open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Däižed lindud lanktoba oksilpei

**«Däižed lindud lanktoba oksilpei»** (kirjankelel: *Jäižed lindud lankteba oksilpäi*, , ) om 2001-žen voden suomalaiž-vepsläižen Raisa Lardot-kirjutajan runokogoduz vepsän, suomen i venän kelil.

Kirjas om 96 lehtpol't. «Atena»-kompanii (Jüväskülä, Suomenma) pästi kirjad. Runod oma kätud suomen kelespäi. Sädi fotokuvid Mikko Savolainen.
Kalarand

**«Kalarand»** om ezmäine vepsänkeline roman. Sen tegii om Igor' Brodskii.

Kirj om pästtud 2002-ndel vodel Petroskoihe.

## Kirjan annotacii
Igor Brodskin «Kalarand»-roman om ezmäine sur' kirjutez norel vepsän kirjkelel. Brodski kirjutab siš, midä holdutab noren mehen ezmäi kaiked — armastuses. Kalarand om penikaine lidnut, no sigä-ki kehub elo, ristitud oma kosketusiš toine toiženke, sündub erazvuiččed tegoid... Nece kaik jätab süvän jäl'gen noren mehen südäimehe.

## Homaičendad
Bašnin Mihail

**Mihail Bašnin** () oli vepsän runokirjutai.

## Kogodused
* *[[Vanh zirkul]]* (2003)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Karjalan televizijan «Kirjakamari»-oigenduz Mihail Bašninas ''youtube.com''-saital.  (+ venäkel'žed subtitrad)
REMA

**«REMA»** om gruzijalaine al'ternativrok-/nümetalgrupp Tbilisišpäi, 2002. vlspäi. Om üks' populärižiš Gruzijan al'ternativižiš rokgruppišpäi. 

Mülükund om *Kobi Mandžgaladze* (gitar), *Giga Čihradze* (barabanad), *Nik Kiknadze* (vokal, gitar) da *Georgii Kakalašvili* (bass).

## Diskografii
### Al'bomad
* 2007 — *Revived Word*

### Singlad
* 2008 — *Tryin' To Believe*
* 2008 — *Screamin' 4 U*
* 2008 — *Gettin' Ready*
* 2012 — *Feel Me*

## Homaičendad
Kal'kulätor

**Kal'kulätor** ( «lugii») om elektrine ladim erazvuiččiden arifmetižiden operacijoiden täht.

Vajehti nenid mehanižid lugendladimid: abak, čotad, logarifmine jonoštim, arifmometr, mugažo matematižid tablüzid (edel kaiked logarifmižid).

Jagadas kal'kulätorid meton i voimusiden mödhe: koveritomad-järgeližed, tedokal'kulätorad (inženerižed), buhgalteran, finansižed, programmiruidud. Kal'kulätor oleleb elektronižiden časuiden i mobiližen telefonan palaks. Voib ližata kal'kulätoran programad verksaitha.

## Etimologii
Latinine *calculator*-sana «lugii» sauvose *calculo*-verbanformaspäi «lugen», mitte libub *calculus*-vaihespäi «kiveihut» (ottihe niid lugendan täht); *calculus* om *calx*-sanan «mouckivi» diminutivine form.

## Homaičendad
Taranto

**Taranto** ( [ˈtaːranto], sijaline pagin: *Tarde* [ˈtardə],  *Tárantas*, ) om lidn da kommun Italijan suvipäivnouzmas. Mülüb Apulii-agjaha (regionha), om sen Taranton provincijan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud Amuižen Grekanman spartalaižil vl 706 EME *Taras*-nimenke (). 9.-10. voz'sadoil meiden erad lidn oli toran objektaks Vizantijan i arabialaižiden keskes, kaikutte vägestai möi kaik ristitištod orjikš. Vodele 2006 Taranton municipalitet oti velgha €637 mln i eli bankrotnendan proceduras läbi.

Taranto šingotase raudan metallurgijal, kivivoihimižel tegimištol, cementan tehmižel i meriportal. Italijan sodamerilaivišton Ionižen ümbrikon štab radab lidnas.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Ionižen meren Taranton lahten randal, 3..431 m korktusil, 15 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Rimhasai om 430 km päivlaskmha-lodeheze orhal vai 520 km avtotedme.

Klimat om subtropine kuivahk Keskmeren, kontinentan kaikenaigaiženke valatoitusenke. Se om päivoikaz, kezal eriližešti. Voden keskmäine lämuz om +16,6 C°, kezakun-sügüz'kun +22,2..+25,1 C°, tal'vkun-uhokun +9,1..+10,4 C°. Ekstremumad oma −10,0 C° (viluku) i +43,0 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +7,4 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +23,0 C° (tal'vku). Ei voi panda halad semendkus-redukus. Paneb sadegid 425 mm vodes, enamba redukus-tal'vkus (52..63 mm kus), vähemba kezakus-heinkus (11..12 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 61..66 % röunoiš kezakus-sügüz'kus, 73..80 % redukus-keväz'kus.

## Tobmuz

Taranto-lidn jagase kudeks ümbrikoks (äilugu ).

Edeline lidnan pämez' () om Ippacio Stefano (*Ippazio Stefano*, kezaku 2007 — kezaku 2017).

## Eläjad
Vn 2011 Italijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 200 154 ristitud. Kaik 199 561 eläjad oli lidnas vn 2018 lopus. Kaikiš suremb kommunan ristitišt oli 244 101 eläjad vl 1981.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''comune.taranto.it'').
Back for Good Tour

**«[[Back for Good]] Tour»** om saksalaižen Modern Talking-duetan vn 1998 koncertine tur seičemenden studižen al'boman pästandan jäl'ghe sen promotiruindan täht.
* Turan augotiž — 7. semendku 1998, Magdeburg (Saksanma)
* Turan lopind — 31. tal'vku 1998, Vel's (Avstrii)

## Setlist
# *[[You're My Heart, You're My Soul]]*
# *[[Cheri, Cheri Lady]]*
# *[[Brother Louie]]*
# *[[You Can Win If You Want]]*
# *[[Atlantis Is Calling (S.O.S. for Love)]]*
# *I Will Follow You*
# *[[In 100 Years...]]*
# *[[Geronimo's Cadillac]]*
# *Don't Play With My Heart*
# *Lady Lai*
# *We Still Have Dreams*
# *[[Jet Airliner]]*
# *Anything Is Possible*
# *Heaven Will Know*
# *[[We Take the Chance]]*
# *[[Give Me Peace on Earth]]*
# *[[Space Mix]]*
Sontaga

**Sontaga** () om vepsän külä Vologdan agjan Babajevon rajonan pohjoižpäivnouzmas. Mülüb sen Vepsän rahvahaližhe küläkundha.

Külä sijadase Šol-jogen basseinas, läz 160 m ü.m.t. korktusel. Matkad küläkundan Timošino-keskushesai om 26 km suvhe-suvipäivlaskmha, Babajevo-rajonkeskushesai om 117 km suvhe avtotedme. Lähembaižed eländpunktad oma Kaist ani päivnouzmha, Prangatist koumes kilometras pohjoižpäivnouzmha i Janglaht 14 km suvhe-suvipäivlaskmha.

Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän kaikenaigaižiden eläjiden lugu oli 45 ristitud (20 mest, 25 našt), kirjutadihe heid venälaižikš tobjimalaz (84 %), vn 2010 — 44 ristitud.

Vn 2019 sügüz'kulpäi külän tobmin om Angelina Födorovna Gerasimova.
Koumekümne koume (kirj)

**«Koumekümne koume»** om vepsläižen Nikolai Abramov-kirjutajan ezmäine runokirj, ezmäine runokogoduz vepsän kelel kogonaz. Se om pästtud Petroskoihe «Karjala»-pästandkodil vl 1994.

Kirjan redaktor om vepsläine Nina Zaiceva-tedonaine, pästandan redaktor M.F. Hütti. Pirdi i kändi Irina Kart. Runokirj om paindud suomalaižen M.A. Kastrenan Sebran abunke i mülütab läz 40 runod 54 lehtpolel. Kirjan tiraž om tuha egzemplärid.

