open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pokači

**Pokači** (, , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Hantin da Mansin avtonomižen ümbrikon päivnouzmas. Om ümbärtud Nižnevartovskan rajonan territorijal.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1978 kuti *Pokači*-vahtžilo samha kivivoid. Nimitihe hantilaižiden Pokačev-rodun mödhe, kenen mal burautihe satusekahid mareiguid. Vn 1983 31. päiväl redukud kätihe radnikžiloks. Vl 1984 sauvoškanzihe ut Pokači-žilod 15 kilometras edeližespäi. Vn 1986 24. päiväl kezakud žilo oli alištunu Langepas-lidnan nevondkundale. Vl 1992 žilo sai lidnan statusad.

Pokači šingotase kivivoin samižel, «Pokačevneftegaz»-kompanii om «Lukoil:an» palaks.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbärdajan rajonan päivlaskmas, Vat'jogan-jogen oiktal randal (, 293 km pitte, Obin oigedpol'ne bassein) kahtes kilometras sen lanktendan sijaspäi Agan-jogehe, 55 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pokači om ümbärtud penil järvil, Sisllor-järv (, läz kut nellikkilometrad) om pohjoižhe lidnaspäi.

Matkad Hanti-Mansiiskhasai om 360 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 483 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Langepas (raudtestancii) 59 km suvhe orhal vai 69 km avtol i Kogalim 82 km lodeheze orhal vai 140 km avtol.

## Tobmuz
Pokači om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed Administracijan pämehed oma Vladimir Stepura (kül'mku 2015 — sulaku 2022), Rajan Haliullin (radoi vn 2015 kül'mkuhusai). Lidnan Duman ezimez' om Aleksandr Rudenko vn 2020 redukuspäi. Edeline Duman ezimez' om Natal'ja Borisova, radoi vn 2020 redukuhusai.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 171 ristitud, vn 2021 — 16 040 ristitud. Kaik 17 905 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb ristitišt om 16..17 tuhad eläjid vspäi 2002 i om nügüd'.

Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 48,7 %, ukrainalaižed — 9,8 %, totarlaižed — 7,6 %, lezgilaižed — 5,5 %, kumikad — 2,7 %, azerbaidžanlaižed — 2,5 %, baškiralaižed — 2,5 %, čečenalaižed — 2,4 %, moldovalaižed — 2,3 %, vaugedvenälaižed — 1,8 %, darginalaižed — 1,6 %, gagauzalaižed — 1,1 %, čuvašalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 5,2 %, rahvahuden ozutandata — 5,3 %.

Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Katken jumalanpert' om letud da pühästadud vodele 2002. Islaman päpühäpert' om saudud da avaitud vspäi 2002.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud päivkodid, augotižškol (nomer 3), koume keskškolad (nomer 1, 2, 4), čomamahtoiden škol, sportškol.

Langepasan politehnižen kolledžan Pokačin filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''admpokachi.ru'').
Läntor

**Läntor** (, , , *лянт тор* «lumekaz järv» hantin kelespäi) om Venäman lidn da lidnankund Hantin da Mansin avtonomižen ümbrikon keskuses. Se mülüb Surgutan rajonha.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1931 kuti kalanpüdajiden rahvahaline *Pim*-žilo, nimitihe jogen mödhe. Vl 1966 avaitihe kivivoin da sen gazan Läntoran löudmižsijan, nimitihe Läntor-Tuhlor-järven mödhe. Vl 1978 sauvoškanzihe kivivoin sajiden žilod Piman sijas, udesnimitihe sidä *Läntorskii*-žiloks. Vn 1992 18. päiväl semendkud se sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke.

Läntor šingotase kivivoin samižel («Läntorneft'»-kompanijan ühesa löudmižsijad lidnan ümbrištos, «Surgutneftegaz:an» pala) i kivivoingazan ümbriradmižen tegimel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, Pim-jogen hural randal ( 390 km pitte, Obin oiged ližajogi), 55 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vačim-Jagun-jogi lankteb Pimha lidnas. Läntor om ümbärtud penil järvil.

Matkad Hanti-Mansiiskhasai om 182 km suvipäivlaskmha orhal vai 365 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Surgut (lähembaine raudtestancii da rahvahidenkeskeine lendimport avtotedme) seičemekümne seičeme kilometrad suvipäivnouzmha orhal vai 92 km avtol i Neftejugansk 64 km suvhe orhal vai 134 km avtotedme.

## Tobmuz
Läntor om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 87,56 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Sergei Mahinä (semendku 2004 — reduku 2022). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Irina Dolmatova vn 2023 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Aleksandr Nelübin (reduku 2018 — reduku 2023).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 38 992 ristitud, rajonan koumandez, vn 2021 — 40 977 ristitud. Kaik 39 841 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 40 135 eläjad vl 2015 i 41 199 eläjad vl 2020.

Rahvahad (enamba 0,8 % vl 2010): venälaižed — 51,4 %, totarlaižed — 9,8 %, ukrainalaižed — 8,1 %, baškiralaižed — 4,1 %, kumikad — 3,5 %, tadžikalaižed — 2,4 %, azerbaidžanlaižed — 2,0 %, čuvašalaižed — 1,7 %, čečenalaižed — 1,4 %, lezgilaižed — 1,2 %, nogailaižed — 1,1 %, uzbekad — 1,1 %, armenijalaižed — 0,8 %, kazahlaižed — 0,8 %, toižed rahvahad — 6,6 %, rahvahuden ozutandata — 4,0 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud lidnas 1990-nziš vozišpäi: Jumalanmaman Katken i Venäman uziden moknikoiden da hengenavaidamižen kundlijoiden. Islaman pühäpert' om avaitud.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' päivkodid, viž keskškolad (nomer 3, 4, 5, 6, 7), kaks' čomamahtoiden školad, lapsiden sädamižen keskuz, sportškol.

Läntoran kivivointehnikum (Jugran valdkundaližen universitetan filial) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Lyantor ethnography museum-2.jpg|Läntoran hantin etnografižes muzejas (2023)
Switchgear 110 kV.jpg|Elektrine järgenduzstancii 110 kV vl 2012
Микрорайон Эстонских дорожников.jpg|Estin teradnikoiden mikrorajonas (2023)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden sait (''admlyantor.ru'').
Gubkinskii

**Gubkinskii** (, , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Jamalan Nenciden avtonomižen ümbrikon päivnouzmas. Se om ümbärtud Puran rajonan territorijal.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vn 1986 22. päiväl sulakud keskuseks otmaha kävutamižhe kivivoin da sen gazan kaikiš pohjoižembiden löudmižsijiden gruppad Päivlaskmaižes Sibiriš. Nimitihe nevondkundaližen Ivan Gubkin-geologan kanzannimen mödhe, hän endusti Päivlaskmaižen Sibirin kivivoid.

