severt-se kümned tonnoid vodes mail'mas (35,5 tonnad vl 2017). Maksoi 42 US$ troižes uncijas (vai 1,35 US$ grammas) vn 2016 semendkul.

## Irdkosketused
* Rutenii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz rutenijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Saksan kel'

**Saksan kel**' vai **Germanijan kel**' (ičeze nimituz: *Deutsch* [ˈdɔʏ̯tʃ], *deutsche Sprache* [ˈdɔʏ̯tʃə ˈʃpʁaːχə]) om valdkundkel' Saksanmas, Avstrijas, Lihtenšteinas, üks' valdkundkelišpäi Lüksemburgas, Šveicarijas, Belgijas da kaikes EÜ:s. Pagižijoiden ühthine lugu — 90 mln ristituid. Mülütadas indoevropižen kel'kundan germanižiden keliden päivlaskmaižhe gruppha.

Kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal, ližatihe koume grafemad umlautoiden täht (ä, ö, ü) i escet-ligaturad (ß). Kelen kaikiš amuižembad kirjutadud dokumentad datiruišoiš 8. voz'sadal. Nügüd'aigaine saksan kirjankel' šingotase 17. voz'sadan kahtendes polespäi, om sündnu päivnouzmaižes kesksaksan paginaspäi. Ičeze saksan kirjankelen standart om kaikuččes koumes valdkundaspäi: Saksanma, Avstrii i Šveicarii. Gannoveran ümbrištonke eläjad pagištas kaikiš lähižemb Saksanman saksan kirjankelen standartannoks.

Kelen molembad reguliruindorganzacijad sijadasoiš Manheim-lidnas (Saksanma):
* Saksan kelen institut (*Institut für Deutsche Sprache, IDS*, vspäi 1964);
* rahvahidenkeskeine — Nevondkund saksan oigedkirjutamižes (*Rat für deutsche Rechtschreibung, RDR*, vspäi 2004).

## Lugusanad
* **eins** — üks' 
* **zwei** — kaks' 
* **drei** — koume 
* **vier** — nell' 
* **fünf** — viž 
* **sechs** — kuz' 
* **sieben** — seičeme 
* **acht** — kahesa 
* **neun** — ühesa 
* **zehn** — kümne
* **zwanzig** — kaks'kümne
* **dreissig** — koumekümne
* **hundert** — sada
* **tausend** — tuha

## Frazad
* Hallo! – Tervhen!
* Willkommen! – Tulgat tervhin!
* Wie heißt du? – Kut sindai kuctas?
* Wo kommst du her? – Kugalaine oled?
* Wo wohnst du? – Kus sinä eläd?
* Ich spreche Deutsch/Wepsisch/Russisch. – Minä pagižen saksaks/vepsäks/venäks.
** Ich spreche kein Deutsch. – Minä en pagiže saksaks.
* Auf Wiedersehen! – Nägemižhesai!/Jumalanke!
* Tschüss! – Hesai!
* Danke. – Kitän./Spasib.
* Vielen Dank. – Sur' spasib.
* Bitte. – Ole hüvä.
* Ja, nein, Vielleicht. – Ka, ei, voib olda.

## Homaičendad
Rubidii

**Rubidii** (*Rb* — *rubidium* latinan kelel) om koumekümne seičemenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — ühtenden gruppan päalagruppas, IA), tabluden videndes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Germanižed himikad Robert Vilhel'm Bunzen da Gustav Robert R. Kirhhof avaižiba rubidijad spektraližen analizan abul vl 1861, nimitihe spektran jonoiden tobjan mujun mödhe ( «rusked», «muzarusked»).

Element om levitadud londuses keskmäras, pala Man kores om 7,8⋅10−3 % (23. sija). Se om ühtes märas cinkanke, no ei ole löutud rubidijad londuses puhthas i koncentriruidud olendas. Mineralad rubidijan lujetud koncentracijanke (0,2 procenthasai): lepidolit, cinnval'dit, pollucit i amazonit. Om neniden mineraloiden löudmižsijid Saksanmas, Čehijas, Slovakijas, Turkmenistanas, Namibijas i Zimbabves. Sadas litijanke ühtes lepidolitaspäi tobjimalaz, ezmäi erištadas litijad, sid' jagadas kalijaspäi i cezijaspäi äikerdaižel toštmižkristallizacijal.

## Fizižed ičendad

Rubidii om pehmed hobedaižvauged muglmetall. Se om vägev katalizator, paramagnetik.

Atommass — 85,4678. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 1,532 g/sm³. Suladandlämuz — 312,45 K (39,3 C°). Kehundlämuz — 961 K (688 C°).

Londuseline rubidii kogoneb kahtes izotopaspäi: 85Rb (72,2 %) i radioaktivine vähän 87Rb (27,8 %, pol'čihodamižen pord om 49,23 mlrd vozid, kändase stroncijaks). Niiden ližaks, saihe 30 ratud izotopad 71..102 atommassanke i 16 izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 83Rb 86,2 päivest pol'čihodamižen pordonke, 84Rb-izotop (T½=33,1 päivest) i 86Rb (18,6 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (izotopad 71..73), β-čihodamižen i neitronižen (izotopad 92..102) čihodamižen kal't, kändasoiš kriptonaks vai stroncijaks (izotopad 84 i 86 molembikš). Izotop 76Rb kändase selenaks-ki (statjoiden 3,8⋅10−7 %) α-čihodamižen kal't.

## Himižed ičendad
Rubidii om muglmetall. Sen olend om seižmatoi, ku veden jäl'ged oma, ka metall reagiruib il'manke teravas süttundanke. Muigotandmärad: −1, 0, +1.

Sädab soliden kaikid toižendoid, niiden tobj pala segoib vedes kebnas. Rubidijan gidrohapanduz (RbOH) om kaikiš lujembiš muglišpäi, agressivine stöklan i toižiden konstrukcižiden da pakuitezmaterialiden polhe, se sulatud murendab metalloiden enambust.

