open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lonstonan zamk

**Lonstonan zamk** (, korn.: *Kastell Lannstefan*) om keskaigan zamk penen Lonston-lidnan ümbrištos (Kornuoll-grafkund, Anglii, Sur' Britanii).

Lidnuz om saudud normandijan stiliš vodele 1067 kuti grafkundan administrativine keskuz. Oli mugoman 13. voz'sadahasai. Nügüd'aigan om ruiniruidud olendas. Hal'g rižase turistoil.

## Istorii
Lidnuz om sätud normannižes stiliš Mott- i Beili-tipiden mödhe. Britanižed istorikad lugetas, miše lidnusen aluz om pandud 11. voz'sadal Vil'hel'm Valloitajan Robert-vellel, Kornuollan ezmäižel grafal. Toižen tundištadud vähätodhižeks versijan mödhe, lidnusen aluz om pandud Bretonan Brajanal.

Lidnuz kändihe grafkundan administrativižeks keskuseks sauvondan jäl'ghe kerdalaz i Kornuollan grafoiden rezidencijaks.

Eziauguižešti Lonstonan zamk ei olend znamasižeks varmituseks, ližatihe donžonad 12. voz'sadal vaiše.

13. voz'sadan lopus sirtihe administrativišt keskust Lostuitiel-lidnha.

Vodes edel vn 1549 Kornan vasthalibundad Tomas Kranmeran mehed ümbärziba da anastiba 28 kornan lidnust. Ottihe plenha Uil'jam Badin rikondan tagut, kudambale Kranmeran käskön mödhe pidi paganzoitta Hel'stonan katoližid pühäpertid. Katoližen jumalankodikundan likvidacii Kornuollas oli keskuzohjastusen ühteks pätegendoišpäi Reformacijan aigan.

Jäl'ges zamk tuli lanktushe. Anglijan revolücijan aigan lidnusen seinäd oliba mugoižes pahas olendas, miše parlamentan sodaväged pätiba olda murendamata sidä anastandan jäl'ghe rojalistoilpäi.

Lidnuz kadoti znamoičendad kaik enamba, vaiše sen pohjoine pol' oli elänzoittud. Vl 1764 muretihe lidnust paloin sauvomha kivišt sauvust Lonston-lidnas. Sid' 18. voz'sadaspäi 19. voz'sadan augotišhesai lidnusen pala kävutihe türmaks. Sen sauptandan jäl'ghe zamk kändihe kundaližeks lebusijaks.

Vl 1973 Lonstonan lidnuses Čarl'z-ruhtinaz om tedotadud Kornuolan gercogaks oficialižikš. Tradicijan mödhe gercogale pidab otta feodaližid andoid da velgusid. Todud gercogale obrokan keskes oliba: par vauktoid sor'mikoid, par mectuzkoirid, punt percad da tminad, kuldatud kangad, 100 hobedad šillingad, lauk, keihaz da lämoi.

## Homaičendad
Asymbolus galacticus

***Asymbolus galacticus*** om Kažiakulad-sugukundan (*Scyliorhinidae*) erik *[[Asymbolus]]*-heimos. Om ümbrikirjutadud ezmäižen kerdan vl 2008.

Eläb Avstralijan randoidenno, läz Uden Kaledonijan suvipalad, vedenalažiden mägiden pautkil 235...550 m alemba meren tazopindad. Sase 47 santimetrhasai pitte. Äikerdoičese munindoil.
K'jarelli Alis

**Alis Elizabet Rouz K'jarelli** () om italijalaine pianist «Alice in Darkland»-gruppas.

Hän om tetab kut Lacuna Coil:an koncertühtnii (1998. vodes). Mugažo hän ühtni gruppiden riven al'bomoiden änetamižhe.
Jonkblut Villem Jozef Andreas

**Villem Jozef Andreas Jonkblut** (; sünd. 6. heinku 1817, Hag, Alamad — kol. 19. reduku 1885, Visbaden, Saksanma) oli alamalaine literaturan istorik.

Mez' radoi Leidenan universitetan professoran, ühtni Generaližiden štatoiden kahtendehe kodihe.

Lugetas, miše Jonkblut sädi alamaiden literaturan ezmäšt tedolišt istorijad.

## Radod
* *Geschiedenis der middennederlandsche dichtkunst.* (1851/55)
* *Étude sur le roman de Renart.* (1863)
* *Geschiedenis der Nederlandsche letterkunde.* (1868/70)
* *Geschichte der niederländischen Litteratur.*
* *Beknopte geschiedenis der Nederlandsche letterkunde.*

## Homaičendad
Koivuine

**«Koivuine»** om surmanjäl'ghine vepsläižen runokirjutajan da radioradnikan Alevtina Andrejevan runokogoduz vepsän da venän kelil. Kirj om pästtud 2000. vodes Juminkeko-fondan abunke.
Vaugedjärv

**Vaugedjärv** vai **Valgjärv**, paginoiš mugažo *Valgär' *, *Vaugär' *, *Volgdar' *, *Vaagar' *; amuižvepsäks *Vouktar* ( (mugažo sijaližel paginal — *Бело озёро*), ) om reskveden järv Venäman Vologdan agjan päivlaskmaižes palas, sen Vaškiden dai Belozerskan ümbrikoiš. Mülüb Volg-jogen i Kaspijan meren basseinha.

## Ühthižed andmused
Pind om läz 1290 km², mülü — 5,2 km³. Se om agjan koumanz' surtte vezišt, Evropan seičemenz' londuseline järv pindan mödhe. Järven süvüz om 20 metrad, keskmäine süvüz — 4,1 m. Basseinan pind om 14 tuhad nellikkilometrid.

Järven pind reguliruiše i sijadase 113 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

## Bassein
Langenijad joged oma Kovž, Kem, Megr, kaik om läz kuz'kümned ližajogid da ojid. Üks'jäine Šeksnanjogi lähteb järvespäi.

## Ümbrikirjutand
Vaugedjärv om tektonižen augotižlibundan, formiruihe mankoren laskendoil da libutandoil penenke amplitudanke. Randad oma venod, läz lahtita. Järv om kehker formal, 43 kilometrhasai pitte i 32 km levette. Om bongid 15 metrhasai. Madal vezi üks' metr da sen vähemba süvütte levitase erasti ühteks kilometraks randaspäi.

Geografižed arvoimižed abutadas hätken kovan tullein puhundale (päividen koumandez vodes), se telustab laivanlikundale. Sen tagut ümbärdai Belozerskan kanal om saudud järven suvižen i päivlaskmaižen randoidenno vll 1843−1846, ühtenzoitab Kovž-joged Šeksnanjogenke.

Kahten ümbrikon keskused — Belozersk i Lipin Bor — sijadasoiš järven randal, ned-žo oma sen kaikiš znamasižembad eländpunktad.

## Homaičendad
Juhannus

**Juhannus** (,  «keskkeza») om Ivan Kupalan päiv, suomalaižiden kezapühänik kezakus, päividen kaikiš hätkembanke vauktusenke veroline praznik.

Znamoičese valdkundaližeks praznikaks Suomenmas, ühten aigan nacionaližen flagan päivänke. Oigetas kezakun sobatal 20. i 26. päividen keskes. Videnz'päiv edel pühänikad om lebupäiv mugažo.

Venämas se om inkeriläižiden (ingermanlandijalaižiden) rahvahaline praznik, kudambad oigetas Tuutari-puištos läz Piterid.
Käte-ške käbedaks kägoihudeks

**«Käte-ške käbedaks kägoihudeks»** () om vepsläižiden voikuiden kirj vepsän i venän kelil. Se om pästtud Petroskoihe 2012. vodel Juminkeko-fondan abunke, pästandkodi om Venäman Tedoakademijan Karjalan tedokeskuz.

Kirjan tegii om Kelen, literaturan da istorijan institutan Nina Zaiceva-radnik, redaktorad oma Nina Zaiceva i Ol'ga Žukova. Institutan fonogrammarhiv oli kävutadud kirjan sädandas. Kaik voikud oma kätud venäks sil-žo lehtpolel.

Kaik om 83 voikud kirjas 226 lehtpolel. Mülüdas vepsän kelen korpusha. Joga voik om pühätadud elon eriližele statjale.

