open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Manturovo

**Manturovo** () om Venäman lidn da lidnümbrik Kostroman agjan keskuzpalan päivnouzmas. Se om Manturovon rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü sihe.

## Istorii
Eländpunkt mainitase vl 1617 kuti külä. Se oli peneks küläks hätken, no vspäi 1870 Kologrivan makundan suim päti kerata torgust külän agjas joga nedalil i Nikol'skai-jarmankad kerdan vodes. Vspäi 1906 «Vologd — Vätk»-raudtekeskust radaškanzi külänno, saudihe nell' mecpilindtegint edel Oktäbrin revolücijad, järed vugonk mäni Unž-jogedme. Ühtištadihe nenid eländpunktoid külänke: bajarišton koume usadibad, Nikolo-Mokrovskoje-žilo (valdmoidenke), Berežki-külä.

Vspäi 1929 Manturovo om rajonan keskuseks, kätihe radnikžiloks sil-žo vodel. Se sai lidnan statusad vn 1958 11. sulakud, ühtištadihe Jurovskii-radnikžilonke fanerantegimenno. Lidn lainzi amuist Gradilevo-žilod (1962), Rečkovo-, Vešnäkovo- i Žarihino-külid (1966).

Manturovo šingotase mecan ümbriradmižel (faneran kombinat, mecpilindan 22 edheotandad), medicinižel tegimištol (koume edheotandad), sömtegimištol (mineralveded, lihaproduktad, sagud).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Unž-jogen oiktal randal, 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad agjan administrativižhe Kostrom-keskushesai om 234 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 262 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Šarj nell'kümne kilometrad päivnouzmha orhal, 53 km avtotedme vai raudtedme, i Nei 51 km päivlaskmha orhal i 61 km avtotedme vai Transsib-raudtedme.

## Tobmuz

Manturovo om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Aleksei Smirnov (heinku 2018 — viluku 2021). Lidnümbrikon Duman ezimez' om Aleksandr Makarov vn 2018 kül'mkuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 479 ristitud, vn 2021 — 13 043 ristitud. Vl 2017 kaik 15 619 ristitud elihe lidnas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 21..22 tuhad eläjid vll 1970−1998 (22 574 rist. vl 1979).

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 96,9 %, toižed rahvahad — 2,2 %, rahvahuden ozutandata — 0,9 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma avaitud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan (1836) i Jumalanmaman «Kaiken caric»-jumalaižen (letihe vll 2014−2016).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad, joudan keskuz, čomamahtoiden škol, norišton «Junost'»-keskuz, sportškol. Manturovon politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Водонапорная башня на ст. Мантурово.jpg|Vezičuhunduz raudtestancijanno (2020)
Ncmantyrovo250415.jpg|Ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert', vn 2015 nägu
Здание клуба (1).jpg|Kul'turkeskuz (2020)
Станция Мантурово - panoramio.jpg|*Manturovo*-päraudtestancijan sauvuz vl 2014


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden sait (''manturovo.kostroma.gov.ru''). 
* Manturovon kodirandantedištandmuzejan sait (''mk-museum.kst.muzkult.ru'').
Hernehhein

**Hernehhein** () om äivozne heinäsine kazmuz *[[Lamiaceae]]*-sugukundaspäi, Käbuhein-heimon tipine erik.

## Leviganduz
Kazvab Evropas, Azijas i Pohjoižamerikas venon klimatan zonas, mugažo Afrikan pohjoižes. Invazivine erik Avstralijas.

Navedib nituid, mecoiden vauvhid sijid, penzhištod. Voib löuta jogiden, järviden i soiden randoil. Levigandeb linmail rujoheinäks.

## Ümbrikirjutand
Täuz'kaznu hernehhein oleskeleb 15..30 santimetrad kortte. Jurišt om ujelii. Lehtesed kazdas paroil.

Ruskedsinižed änikod kazdas lühüdal jaugal, änikuz om tähkanvuitte. Plodud oma munanvuiččed koumetahkoižed pähkmuded.

## Kävutand
Kazmuz mülütab C-vitaminad. Rahvahaline medicin kävutab hernehheinäd verenjoksmust i kül'mehtust vaste.

Hernehhein om antioksidant, stimuliruib immunitetad, azotab virusläžundoid i palatuzprocessid. Ottas kävutamižhe sportivižen sömižen palaks bodibildingan aigan.