Gubkinskii-žilo sai lidnan statusad vl 1996. Se šingotase kivivoin («Rosneft'»-kompanijan «PN-Purneftegaz»-alajaguz) i gazan («Gazprom») samižel. Vaumitas kivivoin gazad da sadas sišpäi benzinad Gubkinskijan gazanümbriradajal tegimel («SiburTümen'Gaz»).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbärdajan rajonan keskuzpalan suvipäivlaskmas, Päkupur-jogen hural randal (542 km pitte, Puran hura joginišk), 55 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, mectundran zonas.

Matkad Salehardhasai om 512 km lodeheze orhal vai 890 km avtotedme. Lähembaine lidn om Tarkosale 95 km pohjoižpäivnouzmha avtol. Lähembaine raudtestancii sijadase Purpe-žilos kuz'toštkümnes kilometras pohjoižpäivnouzmha.

Klimat om terav kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om −4 C°, heinkun +20,2 C°, vilukun −26,9 C°. Ekstremumad oma −62,2 C° i +36,4 C°. Voden keskmäine relätivine nepsuz om 77 %.

## Tobmuz
Gubkinskii om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

Municipaližen ühtnikan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Andrei Garanin (reduku 2018 — eloku 2023).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 23 335 ristitud, vn 2021 — 33 273 ristitud. Kaik 27 238 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Rahvahad (enamba 0,8 % vl 2010): venälaižed — 60,8 %, ukrainalaižed — 12,0 %, totarlaižed — 7,1 %, baškiralaižed — 3,5 %, vaugedvenälaižed — 2,4 %, kumikad — 1,7 %, moldovalaižed — 1,6 %, azerbaidžanlaižed — 1,0 %, čuvašalaižed — 0,9 %, toižed rahvahad — 7,9 %, rahvahuden ozutandata — 1,1 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma sätud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan kivine jumalanpert' (om saudud vll 2003−2012) i vanh puine ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (letihe vl 1994, ei ole rados). Islaman mečet' om avaitud lidnas.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.

Muravlenkon äiprofil'žen kolledžan filial i Udmurtijan valdkundaližen universitetan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Galerei

Gubkinskiy 2013 09.jpg|Ird lidnas (2013)
Gubkinskiy 2013 08.jpg|Piccerii vl 2013
УдГУ Губкинский.jpg|Udmurtijan valdkundaližen universitetan filial Gubkinskii-lidnas (2015)
Purpe Railway Station 02.jpg|Purpe-žilon raudtestancijanno vl 2013


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan Duman oficialine sait (''duma.gubadm.ru''). 
* Municipaližen «Gubkinskii-lidn»-ühtnikan administracijan informacine sait (''gubadm.ru'').
Jäl'gmäine romantik Maspäi

**Jäl'gmäine romantik Maspäi** () om vn 2009 francine dramfil'm tedoližen fantastikan da erotikan žanras. Se om Dominik Noges-kirjutajan «Mail'man jäl'gmäižed päiväd»-romanan ekranizacii. Fil'mzihe Francijas i Ispanijas.

## Süžet
Virus surmičeb tuhad ristituid Evropan lidnoiš, i zavodii Robinson-kirjutai ajeleb ičeze akanke Baskanmaha lebaidamha, Biarric-kurortha. Robinson armastab Ombelin Rebo-sudaruškad i ecib edelišt Lei-sudaruškad. Tuleb Saragosha hänen mamannoks, lopuks löudab Leticijad Parižas.

## Rolid
* *Robinson Labord* — Mat'jo Amal'rik
* *Ombelin Rebo* — Katrin Fro
* *Teo Rusei, operan pajatai* — Serdži Lopes
* *Hloja, Robinsonan ak* — Karin Viar
* *Letisija (Lei)* — Omahira Mota
* *Airis Darkang, Teon tütär* — Klotil'da Esme
* *Paskal' * — Kristof Paou
* *Sedrik Ribo* — P'jer Pelle
* *Melani, Robinsonan tütär* — Manon Buduan

## Homaičendad
Tavd (lidn)

**Tavd** () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan päivnouzmas. Se om Tavdan ümbrikon (edel 2025. vot — lidnümbrikon) administrativine keskuz da pala, agjan kaikiš päivnouzmaižemb lidn.

## Istorii
Mansilaižed oma igähine rahvaz lidnümbrikon tahondal, *tāğl, tāgt* znamoičeb «täuz'» heiden kelel i libub amuižen ezikelen «*täwde»-sanantüvespäi. Ezmäižen eländpunktan aluz lidnan territorijal oli pandud Karatunk-jogensunno 1870-nzil vozil kuti *Karatunk*-külä (, nügüd' üks' irdoišpäi) vatefabrikanno. *Tavd*-žilo sündui vl 1910 varatoitamha Transsiban sauvondad puižil špaloil, nimitihe jogen mödhe. Saudihe *Tavd*-raudtestancijad vl 1916. Žilo sai lidnan statusad vn 1937 20. päiväl heinkud. Vodele 1969 jätktihe raudted lidnaspäi Jugraha mecad varhapanemha.

Tavd šingotase mectegimel (pertiden sauvond), meckombinatal (pilindmaterialad i tehnologine pärzak), faneran kombinatal i leibäntegimel. Ende mehanine tegim (mecavtotehnik), gidrolizan tegim, suks'fabrik, kaks' raudtedepod i maidtegim radoiba.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalas, Tavd-laivjogen alajoksmusen oiktal randal (Tobolan hura ližajogi 719 km pitte, Obin hurapol'ne bassein), 70 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Jekaterinburghasai om 310 km suvipäivlaskmha orhal, 358 km avtotedme vai üks'teižedme raudtedme. Lendimport om lidnan pohjoižes, se ei ole rados passažiroiden täht. Lähembaižed lidnad oma Tümen' (Tümenin agj) sada kilometrad suvhe orhal vai 128 km avtotedme i Turinsk 93 km päivlaskmha orhal, 105 km avtotedme vai raudtel.

Kaik om 260 irdad lidnas, kaks' torgud oma saudud: Keskuzline i Vägestusen.

## Tobmuz
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnümbrikon pämez' om Viktor Lačimov (tal'vku 2010 — semendku 2021). Lidnümbrikon Duman ezimez' om Dmitrii Nohrin vn 2017 sulakuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 35 421 ristitud, ümbrikon nell' videndest, vn 2021 — 32 749 ristitud. Kaik 33 666 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 49 tuhad eläjid vl 1967.

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 95,6 %, totarlaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 3,4 %.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulai-čudonsädajan puine jumalanpert' om saudud lidnas vll 2004−2014.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koumetoštkümne nomeruidud päivkodid (nomer 1..6, 11,..14, 18, 22, 25), kaks' aluzškolad (nomer 8, 14), kuz' keskškolad (1, 2, 7, 9, 11, 18), specialine korrekcine škol 8. toižendan, sädamižšingotesen i gumanitarižen opendusen «Garmonija»-keskuz, muzikškol, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol.

Tavdan tehnikum Agei Jelohinan nimed om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Tavdan ümbrikon Duman oficialine sait (''duma-tavda.ru''). 
* Municipaližen ümbrikon Administracijan oficialine sait (''adm-tavda.ru'').
Kitajankel'ne Vikipedii

**Kitajankel'ne Vikipedii** (ičeze nimituz (kebnenzoittud kel'): 中文维基百科, pin'jin': *Zhōngwén Wéijībǎikē*) om joudai enciklopedii kitajan kelel, Vikipedijan kitajankel'ne jaguz.

