open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sosenskii

**Sosenskii** () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan päivnouzmas. Se om Kozel'skan rajonan kahtenz' surtte lidn kahtespäi.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1952 kuti kaivuzžilo otmaha kävutamižhe buran hilen basseinad. Registriruihe Sosnovskii-žilod oficialižikš vl 1954, taritihe toižid-ki nimitusid (*Oktäbr'skii, Leninskii, Šepelevskii*). Saihe kaiked kebnad hil't 1980-nzil vozil, no šingotez jätktsihe sodategimištol. Vn 1991 tal'vkun 16. päiväspäi om lidnan statusanke.

Sosenskii šingotase ladimensauvomižen tegimel, specialiždetaliden valamižtegimel, sauvondmaterialiden pästandal (pezatäudui), mugažo üks' edheotand tegeb sädatust, sobid i avtoid specialižiden radnikoičendoiden täht.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivnouzmas, sijaližel ülüdel, 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kalughasai om kuz'kümne kilometrad pohjoižpäivnouzmha-pohjoižhe orhal vai 80 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Kozel'sk-rajonkeskuz kaks'toštkümnes kilometras päivlaskmha orhal vai avtotedme, i Čekalin (Tulan agj) 19 km päivnouzmha orhal vai 69 km avtotedme. Lähembaine raudtestancii om *Šepelevo* «Suhiniči — Tul»-keskustal, vides kilometras suvipäivnouzmha lidnaspäi avtotedme.

## Tobmuz
*Šepelevo*-raudtestancii (83 rist. vl 2010) i kaks' küläd mülüdas lidnankundha Sosenskijan ližaks. Lidnankundan pind — 4,12 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Edeline lidnankundan pämez' (Duman ezimez') om Lidija Naidük (heinku 2010 — reduku 2020). Lidnan Administracijan pämez' om Margarita Kavočkina vn 2019 keväz'kuspäi. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Svetlana Volodčenko (semendku 2016 — keväz'ku 2019).

## Eläjad
Vl 1959 lidnan ristitišt oli 7 034 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 392 ristitud, rajonan koume kümnendest, vn 2021 — 11 413 ristitud. Kaik 11 047 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 14 700 eläjad vll 1998−2000.

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 94,7 %, ukrainalaižed — 1,9 %, armenijalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 2,1 %.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Serafim Sarovalaižen jumalanpert' om saudud i avaitud lidnas vspäi 2002.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), škol-internat openikoiden täht tervhuden röunatud voimusidenke, lapsiden sädamižen keskuz, muzikškol, lapsiden da norišton sportškol.

Sosenskijan politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden sait (''sosenskij-r40.gosweb.gosuslugi.ru'').
Borovsk

**Borovsk** () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Borovskan rajonan administrativine keskuz i kahtenz' surtte lidn koumespäi, Obninskan lodehline ezilidn.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 1358 suren Ivan Krasnii-ruhtinasen kirjeižes lidnan statusanke, i sen löutud keramik datiruiše 11.-13. voz'sadoil. Vll 1378−1473 mülüi Serpuhovan-Borovskan ruhtinazkundha, sid' kändihe Venäman palaks. Vspäi 1444 Pafnutii Borovskijan mez'jumalankodi om olmas tähäsai. Borovsk sai makundan lidnan oficiališt statusad vl 1776. Edel Oktäbrin revolücijad šingotihe vanhuskolaižiden keskuseks. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil voziden 1941−1942 tal'vel.

Borovsk šingotase Blu-ray-diskoiden («Sony»), avtoližavedamiden, laivankohendusen i metalližkonstrukcijoiden tegimil, plastiktegesiden kompanijal sauvondan täht, tekstiližil edheotandoil, sömtegimištol, söteližadusiden edheotandal, zell'abutusiden kompanijal. Venäman živatoiden filiologijan, biohimijan da sötmižen tedoinstitut radab lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivnouzmas, Protv-jogen randoil ( 282 km pitte, Okan hura ližajogi), 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kalughasai om 79 km suvhe orhal vai 90 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Balabanovo ühesas kilometras päivnouzmha orhal vai 12 km avtotedme, Jermolino seičemes kilometras päivnouzmha orhal vai 11 km avtotedme, i Obninsk 15 km suvipäivnouzmha orhal vai 23 km avtotedme.

## Tobmuz
Borovsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 24,30 km², lidnan pertišton — 10,44 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Edeline Duman ezimez' om Nikolai Kuznecov, radoi vn 2018 semendkuhusai. Lidnankundan Administracijan pämez' om Anželika Bodrova vn 2019 kezakuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Mihail Klimov (kül'mku 2015 — kezaku 2019).

## Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 10 255 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 283 ristitud, rajonan kudendez, vn 2021 — 12 598 ristitud. Kaik 10 966 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 14 600 eläjad vll 1992−1996.

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 90,0 %, uzbekad — 2,2 %, tadžikalaižed — 2,0 %, ukrainalaižed — 1,4 %, armenijalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 3,2 %.

Ortodoksižen hristanuskondan mez'jumalankodi i kaks' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas, mugažo vanhuskolaižiden Jumalanmaman Katken päjumalanpert'.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2 i noosferine), čomamahtoiden škol, sportškol, sädamižšingotesen keskuz.

Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Galerei

Пафнутьев монастырь,.jpg|Pafnutii Borovskijan mez'jumalankodi, vn 2012 nägu
Borovsk Rabochaya 8,6 01.JPG|Enzne 19. voz'sadal Jožikovoiden fabrik vl 2011
Borovsk Tsiolkovsky house 10.jpg|Ciolkovskijan muzei (2011)
Borovsk downtown bridge 02.jpg|Jaugnikoiden sild lidnan keskuses vl 2011


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden sait (''borovsk-borovskij-r40.gosweb.gosuslugi.ru'').
Tammut

**Tammut** () om üks'voččiden i äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim *[[Lamiaceae]]*-sugukundaspäi. Kogoneb läz seičemekümnes erikospäi.

## Leviganduz
Erikoiden enambuz kazvab Evropas i Azijas, mugažo seičeme erikod om Afrikas (niiden kesken nell' Madagaskar-sarel) i kaks' erikod Avstralijan suvipäivnouzmas. Severz'-se erikoid oma naturalizuidud Amerikas.

Kazmusen nägu vajehtub mahusen i klimatan mödhe. Kuivudenvastaine heim.

## Ümbrikirjutand
Täuz'kaznu tammut oleskeleb viden..vižkümnen santimetran kortte, om erikoid ujelijoidenke i seižujidenke seikhidenke. Lehtesed kazdas paroil, jurenno ned oma järedamb mi ülähän. Lehtesed jurenno oma pit'kanke vardenke, labasižed, piikoikahad, jädas tal'veks. Lehtesid seikhel ei ole äi, niiden varz' om lühüd, ned oma ellipsan vai vastkarin südäikeranvuiččed formal, piikoikahad mugažo. Kandaižlehted oma korktemb niid.