## Irdkosketused
* Kirj ''elibrary.krc.karelia.ru''-saital. 
* Vepsän voikud ''dictorpus.krc.karelia.ru''-saital.
Vepsän rahvahan sarnad (2012)

«**Vepsän rahvahan sarnad»** om Ol'gan Žukovan vepsän rahvahan sarnoiden kirj vepsän kelel.

Se om pästtud 2012 vodel Juminkeko-fondan abunke.

Om mugažo necen kirjan pästandad suomen da mad'jaran kelil.
Virantanaz

«**Virantanaz»** om vepsläine epos.

Sen tegii om Nina Zaiceva.

Kirj om pästtud vodel 2012 Juminkeko-fondan abul.

## Mel'hetartuižed faktad
* Necen eposan pästand lapsile om olmas. Sen tegii om mugažo Nina Zaiceva. Kuvitai — Irina Sotnikova.
* «Virantanaz» om kätud venäkel'he da publikuidud Verez tullei-al'manahas vodel 2015. Kändai om Väčeslav Agapitov. Om kändusid toižihe-ki kelihe: suomenkel'ne i estinkel'ne versijad.

## Kacu mugažo
* Kalevala

## Irdkosketused
* Virantanhan polhe ''Finugor.ru''-portalal.
Lendi linduine (kirj)

**«Lendi linduine»** () om Valentina Lebedeva-kirjutajan literaturkogoduz vepsän kelel. Om nimitadud hänen runon mödhe.

Kirj om pästtud 2012. vodel Juminkeko-fondan pästandkodiš i sen abunke.
Vauktan unen süles

**«Vauktan unen süles»** om vepsläižen Nina Zaiceva-kirjutajan runokogoduz vepsän kelel. Se om pästtud Petroskoihe «Periodika»-pästandkodil vodel 2008, kogoneb 90 lehtpolespäi.

Toižiden runokirjutajiden runoiden kändused mülüdas kogodushe mugažo: O. Mišina- i A. Volkov-karjalaižiden karjalan kelespäi, Oleg Mošnikov-vepsläižen venän kelespäi. Runoišt lapsiden täht om keratud erigoittud jaguses, oz., «Ilosiine kirjamišt»-vänd vepsän kirjamišton openduses i nell'rivižed «Minun armhad sebranikad»-runod živatoiš da linduiš.
Kodirandaine

**«Kodirandaine»** om erazvuiččiden runokirjutajiden kogoduz vepsän kelel.

Runoiden i sanutesiden ezmäine vepsänkel'ne kogoduz om pästtud Petroskoihe «Karjala»-pästandkodil vl 1996. Mülütab 125 lehtpol't. Vaumiči pästandale Nina Zaiceva.
Ozatoi kalatez

**«Ozatoi kalatez»** om komikskirj vepsän kelel. Se om pästtud Petroskoihe «Karjala»-pästandkodil vl 1992. Pirdi Vladimir Lukkonen.

Komiksas om 14 lehtpol't. Kändi vepsän kelele vepsläine Nina Zaiceva-tedonaine.
Meiden sana

**«Meiden sana»** om lugendkirj vepsän kelel norembile škol'nikoile. Se om pästtud vodel 1998 Petroskoihe.

Kirjan avtorad oma Anna Kottina, Aleksandr Maksimov da Nina Zaiceva.
Izo Lizoi

**«Izo Lizoi»** om vepsän Nina Zaiceva-kirjutajan runokogoduz vepsän kelel norembile škol'nikoile.

Kirj om pästtud Petroskoihe «Periodika»-pästandkodil vodel 2005. Kogoneb 32 lehtpolespäi, kuvidenke. Pirdi N.V. Truhin.

ISBN 5881701445, ISBN 9785881701444.
Iče kulin, iče nägin

**«Iče kulin, iče nägin»** om vepsän rahvahan sarnoiden kirj. Sen tegii om Ol'ga Žukova.

Kirj om pästtud 2011. vodel Petroskoihe.
Kodima, Vepsänma

**«Kodima, Vepsänma»** om Karelija-pästandkodin i Juminkeko-fondan pästand. Se om vepsän kelel täuzin, mülütab 69 lehtpol't, kaik om 72 lehtpol't.

Kirjas-al'bomas om Markkun Niemižen Vepsänman äiluguižid mujufotokuvid i neniden vepsläižiden runokirjutajiden runoid: Marja Abramova, Nikolai Abramov, Alevtina Andrejeva, Mihail Bašnin, Ol'ga Jeršova, Viktor Jeršov, Gul'a Polivanova, Nina Potaševa, Valentina Rogozina, Nina Zaiceva. Redaktor om Markku Nieminen. Kirjankoren formitai Ahti Heikkinen.

Kirj om pästtud Petroskoihe vl 2003 vn 2002 vepsän kul'turvoden vasttusiden jäl'ghe. Sen tiraž om tuha egzemplärid. Kirjan painduz om Juminkegon (Suomenma) i Vepsän kul'tursebran (Petroskoi, Venäma) ühthižtön satuz.

## Irdkosketused
* «Kodima, Vepsänma»-kirj ''booksite.ru''-saital. (failan suruz om 119 MB) ISBN 952-5385-16-7
Pohjoižčudin keles

**«Om det Nord-Tshudiska språket»** () om suomalaižen Elias Lönnrot-tedomehen doktordissertacii vepsän kelen polhe. Original om sätud ročin kelel.

Nece kirj om ezmäine vepsän kelen tedoiduz. Se om pästtud 1853. vodel da udespästtud vodel 2002 Juminkeko-fondan abunke.
Ičemoi lugemišt

«**Ičemoi lugemišt»** om lugendkirj vepsän kelel norembile škol'nikoile. Se om pästtud 1994 vodel.

Kirjan avtorad oma Nina Zaiceva da Marija Mullonen.
Ičemoi londuz

**«Ičemoi londuz»** om lugendkirj vepsän kelel, londusentedon openduzkirj. Sen avtor om Igor' Brodskii.

Om pästtud 2000 vodel Petroskoiš.

## Irdkosketused
* Kirjaspäi erased tekstad kirillical
Soitoine (kirj vepsän kelel)

«**Soitoine»** om pajokirj lapsile vepsän kelel. Se om pästtud 1994 vodel.

Kirjan tegii om Vepsän rahvahaližen horan ohjandai Lüdmila Melent'jeva.
Lühüdad pajoižed

**«Lühüdad pajoižed»** om vepsläižiden pajoiden kirj vepsän kelel. Pajoiden keradai om Rürik Lonin.

Kogoduz om pästtud Petroskoi-lidnha.
Mäthudel

**«Mäthudel»** om runoiden da pajoižiden kirj lapsile vepsän kelel. Se om pästtud Petroskoihe Periodika-pästandkodil 2011. vodel. Mülütab 16 lehtpol't da kor't.

Kirjan avtor om Ol'ga Žukova. Muzikan tegii I.B. Semakova, redaktor N.G. Zaiceva.

## Irdkosketused
* Kirj ''finnougoria.ru''-saital.
Todesižed sebranikad

**«Todesižed sebranikad»** om sanutesiden kirj lapsiden täht vepsän kelel. Se om pästtud Petroskoiš 2006. vodel.

Sanutesiden avtor om Natal'ja Silakova, vepsän kel'he kändai — Marina Ginijatullina.
Vepsän man mujud

**«Vepsän man mujud»** om erazvuiččiden vepsäläižiden sarnoiden, sanutesiden da toižiden materialoiden kogoduz vepsän i venän kelil. Kogoduz om pästtud vodel 2012 Petroskoihe.

Kirjan tegijad oma J. Markov da N. Markova.
Vepsläižed (kirj)

**«Vepsläižed»** om kundaližen Zinaida Strogal'ščikova-šingotajan kormankirj vepsläižiden polhe vepsän kelel. Se om pästtud 2008. vodel Petroskoihe.

Kirjan venäkel'ne-ki versii om olmas.
Kahtišti koumekümne koume

«**Kahtišti koumekümne koume»** om Nikolajan Abramovan runokogoduz vepsän da mad'jaran kelil. Mad'jaran kel'he kändai om Katalin Nad'.

Kirj om pästtud 2010 vodel Mad'jaranmas.