## Kävutand
Kävutadas rubidijad specialižes optikas, elektronikas, medicinan ladimiš, sterilizacijan täht. Om tarbhaine katalizatoraks kivivoin ümbriradmižen aigan. Rubidijan purud kävutasoiš lazeraks. Ühtnendoiden otand kävutamižhe om levitadud.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Rubidii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz rubidijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Santa Marija Podžo

**Santa Marija Podžo** (, kors.: *Santa Maria di u Poghju*) om Francijan küläkund Korsik-saren pohjoižpäivnouzmas.

Küläkund sijadase Üläkorsik-departamentan päivnouzmas, Tirrenižen meren randal, 0..1131 m ü.m.t. korktusil, 300 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pind — 10,28 nellikkilometrad. Külän pala om saudud Osari-mägel (*Monte-Osari*) 1109 m ü.m.t., sišpäi avaidase meren i El'b-saren čomid näguid.

Vl 2018 küläkundan ristitišt oli kaikiš suremb — 767 eläjad, vl 2008 oli 650 eläjad. Municipaližen ühtnikan pämez' om Fransua Mela (*François Mela*) vspäi 2009, mandat 2020−2026.

Mel'heižtaho om *U Palazzu* — pert'kulu, Korsikan pordaigaline Teodor I-kunigaz (1736−1738) eli siš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kundan oficialine sait (''smpoghju.fr'').
Kalatrava Sant'jago

**Sant'jago Kalatrava Valls** (; sünd. 28. heinku 1951 Valensii-lidnha, Ispanii) om ispanijalaine arhitektor.

## Galerei

Auditorio de Tenerife, Santa Cruz de Tenerife, España, 2012-12-15, DD 02.jpg|Auditorio de Tenerife, operan sauvuz i galerei, Santa Krus de Tenerife, Ispanii
Milwaukee Art Museum exterior.jpg|Muzei, Miluoki, AÜV
SamuelBeckettBridge, Dublin.JPG|«Semjuel Bekket»-sild, Dublin, Irlandii
Calatrava Puente del Alamillo Seville.jpg|«Alamillo»-sild, Sevil'j, Ispanii


## Homaičendad
Semendku

**Semendku** om voden videnz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš. Se om koumanz' keväden ku Pohjoižes mapoliškos i koumanz' sügüzen ku Suvižes mapoliškos. Kogoneb 31 päiväspäi.

Vepsänmal voib panda halad i lunt semendkun ezmäižes poles. Tomen änikoičendan vilud oleskeldas semendkun keskes.

Ende manmehil äi radoid oli semendkus, sikš aig ei olend sättui sajiden da kozičendan täht.

## Praznikad
* 1. semendku — Keväden i radon päiv Venämas
* 8. semendku — Vägestusen päiv Evropas
* 9. semendku — Vägestusen päiv Venämas
* 18. semendku — Rahvahidenkeskeine muzejiden päiv
* 27. semendku — Piter-lidnan oficialine panendanpäiv

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Semendku ''tamby.info''-saital.
Serbine kuz'

**Serbine kuz' ** () om Kuz'-heimon puiden erik.

## Leviganduz
Kadob londuses, no om levitadud Evropan i Pohjoižamerikan kul'turižiš ištutesiš. Avaitihe kuzen erikod tedomehile vl 1875. Eziauguine areal sijadase vaiše 60 ga pindal Drin-jogen alangištos läz Višegrad-lidnad 800..1600 m ü.m.t. korktusil, Serbijan päivlaskm i Bosnijan da Gercegovinan päivnouzm. Edel pleistocenan jäpordoid serbine kuz' oli levitadud Evropan tobjas palas.

Nece kuzen erik navedib nepsoid savikoid, no voib kazda toižil-ki mahusil.

## Ümbrikirjutand
Kazvatadas dekorativižeks puks kronan tagut kaidan piramidan kartte.

Pu pidab oksid lapakoiktas. Serbine kuz' kazvab 20..35 metrhasai, tüvi oleleb üht metrad sankte. Käbud oma 3..7 sm pitte, küpsad oma koričmad, äiluguižed noril puil jo.

## Kävutand
Znamasine dekorativine pu, sätihe läz 15 sortuid. Kazvatadas penid lugumärid enamba Pohjoiževropas, ei ole levitadud avaros vitkomban kazvandan tagut sithižen i järgeližen kuziden rindataden. Kävutadas uden voden kuzeks, pun ümbriradmižes i bumagan tehmižes.

## Homaičendad
Sibirine kuz'

**Sibirine kuz' ** () om Kuz'-heimon puiden erik. Mülüb Pedaižed-sugukundha.

Pu kazvab 30 metrhasai kortte, tüvi oleleb 70 sm sankte. Kuz' om Sibirin mecan znamasine, se om pakaiženvastaine, voib kazda mahusil igähiženke rougunke. Kuzen kaikiš pohjoižemb erik, löutihe 71° pohjoižlevedust Taimiran jogiden alangištoiš. Pil'vesenvastaine, no vauktusennavedii erik. Pölüstoittud nored käbud seištas pihtan kartte, no kätas rippujikš küpsmižen aigan. Pu kävutase materialaks kuti järgeline kuz'-ki.

Sädab gibridoid järgeliženke kuzenke kebnas, oz., suomalaine kuz' (*Picea × fennica*) Evropan pohjoižpäivnouzmas. Kavag' om lühüdamb i nügumb, käbud oma penemb, semned küpsnedas sen-žo voden sügüz'kus, järgeližes kuzespäi erineden. Korejine kuz' om lähine erik morfologižikš, sibirine kuz' erineb penembil käbuil, vihandal kavagel hahkuseta i noril vezoil savukahudenke.