Ruskedsinižed pened kellonvuiččed änikod kazdas renghil, viž piid om änikon mall'as. Änikoiden muju voib olda pakuine, vauged, ruza, sivivauvaz i purpurine mugažo. Änikuz om tähk, voib augotadas ani maspäi, kazvab seikhen päl. Änikon vencut kuivab i jäb plodunno änikoičendan jäl'ghe.

## Kävutand
Keskaigan ištutadihe Evropas pertiden katusil kaičemha niid samaldust vaste. Kul'tiviruidas ujelijad, ženevalašt i piramidanvuittušt tammut saduiš dekorativižeks kazmuseks, sädihe äi kirjavid sortuid.

Ottas turkestanižen tammuden unotest, pekstud lehtesid i südäivet tonizirujaks zelläks.

## Valitud erikod
* *Ajuga arabica* — Arabijan tammut
* *Ajuga australis* — Avstraline tammut
* *Ajuga genevensis* — Ženevalaine (Karvakaz) tammut
* *Ajuga japonica* — Japonine tammut
* *Ajuga novoguineensis* — Uden Gvinejan tammut
* *Ajuga orientalis* — Keskmeren tammut
* *Ajuga pyramidalis* — Piramidanvuitte tammut, heimon tipine erik
* *Ajuga reptans* — Ujelii (Järgeline) tammut
* *Ajuga turkestanica* — Turkestanine tammut

## Homaičendad
Imatr

**Imatr** (, mugažo ročin kelel) om lidn da lidnankund Suomenman suvipäivnouzmas, Suvikarjal-agjas. Se om valdkundan 40nz' lidn eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1948. Anttihe kundale lidnan statusad vl 1971.

Imatr šingotase cellülozbumagaižel tegimištol («Stora Enso»), metallurgijan tegimel («Ovako Bar Oy»-kompanii), kahtel GES:al, lebuturizmal i torguindal röunpäličmänendtahonno. Jogapäiväline avtobusühtenzoituz om olmas Piterinke vspäi 2012.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase agjan keskuzpalan suves, Karjalan kaglhan pohjoižes, Vuoks-jogen randoil (,  143 km pitte, Ladogan järven ližajogi) i Saima-järven (,  4400 km², 76 m ü.m.t.) päivnouzmaižen randan čogas.

Matkad Venäman röunhasai om kuz' kilometrad suvipäivnouzmha, agjan Lapenrand-keskushesai om 33 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 35 km teidme, Hel'sinkihesai om 236 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 256 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Svetogorsk (Venäman Leningradan agj) seičemes kilometras suvipäivnouzmha Imatran keskusespäi. «Lapenrand — Jogensu»-raudtekeskust i «Lapenrand — Jogensu»-avtote läbitadas lidnad.

Lidnankundan ühthine pind om 191,28 km², sidä kesken ma — 154,99 km², sokaz tahond — 36,29 km² (vn 2022 andmused).

## Tobmuz

Imatran municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.

Edeližed lidnan pämehed oma Ari Lindemann (tal'vku 2021 — sulaku 2022), Kai Roslakka (kezaku 2018 — tal'vku 2021), Pertti Lintunen (heinku 2006 — 2017).

## Eläjad
Vspäi 1980 kaikiš suremb kundan ristitišt oli 36 378 eläjad vl 1980. Vl 2000 lidnankundan eläjiden lugu oli 30 663 ristitud, vl 2010 — 28 540 ristitud, vl 2015 — 27 835 ristitud, vl 2020 — 26 509 ristitud.

Eläjad mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 94,1 %, ročin kel' — 0,2 %, toižed keled — 5,7 %.

## Galerei

Imatran kaupungintalo - Arto Sipinen.jpg|Lidnan ohjastusen pert' (2012)
Kolmen Ristin kirkko 2.JPG|Koumen Ristan lüteranine jumalanpert', vn 2012 nägu
View from Kaukopää pulp mill.jpg|Cellülozan tegim vl 2014
Imatran kulttuurikeskus - Arto Sipinen.jpg|Imatran kul'turkeskuz (2012, om saudud vl 1986)
Imatran rautatieasema.JPG|Imatran päraudtestancii vl 2007


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan ohjastusen sait (''imatra.fi'').
Meščovsk

**Meščovsk** () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan keskuzpalas. Se om Meščovskan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1238 kuti Tarusan ruhtinazkundan jagusen keskuz. Lidn alištui Suren Litvanman ruhtinazkundan tobmudele 15. voz'sadal, sil-žo aigal mainitaškanzihe aigkirjoiš avaros *Mezsčevsk, Mezeck, Mezečesk, Meščersk*-nimitusidenke (). Vspäi 1776 om makundan lidnan oficialiženke statusanke. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil lühüdaks pordoks (reduku 1941 — 6. viluku 1942), no oli muretud lujas.

Meščovsk šingotase valdkundaližil holitišil. Nevondkundaližen aigan nened sarakod radoiba: sömtegimišt (trahmalantegim), omblendedheotandad, sauvondmaterialiden pästand (sauvondmujud, asfal't).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Turei-jogen oiktal randal ( 21 km pitte, Okan hurapol'ne bassein), 215 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vezivaradim om saudud jogel lidnan päivlaskmas.

Matkad Kalughasai om kuz'kümne seičeme kilometrad päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 84 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Mosal'sk 27 km lodeheze orhal vai koumekümne kilometrad avtotedme, i Suhiniči (raudtestancii) 25 km pohjoižhe orhal vai 41 km avtotedme. Lidn ühtenzoitase «Moskv — Bränsk»-avtotenke (M3 «Ukrain»), matkad sihesai om vižtoštkümne kilometrad.

## Tobmuz
Kaik 14 žilod i 34 küläd mülüdas lidnankundha Meščovskan ližaks. Lidnankundan pind — 38,62 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Edeline Duman ezimez' om Aleksandr Glinkov, radoi vn 2016 elokuhusai. Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2024 kezakus. Natal'ja Anoškina radoi sen likvidacižen laudkundan ohjandajan vn 2020 redukuspäi. Edeline Administracijan pämez' oli Igor' Retuev (kül'mku 2015 — reduku 2020).

## Eläjad
Vl 1857 lidnan ristitišt oli 5 429 eläjad, vl 1939 — 3 629 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 100 ristitud, rajonan koumandez, lidnankundan — 5 880 ristitud, vn 2021 lidnan — 3 810 ristitud. Kaik 4 037 ristitud elihe lidnas i 5 874 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 5 400 eläjad vll 1857−1859 i vll 1989−1996.

