Baskan kel'

**Baskan kel**' (ičeze nimituz: *euskara* [eus̺ˈkaɾa]) om evropine izoliruidud kel', baskalaižed-rahvahan kel'. Sil pagištas Ispanijan pohjoižpäivnouzmas päpaloin, mugažo Francijan suvipäivlaskmas. 

Kaik om läz 750 tuhad pagižijoid mamankeleks (2016, rahvahan kaks' seičemendest) i 400 tuhad ristituid toižeks keleks.

Kelen reguliruindorganizacii om *Euskaltzaindia* ( «Baskan kelen kunigazline akademii», ), radab oficialižikš vn 1919 redukuspäi ispanižes Bil'bao-lidnas. Baskan kelen päiv oigendase joga voden 3. tal'vkud.

## Klassifikacii
Baskan kel' om üks'jäine eläb kel' ičeze kundas. Ende siš oli äi kelid, no nügüd' jättud kadoiba. Erased tedomehed tahtoidas sidoda necidä kel't toižidenke — ozutesikš, gruzijan kelenke, — no völ satuseta. 

## Kirjamišt
Baskan kel' kävutab ičeze kirjamišt latinan kirjamišton pohjal:





## Grammatik
Baskan kel' om ergativine agglütinativine kel'.

### Nimi
Nimil om artiklid (definitivine i indefinitivine), kändoid da luguid; suguid ei ole.

Kändod oma jäl'ghižed:
* absolutiv (ozutesikš, *etxe*(*a*) («pert', kodi»), *etxeak* («pertid»)),
* ergativ (*etxea*'k***, ''etxe'''ek***),
* dativ (*etxea*'ri***, ''etxe'''ei***),
* genitiv (*etxea*'ren***, ''etxe'''en***),
* instrumentalis (*etxea*'z***, ''etxe'''ez***),
* inessiv (*etxea*'n***, ''etxe'''etan***),
* ablativ (*etxe*'tik***, ''etxe'''etatik***),
* ezmäine allativ (*etxe*'ra***, ''etxe'''etara***),
* ezmäine genitiv (*etxe*'ko***, ''etxe'''etako***),
* prolativ (*etxe*'tzat***),
* komitativ (''etxea'''rekin***, *etxe*'ekin***),
* toine allativ (''etxe'''rantz***, *etxe*'etarantz***),
* terminativ (''etxe'''raino***, *etxe*'etaraino***),
* benefaktiv (''etxea'''rentzat***, *etxe*'entzat*** vai ''etxe'''rako***, *etxe*'etarako***),
* motivativ (''etxea'''rengatik***, *etxe*'engatik***).

Definitivine artikl' om ''-a'': ''etxea''; indefinitivižen artiklän ozutajad oma ''bat''-vajeh (üks'lugus) da ''batzuk''-vajeh (äilugus), ned seištas nimiden taga kaiken (konz nimil ei ole adjektivoid): ''etxe bat'', ''etxe batzuk''.

=== Adjektiv ===
Baskan kelen adjektivoiden enambuz seižutase nimiden taga, artikl' panese adjektivoiden taga: ''Emakume '''eder''' bat'' «'''Čoma''' naine»; erased adjektivad seižutasoiš edel nimid vaiše, ozutesikš, ''beste'' «toine». 

Baskan kelen sanund om sintagm; se znamoičeb, miše luguiden da kändoiden ozutajad tarttas nimen jäl'gmaižehe adjektivaha vai artikl'hä: ''Emakume '''eder'''ra'' «'''Čoma''' naine» (''-ra'' om artikl') — ''Emakume ederr'''era*** «Čomale naiže**le**» — *Emakume gazte eta ederrera* «Norele čomale naižele» — *Emakume gazte eta eder *'batera*** «('''Miččele-se''') norele čomale naižele» — ''Emakume gazte eta ederrak'' «Nored čomad naižed» — ''Emakume ederr'''etara*** «Čomile naiž**ile**».