## Kacu mugažo
* «Koumekümne koume»
Vepsän rahvhan sarnad (1996)

**«Vepsän rahvhan sarnad»** (*rahvhan* — muga om originalas) om vepsläižiden sarnoiden *paginal'ne* kogoduz vepsän i venän kelil. Se om pästtud Petroskoihe vodel 1996, 261 lehtpol't.

Kirjan kogodajad oma Marija Zaiceva da Nina Onegina.

Kirjas om pästtud 55 sarnad 13 vepsän küläspäi. Nenišpäi 22 sarnad oliba kirjutadud Karjalan Tazovaldkundas (Šoutjärv', Mecantaga, Kaleig, Šokš, Matfejansel'g, Tihoništ), 19 — Leningradan agjas (Ladv, Järved, Pecoil, Šidjärv, Sodjärv), i 14 sarnad — Vologdan agjas (Pondal, Kuja).

Nece kirj om arvokaz lujas ei vepsän fol'kloristikale vaiše, no vepsän paginantedole-ki.

## Irdkosketused
* Erased sarnad kirjaspäi kirilližel kirjamištol ''veps-kir.ucoz.ru''-saital.  *(lehtpolin menün pala om venän kelel)*
Оять-ёген рандал...

**«Оять-ёген рандал...»** (oficialižes latinan orfografijas — *Ojat'-jogen randal...*) om vepsän Nikolai Abramov-kirjutajan kirilline runokogoduz. Se om pästtud Piterihe 2013. vodel. Kirjan maketan tegii om Maksim Kuznecov.

Kirjaha mülüi enamba 90 runod da runokändmišt. Kirjankorel om N. Abramovan fotokuva hänen «Vauktan vesin kuvastuz»-fotoozutelendalpäi.

Nece kirj om ezmäine kirilline pästand vepsän kelel vodelpäi 1992.

## Irdkosketused
* Necen kirjan polhe VVIKP:an blogal (''veps-kir.ucoz.ru'').
* Uzištuz necen kirjan polhe ''finugor.ru''-portalal. 
* Karjalan radion oigenduz necen kirjan polhe ''petrozavodsk.rfn.ru''-saital.
Eristalis intricaria

***Eristalis intricaria*** (vai *Eristalis intricarius*) om gaved' (kärbhaine) *[[Syrphidae]]*-sugukundas.

Eläb Venämas, Kazahstanas, Kirgizijas dai päivlaskmaižes i pohjoižes Evropas. Gaved' elänzoitab mecoid i sokhid tahondoid.

Živat kävutab ürghiden imitacijad.

## Homaičendad
Pol'tošt paginad

**«Pol'tošt paginad»** () om Nikolai Grigor'jevan starin.

Pästtihe necidä starinad vepsän kelel 1937. vodel. Kändai oli M. Loginov. Venäkel'žed pästandad oliba vozil 1933−1934. 

Nece kirj jäi üks'jäižeks čomamahtoižeks pästandaks 1930-nziden voziden vepsän kirjkelel.
Vepsän opas

**«Vepsän opas»** om kirj suomen kelel vepsän kelen polhe. Pästtihe sidä Hel'sinkihe «Suomen kirja»-pästandkodil vodel 1945. 

Nened tegijad sädiba kirjan: Martti Airila, Aimo Turunen, Jussi Rainio. Kirj mülütab 90 lehtpol't.

Kirjas kuvastub pohjoižvepsän paginan normiruindan naprind.
Siccia stictica

***Siccia stictica*** om lipkaižiden erik Erebidad-sugukundas (*Erebidae*). Anglijalaine Džordž Hampson-entomolog avaiži da ümbrikirjuti sidä vl 1914.

Gaved' eläb tropižes Afrikas, Ganaspäi Zimbabvehesai.

Necil lipkaižel, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.

## Homaičendad
Marginal

**Marginal** om ristit, kudambal socialine status kadoi, vai ei ole sidä. Tobjimalaz marginalad oma «röunal» (latinan *margo*-sanan znamoičend) erazvuiččiden socialižiden gruppoiden keskes, i ei mülügoi konkretižhe kundaližhe klassha. Erasišti «autsaiderad»-termin kävutase.

Lugedas marginaloikš nenid ristituid:  radotomiden pala, koditomad, bomžad, niššatad, hizaidajad, arestantad; mugažo meletomad, čudižed, invalidad, autistad, subkul'turoiden riven ezitajad (gopnikad, ).

Elo erazvuiččiden socialižiden normiden keskes valatoitab ristitun psihikad i telustab hänele adaptiruidas uziš socialižiš arvoimižiš.

## Kacu mugažo
* Marginalizacii
* Ar brüt, marginaline muzik, marginaline tedo
* Deklassiruidud elementad
* Evgenik
* Ragul'
Iče minä

**«Iče minä»** om runokogoduz karjalan kelen livvin paginal. Kirj om sätud lapsiden täht. Avtor om Paavo Lukin, runoiden keradai — Armas Mišin.

## Homaičendad
Mompha edax

***Mompha edax*** om kojegenvuiččiden lipkaižiden erik *[[Momphidae]]*-sugukundas. Hodžes-entomolog avaiži da ümbrikirjuti sidä 1962.

Eläb Päivnouzmaižes Evropas.

Necil lipkaižel, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.

## Homaičendad
Č'jusvill

**Č'jusvill** () om žilo (ristitištlugemižen tahond) AÜV:oiden päivnouzmaižes Merilend-štatas, sen Vašington-ümbrikos. Heigerstaun-lidnan päivnouzmaine ezilidn.

Žilo sijadase 194 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, sen pind om 2,2 km².

Č'jusvillan eläjiden lugu oli 293 ristitud 2000-ndes vodes, sidä kesken 94 % evropižen augotižlibundan, 6 % — toižed rahvahad.

## Homaičendad
Myrmecophilus sanctaehelenae

***Myrmecophilus sanctaehelenae*** om Oigedsuugaižiden gavediden erik *[[Myrmecophilidae]]*-sugukundas. Francine Lüs'jen Šopar-entomolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1970.

Gaved' eläb Päivnouzmaižes Afrikas.

Necil gavedil, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.

## Homaičendad
Platyptilia morophaea

***Platyptilia morophaea*** om lipkaižiden erik *[[Pterophoridae]]*-sugukundas. Anglijalaine Meirik-entomolog () avaiži da ümbrikirjuti lipkaižen vl 1920.

Eläb tropižes Afrikas (Efiopii, Kenii).

Necil lipkaižel, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.

## Homaičendad
Cyrtophrys lynchii

***Cyrtophrys lynchii*** om sordaikärbhaižiden erik *[[Asilidae]]*-sugukundas. Bret-entomolog (*Brèthes*) avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1904.

Gajanan endemik. Sötlese toižil gavedil tobjimalaz.

Necil kärbhaižel, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.

## Homaičendad
Arthrura pulcher

***Arthrura pulcher*** om perakaridoiden (mererakoiden üläheimkund) erik *[[Tanaellidae]]*-sugukundas. Ročilaine Karl Georg Herman Lang-biolog ümbrikirjuti erikod ezmäižen kerdan vl 1971 *Libanius pulcher*-nimitusenke.

Živat eläb Pohjoižamerikan suvirandoidenno.

## Homaičendad
Mül' Rozin

**Mül' Rozin** (saks.: *Mühl Rosin*) om küläkund Saksanman pohjoižpäivnouzmas, Meklenburg da Ezine Pomeranii-federacijanmas.

Kundan eläjiden lugu oli 1 086 ristitud 2011-žes vodes.

## Irdkosketused
* Kundan sait.
Cybaeota

***Cybaeota*** om hämähoukuiden heim Hämähoukud-cibeidad-sugukundas (*Cybaeidae*). Areal — AÜV, Kanad.

Kaik om nell' erikod heimos:
* *[[Cybaeota calcarata]]* (tipine erik, AÜV, Kanad)
* *[[Cybaeota munda]]* (AÜV)
* *[[Cybaeota nana]]* (AÜV, Kanad)
* *[[Cybaeota shastae]]* (AÜV)

## Homaičendad
Ainsa-Sobrarbe

**Ainsa-Sobrarbe** (, arag.: *L'Aínsa-Sobrarbe*) om municipalitet Ispanijan avtonomižes Aragon-ühthižkundas, sen Uesk-provincijas. Administrativine keskuz om Ains-lidnut.

