open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Džois Džeims

**Džeims Ogastin Aloišes Džois** (; sünd. 2. uhoku 1882, Dublin, Irlandii — kol. 13. viluku 1941, Cürih, Šveicarii) oli irlandijalaine kirjutai da runokirjutai, 20. voz'sadan modernizman edestai, lehtezmez'. Kirjuti anglijan kelel tobjimalaz, mugažo francijan, italijan i latinan kelil.

## Sädused
Džois kirjuti 15 sanutesen «Dublinalaižed»-kogodust (1914, ), i tetabid romanid:
* «Uliss» (1914−1921, ), äistilistine roman, modernizman kvintessencii.
* «Pirdajan portret hänen norudes» (1907−1914, angl. *A Portrait of the Artist as a Young Man*), avtobiografine roman
* «Muštmižed Finneganan polhe» (1923−1939, angl. *Finnegans Wake*), eksperimentaline sanoidensädai, mifilogine i komine roman
* «Stiven-vägimez'» (1905, angl. *Stephen Hero*), jänu kesken roman, om publikoitud avtoran surman jäl'ghe, käzikirjutesen pala oli likvidiruidud hänel. Necen romanan paradused oliba ottud ezitegeseks «Pirdajan portret hänen norudes»-romanan täht

Vspäi 2012 kirjutajan radod oma maksutomaks kundaližeks varaks. Džeims Džoisan kumardelijad oigetas Blumsdei:d (, ) mail'madme jogo vodel 16. kezakud, tehtas «Uliss»-romanan lugemižid, Dublinas kävudas romanan Leopol'd Blum-pähengen maršrutadme.

## Biografii
Džeims Džois oli sündnu Dublinan suvižhe Ratgar-rajonha, Džon Stanislas Džois-tatan i Meri Džein Marri-maman äjiden lapsiden keskes. Kirjutajan laps'aig mäni gollüdes, mi om ozutadud hänen sädusiš. Openui Dublinan Bel'veder-kolledžas vll 1893−1897, sid' Dublinan universitetas (Universitetan kolledž, 1898−1902). Vl 1902 sirdi elämhä Parižas, vl 1904 — Triest-lidnas (Italii). Vl 1904 tegi tundmust Dublinan adivpertin Nora Barnakl-honusenkaičijanke i eli hänenke kaiken elon (oliba naižiš vspäi 1931), vl 1907 sündutihe Lüčija Džois-tütärt, tuleban aigan kirjutai da kargaidai. Matkazihe Evropadme elon hätkte.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Keskuz Džeims Džoisan muštoks (''jamesjoyce.ie'').
Garsia Markes Gabriel'

**Gabriel' Hose de la Konkordia «Gabo» Garsia Markes** ( [ɡaˈβɾjel ɡarˈsia ˈmarkes]; sünd. 6. keväz'ku 1927, Arakatak-lidn, Kolumbii — kol. 17. sulaku 2014, Mehiko, Meksik) oli kolumbijalaine prozan kirjutai, lehtezmez', kirjoiden pästai da politikan šingotai. Om vn 1982 Nobelän premijan literaturas laureatan. Kirjuti romanid «magine realizm»-čuraduses, sädi mugažo starinoid, sanutesiden kogodusid i dokumentaližen prozan.

## Biografii
Oli sündnu farmaceftan kanzha. Vll 1946−1950 tuleban aigan kirjutai openui Kolumbijan Nacionaližen universitetan juridižel tedokundal, sigä-žo tegi tundmust tulijan aigan Mersedes Barča Pardo-akanke, zell'laukan pidajan tütrenke. Jäti kesketi opendust i päti rata pressha i literaturha näht. Vspäi 1950 radoi Barrankil'j- i Bogot-lidnoiden lehtesiš, vspäi 1956 oli «El Espectador»-lugendlehtesen verazmalaižeks korrespondentaks Parižas. Vl 1957 ajeli Nevondkundaližhe Ühtištushe ühtnemha Moskvan norišton da üläopenikoiden festivalihe fol'kloransamblin mülükundas Kolumbijaspäi, kirjuti esse neciš. Vn 1957 tal'vkus Garsia Markes sirdi Karakasha radmaha «El Momento»-lehteses.

Vn 1958 keväz'kus Garsia Markes nai Kolumbijas, oti Mersedes Barčad akaks, pördui hänenke Karakasha. Vl 1959 vanhemb Rodrigo Garsia-poig om sündnu (tuleban aigan kinorežissör da scenarijoiden sädai). Vl 1961 pereh sirdi Meksikha, i koumes vodes sen jäl'ghe kahtenz' Gonsalo-poig om sündnu (grafikan dizainer Mehikos). Ühtel aigal Garsia Markes sädab sanutesid i fil'miden scenarijoid. «Üks'jäižen elon sada vot»-roman (1967) toi hänele mail'man tetabut. Sai Nobelän premijad «Romaniš i sanutesiš, miččiš fantazii da realižuz ühthepandasoiš da muga kuvastadas kaiken kontinentan elod i konfliktoid».

Garsia Markes oli kesknikaks pagižmižiden aigan AÜV:oiden Bill Klinton-prezidentan (1993−2001) i Kuban Fidel' Kastro-pämehen keskes.

## Romanad
* «Soivertud aig» (, 1962)
* «Üks'jäižen elon sada vot» (*Cien años de soledad*, 1967)
* «Patriarhan sügüz'» (*El otoño del patriarca*, 1975)
* «Armastuz holeran aigan» (*El amor en los tiempos del cólera*, 1985)
* «Jenaral ičeze labirintas» (*El general en su laberinto*, 1989)
* «Armastuses da toižes poles» (*Diatriba de amor contra un hombre sentado y Del amor y otros demonios*, 1994)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kirjutajan muzejan sait hänen kodimal (''casamuseogabo.unimagdalena.edu.co'').
Šubert Franc

**Franc Peter Šubert** ( [ˈfʁant͡s ˈpeːtɐ ˈʃuːbɐt]; 31. viluku 1797, Ven, Avstrijan imperii — 19. kül'mku 1828, sigä-žo) oli avstrijalaine muzikankirjutai, muzikan romantizman üks' alusenpanijoišpäi. Kirjuti enamba 600 kompozicijoid änen täht, äiluguižid sädusid fortepjanon täht, seičeme simfonijad i üks' simfonii jäti kesken, kümne operad, mülütadas niid klassižen muzikan nimikirjuteshe.

## Biografii
Franc Peter Šubert oli sündnu Venan ezilidnas Lihentalin tulendan školan Franc Teodor Šubert-opendajan kanzha. Tat oli muzikantan-navedijan, libui moravijalaižiš manmehišpäi. Mam — Elizabet Šubert (neiččel Fic), oli silezijalaižen lukkolsepan tütren. Vaiše viž last jäihe elegil nell'toštkümnespäi, Francan Peteran üks' vellišpäi Ferdinand oli muzikankirjutajan mugažo.

Franc ozuti muzikališt lahjakahut aigoiš. Hänen ezmäižed näradoičijad oliba kodihižed: tat openzi vändmaha violižel, Ignac-veik — fortepjanol. Kuz'vozne openui Lihentalin tulendan školas. Seičeme vot igäspäi oti organan vändon urokoid Lihentalin jumalanpertin kapel'meisteral. Üks'toštkümnevozne Franc oli ottud «pajatajaks prihaižeks» Venan tanhaližhe kapellha i Konviktha (škol pansionanke). Vll 1810−1813 Šubert sädi operan, simfonijan, pjesid fortepjanole i pajoid.

Ezmäi pästajad pučihe kompozitoran sädusiden publikočendaspäi. Šubert radoi školas, sid' muzikan opendajan elokahas perehes. Iohann Fogl' edesteli Šubertan sädusid baritonal Venan saloniš, i ned saihe tetabut, ezmäine linni pandud muzikha vl 1816 Göten «Meckunigaz»-ballad (saks. *Erlkönig*).

Muzikankirjutai oli uskojan ristitun, ei ole naižiš, koli lapsetoman kohtuližes tifaspäi. Seičemen simfonijan löudmine vl 1867 ližazi mel'hetartust Šubertan muzikale.