## Alaerikod da toižendad
* Pečoran kuz' (*Picea obovata* subsp. *petchorica* Govor.)
* Sibirine sinivauvaz kuz' (*Picea obovata* var. *coerulea* Malyshev)
* Sibirine kuz' uraline fastigiata (*Picea obovata* var. *fastigiata Uralica* Opletaev)

## Homaičendad
Sithine kuz'

**Sithine kuz**' () om Kuz'-heimon puiden erik. Kazvab Pohjoižamerikas pidust' sen päivlaskmašt valdmererandad.

## Leviganduz
Londuseline areal levigandeb Amerikan Kanadas i AÜV:oiš, Aläsk-štatan suvipalaspäi Kalifornii-štatan pohjoižhesai. Nimitihe erikod Sitk-kundan mödhe. Voib säta järgmecoid i segoitadud mecoid, kazvab kavag'mecoiš pihtanke. Libub mägiden pautkidme 900..1000 ü.m.t. korktushesai, kazvab avaitud merennoks pautkil i pidust' ojid.

Nece kuzen erik om ottud kul'turha vspäi 1831, dekorativine i mecansädai kazmuz mail'madme (Irlandii, Sur' Britanii, Uz' Zelandii, Danii, Norvegii, Islandii). Navedib nepsoid, pordaigaližešti upotadud mahusid. Voib kazda vägitomil-ki mahusil, kus toižed pud ei kazgoi. Tarbhaičeb il'man i mahusen nepsut. Savun- i gazanvastaine. Täuz'kaznuded pud oma pakaiženvastaižed vähän, pakaine vigastab puid kebnas Moskvas i Piteriš. Kazvab hüvin Baltijan maiden suves, Venäman Kaliningradan agjas, Mustmeren randan suvipäivnouzmas.

## Ümbrikirjutand
Pun kron om piramidanvuitte leved, 46..60 metrad kortte (oleleb 96 metrhasai). Tüvi om 120..240 sm sankte (oleleb 480 santimetrhasai). Kor' om kärpiškoikaz hoik hahk i ruskedburanke ližamujunke. Vezad oma pal'had vauvazkoričman mujun.

Kavag' om oiged lapak čopitajaine, vihand üläh, hobedan polhe alahanpäi, 15..18 mm pitte (28:hasai), penemb mi üks' millimetr levette. Sithižen kuzen käbud kazdas pakuižvihandad cilindranvuiččed viž..kümne santimetrad pitte, 2,5..3 sm levette, vauvazkoričman mujun küpsnendan jäl'ghe, lanktas maha severziš-se kuiš. Semned oma vauvazkoričmad 2..3 mm pitte, kilogrammas om 480..580 tuhad semnid.

Kazvab vitkos kaks'..koumevoččehesai, sid' teravamb kut järgeline kuz', pol'tošt metrhasai vodes. Eläb 500..800 vodhesai.

## Kävutand
Ištutadas kul'turkazmuseks. Sijaližed indejalaižed kävutadas kuzen jurid tehmaha puzikoid i vihmanvastaižid šläpid.

Ottas kuzen südänt kebnaks i vahvaks pumaterialaks, cellülozbumagaižes tegimištos. Laudaižed oma tarbhaižed aviamodeliruindan täht, Toižen mail'man sodan aigan kävutihe todesižiš lendimiš harvan (sil aigal) alümunijan sijas. Tehtas soitoiden korpusoid.

## Homaičendad
Skandii

**Skandii** (*Sc* — *scandium* latinan kelel) om 21nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om koumandes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan laptalagruppas, IIIB), tabluden nelländes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Skandii om harv londuses lujas, pala Man kores — kümne grammad tonnas. Vl 1879 ročine Lars Nil'son-himik sai skandijad ezmäižen kerdan i nimiti Skandinavii-pol'saren mödhe.

Puhtaz skandii ei ühtne biologižihe čepiižihe i ei ole toksine, no sen ühtnendad voidas olda morijoikš.

## Fizižed ičendad

Skandii om kebn hobedakaz harv mametall pakuiženke ližamujunke. Element oleskeleb kahtes kristalližes modifikacijas: α-Sc magnijanvuiččenke geksagonaliženke seglusenke, da β-Sc kubiženke mülücentriženke seglusenke, α↔β-toižetamine oleskeleb 1336 C° lämudel.

Atommass — 44,95591. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 2,99 g/sm³. Suladandlämuz — 1814 K (1541 C°). Kehundlämuz — 3109 K (2836 C°).

Londuseline skandii kogoneb üks'jäižes stabiližes 45Sc-izotopaspäi. Tetas 25 ratud radioaktivišt izotopad 37..44, 46..60 atommassanke, i 13 izomärad. Niiden kesken kaikiš hätkembad oma 46Sc-izotop 83,8 päivest pol'čihodamižen pordonke, 47Sc (T½=3,35 päivest) i 48Sc (T½=43,68 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't, kändasoiš kal'cijaks vai titanaks.

## Himižed ičendad
Metallan himižed ičendad oma alüminijan pojavad. Muigotandmärad oma 0 i +3, harvoin +1 i +2.

Skandii kattase hapandusen kerthel il'mas. Reagiruib hloranke, bromanke i jodanke honuzližel lämudel. Ku lämbitada rusttan kalindan olendhasai, ka om reakcijoid nenidenke elementoidenke: ftor, hapanik, azot, hil'nik, fosfor. Reagiruib lujidenke vähäkoncentriruidud muiktusidenke, passiviruiše koncentriruidud muiktusil-muigotajil i ftorvezinikal. Om reakcijoid mugliden koncentriruidud segoitesidenke.

## Kävutand
Sadas metallan hapandust severt-se tonnoid vodes mail'mas. Ottas kävutamižhe kovitamha alüminijan, titanan i raudan ühthesuladusid. Pästtas üläveimid i lazerid skandijanke. 47Sc-izotop andab pozitronid paremba äjid toižid.

Skandii om tarbhaine kivihilen ümbriradmižes nozolaks poltuseks. Vll 2015−2019 metalližen skandijan keskmäine arv oli US$107..134 grammas, Sc2O3-hapandusen US$4..5 grammas.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Skandii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz skandijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Sobat

**Sobat** om kudenz' nedalin päiv, pätničan i pühäpäivän keskes. *Sobat*-sana tuleb evrejan kelespäi.

## Sobatha sidodud vepsän muštatiž

* *Sobat nedalin skrobat'.*


## Homaičendad
Sodjärv

**Sodjärv** () om vepsän külä Leningradan agjan Boksitogorskan rajonan pohjoižpäivnouzmas. Mülüb Jefimovskijan lidnkundha, edel vn 2019 semendkud oli alištunu Arskahtin küläkundale.

Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 1710 Venäman aigkirjas.

Kaikuččel vodel vepsän rahvahaline Sagudpäiv-praznik sätas küläs.

## Homaičendad
Sarapul

**Sarapul** (, ) om Venäman lidn Udmurtijan Tazovaldkundan suvipäivnouzmas. Se om tazovaldkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, municipaližen «Sarapul-lidn»-ühtnikan üks'jäine eländpunkt.

## Istorii
Külä nügüdläiženke nimenke mainitase ezmäižen kerdan 13. voz'sadal. Mugažo oli tetab kuti *Voznesenskoje*-žilo. Sarapul sai lidnan statusad vl 1780. Ende oli torgovanoiden lidnaks.

Sarapul šingotase elektrotehnikan, mecanümbriradmižen (pilindmaterialad, meblinlaud i mebel', pordhad, parket), sömtegimišton (likörtegim) da kebnan tegimišton (kengäd, nahkan tehmine) edheotandoil. Lidn om maižanduzrajonan keskuz.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Kamanjogen oiktal korktal randal, 80 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Sarapulan rajon ümbärdab lidnad, Kambarkan rajon zavodiše ani suvipäivnouzmha.

Matkad Iževskhasai om 62 km lodeheze. Lähembaine lidn om Kambark koumekümnes kilometras suvipäivnouzmha.

Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +3,9 C°, kezakun-uhokun +17..+20 C°, tal'vkun-uhokun −10..−12 C°. Ekstremumad oma −39 C° i +38 C°. Paneb sadegid 575 mm vodes, enamba kezakus-elokus (60..70 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (29..31 mm kus).

## Tobmuz
Kaik om sätud 22 territoriališt nimitadud lidnanlaptad lidnas.

Edeline lidnümbrikon pämez' om Aleksandr Jessen (sügüz'ku 2015 — sügüz'ku 2020, *Александр Ессен*).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 101 381 ristitud, vn 2021 — 91 115 ristitud. Kaik 97 910 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 110 tuh. eläjid vozil 1987−1994.

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2021): venälaižed — 87,3 %, totarlaižed — 7,6 %, udmurtalaižed — 2,2 %.

Ortodoksižen hristanuskondan nell'toštkümne pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: kahesa jumalanpertid, nell' loičendpertid i kaks' časounäd. Islaman kaks' pühäpertid oma avaitud: Keskuzline mečet' (om saudud vl 1994) i Elekond-mikrorajonan «mahallä» (kundaline) mečet'.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.

## Galerei

Здание Администрации Сарапула.jpg|Lidnan administracijan sauvuz (Rusked torg, 2018)
Сарапульский городской суд.jpg|Sarapul-lidnan käskuzkund (Rusked torg, 2013)
Kama embankment in Sarapul.jpg|Kam-jogen randird lidnan keskuzpalas (2019)
Покровская церковь ноябрь.jpg|Jumalanmaman Katken kafedraline päjumalanpert', vn 2012 nägu
Площадь ОАО СЭГЗ.jpg|Sarapulan elektrogeneratorine tegim vl 2012
Srz1.jpg|Sarapulan radiotegimen pätulend vl 2007
Здание краеведческого музея 0286.JPG|Kodirandantedištandmuzei (2013)
Sarapul06st.jpg|Bašeninan kezapert' (1911)
Bust of V. M. Azin, Sarapul.jpg|«Opera house»-kul'turižbobuštuzkeskuz (2015)
Sarapul bypass canal.jpg|Sur' Sarapulk-jogen () ümbärdai kanal vl 2015
Станция Салапул (1).jpeg|*Sarapul*-päraudtestancii vl 2013


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Municipaližen «Sarapul-lidn»-ühtnikan tobmuden aluzkundoiden sait (''adm-sarapul.ru'').
Soton

**Soton** ( *śāṭān*,  *satana*,  *sóṭono* lodehližsemitižes **śṭn*-tüvespäi «satan», sanasanhaline känduz «olda vihankandajaks», «värituz») om nimi, kudamb znamoičeb väritajad i vastustajad Biblijas. Avraamižiden religijoiden mödhe, olii om Taivhan vägiden päine vastustai mal i taivhas.

Mifine olii om mužiksugun, lapsetoi ezimeletaden. Sotonan radmine om travind i ristituiden vedand grähkha heiden hengeližhe surmhasai, lähtend päzutandaspäi. Nimed toižil kelil oma Vel'zevul, Lücifer, Iblis, diavol, šaitan, amuine zmii. Adun car', lanktenuziden angeloiden vei (diavoloiden, besoiden, lemboiden).

Udes Zavetas starinoičese, miše Iisus nägui sotonan lanktendad: «Hän-žo sanui heile: Minä näguin lanktenut taivhaspäi sotonad samaldusen kartte». Iisus Hristos oti vägestust sotonan päl täuzin i lopuližikš, oti ičheze ristituiden grähkid, koli niiden tagut i om eläbzdunu kolnuzišpäi. Biblii ümbrikirjutab uskojid Hristosale ristituid mal sotonan vägestajikš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kut mecnik maniti čortan // Vepsän kelen korpus. — #67.
Stroncii

**Stroncii** (*Sr* — *strontium* latinan kelel) om koumekümne kahesanz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahtenden gruppan päalagruppas, IIA), tabluden videndes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Stroncii om levitadud londuses keskmäras, sen pala Man kores om 0,014 % massan mödhe (läz 23nz' sija), litosferas — 0,045 %. Metall om lujas aktivine himižešti, i sikš ei voi löuta sidä londuses puhthas olendas.

Vl 1808 anglijalaine Hemfri Devi-himik sai puhtast stroncijad ezmäižen kerdan. Nimituz libub stroncianit-mineralaspäi, löutihe sidä Šotlandijan Strontian-külänno ().