Rahvahad (2010): venälaižed — 91,3 %, armenijalaižed — 2,7 %, ukrainalaižed — 2,3 %, toižed rahvahad — 3,7 %.

Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i avaitud lidnas: Jumalanmaman Blagoveššenjan kaks' päjumalanpertid (vanh i uz'), Sündun Toižetamižen jumalanpert' (1876) i časoun' pölištunuziden muštoks Suren sodan aigan (2010). Niiden ližaks phh. Petran da Paulan jumalanpertin sömsija kaičenus, pahas olendas. Mugažo ph. Jurgijan mez'jumalankodi radab lidnanno.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol, škol-internat, čomamahtoiden škol.

Kirovan industrialiž-pedagogine kolledž, sen Meščovskan strukturine alajaguz om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da sen rajonan tobmuden kaks' aktuališt saitad: ''mesh40.gosuslugi.ru'' i ''meshovsk.ru''. 
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden vanhtunu sait (''mehovsk.ru'', om täuttud vn 2020 lophusai).
Tervazhein

**Tervazhein** vai **Tervaižed** () om üks'voččiden da äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim tobjimalaz, om mugažo pol'penzhid. Kaik lugetas läz 700 erikod. Mülütadas Uniheinižed-sugukundha, sen kaikiš äiluguižemb heim.

## Leviganduz
Heimon erikod kazdas Pohjoižen mapoliškon subarktižes i venos vöiš. Kaikiš enamba erikod om Keskmeren maiš. Läz 150 erikod om Venämas lähižidenke maidenke.

Äjad üks'voččed erikod oma rujoheinikš pöudoil, kazdas pustolänil. Äivoččed erikod elädas kivekahiš sijiš i letemaiš, sätas maturbišt.

## Ümbrikirjutand
Seikhed oma püštoiktad vai libujad, sarakoičesoiš. Lehtesed kazdas vastaiti, išttas, lancetan formal. Lehtesed i seikhed oleskeldas pal'had vai karvakahad, no kaik oma rauguižidenke. Raugud eritadas klejindsubstancijad tervan polhe, pened gavedid puttas klejha.

Änikod oma keratud löuste- vai tähk-änikusihe, erasti üks'jäižed änikod oleldas. Viž äniklehtest, änikon muju voib olda vauged, vihandan polhe, ruza vai purpurine. Kazmused änikoittas semendkuspäi sügüz'aighasai. Tervazheinän semned küpsnedas teravas, üks' gramm kogoneb 2200 semnehesai. Plod om koumepalaine konorüt.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe tervazheinän äjid erikoid rahvahanmedicinas.

Ištutadas erasiden-se erikoden kazmusid dekorativižikš. Üks'voččed oma Keskmeren randoiden *Silene coelirosa* i *Silene pendula*, tehtihe niiden sortuid. Äivoččed erikod oma arktine da korktoiden mägiden *Silene acaulis* i Kavkazan *Silene schafta*, levitadas niid kivekahiš tahoiš sädamha maturbišt.

## Valitud erikod
* *Silene acaulis* — Seikhetoi tervazhein
* *Silene borysthenica* — Dnepran tervazhein
* *Silene chlorantha* — Vihandänikoine tervazhein
* *Silene dichotoma* — Hangoikaz tervazhein
* *Silene dioica* — Rusked, vai Erižsuguine tervazhein
* *Silene gallica* — Galline tervazhein, heimon tipine erik
* *Silene latifolia* — Vauged tervazhein
* *Silene repens* — Ujelii tervazhein
* *Silene sibirica* — Sibirine tervazhein
* *Silene vulgaris* — Järgeline tervazhein

## Homaičendad
Kremönki

**Kremönki** () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan pohjoižpäivnouzmas. Mülüb Žukovan rajonha, sen kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe koumen kesken.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan voziden 1721−1722 revizijas kuti *Kremönki*-külä. Kätihe žilod lidnanvuiččeks vl 1989. Vn 2004 tal'vkun 28. päiväspäi om lidnan statusanke.

Kremönki šingotase lämuzizoläcijan krepindoiden tegimel, kalan da meren produktoiden ümbriradmižen fabrikal, lebuturizmal, mugažo Serpuhovan i Protvinon «lidnaks-magaduzsijaks».

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmaižes čogas, Protv-jogen hural randal ( 282 km pitte, Okan hurapol'ne bassein), 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Borovn-jogi ( 15 km pitte) lankteb Protvha lidnan päivnouzmaižen röunan taga.

Matkad Moskvan agjhasai om koume kilometrad päivnouzmha, Žukov-rajonkeskushesai om 29 km lodeheze orhal vai 34 km avtotedme. Matkad Kalughasai om 65 km suvipäivlaskmha orhal vai 105 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Protvino (Moskvan agj) kudes kilometras päivnouzmha orhal vai avtotedme, Serpuhov (raudtestancii, Moskvan agj) kaks'kümnes kilometras päivnouzmha orhal vai 22 km avtotedme, i Tarus 18 km suvhe orhal vai 26 km avtotedme.

## Tobmuz
Kremönki om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 1,48 nellikkilometrad.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Edeližed Duman ezimehed oma Kristina Karpenko (reduku 2015 — reduku 2020), Oksana Prokazova (radoi edel vn 2015 redukud). Lev Ščukin tegeb lidnan Administracijan pämehen velgusidme vn 2023 semendkuspäi. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Sergei Gusev (kül'mku 2020 — semendku 2023), Tat'jana Kalinkina (kül'mku 2015 — reduku 2020).

## Eläjad
Vl 1993 lidnanvuiččen žilon ristitišt oli 11 400 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 582 ristitud, rajonan videndez, vn 2021 — 11 745 ristitud. Kaik 10 692 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb eländpunktan ristitišt oli 12..12,2 tuhad eläjid vll 2000−2008.

Rahvahad (2010): venälaižed — 90,2 %, ukrainalaižed — 3,3 %, totarlaižed — 1,7 %, mordvinalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 3,8 %.

Ortodoksižen hristanuskondan üks'jäine pühäpert' om saudud i avaitud lidnas, se om kivine Carin rodun moknikoiden jumalanpert' kellčuhundusenke, letihe vll 2013−2017.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' nimitadud päivkodid (*Teremok* «pert'kuluine» i *Rodničok* «ojaine»), kaks' keskškolad (E.R. Daškovan i I.G. Zaharkin-jenaralan nimed, ende nomer 1 i nomer 2), privatine *Vätiči*-škol, čomamahtoiden škol.

Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad sijadasoiš lähižiš lidnoiš.