## Valitud sädused
### Orkestran täht
* Simfonii nomer 8 («Jättud kesken») h-moll (1822)
* Simfonii nomer 9 («Sur'») C-dur (1828)
* Kahesa ezivändod

### Änen täht fortepjanonke
* Vokaline «Čomakulu mellicnikan ak»-cikl (1823, )
* Vokaline «Tal'veline matk»-cikl (1827, )
* «Joucnen pajo»-kogoduz (1828, )
* Ave Maria («Ellen:an koumanz' pajo», saks. *Ellens dritter Gesang*)
* Toižed pajod (eriližešti i kogodusiš, kaik om kaičenus läz 600)

## Fortepjanon täht solo
* Kaks'kümne koume sonatad (1815−1828)
* «Kalaidai»-fantazii (1821, )
* Üks'toštkümne ekspromtad (1827−1828)
* Kuz' muzikališt kurod (1823−1828)
* Enamba mi 400 kargud (1812−1827, val'sad, lendlerad, saksalaižed kargud, menuetad, ekosezad, galopad)

## Homaičendad
Ferro Ticiano

**Ticiano Ferro** (, sünd. 21. uhoku 1980, Latin, Italii) om italijalaine poppajatai da nügüd'aigaine muzikankirjutai.

## Biografii
Ticiano om sündnu Latin-lidnha.

## Diskografii
* 2001 – Rosso relativo
* 2003 – 111
* 2006 – Nessuno è solo
* 2008 – Alla mia età
* 2011 – L'amore è una cosa semplice
* 2016 – Il mestiere della vita

## Mel'hetartujad faktad
* Ticiano eläb kaks'pertin, kodid oma Milanas i Los Andželesas.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Pajatajan oficialine sait (''tizianoferro.com''). 
* Ticiano Ferro — Instagram.
Maler Gustav

**Gustav Maler** ( [ˈɡʊstaf ˈmaːlɐ]; sünd. 7. heinku 1860 Kalište-külähä (nüg. Čehanmas), Bogemii, Avstrijan imperii — kol. 18. semendku 1911, Ven, Avstrijan da Mad'jaranman imperii) oli avstrine muzikankirjutai. Elon aigan hän oli tetab professionaližes kundas kuti operoiden da simfonijoiden dirižor. Kirjuti saksan kelel.

## Biografii
Mez' oli sündnu aškenazi-evrejalaižiden Bernhard i Mari kanzha kahtenden lapsen nell'toštkümnespäi. Kändihe Venan konservatorijan pästnikaks vl 1878. Maler sai tetabut kuti simfonijoiden kirjutai pol'voz'sadas ičeze surman jäl'ghe, hänen muzik löuzi avarod el'gendust 1960-nziš vozišpäi.

Gustav oli nainu vl 1902, Al'ma Marija Šindler (möhemba Maler-Verfel', 1879−1964) oli hänen ak. Sündutihe kaht neičukašt naimiželos: Marija i Anna, vaiše Anna oli täuz'kaznudeks.

## Sädamine
Muzikankirjutai sädi ühesa nomeruidud simfonijad (nomer 1 — nomer 9) vll 1884−1909, toine mäneb toižen jäl'ghe i lähteb edeližespäi. Kümnenz' simfonii jäi kesken. Toižed sädused oma pajoiden kogodused: «Matkadajan alamastaran pajod» (, 1885−1886), «Prihaižen noidustai sarvut» (*Des Knaben Wunderhorn. Humoresken* — 12 pajod, 1892−1901), «Pajo Mas» (saks. *Das Lied von der Erde*, 1908−1909).

Mez' tegi kuti sildad 19. voz'sadan saksalaižen romantizman i 20. voz'sadan modernizman keskes. Maleran sädusiden lugu ei ole sur', no niiden edestused oma levitadud avaros.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Rahvahidenkeskeine sebr Gustav Maleran muštoks (''gustav-mahler.org'', vspäi 1955) sädusiden täudenke nimikirjutesenke.
Vasko da Gama

**Vasko da Gama** ( [ˈvaʃku ðɐ ˈɣɐ̃mɐ]; sünd. 29. sügüz'ku 1460, Siniš-lidn, Portugalii, — kol. 24. tal'vku 1524, Kočči-lidn, Indii) oli portugalijalaine merimatkadai Suriden geografižiden avaidusiden aigan. Oli voziden 1497−1499 ekspedicijan käsknikan, kudamb löuzi merited Evropaspäi Indijha Suviafrikan ümbärten. Sai Vidigeira-grafan arvon vl 1519.

## Biografii
Libui amuižes portugaližes roduspäi. Ujui Indijha koume kerdad, kahtenden kerdan vll 1502−1503, i koumanden kerdan kahtenke poiganke vl 1524. Vasko da Gama radoi Portugaližen Indijan varakunigahal vn 1524 sügüz'kun 5. päiväspäi, koli malärijaspäi, mahapandihe hibjan tošti kodimaižes Portugalijas. Portugalijalaižed paniba Indijan tetabiden meriportoiden alust: Bombei, Madras, Goa.

Vasko da Gama oli nainu, Katarina di Ataidi oli merimatkadajan ak, sündutihe kut poigad i üht tütärt, kaik oliba täuz'kaznuzikš. Nimitihe Vasko da Gam-lidnad da portad (läz 100 tuh. eläjid vl 2017) indižes Goa-štatas matkadajan muštoks.

## Homaičendad
Puččini Džakomo

**Džakomo Antonio Domeniko Mikele Sekondo Maria Puččini** ( [ˈdʒaːkomo putˈtʃiːni]; sünd. 22. tal'vku 1858, Lukk, Toskanan Sur' gercogkund, — kol. 29. kül'mku 1924, Brüssel', Bel'gii) oli italijalaine muzikankirjutai.

## Sädused
Puččini sädi kümne operad italijan kelel vspäi 1884. Operad oma sätud erazvuiččiden kirjutajiden kirjoiden i p'jesiden mödhe teatran täht.

Ei ole ezivändoid hänen melodižiš operoiš. Valitud sädused: «Bogemkund» (, 1896), «Toska» (*Tosca*, 1900), «Batterfläi-madam» (*Madama Butterfly*, 1904), i «Turandot» (mugažo italijan kelel, 1924, jäti kesken).

## Biografii
Džakomo oli sündnu jumalankodin muzikantoiden kanzha. Kaik oli ühesa last Mikele Puččini-tatan i Al'bina Magi-maman perehes. Tatan kolendan jäl'ghe kuz'vozne Džakomo oli kazvatadud Fortunato Madži-dädän-muzikankirjutajan (1839−1882) da muzikpedagogan kanzas i sai muzikaližen opendusen aigašti. Ühtni Lukk-lidnan päjumalanpertin horha, möhemba sai radnikust siš, vändi organal i oli hormeisteral.

Jätksi opendamišt Milanan konservatorijas, oli otnus muzikha siš nell' vot. Koumanz' «Manon Lesko»-oper (*Manon Lescaut*, 1893) toi tetabut muzikankirjutajale, nellänz' «Bogemkund» — mail'man hoštust.

## Kanz
Džakomo Puččini oli nainu vspäi 1904, El'vira Gemignani (neiččel Bonturi, 1860−1930) oli hänen ak. Hö tegiba tundmust i besedoičeškanzihe vl 1884, Antonio-poig (1886−1946) sündui. Sil aigal El'vira eli naimiželos Narciso-mužikanke, kudamb oli akoiden paimen, koli-ki sudaruškan mužikan kädespäi vl 1903. Džakomon i El'viran naind ei olend vahv, mužik eli sudaruškoidenke, sidä kesken tetabidenke pajatajidenke naižidenke.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Džakomo Puččinin tedoiduzkeskuz (''puccini.it''). 
* Puččinin muzei (''puccinimuseum.org'').
Kubrik Stenli

**Stenli Kubrik** ( [ˈstænlɪ ˈkuːbrɪk]; sünd. 26. heinku 1928, Nju Jorkan Manhetten-rajon, Nju Jork-štat, AÜV, — kol. 7. keväz'ku, 1999, Čailduikberi-erižpert', Hartfordan grafkund, Anglii, Sur' Britanii) oli amerikaine i britanine fil'miden režissör, prodüser da scenarist, mugažo fotograf i šahmatoiden navedii školan igäspäi. Tegi kirjoiden ekranizacijoid tobjimalaz.

## Biografii
Stenli oli sündnu evrejalaižiden pereheze ezmäižen lapsen, kazvoi Nju Jorkan Bronks-rajonas. Džeikob Leonard Kubrik (1902−1985) oli tat, Sedi Gertruda Perveler (1903−1985) oli mam, molembiden ezitatad libuiba Keskuzližes i Päivnouzmaižes Evropaspäi.