## Istorii
Ains-lidn oli Sobrarben grafkundan pälidnaks vll 724−1045. Ainsan lidnuz (11.-17. voz'sadad) i ph. Marijan jumalanpert' (11.-12. voz'sadad) oma kaičenus lidnas. Kundan ristitišt poleni padoseiniden sauvondan tagut 20. voz'sadal, sen aigan äjad pöudod oliba upotadud. Nügüdläine municipalitet om sätud vl 1976 Ains- i Al'to-Sobrarbe-municipalitetoiden ühtištusel. Kävutadas vet gidroelektrostancijoil i varatoitas vedel Ebro-alangišton eläjid.

Ainsa-Sobrarbe-kund šingotase turizman toižendoil: istorižed muštnikad, maižanduseline, mägituruzm i ozaitelemižed.

## Geografijan andmused
Kund sijadase valdkundan i ühthižkundan pohjoižpäivnouzmas, 569 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Kaik 23 elänzoittud eländpunktad om kundas.

## Eläjad
Vl 2010 kundan eläjiden lugu oli 2 193 ristitud. Vspäi 1900 kaikiš suremb ristitišt oli 3 721 eläjad vl 1920, kaikiš penemb — 1 209 eläjad vl 1981, siš aigaspäi kundan ristitišt ližadub kaikenaigašti. Vl 2008 kundan 1561 eläjad 2095-späi elihe Ains-lidnudes.

Edeline kundan pämez' om Hose Migel' Čelis Peres (2007−2015, *José Miguel Cheliz Pérez*).

## Irdkosketused
* Kundan sait (''ainsa-sobrarbe.es''). 
* Lidnan turizman sait (''villadeainsa.com'').
Semönov Pötr

**Pötr Mihailovič Semönov** (, ; sünd. 11. heinku 1934, Rodinjärv-külä, Präžan rajon, Karjalan ANST, NSTÜ — kol. 17. keväz'ku 2019, Petroskoi, Karjalan Tazovaldkund, Venälaine Federacii) oli karjalaine kirjutai i kändai. Kirjuti karjalan kelen livvin paginal.

## Homaičendad


## Edesine lugemine
### Proz
* Sem'onov P. Ruadajat. — Petroskoi: Folium, 1998. — 136 lp.
* Sem'onov P. Puhtasjärven Maša: Romuanu. — Petroskoi: Periodika, 2004. — 159 lp.
* Sem'onov P. Rodinjärvi: (Vallitut kerdomukset). — Petroskoi, 2009. — 214 lp.
* Sem'onov P. Puhtasjärven Maša (Elektronine resurs)/ Lugijad: Marija Dorofejeva (jagused 1−4), Nina Barmina (jagused 5−8), Lidija Jevsejeva (jagused 9−13). — Finland: Karjalan Kielen Seura, 2008. — 6 elektroništ optišt diskad (CD-DA, 6 č 43 min 67 s): stereo.

### Kändused
* Ildazen vuottajes/ Kiännökset karjalakse P. Sem'onov. — Petroskoi: Periodika, 2001. — 144 lp.
* Puškin A. Kapitanan tütär: pitkükerdomus/ Пер. П. М. Семёнов. — Petroskoi: Periodika, 2005. — 118 lp.
* Lev Tolstoi. Lapsile/ Пер. П. М. Семёнов. — Петрозаводск, 2012. — 110 lp. ISBN 978-5-9631-0153-7.
Viruen

**Viruen** (, vallon.: *Virwin*) om jogi Bel'gijas da Francijas. Maas-jogen hura ližajogi.

Piduz om läz 22 kilometrad. Basseinan pind — 593 km².

Jogi sädase Ardenniden pautkil 149 m ü.m.t., O-Blanš- i O-Nuar-jogiden ühthejoksmusel. Jokseb Bel'gijadme 18 km, sid' Francijadme nell' kilometrad. Lankteb Maas-jogehe 108 m ü.m.t. korktusel.

## Homaičendad
Virtanen Veikko

**Veikko Armas Virtanen** (mugažo suomen kelel; sünd. 14. heinku 1928, Hel'sinki, Suomenma — kol. 17. uhoku 2026) oli tetab suomalaine organmaster.

Ičeze elos mez' lendi enamb 150 organad; kaikiš znamoičembad niišpäi — Temppeliaukion (1975), Lahtin Ristun jumalankodin (1978) da Turkun jumalanpertin (1979−1980) organad. Virtanenan *Urkurakentamo Veikko Virtanen OY*-edheotand baziruiše Espoos. Nügüd' hänen poig ižandoitase organtöl mugažo.

## Homaičendad
Lembolovon järv

**Lembolovon järv** (,  «lemboinjärv») om Venäman järv Karjalan kaglhal Leningradan agjan Vsevoložskan rajonan pohjoižes.

Pit'k järv suvespäi pohjoižhe. Pind om 12,5 km², sijadase 49 m ü.m.t.. Järv om 8,3 m süvütte. Basseinan pind — 316 km². Mainitase vn 1500 Uz'lidnan Vodin pätinan aigkirjas kuti Lembagalinjärv (). Mülüb Ladogan basseinha. Randad oma koverikahad, kukhikahad, mecanke. Vaskelovo-külä om saudud järven keskuzpalan randal.

Lanktas koume joged: Gruzink, Muratovk, Roik, i viž ojad: Kivarinoja i nell' nimitont. Lähteb üks'jäine Vjun-jogi (ende Lembolovk).

## Homaičendad
Optimal

**«Optimal»** oli saksalaine neiččiden diskopop- / džaz- / sintipopgrupp Osnabrükaspäi, 1983. vlpäi 1985. vhesai.

## Mülükund
Mülükundas oliba:
* Sabina Lürenbaum (, hän linni tetabaks kut Secret Star) — pään'
* Karolina Katarina Müller (, linni tetabaks kut C. C. Catch) — pään'
* Sil'vija Fröčel' (saks.: *Sylvia Frötschel*) 
* Klaudija Štürcenbeher (saks.: *Claudia Stürzenbecher*).

## Istorii
Grupp änetoiti vaiše kaks' singlad toižetujas mülükundas.

Ühten ezinendan aigan prodüser Diter Bolen homaiči heid i tariči ühthižtön kahtele ühtnijale. Jäl'ges sidä kollektiv čihozi. Karolina linni ani tetabaks diskoedestajaks edelespäi Evropas, a vot Sabinan da Sil'vijan kar'jerad oliba vähemb satusekahad. Klaudijan personaline elo om tundmatoi.

## Diskografii
### Singlad
* 1983 — *Er war magnetisch* (Se oli magnitine)
* 1984 — *The Good Bye (feat. Silke)* (Nägemižhesai)

## Homaičendad
Gar d'Aržikur P'jerrpon

**Gar d'Aržikur P'jerrpon** (franc.: *Gare d'Hargicourt — Pierrepont*) om raudtestancii Francijas, Am'jen—Komp'jen'-linijas. Om Aržikur-kommunan südäimes, läz P'jerrpon sür Avr-kommunad.

Om üks' platform.
Ph. Stanislavan jumalanpert' (Piter)

**Ph. Stanislavan jumalanpert**' () om katoline jumalanpert' Piteriš. Om saudud vozil 1823−1825, arhitektor — David Viskonti.

Jumalanpert' sijadase Pečatnikoiden Ühtnendan irdal Admiralteiskii-rajonas, mugažo Masterskai-irdal, Kolomenskii-sarel. Se om 19. voz'sadan arhitekturine muštnik. Om saudud klassicizm-stiliš. Mülü — 700 ristithusai.

Pühäpert' om saudud Stanislav Boguš-Sestrencevičan pertin sijas. Hän služi ezmäižen katoližen mitropolitan Venäman imperijas, sirdi toižhe pertihe da andoi tarhad jumalankodikundale. Vozil 1934−1996 kävutihe pühäpertid toižeks: ezmäi varažom oli olmas, sid' gazmaskiden ceh, «Rot Front»-fabrikan ceh (1961. — 1980-nded voded), modan salon i aktzal. Vozil 1996−1998 sur' kohenduz da restavracii mäniba. Vl 1998 jumalanpert' om pühästadud da avaitud uskojiden täht. Hengeline kirjišt radab pühäpertinno.