Ursanan muiktuz i karofillin kačusteldas rakan toižendoiden augud i levitandad.

## Homaičendad
Haraganhäč

**Haraganhäč** () om äivozne heinäsine kazmuz. Mülüb Puzuänikoižed-sugukundan Haraganhäč-heimho, sen tipine erik.

## Leviganduz
Kazmuz om levitadud Evropas i Azijan venos vönes. Om introduciruidud erikoks Pohjoižamerikas, Avstralijas i Udes Zelandijas.

Navedib kazda nituil, mecpallištoil, penzhištos, okaidud mail. Sädab žomid, om rujoheinäks pöudoil i linmail.

## Ümbrikirjutand
Jur' om lühüd. Seikh om seižui, tahkoikaz vähän, 15..60 sm pitte. Lehtesed čereduidas, ülälehtesed oma penemb mi alahaižed.

Änikuz om kehker puzunvuitte 25..60 mm diametral, kazvab üksin seikhen i sarakoiden ülähäs. Kelen kartte röunänikod oma vauktad plodutomad, pakuižed torvikahad änikoid keskuzpalas oma kahten sugun i anttas semnikahid ploduid röunaspäi.

## Kävutand
Haragaižen pojav, no haraganhäč om toižen heimon kazmuz, eile zellid siš. Kazvatadas dekorativižeks kazmuseks, om ribuikahid-ki formid. Kävutadas äniklehtesid arboindan täht.

Kazmuz om sorav i läz ližatoi sötkeks živatoile.

## Kacu mugažo
* Harag
* Häč

## Homaičendad
Uržum

**Uržum** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Kirovan agjan suves. Se om Uržuman rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1584 kuti puine lidnuz kaičemha tahondad marin i tataran feodaloid vaste, nimitihe Uržumk-jogen mödhe. Saudihe ut lidnust vl 1647. Sai makundan lidnan statusad vl 1780.

Uržum šingotase sömtegimištol (etilspirtan da vinan tegim, leibän edheotand, maidtegim om sauvomas). Raudbetontegesiden edheotand projektiruiše.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan lodehes, Uržumk-jogen hural randal (109 km pitte, , ), kümnes kilometras sen lanktendan sijaspäi Vätkha oiktalpäi, 90 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Uržumk om laivjogeks lidnaspäi.

Matkad Marii Elan Tazovaldkundan röunhasai om 25 km suvipäivlaskmha orhal, agjan Kirov-pälidnhasai om 167 km pohjoižhe orhal vai 191 km R169-avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Malmiž 77 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal vai 91 km avtotedme, Sovetsk 82 km lodeheze orhal vai 99 km avtotedme i Nolinsk 50 km pohjoižhe orhal vai 58 km avtotedme.

## Tobmuz
Uržum om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed Administracijan pämehed oma Andrei Milüzin (reduku 2016 — reduku 2021), Vladimir Darovskih (radoi vn 2016 redukuhusai). Lidnan Duman ezimez' om Dmitrii Mitägin vn 2012 heinkuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 213 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 8 448 ristitud. Kaik 9 981 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 12 tuhad eläjid vll 1979−2001 (12 200 eläjad vll 1998−2000).

Ortodoksižen hristanuskondan kahesa pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: kafedraline Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (letihe vll 1895−1900, sömsija i kellčuhunduz — vll 1811−1824), nell' jumalanpertid, kaks' časounäd, vanhuskolaižiden loičendpert'.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid (nomer 1, 2, 3, 5), kaks' keskškolad (nomer 2 i 3), gimnazii, lapsiden ližaopendusen keskuz, čomamahtoiden škol, rajonan sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Uržuman agrariž-tehnine tehnikum i Kirovan medicinižen kolledžan Uržuman filial.

## Galerei

Дом, в котором в 1886 г. родился и жил до 1894 г. Киров С.М.jpg|Nevondkundaližen Sergei Kirov-valdkundmehen muzei (2019)
Троицкий собор с интерьером - издалека (ул.Советская, 34, Уржум, Кировская область).jpg|Eläban Eziauguižen Stroican kafedraline päjumalanpert', vn 2015 nägu
Торговые лавки в Уржуме.jpg|Istorižed da nügüdläižed laukad vl 2019
Гимназия фото.jpg|Lidnan gimnazii (2020)
Уржум знак.JPG|Znam lidnan röunal (2012, Malmižan polespäi)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan i sen rajonan tobmuden sait (''urzhum43.gosuslugi.ru'').
Hibushein

**Hibushein** (), mugažo **Šetinhein** paginoiš, om äivozne kazmuz, mülütadas Tähkheiniden sugukundha. Se om Hibushein-heimon (*Nardus*) üks'jäine erik.

