open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Berillii

**Berillii** (*Be* — *beryllium* latinan kelel) om nellänz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahtenden gruppan päalagruppas, IIA), tabluden kahtendes periodas.

## Ühthižed andmused
Berillii om harv Man kores (3,8 grammad tonnas) i om kalliž. Francine Lui Nikola Voklen-himik avaiži berillijan vl 1817. Nimitihe berill-mineralan mödhe ( *bērullos*), voib rindatada sen nimed prakritan वॆरुलिय‌-sananke (*verulija* vepsän kirjamil, «vauhuda») i Belur-lidnan nimenke Čennainno Indijas suves — izumrudan (Be3Al2Si6O18) samižen sija.

Metall i sen ühtnendad oma todestadud kancerogenad.

Stabiline berillii sädase jüžmakombiden südäitukuiden čihodamižes supernova-tähthiden poukahtusen jäl'ghe. Man atmosferas radioaktivine berillii-10 sädase rattemata hapanikan südäitukuiden čipoimižen rezul'tataks kosmižiden sädegiden valatoitusen al.

## Fizižed ičendad

Berillii om kova hahkvauvaz i lujas travii metall. Kristalline segluz om geksagonaline. Vedab radiacijad vähän. Kulundan sekundpiguz om 12 600 metrad, kaks'..koume kerdad korktemb mi toižiš metalloiš.

Atommass — 9,01218. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 1,848 g/sm³. Suladandlämuz — 1560 K (1287 C°). Kehundlämuz — 2742 K (2469 C°).

Berillii kogoneb üks'jäižes stabiližes 9Be-izotopaspäi, mugažo tetas 11 radioaktivišt izotopad 5..16 atommassanke, niiden keskes kaks' elädas enamba sekundad: 10Be (pol'čihodamižen pord 1,5 mln vot) i 7Be (53,2 päivest). Ei ole izomärid berillijal.

## Himižed ičendad
Ei ole reakcijad vedenke. Metall muigotub i reagiruib galogenidenke lämudel korktemba mi 600 C° vaiše. Tuhk palab il'mas. Muigotandmärad: +2, +1, 0. Segoib vedes vähänke muiktusen südäiolendanke eskai.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe paremboičemha ühthesuladusiden ičendoid tobjimalaz. 1/200-ližaduz terashe andab varmdust punotišile i ned ratas milliardhasai ciklid. Berillijan bronz ei iške kibinoid. Berillijan hapanduz (BeO, luja morim) kävutase mülüikš, se om varmed, inertine himižikš (

## Irdkosketused
* Berillii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz berillijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Bethoven Lüdvig van

**Lüdvig van Bethoven** ( [ˈluːtvɪç fan ˈbeːt.hoːfən]; sünd. 16. tal'vku, valatadud 17. tal'vku 1770, Bonn, Vestfalii, Germanii, Pühä Rimalaine imperii — kol. 26. keväz'ku 1827, Ven, Avstrijan imperii) — saksalaine muzikankirjutai, dirižor da pianist, üks' «venalaižiš klassikoišpäi».

Bethoven om kaikiš järedamb person Evropan klassižes muzikas keskes klassicizmad da romantizmad. Hän om arvostadud lujas muzikankirjutai, edestadas Bethovenan muzikad paksus lujas. 

Muzikankirjutai tegi sädusid kaikiš žanroiš: operad, baletad, muzikad dramatižiden spektakliden täht, töd horan täht.

Läz sadad Bethovenan muštnikoid oma letud 54 lidnoiš videl kontinental.

## Sädused
* ühesa nomeruidud simfonijad, niiden kesken № 3 «Vägimehiden» i № 6 «Pastoraline»;
* kahesa simfoništ ezivändod, sidä kesken «Leonora» № 3;
* viž koncertad fortepianon täht orkestranke;
* muzik dramlavastusile: «Egmont», «Koriolan», «Stefan-kunigaz»;
* kuz' noriden voziden sonatad fortepianon täht;
* 32 sonatad fortepianon täht, «32 variacijad do-minor», i läz kuz'kümned p'jesad fortepianon täht;
* kümne sonatad violižen i fortepianon täht;
* koncert violižen täht orkestranke, koncert violižen, violončelin i fortepianon täht orkestranke («koumekerdaine koncert»);
* viž sonatad violončelin i fortepianon täht;
* sonat valtornan i fortepianon täht;
* 16 jändekvartetad;
* kuz' triod;
* «Prometein sädused»-balet;
* «Fidelio»-oper;
* Üläihastuseline mess;
* vokaline «Edahaižennoks mel'heižnaižennoks»-cikl;
* pajod erazvuiččiden runokirjutajiden sädusile, rahvahanpajoiden ümbriradmižed.

## Homaičendad
Biblii

**Biblii** ( *Biblia* «kirjad») om hristanuskojiden päkirj, pühätekstoiden kogoduz.

*Biblii* jagase kahteks sureks palaks — **[[Vanh Zavet]]** i **[[Uz' Zavet]]**. *Vanh Zavet* om kirjutadud amuiževrejan kelel, i *Uz' Zavet* — amuižgrekan kelel. Nened keled oliba kul'turkelikš antikaigan. Vanhan Zavetan aluz om judaizman Tanah-pühäkirj.

Hristanuskojad nimitadas Biblijas «Pühäks Biblijaks» i lugetas, miše sen kaik kanonine tekst om «Jumalan avaiduz» i om kirjutadud Pühän Hengen valatoitandan al. Pühän kirjan tekst kävutase uskon ezmäižeks purtkeks i ohjandimeks.

## Toižendad
Täuden hristianižen Biblijan kaikiš amuižembad käzikirjutesed oma grekan kelel i datiruišoiš 4. voz'sadal meiden erad. Biblii om ezmäine paindud kirj: Gutenbergan Biblii om paindud vozil 1452−1455. Biblii om üks' kaikiš populärižembiš kirjoišpäi mail'mas mugažo, se om pästtud keliden kaikiš surembaks luguks, mödas läz sadad millionad egzemplärid vodes. Nece ezmäine massižen literaturan ezikuva valatoiti lujas i valatoitab mail'man kul'turad, literaturad, čomamahtod i istorijad.

Vul'gat om Biblijan latinankel'ne kändmuz. Erazvuiččiden jumalankodikundoiden i konfessijoiden Biblijad mülütadas ližadusid tekstas i ližakirjoid. Ned jagadas kanonižikš i «muite lugendan täht» ortodoksoil (vai «sekundarižed kanonižed» katolicizmas, «apokrifižed» protestantizmas), mülütadas Vanhan Zavetan tekstan erazvuiččid paloid, känduz om toine vähän mugažo.

## Biblijan kändused vepsän kel'he
Vl 1996 om pästtud lühetud Lapsiden Biblii vepsän kelel, nua om kogonaz pästtud vaiše Uz' Zavet (2006). Kaikiden kändusiden pätegii om vepsän Nina Zaiceva-tedonaine.

## Homaičendad
Sur' Teatr

**Valdkundaline akademine Venäman operan da baletan teatr**, **Bol'šoi** vai **Sur' Teatr** () om üks' kaikiš järedambišpäi teatrišpäi Venälaižes Federacijas da üks' kaikiš znamasižembišpäi oper- da baletteatrišpäi Mal. Teatran sauvusiden kompleksan sijaduz om Moskvas, Teatraližel torgul. Pälidnan kul'turelon kaikiš znamasižemb keskuz.

Teatran jouk om pandud vl 1776. Sur' Teatr oli olmas ezmäi kut privatine edheotand, vspäi 1794 valdkundaline (imperatorine). Lavastusiden honused oliba toižed, i ned paloiba paksus.