## Homaičendad
Komiks

**Komiks** ( «ilosine») om pirtud istorijad, sanutesed kuviš. Komiks ühtenzoitab ičheze literaturan i kuvadamižčomamahton pirdoid.

Om toižid-ki nimitusid necen čomamahton i sen toižendoiden täht — pirtud istorijad, järedoile komiksoile — grafižed romanad (vai grafižed novellad), lühüdoile — stripad. Ičeze nimitused oma komiksoiden täht erazvuiččiš maiš niiden šingotadud industrijanke. Ozutesikš, francijankel'žes mirus komiksad kuctas *bande dessinee* (pirtud lent) vai *BD*, japonižiden komiksoiden nimi om *[[manga]]*.

Komiks om starinoičendan i vizualižen tegendan ühtmuz, heredamb mi fil'm, nägusen tedoidajiden enambusen melen mödhe. Voib olda sanoidenke vai niita. Kuvatas erazvuiččiden žanroiden istorijoid, niiden kesken čomamahtoižen literaturan, no kaikiš enamba levitadud komiksoiden žanrad oma ozaitelemižed i karikatur istorižešti. Kinon, vändoiden i literaturan uz' žanr libui komiksoišpäi — starinad ülävägimehiš.

## Palad
Komiksan standartižed palad oma:
* Kor' — andab mel'kuvad südäiolendas. Mülütab pirdatesen ližaks: nimi, kompanijan znam, arv, reklam, dat, pirdajiden allekirjutesed. Voib olda kahtel lehtpolel: ocpol' i tagapol'.
* Frontspis — pirdatez edel titullehtest. Andase enamba tedoid komiksas.
* Titullehtez — lühüdad ezisanad, tegijoiden, pirdajiden, konturpirdajiden nimed. Voib sel'gitadas penil kuvil.
* Südäiolend (Päine pala) — lehtpoled, niiden lugu om röunadusita, no järgeline om 20..40 lehtpol't.
* Ližapol' () mülütab ližapirdatesid päpirdajišpäi vai komiksan toižiš ühtnijoišpäi. Ozutesikš, ned oma koren al'ternativižed variantad.

## Istorii
Starinoiden kuviš vero libub kall'voimujpirdandaspäi völ, niiden kuvad mülütiba kogonašt süžetad. Amuižen Egiptan mastarid kuvaziba ičeze jumaloid i verotegoiden süžetid pühäpertiden i kaumusiden seinil; se-žo harakterizui hristanuskondan kuvid i kirjoid seinil. 16.-17. voz'sadoil Ispanijan territorijal (Valensii, Barselon) zavottihe möda pühämehiden elostarinoid peniden gravüriden serijoikš mujubumagal, nimitihe niid «alliluja»; pojavad tegesed sur'il'man süžetidenke nimitihe . Voib löuta komiksan ezimel'kuvid Evropan 18. voz'sadan karikaturas, Venän lubok-žanras.

Kuvatadud istorijoiden erigoittud tehmine zavodihe fabrikal Epinal'-lidnas (Francijan pohjoižpäivnouzm) 19. voz'sadal.

## Kacu mugažo
* Grafine roman
* Lubok
* Manga
* Fotokomiks

## Homaičendad
Londuz

**Londuz** om Mirun materialine mail'm, faktižikš — naturaližiden tedoiden opendan päobjekt. Elon fenomen om olmas vaiše Mal i tedoidase eriži fizižes mail'maspäi.

## Tärtusen šingotez
Amuižen Grekanman filosofad sädiba londusen konceptad. Severz'-se voz'sadoid tagaz nügüd'aigaine tedometod sündui, i londuz kändihe siš passivižeks realižuseks, kudamb eläb vajehtamatomiden üleižiden käskusiden mödhe. Industrialižen revolücijan aigaspäi «londuz»-termin kävutase znamoičemha koskmatont ümbrištod, *londuseližen [[elämižümbrišt]]on* tärtuses (kaik, miše jäi ümbriradmižeta ristituil). Mugažo londuz mainitase geologijha sidoden.

Londusen kul't om olmas paganuz-religijas. Londusen tem om šingotadud čomamahton romantizm-čuraduses.

## Ümbrikirjutand
Londusen päine eriližuz om cikline šingotez. Sen aigan nouzendan processad vajehtadas vitkostust hilläšti, kazvandad fazaspäi unen fazaha. Elon olend valatoitab Maha lujas, oz., toižeti planetan atmosferan mülündan. Londuseližed sistemad sadas tazoolendad. Atmosfer i veden olemine oma kaikiš znamasižembad faktorad ekosisteman täht Man pindanno.

Erištadas nenid londusen car'kundoid londusentedos: mineraline (elämatoi londuz), kazmused, živatad (vn 1735 Karl Linnein jagand), protistad (Ernst Genrih Gekkel', 1866), mahused (Vasilii Dokučaev, 1883), sened da babukad (Robert Uitteker, 1969), arhejad (1977), bakterijad.

## Ekosistemad
Ekosistemoiden päižed komponentad oma mahuz, vezi, eläbad olijad, atmosfer i päiväižen vauktuz. Ekosistem om dinamine, vajehtase kaikenaigašti, sen struktur i mülünd märičese ümbrišton faktoroil. Todesižikš londuseline ekosistem, koskmatoi londuz, jäb vaiše tahondoiš ristitun olendata, sätas kel'dtahoid sen täht.

Ekologii tedoidab eläbiden organizmoiden ičekeskeižid tegoid ümbrištonke.

## Kacu mugažo
* Kosmos (avaruz)
* Londuzkund
* Mail'm

## Homaičendad
Pont V'je (Al'bi)

**Pont V'je** ( — «Vanh sild») om sild Al'bi-lidnkommunas (Francii), Tarn-joges päliči.

Sild sijadase suvižes Oksitanii-regionas. Piduz — 150 metrad. Eziauguižešti sild oli saudud vll 1035−1042, om letud tošti 13. voz'sadal. Ližasaudihe äi kerdoid. Valdkundan istorine muštnik vspäi 1921.

Amussai muit radoi sildan agjoidenno. Se abuti holitada sildad i lidnan pudotesid, vei eländpunktan kommertižele šingotesele.

## Homaičendad
Stroicanpäiv

**Stroicanpäiv** om üks' hristanuskondan kaikiš surembiš praznikoišpäi (pühänikoišpäi).

Pühänik om pandud Pühähengen apostoloiden tulendan mannoks oiktastuseks. Vižkümnendel päiväl mail'man apostoline jumalankodikund om sätud hristianižen veron mödhe.

Ortodoksižed hristanuskojad oigetas pühäpäiväl, 50-ndel päiväl Äipäivän jäl'ghe. Tehtas jumalanradnikoičendoid, festivalid, rahvahankävelendoid. Stroicanpäiv om keväden jäl'gmäine pühänik. Venän veron mödhe pühäpertin dai kodiden lava kattase veresal kasardud heinäl, čomitadas jumalaižid koivun barbil, sobiden muju om vihand, vauged vai kuldakaz.

Pühähengen (Rahkoiden) päiv oigendase jäl'geližel päiväl, ezmärgel.

Katoline i lüteranine jumalankodikundad oigetas Vižkümnent päiväd, heiden Stroicanpäiv linneb nedališ, tuleban aigan pühäpäiväl, 57-ndel päiväl heiden-žo Äipäivän jäl'ghe, ka se oleskeleb aigemba mi ortodoksižil hristanuskojil päpaloin.

## Stroicanpäivhä sidodud vepsän muštatiž

* *Äipäiv sanui: minun täht soba hot' kulu da puhtaz. Stroičanpäiv sanui: a minun täht soba hot' pautnasine da uz'.*


## Homaičendad
Fasmer Maks

**Maks Julius Fridrih Fasmer** (, ; sünd. 28. viluku 1886, Piter, Venäman imperii — kol. 30. keväz'ku 1962, Päivlaskmaine Berlin) oli Venäman augotižlibundan tetab germanijalaine kelentedomez', leksikograf, slavist i balkanist.