## Irdkosketused
* Lugeda «Koumekümne koume»-kirjad elektronižes ''library.karelia.ru''-kirjištos. ISBN 5-7545-0662-7
Kurgiden aig

**«Kurgiden aig»** om Nikolai Abramovan kahtenz' kirj, runokogoduz vepsän kelel. Om pästtud Petroskoiš vl 1999.

## Irdkosketused
* «Kurgiden aig» elektronižes ''library.karelia.ru''-kirjamištos.
Pagiškam, vell'

**«Pagiškam, vell'»** () om vepsän Nikolai Abramov-kirjutajan koumanz' kirj, runokogoduz vepsän i venän kelil. Se om pästtud Petroskoihe vl 2005.
Iisusan elo

**«Iisusan elo»** om kirj vepsän kelel läpsiden täht. Siš om lühüdoid starinoid Iisusan Hristan elon polhe i Evangelijoiden ümbristarinoičendad kebnal kelel läpsiden täht.

Nece om ezmäine kirj udel vepsän kirjkelel. Kirj om paindud Suomenmas vl 1991, painai — Biblijan kändmižen Institut.
Derbentan rajon

**Derbentan rajon** (, , ) om Venäman municipaline ühtnik Dagestanan Tazovaldkundan suvipäivnouzmas. Vedase pidust' Kaspijan meren randad.

Pind om 823 km². Eläjiden lugu om 93,282 ristitud (2012).

Administrativine keskuz — Derbent-lidn.

## Homaičendad
Minun rahvhan fol'klor

**«Minun rahvhan fol'klor»** om Rürik Loninan kirj vepsän kelel, vepsän fol'kloran kogoduz. Kirj om pästtud Petroskoihe vl 2000.

Nened sädused oma kogotud kirjaks: erazvuiččed rahvahaližed sarnad, pajod, muštatišed, anekdotad da toižed fol'kloran ozutesed.
Šemeikka Petri

**Petri Šemeikka** (mugažo karjalan kelil; , ; sünd. 1825 (vai 1821), Šemeikka-külä, Suistamo-tulend, Suomenman Sur' kunigahuz, Venäman imperii — kol. 11. sulaku 1915, Ristivaara-külä, Suistamo-tulend, Suomenman Sur' kunigahuz, Venäman imperii, nügüd' Karjalan Tazovaldkundan Sojärven rajonas) oli karjalaine runonpajatai.

Oli sündnu manmehiden kanzha. Vändi kantelel i edesti rahvahanpajoid hüvin. Vl 1900 kuctihe Šemeikkad Hel'sinkin pajopraznikannoks, suomalaine Jan Sibelius-muzikankirjutai arvosti korktas hänen vändod.

Sortavalas muštpacaz runonpajatajale om pandud hänen oiktastuseks vl 1935, «Kalevala»-eposan ezmäižen pästandan sadavoččele jubilejale.

## Homaičendad
Victory

**«Victory»** (*Vägestuz*) om Modern Talking-muzikkollektivan üks'toštkümnenz' studijanal'bom. Se om pästtud voden 2002 18. päiväl keväz'kud.

## Pajoiden nimikirjutez
# *[[Ready for the Victory]]* (3:31, Vaumiž samha vägestust)
# *I'm Gonna Be Strong* (3:30, Naprin käta vägevaks)
# *Don't Make Me Blue* (3:52)
# *[[Juliet]]* (3:37, Džul'jetta)
# *Higher Than Heaven* (3:33, Korktemb mi taivaz)
# *You're Not Lisa* (3:05, Sinä ed ole Liza)
# *When the Sky Rained Fire* (3:45, Konz taivaz vihmub lämoil)
# *[[Summer in December]]* (3:36, Keza tal'vkul)
# *[[10 Seconds to Countdown]]* (3:20, 10 sekundad starthasai)
# *Love to Love You* (3:29, Armastuz armastamha sindai)
# *Blue Eyed Coloured Girl* (4:13, Mujutadud sinižil sil'mil neižne)
# *We Are the Children of the World* (3:16, Olem mail'man lapsed)
# *Mrs. Robota* (3:27, Robota-emänd)
# *If I...* (4:50, Ku minä...)
# *Who Will Love You Like I Do* (4:01, Ken armastadaškandeb sindai minun kartte)

## Homaičendad
Summer in December

**«Summer in December»** (*Keza tal'vkul*) om saksalaižen Modern Talking-muzikgruppan kahesanz' pajo üks'toštkümnendes studižes «Victory»-al'bomas (2002).

Kompozicii om sätud anglijan kelel, evrodens-stiliš. Pajon tegii om Diter Bolen.

Pajon butleg-singl om pästtud sil-žo vodel DJ RavL:alpäi.
10 Seconds to Countdown

**«10 Seconds to Countdown»** (*10 sekundad starthasai*) om saksalaižen Modern Talking-muzikgruppan ühesanz' pajo üks'toštkümnendes «Victory»-studijanal'bomas (2002).

Pajon original om sätud evrodens-žanras. Kompozicii om anglijan kelel, sen tegii om Diter Bolen.

Pajon butleg-singl om pästtud 2002-ndel vodel DJ RavL:alpäi.

## Homaičendad
Virahtan

**Virahtan** (mugažo — **Viraht**, **Virin**; ) om vepsän külä Vologdan agjan Babajevon rajonas. Mülüb sen Vepsän rahvahaližhe küläkundha.

## Geografijan andmused
Eländpunkt sijadase 155..160 m ü.m.t. korktusil.

Matkad küläkundan tobmuden Timošino-keskushesai om kaks'kümne kilometrad suvipäivlaskmha orhal vai 36 km avtotedme, rajonan Babajevo-keskushesai om 127 km suvhe avtotedme. Lähembaižed küläd oma Markutan, Prangatist, Pust.

## Eläjad
Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän kaikenaigaižiden eläjiden lugu oli 11 ristitud (vepsläižed — kahesa ristitud dai venälaižed — koume), vn 2010 — kümne ristitud.

Vn 2019 sügüz'kulpäi külän tobmin om Angelina Födorovna Gerasimova.

## Homaičendad
Volg

**Volg** vai **Volg-jogi** ( [ˈvoɫɡə], mokš. i , , , , ) om jogi Venäman päivlaskmas.

Se om kaikiš pidemb jogi Evropas, sen kaikiš suremb basseinan pindan i vedhuden mödhe. Jokseb Päivnouzmaižedme Evropan alangištodme, keskjoksmuses — siriči Volgaveren ülüdes. Lankteb Kaspijan merhe. Volg om kaikiš suremb jogi mail'mas, kudamb lankteb vedhudetomha vezištho.

## Ühthižed andmused
Jogi om 3 530 km pitte (nellänz' Venämas), basseinan pind om 1,361,000 km², vozne vedhuz — 254 km³. Kaik 151 vezivalud formiruidas jogen basseinad, niiden ühthine piduz om 574 tuh. km. Purde sijadase Valdain ülüdel sos penenno Volgoverhovje-külänno 228 m ü.m.t. läz Tverin agjan päivlaskmašt röunad. Volg kändase laivjogeks Rževas (Tverin agj) da mödvedhe sišpäi. Läz 200 ližajoged lanktas Volgha. Znamasine ližajogi om langenii huralpäi Kam. Volg sädab del'tad (suhištod) lanktes Kaspijha −28 m ü.m.t. korktusel.

Amuižes aigaspäi kävutihe Volgad torguindteks. Ivan Grazii ühtišti jogen randoid ühtes valdkundas 16. voz'sadan lopus, sen jäl'ghe torguind jogedme eli korktas aigas läbi. Nened järedad lidnad sijadasoiš jogen randal (mödvedhe, enamba 100 tuh. eläjid): Tver', Ribinsk, Jaroslavl', Kostrom, Alauz'lidn, Čeboksarad, Novočeboksarsk, Kazan', Ul'janovsk, Tol'jatti, Samar, Sizran', Balakovo, Saratov, Engel's, Kamišin, Volžskii, Volgograd, Astrahan'.

Volgan üläjoksmuz vedase purtkespäi Okan lanktendhasai, keskjoksmuz märičese Okan suspäi Kaman suhusai, alajoksmusen veded oma Kaman lanktendaspäi Kaspijan merhesai.