Nor' Kubrik ei voind ühtneda üläopendusen aluzkundha vähähkon ehtmižen tagut školas, sid' radaškanzi «Look»-aiglehtesen fotografal i vändi šahmatoil rahoiže näht. Vspäi 1951 tegeškanzi fil'mid, ezmäi lühüdpiduzližid i ičeze rahoiden mänetamal. Vl 1962 sirdi Surhe Britanijha fil'mdamha «Lolita»-sädust amerikaižen cenzuran taguiči. Oli nainu kaks' kerdad. Režissöran arhiv kaičeze Londonan Čomamahtoiden universitetas.

## Fil'mografii režissöraks
Alemba kaik täuz'piduzližed fil'mad oma mainitadud. Kubrik oli läz kaikiden niiden prodüseraks i scenarijan kirjutajaks-ki päpaloin.

* «Varu i himoituz» (1953, )
* «Rikojan čoksuine» (1955, *Killer’s Kiss*)
* «Rikond» (1956, *The Killing*)
* «Hoštusen takaižed» (1957, *Paths of Glory*)
* «Spartak» (1960, *Spartacus*)
* «Lolita» (1962, mugažo anglijan kelel)
* «Streindžlav-doktor vai kut minä heitin varud i armastaškanzin bombad» (1964, *Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb*)
* «2001. voz': Kosmine odissei» (1968, *2001: A Space Odyssey*) — fil'm sai Oskarad parahimiš vizualizacijan effektoiš
* «Pandud kävutamižhe apel'sin» (1971, *A Clockwork Orange*)
* «Barri Lindon» (1975, *Barry Lyndon*)
* «Säind» (1980, *The Shining*)
* «Ünäine metalline kor'» (1987, *Full Metal Jacket*)
* «Avaros umbištadud sil'midenke» (1999, *Eyes Wide Shut*)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Sait Stenli Kubrikas, Saksanman fil'miden muzei Frankfurtas Mainal (''stanleykubrick.de'').
Lohj (lidn)

**Lohj** ( [ˈlohjɑ], ) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan suvipäivlaskmas. Se sijadase Udenma-agjan päivlaskmas, valdkundan 25. lidnankund eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Jumalanpert' om saudud vl 1323. Eländpunktan aluz om pandud vl 1867 kuti kund. Kätihe kundad lidnudeks vl 1926, se sai lidnan statusad vl 1969.

Lohj-lidn šingotase sauvondmaterialiden pästandal (katusen täht, raudbetontegesed, seinpanelid), elektronikan i plastmassan tehmižel, mecan (bumag, haugod) i metallan ümbriradmižel. Vll 1542−1863 raudkivendon samine i vhesai 1994 mouckiven samine oliba lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase kundan suvipäivnouzmas, Lohjanjärven päivnouzmaižel randal.

Matkad lidnaspäi Espoohosai om koumekümne viž kilometrad päivnouzmha, Hel'sinkin keskuzpalahasai — 58 km päivnouzmha avtotel vai raudtedme.

Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan pind om 1 109,73 km², sidä kesken kuivma — 939,44 nellikkilometrad, vezi i sokaz tahond ottas seičemendest (170,29 km²).

## Tobmuz

Lidnankund jagase koumekümneks seičemeks nimitadud i nomeruidud rajonaks (1..32, 101..105). Lohjan municipaline suim kogoneb 51 ezitajaspäi.

Edeližed lidnan pämehed oma Jarkko Härmälä (vn 2022 kezaku-reduku), Mika Sivula (eloku 2015 — semendku 2022), Simo Juva (radoi vll 2009−2015).

## Eläjad
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 37 610 ristitud, vl 2000 — 43 786 ristitud, vl 2020 — 45 975 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 47 341 eläjad vl 2010 i 47 353 eläjad vl 2015.

Vn 2016 andmusiden mödhe suomen kel' oli mamankeleks 92,5 % täht lidnalaižišpäi, ročin kel' — 3,5 %, toižed keled — 4,0 %.

## Galerei

Lohja town hall.jpg|Lidnan ohjastusen pert' (2007)
Lohja Church 1.jpg|Ph. Lavrentijan jumalanpert' Lohjas, vn 2013 nägu
Kirkniemen paperitehdas.jpg|Bumagfabrik lidnankundas vl 2008
Lohja, Laurentius-sali ja koulu.jpg|«Laurentius»-koncertzal i Anttilan keskškol (vn 2010 olend)
Lohja city library 1. Façade. December 2018.jpg|Lidnan kirjišt (2018)
Lohja bus station.jpg|Lohjan avtobusstancii vl 2007


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''lohja.fi'').
Lohj (znamoičendad)

**Lohj** voib znamoita:
* Lohj vai Lohi i Atlantine lohi () — merikalan erik.
* Lohj (lidn) — Suomenman lidn Udenma-agjas.
Gendel' Georg Fridrih

**Georg Fridrih Gendel' ** ( [ˈɡeːɔɐ̯k ˈfʁiːdʁɪç ˈhɛndl̩],  [ˈhændəl]; sünd. 23. uhoku (5. keväz'ku) 1685, Halle, Magdeburgan gercogkund, Brandenburg-Prussii, Pühä Rimalaine imperii — kol. 14. sulaku 1759, London, Sur' Britanii) oli saksalaine i britanine muzikankirjutai, eli barokkon aigan. Sädi 42 operad, 26 oratorijad, äiluguižid kantatoid, kompozicijoid koskimsoitoiden täht. Mahtoi väta klavesinal nellävozne, organal seičemevoččes igäspäi i torvudel.

## Biografii
Gendel' sai muzikopendust da mahtoid Florencijas, Rimas i Venecijas (nügüdläižen Italijan lidnad) vll 1706−1709. Vspäi 1712 elon lophusai eli Sures Britanijas, sai sen rahvahanikust vl 1727.

## Kanz
Gendel' ei olend naižiš i katli ičeze personališt elod. Eziauguižin hän zavetoiči antta kaluišton tobmad palad Johanna-plemännicale, no nell' ližadust zavetoičendale jagoiba sidä toižile heimolaižile, kazakoile, sebranikoile i hüvädtegijoile sebroile.

## Sädused
Kaikiš tetabambiden sädusiden keskes oma «Muzik veden pindal» (koume süitad orkestran täht, angl. *Water Music*, 1715−1717), «Messii»-oratorii (angl. *Messiah*, 1741), «Muzik kunigahan praznikambuškelendan täht»-süit (angl. *Fireworks Music / Music for the Royal Fireworks*, 1749).

Sädusiden täuz' kogoduz nimitase germanijaks *Händel-Werke-Verzeichnis* («Gendelän sädusiden katalog»), se om pästtud koumen toman nägul vll 1978−1986, saksalaine Halle-Vittenbergan universitetan Bernd Bazel't-muzikantedai tegi sidä kogodust.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Georg Fridrih Gendelän pert' i Džimi Hendriksan fater: muzei Londonas (''handelhendrix.org'').
Armstrong Lui

**Lui Deniel Armstrong** (, psevdonimad *Louie*, *Satchmo*, *Pops*; sünd. 4. eloku 1901, Uz' Orlean, Luizian, AÜV — kol. 6. heinku 1971, Nju Jork, Nju Jork-štat, AÜV) oli amerikalaine torvenvändai, pajatai (bariton, bas-profundo) i ansamblin ohjandai, edesti sädusid džazan stiliš. Tegi äjan džazan i amerikaižen popmuzikan populärizacijan täht mail'madme. Elon aigan om pästtud 55 platad hänen änetusidenke. Edesti anglijan kelel. Kirjuti iče enamba 50 pajod, äjad kändihe džazan klassikaks.

Kaikiš tetabambad kompozicijad oma *«Stardust», «When The Saints Go Marching In», «Dream a Little Dream of Me», «Ain't Misbehavin'», «You Rascal You», «Stompin' at the Savoy», «We Have All the Time in the World», «Hello, Dolly!», «What a Wonderful World»*.