## Leviganduz
Kazmuz om levitadud kaikedme Evropadme, Pohjoižamerikan pohjoižpäivnouzmas, mugažo Anatolijan pol'sarel i Afrikan pohjoižes, Sibirin erasidme tahoidme. Putub vastha Venäman pohjoižes paksus.

Vägitomiden muiktoiden nituiden da pustoläniden järgeline erik, navedib letemaid i turbast. Nepsuz eile tärged, no hein om päivännavedii.

## Ümbrikirjutand
Jurišt sädab tihedad turbišt. Seikh kazvab 15..60 sm pitte. Lehtesed oma kaidad hahkvihandad 5..30 sm pitte, kazdas suguks (tihedaks turbheks) miččehe-se korktushesai, sid' kändasoiš kaikihe polihe. Hibusheinän kulon muju om vauged.

Tähk-änikuz om 3..6 sm pitte. Kazmuz änikoičeb kezakus, andab semnid heinkus-elokus. Äikerdoičeze semnil.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe rahvahaližes medicinas säruläžundan olendad vaste. Hibushein abutab hengaita i vedada henged libudes vastmägehe, heitab väzundad jaugoišpäi pit'kan matkan jäl'ghe.

Semetas varmitamha letkid. Sötmižkazmuz madalanke arvonke. Kabjživatišt söb hibusheinäd harvamb, i se kändab dominantižeks omaluižel aigan mändes.

## Homaičendad
Mijadzaki Hajao

**Hajao Mijadzaki** ( *Mijadzaki Hajao*); sünd. 5. viluku 1941, Bunkö-rajon, Tokio, Japonii) om japonijalaine kirjutai, pirdai da režissör. Studio Ghibli-kompanijan direktor.

## Biografii
Hajao om sündnu Tokion Bunkö-rajonha, lendimiden paloiden «Mijazaki Airplane»-fabrikan pidajan kanzha. Kahtenz' nelläs vellesespäi. Om otnus mangan pirdandha i animacijha lapsessai.

«Keratud rahkoil»-fil'm (2001) sai vn 2003 «Oskar-premijad» kuti parahim animacine täuz'piduzline fil'm. Vn 2014 kül'mkus Mijadzaki sai Oskar-premijad suriš edessatusiš kinematografas. Režissör da hänen radod saihe koumekümne tošt premijad.

## Valitud fil'mografii
Mijadzakin täuz'piduzližiden animacižiden fil'miden nimikirjutez, kaikiden niiden hän om režissöraks i kirjutajaks:
* *Kaliostron zamk* (1979)
* *[[Nausika Tulleialangištospäi]]* (1984)
* *Taivhaline Laputa-zamk* (1986)
* *Minun Totoro-sused* (1989)
* *Noidakan satandradnikoičend* (1989)
* *Porko Rosso* (1992)
* *Mononoke-princess* (1997)
* *Keratud rahkoil* (2001)
* *[[Haulan kävui zamk]]* (2004)
* *Pon'jo* (2008)
* *Tullei vahveneb* (2013)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Studio Ghibli-kompanijan sait (''ghibli.jp'').
Häč

**Häč** vai **Bolobolk** () om äivozne vezikazmuz. Mülüb Bulüiženvuiččed-sugukundan Häč-heimho, sen tipine erik.

## Leviganduz
Kazmuz om levitadud Evropan i Azijan tazangištoil. Navedib jogiden keskustoid joksijanke vitkos vedenke, järviden tahoid randanno, učulmoid. Seikh augotase 0,5..1 metrad süvüdel. Sädab žomid sijidme. Kadob redustadud vedespäi.

## Ümbrikirjutand
Jurišt om pakuižvihand lapakoiged i lihanvuitte, 3..10 sm sankte. Alalehtesed oma pol'läbinägujad. Lehtesen platan leveduz om 15..19 sm, sen päsoniden lugu — 21..24. Üks'jäine änik kazvab ülähäs, se om pakuine mujul i 4..6 sm diametras, alkogolin hajunke vedatamha pölüstoitajid, ičtazpölüstoitandan voimuz om olmas mugažo.