### Verb
Verboil om nell' aigad. Ei voi toižetada verboiden enambust luguidme da personidme; verb-abutai (*izan* «olda» vai *ukan* (ven. «иметь»)) kävutase jonoštamha aigoid, personid da luguid; nened vaihed panesoiš sanundan lophu paksumba.

#### Prezens
*Izan* da *ukan* toižetasoiš prezensas muga:

Ku verbad kävutasoiš abuvaihidenke prezensas, ka ned toižetasoiš muga:

# ku verb lopiše *-tu*-l (*-du*-l), *-ri*-l, *-li*-l vai vokalil (*-i* päiči), ka *-tzen* panese lopindas:
## *begira*'tu*** «kacta» — ''begira'''tzen***;
## *j*'o*** «iškta» — ''jo'''tzen***;
## *ero*'ri*** «langeta» — ''eror'''tzen***;
## *itzu*'li*** «pörtas, käta» — ''itzul'''tzen***;
## *zain*'du*** «kaita» — ''zain'''tzen***;
# ku verb lopiše *-n*-l vai *-si*-l:
## *ja*'n*** «söda» — ''ja'''ten***;
## *iku*'si*** «nähta» — ''iku'''sten***;
## *ika*'si*** «openuda» — ''ika'''sten***;
# ku verb lopiše *-ztu*-l, *-zi*-l vai *-tzi*-l:
## *berei*'zi*** «erigoitta» — ''berei'''zten***;
## *u*'tzi*** «jätta» — ''u'''zten***;
## *aurke*'ztu*** «ezitada» — ''aurke'''zten***.

*Izan* kävutase verboidenke, kudambiden objekt ei ole olmas (oz.: *itzarri*, *esnatu* «heraštuda», *hazi* «kazda»); *ukan* kävutase verboidenke, kudambiden objekt om olmas (oz.: *ireki* «avaita», *ikuzi* «pesta», *ahaztu* «unohtada»). Voib kävutada verboiden enambust molembidenke abusanoidenke: *il izan* «kolda» — *il ukan* «rikta», *ikuzi izan* «pesta**s**» — *ikuzi ukan* «pesta», *jarri izan* «panda**s**» — *jarri ukan* «panda».

Prezensan ozutesed:
* *etorri* «tulda»: *nator* («tulen»), *zatoz* («tuled»), *dator* («tuleb»), *gatoz* («tulem»), *zatozte* («tulet»), *gatoz* («tuldas / tuleba»);
* *erori* «langeta»: *erortzen *'naiz***, ''erortzen '''haiz*** / *erortzen *'zara***, ''erortzen '''da***, *erortzen *'gara***, ''erortzen '''zarete***, *erortzen *'dira*** (ei kävutagoi pronominoid järgeližikš);
*''hartu'' «otta»: ''hartzen '''dut***, *hartzen *'duk*** / ''hartzen '''duzu***, *hartzen *'du***, ''hartzen '''dugu***, *hartzen *'duzue***, ''hartzen '''dute***;
* voib toižetada vai kävutada erasid verboid abusananke, ozutesikš, *esan* / *erran* «sanuda»: *diot*, *diok* / *diozu*, *dio*, *diogu*, *diozue*, *diote* vai *esaten dut*, *esaten duk* / *duzu*, *esaten du*, *esaten dugu*, *esaten duzue*, *esaten dute*. 

Erased verbad kävutasoiš *egin*-vaihenke («tehta») vaiše: *lo* «uni» — *lo egin* «magata» («tehta unt»).

Konz verbad toižetasoiš, ka ned jonoštadas objektan äilugud kaiken: *Abestia entzun dezakezu* «Void kulda pajod» — *Abestiak entzun d*'itz**akezu'' «Void kulda pajo**id**»; ''Etxea hautsi dute'' «Hö murenziba pertid (üks'lugu)» — ''Etxeak hautsi d**ituz**te'' «Hö murenziba pertid (äilugu)». 

Voib kävutada ''ari''-vajeht (''izan'' verbanke) jonoštamha oleskelijad nügüd' tegendad: ''Irakurtzen **ari** naiz'' «**Nügüd**' minä lugen». 