## Vezivaradimed
Nevondkundaližen aigan 1930−1980-nzil vozil vezivaradimiden da kahesan gidroelektrostancijan kaskad om saudud jogel sen ližajodigenke. Vezivaradimed (mödvedhe): Ivan'kovon, Ribinskan, Gor'kijan, Čeboksaran, Kuibiševan, Saratovan, Volgogradan. Ühtenzoitase Don-jogenke kanalal vspäi 1952.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Volg-jogen ümbrikirjutand da ekologižed problemad ''greenologia.ru''-saital.
Änine (jogi)

**Änine**, **Änine-jogi** vai **Änižjogi** () om Venäman jogi Arhangel'skan agjan päivlaskmas.

## Ümbrikirjutand
Jogen piduz om 416 km, basseinan pind om 56 900 km². Keskmäine vedhuz jogensus om 505 m³/s. Änižjogi lähteb Lač-järvespäi 118 m ü.m.t., lankteb Vauktha merhe (Änižlaht). Jogen sistem i Änine-järven bassein ei kosketagoi toine tošt, ka tedomehed ezimeletadas, miše pojavad nimed libudas erištadud parallelišpäi.

Randad oma korktahkod, kazvahtunuded mecal. Om luhtoid keskjoksmuses. Jogi jagase kahteks hijamaks 75 kilometras jogensuspäi: hura Pen' Änine 21 km pitte i oiged Sur' Änine 33 km pitte, sar' niiden keskes om läz 50 km² pindal. Jogensus Änine jagase Dvinan i Karjalan hijamikš, Kii-sar' om niiden keskes. Znamasižed ližajoged oma Vološk, Moš, Kodin, Mudjug, Nel'nüg, Vongud (oiktad), Ken, Iks, Kož, Pon'g (hurad).

Jogen vezi om lumen augotižlibundanke tobjimalaz. Vedhuz reguliruiše joginiškan i ližajogiden järvil. Sur'vezi oleskeleb semendkus-kezakus. Jogi jädub redukun lopus — tal'vkun augotišes, kos'kil vilukus-uhokus; sulab sulakun keskes — semendkus.

## Kävutand
Änine-jogi om kos'kekaz, ottas laivjogeks joginiškas (kuz' kilometrad) i jogensuspäi (30 km). Ende kävutihe vuigonkan täht. Kargopol'-lidn sijadase joginiškanno, Severoonežsk-žilo seižub keskjoksmuses, Oneg-lidn om jogensunno. Lidnad oma mecan ümbriradmižen keskused.

Sadas lohed i navagad jogensus.

## Sildad
Kaik om nell' sildad Änižes päliči: avtotesildad Kargopoliš i Sorokinskai-küläs, raudte- da avtotesild Oksovskii- i Severoonežsk-žiloiden keskes, raudtesild Arhangel'sk — Belomorsk-keskustal alajoksmuses.

Ehtatimed ühtenzoittas jogen randoid toižiš eländpunktoiš navigacijan aigan.

## Homaičendad
Severoonežsk

**Severoonežsk** () om Venäman lidnanvuitte žilo Arhangel'skan agjas. Mülüb Pleseckan rajonha. Edel vn 2021 sulakud žilo oli Severoonežskan lidnankundan administrativižeks keskuseks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1973. Se sai lidnanvuiččen žilon statusad vl 1985.

Severoonežsk šingotase alüminijan kivendon samižel (vspäi 1974) i mecan varhapanendal da ümbriradmižel pilindmaterialoikš. Sijaližen raudten Iks-stancii radab () vspäi 1973.

## Geografijan andmused
Žilo sijadase Änižjogen hural randal, 55 kilometras Mirnii-lidnaspäi. Matkad Pleseck-rajonkeskushesai om 36 kilometrad.

Enččen lidnankundan pind oli 1372,05 km², i se mülüti kuz' tošt eländpunktad.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 5 092 ristitud, kaiken lidnankundan — 6 741 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 6 223 eläjad vl 1989. Žilon ristitišt oli 4 973 eläjad vl 2017.

Nevondkundaline norišt sirdi žilho otmaha ut Iksan löudmižsijad kävutamižhe. Geologine muzei radab žilos, vl 2012 fizkul'turine tervehtamižkompleks om saudud.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Panteleimon-spravitajan jumalanpert' om saudud vl 2014.

Severoonežskan specialine opendusen i kazvatusen aluzkund om professijan sandan sijaks žilos.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Severoonežsk-žilon lehtpoled Pleseckan rajonan ''plesadm.ru''-saital.
Marijan hebonmez'

**«Marijan hebonmez'»** () om voden 1896 francine erotine lühüdpiduzline bigifil'm (ende pornofil'm). Al'bert Kiršner tegihe sen režissöraks Léar-psevdonimanke. Prodüser — Ežen Piru.

Faktižikš, nece om ezmäine varatud pornofil'm kinematografan istorijas. Täuden fil'man hätkeližuz oli läz seičemed minutad ezimeletaden, no kerteh oli vigostadud Francijan arhivas vodele 1996, i vaiše fil'man koumeminutaine fragment om kaičenus, siš aktris rušib sobid.

Fil'makt'orad oma eraz Luiz Villi-kabareaktris da lugii lehtest tähäsai tundmatoi akt'or.

## Homaičendad
Mikki Maus

**Mikki Maus** () om mul'tiplikacine melestehtud personaž, mehenvuitte hirut, Uolt Disnein studijan üks' simvoloišpäi. Ezmäine ozutez ekranoil tegihe vn 1928 18. päiväl kül'mkud.

Mikki-hirudel om äiluguižid heimolaižid: Maks-tat, Meri-mam, Maik-däd' (Maksan veik), Mark-ded, Mija-bab, noremb Morti-vell', vanhemb Osval'd-vellindam, dvojurodnii noremb Milton-vell', plemännikad (Maikl, Mailo, Morti, Fredi), Minni-sebranik vai mel'heine, Pluto-koir.

Mikki-hirut sündui vl 1928 kuti satusekahan Osval'd-kodijänišan vajehtuz, Uolt Disnei jäi Osval'dan avtoroiktusita. Disnein Ab Aiverks-kompanjon pirdi ezmäižid lühüdpiduzližid mul'tfil'mid Mikkinke. Personažan populärižuz libui aigan mändes, i Mikki Maus ozutaškanzihe täuz'piduzližiš mul'tfil'miš, televizijas, komiksoiš i kaluiden pindoil.

## Homaičendad
Taksami Čuner

**Čuner Mihailovič Taksami** (; sünd. 23. uhoku 1931, Kal'm, Habarovskan rand, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 27. uhoku 2014, Piter, Venäma) oli nevondkundaline da venämalaine pohjoižentedomez', specialist pohjoižes i nivhalaižiš.

Tegi ezmäižen nivha-venälaižen da venä-nivhalaižen vajehnikan V.N. Savel'jevanke ühtes.

## Homaičendad
Nivhalaižed

**Nivhalaižed** (nivh. *нивах*, *нивух*, *нивхгу*, *ньигвнгун*, , ende *гиляки*) oma igähine vähäluguine rahvaz Venäman päivnouzmas. Elädas läz Amur-jogen sud Habarovskan randas i Sahalin-sarel, läz poleti niiš regioniš. Tataran sal'm om röunaks rahvahan paginoiden i kul'turan eriližusiden keskes.

Ičeze nimetuz: *нивх* — «mez'», *нивхгу* — «mehed». Rahvaz mainitase ezmäižen kerdan kitain dokumentoiš läz 600. vot meiden erad.

Lugumär om läz 5 200 ristitud (vn 2002 rahvahanlugemine). Rahvahan keled oma nivhan kel' i venän kel'. 

Kalanpüdand oli i om kaikiš znamasižemb nivhalaižiden radmine. Toreh i ahavoitud kala (keittud i räkištadud harvemba) om veroližen keitandan aluseks. Ižandusen toižed tarbhaižed tegendad oma mectuz, poimind i koiranvodind. Veroline religii om animizm.

## Homaičendad
Venäman valdkundgimn

**Venälaižen Federacijan valdkundgimn** (, *Gosudarstvennyj gimn Rossijskoi Federacii*) om üks' Venäman oficialižiš simvolišpäi. Sanad oma vahvištadud vl 2000.