## Biografii
Lui Armstrong oli sündnu Uden Orleanan goll'hä rajonha i kanzha. Uil'jam Armstrong-tat okai pereht Lui-vagahaižen aigan völ. Meri Albert-mam radoi prostitucijan sferas, i andoihe Luid norembaiženke Beatris-sizarenke kazvatamha Džozefin-babale. Meri oti lapsid tagaz, pidi hol't heiš tarkuseta, no kazvati Beatrisad täudehe ighäsai.

Lui toi kivihil't i möi lugendlehtesid lapsessai. Seičemevozne prihaine abutaškanzi kivihilen Karnoffski-torgovanoiden kodiš, hö oliba evrejalaižed immigrantad Litvanmaspäi i kändihe prihan kazvatajikš. Üks'toštkümnevozne Lui eli se maman udes kanzas, se tatan udes kanzas. Vl 1914 priha vändaškanzi kornetal irdansambliš i edesti muzikad ičeze elon lophusai.

## Kanz
Muzikant oli naižiš nell' kerdad, no üks'jäine Šeron Preston-Folta-laps' om sündnu naindan irdpolel.

## Valitud diskografii
### Originaližed al'bomad
* 1944 — «*Jazz Classics*» (Klassine džaz)
* 1951 — «*Satchmo at Symphony Hall*» (Satčmo Simfoni-hollas)
* 1951 — «*Satchmo at Pasadena*» (Satčmo Pasadenas)
* 1954 — «*Louis Armstrong Plays W.C. Handy*» (Lui Armstrong edestab U.K. Hendi:n sädusid)
* 1954 — «*Louis Armstrong and the Mills Brothers, Volume One*» (Lui Armstrong i «Mills Brothers», tom 1)
* 1956 — «*Satchmo the Great*» (Satčmo om Sur')
* 1956 — «*Ella and Louis*» (Ella i Lui)
* 1957 — «*Louis Under the Stars*» (Lui tähthiden al)
* 1959 — «*The Five Pennies*» (Viž pennid)
* 1964 — «*Hello, Dolly!*» (Holl'oo, Dolli!)
* 1968 — «*The One and Only*» (Ezmäine da üks'jäine)
* 1970 — «*What a Wonderful World*» (Mitte čomakulu mail'm)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Muzei Lui Armstrongan mustoks, Nju Jork (''louisarmstronghouse.org'').
Kortes Ernan

**Fernando Kortés de Monroi i Pisarro Al'tamirano** ( [eɾˈnaŋ koɾˈtes ðe monˈroj i piˈθaro altamiˈɾano]), tetas kuti *Ernan Kortes* (; sünd. 1485, Medel'jin, Kastilijan da Leonan kunigahuz — kol. 2. tal'vku, 1547, Sevil'jan Kastil'jeha de la Kuest-ezilidn, Ispanii) oli ispanijalaine konkistador, anasti Meksikad i likvidirui actekiden valdkundad.

Kortes toi Evropha vanilid i šokoladan receptad, kävutaškanzihe niid 1520-nziš vozišpäi.

## Biografii
Libui sugukahiden idal'goiden gol'dunudes roduspäi. Openui Salamankan universitetas kaks' vot, sid' valiči sodakar'jerad.

Kortes om mahapandud tošti Meksikas vl 1566. Meksikan muštpachad oma pandud mantazole eläjiden vastustelendan taguiči. Kalifornijan laht nimitase Kortesan mereks Meksikan territorijal.

## Sodakar'jer

Konkistador ühtni Kuban alištushe vll 1510−1514. Oti iniciativ ičeze käzihe i leviti anastuzsodad Meksikas vll 1519−1521. Oli Uz' Ispanii-kolonijan jenaral-gubernatoran vll 1522−26, pördui Evropha kovan voibištelendan tagut tobmudehe näht.

## Kanz
Ernan Kortes oli nainu kaks' kerdad. Katalina Huares Markaida oli Kortesan ezmäine ak (naihe Kuba-sarel, 1514−1522), koli tulden Meksikha korktoiden mägiden klimataspäi. Huana Ramires de Orel'jano de Sunjiga oli toine ak (1529−1547). Kaik oli kümne last Kortesal, sidä kesken kuz' last sünduihe naimiželos i völ nell' sudaruškoišpäi. Kaks' poigad da kaks' tütred oli Kortesal indejalaižiš (actekiden) Leonora i Malinče naložnicoišpäi-princessišpäi, no kaik-se ned lapsed oliba legitimižed.

## Homaičendad
Fellini Federiko

**Federiko Fellini** ( [fedeˈriːko felˈliːni]; sünd. 20. viluku 1920, Rimini, Italijan kunigahuz — kol. 31. reduku 1993, Rim, Italii) oli italijalaine kinorežissör da scenarist. Hänen nell' fil'mad saiba Oskar-arvlahjad kuti parahimad verazmaižed fil'mad (1957, 1958, 1964, 1976), videnz' — kostümiden parahimas dizainas (1977), kudenz' Oskar (1993) oli arvostuzlahjaks «tondas kinon čomamahtho».

## Biografii
Federiko sai klassišt opendust školas jumalankodinno. Vl 1937 openui Florencijas kändamhas reportöraks, möi šaržid-kuvid.

Vll 1938−1942 Fellini radoi Riman jumoristižes «Mark Avrelii»-aiglehteses, kirjuti läz 700 sädust, sid' taritihe hänele säta scenarijoid. Kinokar'jeran voded oma 1945−1992.

## Valitud fil'mografii
Federiko Fellini oli kaikiden alemba kirjutadud fil'miden režissöraks da scenaristaks ühten aigan.
* «Var'jeten lämoid» (1951, it. *Luci del Varietà*, toine režissör om Al'berto Lattuada)
* «Te» (1954, *La Strada*)
* «Manitelijad» (1955, *Il Bidone*)
* «Kabirijan öd» (1957, *Le notti di Cabiria*)
* «Maged elo» (1960, *La Dolce Vita*)
* «Kahesa polenke» (1963, *8½*)
* «Džul'jetta i rahkoid» (1965, *Giulietta Degli Spiriti*, Fellinin ezmäine mujufil'm)
* «Fellinin Satirikon» (1969, *Fellini — Satyricon*)
* «Klounad» (1970, *I Clowns*, Fellini edestab pärolin-ki)
* «Federiko Fellini:n Kazanova» (1976, *Il Casanova di Federico Fellini*)
* «Naižiden lidn» (1980, *La Città Delle Donne*)
* «Kudmaižen än'» (1990, *La Voce Della Luna*)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Fondan Federiko Fellinin muštho oficialine sait (''federicofellini.it''), Riminin kommun.
Šokšun vepsän küläkund

**Šokšun vepsän küläkund** () — municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Administrativine keskuz om Kvarcitkülä.

Küläkund om sätud Vepsän rahvahaližen volostin tühjitusen jäl'ghe vl 2005.

Pämez' — Viktorija Butorina vn 2015 sügüz'kuspäi. Edeline küläkundan pämez' oli Andrei Beloutov (2011−2015).

## Geografijan andmused
Küläkund sijadase rajonan suvipäivnouzmas, röunatab Leningradan agjanke suves. «Petroskoi — Šušt»-avtote läbitab küläkundan pohjošt palad. Änižen päivlaskmaižen randan pala om pohjoižes.

## Eländpunktad
Kaik koume eländpunktad sijadasoiš küläkundan territorijal.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe küläkundan eläjiden lugu oli 974 ristitud. Vl 2018 sen ristitišt oli 914 eläjad. Vl 2023 küläkundan eläjiden lugu oli 862 ristitud.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Küläkundan oficialine sait (''adm-shoksha.ru''). 
* Küläkund Änižröunan rajonan tobmuden ''prionego.ru''-saital.
Spilberg Stiven

**Stiven Allan Spilberg** ( [stiːvn ˈælən ˈspiːlbɜːrɡ]; sünd. 18. tal'vku, 1946, Cincinnati, Ogajo, AÜV) om amerikaine kinorežissör, fil'miden scenarist da prodüser. Üks' kaikiš satusekahambiš kinorežissörišpäi mail'mas kommertižikš, hänen kaks'kümne parembad fil'mad kerazihe enamba 10 mlrd US$. Om «Oskar»-kinopremijan koumekerdaižen sajan (1994 kaks' kerdad, 1999), «Kuldaine globus» — kuz' kerdad (1983, 1994 kaks' kerdad, 1999 kahtišti, 2012).