Ei sa kävutada ''izan''-verbad «kus om / oma?» küzundan täht; pidab kävutada ''egon''-verbad «olda (kus-se), seišta», kudamb toižetase muga: 



* Ozutesed: ''Txakurra hemen **dago*** «Koir om naku», ''Txakurrak han '''daude*** «Koirad oma sigä», *Non *'zaude**?'' «Kus oled?». 

==== Männu aig ====
Kaks' toižendad om baskan kelel männudes aigas. Ezmäine kävutase, konz tegend oleskeli ei amu (voib nimitada sidä aigad perfektaks mugažo); toine kävutase, konz tegend oleskeli amu jo. 

Ezmäižes toižendas pidab toižetada abuvajeht vaiše, päšt vajeht ei toižetagoi: ''erosi'' «ostta» — ''erosten dut'' «ostan» — ''erosi dut'' «ostin».

Toižes toižendas pidab kävutada verboid männuden aigan formas:


Ozutesed:
* ''Beste herrialdera joan **zen*** «Hän mäni toižele male (amu jo)»;
* ''Itxaropena galdu '''zuen*** «Hän kadoti toivod»;
* *Basoan zuhaitz asko aurkitu *'nituen*** «Löuzin äi puid mecas» (''ni'''tu'''en''-verb jonoštab objektan äilugud).

Ku verb toižetase prezensas abuvaiheta, ka pidab toižetada sidä männudes aigas mugažo: ''jakin'' «teta» — ''badakit'' «tedan» — ''nekien'' «tezin». 

Ku tegend oleskeli enamba mi üks' kerdad, ka pidab kävutada verboiden prezensan formad (no abuvajeh jäb männuden aigan formas): ''joan'' «mända, astta» — ''Batzuetan basora '''joaten''' zen'' «Hän astui mecha erašti». 

==== Tuleb aig ====
Pidab ližata ''-ko''-lopindad (''-go'' ''-l'' da ''-n'' jäl'ghe) verboihe tuleban aigan ozutandan täht. Tulijas aigas pidab toižetada abuvaihid vaiše: ''Borroka egin'''go''' dugu elkarrekin'' «Toradaškandem ühtes», ''Gaur etorri'''ko''' naiz'' «Tulen tämbäi». 

==== Imperativ ====
Kaikiš paksumb ei pida toižetada baskan kelen verboid imperativas: ''ahaztu'' «unohtada» — ''ahaztu!'' «unohta(gat)!», ika erased verbad toižetasoiš kaiken-se: ''ikusi'' «nähta», ''begiratu'' «kacta» — ''ikus!'', ''begira!'' «kacu!», ''Begiraiguzu begitara'' «Kacu meiden sil'mihe» (''begiratu'' «kacta», ''zu'' «sinä», ''gu'' «mö»).

==== Kauzativ ====
Protobaskan keles ''-ra''-infiks oli kauzativan ozutajan.

Äjad verbad oma sätud sen kal't:
* ''ikusi'' «nähta» — ''erakutsi'' «ozutada» («käskta nähta»);
* ''ikasi'' «openuda» — ''irakatsi'' «opeta»;
* ''entzun'' «kulda, kundelta» — ''erantzun'' «vastata (antta vastust)»;
* ''itzarri'' «heraštuda» — ''iratzarri'' «heraštoitta»;
* ''eman'' «antta» — ''eraman'' «sirta»;
* ''jaiki'' «libuda» — ''eraiki'' «sauda»;
* da kaiked toižed verbad, kudambil ''-ra''-infiks om olmas.

Nügüd'aigan ''-''(''t'')''arazi''-suffiks kävutase: ''hazi'' «kazda» — ''hazi'''arazi*** «tobjeta», vai *behartu*-verb «käskta».

#### Modaližed verbad
Baskan kelel om äi modaližid verboid. Mugoižed verbad mülütadas nimid vai adjektvid da abuvajhid i oma tarbhaižed lujas. 