## Gimnan tekst

## Homaičendad
MAZ-504

**MAZ-504** () om nevondkundaline vedim jüguavtoiden täht. Pästtihe Minskan avtotegimel vll 1965−1977, sidä kesken MAZ-504 vhesai 1970, MAZ-504A vspäi 1970.

Eksportiruihe erazvuiččihe maihe, sidä kesken Päivnouzmaižhe Saksanmaha.

## Harakteristikad
* Irdmärad: 5555 mm pitte, 2600 mm levette, 2620 mm korkte.
* Kezroiden baz — 3200 mm, MAZ-504A — 3400 mm
* Dizel'likutim: JaMZ-236 vai JaMZ-238 180 hebonväged, MAZ-504B — JaMZ-238 240 hebonväged
* Ajaimiden konorüt — mehanine, 5 pigut
* Kaikiš lujemb piguz — 75 km/čas, A i B modifikacijoil 85 km/čas
* Ičeze täuz' veduz — 6400 kg
* Jügutoitmižvoind — 7975 kg
* Poltusen kulutuz — 32 litrad 100 kilometras.

## Homaičendad
81-540/541

Modeliden **81-540/541** Venäman metrovagon om tehtud «Vagonmaš»-zavodal Piteriš vl 1997 vagonoiden 81-717/714 pohjal. Om sätud äi modifikacijoid.

Pävagonoiden nimituz om **81-540**, i keskvagonoiden — **81-541**. Kaik om pästtud 15 mugošt pävagonad i 25 keskvagonad.

## Harakteristikad
* passažiroiden mülündmär — 308/330 ristitud.
* kaikiš lujemb piguz — 90 km/čas.
Heraštoitim

**Heraštoitim** om časud, kudambad anttas kulund- i/vai lämoisignalad pandud aigan kurol.

Vepsän «heraštoitim»-nimituz ozutab mugomiden časuiden päznamoičendad — ičeze ižandan heraštoitandad. Voib kävutada elektroništ heraštoitint «muštatimeks» vai taimeraks.

Levi Hatčins-amerikalaine sädi ezmäižen heraštoitimen vl 1787. Ladim oli mehanine i tilliti vaiše ühtel kurol nell' časud homendest. Francijalaine Antuan Radje (fr. *Antoine Redier*) patentui heraštoitint tilližen miččenke taht aiganke vl 1847.

Heraštoitandan ladimiden sädandan naprindad jätktasoiš.

## Homaičendad
Ready for the Victory

**«Ready for the Victory»** (*Vaumiž samha vägestust*) om Modern Talking-duetan ezmäine pajo üks'toštkümnendes «Victory»-studijanal'bomas (2002). Ühtennimine pajonke singl, ezmäine al'bomaspäi, om änetadud vl 2001 i om pästtud «Hansa Records»-kompanijal vn 2002 18. päiväl uhokud.

Pajon tekst om anglijan kelel. Kompozicijan tegii i singlan prodüser om Diter Bolen. Eziauguine pajo om sätud evrodens-stiliš.

Singl saihe seičemendehe sijhasai Saksanman hitparadas, panihe sidä 11. sijha Ispanijan čartas. Kuz' pajon versijad i muzikklip mülüdas pästtud Saksanmaha singlha. Venäman singl mülütab pajon koume versijad i nenid ližapajoid: *Rouge Et Noir* (Alone-al'boman 7. pajo), *[[Space Mix '98]]*.

## Homaičendad
Juliet

**«Juliet»** (*Džul'jetta*) om Modern Talking-duetan nellänz' pajo üks'toštkümnendes «Victory»-studijanal'bomas (2002, keväz'ku). Ühtennimine singl om pästtud 2002-nden voden sulakul, kahtendeks al'bomaspäi.

Pajon tegii da singlan prodüser om Diter Bolen. Se om sätud evropop-žanras, tekst om anglijan kelel, om änetadud vl 2001. Pajo sai popularižust Bel'gijas (4. sija čartoiš).
Kukuruz

**Kukuruz** () om Tähkheiniden sugukundan heinäsine kazmuz. Eziauguižin kazvoi Meksikas, no nügüd' om kul'tiviruidud kaiked mail'madme.

Kazmuz om ottud maižanduzkul'turha läz 10 tuhad vozid tagaz. Kazvab 3 metrhasai kortte, seikh om reiguta i oleskeleb 7 santimetrhasai sankte, jured ličtas 1−1,5 m süvüdele. Kukruzan plodud (tähkused) oma södabad.

Tehtas jüvišpäi konservid, jauhod, läpuškoid da leibäd, hel'pked i popkorn oma populärine söm. Kävutadas augidüid i tehtas olut, sadas void idüišpäi tervehtamižhe. Ottas kävutamižhe norid seikhid furažaks (sidä kesken tehtas silosad). Meksikan veroližed hatad oma saudud kukuruzan seikhišpäi. Seikhen südäin om hüvä tüpäks.

Mail'man järedad kazvatajad oma AÜV (384 mln tonnoid vl 2016) i Kitai (231 mln tonnoid).

## Galerei

Fail:Plàntules moresc 2012.JPG|Koumes nedališ semendan jäl'ghe
Fail:Corntassel 7095.jpg|Mužikänikuz
Fail:Maiskolben auf dem Feld.jpg|Naižänikuz
Fail:Corn 01625 Nevit.jpg|Kukruzan tähkused
Fail:Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese' MHNT.BOT.2015.34.1.jpg|«Ottofile giallo Tortonese»-sort


## Homaičendad
Victory Tour

**«[[Victory]] Tour»** om saksalaižen Modern Talking-duetan vn 2002 koncertine tur üks'toštkümnenden studijanal'boman pästandan jäl'ghe sen promotiruindan täht.
* Turan augotiž — 24. keväz'ku 2002, Jekaterinburg (Venäma)
* Turan lopind — 22. tal'vku 2002, Moskv (Venäma)

## Setlist
# *[[Ready for the Victory]]*
# *[[Juliet]]*
# *[[Jet Airliner]]*
# *[[Geronimo's Cadillac]]*
# *[[Give Me Peace on Earth]]*
# *[[In 100 Years...]]*
# *Mrs. Robota*
# *Cosmic Girl*
# *[[You Can Win If You Want]]*
# *It's Your Smile*
# *[[Cheri, Cheri Lady]]*
# *[[Last Exit to Brooklyn]]*
# *[[You're My Heart, You're My Soul]]*
Universe Tour

**«[[Universe]] Tour»** () om saksalaižen Modern Talking-muzikkollektivan vn 2003 koncertine tur kaks'toštkümnenden da jäl'gmäižen studijanal'boman pästandan jäl'ghe sen promotiruindan täht.
* Turan augotiž — 25. semendku 2003, Flensburg (Saksanma)
* Turan lopind — 21. kezaku 2003, Berlin (Saksanma)

## Setlist
# *Everybody Needs Somebody*
# *Knocking on My Door*
# *Don't Make Me Blue*
# *[[TV Makes the Superstar]]*
# *[[Sexy, Sexy Lover]]*
# *[[Last Exit to Brooklyn]]*
# *[[Atlantis Is Calling (S.O.S. for Love)]]*
# *[[Geronimo's Cadillac]]*
# *Heart of an Angel*
# *[[Brother Louie]]*
# *[[You Are Not Alone]]*
# *[[You Can Win If You Want]]*
# *[[You're My Heart, You're My Soul]]*
LM-2008

**LM-2008** () om Venäman üks'pol'ne tramvaivagon nelläl värtmudel. Se om sätud Piterin tramvaiž-mehanižel tegimel vl 2008.

Kaik om pästtud 64 vagonad vhesai 2012. Kaikiš lujemb piguz om 75 km/čas.
LVS-2005

**LVS-2005 (71-152)** () om Venäman tramvaivagon. Sädihe sidä Piterin tramvaiž-mehanižel tegimel vl 2005. LM-2008- i LVS-2009-modelid oma sätud sen alusel.

Kodvindkävutand zavodihe vl 2007. Kaik om pästtud 26 tramvaid municipaližen kontraktan mödhe vll 2006−2009, ekspluatiruidas Piteriš päiči üht Barnaulas.