## Fizižed ičendad

Stroncii om pehmed tagokaz plastine hobedaižvauged muglmametall.

Atommass — 87,62. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 2,54 g/sm³. Suladandlämuz — 1050 K (777 C°). Kehundlämuz — 1650 K (1377 C°).

Stabiline stroncii kogoneb nelläs izotopaspäi: 84Sr (0,56 %), 86Sr (9,86 %), 87Sr (7,00 %), 88Sr (82,58 %). Tetas 29 radioaktivišt izotopad 73..83, 85, 89..105 atommassanke, i niiden kuz' izomärad. Kaikiš hätkembad ratud izotopad oma 90Sr 28,9 vot pol'čihodamižen pordonke, 85Sr (T½ = 64,85 päivest) i 89Sr (T½ = 50,57 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomerad 73, 75, 77), β- i neitronižen (nomerad 97..102) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš rubidijaks vai ittrijaks, izotopad 73, 75, 77 — rubidijaks i kriptonaks.

## Himižed ičendad
Stroncijan muigotandmär om +2 ühtnendoiš. Reagiruindan ičendad oma kal'cijan pojavad. Teravas reagiruib vedenke:
: \mathsf{Sr + 2H_2O \rightarrow Sr(OH)_2 + H_2\uparrow}

i metallatomižidenke substancijoidenke, muigotub il'mas pakuiženke kerthenke. Läz ei ole muglreakcijoid. Stroncijan tuhk voib süttuda iče il'mas, mugažo metall palab il'mas huldutamižen aigan.

Kortktoil lämuzil stroncii reagiruib hil'muiktuzgazanke säden karbidoid:
: \mathsf{5Sr + 2CO_2 \rightarrow SrC_2 + 4SrO}

## Kävutand
Londuseline stroncii om toksine vähän, kävutase metallurgijas i pirotehnikas, i ei pida segoitada sidä radioaktivižidenke izotopoidenke. Ottas kävutamižhe irgäd stroncijad uranan endištandan reakcijas. Tehtas kaikenaigaižid magnitoid, stroncijan hapanduz ottase keramižen üläveimen palaks.

## Irdkosketused
* Stroncii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz stroncijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Sulaku

**Sulaku** om voden nellänz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš, kahtenz' keväden ku. Kogoneb 30 päiväspäi.

## Irdkosketused
* Sulaku ''tamby.info''-saital.
Suomalaiž-ugrilaine škol

**Suomalaiž-ugrilaine škol** (, , , ), täuz' nimituz — **Suomalaiž-ugrilaine škol keskopendusenke [[Elias Lönnrot]]an nimed**, om Venäman rahvahaline škol Petroskoiš. Školas opetas suomen, karjalan, vepsän, anglijan da francijan kelid, vižkümne openikad openub vepsän kel't.

Suomalaiž-ugrilaine škol radab vodespäi 1994. Nügüd' školas om 921 openikad. Školan direktor om Natal'ja Valer'jevna Barkalova.

## Irdkosketused
* Suomalaiž-ugrilaižen keskškolan Elias Lönnrotan nimed sait (''fusch.ru''). (venäkelel)
Suomalaiž-ugrilaižed keled

**Suomalaiž-ugrilaižed keled** om heimolaižiden keliden grupp, kudambad mülütadas uraližhe kel'kundha. Nenil kelil pagištas Venämas, Suomenmas, Mad'jaranmas, Estinmas, Ročinmas i toižiš valdkundoiš.

Suomalaiž-ugrilaižil kelil om avar ühthine sanavara. Ned oma agglütinativižed, niiš kaikiš ei ole sugun kategorijad. Suomalaiž-ugrilaižiš keliš posessivine suffiksacii om šingotadud lujas.

## Klassifikacii

* **[[ugrilaižed keled]]**
** mad'jaran kel'
** hantin kel'
** mansin kel'

* **[[suomalaiž-permižed keled]]**
** permižed keled
*** udmurtan kel'
*** komi-ziränine kel'
*** permin komin kel'
*** komi-jäz'van kel'
** marin keled
*** lodehline marin kel'
*** mägimarin kel'
*** nitmarin kel'
** mordvinan keled
*** mokšan kel'
*** erzän kel'
** Baltijan meren suomalaižed keled
*** suomen kel'
*** ižoran kel'
*** karjalan keled
**** ičenaižkarjalan kel'
**** livvin kel'
**** lüdikel'
*** vepsän kel'
*** vodin kel'
*** estin kel'
*** livin kel'
** saamen keled
Suomen kel'

**Suomen kel**' (ičeze nimituz: *suomi, suomen kieli*) om suomalaiž-ugrilaine kel', kudamb mülütadas baltijan meren suomalaižiden keliden oksha. Suomen kelel pagižeb kuz' millionad ristituid Suomenmas, Ročinmas, Venämas da toižiš valdkundoiš.

Suomen kel' om agglütinativine kel'.

## Suomen kelen kirjamišt

## Grammatik
Suomen keles om 15 kändod:

## Lugusanad
* **yksi** — üks' 
* **kaksi** — kaks' 
* **kolme** — koume 
* **neljä** — nell' 
* **viisi** — viž 
* **kuusi** — kuz' 
* **seitsemän** — seičeme 
* **kahdeksan** — kahesa 
* **yhdeksän** — ühesa 
* **kymmenen** — kümne

## Frazad
* Päivää!/Terve! — Tervhen!
* Mikä on nimesi? — Kut sindai kuctas?
* Mistä olet kotoisin? — Kugalaine oled?
* Missä asut? — Kus sinä eläd?
* Näkemiin! — Nägemižhesai!
* Kiitos. — Kitän.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* 

## Allehomaičendad
Stounhendž

**Stounhendž** ( [ˈstəʊnˌhendʒ] «kivine rengaz», amuižanglijan *Stanhengues*) om istorijanedeline kivine sauvuz. Se sijadase Suren Britanijan südäimes, Anglijan suves, Uiltšir-grafkundas.