Nece jaguz om avaitud 2001-nden voden 11. päiväl semendkud. Voib avaita lehtpol' veroližel kirjkelel (Honkongan, Makaon, Taivanin variantad) vai kebnenzoittud kelel (kontinentaline Kitai) avtomatižen kändusen kal't redaktoran ühtel painimel.

Vikipedijan erased lehtpoled oma blokiruidud kontinentaližen Kitain territorijal. Siš ičeze elektronižed enciklopedijad oma olmas: *Hudun* (vspäi 2005, 15 mln lehtpolid vl 2017) i *Baidupedii* (vspäi 2006, 14 mln lehtpolid vl 2017).

Nügüdläine kirjutusiden lugu om  (vn   . päivän), süvüz — .

## Statistik

* 2003, heinku — 1000 südäimištlehtpol't (kirjutust)
* 2004, kezaku — 10 000 südäimištlehtpolid
* 2005, tal'vku — 50 000 südäimištlehtpolid
* 2006, 12. kül'mku — 100 000 südäimištlehtpolid
* 2012, 14. heinku — 500 000 südäimištlehtpolid
* 2018, 13. sulaku — 1 000 000 südäimištlehtpol't

Sen ližaks, seičeme vikipedijad om olmas kelen paginoil (vn   . päivän):
* Suviminin Vikipedii (*zh-min-nan*) —  südäimištlehtpol't.
* Kantonan Vikipedii (*zh-yue*) —  südäimištlehtpol't.
* Vukel'ne Vikipedii (*wuu*) —  südäimištlehtpol't.
* Päivnouzmminin Vikipedii (*cdo*) —  südäimištlehtpol't.
* Klassižen kitain (ven'jan') Vikipedii (*zh-classical*) —  südäimištlehtpol't.
* Hakkan Vikipedii (*hak*) —  südäimištlehtpol't.
* Gan'kel'ne Vikipedii (*gan*) —  südäimištlehtpol't.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kitajankel'žen Vikipedijan pälehtpol' (首页, ''Shǒuyè'').
Primorsk

**Primorsk** om eländpunktoiden riven nimituz venäkel'žiš maiš. Se voib znamoita:
* Primorsk — Venäman lidn da järed meriport Leningradan agjan lodehes, mülüb Viipurin rajonha.
* Primorsk — Venäman lidn Kaliningradan agjan päivlaskmas, mülüb Baltiiskan rajonha.
* Primorsk — Ukrainan lidn Zaporožjen agjan suves, Azovmeren randpolel.
Alasald

**Alasald** () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan päivlaskmas. Se om Alasaldan lidnümbrikon administrativine keskuz.

## Istorii
Ende mansin žilo oli lidnan territorijal. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1760 (vai 1758 — vanhuskolaižiden časoun') kuti Nikita Demidovan raudantegim i žilo senno Sald-jogen randal. Žilon eläjad oliba sirdanuzikš mehikš Alalidnan, Kazanin i Arhangel'skan gubernijoišpäi. Vll 1851−1858 lattihe Venäman ezmäižiden raudterel'soiden pästandad. Vspäi 1938 Alasald om lidnan statusanke. Saubatihe raudan metallurgijan päčid 1970-nzil vozil.

Alasald šingotase vanundantegimel (raudasižed aluižed da ladlused rel'soiden alle), Mašiništonsauvomižen tedoinstitutal da sen tehmižel (vitkod raketlikutimed i hapanik), mugažo mecan ümbriradmižel pilindmaterialoikš.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Sald-jogen randoil ( 122 km pitte, Tagilan oiged ližajogi, Obinjogen hurapol'ne bassein), 175 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Uit-vezivaradim om saudud ülezjogen, sijadase lidnan suves. Matkad Jekaterinburghasai om 137 km suvhe orhal, 185 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Üläsald vides kilometras päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, avtol i raudtel.

*Alasald*-raudtestancii om lidnan pohjoižpäivnouzmas. Elektrojonused ühtenzoittas lidnad Alatagilanke 45 km suvipäivlaskmha i Alapajevskanke 60 km suvipäivnouzmha.

## Tobmuz
Kaik nell' pen't žilod mülüdas lidnümbrikho Alasaldan ližaks. Lidnümbrikon pind — 590,8 km².

Edeline lidnümbrikon pämez' om Jelena Matvejeva (keväz'ku 2012 — viluku 2020).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 619 ristitud, lidnümbrikon — 17 939 ristitud. Vl 2017 kaik 17 380 ristitud elihe lidnas i 17 672 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 20..22 tuhad eläjid vozil 1959−1992 (22 000 rist. vl 1967).

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 94,2 %, totarlaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 4,7 %.

Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid ratas lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (om saudud vll 1810−1834), ph. Aleksandr Nevalaižen jumalanpert' (1905), Jumalanmaman «Spravitai»-jumalaižen pühäpert'-časoun' (2013).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškolad. Alatagilan kaivuzmetallurgižen kolledžan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Церковь во имя Александра Невского.jpg|Ph. Aleksandr Nevalaižen jumalanpert', vn 2019 nägu
Церковь Николая Чудотворца в Нижней Салде.jpg|Ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert', vn 2017 nägu
NizhnyayaSalda CulturePalace 005 8461.jpg|Kul'turkeskuz (2019)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Alasaldan lidnümbrikon Duman oficialine sait (''duma-nsalda.ru''). 
* Alasaldan lidnümbrikon Administracijan oficialine sait (''nsaldago.ru'').
Ülätur

**Ülätur** (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Sverdlovskan agjan päivlaskmas.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1737 kuti kaugedraudan valamižtegim i žilo senno Tur-jogen randal. Vl 1766 panihe Alaturan alust, i nimitaškanzihe žilod nügüdläižikš sijadusen mödhe lähemb joginiškannoks. Vn 1928 27. päiväl elokud kätihe radnikžiloks. Vspäi 1941 Ülätur om lidnan statusanke. Vhesai 1996 oli alištunu lähižen Kušv-lidnan tobmudele.

Ülätur šingotase mašiništonsauvomižen tegimel (raudten elektročepiden irdaližed katkaižimed).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon päivnouzmas, Tur-jogen molembil randoil (Obinjogen hurapol'ne bassein), 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Padosein sädab Üläturan vezivaradimen, ned oma lidnan suvipäivlaskmas.

Matkad Jekaterinburghasai om 175 km suvhe orhal, 203 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Krasnoural'sk kahesas kilometras päivnouzmha orhal, avtol i raudtel, i Kušv nelläs kilometras suvhe-suvipäivlaskmha orhal, avtotedme vai raudtel. Kilometrine sarak tuleb lidnha «Alatagil — Serov»-avtotekeskustalpäi.