## Galerei

Kremenki 20190319 171603.jpg|Sodaistorine *Kremönki*-muzei (2019)
Kremenky 008.jpg|Daškovan muštpacaz (2015)
Kremenki 20210519 191742.jpg|Tulend avtotel *Vätiči*-sanatorijale vl 2021
Кремёнки, площадь у торгцентра 2021-08.jpg|Torg torguindkeskusenno vl 2021


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden aluzkundoiden sait (''mo-kremenki.ru'').
Tikv

**Tikv** () vai **Järgeline tikv** om üks'vozne heinäsine kazmuz, maplod, arbuzkazmuz. Heimon tipine erik, mülütadas Tikvižed-sugukundha.

## Leviganduz
Kazmusen kodima om Meksik. Kazvatadihe Pohjoižamerikas semnihe näht päpaloin, Oahakan alangištos kahesa tuhad vozid tagaz i edel meiden erad Mississipin sen Missurinke basseinoiš. Ispanijalaižed toiba tikvad Evropha 16. voz'sadal.

Kazvab venos i tropižes klimatas nepsudenke. Vl 2012 tikv-heimon mail'man satuz oli 15,6 mln tonnoid, Kitai (6,1 mln t) i Indii (4,4 mln t) kazvatadas tikvad enamba kaikid.

## Ümbrikirjutand
Jurišt om värtmenvuitte, sarakoičese. Vižtahkoine ujelii rubekaz seikh kazvab vidhe..kahesha metrhasai pitte (kabakuzil i patissonil seikh om lühüdamb), jurdub välläs, tabadandraganke kaikuččen lehtesen alusespäi. Lehtesed čereduidas, ned oma pit'kil varzil, vižlabasižed karvakahad, platad oleldas 25 santimetrhasai surtte.

Järedad änikod oma üks'jäižed, üks'suguižed, pakuižen vai vauktan mujun. Mužiksugun änikod oma pit'kil varzil, naižsugun — lühüdoil. Viž äniklehtest. Mezjäižed pölüstoittas änikoid tobjimalaz. Änikoičendan pord oleskeleb kezakus-heinkus. Plod om järed siled lihav tikvut äiluguižidenke semnidenke, kovanke korenke, šurun vai ovalan formal. Plodun muju i form om erazvuitte sorthu kacten, küpsnedas elokus-sügüz'kus. Semned oma lapakod ühten..koumen santimetrad pitte, niiden röun om jonoštadud, kor' om kaks'palaine: pukaz vauvazpakuine irdpol'ne šoid i hahkvihand südäikerteh.


Kuerbiskerne.jpg|Tikvan semned
Courgette bloem.jpg|Änik
Cucurbita pepo var. styriaca04.jpg|Vihand plod(var. *styriaca*)
Cucurbita pepo 04 ies.jpg|Seikhen čapatez
Cucurbita - Various squashes at Slindon.jpg|Sortud


## Kävutand
Ištutadas dekorativižid sortuid aidverel i pidust' seinid. Znamasine maižanduzkul'tur. Tikvan ruskedpakuine südäin mäneb pudraks. Semniden hahkvihand südäin om södäb mugažo, mäneb muite i ližaduseks leibtegesiden päle. Mezjäižed todas tikvaspäi heid'omad i nektarad eskai räkil päivil.

Ližatas plodun südäin pirgaižihe revmatizmad vaste. Pekstud semned änikoidenke abutadas kaktusan satatesid vaste. Ottas ploduid kävutamižhe Hellouin-praznikan oigendamižen aigan anglijankel'žiš maiš i niiden veron mödhe mail'madme.

## Toižendad
* *Cucurbita pepo* subsp. *ovifera* — Patisson
* *Cucurbita pepo* subsp. *pepo* — Kabakut

## Homaičendad
Katoline jumalankodikund

**Katoline jumalankodikund** (), se-žo **Riman katoline jumalankodikund** (), om hristanuskondan kaikiš järedamb jumalankodikund mail'mas 1,25 mlrd polenpidajidenke.

Nimituz libub  *kath ola*-sanoišpäi «kaikedme ünäižedme», *katoline*-termin kävutase 2. voz'sadaspäi meiden erad. Katoline jumalankodikund kogoneb latinižes jumalankodikundaspäi i 23 päivnouzmaižkatoližes jumalankodikundaspäi. Mail'man keskuz sijadase Vatikan-valdkundas Rim-lidnan südäimes. Službad mändas latinan kelel i rahvahaližil kelil. Ottas kävutamižhe grigorianišt kalendarid päpaloin, erased päivnouzmaižkatoližed kundad — julianišt. Katoline jumalankodikund lugeb kaiked hristanuskondan istorijad ičeze istorijaks edel vn 1054 erigoitust ortodoksižes hristanuskondaspäi.

Jumalankodikundan administracii om Pühä Valdištim (), se mülütab nenid aluzkundoid: Rimalaine Papa (Vatikanan pämez') i Riman kurii. Ohjastusen kollegialižuz jätktase apostoloiden aigoišpäi. «Kanonižen oiktusen kodeks»-dokument om sätud jumalankodikundan päkäskuseks. Ideologii om katolicizm.

Jumalankodikundan elo om sekulärizuidud valdkundaspäi, pühän radnikoičendan koume märad: arhijerei, pap', diakon. Nened arvod oma jumalankodikundan ijerarhijas, ozutesikš: kardinal, arhiepiskop, primas, mitropolit, prelat, abbat, mugažo ordinarii, vikarii, koadjutor. Territorialižed ühtnikad (penembaspäi) oma tulend, dekanat, abbatuz, vikariat, ekzarhat, prefektur, administratur, diocez (eparhii), arhidiocez (arhieparhii). Mitropolii om eparhijoiden i arhieparhijoiden ühtištuz, mitropolijan i arhieparhijan keskuz om se-žo lidn.

Francisk om valitud da radab Rimalaižeks Papaks vn 2013 keväz'kun 13. päiväspäi.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Pühän Valdištmen oficialine sait (''vatican.va'').         
* Katoližen jumalankodikundan strukturan sait (''catholic-hierarchy.org'').
Žukov (lidn)

**Žukov** () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan pohjoižpäivnouzmas, Obninskan suvipäivnouzmaine ezilidn. Mülüb Žukovan rajonha, sen administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn koumen kesken.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1656 kuti žilo udenno Ugodskii-raudantegimenno, se om alusenpanendan oficialine voz'. *Ugodskii Tegim*-žilo () kändihe rajonan keskuseks vl 1929. Toižen mail'man sodan aigan žilo oli okkupuruidud nacistižen Germanijan sodavägil lühüdaks aigaks vn 1941 lopus. Udesnimitihe *Žukovo*-žiloks vl 1974 Rusttan armijan Georgii Žukov-sodapämehen (1896−1974) oiktastuseks, hän oli sündnu lähižhe suvižhe Strelkovk-külähä. Ühtištadihe žilod lähiženke lidnanvuiččenke Protv-žilonke () i anttihe lidnan statusad vl 1996 nügüdläiženke nimitusenke.