Änikoičeb kezakus-sügüz'kus. Äikerdoičese semnil i vegetativižikš.

## Kävutand
Kävutadas kuivatud jurid () zelläks penil paloil i vaiše lekarin receptan mödhe, sur' pala om travii. Jured om protistocidižed i kontraceptivad. Keittud solakahas vedes jured kadotadas toksižust. Ottas kävutamižhe räkištadud semnid kofen vajehtimeks.

## Kacu mugažo
* Haraganhäč

## Homaičendad
Händikahanbut'k

**Händikahanbut'k ** () om üks'vozne vai (harvoin) kaks'vozne heinäsine kazmuz. Erik om heimon üks'jäine, mülüb Sel'derejižed-sugukundha.

## Leviganduz
Putub vastha Anatolijan pol'sarel i Kavkazal, Evropas (Venäman evropižiš agjoiš harvoin), Afrikan lodehes. Invazivine erik Pohjoižamerikas.

Navedib rohlid, väghižid, karbonatižid mahusid. Kazvab rujoheinäks ristitun pertištonno, saduiš i linmaiš.

## Ümbrikirjutand
Kazmuz oleleb ühthe metrhasai kortte. Seikh om but'k, sarakoičese. Petruškan pojav, no händikahanbut'ken lehtesen üläh om loštai. Lehtesed oma koumesaumnikan konturan, oma jagadud süväs kahtišti i koumašti, höunhenvuiččed, lehtesen palaižed oma romban i koumesaumnikan formal.

Änikoičeb vauktoil änikoil kezakuspäi redukuhusai, änikused oma äiluguižed. Plod om läz šurunvuitte 2,5..3 mm surtte, lapakoidenke semnidenke.

## Kävutand
Händikahanbut'k om morii, hajub vastmel'žikš, ei ole olmas kävutandad. Erased toksinad čihotas kuivandan aigan, ka kuivatud hein ei ole varuline muga kabjživatišton täht.

## Kacu mugažo
* Koiranbut'k

## Homaičendad
Vauged Holunic

**Vauged Holunic** () om Venäman lidn da lidnankund Kirovan agjan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas. Se om Vauktan Holunican rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt aluz om pandud vl 1764 kuti žilo sauvomha da holitamha Novotroickii Holunickii (Beloholunickii)-raudantegint, nimitihe jogen mödhe. Uiton ezmäine puine padosein oli saudud sil-žo vodel. Manmehed Uz'lidnan i Vologdan gubernijoišpäi oliba ezmäižil sirdanuzil mehil. Vll 1928−1965 eländpunkt oli lidnanvuiččeks *Beloholunickii*-žiloks. Se sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vl 1965.

Beloholunickii-tegim pästi raudad vhesai 1909. Vll 1916−1941 tegim pästaškanzi maižanduzinventarid (adrad). Vl 1941 libutimtransportižen mašiništon tegim Nikopolišpäi (Ukrain) oli evakuiruidud sihe, siš aigaspäi tehtihe metalližkonstrukcijoid tobjimalaz (erazvuiččed konvejerad, mägilibutimed), mugažo čomamahtolišt valamišt. Vspäi 2017 tegim eläb bankrotnendas läbi, no radab.

Vauged Holunic šingotase mecanümbriradmižen kombinatal i omblendfabrikal (vspäi 2018).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Vauged Holunic-jogen (168 km pitte, Vätkan hura ližajogi) i sen Beloholunickii-uiton-vezivaradimen (16 km²) randoil, 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad agjan Kirov-pälidnhasai om 73 km suvipäivlaskmha-päivlaskmha orhal vai 81 km «Kirov — Perm'»-avtotedme. Lähembaine lidn om Slobodskoi 40 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 45 km avtotedme.

## Tobmuz
Kaik ühesa küläd mülüdas lidnankundha Vauktan Holunican ližaks, sidä kesken kaks' küläd seištas kaikenaigaižeta ristitištota. Lidnankundan pind — 510 km².

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 232 ristitud, lidnankundan — 12 308 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 lidnan — 9 997 ristitud. Kaik 10 517 ristitud elihe lidnas i 11 526 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 13 tuhad eläjid vll 1979−1996 (13 400 eläjad vl 1992).