## Tobmuz
Ülätur om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrikon pind — 236,43 km².

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Aleksandr Brezgin, radoi vn 2017 uhokuhusai. Lidnümbrikon Duman ezimez' om Il'sur Musagitov vn 2019 redukuspäi. Edeline Duman ezimez' om Ol'ga Doboš (tal'vku 2015 — reduku 2019).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 461 ristitud, vn 2021 — 8 554 ristitud. Kaik 9 128 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16..17 tuhad eläjid vozil 1959−1970 (17 509 rist. vl 1959).

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 83,5 %, totarlaižed — 14,4 %, toižed rahvahad — 2,1 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Aleksandr Nevalaižen päjumalanpert' (om saudud vll 1905−1908) i ph. Jurgii-vägestusenkandajan časoun'.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 11, 12, 35, 45, 47, 56), kaks' keskškolad (nomer 14 i 19), školanirdpol'žen radon *Mužestvo*-keskuz sodapatriotižes kazvatandas («Mehestuz»), lidnan norišton iniciativoiden keskuz, čomamahtoiden škol A. A. Pantikinan nimed, lapsiden da norišton sportškol.

Üläturan mehanine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Views of Verkhnyaya Tura (August 2022) - 7.jpg|Znam lidnan röunal (2022)
Saint Alexander Nevsky Church, Verkhnyaya Tura (August 2022) - 1.jpg|Ph. Aleksandr Nevalaižen päjumalanpert', vn 2022 nägu
Views of Verkhnyaya Tura (August 2022) - 5.jpg|Üläturan mašiništonsauvomižen tegimen korpusad vl 2022
Views of Verkhnyaya Tura (August 2022) - 4.jpg|Üläturan uit (2022)
Водонапорная башня на ст. Верхняя. Свердловская область.jpg|Vezičuhunduz *Ülä*-raudtestancijal (*Верхняя*) vl 2016


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Ülätur-lidnümbrikon Duman oficialine sait (''duma-vt.ru''). 
* Ülätur-lidnümbrikon Administracijan oficialine internet-portal (''v-tura.ru'').
Nevjansk

**Nevjansk** () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan suvipäivlaskmas. Se om Nevjanskan ümbrikon (edel 2025. vot lidnümbrikon, edel 2006. vot — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud Petr I-carin käskön mödhe vl 1701 kuti *Nevjan Tegim*-žilo () tehmaha raudad, nimitihe jogen mödhe. Vspäi 1878 raudtestancii om saudud. Žilo sai lidnan statusad vl 1919. Vspäi 1963 alištub agjan tobmudele oikti.

Nevjansk šingotase mašiništonsauvomižen tegimel (edel 1904. vot metallurgine; hangoikahad GEKA-kormadimed, kompressorstancijad, varapalad burauduzmašiništon täht), sauvondmaterialiden pästandal (kuivsegoitused), torviden polimerizoläcijan edheotandal i trikotažfabrikal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase municipaližen ümbrikon lodehes, Neiv- (Nevj) jogen üläjoksmusen randal ( vai endevanh *Не́вья* 294 km pitte, Turan oigedpol'ne bassein, Obin hurapol'ne bassein), Keskmäižen Uralan pautkidenno, 240 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Nevjan uiton (7,72 km²) padosein om saudud metallurgižen tegimen täht vl 1700, uit otab lidnan suvipäivnouzmad i om vezivaradimeks.

Matkad Jekaterinburghasai om seičemekümne nell' kilometrad suvhe avtotedme vai 99 km raudtedme. Nevjansk om Jekaterinburg — Alatagil keskustal, matkad Alatagilhasai om 50 km pohjoižhe, sidä kesken «Malind»-kiruhjonusel. Lähembaižed lidnad oma Kirovgrad kümnes kilometras suvipäivlaskmha Nevjanskan ümbrikon Cementnii-žilonke da sen cementtegimenke pol'tel, Ülätagil 20 km suvipäivlaskmha i Novoural'sk 30 km suvhe.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 24 567 ristitud, lidnümbrikon viž ühesandest, vn 2021 lidnan — 22 061 ristitud. Kaik 23 348 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 32 361 eläjad vl 1979.

Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma avaitud lidnas: Spasan Toižetamižen päjumalanpert' (om saudud 1824−1826), nell' jumalanpertid i kaks' časounäd. Päjumalanpert' i värištui čuhunduz (1732) oma kaikiš znamasižembad amuižed sauvused. Lidn om Vanhuskolaižiden jumalaižiden pirdandan keskuseks.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 6 (koume adresad), 12 (kaks' adresad), 13, 36, 44 (kaks' adresad)), kuz' keskškolad (nomer 1..6), ümbrikon ehtal'ne škol, ümbrikon sädamižen keskuz, muzikškol, čomamahtoine škol, ümbrikon sportškol.

Uralan kaivuztegimiden kolledž Demidovoiden nimed om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Невьянск здание администрации.jpg|Lidnan administracijan sauvuz (2013)
Невьянская наклонная башня2.jpg|Spasan Toižetamižen päjumalanpert', värištui čuhunduz i muštnik Petr I-imperatorale, vn 2012 nägu
Revolution square in Nevyansk - 2.jpeg|Nevjanskan mašiništonsauvomižen tegimen kontor vl 2021
Сад у Дворца культуры машиностроителей.jpg|Mašinansauvojiden kul'turkeskuz sadus (2011)
Вокзал в Невьянске.jpg|*Nevjansk*-päraudtestancijan i avtostancijan sauvuz vl 2011


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Municipaližen ümbrikon Duman oficialine sait (''duma-nevyansk.ru''). 
* Lidnan da sen ümbrikon Administracijan oficialine sait (''nevyansk66.ru'').
Suhoi Log (lidn)

**Suhoi Log** () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan suves. Se om municipaližen Suhoi Log-ümbrikon (edel 2025. vot — lidnümbrikon) administrativine keskuz, mülüb sihe. Edel 1996. vot kaks' municipališt ühtnikad oli: Suhoi Log-lidn i Suhoi Logan rajon.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1710 kuti *Suholožskai*-slabad (), ümbärdajad küläd da žilod oma olmas 17. voz'sadan lopuspäi. Sauvondmaterialiden tegimed radaškanziba žilos 1930-nzil vozil. Vn 1943 uhokus anttihe radnikžilole lidnan statusad nügüdläiženke nimenke. Vspäi 1965 lidn om alištunu agjan tobmudele oikti.

Suhoi Log šingotase libutimiden tegimel (sildkranad), valamižtegimel (terasespäi, kaugedraudaspäi) i sauvondmaterialiden tegimištol (cement, leskusenvastaižed materialad, šifer, azbestcementtorved).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon suviröunanno, Pišm-jogen oiktal randal tobjimalaz (, Tur-jogen oiged ližajogi, Obin hurapol'ne bassein), 170 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Jekaterinburghasai om 87 km päivlaskmha orhal, 106 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Bogdanovič kümnes kilometras suvhe orhal, avtol i raudtel.

*Kunar*-raudtestancii (ven. *Куна́ра*) radab «Bogdanovič — Artömovskii»-keskustal.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 34 554 ristitud, lidnan ümbrikon seičeme kümnendest, vn 2021 — 32 748 ristitud. Kaik 34 018 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 36 800 eläjad vodel 1992.