Arheologine muštnik kogoneb pandud renghal kivišpäi i sauvusišpäi sen südäimes, rengaz om ümbärtud roval. Om saudud neolitan i bronzaigan toižiden muštnikoiden kompleksan keskuses. Stounhendžan sauvusiden igä om läz vit tuhad vozid. Äjad palad ei ole kaičenus, erased kived oma sirtud restavracijoiden aigan.

Muštnikan täuz' todesine znamoičend om tundmatoi. Stounhendž voi olda observatorijan vai kaumoiden tahon. Vn 2009 kaivandused löuziba 240 kremiruidud da mahapandud ristitun jändusid (datiruiše vll 2570−2340 EME päpaloin). Stounhendž om sijaližen elitan amuižeks kaumžomaks. Ezimeletaden, toihe surid sinižid kivid sauvomha Stounhendžad lodehližen Uel'san Preseli-magišpäi (380 km oikti) merel, sid' tarabošihe, mugoižiden kividen tošt lähišt löudmižsijad ei ole.

Stounhendž sijadase läz 130 kilometras suvipäivlaskmha Londonaspäi, 3,2 km päivlaskmha Eimsberišpäi i 13 km pohjoižhe Solsberišpäi. Mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe vspäi 1986.

## Homaičendad
Petr I Sur'

**Petr Sur' **, **Petr Ezmäine** vai **Pötr Aleksejevič Romanov** (; sünd. 30. semendku (9. kezaku) 1672, Moskv, Venäma — kol. 28. viluku (8. uhoku) 1725, Piter, Venälaine imperii) oli Romanovan dinastijaspäi, jäl'gmäine Kaiken Venän kunigaz (car', 1682 vodespäi) da ezmäine kaikenvenämalaine imperator (vodespäi 1721).

## Aigaližed voded
Petr oli sündnu Aleksei Vaikneine-carin da hänen kahtenden Natal'ja Nariškina-akan kanzha. Panihe Petrad kunigahaks vodel 1682, konz hänele oli kümne vot, ühtes hänen Ivan-veikonke. Petran da Ivanan regent oli heiden čikoi Sof'ja Aleksejevna.

## Ohjanduz
Petr zavodi ohjastada ičenaižešti vodespäi 1689 politižen kukerdusen jäl'ghe. Hän ozuteli völ noressai mel'hetartust tedoihe da röunantagaižhe elonladhu, elonveroho. Petr oli ezmäižen venälaižen kunigahan, ken tegi pit'kaigaižen matkan Päivnouzmpol'žen Evropan valdkundoihe (vozil 1697−1698). Pördutesen jäl'ghe, vodel 1698, hän augoti venälaižen valdkundan da kundaližen elon masštabižid reformid. Mugažo Pohjoižsodan (1700−1721) jäl'ghe Venälaine imperii sai maid Baltijan meren randoil. Vn 1703 16. päiväl semendkud Julianan kalendarin mödhe Petr pani Piterin lidnan alust kuti phh. Pedran da Pauloin lidnuz, i vodespäi 1712 Piter oli jo nimitadud kaiken Venäman udeks pälidnaks. 

Suren Petran ohjandusen aigal Venäma kändihe sureks evropižeks valdkundaks.

## Kanz
Oli naižiš kahtišti. Ezmäižes naimiželos (1689−1698) Evdokija Lopuhina-ak sünduti Aleksei-poigad (1690), hänespäi Petr II-imperator (1727−1730). Väritihe Evdokijad komplotas i küksihe elämha jumalankodihe. Vspäi 1703 Jekaterina (neiččel Marta Skavronskaja) kändihe carin sudaruškaks, venčaind oli vl 1712, vencastuz imperatornaižeks tegihe vl 1724. Jekaterina sünduti Petrale 11 last, vaiše kaks' kazvoiba täudhe ighäsai: Anna (1708−1728, sünduti Petr III-imperatorad, ohjasti vl 1762) i Jelizaveta Petrovna (1710−1762, Venäman imperatornaine vll 1741−1762).

## Homaičendad
Säs'ked

**Säs'ked ** () oma gavediden sugukund Kaks'suugaižed-heimkundaspäi. Om levitadud kaikes mail'mas.

Säs'ked sünduiba toižiš gavedišpäi 226 mln vozid tagaz. Pojavad nügüdläižihe säs'ked oliba 79 mln vozid tagaz, nügüdläižed säs'ked oma olmas 46 mln vozid. Kaikiš amuižembad tetabad säs'ked oliba löutud jartalin palliškoiš.

## Leviganduz
Sugukundan erikod leviganziba kaiked mail'madme Antarktikas päiči ristitun jäl'ghe. Ei ole säs'kid Islandijas i Fareran saril mugažo. Kaik enamba koumed polenke tuhad erikoid elädas mail'mas, mülütadas heid läz 100 heimho.

Sada erikod om Venämas neciš kahesas heimospäi: Todesižed säs'ked (*Culex*), *Aedes*, *Culiseta*, Malärijižed säs'ked (*Anopheles*), *Toxorhynchites, Uranotaenia, Orthopodomyia, Coquillettidia*.

Navettäs lämid da nepsoid regionid i sijid. Gaved'madod elädas seižujiš vezištoiš.

## Ümbrikirjutand
Hoik hibj om 4..14 mm pitte, suugiden maihutuzkeskust sase 5..30 millimetrhasai. Erikoiden hibjan muju oleleb pakuine, koričma vai hahk paksumba kaiked, no voib olda must i vihand. Pökut om pit'kahk kümnepalaine. Rindaz om levedamb mi pökut. Antennad oma pit'kad vižtoštkümnepalaižed. Löugapparat om puskižimii toižendal.

## Elonmahtuz
Vaiše emäčud purdas, ižačuiden löugluiden šingotez ei ole täuz'. Södas änikoiden nektarad i kazmusiden südäivet, imetaiživatoiden čakansönd om sas'kiden ektoparazitizman formaks. Emäčud sadas čakad sündumha munid enamba. Gaved'madod sötlesoiš eläjil vedes mikroorganizmoil.