Eziauguine teatran sauvuz oli letud ičeze sijal udenke torgunke 1820-nzil vozil, se sättui Moskvan udele genplanale vn 1812 Tatanmaižen sodan jäl'ghe, i irdnägu kucui ül'dutamišt rahvahan vägestusespäi sodas. Arhitektor oli Osip Bove, hän ümbriradoi Andrei Mihailov-arhitektoran projektan. Sauvuz paloi vn 1853 lämoipalos, vaiše seinäd da kolonnad jäiba. Nügüdläine sauvuz om sätud vl 1856 klassicizman stiliš Al'bert Kavos-arhitektoran projektan mödhe. 19. voz'sadan lopus sauvusen alusen problemad avaižihe. Vn 1917 revolücijan jäl'ghe teatr kändihe akademižeks i erigoittihe lopuks Penes Teatraspäi. Teatran päsauvuz eli sures kohenduses läbi vll 2005−2011, sil aigal lavastused mäniba lähižel Udel scenal (om saudud vll 1995−2002). Uz' organ-soit om saudud teatras vl 2013.

Sur' teatr mülütab 1800 kacujid. Enamba mi 800 sädust om lavastadud teatral kaikes aigas.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Suren Teatran oficialine sait (''bolshoi.ru'').
Bor (himine element)

**Bor** (*B* — *borium* latinan kelel) om videnz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om koumandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan päalagruppas, IIIA), tabluden kahtendes periodas.

## Ühthižed andmused
Francižed himikad Žozef Lui Gei-Lüssak i Lui Žak Tenar avaižiba boran vl 1817. Nimi sündui bura-mineralan nimitusespäi (Na2B4O7·10H<sub>2</sub>O) — torhuz boran samižen täht, mineralan nimi libub persijan (بوره *burah*) i araban (بورق *burak*) kelišpäi.

Element om harvahk Man kores — nell' grammad tonnas, i valdmeres 4,6 mg/L. Voib löuta ühtnendoiš vaiše (hapanikanke paksumb), ei ole elementarišt borad londuses. Elementarine bor sase tehnižel mahtusel.

## Fizižed ičendad

Ireg bor om kova lujas, mujutoi, hahk vai rusked kristalline vai pimed amorfine substancii, metalloid. Om pol'veimeks. Tetas enamba kümned allotropišt modifikacijad. Kaikiš korktemb varmdusen röun rebitandan aigan om boral: 5,7 GPa.

Atommass — 10,811. Ninevuz normaližiš arvoimižiš — 2,34 g/sm³, nozoludeks suladandan jäl'ghe — 2,08 g/sm³. Suladandlämuz — 2349 K (2076 C°). Kehundlämuz — 4200 K (3927 C°).

Londuseline bor kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 10B (19,8%) i 11B (80,2%). Kaik 12 radioaktivišt izotopad om olmas 6..9, 12..19 atommassanke, vähemb sekundad pol'čihodamižen pordonke. Ei ole izomärid, β−-čihodamine om harakterine hil'nikan sündundanke.

## Himižed ičendad
Bor reaguruib vaiše ftoranke honuzližel lämudel. Om reakcijoid galogenidenke huldutamižes, azotanke, hil'nikanke i fosforanke. Palab il'mas huldutamižes B2O3-hapandusen sandanke i lujan lämuden eritandanke. Nened muigotandmärad oleldas: +3, +2, +1, −1, −5.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe elementarišt borad kuiduks. Terasen mikrolegiruind ližadab sen kalindan ladud.

Boran ühtnendad oma levitadud äjiš sarakoiš: maižanduz, puhtastuz, medicin, keramikan i stöklan tehmine, pun kaičend. Bormuiktuz (B(OH)3) kävutase levedas. Boran nitrid (borazon, BN) om organižiden ühtnendoiden rivin aluseks.

Boratoiden pävarad sijadasoiš Turkanmas (enamba seičemed kümnendest) i AÜV:oiš. Turkanman *Eti Mine Works*-kompanii om substancijoiden boranke kaikiš suremb tegii mail'mas. Venäman kaivuzhimine Bor-kompanii om koumanz' surtte mirus, radab Dal'negorskan (Mererandaline rand) boratoiden löudmižsijan alusel.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Bor ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz boras Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Brom

**Brom** (*Br* — *bromum* latinan kelel) om koumekümne videnz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om seičemendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — seičemenden gruppan päalagruppas, VIIA), tabluden nelländes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om levitadud londuses avaros, leviganduz Man kores — 1,6 grammad tonnas; sen znamasižed koncentracijad oma merivedes (67 grammad tonnas).

Saksalaine Karl Jakob Lövih-himik vl 1825 i francine Antuan Žerom Balar-himik vl 1826 avaižiba broman ripmata toine toižespäi. Nimituz libub grekan βρῶμος-sanaspäi *bromos* «haiž, hajukaz».

Elementarine brom om morim, i se purustub. Solad poletas suguhimod, ottas niid tüništoitajaks zelläks.

## Fizižed ičendad

Brom om jüged ruskedbur nozoluz lujanke pahanke hajunke. Se i artut' oma üks'jäižed elementad-nozoluded honuzližel lämudel.

Atommass — 79,904. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš, 25 C°) — 3,102 g/sm³. Suladandlämuz — 265,9 K. Kehundlämuz — 331,9 K.

Londuseline brom kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 79Br (50,56 %) i 81Br (49,44 %). Tetas 30 ratud radioaktivišt izotopad 66..78, 80, 82..97 atommassanke, sen ližaks 14 izomärad oma löutud. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 77Br-izotop (T½=57 časud), 82Br (35,28 časud) i 76Br-izotop (T½=16,2 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (izotopad 68, 69), β- i neitronižen (izotopad 87..94) čihodamižiden kal't, kändasoiš selenaks vai kriptonaks (izotopad 78 i 80 — molembikš).

## Himižed ičendad
Brom om lujas aktivine himižešti galogen, levitadud kaikel sijal, no erazvuiččiš koncentracijoiš. Läz kaik sen ühthendad oma segojad vedes. Broman molekul om kaks'atomine — Br2. Muigotandmär oleleb +7, +5, +3, +1, 0 i −1. Reagiruib toižidenke galogenidenke i äjidenke metalloidenke.

Himižen aktivižusen mödhe brom otab sijad hloran i jodan keskes. Joudai jod tegese broman reakcijas jodidoiden segoitesidenke:
:: Br2 + 2 KI -> I2 v + 2 KBr

Vastkarin, ku hlor valatoitab bromidoid vezisegoitesiš, ka brom kändase joudjaks, reakcii mäneb kehundan aigan:
:: Cl2 {+}\ 2 KBr\ \xrightarrow{t^ \circ}\ Br2{\!\uparrow} +\ 2 KCl

## Kävutand
Ottas kävutamižhe lämoipalovastaižiden ližadusiden tehmižes (antipirenad), fotobumagan mujajaks palaks (AgBr), travijan azegišton palaks. Sadas AÜV:oiš i Izrailiš tobjimalaz. Meriorganizmad sätas bromorganižid ühtnendoid.

## Irdkosketused
* Brom ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz bromas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Brüssel'

**Brüssel'-lidn** ( [stɑd ˈbrʏsəl] / [ˌbrʏsəl ˈstɑt],  [vil də bʁysɛl] / [bʁysɛl vil], ) om Bel'gijan pälidn da valdkundan kaikiš suremban lidnaglomeracijan keskuz. Se om Brüsselin pälidnaižen agjan päkommunaks mugažo.

EÜ:n da PAKO:n päfaterad sijadasoiš neciš lidnas.

## Etimologii
«Brüssel'»-nimituz sündui alaman kelen vanhiš sanoišpäi: *bruoc* «so» da *sella* «külä», «žilo». Ned znamoitas ühthe «külä (žilo) sol».

## Istorii
Legend sanub, miše Ph. Gagerik (vai Sen-Žeri) pani lidnan alust 6. voz'sadal meiden erad. *Bruocsella*-eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 966 Suren Ottonan kirjeižes. Vozil 977−979 saudihe lidnust časounänke Sennanjogen sarel, i lidn šingotaškanzihe. Lidnusen sein oli saudud 11. voz'sadal. Phh. Mihailan da Gudulan päjumalanpert' om saudud vozil 1047−1485.