Tramvaivagon ajab ühthe čuradushe. Se om kuz'värtmusine, om ühtenzoittud kahtes palaspäi, lavan vajehtujanke tazopindanke.

Nell' uks'reigud, 26 tonnad vedutte. Kaikiš lujemb piguz om 75 km/čas. Kävutandan strok om 20 vot.

## Toižed harakteristikad
* likutim: Pragoimex TAM 1004 C, 90 kVt vägevudenke
* irdpol'žen elektroverkon kingitez 550 V, südäiverkon 24 V
* irdmärad: 22 500 mm pitte, 2550 mm levette, 3530 mm korkte, kezroiden baz 7500 + 7500 mm, raiž 1524 mm
* madalan lavan pala: koume videndest
* ištmiden verd: 38 [2+1] (52 [2+2])
* passažiroiden mülündmär: nominaline 170 (5 rist./m²), täuz' 250 (8 rist./m²)

## Homaičendad
TV Makes the Superstar

**«TV Makes the Superstar»** (*Televizii kändab «supertähthaks»*) om Modern Talking-muzikgruppan ühtenz' pajo kaks'toštkümnendes «Universe»-studijanal'bomas da ühtennimine singl. Ned oma pästtud 2003-nden voden keväz'kus: singl — 3. päiväl, al'bom — 31. päiväl.

Pajon tekst om anglijan kelel.
Must reig

**Must reig** om agj avarudes-aigas lujas surenke gravitaciženke kendanke. Kendan vedand om mugoi luja, miše eskai likujad objektad vauktusen pigutte da vauktusen kvantad ei voigoi lähtta neciš agjaspäi. Kosmižen objektan evolücijan toižed ted oma poukahtuz i vitk hajenend avarudes sädegoičendoiden tagut.

Reigun röun nimitase aigtegoiden gorizontaks. Ku otta järgelišt statjad — simmetrine sferižikš must reig, ka se om sfer Švarcšil'dan raduisanke. Se radius rippub objektan massaspäi, oz., Maidte-galaktikan keskusen mustan reigun radius om 16 mln km, Päiväižen gravitacine radius om 2,9 km, Man 8 mm. Lugetas sidä radiusad mustan reigun harakterižeks surudeks.

Mustad reigud voidas ühtištuda, sen aigan gravitacižed lainhed sädasoiš.

## Sündund
Tetas nell' scenarijad mustan reigun sündundan täht:

Kaks' oma realistižed:
* jüžmakon tähthan gravitacine kollaps (ahtištand);
* galaktikan keskuzpalan vai protogalaktižen gazan kollaps.

Kaks' tošt oma gipotetižed:
* mustoiden reiguiden formiruind ani Suren Poukahtusen jäl'ghe (eziauguižed mustad reigud);
* sündund korktoiden energijoiden südäitukreakcijoiš.

## Homaičendad
Lumi

**Lumi** om atmosferižiden sadegiden toižend, kudamb kogoneb jän kristalloišpäi.

## Ümbrikirjutand
Kaikenaigaine lumikate om tal'ven tarbhaine atribut. Lumi tuleb lumenlähtendoil i vezipurun kondensacijal (hala). Kogoneb lumuzišpäi paksumba kaiked, mugažo lumisurin oleleb.

Znamoitas lunt toižendoid nenil parametroil: hel'pkiden form, kogodamižen piguz i formad man pindal, lumikate. Lumikatken harakteristikad oma sanktuz, lämuz, veden lugumär, vahvuz.

## Kävutand
Verez lumi om hüvä lämuzizoläcii, pidab äi likumatont il'mad, sen tagut lumen muju om vauged. Kävutadas lumiapakoid pordaigaližiden pertiden sauvondan täht (oz., iglu). Lumi tegese märgaks da sulab 0 C° lämudel, dai sen korktemba. Ei oleskele lunt ekvatorialižes, subekvatorialižes i tropižes vöiš.

Pandas laudoid pöudoiden veril rividen nägul tal'vaigaks, miše kaita sadegid maižandusen täht.

## Lumhe sidodud vepsän tärtused
* *Lumi kuti hatrad* — sur' lumi.
* *Luminik* — olanj pekstud lumenke hernehjauhospäi.
* *Lumivezi* — sula vezi.

## Lumhe sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed
### Muštatišed

* *Jevdokijoš lunt paneb koiran kortte, a ol'gut ei kata.*
* *Kus om lumi, sigä jäl'ged.*
* *Lunt pandes nägub, a heittes ei nägu.*
* *Uz' lumi tuli tošt otmaha.*


### Ozoitez

* Must, kut nogi, vauged, kut lumi, hüppib, kut bes, pajatab, kut pap'. (harag)


## Homaičendad
Lumenlähtend

**Lumenlähtend** om lumen lanktendan näguz pil'višpäi.

Lumenlähtendan hätkeližuz om tagaproporcijas sen intensivižusenke tobjimalaz. Ku kova tullei puhub ühtenaigašti, ka se om tuho (uho).

Lujad lumenlähtendad sätas übusid da pudotesid teil, muretas elektrojonoiden veimid i sauvusiden katusid. Lumen sur' lugumär mägiden pautkil vedab lumilaskmidennoks. Keväzline lumenlähtend voib kucta plodkul'turoiden änikoiden pölištust i maižanduzsatusen kadondad.

## Harakteristikad
Lumuziden lugu il'man kubižes metras om vähemb mi 10 vällen lumenlähtendan aigan, 10..100 keskmäižen i enamba 100 da äjad tuhad lujan lumenlähtendan aigan.

Lumenlähtendan palaižed oleldas kuivad, nepsad (tarttas kaluile) i märgad (sulatas iškten).

Ku ei ole toižid sännägusid (sumeg), ka nägubuz man pindanno om 4..10 km vällen i 1..3 km venon lumenlähtendan aigan, penemb mi tuha metrad tihedas lumenlähtendas.

## Homaičendad
Zavorotnük Anastasija

**Anastasija Jur'jevna Zavorotnük** (; sünd. 3. sulaku 1971, Astrahan', Venäman NFST, NSTÜ — kol. 29. semendku 2024, Moskv, Venäma) oli venämalaine kinon i teatran aktris da TV-vedai. Venälaižen Federacijan arvostadud artist (2006).

## Biografii
Tuleban aigan aktris oli sündnu Jurii Zavorotnük-telerežissöran (1945−2014) i sen Valentina-akan (Venäman rahvahan artist) kanzha. Lapsessai Anastasija päti väta rolid teatras, oti muzikan i karguiden urokoid joudas, oli pästnus Astrahanin lapsiden muzikškolaspäi nomer 1.

Vll 1988−1989 naine zavodi opendust Astrahanin valdkundaližen pedagogižen institutan istorižes fakul'tetas, no jäti kesketi i tuli samha opendust MHAT:an školha-studijha (Moskv, Avangard Leontjevan kurs), oli sen vn 1993 pästnikan.

Anastasija radoi aktrisan teatras-studijas Oleg Tabakovan ohjandusel, kümnes vodes edesti 29 spektaklin rolid. Vspäi 1991 vändi rolid fil'miš epizodižikš, vll 2004−2018 fil'mzihe kaikenaigašti. Sil-žo aigal aktris radoi televizijas, läz 20 teleoigendusen vedai.

Vn 2018 elokuspäi naine ei radand, löutihe päaivoiden paižet. Anastasija napri spravitada läžundad, no koli sišpäi vn 2024 semendkus. Om mahapandud Moskvan Trojekurovan kaumžomal. Sünduti koume last: Anna (sünd. 1996) i Maikl (sünd. 2000) kahtendes naimiželos, Mila (sünd. 2018) koumandes naimiželos.

## Homaičendad
Runaway Train

**«Runaway Train»** (*Lähtnu jonuz*) om amerikaižen al'ternativižen rokan Soul Asylum-muzikgruppan tetab pajo da ühtennimine singl, sentimentaline ballad. Se om gruppan kudenden *Grave Dancers Union*-al'boman (1992) pajon nellänz' singl, om pästtud 1993-nden voden kezakul.