Žukov šingotase Kalugan radioapparaturan tegimel, metalližkonstrukcijoiden pästandal, sömtegimištol (maidon i mecproduktoiden edheotandad). Kalugan radiotehnine tedoinstitut radab lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, Ugodk-jogen randoil ( 19 km pitte, Okan hurapol'ne bassein), 135 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kalughasai om kuz'kümne kuz' kilometrad suvipäivlaskmha-suvhe orhal vai 88 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Belousovo kahesas kilometras lodeheze orhal vai avtotedme, i Obninsk (raudtestancii) 11 km lodeheze orhal vai 14 km avtotedme. «Obninsk — Serpuhov»-avtote läbitab lidnad.

## Tobmuz
Žukov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 20 km², sidä kesken pertišton 10,3 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Irina Šuvalova radab Duman ezimehen sen alusenpanendaspäi vn 2006 vilukus. Lidnan Administracijan pämez' om Ol'ga Kim vn 2015 sulakuspäi.

## Eläjad
Vl 1939 žilon ristitišt oli 1 987 eläjad, vl 1996 — 4 500 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 131 ristitud, rajonan nelländez, vn 2021 — 16 224 ristitud. Kaik 13 251 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'; se oli 13 500 eläjad vll 1999−2000 i om enamba 13 tuhad eläjid vspäi 2017.

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 90,9 %, ukrainalaižed — 2,3 %, tadžikalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 5,8 %.

Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma saudud lidnas: koume jumalanpertid i časoun'.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), kaks' čomamahtoiden školad (nomer 1 i 2), ližaopendusen keskuz G. K. Žukov-maršalan nimed, olimpižen varan «Maršal»-sportškol.

Žukov-lidnan Mehanizacijan da servisan kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Openduz

Zhukov town - foundation monument.jpg|Muštkivi lidnan alusenpanendan sijas (semendku 2010)
Zhukov town - Zhukov memorial03.jpg|Memorial Georgii Žukov-maršalan muštoks, 2010
Zhukov town - Library.jpg|Žukovan keskuzkirjišt vn 2010 semendkus


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden sait (''zhukov.gosuslugi.ru'') i sen arhivine versii (''my-zhukov.ru'', om täuttud vn 2025 kül'mkuhusai).
Fatež

**Fatež** () om Venäman lidn da lidnankund Kurskan agjan pohjoižes. Se om Fatežan rajonan administrativine keskuz da pala.

## Istorii
Tahond mainitase ezmaižen kerdan voziden 1641−1642 Kurskan dokumentoiš kuti *Fotižan joginišk* (). Eländpunktan aluz om pandud lidnuseks 17. voz'sadan lopus. Fatež sai makundan lidnan oficiališt statusad vl 1779. Sen edheotandad radoiba ümbärdajan maižanduzrajonan torhudel. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (22. reduku 1941 — 7. uhoku 1943).

Fatež šingotase sömtegimištol (voitegim da maidproduktad, lihajauhon edheotand) i savičun tegimel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Usož-jogen oiktal randal ( 95 km pitte, Desnan hurapol'ne bassein), 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. *Fatežik*-oja lankteb Usožha oiktalpäi, oja om lidnan päivnouzmaižeks röunaks, pen' vezivaradim om saudud sil lidnan pohjoižes.

Matkad Kurskhasai om nell'kümne viž kilometrad suvipäivnouzmha-suvhe orhal vai 47 km avtotel. Toine lähembaine lidn om Železnogorsk 44 km lodeheze orhal vai 61 km avtotedme. «Orel — Kursk»-avtote (M2-trassan pala) ümbärdab lidnad päivlaskmaspäi, se mäni lidnadme edel 2014. vot.

## Tobmuz
Lidn om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 4,34 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Sergei Cukanov (eloku 2021 — reduku 2023), Jevgenii Lobov (sulaku 2017 — heinku 2021). Lidnan Deputatoiden suiman ezimez' om Ol'ga Jurkina vn 2022 redukuspäi.

## Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 3 417 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 404 ristitud, rajonan koumandez, vn 2021 — 4 601 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 7 500 eläjad vl 1913, kuz' tuhad eläjid vl 1996 i 5 999 eläjad vl 2017.

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 97,8 %, toižed rahvahad — 2,2 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Tihvinan jumalaižen jumalanpert' (1800) i Hristan Eläbzdusen kodijumalanpert' (om saudud rajonan läžundkodin territorijal vspäi 2013). Niiden ližaks kaks' pühäpertid ei ole kaičenus: Jumalannägundan päjumalanpert' (1795−1937, rušihe sauvomha školad) i Jumalanmaman Katken jumalanpert' (oli vll 1818−1962, rušihe vspäi 1936 kluban sauvondan täht).

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), pioneroiden da školnikoiden pert', čomamahtoiden škol.

Dmitrijevan maižanduztehnikuman Fatežan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Фатеж Маркса 34.jpg|Sberbankan palakund (2021, istorine Abramovan pert')
Фатеж, К. Маркса, 25.jpg|Fatežan pioneroiden da školnikoiden pert' i Gazprom-kompanijan kontor vl 2018
Фатеж Урицкого 47.jpg|Georgii Sviridov-muzikankirjutajan memorialine muzei (2021)
Coat of arms of Fatezh 1860.svg|Fatežan lidnanznaman vn 1860 projekt


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan oficialine sait (''fatezh-r38.gosweb.gosuslugi.ru'').
Durr

**Durr** (, *sorgus*-sanaspäi «korktuda») om üks'voččiden i äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim, kogoneb 30 erikospäi koumenke gibridanke. Vill'durran toižendad oma äiluguižed. Mülütadas Tähkheiniden sugukundha.

## Leviganduz
Seičemetoštkümne mecerikod kazdas Avstralijas, toižed oma Azijas, Indijan i Tünen valdmeriden saril, Afrikas i Keskuzamerikas. Villäsine durr (*[[Sorghum bicolor]]*-erik) om amuine maižanduzkul'tur, libub Ekvatorialižes Afrikaspäi. Kazvatadas Indijas 5 tuhad vozid, Kitaiš i Egiptas 4 tuhad vozid. Durran kul'turine toižend putui Evropha 15. voz'sadal, Amerikha — 17. voz'sadal.

Kazmuz om lämän- i päivännavedii, räkän-, solan- i kuivudenvastaine, intensivine päivänvauktuz i pit'kan päivän olmatomuz oma tarbhaižed. Durr voib kazda hüvin vägitomil mahusil toižiden villänkul'turiden jäl'ghe, no ei tirpi pakaižid, sodunuzid i muiktoid mahusid. Azotab kazvandad vilun aigan, sid' jätktab lämudes.