## Biografii
Tuleban aigan režissör om sündnu amerikaižhe kanzha evrejan augotižlibundanke Venäman imperijan lidnoišpäi (nüg. Ukrain). Tat lahjoiči Stivenale kinokamerad, i ozaiži oikti. Kar'jer zavodihe školan aigan völ vspäi 1959, jätktase tämbäi-ki.

Stiven Spilberg om «Amblin Entertainment»-kinokompanijan (1981) üks' alusenpanijoišpäi da pidajišpäi, mugažo sen «DreamWorks»-tütärkompanijan (1997), kuspäi toižed režissörad kazvoiba. Ühtneb videovändoiden, mil'tfil'miden i TV-serialoiden tehmižhe.

## Kanz
Kaik koume sizart om Spilbergal: Enn, Sjuzen i Nensi. Ezmäine ak oli Emi Irving (1985−1989), poig om sündnu naimiželos. Stiven om nainu kahten kerdan, Keit Kepšou om hänen ak vspäi 1991, kuz' last, heišpäi Stivenan koume.

## Valitud fil'mografii režissöraks

* 1959 — «Jäl'gmaine azeg» / *The Last Gun* (lühüdpiduzline)
* 1961 — «Toraalajaguz» / *Fighter Squad* (lühüdpiduzline)
* 1961 — «Pago nikuna» / *Escape to Nowhere*
* 1968 — «Hizaidajad» / *Amblin* (debüt, lühüdpiduzline)
* 1975 — «Löuglud» / *Jaws* (toi mail'man tetabut)
* 1979 — «1941» / *1941*
* 1981 — «Indiana Džons: kadonuden koučegan ecmäs» / *Raiders of the Lost Ark*
* 1982 — «Verazplanetalaine» / *E.T. the Extra-Terrestrial*
* 1993 — «Juran aigan puišt» / *Jurassic Park*
* 1993 — «Šindleran nimikirjutez» / *Schindler’s List*
* 1997 — «Amistad» / *Amistad*
* 1998 — «Päzutamha Rajan-rivičud» / *Saving Private Ryan*
* 2002 — «Tabada mindai ku void» / *Catch Me If You Can*
* 2005 — «Mail'miden soda» / *War of the Worlds*
* 2016 — «Sur' da hüväsüdäimel'ne mez'kulu» / *The BFG*


## Homaičendad
Kartje Žak

**Žak Kartje** ( [ʒak kaʁtje], bret.: *Jakez Karter*; sünd. 31. tal'vku 1491, Sen-Malo-lidn, Bretanin gercogkund — kol. 1. sügüz'ku 1557, sigä-žo, Francii) oli francijalaine (bretonilaine) merimatkadai da tedoidai. Om Kanadan territorijoiden edelmatkai, zavodi Amerikan francižen kolonizacijan.

## Biografii
Tedoidajan kazvatajad oliba Žame Kartje-tat i Žesslen Žansar-mam.

Ekspedicijoiden jäl'ghe Kartje eli kodiman tahoiš igän lophusai, radoi kändajan portugalijan kelespäi.

## Ekspedicijad
Ezimeletaden, Kartje ühtni florencijalaižen Džovanni da Verraccano-tedoidajan ekspedicijoihe Pohjoižamerikan randannoks vl 1524 da Suviamerikannoks möhemba. Francijan Francisk I-kunigaz varatoiti heid löudamha lühüdambad ted Indijannoks da Kitainnoks. Vl 1532 mülütihe Bretonin gercogkundad Francijha, i se-žo kunigaz valiči Kartjed jätkustamha ecmižid.

Merimatkadai tegi koume ekspedicijad Pohjoižamerikan randannoks vll 1534, 1535−1536 i 1541−1542, ümbrikirjuti Njufaundlendan randoid, Ph. Lavrentijan jogen da lahten. Kartje mainiti lavrentijalaižiden irokeziden *kanada*-sanan («külä») i nimiti territorijoid *kanadoikš* («külikš»). Regionan vezimaršrutad oliba sured da pit'kad i voiba olda vaiše znamasižel kontinental, mitte ei ole tedoiduses völ. Edel 1605 vot ei olend evropalaižiden kaikenaigaižid eländpunktoid nügüdläižen Kanadan territorijal.

## Kanz
Žak Kartje oli arvostadud merimez' i nai koditahondas vl 1520, Meri Ketrin de Granš oli hänen ak sijaližes elitaspäi.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Žak Kartjen erižpertin-muzejan sait, Sen-Malo (''musee-jacques-cartier.fr'').
Monsoro

**Monsoro** (francijan kelel: *Montsoreau*) om Francijan lidn Luaran mad-regionas.

Lidn sijadase 27..88 m ü.m.t. korktusil. Matkad Parižhasai om 250 km pohjoižpäivnouzmha.

Kaikiš suremb ristitišt oli 1097 eläjad vl 1851. Vspäi 1896 se vajehtase 400..600 eläjad röunoiš. Vl 2010 eläjiden lugu oli 480 ristitud, vl 2015 — 449 ristitud.

## Irdkosketused
* Lidnusen muzejan turistine sait (''chateau-montsoreau.com'').
Abja-Paluoja

**Abja-Paluoja** (mugažo estin kelel) om Estinman lidn valdkundan suves. Mülüb Vil'jandin makundha. Om Mul'gi-volostin palaks vn 2017 redukuspäi, sen administrativine keskuz.

## Istorii
Abj-eländpunkt (est. *Abja*) mainitase ezmäižen kerdan vl 1504. Vl 1895 kaidraižuine «Miizakülä — Vil'jandi»-raudtekeskust läbiti sidä (rušihe raudted vl 1973). Päivkodi om avaitud vl 1912, keskškol — vl 1940. Vn 1945 25. päiväl tal'vkud Abja-Paluoja-žilo oli sätud. Vll 1950−1962 se oli Abjan rajonan keskuseks. Abja-Paluoja sai lidnan statusad vl 1993.

Kätihe Abjan volostin keskuseks vl 1998. Lidn om olmas municipaližeta statusata.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase maižanduzrajonas. Abjanjärv (3,4 ga, pind 55 m ü.m.t. korktusel) om lidnan keskuses, Kariste-järv (128 km², pind 37 m ü.m.t. korktusel) om lidnan pohjoižröunanno. Matkad Latvijan röunhasai om 6 km suvipäivlaskmha orhal vai 12 km suvhe avtotedme, makundan Vil'jandi-keskushesai — 30 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 35 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Karksi-Nuia 12 km päivnouzmha avtotedme i Miizakülä 12 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha avtotedme.

## Eläjad
Vl 2003 eläjiden lugu oli 1 392 ristitud, vodele 2010 lidnan ristitišt poleni i oli 1 300 eläjad.

## Galerei

Abja-Paluoja postkontor.jpg|Počtan sauvuz om kul'turjäl'gusen objektaks (2012, om saudud vl 1929)
Abja-Paluoja päästekomando depoo.jpg|Lämoipalojoukun depo vl 2012
Abjas dzelzceļa stacija 3.jpg|Enččen raudtestancijan sauvuz (2011)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Mulgin volostin sait (''mulgivald.ee''). 
* Lidnan edeline oficialine sait (''abja.ee''), om udištamižeta.
Mol'jer

**Žan-Batist Poklen** ( [ʒɑ̃ batist pɔklɛ̃]) teatraliženke **Mol'jer**-psevdonimanke ( [mɔ.ljɛːʁ]; sünd. 15. viluku 1622, Pariž, Francijan Kunigahuz — kol. 17. uhoku 1673, sigä-žo) oli francijalaine komedijoiden kirjutai, klassižen komedijan sätai. Kirjuti francijan kelel.

## Teatr
Kirjutajan teatr oli tetab kuti Mol'jeran trupp (, 1643−1680). Mol'jeran sädusiden ezmäine kogoduz om paindud hänen Šarl' Varle Lagranž- i Vino- sebranikoil vl 1682.

## Kanz
Žan-Batist oli sündnu buržuazižhe kanzha. Oli nainu vspäi 1662, Armanda Bežar (1642−1700) oli hänen ak. Armanda linni aktrisan, ühtni Mol'jeran teatrha kuti Mol'jer-emänd. Hän sünduti koume last siš ezmäižes naimiželos, heišpäi vaiše Espri-Madlen (1665−1723) oli täuz'kaznudeks. Mol'jer koli edel aigad tuberkulözaspäi.