Pajon tekst om anglijan kelel. Pajon oficialine video mülütab kadonuziden ristituiden fotokuvid, lapsiden päpaloin.
Strogalščikova Zinaida

**Zinaida Ivanovna Strogalščikova** (, sünd. 7. kül'mkud 1948 Sarozero-külähä, Kos'kenaluižen rajon, Leningradan agj, Venäman NFST, NSTÜ) om vepsläine naine, politikanmez', Vepsän kul'turan sebran varaezimez' (ende pämez').

Tedonaine i kundaline šingotai, istorižiden tedoiden kandidat, Karjalan Tedokeskusen ühtnii, sen Kelen, literaturan i istorijan institutan vanhemb tedoradnik.

## Biografii
Zinaida openui Leningradan valdkundaližen universitetan A.A. Ždanovan nimed istorižel fakul'tetal da lopi sidä. Openui da vaumiči NSTÜ:n Tedoakademijan Etnografijan institutan N.N. Mikluho-Maklain nimed aspiranturad. Naine om enamba mi 80 tedotön tegijan, niiden kesken monografijad oma kirjutadud vepsläižiden polhe.

Strogalščikova radoi Karjalan Tazovaldkundan tobmuden organoiš: oli Ülembaižen Nevondkundan deputatan, sen kaikenaigaižen laudkundan ezimehen nacionaližes politikas, kul'turas, keles i istorižen jäl'gusen kaičendas; Käskusenandajan suiman deputatan, sen komitetan ezimehen valdkundaližes sauvondas, sijaližen ičeohjandusen küzundoiš i nacionaližes politikas. Tedonaine radoi ÜRO:n Kaikenaigaižen foruman ekspertan igähižiden rahvahiden küzundoiš sen organizacijan Ekonomižen i Socialižen Nevondkundanno, sil radinsijal edesti Venäman i Päivnouzmaižen Evropan valdkundoiden jur'rahvahiden mel'hetartusid.

Zinaida Strogalščikovan abul Karjalan Tazovaldkundan vepsläižed oma mülütadud Venälaižen Federacijan igähižiden vähäluguižiden rahvahiden ühthižhe nimikirjuteshe i Venälaižen Federacijan Pohjoižen, Sibirin i Edahaižen Päivnouzman igähižiden vähäluguižiden rahvahiden nimikirjuteshe. Nügüd'aigan se abutab vedada Karjalan Tazovaldkundha rahoid federaližes büdžetaspäi pid'oitelemha vepsläižiden sociališt šingotest.

Meiden päivil tedonaine om Karjalaižiden, vepsläižiden i suomalaižiden ezitajiden nevondkundan ühtnijan Karjalan Tazovaldkundan pämehenno, Regionoidenkeskeižen kundaližen «Venälaižen Federacijan Pohjoižen, Sibirin i Edahaižen Päivnouzman igähižiden vähäluguižiden rahvahiden kodikelen da literaturan opendajiden associacii»-likundan radonoigendajan komitetan ezimehen. Ühtni Organizacižhe komitetha Rahvahidenkeskeižen igähižiden rahvahiden keliden voden vaumičendas da vedandas Venälaižes Federacijas vl 2019.

## Arvlahjad
* «Edessatusiš Tatanmas»-ordenan mötal' 2. märpordhan (19. tal'vku 2019) — *sures tondas tedon šingoteshe i äivoččes tarkas rados*.
* Marijan man Ristan orden viden klassan (4. uhoku 2015, Estinma).)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Zinaida Strogalščikova: bibliografii Karjalan tegijoiden elektronižes kirjištos (''avtor.karelia.ru''). 
* Zinaida Strogalščikovan tedotöiden nimikirjutez Venäman Tedoakademijan Karjalan tedokeskusen ''krc.karelia.ru''-saital.
Pakaine-Ded

**Pakaine-Ded** vai **Pakaižuk** () om sarnaline personaž, Uden voden lahjoičijan venälaine variant.

Personaž sündui Venäman imperijan lidnalaižiden fol'kloras i oli tetab 1840-nziš vozišpäi kut *Moroz Ivanovič*. Libui päivnouzmslavilaižiden mifižiš *Moroz*- («pakaine») i *Morozko*-hengišpäi, paganuzaugotižlibundanke, mainitase sarnoiš, pühegiš, muštatišiš haloiden da toižen vilusän polhe. Ded oli sidodud Raštvoiden praznuičendha edel 1929. vot, kut nügüdläine Santa Klaus Päivlaskman maiš. Oigetas Ut vot Pakaižukonke nevondkundaližes aigaspäi. Sur' Ustüg om pandud Pakaine-Dedan kodimaks 1990-nziš vozišpäi. Toižed rezidencijad oma saudud Arhangel'skha, Murmanskha i Vaugedvenämaha, om usadib Moskvas. Sündundpäiv — 18. kül'mku.

Dedan atributad oma čomitadud batog, pövu, kindhad, villakod i bard, havad lahjoidenke. Hänen kaikenaigaine kaimdai i abunik om Lumineižne. Ajeltas reges heboiden koumnikan taga, mecživatad kaimdas heid erasti.

## Kacu mugažo
* Talveližed fol'klorpersonažad

## Homaičendad
Šahmatad

**Šahmatad** ( *šah mat*-sanoišpäi «šah koli») oma logine laudanvänd. Se om sätud amuižes Indijas i om sodatoran sheman pojav.

## Ümbrikirjutand
Kaks' vändajad ühtnedas vändho. Ku abutajad oma vändajil, ka se partii nimitase konsul'tativižeks.

Šahmatlaud om 64 stajanke, ned oma mujutadud diagonalidme («šahmatjärgenduses») kahtel mujul paksumba kaiked. Figuroil da stajil om kaks' mujud — vauged da must. Kaik om kuz'toštkümne figurad joga vändajal eziauguižešti, figuroiden kuz' toižendad: kahesa saldatad, kaksin lidnused, oficerad da hebod, üksin kunigaznaine i kunigaz. Kaik figurad pandas laudha kahteks rivikš molembiš polišpäi edel vändon zavodindad. Vänd vedase aigaks tobjimalaz märitud ohjandimiden mödhe, meletandan aig om röunatud.

Vändon augotiž nimitase debütaks. Vägestadud («södud») figur čuradase laudaspäi. Vändon lop om endšpil'. Vändajad voidas valita tazolugud (pol'punktad kaikuččele), ku figuroiden pozicii läheneb patannoks. Vägestuz om matan panend vai todištadud vei sille pozicii laudal, konz jäl'geline kävu linniži kunigahan «sönd». Vägestai sab üht punktad. Šahmatturnir kahten kesken jätktase kaks'punktižhe keskusthasai.

## Znamoičend
Šahmatad oma vänd täudenke informacijanke, statjaližusen valatoitandata. Matematik tedoidab vändon statjoid. Om todištadud, miše šahmatoiden vägestusen vai tazolugun strategii om olmas, no se ei ole löutud tähäsai. Nece laudanvänd om sportansugu, mail'man šahmatčempionan jogavozne arv andase vspäi 1886. Rahvahidenkeskeine šahmatfederacii (*FIDE*) radab vspäi 1924, sen alusenpanendan voz'päiv oigendase 20. päiväl heinkud kut Rahvahidenkeskeine šahmatoiden päiv vspäi 1966 UNESCO:n taričendan mödhe.

Vänd šahmatoihe šingotab nenid mahtoid: taktik, strategii, kombinacine nägemine, nägemižen mušt.

## Kacu mugažo
* Šahmattaktik i strategii
* Šahmatvariantad

## Homaičendad
Kidonii (Mars)

**Kidonii** () om region Marsan pohjoižes šurupoliškos. Mülütab penid mägid lapakonke ülähänke. Region sai nimitust Amuižen Grekanman polisan mödhe Krit-saren lodehližel randal.

Muga nimitadud «Mod Marsal»-kukkaz sijadase Kidonijas. Se nägui kuti ristitun mod ezmäižil fotokuvil «Viking-1»-kosmosstancijaspäi vl 1976.
Penrouzan pordhad

**Penrouzan pordhad** *(lopmatomad pordhad, voimatomad pordhad)* om üks' voimatomiš figuroišpäi, kudamb om avaitud ročilaižel Oskar Rutersvard-pirdajal.