Emäčud elädas severt-se kuid i voidas jäda elegiš tal'ven jäl'ghe, ižačun igä ei ülita ühesatoštkümne päiväd. Emäč eläb ižačun hätkemb kaiken i paneb 30..150 munad kaikuččes kahtes-koumes päiväs. Muna kändase täuz'kaznudeks säs'keks ühtes nedališ. Leviganduz tegese ristitun transportal (laivad, jüguavtod, jonused, lendimed), ka om jüged kontroliruida karantinan märid.

## Travind
Travidas säskid biomahtusil: bakterijoiden levigandmine i genetine modifikacii. Täuz' travind ei ole kožui, säs'kiden rol' erasiden-se maveziživatoiden elos (löcud i rubilöcud) om znamasine, toižin sömčepiižen rebitand oliži.

## Säs'kihe sidodud vepsän muštatišed

* *Kalad püdad, säskid keitad.*
* *Säs'k merehe ištuse, se-gi liža.*


## Homaičendad
Süvär'

**Süvär**' (karjalan da suomen kelil: *Syväri*; venäkelel: *Свирь*) om jogi, kudamb lähteb Evropan kahtendes pindan mödhe järvespäi Änižespäi (Ust'ka-žilo) da lankteb Evropan kaikiš surembha järvhe — Ladogha (Süvärensu-žilo). Om äi hijamid da vezisonid jogensus.

Jogi sijadase Venälaižen Federacijan lodehes, sen Leningradan agjas. Süvärin randal om 2 lidnad (mödvedhe): Kos'kenaluine da Pöud.

Voden 1942 elokun 3 päiväl Nevondkundaližen Ühtištusen vägiak Anna Lisicina upsi ehtatades Süväres poikpoli.

## Ümbrikirjutand
Süvärin piduz om 224 km. Kaks' sured ližajoged langetas Süvärihe, molembad oma hurad — Ojat' (15 km jogensuspäi) da Pašjogi (8 km jogensuspäi).

Jogen leveduz om enamba 100 metrad kaiktä. Joksmusen časpiguz vajehtase pol'kilometraspäi 10,6 kilometrhasai erazvuiččil tahoil.

Joginiškan da jogensun korktusen erinend om 28 metrad. Absolütine korktuz om 33 m Änižespäi i viž metrad jogensus.

## Kävutand
Jogel om kaht gidroelektrostancijad: Alasüvärin elektrostancii radab vodespäi 1933, Üläsüvärin elektrostancii radab vspäi 1952. Ned jagadas Süvären koumeks palaks: Alasüvär' (80 km), Keskmäine Süvär' (45 km) da Üläsüvär' (95 km). Sur', no madal Ivinan järv libui gidroelektrostancijoiden sauvondan taguiči.

Süvär' om Vaugedmeren-Baltijanmeren da Volgan-Baltijanmeren veziteiden pala. Volgan-Baltijanmeren vezite ühtenzoitab Moskvan da Piterin.

## Galerei

Svir.jpg|Süvärin rand
Vepsamaa 2017 (19).jpg|Üläsüvärin GES vl 2017 (Kos'kenaluine)
Vepsamaa 2017 (12).jpg|Süvär' Pöud-lidnas
Нижне-Свирский заповедник.jpg|Alasüvärin londuseline kel'dtaho, jogen lanktendan sija Ladogha


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Süvär'. Interaktivine kart ''map.infoflot.ru''-saital. (venäkelel)
Taganrog

**Taganrog** () om Venäman lidn, lidnümbrik da meriport Rostovan agjan suvipäivlaskmas, sen kahtenz' surtte lidn, om «sodahoštusen lidn»-arvonke (vspäi 2011).

## Istorii
Grekalaižiden žilo, *Kremnoi* () ezimeletaden, oli olmas Taganrogan territorijal 6. voz'sadal EME.

Läz 13. voz'sadal italijalaižed sauvoiba *Porto-Pizano*-lidnad da portad täs.

Petr I pani nügüdläižen eländpunktan alust vl 1698 kuti *Troickan lidnuz Taganii Rog-nemel*. Vozil 1712−1769 se oli muretud da tactud sodoiden Turkanmanke tagut, sid' saudud möst. Žilo lidnusenke saiba lidnan statusad vl 1775. Kätihe portaks vaiše torguindan täht Sevastopolin alusenpanendan jäl'ghe vl 1783.

Nügüd'aigaižen Taganrogan ižandusen päsarakod oma raudan metallurgii, mašinansauvomine, laivankohenduz, meblin pästand, villän da kivihilen eksport.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Azovmeren Taganrogan lahten pohjoižpäivnouzmal randal, Miusan pol'saren kaidas sijas, 50 metrhasai ü.m.t. korktusil. Miusan liman reskvedenke om lodeheze lidnaspäi. Taganrog om ümbärtud Neklinovkan rajonan territorijal.

Matkad Rostovhasai Donal om seičemekümne kilometrad päivnouzmha, Ukrainan röunhasai — 50 km päivlaskmha da lodeheze. Lähembaine lidn om Azov 40 km suvipäivlaskmha orhal meren kal't.

Il'man vozne keskmäine lämuz om +10,4 C°. Paneb sadegid 450 mm vodes. Kuivahk klimat pehmdub meritulleil.

## Tobmuz

Taganrog om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Se jagase videks territorialižeks ohjanduseks: Keskuzline, Mererandaline, Tegimišton, Päivlaskmaine da Pohjoine.

Taganrogan käskusenandai tobmuz om Lidnan Dum. Sen ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2014 14. päiväl sügüz'kud (6. kucund). Duman ezimez' om lidnan pämez'. Andrei Lisickii om valitud lidnan administracijan pämeheks i radab vn 2016 redukuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 257 681 ristitud, vn 2021 — 245 120 ristitud. Kaik 250 287 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 295 tuhad eläjid vl 1987.