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 94,8 %, totarlaižed — 1,6 %, toižed rahvahad — 3,6 %.

Ortodoksižen hristanuskondan Sündun Nägundan jumalanpert' om kaičenus vspäi 1865.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2, 3, 8, 29, 37..39, 42..44), nell' keskškolad (nomer 2, 5, 6, 7), gimnazii nomer 1, licei nomer 17, škol adaptiruidud programidenke, radajan norišton ehtal'ne škol nomer 1, ümbrikon ližaopendusen keskuz, muzikškol, čomamahtoiden škol V. A. Bunakovan nimed, ümbrikon sportškol.

Suhoi Logan äiprofil'ne tehnikum, Sverdlovskan agjan medicinižen kolledžan filial (Jekaterinburg) i Jekaterinburgan ekonomikan da tehnologijoiden kolledžan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Municipaližen Suhoi Log-ümbrikon oficialine sait (''goslog.ru''). 
* Municipaližen Suhoi Log-ümbrikon Duman oficialine sait (''duma.goslog.ru'').
Uz' Läl'

**Uz' Läl' ** () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan päivlaskmas. Se om Uden Lälin ümbrikon (edel 2025. vot lidnümbrikon, edel 2006. vot — rajonan) administrativine keskuz, mülüb sihe.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1903 kuti *Uz' Läl' *-žilo (Vanh Läl'-žilo-ki om olmas), nimitihe jogen mödhe. Vspäi 1928 oli rajonan keskuseks. Žilo sai lidnan statusad vl 1938. Toižen mail'man sodan aigan patrontegim radoi lidnas.

Uz' Läl' šingotase Uden Lälin cellülozbumagaižel kombinatal, mugažo mecižandusen edheotand i leibänkombinat ratas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon päivnouzmas, Läl'-jogen keskjoksmusen muugotil randoil ( 242 km pitte, Sos'v-jogen oiged ližajogi, Obin hurapol'ne bassein), 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

*Läl' *-raudtestancii om «Alatagil — Serov»-keskustal, sijadase lidnan keskuses. Kaik viž avtotesildad om saudud Läl'-joges päliči. Matkad Jekaterinburghasai om 246 km suvhe orhal, 290 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Verhoturje kaks'kümne viž kilometrad suvipäivnouzmha orhal vai raudtel, 41 km avtol.

Klimat om ven kontinentaline vilu. Voden keskmäine lämuz om +0,6 C°, kezakun-elokun +15,0..+18,1 C°, tal'vkun-uhokun −16,3..−18,0 C°. Ekstremumad oma −52,3 C° (tal'vku) i +38,4 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −5,0 C° (kezaku, eloku), tal'vaigan maksimum om +4,2 C° (uhoku). Voib panda halad kezaaigan miččel taht kul (heinkun minimum om −2,1 C°). Paneb sadegid 522 mm vodes, enamba heinkus (96 mm) i elokus (73 mm), vähemba tal'vkus-keväz'kus (17..26 mm kus).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 734 ristitud, ümbrikon viž ühesandest, vn 2021 — 10 684 ristitud. Kaik 11 947 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16..18 tuhad eläjad vll 1959−1979 (18 000 rist. vl 1967).

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 93,8 %, totarlaižed — 2,3 %, saksalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 2,9 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud i avaitud Udes Läliš: Sündun Eläbzdusen (puine, saudihe vll 2001−2006) i Venäman uziden moknikoiden da hengenavaidamižen kundlijoiden (om letud türman territorijal vll 2015−2016). Islaman pühäpert' om avaitud lidnas vl 2019.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2, 4..6, 9..11), koume keskškolad (nomer 1, 2, 4), lapsiden sädamižen *Raduga*-pert' («jumalanbembel'»), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol.

Serovan politehnižen tehnikuman filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Uden Lälin municipaližen ümbrikon tobmuden sait (''ngo.midural.ru'').
Alasergid

**Alasergid** () om Venäman lidn da lidnankund Sverdlovskan agjan suvipäivlaskmas. Se om Alasergin rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1743 kuti žilo sauvomha da holitamha kaugedraudan suladusen tegint. Vl 1943 anttihe Alasergile lidnan statusad. Vozil 1963−1966 lidn oli alištunu agjan tobmudele oikti. Vspäi 2004 Alasergin municipaline ühtnik nimitase rajonaks.

Alasergid šingotasoiš metalližtegesiden metallurgižel tegimel (armatur), burauduzinstrumentan tegimel i «Alasergid»-kurortal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvipolen pohjoižes, Serg-jogen oiktal randal tobjimalaz ( 113 km pitte, Ufanjogen oiged ližajogi), Keskmäižen Uralan päivlaskmaižil pautkil, 320 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Alasergin uit padoseinänke om jogel päivnouzmha lidnaspäi.

*Nižneserginskai*-raudtestancii () om saudud «Lis'v — Näzepetrovsk»-keskustal. Matkad Jekaterinburghasai om kahesakümne kaks' kilometrad päivlaskmha orhal, 98 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Mihailovsk kaks'kümnes kilometras suvhe orhal, 25 km avtotedme vai raudtel, i Revd 40 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 60 km avtol vai raudtel.

## Tobmuz
Kaik kaks' pen't žilod (Bažukovo koumenke eläjanke i Uz' Jel'n' (*Новая Ельня*), 13 rist. vl 2021) da üks' Polovink-külä (*Половинка*, 39 rist. vl 2021) mülüdas lidnankundha Alasergin ližaks. Lidnankundan pind — 499,08 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Andrei Čekasin radab lidnan Administracijan pämehen vn 2013 sügüz'kuspäi. Lidnankundan Duman ezimez' om Artöm Jakovlev vn 2017 redukuspäi. Edeližed Duman ezimehed oma Larisa Žerdeva (kül'mku 2015 — reduku 2017), Valentina Popova (radoi vn 2015 kül'mkuhusai).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 336 ristitud, lidnankundan — 10 431 ristitud (rajonan nelländez), vn 2021 lidnan — 8 009 ristitud. Kaik 9 424 ristitud elihe lidnas i 9 481 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15 540 eläjad vl 1979.

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 91,7 %, totarlaižed — 3,9 %, azerbaidžanlaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 3,2 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma avaitud lidnas: Ristan Zdvižen'jan (om pühästadud Alasergiš ezmäižen kerdan vl 1907) i Ioann-endustajan (om saudud vl 1903).

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nomeruidud päivkodid (nomer 10, 13, 65), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), lapsiden ližaopendusen keskuz, lapsiden da norišton sportškol.

Lähembaine professionaližen opendusen aluzkund sijadase rajonan Üläsergid-žilos vižtoštkümnes kilometras päivnouzmha, se om Sergin äiprofil'ne tehnikum.