Pordhiden ezmäižed modelid oma tehtud anglijalaižil Lajonel i Rodžer Penrouz-matematikantedomehil, hö publikoičiba kirjutust «British Journal of Psychology»-aiglehteses vl 1958. Voimatoi figur sai popularižust alamalaižen Mauric Ešer-pirdajan «Libund i laskend»-litografijan jäl'ghe.

Figur putub matematikan i psihologijan kirjoiš, vändoiš.

## Homaičendad
Tundmatomad modod

**«Tundmatomad modod»** () om voden 2010 amerikaine anglijankel'ne TV-serial triller-žanras. Tegii — Kristofer Makkuorri. Muzik — Džeff Pona. Prodüser — Mitč Engel', Lorenso O'Braien, Andre Barren, Erendira de la Lama da Al'berto Pando.

Üks'jäižen sezonan 13 epizodad om serialas. Ezmäine ozutez tegihe AÜV:oiden NBC-telekanalal vodel 2010 (7. kezaku — 28 eloku).

## Rolid
### Pärolid
* *Džo Taker* — Džeison Uailz
* *Džanet Kuper* — Deizi Betts
* *Moipa Doepti* — Tina Holms
* *Seržant Grehem MakNeir* — Čedvik Bouzman

### Toižed rolid
* *Viktorija Feirčaild* — Keit Leng Džonson
* *Alan Pak* — Čarli Mors
* *Bill Blekem* — Šon O'Braian
* *Erika Teilor* — Kendiz Makklur
* *Nil* — Endi Grinfild
* *Liam Uil'rik* — Alan Smit
* *Direktor* — Džoenna Lipari
* *Mark Renbe* — Džeparl'd Kad
* *Ket Lamatto* — Lola Graudini
* *Gomes-detekiv* — Karlos Lakamara
* *Stefano D'Angelo* — Viktor Al'fieri
* *Tom* — Redži Li
* *Eleonora Sallivan* — Li Persell
* *Čarli* — Alan Ruk

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Serialan lehtpoled NBC-telekanalan saital (''nbc.com.br''). 
* Serial ''imdb.com''-saital. 
* Serial ''kinopoisk.com''-saital. 
* Serial ''fernsehserien.com''-saital.
Stepanenko Jelena

**Jelena Grigor'jevna Stepanenko** (; sünd. 8. sulaku 1953, Stalingrad, Venäman NFST, NSTÜ) om nevondkundaline da venämalaine jumorist i aktris paginoiden žanras, Venäman teleoigendusiden riven vedai, runokirjutai.

Naine ezineb scenal vspäi 1979. Vändi rolid severziš-se fil'miš, änetoiti mul'tfil'miden personažid. Venäman arvostadud artist (1995).

## Biografii
Tuleban aigan aktris om sündnu Stalingradha (nüg. Volgograd). Laps'aigan sportazi, oli otnus ujumaha.

Vl 1971 Jelena sirdi Moskvha openumha GITIS:as, tuli sen muzikžanroiden akt'ormahtoiden fakul'tetha. Zavodi professionaližen aktrisan kar'jerad Moskvan estradan teatras vl 1979, siš vändi spektakliden rolid, parodirui tetabid akt'orid, pajati. Ezmäine Aleksandr Vasil'jev-mužik oli pianonvändajan i akkompanirui Stepanenkole aktrisan ezitusiden aigan, toi našt estradan scenale. Jevgenii Petrosän-artist oli Jelenan kahten mužikan hätken aigan (1985−2018).

## Fil'mografii
* «*Hirentabadai*» (1990) — missis Boil, «Monksuell-menor»-pansionan adiv, sudii erindas
* «*Ičtazrikoi*» (1990) — Kleopatra Maksimovna
* «*Ozan formul*» (2000) — komaine
* «*Kišan kodi*» (2001−2003, TV-serial) — Mal'vina Stepanovna Kiš
* «*Kuldaine kalaine*» (2008) — Agrippina-komaine
* «*Morozko*» (2010) — starinoičii
* «*Rusked Šapkeihut*» (2012) — kunigaznaine-emindam
* «*Zolušk*» (2018) — emindam

## Homaičendad
Geografii

**Geografii** (-sanaspäi *geografia* «Man ümbrikirjutand»), vai **Mantedo**, om londusentedon i kundaližiden tedoiden kompleks, kudamb tedoidab Man eriližusid da nägusid (oz., geologii, meteorologii), sen ristitištod i varoid (ekonomine geografii), londusen objektoiden jagandad pindadme (fizine geografii).

Geografijan tedoidusiden aluz i satused oma kartad.

Tedon eziauguižed alused oma pandud Amuižen Grekanman tedomehil i Klavdii Ptolemeil (1. voz'sada meiden erad). Kartografijan znamasižed satused oliba Udessündutamižen aigan, ned oma sidodud Pühän Rimalaižen imperijan Gerard Merkator-tedomeheze. Saksalaižed Aleksandr Gumbol'dt i Karl Ritter paniba nügüdläižen akademižen geografijan alusid 19. voz'sadan ezmäižes poles.

Päjagused oma teoretine, fizine i socialiž-ekonomine geografijad, sodageografii.

## Homaičendad
Elefteriu Elefterija

**Elefterija Elefteriu** (, ; sünd. 12. keväz'ku 1989, Paralimni, Kipr) om kiprilaine pajatai.

Vl 2012 hän ezini «Evrovizii»-konkursal, kus pajati «Aphrodisiac»-pajon, kut Grekanman ezitai. Elefterija sai 17-nden sijan (64 čokkoint).

## Diskografii
;Studine al'bom
* 2014 — *Teleiosame* (Tulim lophu)

;Singlad

* 2010 – Kentro Tou Kosmou
* 2010 – Otan Hamilonoume To Fos
* 2011 – Never (Housetwins feat. Elle)
* 2012 – Aphrodisiac
* 2012 – Hearts Collide
* 2012 – Pumpin/Apokleistika (Lucky Man Project feat. Elefterija)
* 2012 – Mystiko Mou (Goin' Through feat. Elefterija)
* 2012 – Taksidi Sti Vrohi
* 2013 – Raindrops (Deepcentral feat. Elefterija)
* 2013 – Pes Pos Me Thes (TNS feat. Elefterija)
* 2013 – Teleiosame
* 2014 – Gia Sena
* 2014 – Eternally (Mindtrap feat. Elefterija)
* 2014 – Oso Kai Na Thes (James Sky feat. Elefterija)
* 2015 – Nyxtes Kaftes
* 2016 – Ston Kosmo Ton Diko Tis
* 2017 – Eish El-Donia (MKE LDN feat. Tamer Ashour - Elefterija)

## Homaičendad
Arktik

**Arktik** (-sanaspäi «kondi»,  «olii Sur' Kondjantähthišton al») om ühthine fiziž-geografine region Man pohjoižes. Sen röun om tundran zonan suvine röun.

Arktik-region sijadase Pohjoižen polärižen pirdan südäimes tobjimalaz. Sen keskuz om Pohjoižnaba. Pind om läz 27 mln nellikkilometrid, sidä kesken Pohjoižen polärižen pirdan südäimes 21 mln km². Mülütab Jävaldmert läz täuzin, Evrazii- i Pohjoižamerik-kontinentiden pohjoižagjoid.

Neniden valdkundoiden territorijad sijadasoiš Arktikas paloin: AÜV (Aläsk-štat), Venäma, Norvegii, Islandii, Danii (Grenland) i Kanad. Om äi varoid, tarbhaižiden kaivatusiden löudmižsijid (kivivoi, londuseline gaz, uran, kivihil'), no äjad ned jädas muite hoikan ekologižen sisteman tagut.

## Rel'jef
Kaks' reljefzonad oma Arktikas: šel'f kontinentaližen augotižlibundan saridenke da kontinentiden agjoidenke i Arktine bassein. Jävaldmeren agjmered ottas šel'fad: Barencan meri, Karan meri, Laptevoiden meri, Päivnouzmaine Sibirin meri, Čukotkan meri, Bofortan meri, Baffinan meri, Linkol'nan meri, Grenlandan meri. Venäman Arktikan kuivman rel'jef om ven päpaloin, regionan toižen kontinentaližen palan i sariden landšaft om mägikaz. Arktine bassein otab regionan keskuzpalad, sil om süvid merikatl'usid (5527 metrhasai süvütte) da vedenalažid mägisel'gid.