Brüssel' šingotase mašinansauvomižel (mašiništ tegimišton täht), gastronomijal (enamba kaht tuhad restoranoid), om rahvahidenkeskeižiden organizacijoiden i bankoiden keskuseks, järedaks transporttesol'meks (Brüsselin jogiport ümbriradab 7,8 mln tonnoid jüguid vodes).

## Geografijan andmused

Brüssel' sijadase valdkundan keskuzpalas, ümbärdajan Flandrii-regionan keskuzpalan suves, 13 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnan pind — 32,61 km².

Klimat om ven valdmeren. Voden keskmäine lämuz om +10,4 C°, kezakun-elokun +16..+18 C°, tal'vkun-uhokun +3,2..+4,5 C°. Ekstremumad oma −21,1 C° i +38,8 C°. Paneb sadegid 818 mm vodes, vähemba uhokus (53 mm) i sulakus (54 mm), toižiš kuiš 62..79 mm kus.

## Tobmuz

Edeline lidnan pämez' (mer) om Ivan Majer (tal'vku 2013 — heinku 2017, *Yvan Mayeur*).

## Eläjad
Vl 2013 lidnan eläjiden lugu oli 166 497 ristitud, vl 2016 — 178 552 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 183 686 eljad vl 1900 i 200 433 eläjad vl 1930. Läz kaht millionad ristituid elädas kaikes lidnaglomeracijas.

Lidnan oficialižed keled oma francijan kel' i alaman kel'. Vl 2006 francijan kel' oli mamankeleks 56 % lidnalaižil, alaman kel' — seičemel procental, i 37 % pagištas molembil kelil da sen enamba kacten ičeze olendha märitud kurol. Brüsselin ristitišton 96 % mahttas pagišta francijan kelel, ka se om ühthižeks paginkeleks lidnas kacmata sijadushe kesked alamankelišt regionad.

## Galerei

Brussels, townhall oeg2043-00090 foto3 2015-06-07 08.38.jpg|Lidnan tobmuden sauvuz (2015)
0783 - Belgientour 2015 - Brüssel (21724952751).jpg|Brüsselin päjumalanpert' (phh. Mikoin i Gudulan, 1226−1485, katoline), vn 2015  nägu
EU Council and the Commission.jpg|Evrofartalan sauvused vl 2005
Centenary Palace.jpg|Brüssel' Ekspo vl 2008
Park of the Cinquantenaire - Royal Museums of Art and History, Brussels, 2010 (HDR 2).jpg|Čomamahton da istorijan muzei (2010)
Old England facade, Brussels (DSCF7544).jpg|Soitoiden muzei (2019)
Haven van Brussel 2.jpg|Jogiport Brüssel'-lidnas vl 2011
Station Brussel-Centraal Gebouw.jpg|Manalaižen *Brüssel'-Keskuzline*-päraudtestancijan tulend vl 2021


## Irdkosketused
* Brüssel'-lidnan ohjastusen oficialine sait (''bruxelles.be'').
Bur kondi

**Bur kondi** vai **Järgeline kondi** (latinan kelel: *Ursus arctos*) om Kondjanvuiččed-sugukundan (*Ursidae*) kondjiden heimon lihansöi (*Carnivora*) imetaiživat. Lugetas vižtoštkümned eläbad alaerikod i kaht kadonut.

## Vepsän nimed
Vepsän kul'turan dai uskondan mödhe om kel'dand nimitamha kondjan kondjaks, sen sijas varanimed kävutadas. Buran kondjan toižed vepsän nimed oma «käpš», «sur' oc», «bubarik», «bukač», «mecižand» (mž. znamoičeb «mecamez'»).

## Ümbrikirjutand
Buran kondjan ižačud oma järedamb mi emäčud tobjimalaz. Veduz vajehtase voz'aigha kacten, täuz'kaznuden eričun (seičemevozne da sen rauhemba) paks veduz om 150..200 kilogrammad. 

Irdnägu om järgeline sugukundas. Hibj om jüžmak vägev korktanke sagunke. Pä om massivine penidenke korvidenke i sil'midenke. Händ om lühüd 65..210 mm pitte, läz ei nägu karvaspäi. Käbälad oma vägevad lujidenke avoinuzidenke künzidenke kahesa..kümne santimetrad pitte, vižsor'mižed labakahad. 

Karv om tihed, mujutadud tazomäras. Karvan muju vajehtub lujas ühten rajonan eričuil eskai. Muju oleleb koričmavauvhaspäi sinižen ližamujuihesai i läz musthasai. Bur muju om kaikiš enamba levitadud.

## Elonlad
Kezaaktivižusen aigan bur kondi eläb pordaigaližil magaduzsijil kesked korktad heinäd, mecjogiden randoil, kesked heittud muražmätoid. Se om mecoiden živat tobjimalaz. Mägiden pautkil venundsijad oma kall'oiden al, erasti makaroiš.

Buran kondjan ižač eläb üks'jäižeks päpaloin, emäč — erazvuiččen igän poigaižidenke. Personaline tarh om kut ižačuil, muga emäčuil-ki; se om 73..414 nellikkilometrad surtte, ižačun tarh seičemehe kerdha enamba mi emäčun. Tarhan röunad znamoičesoiš hajuvirgoil i künzaidusil puiden tüvil. Tazangištoiden mecoiš bur kondi eläb ičeze tarhas vodes läbi, mägiš kalaidab voz'aigoidme lumen olendan tagut erazvuiččil korktusil.

## Söte
Necen kondjan sötken koume nelländest kogoneb kazmusišpäi da niiden ploduišpäi: marjad, pajumunad, pähkmed, jured, mugulad i heiniden seikhed. Ku marjoiden satuz oli väll', ka sötlese villäl (kagr pohjoižes i kukuruz suves), söb haban i pihlän nor't lehtištod, kedran pähkmid Edahaižes Päivnouzmas, mecfruktoid Keskuzazijas i Kavkazan pautkil. Marjoiden racion om jagadud voz'aigoidme, se oleleb muloine garbol kevädel, mustikaine i babarm kezaaigan. 

Toine söte om gavedid (lipkaižed; kävutab südäimehe murahaižid muražmätoidenke kogonaz), madod, henod sel'grodaižed: šihlikod, löcud, nühtajad i kala. Gavedid niiden madoidenke ottas polehesai kezališt sötmišt. Vaiše erased-se eričud oma lihansöjikš, i se tegese näl'gespäi toižen sötken olmatomuden arvoimižiš.

## Kondjaha sidodud vepsän muštatišed

* *Azj eile kondi, mecha ei mäne. / Rad eile kondi, mecha ei lähte.*
* *Ei ole kondi vär, a lehm om.*
* *Händikaspäi pageni, a sid' kondi tabazi.*
* *Ištub kuti kondi pezas.*
* *Kaks' kondjad ühtes pezas ei voigoi eläda.*
* *Kodiš kondi, a rahvahas ilokogo.*
* *Kondi om äred, a ičeze poigid ei koske.*
* *Putub kondjale lehm, ka siloi i kargaidab.*
* *Väges kondjad puhu ed lenda.*


## Homaičendad
Böbörijad

**Böbörijad** () oma gavediden heim, mülüdas Lapačhabinoižed-sugukundha, *[[Melolonthinae]]*-alasugukundha. Kaik 24 erikod mülüdas heimho.

Se om järed bumbak 23..32 mm pitte. Hibj om pitkač, must vai ruskedbur mujul, punktiranke, om kattud henoil ištujil hibusuzil. Gaved'madod elädas mahuses i kulutadas kazmusiden jurid, imagod södas lehtesid.

Päivlaskmaine erik (*Melolontha melolontha*) vasttase Evropan tobjas palas, suvipäivlaskmha «Estinma — Moskvan agjan pohjoine»-jonospäi. Päivnouzmaine erik (*Melolontha hippocastani*) vasttase Evropan pohjoižes da Sibirin suves, pilitišen letkesižiš sijiš.