## Galerei

Храм во имя святого Иоанна Предтечи, г. Нижние Серги.jpg|Ph. Ioann-endustajan jumalanpert', vn 2024 elokun nägu
Уральский курорт.jpg|«Alasergid»-sanatorii, eloku 2015
Вид со скалы в Нижних Сергах.jpg|Lidnan ühthine nägu «Alasergid»-sanatorijan kaclendparangoišpäi, vn 2015 eloku


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Alasergin lidnankundan oficialine sait (''adminsergi.ru'').
Londonderri

**Londonderri** () om toponim. Se voib znamoita:
* Londonderri — Suren Britanijan lidn Pohjoižes Irlandijas.
* Londonderri — AÜV:oiden lidn Nju Gempšir-štatan suves.
Volčansk (Sverdlovskan agj)

**Volčansk** () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan lodehes. Se om Volčanskan municipaližen ümbrikon (edel 2025. vot — lidnümbrikon) administrativine keskuz da päpala.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1850 kuti *Volčank* () ühtennimižen jogen randal ostmaha meckarvad da ecmähä kuldad. Vl 1859 löutihe burad hil't Volčankan joginiškas, otaškanzihe kävutamha 1890-nzil vozil. Todesine samine zavodihe kar'jermahtusel vl 1942 ottud plenha saksalaižil varatoitmaha Bogoslovskii-alüminijantegimen sauvondan lämuzelektrokeskust lähižes Krasnoturjinskas (samine om loptüd vl 2015). *Mecvolčank*-žilo (ven. *Лесная Волчанка*, istorine keskuz i ühtennimine raudtestancii) sai lidnan statusad vn 1956 25. päiväl vilukud nügüdläiženke nimenke. Toine lidnan pala om *Volčank* hil'kar'jeranno.

Volčansk šingotase mehanižel tegimel (gazballonad, raudtevagonad-hopperad i palad niile) — «Uralvagonzavod:an» pala, mecan ümbriradmižel i vagonoiden kohendusel. Tramvaijono i avtobusmaršrut ratas lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Pohjoižen Uralan päivnouzmaižil pautkil, 240 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Pen' i Sur' Volčank-jogiden randoil (Pen' lankteb Sur'he). Sur' Volčank om 57 km pitte, 18. voz'sadal mainitase venäks *Валча, Волча*-nimitusenke (Sos'van oiged ližajogi, Obin hurapol'ne bassein).

Matkad Jekaterinburghasai om 346 km suvhe orhal, 415 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Severoural'sk kaks'kümne viž kilometrad pohjoižhe orhal, avtotedme vai raudtedme, i Karpinsk Krasnoturjinskanke 20 km suvhe orhal, avtotedme vai raudtel.

## Tobmuz
Vjužnii-žilo (251 rist. vl 2010) i Makar'jevk-külä (kaikenaigaižeta ristitištota) mülüdas lidnümbrikho Volčanskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 470,8 km².

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 010 ristitud, ümbrikon — 10 261 ristitud, vn 2021 lidnan — 8 573 ristitud. Vl 2017 kaik 8 885 ristitud elihe lidnas i 9 140 ristitud kaikes ümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 25 031 eläjad vl 1959.

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 86,6 %, saksalaižed — 4,6 %, totarlaižed — 4,1 %, toižed rahvahad — 4,7 %.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' om saudud i pühästadud vodele 2014.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' päivkodid (nomer 1 (koume adresad) i nomer 4 (nell' adresad)), kaks' keskškolad (nomer 23 i 26), lapsiden sädamižen pert'kulu, čomamahtoiden škol, sportškol.

Karpinskan mašiništonsauvomižen tehnikuman filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Храма во имя Святителя Николая Чудотворца.JPG|Ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert', vn 2014 nägu
Трактор в Волчанске 2.jpg|Metallobaz i traktor muštnikaks (2017)
Оздоровительный комплекс «Водолей».JPG|*Vodolei*-tehvehtandkompleks (2014, «Vedehine»)
Волчанск. 71-619КТ выезжает из депо.jpg|Tramvaidepo vl 2009


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Municipaližen ümbrikon Duman oficialine sait (''volchansk-duma.ru''). 
* Municipaližen ümbrikon Administracijan oficialine sait (''volchansk-adm.ru'').
Litvanman administrativiž-territorialine jagand

Ende Litvanma jagoihe kümneks administrativižeks agjaks (litvank. üks'lugu *apskritis*), surembad lidnad oliba ičenaižed agjad.

Nügüdläine administrativine jagand om olmas vspäi 2010. Enččed agjad jäiba statistikan regionikš, ned alajagasoiš 60 municipalitetaks (üks'lugu ), niiden keskes seičeme oma lidnad: Alitus, Kaunas, Klaiped, Palang, Panevežis, Šäuläi, Vil'nüs. Municipalitetad oma tobmuden ezmäine tazopind, ned kogotas 546 tobminkundaspäi (üks'lugu ). Tobminkundad kogotas alajagusišpäi (üks'lugu ), valitas alajagusen pämest kahteks vodeks.

## Homaičendad
Zarečnii

**Zarečnii** voib znamoita:
* Zarečnii (Penzan agj) — Venäman sauptud lidn Penzan agjas, Penzan päivnouzmaine kaimdailidn.
* Zarečnii (Sverdlovskan agj) — Venäman lidn Sverdlovskan agjan suves.
Alatur

**Alatur** () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan päivlaskmas. Se om Alaturan ümbrikon (edel 2025. vot — lidnümbrikon) administrativine keskuz da pala, üks'jäine lidn.

## Istorii
Ende mansiden pühäpert' oli lidnan territorijal, mansin i vanhuskolaižiden küläd oliba lidnan ümbrištos. Alatur-eländpunktan aluz om pandud vl 1754 kuti žilo sauvomha da holitamha Alaturan raudantegint. Se sai nimed jogen mödhe, radaškanzi vl 1766, toihe kaugedraudad lähižiš tegimišpäi i ümbriratihe sidä korgedladuižeks raudaks. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1949 9. päiväl keväz'kud agjan alištusenke.

Alatur šingotase mašiništonsauvomižen tegimel (ventilätorad, mašiništ atomsarakon täht), elektromehanižel tegimel (järgenduzstancijad kivivoigazkompleksan täht), Alaturan GRES:al, lämuzizoläcijan tegimel i leibänkombinatal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalas, Keskmäižen Uralan päivnouzmaižil pautkil, Tur-joginiškon (Obin hurapol'ne bassein) da sen Alaturan vezivaradimen-«uiton» oiktal randal tobjimalaz, 205 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om mägid da mecoid lidnan ümbrištos.

*Alatur*- i *Mir*-raudtestancijad ratas passažiroiden täht, sijadasoiš Turan oiktal randpolel. Matkad Jekaterinburghasai om 200 km suvhe orhal, 230 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Lesnoi ani päivlaskmas (pit'k röun senke).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 22 006 ristitud, lidnümbrikon nell' videndest, vn 2021 — 18 392 ristitud. Kaik 20 217 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 24..26 tuhad eläjid vll 1989−2003 (26 800 rist. vl 1992).

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 93,0 %, totarlaižed — 1,8 %, ukrainalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 4,1 %.