Naku oma erased niišpäi:
* *ari izan* — kävutase jonoštamha oleskelijad nügüd' tegendad;
* *gogoko* / *atsegin ukan* «olda mel'he: *Hizkuntzak oso *'gogoko ditut*** «Keled minei lujas '''mel'he oma'''»;
* ''beldur izan'' «pöl'gastuda»: ***Beldur naiz** txakur handiak ikusten ditudanean'' «**Pöl'gastun**, konz nägen surid koirid» (''beldur'' «varu»);
* ''gose izan'' «olda näl'ghine» (''gose'' «näl'g»);
* ''gogoan ukan'' «muštta» (''gogo'' «mušt», ''-an'' — inessivan ozutai);
* ''behar ukan'' «pidada»: ''Gehiago lo egin **behar dut*** «'''Minei pidab''' magata hätkemba», ''Laguntza '''behar dut*** «**Minei pidab** abu»;
* *nahi ukan* «tahtoida»;
* *bizi izan* «eläda» (*bizi*(*tza*) «elo»);
* *maite ukan* «armastada» (*maite* «armaz»);
* *ahal ukan* «voida, mahtta» (*ahal* «mahtuz»);
* da toižed.

## Vaihišt
Baskan kelen vaihištos om äi velgvaihid da vaihiden tahoižid toižendoid. Ozutesikš, jäl'ghižed toižendad oma «jogi»-vaihel: *ibai* (päine toižend), *uhaitz*, *ugarte* i *errio*.

Baskan kel' om amuine lujas, sikš voib löuta sen heimolaižid vaihid Evrazijan äjiš kel'kundoiš: bask. *ele* «vajeh» — uraline **kele* «kel'», bask. *guti* (nügüd'aigaine form om *gutxi*) «vähä» — dravidine *kutti*, *guti* «pen'» da toižed. 

### Velgvaihed
Velgvaihiden enambuz tuli latinan kelespäi:
* *denbora* «aig» — lat. *tempora*;
* *liburu* «kirj» — lat. *liber*;
* *katu* «kaži» — lat. *cattus*;
* *kanpo* «irdal» — lat. *campus*;
* *inguru* «läz» — lat. *in gyrum*;
* *gorputz* «hibj» — lat. *corpus*;
* da toižed.

Kel'tižiš kelišpäi *kai*-vajeh («valdmad») tuli, mugažo jäl'ghižed vaihed ezimeletaden: *hartz* «kondi» (kel't. *art*), *maite* «armaz» (irlandijan kelel: *maith*, bretonan kelel: *mat* («hüvä»), ei olend [m]-kulundad protobaskan keles) da toižed.

Läz ei kävutagoi erasid baskan kelen vaihid tämbäi. Velgvaihed kävutasoiš niiden taguiči, ozutesikš, *gorputz*-velgvajeh («hibj») kävutase *soin*-vaihen sijas, *gertatu*-vel'gvajeh («oleskelda», tuli latinan kelespäi mugažo) kävutase *jazo*-vaihen sijas.

### Vaihiden sauvomine
Jäl'ghižed suffiksad tehtas substantivacijad (tehtas nimid verboišpäi da adjektivišpäi): *-tasun*, *-pen*, *-keta*, *-tza* da *-era*. Ozutesikš:

* *sendo* «vägev, kova» — *sendo*'tasun*** «vägi», ''alai'' «ilokaz» — ''alai'''tasun*** «ilo»;
* *itxaron* «varastada» — *itxaro*'pen*** «toiv», ''sentitu'' «mujada» — ''senti'''pen*** «mujand»;
* *luze* «pit'k*, *hätkeline»* — luze*'ra*** «piduz, hätkeližuz»,'' egon'' «olda (kus-se), seišta»'' — egoe'''ra*** «situacii, sijaduz»,* sortu* «säta» *— sorr*'era*** «sädamine»;
*''aztertu'' «tedištelda» — ''azter'''keta*** «tedištelemine»;
**jakin* «teta» — *jakin*'tza*** «tedo», ''zaindu'' «kaita» — ''zain'''tza*** «kaičend». 