Erased erikod oma maižanduzkul'turoiden travijoin. 1980-nziš vozišpäi kel'dihe erasiden pesticidoiden kävutandad, i böbörijiden lugu ližadub.

## Homaičendad
Cetine

**Cetine** () om lidn Mustmägin suves. Se om Cetine-pälidn-kundan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt om tetab 1440-nziš vozišpäi. Cetinen jumalankodin aluz om pandud vl 1484. Cetine om Mustmägin istorine lidn, enzne pälidn i nügüdläine kahtenz' pälidn Podgorican jäl'ghe. Prezidentan oficialine rezidencii, ohjastusen kul'turministruz i Nacionaline kirjišt sijadasoiš Cetines.

Cetine šingotase turizmal (vanh lidn, ortodoksižed pühäpertid, 4 muzejad, festivaline keza) i pakuitesen fabrikal, tipografii radab.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase mägidenkeskeižes katl'uses, 671 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Adriatižen meren randhasai om kaks'toštkümne kilometrad orhal, Skadar-järvhesai — 15 km, Podgoric-pälidnhasai om 33 km päivnouzmha. Lujad manrehkaidused oleskeliba (M7,4 vl 1667).

Klimat om ven neps. Paneb sadegid 3616 mm vodes, enamba kaiked tal'vel (400..500 mm kus), vähemba kezakus-elokus (11..48 mm kus).

Cetinen kund jagase koumeks municipalitetaks (): Vanh lidn (*Стари Град*), Nova Varoš (*Нова Варош*) i Gruda — Done Pole (*Груда — Доне Поле*).

## Eläjad
Vn 2003 rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 15 325 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15,9 tuhad eläjid vl 1991.

Kodikel' (2011): mustmägin kel' — 83 %, serban kel' — 11 %, toine kel' — 6 %.

## Irdkosketused
* Lidnan da sen kundan oficialine sait (''cetinje.me'').
Cirkonii

**Cirkonii** (*Zr* — *zirconium* latinan kelel) om nell'kümnenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om nelländes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — nelländen gruppan laptalagruppas, IVB), tabluden videndes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om levitadud londuses, pala Man litosferas — 170..250 grammad tonnas.

Germanine Martin Genrih Klaprot-himik avaiži cirkonijan vl 1789. Ročine Jöns Jakob Bercelius-himik sai cirkonijad joudjas metalližes nägus ezmäižen kerdan vl 1824. Mülüb mineraloihe gafnijan ühtes.

Biologišt rolid ei ole, segoitamatomad vedes cirkonijan ühtnendad oma inertižed himižešti bioümbrištos. Metall sättub proteziruimha luid i hambhid.

## Fizižed ičendad

Cirkonii om plastine hoštai hobedaižvauged metall. Pölü palab i poukahtub il'mas. Metall oleskeleb kahtes kristalližes modifikacijas järgeližel painudel: α-Zr geksagonaliženke seglusenke kändase β-cirkonijaks kubiženke seglusenke 863 C° (ližasegoitusita) lämudel.

Atommass — 91,224. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 6,506 g/sm³. Suladandlämuz — 2128 K (1855 C°). Kehundlämuz — 4650 K (4377 C°).

Londuseline cirkonii kogoneb vides izotopaspäi, nell' oma stabiližed i üks' om vähäradioaktivine: 90Zr (51,46 %), 91Zr (11,23 %), 92Zr (17,11 %), 94Zr (17,4 %), 96Zr (2,8 %, T½=2,3 × 1019 vot, kändase molibdenaks). Tetas mugažo 28 ratud radioaktivišt izotopad 78..89, 93, 95, 97..110 atommassanke, i kuz' izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 93Zr-izotop 1,61 mln vozid pol'čihodamižen pordonke, 88Zr (T½=83,4 päivest) i cirkonii-95 (64 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomer 79, 81, 83), β- i neitronižen (nomer 105) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš ittrijaks vai niobijaks, izotopad 79, 81, 83 — ittrijaks i stroncijaks.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe metallurgijas legiruindližaduseks. Vajehtadas hüväsuguižid metalloid tehnikas. Tehtas astjoid, südäitukuižiden reaktoriden paloid, muiktusenvastašt mašiništod. Kävutadas praznikambuškelusen šlibakoikš, palab teravas i läz savuta.

Londuseližed varad oma keskitadud Avstralijas, Suviafrikan Tazovaldkundas, Venämas (mail'man kümnendez, om äi Kolan pol'sarel), AÜV:oiš, Brazilijas, Indijas.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Cirkonii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz cirkonijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Darvin Čarl'z

**Čarl'z Robert Darvin** ( [tʃɑːlz 'dɑːwɪn]; sünd. 12. uhoku 1809, Šrusberi, Anglii, Sur' Britanii — kol. 19. sulaku 1882 Daun-pertiš (nüg. Londonan pala), Sur' Britanii) — britanine (anglijalaine) londusentedoidai da matkadai.

Tedomez' pani evolücijan teorijan alusid i eziti londuseližen valičendan meletust. Darvinan koncepcii om anttud «Erikoiden augotižlibund»-kirjas (*On the Origin of Species*, 1859). Möhemba hän edeni suguvaličendan teorijad mugažo. Tegi ühten ezmäižiš tedoidusišpäi ristitun augotižlibundas.

Kuctas Čarl'z Darvinan opendust darvinizmaks, arni se teorii andase biologijan openduseks školoiš.

## Biografii
Mez' oli sündnu Maunt Haus-usadibha videndeks kudes lapsespäi. Hänen tat oli Robert Darvin-lekar' i finansist. Mam oli Sjuzann Darvin (neiččel Uedžvud), koli, konz Čarl'z oli kahesavoččen prihaižen. Erazm Darvin-ded tatan polespäi oli londusentedomehen. Pen' Darvin oli otnus londuseližhe istorijha i keradusiden sädandha edel školad völ.

Gimnazijan jäl'ghe Čarl'z openui medicinad (okai) i londuselišt istorijad, sen paloin geologijad Edinburgan universitetas (1825−1827). Konz tat tedaškanzi, miše poig okai medicinan opendust, ka tariči opeta da sada anglikanižen papin arvod Kembridžan universitetan Hristan kolledžas, i Čarl'z openui siš vll 1828−1831, lopi hüvin. Opendusen aigan hän sädi tundmust Kembridžan vejidenke londusentedomehidenke, lugi znamasižid kirjoid melidenke biologižes evolücijas.

Vll 1831−1836 Darvin matkazi maksutomaks londusentedoidajaks, ühtni kunigazližen laivišton «Bigl'»-astjan ekspedicijha ümbri mirus. Ekspedicii kerazi andmusid randanpirdas, sil-žo aigal Čarl'z vedi aigan tobmad palad randoidme, tedoiži niiden geologijad i sädi keradusid londuseližen istorijan sferas.

Vll 1838−1841 Darvin radoi Londonan geologižen sebran sekretarin. Mez' nai vl 1839. Kanz sirdi Londonaspäi Kent-grafkundan Daunha (nüg. Londonan rajon) vl 1842, siš Darvin vedi tedomehen da kirjutajan järgelišt elod ičeze surmhasai (1882). Om mahapandud Londonan Vestminsteran abbatuses, se om Suren Britanijan znamasižiden šingotajiden panteon.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* "Darwin Correspondence Project" (''darwinproject.ac.uk'') — Darvinan kirjeižed. 
* Sait Darvinas (''darwin-online.org.uk''). (anglijan kelel)
Daugavpils

**Daugavpils** (mugažo latvijan kelel; ; edel 1920. vot *Dvinsk*, edel 1893. vot *Dünaburg*, vozil 1656−1667 *Borisoglebsk*) om lidn Latvijan suvipäivnouzmas. Se om tazovaldkundan alištusenke, Latvijan kahtenz' lidn ristitišton lugun mödhe da järed raudtesol'm.