Fasmer redaktirui gidronimoiden vižtomašt vajehnikad («Venäkel'ne vezištoiden vajehnik») i «Venäkel'žed geografižed nimed»-kogodust. Tedomez' pästi monografijoiden kümnekirjašt serijad slavižiden rahvahiden filologijas i kul'turas (1925−1933). Fasmeran koumetomaine «Venäkelen etimologine vajehnik» (1950−1958) kändihe hänen äivoččiden tedoidusiden ühthevendaks.

## Homaičendad
Valendas

**Valendas** (mugažo saksan kelel, ) oli žilo da kund (kommun) Šveicarijan päivnouzmas, Graubünden-kantonas.

Kund sijazihe kantonan lodehes, 810 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Vn 2012 lopindas kundan eläjiden lugu oli 298 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 555 eläjad vl 1850.

2013-nden voden vilukun 1. päiväl Valendas-, Ferzam-, Zafin- da Tenn-kundad oliba ühtenzoittud Zafintal-kundaks.

## Homaičendad
Tullei

**Tullei** vai **Döl** om erazvuiččiden gazoiden valuiden likund, puhub gorizontaližhe čuradushe atmosferas. Mal se om il'man valud, todas sän vajehtusid i levitadas sadegid, märitas metril sekundpigudes paksumba kaiked.

Tulleid erinesoiš vägen mödhe: brizaspäi uraganhasai. Klassificiruidas masštaban, hätkeližusen (torokoikaz tullei, briz, fön, musson, passat), čuradusen i augotižlibundan mödhe mugažo. Kaikenaigaižed kovad tulleid voidas veda travijoihe valatoitusihe ümbrištos (erozijad i m. e.). Lühüdaigaine kova tullei voib mureta ristitun sauvusid.

Ristitun ižanduz kävutab tullein energijad, elektrostancijad-tulleifermad sätas elektrust pahoita čudegita. Enččel levitadud avaros purehlaivad i tulleimellicad radoiba tullein abul, nügüd' il'mšurud i jahtad ottas kävutamižhe tullein väged. Tullei abutab levitada kazmusiden semnid.

## Tulleihe sidodud vepsän tärtused
* *Lendandtullei* — loptuh-läžund.
* *Muiged tullei* — tullei vilunke.
* *Tulleikibu* — läžund tullein rahkoišpäi.
* *Tulleipeza* — kuhmun toižend pus.

## Tulleihe sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed
### Muštatišed

* *Dölota koivuine ei koiverdelde.*
* *Koir nutab, tullei kandab.*
* *Kuna döl, sinnä i mel'.*
* *Pohjoižtulleiš eile lämäd, emindamas eile mamad.*
* *Päivnouzm ei heita tullein puhundad, kuni ei vihmu; ak ei heita lajindad, kuni ei itke.*
* *Tullei päs käveleb.*


### Ozoitez

* Vellen hebošt ei voi tabata, sizaren laudruzuid ei voi kerata. (ahav da taivaz)


## Kacu mugažo
* Päiväižtullei
* Tulleihein

## Homaičendad
Mišel' (pajatai)

**Mišel**' (), todesine nimi — **Mihaela Ožog** (; sünd. 12. sulaku 1993, Sorokad, Moldov) om moldovalaiž-romanijalaine pajatai.

## Kar'jer
Ezineb vižvoččes igäspäi. Oti prizsijad erazvuiččiš muzikkonkursoiš (Venämas, Moldovas, Bolgarijas, Turkanmas, Francijas, AÜV:oiš). Debütine singl, «Only You», om änetadud 2011. vodes (duetas Randinke; hän-žo om Mišelin prodüser). Nece pajo, kut «It Feels So Good»-ki, om mülütadud Venäman, Ukrainan, Moldovan i Romanijan hitparadoihe. Nügüd' edestai vaumištub ičeze ezmäižen al'boman pästandale.

Venämas Mišel' tetab mugažo ühthižtön DJ Leonid Rudenkonke tagapäi. Heiden ühthine rad — «Love is a Crime» — om pästtud 2013-ndes vodes.

## Diskografii
### Singlad
* *Only You (feat. [[Ropča Andrei|Randi]])* (2011) — RUS #8, EUR #98
* *It Feels So Good* (2012) — RUS #17
* *Ray of Light (feat. Randi)* (2013)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Mišel'-pajatajan biografii ''Feisbuk''-saital.
Shaka Muv

**Shaka Muv**, todesine nimi — **Miruna Manesku** () om romanijalaine pajatai evropop- i R'n'B-stiliš.

Debütine «Save Save»-singl om änetadud vodes 2011 duetal Randinke, hän-žo om Shaka:n prodüser. Mirunal om erast-se populärižust Romanijas da Venämas. Hän kändihe tetabaks Venämas «Illegal»-singlan tagapäi, kudamb om änetadud venämalaižen DJ M.E.G:an kävutandanke. Mugažo pajatajal oli ühtnižtöd «Party Collective»-gruppanke i John Puzzle:anke.

## Diskografii
### Singlad
* *Save Save (feat. [[Ropča Andrei|Randi]])* (2011, Päzuta Päzuta)
* *Illegal (feat. [[DJ M.E.G]] & JJ)* (2012, Illegaline)
* *Crazy* (2013, Meletoi)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Shaka Muv:an lehtpoled ''Vkontakte''-saital.
Očkad

**Očkad** oma kaikiš levitadud optine ladim, kudamb om märitud nägemižen paremboičendale vai sil'miden kaičendale erazvuiččiš varuitomiš painegišpäi.

## Kacu mugažo
* Monokl'
* Očkad ujundan täht
* Očkad päiväižespäi
* Kontaktižed linzad

## Homaičendad
Sumeg

**Sumeg** om atmosferine näguz, veden äjüz il'mas, konz vezipurun kondensacijan mučuižed produktad tegesoiš. Vezipuru kändase jän kristalloikš lämudel −10 C° da sen alemba.

Sumegen aigan il'man relätivine nepsuz om ülemb mi 85 % i läz sadad procentoid paksus kuivman päl. Pakaižen aigan eländpunktoiš sumeg voib olda penembanke relätiviženke nepsudenke (50% da sen alemba) redustandan tagut, sidä kesken LEK:oiden i likutimiden vezipuruil. Sumegen hätkeližuz oleleb severz'-se časuid vai lühüdamb edel päidust, vai severz'-se päivesid vilusän aigan.

Sumeg telustab transportan radod, aviacijan päazjan, i sen endustuz om tarbhaine. Ku nägubuz poleneb 200 metrhasai da sen penemba, ka lugetas sumeged lujaks. Venäman territorijal sumeg oleleb kaikiš paksumba suvižiš tün'valdmerižiš portoiš, päividen koumandeshesai vodes. Himijan kacegespäi sumeg om aerozol' nozolanke alusenke, kolloidine segoitez.

Kävutadas ratud sumegid tedoidusiš, himižes tegimištos, lämuztehnikas, toradamha kazmusiden travijoid.

## Homaičendad
Vezipuru

**Vezipuru** om veden gazanvuitte olend mujuta, maguta i hajuta. Läz kaik vezipuru sijadase Man troposferas.

Vezipuru sädase veden molekuloil sen purustusen aigan, nozolan veden kehumižes vai jän sublimacijal. Puru kucub konvekcijan valuid il'mas, ned vedadas pil'viden sädandannoks märitud arvoimižiš.

Puru voib kätas kerdalaz kovaks olendaks (desublimacii) — jän kristalloikš. Nimitadas vezipurun grammoiden kaikiš surembad voimusišt lugud il'man kubižes metras sen absolütižeks nepsudeks. Il'man relätivine nepsuz märičese procentoikš absolütižele.

## Homaičendad
Ac (jogi)

**Ac** () om Venäman jogi Baikalantagaižen randan suvipäivlaskmas, sen Krasnii Čikoin rajonas. Om Čikoi-jogen hura ližajogi, Jenisei-jogen oigedpol'žen basseinan pala.

Augotase Asan mägisel'gan pautkil. Piduz om läz 85 kilometrad, basseinan pind — 2150 km². Voden keskmäine vedhuz om 18 m³/s.

Joginišk sijadase Jablonovijad-mägiden suvipalas. Jokseb mägiden pautkidme lodeheze. Jogi oleleb jädunu kül'mkun ezmäižes palaspäi sulakun lophusai. Sur'veziden kaks' päd: semendkus lumen sulandan tagut i heinkus-elokus vihmsezonan aigan. Madalan veden olend tuleb lujiden pakaižiden aigan.