Ortodoksižen hristanuskondan Koumen Pühämehen jumalanpert' udessündutase, ph. Sergii Radonežalaižen časoun' om letud vl 2022. Niiden ližaks koume jumalanpertid ratas lidnümbrikon toižiš eländpunktoiš. Lidnan kaks' časounäd ei ole kaičenus. Islaman «Abd-Ar-Rašid»-pühäpert' om avaitud lidnas.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud päivkodid, nell' keskškolad (nomerad 1, 2, 3, 7), gimnazii, kul'turan da joudan «Junost'»-keskuz, čomamahtoiden škol, čomamahtoine škol, sportškol.

Isan geotedištelendan tehnikum (baziruiše Alaturas) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Nizhnyaya Tura-5.jpg|Lidnümbrikon administracijan sauvuz (2019)
Nizhnyaya Tura.jpg|Sijaližen istorijan muzei (2019, istorine Alaturan tegimiden ohjandusen pert')
НТМЗ.JPG|Alaturan GRES vl 2011
Nizhnyaya Tura-4.jpg|Kul'turkeskuz (2019)
City pond in Nizhnyaya Tura-11.jpg|Lidnan uiton padosein vl 2019


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Alaturan municipaližen ümbrikon Duman oficialine sait (''duma-nt.ru''). 
* Alaturan ümbrikon Administracijan oficialine sait (''ntura.midural.ru'').
Lübim

**Lübim** () om Venäman lidn da lidnankund Jaroslavlin agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om agjan kaikiš penemb lidn eläjiden lugun mödhe, Lübiman rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1538 Ivan Grazijan käskön mödhe kaičemha tahondan eläjid totarlaižiden londoišpäi. Žilo sai makundan lidnan statusad vl 1777. Vspäi 1918 *Lübim*-raudtestancii radab lidnan suves «Danilov — Bui»-keskustal.

Lübim šingotase meckombinatal, sömtegimištol (leibänedheotand, saguden da argvoin tegim) i omblendcehal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivlaskmas, Obnoranjogen (132 km pitte, , Kostrom-jogen oigedpol'ne bassein) i sen oiktan Uč-ližajogen ( 87 km pitte) ühthejoksmusen kaikil randoil, 105 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Jaroslavlihesai om ühesakümne nell' kilometrad suvipäivlaskmha orhal, 109 km avtol vai raudtel. Lähembaine lidn om Danilov koumekümne kuz' kilometrad suvipäivlaskmha orhal, 51 km avtotedme vai 40 km raudtedme.

## Tobmuz
Kaik kaks' žilod i 15 küläd mülüdas lidnankundha Lübiman ližaks. Lidnankundan pind — 85,71 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Aleksandra Kozlova (sügüz'ku 2013 — reduku 2023). Lidnan Municipaližen nevondkundan ezimez' om Raisa Kovalevič.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 555 ristitud, lidnankundan — 7 243 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 5 037 eläjad. Kaik 5 125 ristitud elihe lidnas i 6 372 ristitud kaikes lidnankundas (rajonan koume videndest) vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba seičemed tuhad eläjid vll 1939−1989 (7 722 rist. vl 1970).

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 98,6 %, toižed rahvahad — 0,8 %, rahvahuden ozutandata — 0,6 %.

Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma väges: koume jumalanpertid da časoun'. Niiden ližaks Jumalannägundan päjumalanpert' om udessündutamižes, völ kahten jumalanpertin i Ristan Zdviženjan päjumalanpertin jändused oma kaičenus.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kaks' školad (keskškol i aluzškol), lapsiden sädamižen keskuz, muzikškol, lapsiden da norišton sportškol.

Lübiman agrariž-politehnine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Lyubim foundation stone.jpg|Kivi lidnan alusenpanendan sijas (2006. voz' vai sen aigemba)
Любим - Введенская церковь.jpg|Jumalanmaman Tulendan Pühäpertihe jumalanpert' lidnan kaumžomal, vn 2010 nägu
Ряды.JPG|Torguindrived vl 2015
Земляные валы города Любима и скамейки стадиона наследие под угрозой.jpg|Maižed pudotesed lidnan keskuzpalas i lidnan stadion (2018)
Дом купца Лобанова.JPG|Laukad (2015, ende Lobanov-torgovanan radhonuz)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''любим-адм.рф'').
Vas (znamoičendad)

**Vas** om tärtuz äjidenke znamoičendoidenke:
* **[[Vas (jom)|Vas]]** — verestai jom.
* Vas — Suomenman lidn valdkundan päivlaskmas, Pohjanma-agjan pälidn.
* Vas () — 12. voz'sadan normandine runokirjutai.
Žukova Ol'ga

**Ol'ga Jurjevna Žukova** (, om sündnu 19. tal'vkud vodel 1978 Kurb-külähä vepsläižkanzha, Leningradan agj, Venäman NFST, NSTÜ) om runoilii, kändai kelišpäi, filologian tedokandidat, vepsän kelen opendai.

Školan jäl'ghe openzihe Petroskoin universitetas, sen Baltijanmeren-suomalaižiden keliden tedokundal. Radab siš vepsän kelen opendajan vspäi 2001.

Ol'ga Žukova om Vepsän kul'tursebran aktivist. Hänen sarnad, sanutesed, pajod da runod vepsän kelel paindihe Kodima-lehteses da Kipinä-kulehteses, runokogomusiš, Verez tullei-al'manahas. Vodel 2011 Ol'ga Žukovan «Mäthudel»-kirj tuli eloho. Siš om paindud vepsänkeližid runoid da pajoid lapsiden täht.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Ol'ga Žukovan biografii, bibliografii da kirjad ''avtor.karelia.ru''-saital. 

## Publikoitud sädused
* Žukova Ol'ga. *Mitte linduine, mugoine i pajoine. Vepsläižiden muštatišiden polhe* // Verez tullei-al'manah. Petroskoi: «Periodika»-pästandkodi, 2018. — Lpp. 88−90.  ISBN 978-5-88170-273-1
* Žukova Ol'ga. *Koir da minun alaine*, *Baban uudimed* (sanutesed), *Ičein lapsele* (runo) // Verez tullei-al'manah. Petroskoi: «Periodika»-pästandkodi, 2014. — Lpp. 103−105.  ISBN 978-5-88170-242-7
Baburova Galina

**Galina Sergejevna Baburova** (, om sündnu 25. tal'vkud vodel 1987 Petroskoihe, Karjalan NST, Venäman NFST, NSTÜ) radab Kodima-lehtesen i Kipinä-kulehtesen toimitajan nügüd' (vl 2019), mülüb Verez tullei-al'manahan redakcijha. Hän kirjutab runoid vepsän kelel.

Vepsläižed jured oma Kakkarv'-küläspäi. Ende Galina Baburova radoi Karjalan radion toimitajan da vepsän kelen opendajan. Hän om lopnu Petroskoin universitetan Baltianmeren suomalaižiden keliden da kul'turan tedokundad vl 2010, openzi vepsän kel't. Vll 2009−2013 radoi Karjalan tele- da radiokompanijas, sen rahvahaližes redakcijas. Galina paindas «Kodima»-lehteses da «Verez tullei»-al'manahas.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Galina Baburovan biografii, bibliografii da kirjad ''avtor.karelia.ru''-saital. 