## Istorii
Livin Ordenan mameister Ernst von Ratzeburg pani Daugavpilsan (Dünaburgan) alusen vl 1275 kuti ricarin zamk. Dünaburgan zamk oli 19 km ülezjogen, nügüd' Vecpils. Vl 1577 Ivan Grazijan sodaväged murenziba zamkad Livonižen sodan aigan, i carin käskön mödhe šancsauvusiden aluz om pandud nügüdläižen lidnan sijha.

Vll 1655−1656 lidn oli Ročinman palaks; vll 1656−1666 da 1772−1920 — Venäman palaks; vll 1666−1772 mülüi Reč Pospolitaiha; vozil 1920−1944 oli ripmatomas Latvijas; 1944−1991 — Nevondkundaližen Ühtištusen palaks.

Zamk oli olmas vhesai 1810, sid' seinid heittihe savičuid ottes. Vozil 1810−1878 sauvoihe Daugavpilsan lidnusen Daugavan molembil randoil. Se om kaikiš suremb sodalidnuz Baltijan maiš.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Daugav-jogen (Päivlaskmaine Dvin) randoil, 105 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Righasai om 218 km raudtedme, 232 km avtotedme, Vil'nüshasai om 174 km suvipäivlaskmha. Valdkundröunad oma läz: Litvanmanke 25 km suvipäivlaskmha, Vaugedvenämanke 33 km suvipäivnouzmha.

Klimat om ven, kontinentaližemb mi mererandal. Voden keskmäine lämuz om +6,6 C°, kezakun-elokun +15,8..+18,1 C°, tal'vkun-uhokun −2,2..−4,1 C°. Ekstremumad oma −43,2 C° (viluku, uhoku) i +35,1 C° (heinku). Paneb sadegid 635 mm vodes, enamba kezakus-elokus (72..74 mm kus), vähemba vilukus-sulakus (35..40 mm kus).

## Tobmuz

Daugavpils jagase 25 lidnrajonaks territorialižešti.

## Eläjad
Vl 1910 lidnan ristitišt oli 110 tuhad eläjid. Vl 2000 kaik 115 265 eläjad oli registriruidud lidnas. Kaik 83 908 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 129 tuhad eläjid vl 1989.

Lidnan rahvahad kahten rahvahanlugemižen mödhe:

## Sport
* BFC Daugavpils

## Transport
Avtobusad, tramvaid da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Raudte tuli lidnha vl 1860. Se ühtenzoitab lidnad Riganke da Minskanke.

Daugavpilsan lendimport (*DGP*) sijadase kaks'toštkümnes kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnan keskuzpalaspäi, seižub kävutamatoman, lendahtamižsargan apakod oma heittud. Vhesai 1993 se oli nevondkundaližiden sodavägiden lendimport, 1990-nziden voziden lopus lendelihe Righa da Kopenhagenha.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''daugavpils.lv'').
Dendermonde

**Dendermonde** (mugažo alaman da saksan kelil, alaman virkand: [ˌdɛndərˈmɔndə];  [tɛʁmɔ̃d]; paginoiš: *Deiremonne*) om Bel'gijan lidn da kund lodeheze Brüsselišpäi, Päivnouzmaine Flandrii-agjan päivnouzmas.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmaižen kerdan vl 1088 *Tenremunde*-nimenke. Bumaganfabrik i tekstil'tegimišt ratas 18. voz'sadan lopuspäi. Lidnuz sijazihe lidnas 13. voz'sadan keskespäi 20. voz'sadan augotižhesai.

Dendermonde šingotase *Hoogveld*-tegimištzonal, *Steenkaaistraat*-biznesparkal, Desso-kouriden fabrikal (Tarkett-gruppan pala), bumagan fabrikal (Audegem-žilo), ümbrišton profopendusen keskuseks.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Dandr-jogen lanktendan sijas Šel'dha oiktalpäi. Koume avtotesildad i raudtesild oma saudud lidnas Šel'das päliči, sen ližaks maksutomad ehtatimed ratas jaugnikoiden täht.

Lidnankund jagase kahesaks tulendaks (üks'lugu ). Lidnan ližaks seičeme žilod mülüdas kundha: Appels, Audegem (4 tuh. eläjid vl 1977), Basrode (6 tuh. eläjid), Grembergen (6 tuh.), Mespelare, Shonarde, Sint-Gillis-bei-Dendermonde (12,9 tuh. eläjid vl 2007).

## Eläjad
Vl 1910 lidnan eläjiden lugu oli 32 923 ristitud. Lidnankundan ristitišt oli 43 347 eläjad vl 2006. Municipalitetan kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Kundan nügüdläine pind om vspäi 1977.

Kundan ristituiden enamba pol't elädas žiloiš.

## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden sait (''dendermonde.be'').
Deržavin Gavriil

**Gavriil (Gavrila) Romanovič Deržavin** (; sünd. 3 (14). heinku 1743, Sokuri-žilo, nüg. Kazanin suvipäivnouzmaižes ezilidnas, Kazanin gubernii, Venälaine imperii — kol. 8 (20). heinku 1816, Zvank, Uz'lidnan gubernii, Venälaine imperii) — Vauktustusen aigan venämalaine runokirjutai, klassicizman ezitаi. Služi imperijan armijas, sid' oli valdkundmehen, Ohjastajan senatan ühtnijan.

## Biografii
Gavriil oli sündnu ičeze rodun Sokuri-usadibha, bajarišton rodul, vedi laps'aigad siš-žo. Hänen Fökla Andreevna-mam (neiččel Kozlova) ei sand lujad opendust, no navedi avarod radmišt. Roman Nikolajevič-tat služi i sai sekundmajoran arvod, läžui tävun tuberkulözal, sen tagut koli aigoin. Tatan surman jäl'ghe kanz eli velgiš, oli gollän. Vl 1758 avaitihe gimnazijad Kazaniš, i priha openui siš kaht vot lühüdamba, ei sand täut opendust.

Vspäi 1762 Gavrila služi Preobraženskii-polkun järgeližen gvardijalaižen i sil-žo vodel ühtni valdkundaližhe kumaidushe, kudamban satuseks Jekaterina Toine tuli valdištmehe. Mehele ei antkoi ülembašt arvod hätken protekcijata, sai seržantan arvod vl 1767, vspäi 1772 služi polkus oficeran radnikusel alaporučikan arvonke. Vll 1773−1775 Deržavin ühtni aktivižikš Jemel'jan Pugačovan vasthalibundan alištuses, läz ičeze koditahoid-ki.

Gavriil Deržavin radoi Oloncan i Tambovan gubernijoiden pämehen kaks' vot kaikuččes. Valdkundmez' oli Imperatorižen Venäman Tedoakademijan ühtnijan alusnpanendaspäi vl 1783. Kuz'tomine «Venäman akademijan vajehnik» tegihe venän kelen ezmäižeks tärtuzvajehnikaks, Deržavin, Fonvizin da toižed mehed sädiba sidä.

## Sädamine
Ezmäižed runod oma publikoitud vl 1773. Ristit om Deržavinan poetikan päobjektaks, ristit kut toštmatoi individualižuz hänen maguiden da himoiden erazvuiččendas. Runokirjutajan äjad odad harakterizuidas filosofijal, ristitun sija da tarbhaičend mal süttas niiš, elon da surman problemad.

Deržavin sädi äi runoid, no kaikiš tetabambad oma pühätadud Surele Jekaterinale «Felica»-od i Venäman toižile tetabile ristituile odad.

## Homaičendad
Dnepr

**Dnepr** (, *Дніпер*, , ) om jogi Evropan päivnouzmas, nellänz' pitte kontinental i Ukrainan kaikiš znamasižemb.

Jogi oli tutab amuižgrekalaižile **Borisfen**-nimenke. Siloi lugetihe Dneprad Evropan päivnouzmaižeks röunaks.