Nened suffiksad znamoitas ristituid radmižen mödhe: -(*l*)*ari*, *-tzaile* da *-le*:

* *abestu* «pajatada» — *abes*'lari*** «pajatai», ''guda'' «soda» — ''gud'''ari*** «saldat»;
* *irakatsi* «opeta» — *irakas*'le*** «opendai», ''ikasi'' «openuda» — ''ikas'''le*** «openik»;
* *erabili* «kävutada» — *erabil*'tzaile*** «kävutai», ''suntsitu'' «mureta» — ''suntsi'''tzaile*** «murendai», *sortu* «säta» — *sor*'tzaile*** «tegii».

Adjektivad tegesoiš ''-tsu''-suffiksal paksus (nece suffiks znamoičeb «täuz'»):

* ''haize'' «tullei» — ''haize'''tsu*** «tulleikaz»,
* *euri* «vihm» — *euri*'tsu*** «vihmakaz»,
* ''laino'' «sumeg» — ''laino'''tsu*** «sumosine»,
* *zorion* «oza» — *zorion*'tsu*** «ozakaz»,
* ''ospe'' «tetabuz» — ''ospe'''tsu*** «tetab (adjektiv)».

Verboil om *-tu*- da *-du*-lopindoid järgeližikš. Voib tehta verboid läz jogahižes nimespäi da läz kaikuččes adjektivaspäi niiden ližadusel:

* *lasai* «tün'» — *lasai*'tu*** «tüništoitta»,
* ''leun'' «pehmed» — ''leun'''du*** «pehmitada»,
* *haserre* «viha» — *haserre*'tu*** «käreita»,

Vepsan kelen «-ine»-suffiks (nimiden täht) om ''-txo'' baskan keles:

* ''ele'' «sana» — ''ele'''txo*** «sanaine».

Baskan keles om -(*t*)*ar*-suffiks znamoičemha maiden da lidnoiden eläjid: *Errusia* «Venäma» — *errusi*'ar*** «Venäman eläi», ''Bilbo'' «[[Bil'bao]]» — ''bilbo'''tar*** «Bil'baon eläi», *hiri* «lidn» — *hiri*'tar*** «lidnan eläi».

Genitivan ''-''(''eta'')''ko''-lopind voib säta nimid mugažo: ''oin'' «laba» — ''oin'''etako*** «keng'».

#### Vaihed kahtenke tüvenke da sen enamba
Baskan keles om äi vaihid, kudambad mülütadas enamba mi üks' tüvi:

* *hiztegi* «vajehnik» — *hitz* «vajeh, sana» da -*tegi* «pert'»,
* *eskubide* «oiktuz» — *esku* «käzi» da *bide* «te, matk»,
* *ikastetxe* «škol» — *ikasi* «openuda» da *etxe* «pert'»,
* *ahots* «än'» — *aho* «su» da *ots* «kulund».

*Aldi*- «aig, pord» da *alde*-vaihed «pol', čura» kävutasoiš sädamha erazvuiččid vaihid:

* *lehenago* «aigemba» + *aldi* = *lehenaldi* «männu aig», *egun* «päiv» + *aldi* = *eguraldi* «sä», *hitz* «vajeh, sana» + *aldi* = *hitzaldi* «lekcii»;
* *lur* «ma» + *alde* = *lurralde* «territorii, makund», *herri* «rahvaz» + *alde* = *herrialde* «valdkund», *goiz* «aigaline» + *alde* = *goizalde* «homendez», *su* «lämoi» + *alde* = *sukalde* «keitimpol'».

Kaks' verbad sätas ut nimed ühtištuden erasti: *joan* «mända, astta» + *etorri* «tulda» = *joan-etorri* «matk»; vai verb da nimi ühtenzoitasoiš: *jo* «iškta» + *muga* «röun» = *jomuga* «met», *heldu* «tulda» + *bide* «te, matk» = *helbide* «adres»; vai adjektiv da nimi ühtištudas eskai: *esku* «käzi» + *zabal* «avar» = *eskuzabal* «hüvätabaine».

## Homaičendad