## Homaičendad
Sendak Moris

**Moris Sendak** (; sünd. 10. kezaku 1928, Nju Jork, Nju Jork (štat), AÜV — kol. 8. semendku 2012, Danberi, Konnektikut, AÜV) oli amerikaine lapsenkirjutai da kuvatai. Tetab kut «Sigä, kus bukačkulud elädas»-kirjan (1963) tegii.

## Homaičendad
Rajan Petti

**Petti Rajan** (), todesine nimi om **Bridžit Rajan** (; sünd. 6. semendku 1961, Vuppertal', Pohjoine Rein da Vestfalii, Saksanma — kol. 23. heinku 2023 siš-žo), oli saksalaine evrodiskopajatai.

## Kar'jer
Petti Rajan linni tetabaks 1980-nziš voziš jäl'ges *«You're My Love, You're My Life»*-singlan pästandad. Toižed populärižed pajod oma *«Love is the Name of the Game»*, *«Stay with Me Tonight»* dai *«I Don't Wanna Loose You Tonight»*. Debütine *«Love is the Name of the Game»*-al'bom oli populärine Kitaiš i Japonijas.

Žalleičendaks, hänen hoštuz oli lühüdaigaine, i sid' hän (kut äjad diskoezitajad-ki) ezini i oli satusenke eduzližikš Venämas.

Naine koli hätkeližen läžundan jäl'ghe vn 2023 heinkus.

## Diskografii

### Al'bomad
* 1987 — *Love is The Name of The Game* (Armastuz om vändon nimituz)
* 1989 — *Top of The Line* (Parahim)

### Singlad
* *Stay With Me Tonight* (1986, Jä minunke öks)
* *You're My Love, You're My Life* (1986, Sä om minun armastuz, Sä om minun elo)
* *I Don't Wanna Loose You Tonight* (1987, En tahtoi jäda sinuta öks)
* *Since You Came Into My Life* (1989, Sikš ku sinä tuled minun eloho)
* *You're My Love, You're My Life '98* (1998, Sä om minun armastuz, sä om minun elo '98)
* *Das Matterhorn* (2003, Matterhorn-mägi)
* *Lay Love on You* (2003, Panda armastust sinun päle)
* *Ohne Zweifel* (2004, Heilümata)
* *Wind im offnen Haar* (2005, Tullei pal'hiš hibusiš)
* *Du bist frei* (2005, Olet joudjaližed)
* *I Gave You All My Love* (2005, Andoin sinei kaik minun armastust)
* *Time to Say Goodbye* (2005, Aig tuli sanumha nägemižhesai)

### Kompiläcijad
* *Disco Collection* (2001, Diskon kogoduz)
* *All The Best* (2006, Kaik parahim)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Petti Rajanan oficialine sait (''pattyryan.de''). 
* Venäkel'ne fansait (''patty-ryan.ru'').
Beinbridž (Džordžii)

**Beinbridž** () om AÜV:oiden lidn Džordžii-štatan suvipäivlaskmas. Se om Dekeiter-ümbrikon administrativine keskuz.

## Istorii
Ezmäine evropalaižiden žilo oli olmas kut torguindpost 18. voz'sadan lopus, Džeims Bördžes (*James Burges*) pani sen alust. Eländpunkt om registriruidud oficialižeks vn 1829 22. päiväl tal'vkud. Nimitihe AÜV:oiden sodamerivägiden Uil'jam Beinbridž-kommodoran (*William Bainbridge*) kanzannimen mödhe, mez' oli USS Constitution-purehlaivan käsknikan. Beinbridž om Dekeiter-ümbrikon keskuseks ümbrikon alusenpanendan aigaspäi vll 1823−1824.

Beinbridž šingotase aviacijan holitišiden parkan i jogiportal (merilaivad-ki voidas ujuda sihesai), opendusen i kul'turan (kuvagalerei, pen' teatr) aluzkundoiden sijaližeks keskuseks.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalas, Flint-jogen randal (240 km pitte, mugažo anglijan kelel, Meksikan lahten bassein), läz sen jogensud, 37 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Florid-štatan Tallahassi-pälidnhasai om 70 km suvhe.

Beinbridžan saum vezid om kuz' procentad (3,1 km²).

## Eläjad
Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 697 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 12 714 eläjad vl 1960 i om nügüd', ümbrikon läz pol't.

Vn 2020 rahvahanlugemižen mödhe lidnalaižiden keskes ristitud afrikan augotižlibundanke oma enambuses (nell' seičemendest), evropalaižed otiba 35 %, ispanijan i latinan augotižlibundanke — viž procentad, toiženke i segoitadud augotižlibundanke — nell' procentad.

## Irdkosketused
* Lidnan informacine sait (''bainbridgecity.com''). 
* Dekeiter-ümbrikon oficialine sait (''decaturcountyga.gov'').
Kobencl' Lüdvig fon

**Iogann Lüdvig Jozef fon Kobencl**' (; sünd. 21. kül'mku 1753, Brüssel', Suvialamad, Pühä Rimalaine imperii — kol. 23. uhoku 1809, Ven, Avstrijan imperii) oli avstrijalaine diplomat da valdkundmez', graf. Mülüi Kobenclid-heimho.

Mez' oli Gabsburgoiden monarhijan oigenu Venäman imperijas vozil 1779−1784, radoi sur'oigenudeks siš vll 1784−1797 i 1798−1800. 1800-ndes vodes linni Avstrijan imperijan ezmäižeks röunantagaižiden azjoiden ministraks (vn 1805 tal'vkuhusai). Koblenclin znamasine tond om monarhižiden koalicijoiden organizacii revolücišt Francijad vaste.

## Homaičendad
Kuldsar'ved Gallehusaspäi

**Kuldsar'ved Gallehusaspäi** oliba kaks' kuldašt sar'ved (üks' tobjemb tošt), kudambad oliba löudud Gallehusas Suvijutlandijas (Danii). Pidemb sar' oli löudud vl 1639, a toine — vl 1734, vaiše 15-20 metras sijaspäi, kus oli löudud ezmäine. Sar'ved datiruihe V voz'sadal, niil oliba kuvatud tuhlakod mifologižed figurad. Penembal sar'vel oliba kirjutez vanhembil runoil:

: 
: **ek : hlewagastiz : holtijaz : horna : tawido**
: *Minä Hlevagastiz Hol't-heimospäi tegi sar'ven*

XIX voz'sadan augotišes sar'viden originalad oliba vargastadud i sulatud udheze. Sar'viden varatud pirdandkuviden mödhe oma tehtud kopijad, kudambad kaičese Danijan Nacionaližes muzejas Kopenhagenas i Mösgard-muzejas läz Orhusad. Sar'viden kopijad mugažo oliba vargastadud (i sid' pördud tagaz) kahtišti.

## Literatur
* Willy Hartner: *Die Goldhörner von Gallehus*. In: *Bild der Wissenschaft*, Stuttgart 1972,11,1210-1216. 
* Willy Hartner: *Die Goldhörner von Gallehus*. F. Steiner, Stuttgart 1998. ISBN 351500078X. 

## Homaičendad
Kall' (külä)

**Kall**' () om pen' vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen (Podporožjen) rajonan pohjoižpäivnouzmas, sen Ust'kan lidnankundas.

## Geografijan andmused
Kall'-külä sai ičeze vepsän nimen järgeližetoman kall'sel'gan tagapäi läheli eländpunktad, kudamb om atipine reljef sile tahondale. Se om 1,4 kilometran pitte, i pordhan korktuz om vižkümnehe metrhasai. Nece kall'sel'g om Venäman eriline varatud londuzterritorii.

Külä sijadase Süvär'-jogen oiktal randal, läz Äništ. Matkad Ust'kahasai om 15 kilometrad «Petroskoi — Ust'ka»-avtotekeskustadme.