## Ümbrikirjutand
Seikh om oiged, ünäine südäimes. Se oleskeleb 0,5..7 m kortte erazvuiččil erikoil. Änikuz om löuste.

Eile äi eriližusid vill'durran toižendoiden keskes. Kazvandan lämuz om +20..+30 C°. Eziauguine kazvand om vitk. Jurišt šingotase znamasižešti. Ku vet om täudub, ka voib nitta severt-se kerdad vodes, mugažo kazvab teravamba heretusiden ližadusenke.

Nored kazmused mülütadas morimid (tanin i sinimuiktuz), voib nitta da antta živatoile vaiše täuz'kaznuzid heinid. Vegetacine pord om 120..130 päivest.

## Kazvatand
Ottas kävutamižhe villäks (jauh, surin, trahmal, spirt), sötmižkazmuseks (täuz'kaznu hein villänke) i tehnižeks kul'turaks (saharsirop, biopoltuz, kodiludad). Semetas rekul'tivuruimha mahust i varmitamha sen pindad.

Durran mail'man satuz oli 64 mln tonnoid vl 2016. Kaikiš järedambad kazvatajad oliba nened valdkundad: AÜV (12,2 mln t), Nigerii (6,9), Sudan (6,5), Meksik (5), Efiopii (4,7) i Indii (4,4).

## Valitud erikod
* *Sorghum bicolor* — Villäsine (Kaks'mujuine) durr, heimon tipine erik
* *Sorghum halepense* — Aleppon durr
* *Sorghum purpureosericeum* — Ruskedpakuine kružavdurr
* *Sorghum timorense* — Timoran durr
* *Sorghum versicolor* — Kirjav durr

;Gibrid
* *Sorghum × drummondii* — Sudanan hein

## Homaičendad
Borisoglebsk (znamoičendad)

**Borisoglebsk** voib znamoita:
* Borisoglebsk — Venäman lidn Voronežan agjan pohjoižpäivnouzmas.
* Borisoglebsk — Venäman enzne lidn (1777−1822) Jaroslavlin gubernijas, vll 1822−1918 *Romanov-Borisoglebsk*, nügüd' Tutajev-lidnan oigedrandal'ne pala.
* Borisoglebsk — Latvijan Daugavpils-lidnan oficialine nimituz vll 1656−1667.
* «Borisoglebsk» — Venäman üks'jäine röunpäličmänendtaho Norvegijan polehe, sijadase Murmanskan agjan lodehes, Borisoglebskii-žilon ümbrištos.
Bogučar

**Bogučar** () om Venäman lidn da lidnankund Voronežan agjan suves. Se om Bogučaran rajonan administrativine keskuz da pala.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1704 kuti kozakišton slabad kaičemha tahondad. Slabad sai makundan lidnan statusad vn 1779 25. päiväl sügüz'kud. Šingotihe järedan kabjživatišton toštmižmöndal Venäman järedoihe lidnoihe, osttihe Donan sodavägiden agjas. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (10. heinku — 19. tal'vku 1942). Vll 1994−1998 sirtihe 10. tankdivizijad lidnha, i sen ristitišt ližadui znamasižešti.

Bogučar šingotase sömtegimištol (pühävointegim), ozrikkiven samižel i šebnän tehmižel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Bogučark-jogen hural randal tobjimalaz ( 101 km pitte, Don-jogen oiged ližajogi), kudes kilometras Donaspäi, 80 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Voronežhasai om 215 km lodeheze-pohjoižhe orhal vai 236 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Rossoš (raudtestancii) 76 km päivlaskmha-lodeheze orhal vai 99 km avtotel, Pavlovsk (raudtestancii) 65 km lodeheze-pohjoižhe orhal vai 71 km avtotedme, i Kalač (raudtestancii) 64 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 75 km avtotedme. «Don»-avtote (M4-trass) läbitab lidnan päivlaskmašt palad.

Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +8 C°, kezakun-elokun +20..+22 C°, tal'vkun-uhokun −4..−5 C°. Paneb sadegid 500 mm vodes, enamba kezakus-elokus (50..60 mm kus).

## Tobmuz
Bogučar om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 13,25 km².

## Eläjad
Vl 1931 kaik 8 200 ristitud elihe lidnas, vl 1939 lidnan ristitišt oli 4 300 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 811 ristitud, rajonan koume kümnendest, vn 2021 — 14 370 ristitud. Kaik 11 295 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 13 tuhad eläjid vll 1998−2009 (13 800 rist. vl 2003) i om vspäi 2021 (enamba 14 tuh. eläjid).

Rahvahad (2010): venälaižed — 94,1 %, ukrainalaižed — 2,2 %, armenijalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 2,4 %.

Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma saudud lidnas: kaks' jumalanpertid i kaks' časounäd.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Bogučaran äiprofil'ne kolledž (edel 2020. vot Voronežan tehmiž-gumanitarižen kolledžan filial) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Памятник основания Богучара.JPG|Alusenpanendan kivi-muštnik (2012)
Церковь Г.Богучар.JPG|Ph. Johann-sodamehen-moknikan jumalanpert', vn 2012 nägu (om saudud vl 1905)
БогучарШолоховаУл DSC 4399.jpg|Mez'gimnazijan istorine sauvuz, Mihail Šolohov-kirjutai openui siš vll 1915−1918. Nügüd'aigan škol-internat armatomiden lapsiden täht (2012)
БогучарУправаЗемская DSC 4712.jpg|Rajonan ohjastusen pert' (2012)
ПАМЯТНИК ГЕРОЯМ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ.JPG|Muštnik Toižen mail'man sodan vägimehiden oiktastuseks i rajonan sidokeskuz vl 2012


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden aluzkundoiden sait (''bogucharskoe-r20.gosweb.gosuslugi.ru'').
Povorino

**Povorino** () om Venäman lidn, lidnankund da raudtesol'm Voronežan agjan päivnouzmas. Se om Povorinon rajonan administrativine keskuz, mülüb sihe.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1870 kuti raudtestancii da žilo senno, nimitihe lähižen Povorino (Roždestvenskoje) žilon mödhe. Kätihe radnikžiloks vl 1938. Se sai lidnan statusad vl 1954, kändihe rajonan keskuseks ühtenaigašti.