## Valitud kaičenus p'jesad
* «Barbul'jen sidomižmujand» (1653, fars, fr. *La Jalousie du barbouillé*)
* «Mužikoiden škol» (1661, komedii, *L’école des maris*)
* «Akoiden škol» (1662, komedii, *L’école des femmes*)
* «Tartüf, vai Manikuš» (1664, komedii, *Le Tartuffe, ou l'Imposteur*)
* «Don Žuan, vai Kivine pir» (1665, komedii, *Dom Juan ou le Festin de Pierre*)
* «Mizantrop, vai Eriželäi» (1666, komedii, *Le Misanthrope ou l'Atrabilaire amoureux*)
* «Lekar' vasttahtod» (1666, komedii, *Le Médecin malgré lui*)
* «Račmätoi, vai Kelastusen škol» (1668, komedii, *L'Avare*)
* «Nägunus läžui» (1673, komedii muzikanke da karguidenke, *Le Malade imaginaire*)

## Homaičendad
Fermi Enriko

**Enriko Fermi** ( [enˈriːko ˈfermi]; sünd. 29. sügüz'ku 1901, Rim, Italii, — kol. 28. kül'mku, 1954, Čikago, Illinois-štat, AÜV) oli italijalaine fizikantedomez', šingoti kut teoretižen, muga kodvan-ki fizikad.

Tedomez' sai vn 1938 Nobelän premijad fizikas sündnuziden neitronsädegoičendal uziden radioaktivižiden elementoiden olendan olmas todestamižes i sidodud sihe südäitukuižiden reakcijoiden avaiduses vitkoiden neitroniden tagut.

## Tedotöd
Fermi tegi suren tondan südäitukuižhe fizikha, elementarižiden henegiden fizikha, kvantižen i statistižen mehanikan šingoteshe. Sädi beta-čihodamižen i neitroniden hillendusen teorijoid. Ezmäine südäitukuine reaktor (Čikago, 1942) oli saudud hänen melen i ohjastusen mödhe. Om atombomban ühten sädajišpäi.

## Biografii
Enriko Fermi oli sündnu raudteradnikan i opendajan kanzha. Sirdi AÜV:oihe perehenke Nobelän premijan samižen jäl'ghe vl 1939, viž universitetad kucuiba Enriko Fermid professoran radnikusele. Sen ližaks, hänen ak oli evrejalaine augotižlibundan mödhe, i sil-žo aigal Italii vahvišti käskusid necidä rahvast vaste.

Fermi da hänen Laura-ak saiba amerikašt rahvahanikust vl 1944. Edel surmad Fermi pördui Evropha da lugi lekcijoid, koli südäikohtun rakaspäi. Sai 14 AÜV:oiden patentad (oma pästtud vll 1940−1961).

## Mušt tedomehes
Ned oma nimitadud tedomehen muštoks: himine sadanz' fermii-element, krater Kudmaižen tagapolel (1970), pidusen märičendühtnik, fermi-gaz, fermi-nozoluz, tazopind, pind, paradoks, vn 1955 Riman «EUR Fermi»-metrostancii, vn 2006 Turinan «Fermi»-metrostancii, Riman üks' irdoišpäi, kaks' atomreaktorad Mičigan-štatas i atomelektrostancii 50 km lodeheze Turin-lidnaspäi.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Fizikan istorijan muzei i Enriko Fermin tedoiduzkeskuz Rimas (''centrofermi.it'')   Enriko Fermin muzejanke (''mostrafermi.it'').
Paimnen torvut

**«Paimnen torvut»** (, ) om voden 2015 Venäman dokumentaline fil'm veroližen vepsän paimnen kalun polhe. Siš om venäkel'žid i anglijankel'žid titroid.

Fil'man päheng om Karjalan Tazovaldkundan rahvahaližiden soitoiden Dmitrii D'omin-mastar, hän-žo vändab niil i radab Petroskoin valdkundaližen konservatorijan opendajan. Süžetan mödhe Dömin keradab vepsän lutuižen sädandan istorijad, lodaidab vepsän küliden eläjidenke paimendusen veroiš, paimnen torvuden magižiš ičendoiš i enččen tehmižen mastariden peitusiš, udessündutab soiton tehmižen tehnologijan.

Fil'man pätegijad — Vladimir Slavov, Larisa Smolina i Dmitrii D'omin.

Sädusen tiraž om 300 DVD:n ekzemplärad.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Fil'man sädandan istorii ''youtube.com''-saital.  *(+ venäkel'žed subtitrad)*
* Kacta fil'm onlain ''youtube.com''-saital.

## Edesine lugemine
* Smolina Larisa. *Paimnen torvut* // Verez tullei-al'manah. Petroskoi: «Periodika»-pästandkodi, 2016. — Lpp. 89−94.  ISBN 978-5-88170-273-1
Alasaksonijan kel'

**Alasaksonijan kel**' (ičemoi kelel: *(nedder)sassisk*, *plat*) om germanine kel', kudambad pagištas Pohjoižgermanijas, Päivnouzmaižiš Alamaiš i Danijan suves. Keskaigal pagištihe sidä kaikiš Baltijan meren randan surembiš lidnoiš i se oli rahvahidenkeskeižen torguindan kel'.

## Ühthižed andmused
Pagižijoiden lugu — läz 10 mln ristituid (2001), sidä kesken kodikel' Pohjoižgermanijas 5 mln, Päivnouzmaižiš Alamaiš 1,7 mln, i om kahtendeks keleks 3,3 mln eläjiden täht. Kel'vähembused oma Meksikas (100 tuh. ristituid), Bolivijas (70 tuh.) i Paragvaiš (30 tuh.).

Kel' om oficialiženke statusanke Saksanman nelläs federacijanmas (Alasaksonii, Gamburg, Meklenburg da Ezine Pomeranii, Šlezvig-Gol'štein) i Alamaiš. Vikipedii om olmas necil kelel.

## Kirjamišt
Saksan palan paginoiden kirjamišt om ühtejitte saksan kelen kirjamištonke i kogoneb 30 kirjamespäi, Alamaiden palan — alaman kelenke IJ-kirjameta (26 kirjant, eile ä-, ö-, ü-, β-kirjamid). Vl 2018 uz' alasaksonijan orfografii (*Nysassiske Skryvwyse*) om tehtud melel sädamha ühthišt kirjamištod. Taritud uz' kirjamišt kogoneb saksan kelen 30 kirjamespäi *å*-kirjamen ližadusenke, kaik om 31 kirjant.

## Frazad
Frazad oma kirjutadud udel alasaksonijan orfografijal.

* Tervhen. — *Moin*.
* Hüväd homendest. — *Goden morgen / Morgen ouk*.
* Hüväd päiväd. — *Goden dag / Dag ouk*.
* Hüväd ehtad. — *Goden åvend / Åvend ouk*.
* Hüväd öd. — *Gode nacht*.
* Kitän. — *Danke ouk*.
* Mindai kuctas... — *Ik heyt(e)...*
* Minun mamankel' om vepsän kel'. — *Myn moderspråke is wepsk.*
* En pagiže germanijaks. — *Ik snak(ke) neyn/geyn/keyn düütsk.*
* Tahtoin openuda enamba alasaksonijan kel'he. — *Ik wil meyr sassisk leyren.*
* Olen kel'aktivist. — *Ik bin/bün språkaktivist.*
* Mikš teil ei ole men'ud alasaksonijaks? — *Wårüm hebbet Jy neyn spyskaarte up plat/sassisk?*

## Homaičendad
Uz' alasaksonijan orfografii

**Uz' alasaksonijan orfografii** (alasaksonijaks *Nysassiske Skryvwyse*, lüh. *NSS*) om kaikid alasaksonijan kelen paginoid Germanijas i Alamaiš ühtištamha sätud orfografii.

Uz' orfografii om sätud vozil 2017−2018 i jo vodel 2018 Alamaiden alasaksonijankel'ne vikipedii pästi ičeze pälehtpol't sen kävutamiženke. Mugažo *Werldspråke*-verklehtez pästaškanzi vestid täl orfografijal. Vodel 2019 eraz Seborgan () *Die Zeitung*-lugendlehtesen kirjutai kävutaškanzi orfografijan. Tugetas orfografijad kelen noriden pagižijoiden keskes Germanijas i Alamaiš, mugažo Suomenmas.