Rahvahad (enamba 1 %, vn 2002 rahvahanlugemižen mödhe): venälaižed — 91,1 %, ukrainalaižed — 3,8 %, armenijalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 3,0 %, rahvahuden ozutandata — 1,0 %.

## Transport
Avtobusad, trolleibusad da tramvaid oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes.

Sodavägiden da civiline *Taganrog-Suvine* lendimport (*TGK / ТАГ*) sijadase kudes kilometras päivlaskmha lidnan keskuzpalaspäi, mererandal.

## Tetabad sündnuded
* Anton Čehov (1860−1904) — oli venälaine mez', Venäman imperijan kirjutai.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Taganrog-lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine portal (''tagancity.ru'')  da sen anglijankel'ne versii (''taganrogcity.com'').
Tal'vku

**Tal'vku** om voden kahtenz'toštkümnenz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš, tal'ven ezmäine ku. Kogoneb 31 päiväspäi.

Voden päiv kaikiš lühüdambanke päivänvauktusenke Pohjoižes mapoliškos (i pidembanke Suvižes mapoliškos) oleskeleb 21. (22.) tal'vkud.

## Irdkosketused
* Tal'vku ''tamby.info''-saital.
Suviamerik

**Suviamerik** (, , , ) om kontinent. Se da Pohjoižamerik mülüdas Man kuivha Amerik-palaha. Sijadase suvižel, pohjoižel i päivlaskmaižel mapoliškoil, tobj pala om paivlaskmaižen mapoliškon suves.

## Ühthižed andmused
Pind lähižidenke penidenke saridenke — 17,84 millionad km² (nellänz' surtte kontinent kudespäi). Eläjiden lugu — 438 mln ristituid (2021, oli 410 mln vl 2015, nellänz' sija mugažo). Randanpird om 26 tuh. km pitte. Kaik kaks'toštkümne valdkundad da koume rippujad territorijad sijadasoiš Suviamerikas, Brazilii om kaikiš suremb niiden keskes.

Nimitadas kontinentan eläjid da sündnuzid suviamerikalaižikš. Suviamerikan tobj pala mülüb Latinižen Amerikan regionha.

## Geografii

Suviamerikan päivnouzmaižed randad lainištab Atlantine valdmeri, pohjoižed — sen Kariban meri, päivlaskmaižed randad — Tün' valdmeri. Panaman röun Kolumbijanke lugetas röunaks Pohjoižamerikanke, Kariban meren sared mülüdas Pohjoižamerikha päiči Suviamerik-kontinentan šel'fas. Dreikan sal'm om kontinentan da Antarktidan keskes.

Kaikiš suremb sar' om Lämoima-sar' (Isla-Grande), 48 tuh. km². Sarištod: Čilin sarišt (Patagonijan sarištod), Lämoima-sarišt, Mal'vinan sared (Folklendad), Galapagos-sared.

Amazonas sen Purus-, Madeir-, Žapur- da Riu-Negru-ližajogidenke, Paran sen Riu-Grandi- da Paragvai-ližajogidenke i La Plat-estuarijanke, San Fransisku, Tokantins Araguajanke, Orinoko i Urugvai oma Suviamerikan da mail'man znamasižed joged. Järedad järved oma Titikak, Marakaibo da Patus. Kaikiš vägev (Iguasu) da kaikiš korktemb (Anhel') vezilanktendad sijadasoiš Suviamerikas.

Kaikiš korktemb čokkoim om Akonkagua-mägi (6961 m) Argentinan päivlaskmas. Kaikiš alahamb čokkoim om solakahan Laguna del' Karbon-järven kendäk (−105 m) Argentinan suves.

## Klimat
Kaik om kuz' klimatišt vöd Suviamerikas: ekvatorialine, kaks' subekvatoriališt, tropine, subtropine, ven. Tropižed klimatižed vöd oma kontinentan tobmal palal.

Paneb sadegid enamba kaiked kontinentišpäi. Kolumbijan i Čilin suven Andiden pautked valdmerenno sadas vihmoid enamba kaiked, 5..10 tuh. mm vodes. Sil-žo aigal kaikiš kuivamb sija Mas (päiči Antarktidas) sijadase Čilin pohjoižes, se om rahvahatoi Atakam-ma, sab vähemb mi 50 mm sadegid vodes, vilu Gumbol'dtan (Perun) joksmuz kucub il'man lämuziden inversijad. Kuiv i neps sezonad oma Suviamerikan tobjas palas.

## Homaičendad
Sär'g

**Sär'g ** () om jogikalan levitadud erik Karpižed-sugukundaspäi.

## Leviganduz
Eläb Evropas päiči suves, Sibirin jogiš i järviš, Kaspijan meren i Aralan basseinoiš. Sär'g om introduciruidud Avstralijan suvipäivnouzmas.

Pidase joukuil sijiš vällänke joksmusenke, kokerägoiden keskes, vezikazmusiden taga vai puiden kuvahaižen al. Adaptiruiše hüvin, eläb erazvuiččil süvüzil, veden lämudenke +4..+31 C°.

## Ümbrikirjutand
Kala om järedanke somusenke. Keruz om hambhikaz, 10..12 hambast ühthe rivehe. Sel'g om mustan polhe, kül'ged i pök oma hobedakahad, erasti kuldakahad. Sil'man muju om verev rusked. Sel'gsuug kogoneb 10..12 palaspäi. Täuz'kaznu hibj oleleb 50 sm pitte i 2,5 kilogrammhasai vedutte. Igä 21 vodhesai.

Hen i nor' kala om rohked. Sötlese zooplanktonal, kazvab vitkos, vezištod kazvahtudas. Pütas sär'gid puhtastamha vezištoid i ümbriratas sömäks vai biodizelikš.

## Erased alaerikod
;Reskveden
* *Rutilus rutilus rutilus* — Järgeline sär'g
* *R. rutilus lacustris* — Sibirine sär'g

;Solakahan veden
* *R. rutilus heckeli* (eläb Azovmeres i Mustmeres)
* *R. rutilus caspicus* — Vobl
* *R. rutilus aralensis* (eläb Aralan meren basseinas)

## Homaičendad