## Ühthižed andmused
Jogen piduz om 2201 km (edel farvateran vajehtust vezivaradimil oli 2285 km), basseinan pind — 504 tuhad nellikkilometrid. Dnepran alangišton leveduz sase 18 kilometrhasai, jogen luhtoidenke — 12 kilometrhasai. Suhišton pind om 350 km².

Dnepran üläjoksmuz om Kijevhasai, keskjoksmuz Zaporožjehesai, toine om alajoksmuz. Vozne keskmäine vedhuz om 53,5 km³ (1700 m³/s) suhištos, läz Kijevad 43,4 km³ (1370 m³/s).

## Jogen bassein
Dnepranjogi jokseb Venämalpäi (485 km) päliči Vaugedvenämas (595 km, sidä kesken 115 km Ukrainan röunal) Ukrainha (1121 km), siš se lankteb Mustmerhe. Kuz' järedad vezivaradint GES:oidenke om saudud jogenvagol Ukrainan territorijal (mödvedhe): Kijevan, Kanevan, Kremenčugan, Kamenskojen, Dnipron i Kahovkan vezivaradimed. Niiden ližaks 498 penembad vezivaradint om saudud Dnepran basseinas (Ukrainan vezivaradimiden nell' ühesandest) 1532,8 km² ühthiženke pindanke da veden 2,09 km³ täudenke mülünke.

Dnepran kaikiš znamasižembad ližajoged oma:
* oiktad — Pripät' i Ross;
* hurad — Desn, Samar, Sož.

Kuz' kanalad lähttas Dnepraspäi alajoksmuses. Niiden vezi kävutase kastelendan da jomižen täht.

## Randaližed lidnad da portad
Nened järedad lidnad seištas Dnepran randoil (mödvedhe):
* Venämas — Smolensk;
* Vaugedvenämas — Mogilöv;
* Ukrainas — Kijev, Čerkasad, Dnipro, Zaporožje, Herson.

## Homaičendad
Dante Aligjeri

**Dante Aligjeri** (), täuz' nimi om **Durante del'ji Aligjeri** (; elon voded: 30. semendku 1265 — 13 vai 14. sügüz'ku 1321) — italijalaine runokirjutai, üks' italijan kirjankelen sädajišpäi. «Jumalaižen komedijan» sädai; möhäižen keskaigaižen kul'turan sintez nägub neciš säduses.

Mez' oli sündnu Florencijha (Florencijan Tazovaldkund). Koli Ravenn-lidnha (Päivlaskmaižen Rimalaižen imperijan enzne pälidn, nüg. Emilii da Romanj-regionas).

## Homaičendad
Edison Tomas Alva

**Tomas Alva Edison** ( [ˈtɒməs ˈælvə ˈedɪsən]; sünd. 11. uhoku 1847, Mailen-žilo, Ogajo, AÜV — 18. reduku 1931, Uest Orindž-taunšip läz Nju Jorkad, Nju Džersi, AÜV) oli mail'mas tutab amerikaine edheotai i melestegii.

Edison sai AÜV:oiden 1093 patentad da läz 3000 — toižiš valdkundoiš. Hän paremboiči telegrafan, telefonan i fil'mapparaturan, tegi kalindlampad satusekahan kommertižikš, sädi ezmäižid elektrovedimid, tegi meles fonografan.

## Biografii
Tomas Alva oli sündnu Samuel' Edisonan kanzha, hänen ezitatad oliba manpidajad. Mam oli Nensi Eliot i libui pühämehen kanzaspäi. Laps'aigan Tomasan Alvan lühüd nimi oli Al'. Küksihe händast školaspäi koumen kun jäl'ghe, sikš miše opendajad lugiba prihašt «röunatud mahtusidenke», i mam andoi Tomasale ezmäšt opendust kodiš. Tedokirjad i kodvad oliba mel'hetartuižed prihale kaiken, i hän radaškanzi lugendlehtesiden möjaks samha rahoid kodviden täht. Vspäi 1863 radoi telegrafistan raudtel, no küksihe radospäi onetomuziden riven tagut. Niil-žo vozil Edison napri möda severzid-se tehtud meles ladimid (lugim valičemižiden äniden täht, avtomat kirjutamha kursid biržan täht), no sai kilt.

Vl 1869 mez' sirdi Nju Jorkha radmaha telegrafistan, i sil-žo vodel paneb «Pop, Edison i kompanii»-edheotandan alust. Edison paremboiči biržbülleteniden telegrafiruindan sistemad kuldan i akcijoiden kursas biržtikeran kävutaden. «Gold & Stock telegraph company» osti ladint US$40 tuhas, i Edison avaiži severz'-se radhonusid sadud rahoišpäi ladimen tehmižen täht. Vll 1873−1876 melestegii andoi 45 zajavindad patentoihe näht, ližadui telegrafan pigudele severt-se kerdoid toden kaksitadud dupleksan ladint.

## Homaičendad
Einštein Al'bert

**Al'bert Einštein** ( ['albɛɐ̯t 'aɪnʃtaɪn]; sünd. 14. keväz'ku 1879, Ul'm, Vürtemberg-kunigahuz, Saksanma — kol. 18. sulaku 1955, Prinston, Nju Džersi, AÜV) — üks' nügüdläižen teoretižen fizikan sädajišpäi, Nobelän premijan fizikas laureat (vl 1921), kundaline šingotai-gumanist. Eli Saksanmas (1879−1893, 1914−1933), Šveicarijas (1893−1914) da AÜV:oiš (1933−1955). Oli mail'man äjiden päuniversitetoiden arvostuzdoktoraks, äjiden Tedoakademijoiden ühtnijaks.

## Sädused
Einštein om 300 tedotön sädai fizikas, 150 tedotön istorijas da tedon filosofijas avtor. 
Hän om neniden tedoteorijoiden sädai:
* Specialine relätivižusen teorii (1905).
* Ühthine relätivižusen teorii (1907−1916).
* Fotoeffektan da lämudenmülün kvantine teorii.
* Einšteinan — Bozen kvantine statistik.
* Braunan kobaidusen statistine teorii.
* Induciruidud sädegoičendan teorii.

Tegii andoi ičeze avtoroiktust, kaik kirjeižid i tedotöiden käzikirjutesid Evrejan universitetale (Jerusalim).

## Biografii da kanz
Al'bert oli sündnu German Einštein-edheotajan (1847−1902) i Paulina Einštein-kodiemägen (neiččel Koh, 1858−1920) kanzha. Maja-sizar (1881−1951) oli tedomehel mugažo. Al'bert openui Cürihan tehnižes üläškolas (1896−1900), pästtihe sišpäi rata školopendajan voimusenke.

Oli naižiš kaks' kerdad, akad: Mileva Marič (vspäi 1896, kol. 1948) i El'za Einštein (vspäi 1919, kol. 1936). Koume last sünduihe ezmäižes naimiželos: Lizerl'-tütär (1902, kol. vagahaižel), Gans Al'bert-poig (1904) i Eduard-poig (1910).

## Mušt
Oma nimitadud londuses tedomehen muštoks:
* fotoniden lugumäran märičendühtnik fotohimijas;
* einšteinii — himine element nomer 99;
* Asteroid (2001) i Kudmaižen krater, «Einšteinan Rist»-kvazar Pegas-tähthištos;
* Gravitacijan linzoiden effekt — Einšteinan renghad.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Einšteinan elon ozutelend Bernan istorižes muzejas (''bhm.ch'').
Lönnrot Elias

**Elias Lönnrot** (mugažo suomen kelel, lugedas: *lönn-ruut*; sünd. 9. sulaku 1802 Sammatti-tulendha, Nüland da Tavastgus, Ročinman kunigahuz — kol. 19. keväz'ku 1884 sigä-žo, Nülandan gubernii, Sur' Suomenman ruhtinazkund, Venäman imperii) — sur' suomalaine tedomez', lekar', kaikjal tutaban «Kalevalan» sädai.