## Kirjamed

### Konsonantad

#### Kluziližed

#### Sonorižed

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Nysassiske Skryvwyse (Uz' alasaksonijan orfografii) — sebran i kul'turan lehtpoled socialižes *[[Feisbuk]]*-verkos.
* Nysassiske Skryvwyse (Uz' alasaksonijan orfografii), pagin *youtube.com*-saital.
Rai Satjadžit

**Satjadžit Rai** ( vai সত্যজিৎ রায় [ˈʃotːodʒit ˈrae̯], ; sünd. 2. semendku 1921, Kal'kutt, Britanine Indii — kol. 23. sulaku 1992, Kolkat, Päivlaskmaine Bengalii, Indii) oli indine režissör, prodüser da scenarist. Kirjuti muzikad äjile ičeze fil'mile. Lapsiden kirjutai, kirjoiden kuvatai da pästai. Ezmäine indine «Oskar-premijan» sai (1992, suriden satusiden tagut kinematografas). Sädi bengalan kelel tobjimalaz, om sädusid anglijan i hindi-kelil, Indijan erasil toižil kelil.

## Biografii
Satjadžit oli sündnu Sukumar Rai-kirjutajan i hänen Suprabha Rai-akan pereheze i jäi üks'jäižen poigan. Voib löuta tatan ezitatoid kümnehe pol'vhesai, kanz oli otnus literaturha i čomamahtho. Tat koli pošavad taguiči vl 1923, i Satjadžit eli mamanke gollüdes. Openui školas, sid' Kolkatan universitetan Prezidentan kolledžas (ekonomik, fizik). Oli pästnus kolledaspäi vl 1940, opendusen aigan Päivlaskmman klassižen muzikan i kinon tedoiduz tegihe hänen navedijaks radoks. Tedoizi grafikan tehnikad kaks' vot Visva-Bharata-universitetas.

Toižen mail'man sodan zavodindan tagut Rai taci opendust i radoi reklaman agentuses kümne vot, kazvoi sen čomamahton ohjandajaks. Vl 1947 pani ezmäižen indižen kinokluban alust ühtes Čidananda Guptanke. Vll 1950−1991 jätkusti kar'jerad kinos, linni realizman tetaban kuvatajan, bengalan rahvaz oli fil'miden hengen. Rai sai enamba 20 Indijan i rahvahidenkeskešt arvlahjad da premijad fil'miden sädandas. Kirjuti äiluguižid sanutesid i romanid bengalan kelel, sädi *Ray Roman*-šriftad.

## Kanz
Satjadžit Rai nai vl 1948, dvojurodnii Bidžoija Rai-sizar (1917−2015) oli hänen akan. Heiden üks'jäine laps' om Sandip-poig (sünd. 1953), radab fil'miden prodüseran i muzikdirektoran.

## Valitud fil'mografii režissöraks
* «*Ten pajo*» (1955)
* «*Alištumatoi*» (1956)
* «*Filosofijan kivi*» (1958)
* «*Muzikaline honuz*» (1958)
* «*Apu:n mail'm*» (1959)
* «*Jumalnaine*» (1960)
* «*Koume tütärt*» (1961)
* «*Kančendžang*» (1962)
* «*Järed lidn*» (1963)
* «*Päiväd da öd mecas*» (1970)
* «*Diamantoiden kunigahuz*» (1980)
* «*Kodi i mail'm *» (1984)
* «*Vihankandai rahvast vaste*» (1990)
* «*Ühten pun oksad*» (1990)
* «*Kalaidai*» (1991)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kinon da televizijan institut Satjadžit Rai nimed Kolkatas (''srfti.ac.in'').
Jigev

**Jigev** () om Estinman lidn valdkundan päivnouzmas. Se om Jigevan makundan pälidn da kaikiš suremb lidn.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Pol'šanman kodieloiden aigkirjas vl 1601 kuti , vll 1582−1622 Estinma oli alištunu pol'šan kunigahan tobmudele. Pen' žilo šingotaškanzi *Laisholm-raudtestancijaks* «Tallidn — Tartu»-keskustal (linni vaumitud vodele 1876). Žilo sai lidnan statusad vl 1938, raudtestancii om udesnimitadud lidnan nimen kartte.

Toižen mail'man sodan aigan lidnan koume videndest oli pandud mantazole. Vll 1950−1991 lidn oli Jigevan rajonan keskuseks.

Jigevan ižandusen sarakod oma puižiden pertiden tehmine («Valmeco»), sijaližen maižanduzprodukcijan ümbriradmine (leibänedheotand, voitegim, rapsan edheotand), omblend («Skineks»-nahkkompanijan ceh), turizm (Estinman Pakaine-Dedan koditahond, Betti Al'ver-runokirjutajan muzei, vozne baikerparad, lebukeskused), mugažo koivunfaneran tegim om sauvomas.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Pedj-jogen oiktal randal tobjimalaz (122 km pitte, Emajogen hura ližajogi, Peipusjärven bassein). Matkad Tallidnhasai om 120 km lodeheze orhal, 150 km avtotedme vai raudtedme. Matkad Tartuhusai om 50 km suvipäivnouzmha-suvhe orhal i kaikil teil.

Heinkun lämuz +17,2 C°, uhokun — −5,8 C°, voden keskmäine lämuz om +5,3 C°. Estinman kaikiš lujemb pakaine om fiksiruidud neciš lidnas: −43,5 C° edel 1981 vot (vl 1940) i −36,7 C° vll 1981−2010. Paneb sadegid 688 mm vodes, enamba kaiked kezakus-elokus i redukus (71..93 mm kus).

Seičeme žilod da 85 küläd alištudas Jigevan volostin () tobmudele vs 2017 redukun 24. päiväspäi. Volostin pind — 1040 km².

## Eläjad
Vn 2011 EÜ:n rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 501 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 7 035 eläjad vl 1989. Kaik 13 679 ristitud elihe Jigevan volostiš vl 2018.

Rahvahad (lidnalaižed, enamba 0,35% vl 2011): estilaižed — 91,55%, venänikad — 5,89%, ukrainalaižed — 1,15%, vaugedvenälaižed — 0,40%, suomalaižed — 0,35%, toižed rahvahad — 0,66%.

Lidnan edeline pämez' oli Aare Olgo (2013−2016), nüg. Jigevan volostin nevondkundan ezimez'.

## Galerei

Jõgeva vallavalitsuse ja Jõgeva haigla hoone.JPG|Volostin nevondkundan pert' i läžundkodi
Jõgeva3.jpg|Pühäpert'
Jõgeva - panoramio - Aulo Aasmaa (2).jpg|Eländfartal
Jõgeva spordikeskus Virtus.JPG|«Virtus»-sportkeskuz
Jõgeva bussijaam.JPG|Avtobusstancii (vspäi 2009)


## Irdkosketused
* Jigevan volostin ohjastusen oficialine sait (''xn--jgeva-dua.ee'').
Hafiz Širazi

**Šamsuddin Muhammad Hafiz Širazi** (; sünd. läz 1325. vot, Širaz-lidn, Persii — kol. vl 1390, sigä-žo) oli persine runokirjutai i islaman sufizman šeih. Kirjuti lirikad gazel'-strofal.

## Biografii
Hafizan Baha ad-Din-tat oli elokaz kivihilentorgovan. Tat koli runokirjutajan laps'aigan, no koume poigad jäihe hänen elota, toižed ristitud saihe sidä. Norembaine Hafiz-vell' jäi elämhä mamanke. Kahesavozne prihaine tezi runokirjutajiden sädusid, lugi «Koran»-pühäkirjan täuzin i sai hengelišt *hafiz*-arvod (Koranan kaičii, voi deklamiruida sidä täuzin muštospäi), radoi paštandsijas i openui maktab-školas. Oli medrese-školan pästnikan noril vozil.

Koranan tedai kändihe Attaran openikaks kaks'kümne üks'voččel, openui runoiden sädamižele. Radnikoiči Abu-Ishak-valdoičijan tanhal Koranan lugijan i runokirjutajan, mahtoi pagišta araban kelel. Möhemba-ki Hafiz Širazi oli tanhalaine, eli gollüdes kaiken igän. Lähižiden maiden käskijad kucuiba runokirjutajad ičezennoks, Hafiz-žo jäi kodimas gollüdespäi i statjan tagut.

1930-nzil vozil mavzolei om saudud runokirjutajan kauman päl Širazas pühämatkajiden täht.