Arktikan kaikiš korktemb čokkoim om danine Gunbjörn-mägi Grenlandan päivnouzmas, 3694 m ü.m.t. kortte.

## Klimatan toižetamine
Tedoidusiden andmusiden mödhe, Arktikan il'man lämuz ližadub kaks' kerdad teravamba, mi jättud mail'mas. Se voib kucta kazmusiden i živatoiden äjiden erikoiden kadondad regionas. Nügüdläine globaline lämšund grazib Arktikan igähižiden rahvahiden olemižele, heiden elon veroline maht i sönd riptas kazmusišton i živatišton olendaspäi oikti.

Arktikan nevondkund om rahvahidenkeskeine organizacii vspäi 1989, se edestab Arktikan rahvahiden i maiden mel'hetartusid.

## Homaičendad
Il-114

**Il-114** () om «Il'jušin»:an lendim sijaližen aviaühtenzoitusen täht.

Ezmäine lenduz oli 1990-nden voden keväz'kul. Kaik pästtihe 20 lendint. Mülütab 64 passažirad da 2 mez'kundan ühtnijad, vai 6,5 tonnad jüguid.
Pirei

**Pirei** ( [piɾɛˈas], *Pireas*; , *Pireefs*) om Grekanman lidn, Afiniden suvipäivlaskmaine ezilidn, valdkundan kaikiš järedamb meriport (20 mln matknikoid vodes, 3,3 mln konteinerid vl 2015) i mail'man laivoidenlikundan registracijan znamasine keskuz. Mülüb Attik-periferijha.

## Istorii
Eländpunkt om amuižgrekižen Afiniden polisan meriportaks völ. Lidnoidenkeskeine te oli kaitud seinil londoišpäi vll 460−86 EME, ned oliba pandud mantazole rimalaižil i kaičenus penil paloil. Ezmäine Grekanmas raudte ühtenzoiti lidnad Afinidenke vl 1869. Afiniden metron jono nomer 1 i ezilidnelektrojonusen jonod tuldas Pireihe.

Pirei šingotase metallurgijal, mašiništonsauvomižel i sömtegimištol meriportan ližaks.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Egeižen meren Saronikos-merikaran randal, 0..87 m korktusil, 2 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Afiniden keskushesai om 8 km pohjoižpäivnouzmha. Pirei- i Lefk- (grek. *Λεύκα*) raudtestancijad ratas lidnas.

Elänzoitmatoi Psitalei-sar' mülüb Pirein kundha lidnan ližaks. Kundan pind om 10,86 km², se jäb vajehtuseta vspäi 1968.

## Eläjad
Vl 2001 lidnan eläjiden lugu oli 175 697 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 196 389 eläjad vl 1981. Vn 2011 Grekanman rahvahanlugemižen mödhe kaik 448 997 ristitud elädas lidnaglomeracijas (kahtenz' valdkundas), se mülüb Surihe Afinihe.

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''piraeus.gov.gr''). 
* Pirein portan oficialine sait (''olp.gr'').
Sana

**Sana** (vai **vajeh**) om strukturine kelen ühtnik. Se služib erazvuiččiden leksižiden funkciojiden täht, ozutesikš, objektoiden nimitusele, sidä kesken tehtud melel.

Kuctas morfologijaks tedod, kudamb tedoidab sanoiden strukturad. Kaikutte sana mülütab morfemad, sen suline (änetadud) i kirjutadud formad oma olmas. Sanan vajehtui pala, ku se om, toižetase märitud ohjandimiden mödhe päpaloin. Erasiš keliš sanantüvi voib vajehtadas vähän.

Sanoiden istorine augotižlibund om erazvuitte lujas, etimologii sel'genzoitab sidä. Om kaks' sanoiden toižendad: täuz'znamasižed da specialižed sanad.

Klassificiruidas vaihid leksižen znamoičendan mödhe, sätas nimikirjutesid eziauguižiš sanoišpäi leksikologijan, semantikan, etimologijan i stilistikan šingoteses.

## Sanha sidodud vepsän muštatišed
Erased muštatišed oma ottud «Mi meles, se i keles»-kogodusespäi.

* *Ala pagiže min tedad, a teda min pagižed.*
* *Čoma sana i kivehe reigun tegeb.*
* *Edel raud ratteb, konz mehen sana katteb.*
* *Ende mez' man möb, edel kut sanan söb.*
* *Ei sur' sana sud haugoi. / Sur' sana sud ei haugaida.*
* *Hond vajeh sil'mäd čapab.*
* *Hondod mest hüväl vaihel ed johtuta.*
* *Kaiked tot akale ala sanu.*
* *Ken min sanub, ka pida kel' sus.*
* *Kurdhele kaks' kerdad ei sanugoi.*
* *Käreganded, ka vaihen hot' ostad da sanud.*
* *Laskav vajeh kivehe reigun tegeb.*
* *Neičukaine rodiše, i paginaine zavodiše.*
* *Otajale üks' grähk, a sanujale sada grähkäd.*
* *Pagižed, ka vilu sus om.* (ed teda miš)
* *Paha kel' pahan i pagižeb.*
* *Pahal ristitul mugomad i paginad.*
* *Pajatada om paremb ühtes, a pagišta eriži.*
* *Paremb vaitti ištta, mi joudajad jauhta.*
* *Sanal voib mez' rikta. / Hubal vaihel ristitud rikta voib.*
* *Sanaspäi — mez', sarvespäi — härg.*
* *Sanoišpäi leibäd ed pašta.*
* *Sanu, hot' kelloho bangaida.* (lindäs kulištanuded)
* *Sanub, kuti haugol pähä iškeb.*
* *Sanutud sana tagaze ed ota.*
* *Sarnaspäi vaihid ed roi.*
* *Sinun sana da jumalale korvha.*
* *Teravas sanutud, da ei teravas tehtud.*
* *Tämbäi kelastad, homen ei uskkoi.*
* *Vaikastuda eile petuz.*
* *Vähemba pagiže, enamban tedad.*
* *Äi sanoid, da vähä azjoid.*
* *Äjan tedad, vähä pagiže.*


## Homaičendad
Lomonosov Mihail

**Mihail(o) Vasil'jevič Lomonosov** (; sünd. 19. kül'mku 1711, Mišaninskai-külä (nüg. — Lomonosovo-külä), Arhangel'skan gubernii, Moskvan car'kund — kol. 15. sulaku 1765, Piter, Venäman imperii) oli tutab venämalaine tedomez', polimat, himik da fizikantedomez'; mugažo hän oli tedajaks toižiš tedo- da čomamahtagjoiš.

Tedomez' om tedoližen meriujundan i fizižen himijan alusenpanii; pani tedon stökol-materialas alust. Löuzi atmosferad Vener-planetal.

Lomonosov openui Moskvan Slaviž-grekiž-latinižes akademijas, sid' tedoiži kaivuztöid da metallurgijad Marburgan universitetas. Tedomez' om Moskvan valdkundaližen universitetan üks' alusenpanijoišpäi (1755), sädi projektan sen täht, i universitet om nimitadud hänen oiktastuseks.

## Homaičendad
Čoruh

**Čoruh** (, , ,  *Akampsis*) om jogi Turkanmas da Gruzijas.

Jogen piduz om 438 km, sidä kesken 412 km Turkanmas. Basseinan pind om 22,100 km². Lankteb Mustmerhe läz Batumi-lidnad.

Jokseb mägiden kesked. Ottas vet maižandushe kastelendan täht.

## Homaičendad
Kaclim

**Kaclim** vai **Brauzer** (  [wɛb ˈbraʊ.zə(ɹ), -zɚ]), vai **veb-ümbrikacui**, om specialine kompjuterine program kacumha vebsaitid, vebdokumentoiden südäiolendad, kompjuterfailid da niiden katalogoid, mugažo ohjastamha vebližaprogrammid.

Globaližes verkos kävutadas kaclimid neniden tegendoiden täht vebsaitiden südäiolendanke: ezipakitoituz, ümbriradmine, manipuliruind, kuvastuz.

Kaclimed i niiden kävutand oma maksutomad tobjimalaz. Todas niid operaciisistemanke vai eriži.