## Biografii
Elias Lönnrot oli sündnu vodel 1802 sulakun 9. päiväl goll'hä küläomblijan kanzha Sammattihe (nüg. Udenman agj) i eli mairhes. Lönnrot lopi ezmäi ročilaižen školan Tammisaares da Turkus, sid' universitetad Turkus (vodel 1827) da Hel'sinkiš (vodel 1832).

Vodel 1833 Elias zavodi rata lekarin Kajaniš. Sigä hän eli 21 vot, vodhesai 1853. Niil vozil Lönnrot äjan ajeli Suomenmadme, Karjaladme, Saamenmadme (M. Kastrenanke).

Vodelpäi 1853 — suomen kelen da literaturan professor Hel'sinkin universitetas. Vodelpäi 1862 surmhasai (19. keväz'ku 1884) eli Sammatti-kodiküläs. Vodelpäi 1876 — Venäman Imperatorižen Tedoakademijan arvostuzakademik.

## Tedotöd
Kajaniš Lönnrot kirjuti «Kalevalan» (ezmäine versii — 1835, toine, täuz' — 1849), ročilaiž-suomalaižen vajehnikan i toižed kirjad: «Suomen rahvahan muštatesed» (1842), «Suomen ozoitesed» (1844), «Suomen maižandan kodilekar'» (1839) da «Suomenman kazvišt» (1860).

## Vepsän kelen tedoidused
Lönnrotan doktordissertacii «Pohjoižčudin keles» («Om det Nord-tshudiska språket», 1853) om kirjutadud vepsän kelen polhe.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kalevalan polhe sait (''kalevala.ru''). (venäkelel)
* Kalevalan venäkel'ne tekst, Kiurun Einon da Mišinan Armasan kändand (''kalevala.gov.karelia.ru'').
* Kalevalan istorii (''kalevala.onego.ru''). (venäkelel)
* Kalevala suomen kelel (''kaapeli.fi'').

## Edesine lugemine
* Vepsän kel' da kul'tur Elias Lönnrotan sädandrados //Kodima. — 2012. — # 5.
Eloku

**Eloku** om voden kahesanz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš, kezan koumanz' ku. Kogoneb 31 päiväspäi.

## Irdkosketused
* Eloku ''tamby.info''-saital.
Džasper (lidn, Minnesot)

**Džasper** () om lidn Amerikan Ühtenzoittud Valdkundoiden pohjoižes, Minnesot-štatas (valdkundas).

Eländpunktan aluz om pandud vl 1888, registriruihe oficialižikš vl 1889. Lidn om nimitadud jašman () lähižiden varoiden mödhe.

Lidn sijadase štatan suvipäivlaskmaiženno röunanno, Paipston- i Rok-ümbrikoiden röunal, 474 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Vl 2002 eläjiden lugu oli 597 ristituid, vl 2010 — 633 ristitud.

## Homaičendad
Eva

**Eva** (, amuine virkand *xawwͻ:h*, nüg. *Hava* «elon andai», «eläb»,  *Eva*, islamižes veros — *Havva*) om ezmäine naine Toran, Biblijan da Koranan mödhe, kaiken ristitkundan ezimam.

Eva oli Adaman ak, kudamban Jumal oli tehnu Adaman kül'gespäi. Eva sai ičeze nimen Adamalpäi. Vanhan Zavetan sanutesen mödhe kü maniti händast, miše hän söiži hüvüden i pahuden tedon pun plodud. Koume last oli sündnus Evaspäi: Kain, Avel' i Sif. Eva om mahapandud Patriarhoiden karas (mugažo kut Adam-ki, Hevron, Izrailin Palestinan avtonomii) evrejan veron mödhe, vai Evan kaumas (Džidd, Saudan Arabii) islaman veron mödhe.

Ortodoksižes hristanuskondas Evan mušton päiv om tal'vkun jäl'gmäine pühäpäiv.

## Homaičendad
Evangelii

**Evangelii** (grekan kelel εὐαγγέλιον *evaggelion*, se znamoičeb «hüvä vest'»: εὖ «hüvüz» + ἀγγελία «vest'») — hristanuskondas, om vest' Jumalan car'kundan tulendas i ristitun rodun päzutandas, Iisus Hristos apostolidenke tedištoitihe siš. Sana mainitase Uden Zavetan kirjoiš ani «hüvä vest'»-el'genduses.

Kaidas el'genduses Evangelii om Iisusan Hristan elon ümbrikirjutand; kirjad, kudambad starinoitas Hänen sündundas, elos, čudoiš, surmas da eläbzumižes. 

Om nell' kanoništ evangelijad kahtendes voz'sadaspäi meiden erad, kaik ned oma Uden Zavetan palaks:
* Evangelii Matvejan mödhe
* Evangelii Markan mödhe
* Evangelii Lukan mödhe
* Evangelii Joannan mödhe

Ezmäižed koume kirjad oma sinoptižed (starinoitas), kogotas äi ühthižid sijid. Evangelii Joannan mödhe erineb südäimes i kompozicijas. Se om sätud severz'-se voz'kümned möhemba sinoptižid, miše ližata niid.

## Homaičendad
Elonpu

**Elonpu** vai **Elo-pu** () om vepsän rahvahan jogavozne praznik. Tehtas kaičemha vepsän kul'turad da kel't.

Praznikan simvol om pühä pu, se znamoičeb sidod enččen, nügüdläižen i tulijan aigoiden keskes.

Oigetas kezal vepsän rahvahan veroližiš eländtahoiš: Vingl (se-žo Vidl, Leningradan agjan päivnouzm), Šoutarv (Karjalan suvi), Vologdan agjan päivlaskm. Praznuitihe jäl'gmäižen kerdan vn 2019 13. päiväl heinkud Šoutarves.

Regionidenkeskeižen praznikan sädajad saiba 8. nacionaližen turistižen *Russian Event Awards 2019*-arvlahjan speciališt diplomad.

## Praznuičendan hronologii (palah'ne)
* 1987 — Šoutarv, ezmäine praznik siš
* 1989 — Vingl, ezmäine praznik siš
* 2002 — Pazjar (Päžjärv)
* 2005 — Kos'kenaluine
* 2012, 10. kezaku — Vingl
* 2018, 11. kezaku — Vingl
* 2019, 15. kezaku — Vingl
* 2019, 7. heinku — Prangatist
* 2019, 13. heinku — Šoutarv
* 2022, 11. kezaku — Vingl (kaks'voččen aigkeskustan jäl'ghe)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Vn 2012 Elonpu-praznik Juminkeko-fondan saital (''juminkeko.fi'').   
* Fotokuvad Elonpu-praznikas ''elupuu.org''-saital.
Estin kel'

**Estin kel**' (ičeze nimituz: *eesti keel*) om üks' Baltijan meren suomalaižiš kelišpäi, estilaižiden kodikel'. Se om valdkundkel' Estinmas, mugažo EÜ:n üks' oficialižiš kelišpäi. Pagižijoiden lugu — 1,1 mln ristituid (2012), heišpäi viž kudendest oma Estinman eläjad.

Kändihe eriližeks keleks 12.-13. voz'sadal. Kirjankel' om sätud 19. voz'sadal. Estin kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal. Nece om agglütinativine kel'. Erištadas koume vokaliden i konsonantiden hätkeližust.

Reguliruindorganzacii om Estin kelen institut (*Eesti Keele Instituut*) vspäi 1993, sijadase Tallidnas. Alištub Estinman openduzministrusele.