## Kanz
Hafiz Širazi nai ičeze igän kahtendes poles. Hänen ak i kaks' poigad koliba runokirjutajan elon aigan völ.

## Sädused
Hafiz kirjuti äi runoid armastuses, vinas, londusen čomudes i roziš, sen tagut sai *Šekerleb*-närituznimed («saharsu»). Kirjuti ičeze elon-ki polhe, sebranikoiš, mel'heižes neiččes. Runoiden original om melodine i voib pajatada niid.

Surmanjäl'ghine «Divan»-kogoduz om pästtud tošti äi kerdad. Ottomanan imperijan pästand putui Evropha, Göten i Puškinan sädamižen pordod oma pühätadud Hafizale. Kogoduz mülütab 418 lirišt runod (gazelid), 29 pen't runod, 41 aforistišt nell'rivinikad, vit sured panegirikad i koumed mesnevi (vägimehelišt romantišt poemad): «Meckapospedr», «Saki-name» i «Moganni-name». Üks' gazel' kogoneb vides..seičemes kaks'rivinikaspäi.

## Homaičendad
Načalova Julija

***Julija Viktorovna Načalova*** (sünd. 31. viluku 1981, Voronež, Voronežan agj, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 16. keväzku 2019, Moskv, Venälaine Federacii) oli venämalaine pajatai da aktris.

## Biografii
Julija oli sündnu Voronež-lidnha, muzikantan kanzha. Vl 1995 pajatai ühtni «Утренняя звезда»-konkursha nügüdläiženke peitnimenke.

Oli läžui podagranal pit'kan aigan.

Julija oli lähtnu mehele kaks' kerdad. Üks' tütär: Vera-tütar, om sündnu vl 2007.

## Diskografii
* 1995 — *Ах, школа, школа* (Voi škol, škol)
* 2005 — *Детский альбом* (Lapsen al'bom)
* 2005 — *Музыка любви* (Armastusen muzik)
* 2006 — *Давай поговорим о любви* (Pagižeškandem erazvuiččiš)
* 2006 — *Разные песни о главном* (Erazvuiččed pajod päazjoiš)
* 2008 — *Лучшие песни* (Parahimad pajod) Julija i Viktor Načalovan pajod
* 2012 — *Непридуманные истории „Делюкс“* (Todesižed Delüks-istorijad)
* 2013 — *Дикая бабочка / Wild Butterfly* (Meclipkaine)

## Fil'mografii
* «*Vägimez' hänen romanan*» (2005) — Ol'ga
* «*Bomb neičeinspäi*» — Svetlana
* «*Koume mušketörad*» (2005) — Konstancija

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Pajatajan oficialine sait (''julianachalova.com''). 
* 
*
Bolton Maikl

**Maikl Bolton** (), todesine nimi — **Maikl Bolotin** (; sünd. 26. uhoku 1953, Nju Heiven, Konnektikut-štat, AÜV) om amerikalaine pajatai da muzikankirjutai venän augotižlibundanke.

## Biografii
Maikl om sündnu Nju Heiven-lidnha. Vl 1975 hän pästi ičeze ezmäine *Michael Bolotin*-al'bom.

Pajatajal om koume tütärt: Isa, Holli, Tarin, da üks' Dilan-poig. Tähäsai kaks' tutrentutärt om olmas.

## Diskografii
* 1975 — *Michael Bolotin*
* 1976 — *Everyday of My Life* (Minun elon jogo päiv)
* 1983 — *Michael Bolton*
* 1985 — *Everybody's Crazy* (Kaikutte heng om meletoi)
* 1987 — *The Hunger* (Näl'g)
* 1989 — *Soul Provider* (Hengiden satai)
* 1991 — *Time, Love & Tenderness* (Aig, armastuz i herküz)
* 1992 — *Timeless: The Classics* (Igähine: klassik)
* 1993 — *The One Thing* (Üks' azj)
* 1996 — *This Is the Time: The Christmas Album*
* 1997 — *All That Matters* (Kaik mi om znamoičendanke)
* 1998 — *My Secret Passion* (Minun peitol'ne himo)
* 1999 — *Timeless: The Classics Vol. 2* (Igähine: klassik. Tom nomer 2)
* 2002 — *Only a Woman Like You* (Vaiše naine sinun kartte)
* 2003 — *Vintage* (Vanh torguindznam)
* 2005 — * 'Til the End of Forever* (Igäaigan lophusai)
* 2006 — *Bolton Swings Sinatra*
* 2009 — *One World One Love* (Üks' mail'm, üks' armastuz)
* 2011 — *Gems: The Duets Collection / Duette* (Kalližarvoižed kived: duetiden kogoduz)
* 2013 — *Ain't No Mountain High Enough — Tribute to Hitsville*
* 2017 — *Songs of Cinema* (Kinopajod)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Pajatajan oficialine sait (''michaelbolton.com'').
Andersen Hans Kristian

**Hans Kristian Andersen** ( [hans kʁæsdjan ˈɑnɐsn̩]; sünd. 2. sulaku 1805, Odense, Danijan i Norvegijan unii — kol. 4. eloku 1875, Kopenhagen, Danii) oli danijalaine kirjutai i runokirjutai. Sädeli danijan kelel.

## Biografii
Hans Kristian oli sündnu gollhä kanzha Odensen Fün-sarel. Hänen Hans Andersen-tat (1782−1816) oli bašmakoiden tegii, Anna Mari Andersdatter-mam (1775−1833) libui golläs perehespäi i radoi sobanpezijan. Priha kazvoi nervižen i vasthaotlijan, 14-voččen sirdi Kopenhagenha. Edesti toižid rolid Kunigahan teatras kacmata effektatomha irdnäghu. Vl 1827 lopi školopendust, no kirjuti petusidenke elon lophusai. Vl 1829 publikoiči «Astužnikan matk Holmen-kanalaspäi Amageran päivnouzmaižennoks agjannoks»-sanutest fantastikan žanras, sai tetabut i kirjuti sarnoid sen jäl'ghe elon lophusai. Läz kümenikad sarnoid kirjuti runoil. Hänen romanad i p'jesad ei olend mugomad tetabad kut sarnad. Vl 1871 ezmäine balet oli lavastadud Andersenan sarnoiden mödhe.

Eli naimatoman, jäi lapsetoman. Lanksi magaduzsijaspäi 67-voččen, sai lujid satatesid i koli koumes vodes.

## Sädused
Andersen sädi läz 200 sarnoid lapsiden i täuz'kaznuziden täht, romanid i p'jesid. Kaik ned oma joudjas lähekäzižuses vspäi 1975. Äjad sarnad oma tetabad kaikes mail'mas, fil'mzihe niid i tehtihe mul'tfil'mid 20. voz'sadaspäi, möhemba ližazihe videovändoid.

;Valitud sarnoiden nimikirjutez
* «Düiman pitte neižne» (, 1835)
* «Iškim» (*Fyrtøiet*, 1835)
* «Kunigahan uz' plat'kö» (*Keiserens nye Klæder*, 1837)
* «Lipaz-lendim» (*Den flyvende Kuffert*, 1839)
* «Lumikunigaznaine» (*Sneedronningen*, 1844)
* «Mecjoucned» (*De vilde Svaner*, 1838)
* «Neičukaine viridenke» (*Den lille Pige med Svovlstikkerne*, 1845)
* «Noidkukkaz» (*Elverhøi*, 1845)
* «Ole Lukoie» (*Ole Lukøie*, 1841)
* «Ozan kolušad» (*Lykkens Kalosker*, 1838)
* «Pahakulu sorzanpoigaine» (*Den grimme Ælling*, 1843)
* «Princess hernhudel» (*Prindsessen paa Ærten*, 1835)
* «Pen' merineižne» (*Den lille Havfrue*, 1837)
* «Sigoidenpaimen» (*Svinedrengen*, 1841)
* «Varmed tinasine saldataine» (*Den standhaftige Tinsoldat*, 1838)

## Mušt
Sarnoiden süžetiden tetabuz abuti niiden kuvandoile tehtas keliden idiomikš, oz., «kunigahan uz' plat'kö». Muštpachad oma olmas neniš lidnoiš: Bratislav, Malag, Moskv, Nju Jork, Odense. Vl 1985 «2476 Andersen»-asteroid om nimitadud kirjutajan muštoks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Hans Kristian Andersenan muzei Odense-lidnas (''hcandersensodense.dk'').