Povorino šingotase čulkfabrikal, sömtegimištol (saharankombinat) i raudten edheotandoil (vedimdepo).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivlaskmas, Hopr-jogen keskjoksmusen hural randal ( 979 km pitte, Don-jogen hura ližajogi), 115 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Volgogradan agjhasai om kuz' kilometrad suvhe orhal. Matkad Voronežhasai om 216 km päivlaskmha orhal, 248 km avtotel vai 320 km raudtel. Lähembaine lidn om Borisoglebsk 22 km pohjoižhe-lodeheze orhal, 39 km avtotedme vai 26 km raudtedme. *Povorino*-raudtestancii radab lidnan keskuzpalas, se om saudud «Liski — Balašov»- i «Lipeck — Volgograd»-keskustoiden ristikoičendal. Raudte jagab lidnad poleti, päivlaskmpolehe i päivnouzmpolehe.

## Tobmuz
Povorino om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 37,03 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez'. Lidnan Administracijan pämez' om Mihail Bragin vn 2018 uhokuspäi.

## Eläjad
Vl 1939 žilon ristitišt oli 10 800 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 692 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 16 427 ristitud. Kaik 17 095 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19..20 tuhad eläjid vll 1959−2001 (20 591 rist. vl 1970).

Rahvahad (2010): venälaižed — 95,2 %, toižed rahvahad — 4,8 %.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 91,0 %, čiganalaižed — 2,8 %, armenijalaižed — 0,6 %, tadžikalaižed — 0,6 %, uzbekad — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,7 %, rahvahuden ozutandata — 2,9 %.

Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Kazanin jumalaižen pühäpert' om saudud lidnas.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Liskin tehmištoliž-transportižen tehnikuman Povorinon filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden aluzkundoiden sait (''povorino-r20.gosweb.gosuslugi.ru''). i sen vanh versii (''povorinosity.ru'').
Bobrov (lidn)

**Bobrov** () om Venäman lidn da lidnankund Voronežan agjan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Bobrovan rajonan administrativine keskuz, mülüb sihe.

## Istorii
Vspäi 1685 valdkundmaksoiden *Bobrovskii*-jurt oli olmas lidnan sijas majagan () pramozlan tagut. Eländpunktan aluz om pandud vl 1698 kuti *Bobrovskai*-slabad (). Slabad sai makundan lidnan statusad vl 1779. «Liski — Povorino»-raudtekeskust läbiti lidnad vl 1895. Toižen mail'man sodan aigan lidn ei olend okkupiruidud nacistoil, no frontan pird oli läz i lidn oli alištunu bombardiruindale, tegimed oliba evakuiruidud. Koume pen't eländpunktad oma mülütadud Bobrov-lidnha vl 2008.

Bobrov šingotase sauvondmaterialiden pästandal (kaks' asfal'ttegint), soitoiden fabrikal, sömtegimištol (lihakombinat, saguden tegim, argvoitegim, leibtegim), villän varažomal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivlaskmas, Bitüg-jogen oiktal randal ( 379 km pitte, Don-jogen hura ližajogi), 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Voronežhasai om kahesakümne nell' kilometrad lodeheze-pohjoižhe orhal, 104 km avtotel vai 100 km raudtel. Lähembaine lidn om Liski 39 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 49 km avtotedme vai raudtedme.

Kaks' raudtestancijad ratas lidnas: *Bobrov*-raudtestancii pohjoižes i *Bitüg*-raudtestancii suvipäivlaskmas, sen ližaks «210. km»-seižutespunkt om olmas niiden keskes lidnan päivnouzmas. «Don»-avtote (M4-trass) mäneb kümne kilometras päivlaskmha lidnaspäi.

## Tobmuz
Kaik koume žilod mülüdas lidnankundha Bobrovan ližaks, niišpäi kaks' oma kaikenaigaiženke ristitištonke: Lušnikovk (, 543 rist. vl 2010) i Dugink (*Дугинка*, 64 rist. vl 2010). Lidnankundan pind — 322,89 km².

## Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 7 000 eläjid. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 19 738 ristitud, lidnankundan — 20 345 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 lidnan — 20 871 ristitud. Vl 2017 kaik 20 605 ristitud elihe lidnas i 21 269 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19 tuhad eläjid vl 1931 i 21..22 tuhad eläjid vll 1979−2001 (22 100 rist. vl 1998).

Rahvahad (2010): venälaižed — 98,2 %, toižed rahvahad — 1,8 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud lidnas, koumanz' suremb ph. Stroican om sauvomižes vspäi 2020.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Voronežan agjan kul'turan profškol i Bobrovan agrariž-industrialine kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Galerei

Bobrov church 001.jpg|Jumalanmaman Emäganpäivän pühäpert' (om saudud vll 1857−1863), vn 2011 nägu
МиГ-23 МЛД (Бобров) 6.jpg|MiG-23 MLD — muštnik sodalendajiden oiktastuseks (2008)
Бобров. Аллея Героев.JPG|Vägimehiden allei lidnan puištos (2014)
Bobrov Station-2015.jpg|*Bobrov*-päraudtestancii vl 2015


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan Administracijan sait (''bobrov-r20.gosweb.gosuslugi.ru''). 
* Lidnan informacine portal (''bobrov24.ru'').
Kalač (lidn)

**Kalač** () om Venäman lidn da lidnankund Voronežan agjan suvipäivnouzmas. Se om Kalačun rajonan administrativine keskuz, mülüb sihe.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud sirdanuzil ukrainalaižil i Ostrogožskan kozakištol vl 1716 kuti *Kalač*-slabad Voronežan kancelärijan käskön mödhe. Raudte tuli slabadha vl 1896, i se sai torguindznamoičendad. Rahvahanikoiden sodan aigan kovad torad mäniba Kalačus da sen ümbrištos. Slabad kändihe rajonan keskuseks vn 1928 heinkus. Žilo sai lidnan statusad vn 1945 10. päiväl vilukud. Vl 1960 agjan kaikiš järedamb villänelevator radaškanzi.

Kalač šingotase sauvondmaterialiden tegimel, sömtegimištol (saharantegim ezilidnas, sagudentegim, sömkombinat, leibänproduktoiden kombinat). Ende melan samine oli lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Tolučejevk-jogen molembil randoil ( 142 km pitte, Don-jogen hura ližajogi), 90 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Podgornai-jogi (ven. *Подго́рная* 68 km pitte) lankteb Tolučejevkha huralpäi lidnan suves.

Matkad Voronežhasai om 188 km lodeheze orhal, 229 km avtotel vai 280 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Bogučar 64 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal vai 75 km avtotedme, Pavlovsk 62 km päivlaskmha orhal, 66 km avtotedme vai 113 km raudtedme, i Buturlinovk 54 km lodeheze orhal vai raudtedme, 61 km avtotedme. *Kalač*-raudtestancii radab lidnas, se om 94-kilometrižen sarakon lopstancijaks «Liski — Povorino»-keskustaspäi.