## Publikoitud sädused
;Runod
* Baburova Galina. *Tatan muštoks*, *Sinun täht...*, *Peitsija* (runod) // Verez tullei-al'manah. Petroskoi: «Periodika»-pästandkodi, 2014. — Lpp. 8−9.  ISBN 978-5-88170-242-7
;Kirjutused
* Baburova Galina. *Radota em ištnugoi nikonz...* // Verez tullei-al'manah. Petroskoi: «Periodika»-pästandkodi, 2014. — Lpp. 59−61.  ISBN 978-5-88170-242-7
* Baburova Galina. *Hätken eläškab Karjala uniš* // Verez tullei-al'manah. Petroskoi: «Periodika»-pästandkodi, 2018. — Lpp. 57−60.  ISBN 978-5-88170-273-1
Santtu Karhu

**Santtu Karhu** (psevdonim), todesine nimi om **Aleksandr Jevgenjevič Medvedev** (, om sündnu vn 1967 6. päiväl uhokud), edestab ičeze pajoid livvin kelel folkrok-stiliš «Santtu Karhu & Talvisovat»-gruppan ühtnijan.

Aleksandr Medvedev openzihe Petroskoin valdkundaližen universitetan filologižel tedokundal. Opetes hän löuzi karjalan rokgruppan olmatomut pajoidenke rahvahan kelel, hot' Estinman i Suomenman ozutesed oliba sil'miš vl 1987. Vodel 1988 hän pani «Studio»-roksebran augun, vl 1989 se vajehti nimen «Talvisovikš» (*Tal'vsobad*). Grupp sai tetabut antten koncertoid Suomenmadme ezikät. Muzikgrupp oli čihodanu vll 1995−1998, no om olmas tämbäi-ki. Aleksandr ühtneb gruppha änel i pajoiden tekstoiden sädandal, vändab koskimsoitoil i mandolinal.

Santtu Karhun runod om paindud ühtes suomen kelen openduzkirjas «Mustas kois»-pajoks (*Mustas kodiš*) kut nügüdlaižen karjalan kelen ozutesen. «Olen vieras teijän čomas muailmas»-runokogomusen tegii (*Olen veraz teiden čomas mirus*).
Presli Elvis

**Elvis Aron Presli** (, sünd. 8. viluku 1935, Tupelo-lidn, Mississipi-štat, AÜV — kol. 16. eloku 1977, Memfis, Tennessi-štat, AÜV) oli amerikalaine pajatai da akt'or. 20. voz'sadan popmuzikan üks' kaikiš satusekahambiš edestajišpäi kommertižikš. Vändi gitaral i pianinol. Än' — bariton, pajati anglijan kelel.

Elvis om tetab AÜV:oiš kuti «rok-n-rollan kunigaz», populärizui necidä žanran. Pajatai sädi ičeze rokabilli-stil' kantri- i blüz-muzikstilišpäi. Ližadui gospel-stilin da estradan elementoid i sai mail'man tetabut («Heartbreak Hotel», «Don't Be Cruel», «Hound Dog» hitad-pajod).

## Biografii
Vl 1956 Elvis edesti ezmäšt rolid fil'mas («Armasta mindai herkäli»). Vll 1958−1960 Elvis Presli radnikoiči AÜV:oiden armijas, tankdivizii sijazihe Päivlaskmaižes Saksanmas. Äneti i pästi viž singlad-platad armijan radnikoičendan aigan (otiba 1.-4. sijad valdkundan čartoiš), sil-žo aigal tegi tundmust tulijanke Priscilla Bjuli-akanke.

Lähtendan erindha jäl'ghe Elvis fil'mzihe 31 muzikfil'mas vhesai 1968, sid' tegeškanzi koncertoid eläbalaz da televizijal.

## Kanz
Naimiželo jätkustui vll 1967−1973. Liza Marija Presli om tütär (sünd. 1968).

## Sädused
Elvi Presli om koumen «Gremmi»-premijan laureatan (1968, 1973, 1975). Möihe enamba 1 mlrd muzikplatoid mail'mas hänen änetusidenke, niiden keskes koume videndest AÜV:oiden ostajile.

Kaik 769 pajod om änetadud Elvisal sädamižpordos. Om pästtud vll 1956−1977: 111 singlad, 23 studiial'bomad, 7 koncertal'bomad, 30 minial'bomad, 19 saundtrekad i 11 kogodust.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Elvis Preslin sädusiden oficialine onlain-lauk (''shopelvis.com'').
Piaf Edit

**Edit Piaf** ( [edit pjaf]), todesine nimi — **Edit Džovanna Gassjon** ( [edit dʒɔvana ɡasjɔ̃]; oli sündnu 19. tal'vku 1915, Pariž, Francii — koli 10. reduku 1963, Gras-lidn, Francii) oli francine pajatai da severziden-se fil'miden aktris. Pajati francijan kelel.

Pajatai naine edesti enamba 250 pajod. Edit Piaf sai mail'man tetabut neniden pajoiden edestusel: «Non, je ne regrette rien», «La Vie en rose», «Hymne à l’amour», «Mon légionnaire», «La Foule», «Milord», «Tu es partout», «Mon Dieu» i «L’Accordéoniste».

## Biografii
Edit oli sündnu francijalaižiden lavastusen Anita Majar-aktrisan (psevdonim Lina Marsa) i Lui Gassjon-akrobatan kanzha. Kahtes vodes päliči murzäin okai mužikad, i bab (Anitan mam) kazvati neičukašt, sid' Lui-tat. Edit oli soged vagahaižespäi kuz'voččehe igähäsai, no sai nägemišt pühämatkan aigan. Edit pajati tatan ezinendan aigan ani irdoil ühesavoččes igäspäi.

Vl 1932 naine tegi tundmust laukan Lui Düpon-pidajanke i sünduti Marsel'-tütärt hänespäi vn 1933 uhokus. Kaks'vozne Marsel' koli läžundaspäi, hän oli Editan üks'jäižen lapsen. Sid' naine sünduti kolnut last edel strokud, i sen jäl'ghe ei voind sündutada lapsid naižiden süiden tagut.

Vl 1935 Lui Leple () homaiči našt, hän oli «Žernis»-kabaren (*le Gerny’s*) pidajan Jelisein Pöudoil, i tariči hänele tehta edestusid aluzkundan programas. Arni Leple löuzi psevdonimad, «piaf»-sana znamoičeb *paskačuihut* Parižan paginal. Lui sel'giti Editale, kut repetiruida akkompaniatoranke, valita da režissiruida pajoid, artistan kostüman, žestoiden, mimikan i ičtazvedandan znamoičendoid. «Čočo Piaf» oli kirjutadud kabaren afišoil, i pajatai naine sai tetabut Parižas ezmäižiden edestusiden jäl'ghe jo. Vn 1936 17. uhokud hän edesti Francijan estradan tähthaižiden surel koncertal «Medrano»-cirkas.

## Homaičendad