## Estin kirjamišt

## Lugusanad
* **üks** — üks' 
* **kaks** — kaks' 
* **kolm** — koume 
* **neli** — nell' 
* **viis** — viž 
* **kuus** — kuz' 
* **seitse** — seičeme 
* **kaheksa** — kahesa 
* **üheksa** — ühesa 
* **kümme** — kümne
* **kakskümmend** — kaks'kümne
* **kolmkümmend** — koumekümne
* **sada** — sada
* **tuhat** — tuha

## Frazad
* Tere! — Tervhen!
* Mis su nimi on? — Kut sindai kuctas?
* Kust sa pärit oled? — Kugalaine oled?
* Kus sa elad? — Kus sinä eläd?
* Hüvasti! / Nägemist! — Nägemižhesai!
* Aitäh. — Kitän.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Estin kel' Ethnologue.com-saital.
Evklid

**Evklid** (amuižgrekan kelen *Εὐκλείδης*-sanaspäi — *Eukleidēs* «hüvä hoštuz»; sünd. läz 325. vot edel m.e. — koli 265. voden aigemba e.m.e., Aleksandrii ezimeletaden, Ellinistine Egipt) oli amuižgrekalaine matematikantedomez'.

Evklid om kaikiš amuižemban kaičenus teoretižen matematiktraktatan sädai. Hänen tedoline radmine mäni Aleksandrijas 3. voz'sadal EME, toižid biografijan andmusid ei sa lugeta tarkoiktoikš.

Tedomez' om ezmäine matematikan tedai Aleksandrijan školkundaspäi.

## Sädused
Evklidan päine «Augud»-tedotö ( *Stoikseja* vai «Elementad» latiniziruidud formas) kogoneb 13 kirjaspäi. Se mülütab starinoičendoid planimetrijas, stereometrijas i luguiden teorijan küzundoiden rives. «Auguiš» Evklid kävuti aigaližembiden tedomehiden töid, tegi amuižgrekan matematikan ühthevendoid i sädi alust tedon edeližen šingotesen täht. Tedotö kändihe levitadud openduzkirjaks, ahtišti toižid geometrijan openduzkirjoid. Arhimed, Apollonii Pergelaine i toižed antikaigaižed tedomehed otiba «Auguid» aluseks, todištadud niiš vahvištused lugesoiš tetabikš kaikile.

Toižiden tedotöiden keskes oma kaičenus araban känduses «Figuroiden jagamižes», nell' «Konižed čapatesed»-kirjad (niiden material om Apollonii Pergalaižen ühtennimižen sädusen palaks), «Porizmad» (citiruišoiš Papp Aleksandrijalaižen «Matematižes kogoduses»).

Evklid om tedotöiden riven tegii astronomijas, optikas i muzikas.

## Mušt
Nügüd'aigan algoritm, avaruz i Evklidan geometrii nimitasoiš Evklidan nimel.

## Homaičendad
Evropan valdkundad

Kaik om 46 ripmatont valdkundad **[[Evrop]]as**, niišpäi koume oma Evropas paloin.

Sen ližaks seičeme rippujad territorijad sijadasoiš Evropas i nell' paloin tundištadud valdkundad.

## Kacu mugažo
* Mail'man valdkundad

## Homaičendad
Ezmärg

**Ezmärg** om ühtenz' (*ezmäine*) nedalin päiv rahvahidenkeskeižen ISO 8601-standartan mödhe, pühäpäivän i tožnargen keskes. Se voib olda nedalin kahtenden päivän toižiš kalendariš. Radnedalin zavodind.

Kaikutte ezmärg om angeloiden päiv ortodoksižes hristanuskondas.
Evrazii

**Evrazii** om Man kaikiš suremb kontinent kudespäi. Pind — 53,6 millionad km², kuivman enamba koumandest. Eläjiden lugu — 5 349 mln. (vn 2019 heinkus), planetan enamba seičemed kümnendest. Kogoneb kahtes mail'man palaspäi: Evrop i Azii, ei ole sel'ktad röunad niiden keskes.

Avstrijalaine Eduard Züss-geolog kävuti Evrazii-nimitust ezmäižen kerdan 1880-nzil vozil.

## Geografii
Kontinent sijadase Pohjoižes i Päivnouzmaižes mapoliškoiš päpaloin. Kaik klimatižed vöd i londuseližed zonad oma Evrazijas.

Evrazii-kontinent om üks'jäine röunatab nellänke valdmerenke: Tün' valdmeri om päivnouzmas, Indine suves, Atlantine päivlaskmas, Jävaldmeri pohjoižes. Vedase 16 tuhazesai kilometrid päivnouzmaspäi päivlaskmha, 8 tuh. km levette. Lähižiden sariden pind om läz 3,45 mln km².

Kaik 94 valdkundad om olmas kontinental.

## Geologii
Evrazijan geologine struktur erineb toižiš kontinentoišpäi, severz'-se platformid oma sen aluseks. Kontinent om kaikiš noremb, formiruihe mezozoiš i kainozoiš. Toižed kontinentad oma amuižiden platformiden ülüded, ned platformad sädiba milliardad vozid tagaz.

## Homaičendad
Evrop

**Evrop** (amuižgrekan kelel: *Ευρώπη* «Europe») om Evrazii-kontinentan pala (Azijanke ühtes) da üks' kudes Man kuiviš paloišpäi. Sijadase pohjoižel mapoliškol, Evrazijan päivlaskmas.

## Ühthižed andmused
Pind om 10,18 millionad km². Eläjiden lugu om 742 millionad ristituid (2013).

Kaik 43 valdkundad, 8 rippujad territorijad da 7 valdkundad palahiženke rahvahidenkeskeiženke tundištusenke sijadasoiš Evropas. Kazahstan, Turkanma da Venäma sijadasoiš Evropas vaiše paloin.

Nimitadas Evropan eläjid da sündnuzid evropalaižikš.

Evropeistik om disciplin, tedoidab Evropan oiktust, istorijad, literaturad, kelid i kul'turid.

## Geografii
Evropan sariden pind om läz 730 tuh. km², kaikiš suremb niišpäi om Sur' Britanii-sar'. Pol'sared ottas territorijan nelländest: Skandinavijan, Pirenejan, Balkanan, Apenninan, Kolan da toižed. 

Evropan suvižed da päivlaskmaižed randad lainištab Atlantine valdmeri, pohjoižed randad — Jävaldmeri, Nordkap-nem' (pohjoižsaam. *Davvenjárga*) om röunaks niiden keskes kontinental, mugažo Islandii-sar' da Špicbergen-sarišt.

Volg, Dunai, Ural (röunaks) da Dnepr oma Evropan znamasižed joged. Järedad järved oma Ladog, Änine, Peipus, Venern, Balaton da Ženevan järv. Kaikiš korktemb čokkoim om El'brus (5642 m) Kavkazan mägisel'gal vai Monblan (4808 m) Francijan da Italijan röunal. Kaikiš alahamb čokkoim om Kaspijan meren tazopind (vajehtub, −27 m keskmäral).

## Klimat
Ven klimat om Evropan tobmas palas.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Evropan istorižed i nügüdläižed kartad ''euratlas.com''-saital.   
* Evropan uzištused — Kaik Evropan polhe ''euromag.ru''-saital. 
* Evropan valdkundad informacižel ''evropa.org.ua''-portalal.
Flevoland

**Flevoland** (mugažo alaman kelel) om üks' Alamaiden agjoišpäi (provincijoišpäi), kaikiš noremb 12:späi. Om olmas vn 1986 1. päiväspäi vilukud. Flevolandan pälidn om Lelistad, kaikiš suremb lidn da kund — Almere.

## Geografijan andmused
Flevoland-agj sijadase valdkundan keskuzpalas, kuivatoittud territorijal tobjimalaz, Eisselmer- i Markermer-järviden randpolel. Agjan pind om 2412,3 km², sidä kesken kuivma otab 1417,5 km².

Agj jagase kudeks kundaks: Almere, Dronten, Lelistad, Nordostpolder, Zevolde, Urk.

## Eläjad
Vl 2009 agjan eläjiden lugu oli 387 698 ristitud.

Ižandusen päsarakod oma turizm, maižanduz, kalanpüdand.

## Irdkosketused
* Agjan oficialine portal (''flevoland.nl'').