## Tobmuz
Kaik seičeme futorad mülüdas lidnankundha Kalačun ližaks: Garan'kin, Grinöv, Krutoi, Nikolenkov, Ribkin, Sereženkov, Zalesnii. Lidnankundan pind — 127,74 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez'. Lidnan Administracijan pämez' om Dmitrii Dudeckii vn 2020 tal'vkuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Tat'jana Mirošnikova (kül'mku 2015 — kül'mku 2020).

## Eläjad
Vl 1897 kaik 15 500 ristitud elihe slabadas, vl 1939 žilon ristitišt oli 18 600 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 20 046 ristitud, lidnankundan — 20 661 ristitud, rajonan koume kahesandest, vn 2021 lidnan — 17 624 ristitud. Kaik 19 035 ristitud elihe lidnas i 19 592 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 22..23 tuhad eläjid vll 1989−1998 (23 183 rist. vl 1989).

Rahvahad (2010): venälaižed — 97,8 %, toižed rahvahad — 2,2 %.

Rahvahad (2021): venälaižed — 91,9 %, armenijalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 1,4 %, rahvahuden ozutandata — 6,2 %.

Ortodoksižen hristanuskondan nell' jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas. Niiden ližaks ph. Aleksandr Nevalaižen časoun' ei ole kaičenus.

Opendusen büdžetižed aluzkundad lapsiden täht oma nell' päivkodid, kaks' keskškolad i gimnazii, čomamahtoiden škol. Kalačun agrarine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden aluzkundoiden sait (''kalach-r20.gosweb.gosuslugi.ru''). i sen vanh versii (''gorod363.ru'').
Avrelii Avgustin

**Avrelii Avgustin Gipponalaine** () vai **Avgustin Afr** (; sünd. 13. kül'mku 354, Tagast-lidn, Numidii, Pohjoine Afrik, Rimalaine imperii — kol. 28. eloku 430, Gippon-lidn, Numidii, Pohjoine Afrik, Päivlaskmaine Rimalaine imperii, nüg. Alžiran pohjoižpäivnouzm; hibjan jändused oma Pavii-lidnan Čel' d'Oro-bazilikjumalanpertiš, Italii) oli hristanuskondan jumalantedomez', filosof i pühäpaginik.

Avgustin pani severziden-se jumalankodiden alusid, erased oliba pandud panzatole möhemba. Lugetas pühämeheks katoližes, ortodoksižes i lüteranižes jumalankodikundoiš. Katolikad mainitadas händast 28. päiväl elokud, Venäman ortodoksad — 15 (28). kezakud.

Avgustinan melen mödhe, ku Biblijan tekstad vastkaroitas tedole, ka ei tari el'geta niid sana sanha. Avgustin ezimeletab, miše Adaman i Evan organizmad oliba sätud surmanalaižikš, no hö saižiba hengeližid hibjoid i igähišt elod, kuiži ei ole männu grähkha. Tedoidajiden pala lugeb Avgustinad hristanuskondan filisofijan istorijan alusenpanijaks, ka avgustinizm-joksend om olmas. Avgustinan hristianine neoplatonizm oli päižeks Päivlaskmaižen Evropan filosofijas i jumalantedos 13. voz'sadahasai, konz' Sur' Al'bert i Homoi Akvinlaine šingotihe hristianižen aristotelizman kacundoid.

## Valitud sädused
Avgustin sädi äi kirjoid latinan kelel, ned valatoitihe protestantizman antropologišt opendust (Lüter i Kal'vin).

Kaikiš tetabambad i znamasižembad sädused oma *De civitate Dei* («Jumalan lidnas») i *Confessiones* («Hengenavaidamine»), Avgustinan hengeline elonstarin, *De Trinitate* («Stroican polhe»), *De libero arbitrio* («Joudjas valdas»), *Retractationes* («Toštmižkacundad»).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Sait pühämehes (''augustinus.it'').
Semiluki

**Semiluki** () om Venäman lidn da lidnankund Voronežan agjan lodehes. Se om Semilukin rajonan administrativine keskuz da pala.

## Istorii
Arheologad löutihe ristitun amuižid seižutesid i 16.-17. voz'sadan lidneihuzid lidnan ümbrištos. «Voronež — Kursk»-raudten *Semiluki*-seižutezpunkt om saudud vl 1894, nimitihe lähižen žilon mödhe. Semiluki-žilo om olmas nügüd'-ki ani lidnan pohjoižen röunan taga, sen nimituz libub Donan seičemes känmaspäi () läheližes tahondas.

Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud seižutezpunktas ümbri vll 1926−1932 kuti *Semiluki*-radnikžilo rajonankeskusen statusanke, 1932. voz' om alusenpanendan oficialine. Sai lidnan statusad vn 1954 18. päiväl kül'mkud.

Semiluki šingotase sauvondmaterialiden pästandal (lämoinvastaižed tegesed, sauvondmaterialiden kombinat), mugažo sömkombinat i meblin edheotand ratas lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmaižel röunal, vedase kümne kilometrad pidust' Don-jogen oiktad randad, 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. *Devic*-jogi ( 89 km pitte) lankteb Donha lidnan suvipalas.

Agjan Voronež-keskuz om ühtes kilometras päivnouzmha Donan vastrandal. Semiluki ühtenzoitase senke kahtel avtotesildal Donas päliči pohjoižes i suves, raudtesild tuleb lidnan keskuzpalaha. *Semiluki*-seižutezpunkt radab lidnan keskuzpalas.

## Tobmuz
Semiluki om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 16,04 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeližed lidnan pämehed oma Aleksandr Ševelühin (reduku 2020 — kül'mku 2022) i Sergei Maršavin (tal'vku 2013 — reduku 2020). Lidnan Administracijan pämez' om Il'ja Trepalin vn 2022 kezakuspäi. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Sergei Žerebcov (kül'mku 2019 — semendku 2022).

## Eläjad
Vl 1939 žilon ristitišt oli 7 300 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 26 023 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 27 938 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd', oli 25..26 tuhad eläjid vll 2002−2003 i vspäi 2010 (26 797 rist. vl 2017).

Rahvahad (2010): venälaižed — 97,3 %, ukrainalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 1,7 %.

Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma saudud lidnas: koume jumalanpertid i časoun'.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, aluzškol, kaks' keskškolad, čomamahtoiden škol. Semilukin politehnine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Дон у Семилук.JPG|Don-jogi lidnanno (2006)
Church Mitrofan Voronezh Semiluki img 001.JPG|Ph. Mitrofan Voronežalaižen jumalanpert', vn 2011 nägu (om saudud vll 1994−2010)
Semiluki 27.04.2008.jpg|Lidnfartal vl 2008
Semiluki in April.JPG|Muštnik sodalendajiden oiktastuseks (2007)
Вокзал Семилуки.jpg|Raudteseižutezpunktan sauvuz vl 2008


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden aluzkundoiden sait (''gorod-semiluki-r36.gosuslugi.ru'').