## Eläjad
Kall'-külän eläjiden lugu oli 35 ristitud 2007-ndes vodes, enambuz heišpäi — etnižed vepsläižed. Sen ühtes, 19. voz'sadan lopindal vepsän augotižlibund oli kaikil eläjil. Kaik 34 eläjad oli registriruidud küläs vl 2017. Vn 2021 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän ristitišt oli 17 kaikenaigašt eläjad, heišpäi kaik kirjutihe venälaižikš. Kaikiš suremb eläjiden lugu oli 421 ristitud vl 1905. Külän ristitišt poleni teravas nevondkundaližen aigan.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Dmitrii Solunalaižen jumalanpert' om saudud Kall'os vl 1783.

## Homaičendad
Hala

**Hala** vai **Hüde** om koviden atmosferižiden sadegiden toižend.

Näguz oleskeleb venos vönes, i sen toižendad oma kaikenvuiččed vilumbas klimatas. Hala om jän hoik šoid, kristallad, kudambad kattas man i kaluiden pindad fraktaližes processas mahusen negativižen lämusen, vähäpil'vekahan taivhan i venon tullein aigan. Veden desublimacii tegese nepsas gazaspäi vilugoittud objektoil — mahusen pind, hein, lumikate da toižed lapakoiktad pindad päiči siledoiš. Väll' tullei abutab haloiden panendale, kovahk tullei telustab.

Paneb lujad halad sügüzel paksus, konz il'man lämuz vajehtase läz noläd hätken vällän insoläcijan tagut. Halan kristalloiden form om erazvuitte pakaižen lämudhe kacten: kuz'saumaine prizm vällil pakaižil, platad keskmäižil lämuzil i tul'cad neglad lujil pakaižil.

## Homaičendad
Baltika (oludenkeituden kompanii)

**Oludenkeituden «Baltika»-kompanii** () om kaikiš suremb venämalaine oludenkeituden kompanii. Päfater sijadase Piteriš.

Kompanijan ezmäine tegim radaškanzi Piteriš vl 1990 kuti «Baltika — Sankt-Peterburg». Taimuraz Bolloev-edheotai osetijan augotižlibundanke oli sen tegimen direktoran, sid' pädirektoran i prezidentan vll 1991−2004. Edheotand oli privatiziruidud, oli avoinudeks akcionersebraks vll 1998−2014. Vll 2012−2014 danine Carlsberg Group-kompanii lainzi «Baltikad» i kändihe sen üks'jäižeks valdoičijaks skandinavižen Baltic Beverages Holding-kompanijan kal't. Vl 2021 kompanijan radnikoiden lugu oli 8860 ristitud. Tehmižlavuded sijadasoiš neniš lidnoiš: Piter (pätegim), Habarovsk, Jaroslavl', Novosibirsk, Rostov Donal, Samar (Kinel'skii-žilo), Tul, Voronež, verhiš maiš — Baku. Edel vn 2015 semendkud tegimed radoiba Krasnojarskas i Čeläbinskas mugažo.

Venälamaine kompanii pästab produkcijad enamba mi kaks'kümnen torguindmarkan al, oluden ližaks ned oma vas, mineralvezi, energetižed jomad.

## Irdkosketused
* «Baltika»-kompanijan oficialine sait (''corporate.baltika.ru'').
Kičoja

**Kičoja** (mugažo **Čuroja**) () om pen' vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen (Podporožjen) rajonas kaikenaigaižeta ristitištota (vl 2010). Külä mülüb Vinglan küläkundha.

## Istorii
Ezmäine kirjutamine Kičojan polhe om datiruidud vl 1563. Mülüi Skobelicinad-pomeššikoihe edelespäi.

## Geografijan andmused
Matkad Kos'kenaluine-rajonkeskushesai om 105 km pohjoižhe. Matkad küläkundan Vingl-keskushesai om 23 km pohjoižpäivnouzmha. Ühtenzoituz mail'manke putub vaiše päliči Ojat'-joges oiktas randaspäi, ei ole hüväd jaugnikted. Üks'jäine ird om olmas eländpunktas — Jogentagaine (*Заречная*).

## Eläjad
Vl 2007 vaiše üks' kaikenaigaine ristit eli küläs (mez', i hän om vepsläine). Hot' vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe külä seižub kaikenaigaižeta ristitištota, dačnikad ajeltas tänna kezan aigan. Pidab sanuda, miše Kičojas ei olend nikonz äjan rahvast, ezikät, sen kožutoman sijadusen tagapäi.

Pämel'heižtaho — pen' ph. Mikulai-čudonsädajan kivičasoun'.
Podravske Sesvete

**Podravske Sesvete** om žilo i kund Horvatijan pohjoižes. Mülüb Koprivnica Križevci-ümbrikho (županijha).

Kundan pind om läz 30 km². Se sijadase ümbrikon suvipäivnouzmas, 111 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Podravske Sesveten kund mülütab necidä žilod vaiše. Kundan territorii levitase Drav-jogen vägekahas alangištos. Mad'jaranma zavodiše Dravan taga koumes kilometras pohjoižpäivnouzmha žilospäi.

Vl 2011 kundan eläjiden lugu oli 1628 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 3450 eläjad vl 1921. Eläjad oma horvatijalaižed (99 %) i katolikad, kut voz'sada tagaz-ki. Žilo om ümbärtud maižandusen edheotandoil, om sömtegimišton kompanijoid mugažo.

## Irdkosketused
* Kundan oficialine sait (''podravske-sesvete.hr'').
Ragiž

**Ragiž** om atmosferižiden sadegiden toižend. Se kogoneb kehkran forman šoidukahiš läbinägujiš jäpalaižišpäi tobjimalaz, no oleskeleb erazvuiččen väran-ki forman, lumisüdäitukunke.

## Ümbrikitjutand

Paneb ragišt lämän voz'aigan päiväl päpaloin, suriš korktoiš pimedoiš kogopil'višpäi, valegenke i jumalansän aigan. Pandud raghen šoid voib sadas severzihe-se santimetrihesai. Raghen hätkeližuz oleleb viž..kümne minutad paksumb kaiked, čashusai harvoin lujas.

Raghen paloiden suruz oleleb 1..100 mm da sen enamba, henomb om lumisurin. Erasti paneb toižid kaluid raghenke, oz., pähkmid. Raghen palaižed sädasoiš pil'ven kül'mdud statjaližešti vezitippuiš ümbri. Lanktenuden raghen lämuz om 0 C° paksus, oleleb −13 Cel'sijan gradushasai. Il'man ülenijad valud oma tarbhaižed raghen sädamižen täht.

Raghen panend om harv näguz polärižiš i tropižiš maiš (tropikoiš paneb mägitahondoile), mugažo harv öližel aigal i meren päl, konz läz ei olele il'man ülenijoid valuid. Paneb ragišt venon vönen levedusiš paksumba kaiked, i nägusen paksuz rippub edhudespäi mererandalpäi, lähemb ka paksumb.

## Vigad
Järedan raghen lönd tob todesižid vigoid ristitule da hänen ičezkaluištole. Se murendab katusid, stöklid, avtoiden konorid, živatad pölištudas, maižandusen semendused i satuz poletas.

Amptas reagentad (hahktinan vai hobedan jodid) raketoil vai šlibakoil pil'ven vilhu palaha päzutamha järedan raghen sädandad. Reagent sädab enamba sijid vezitippuiden koncentriruindan täht, i raghen henod palad ei lanktkoi maha eskai erasti, suladas il'mas. Ende komed kulund abuti kaitas raghespäi: kelloiden bangutez, juraižimiden ambundad.
Pandemii

**Pandemii** ( *pandemia* — *«kaik rahvaz»*) om pošavan toižend. Se levigandeb kaiken valdkundan territorijadme, erasišti susedvaldkundoidme-ki i äjidme mail'man regionidme, ku ristituil eile immunitetad infekcijad vaste.

Voib mända teravas, sporadižikš, äi vozid, nece rippub läžundan inkubacižes pordospäi i alištusespäi gigienan ohjandimile. Pandemii tuleb ristituile paksumb läžujiš imetaiživatoišpäi.

Ozutesed — holeran, grippan, paharuben, tuberkulözan epidemijad. Millionad ristituid oliba da lindäs niiden žertvoikš.

Pandemijad oleskeldas mugažo maižanduzkul'turoiden i kabjživatišton keskes. Varuližed kertläžundad voidas kucta näl'gad, sen tagut kävutadas erazvuiččid märid (vakcinacii, selekcii da toižed).

## Homaičendad