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma avaitud lidnas: Hristan Eläbzdusen (om saudud vn 2006 jäl'ghe) i Kaikiden Pühämehiden (kaumžomal, letihe vll 1864−1868, kellčuhunduz 1887).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol. Lidnan professionaližen opendusen aluzkund om Vätkan avtotegimištoližen kolledžan (Kirovo-Čepeck) filial.

## Galerei

BH-zavodoupravlenie.JPG|Kodirandantedištandmuzei (om saudud 1893, ende tegimen kontor)
Храм Воскресения Христова Белая Холуница.jpg|Hristan Eläbzdusen jumalanpert', vn 2017 nägu
Всехсвятская церковь на кладбище в г. Белая Холуница.jpg|Kaikiden Pühämehiden jumalanpert' lidnan kaumištol, vn 2017 nägu
BH-DK.JPG|Kul'turkeskuz (2012, om saudud vl 1955)
Belaya-Kholunitsa-damba.jpg|Lidnan uiton damb ühtennimižel jogel vl 2013


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan lehtpoled Vauktan Holunican rajonan oficialižel ''bhregion.ru''-saital. 
* Vauktan Holunican kodirandantedištandmuzejan sait (''bhmuzey.ru'').
Hörmhein

**Hörmhein** (, levitadud sinonimad oma *Chamerion angustifolium* i *Epilóbium angustifolium*) om äivozne heinäsine kazmuz. Erik om heimon tipine, mülüb Enoterižed-sugukundha.

## Leviganduz
Kazvab Pohjoižen mapoliškon kavag'mecoiden zonas. Navedib letemad harvas mecas. Kazvab palatišil ezmäižeks babarmonke paksus, mugažo pilitišil i mecanröunal, pidust' raudtepudotesid da rovid, pöudoidenno, vedenno, torhen polhe mahusil. Kadob penzhiden i puiden šingotesen jäl'ghe.

## Ümbrikirjutand
Hörmhein oleleb 0,5..2 metrad kortte, sädab žomid. Jurišt om sanged ujelii, sätab urboid i uzid seikhid teravas (vegetativine äikerdoičend).

Änikoičeb kezan kahtendel polel. Plodud ehttäs elokus-sügüz'kus.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe hörmheinäd zelläks. Ištutadas dekorativižeks kazmuseks, hüvä medenkandai. Kuivatas lehtesid da jodas čajun vajehtimeks. Slokosttäs jurid. Ottas seikhid lehtesidenke živatoile sötkeks.

## Alaerikod
Hörmheinän kaks' alaerikod om olmas:
* *Chamaenerion angustifolium* subsp. *angustifolium*
* *Chamaenerion angustifolium* subsp. *circumvagum*

## Homaičendad
Nausika Tulleialangištospäi

**«Nausika Tulleialangištospäi»** ( *Kadze-no tani-no Nausika*) om voden 1984 japonine täuz'piduzline animemul'tfil'm tedoližen fantastikan žanras.

## Roliden änetoitand
* *Nausika* — Sumi Šimamoto
* *Jupa-ižand* — Goro Naja
* *Asbel' * — Jödzi Matsuda
* *Kusäna* — Josiko Sakakibara
* *Kurotova* — Iemasa Kadzumi
* *Mito* — Itiro Nagai
* *Obaba* — Hisako Köda
* *Niga* — Minoru Jada
* *Muzu, Dzihl-kuningaz* — Mahito Cudzimura
* *Gol* — Kohei Mijauti
* *Gikkuri* — Dzödzi Janami
* *Lastell' * — Miina Tominaga

## Homaičendad
Kotel'nič

**Kotel'nič ** () om Venäman lidn, lidnümbrik da transporttesol'm Kirovan agjan päivlaskmas. Se om agjan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, Kotel'ničun rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü rajonha.

## Istorii
Eländpunkt mainitaze ezmäižen kerdan «Starinas Vätkanmas» (17.-18. voz'sadad) kuti alusenpandud uz'lidnalaižil žilo anastadud marilaižil *Kokšarov*-lidnuden ( tähäsai) sijas vl 1181. Sirtihe žilod videks kilometraks jogen mödvedhe 14. voz'sadal, saudihe Kremlid. Vspäi 1647 ph. Oleksijan jarmank oleskeli keväz'kus (7.-22. surtte Venämas vozidme, südäiazjoiden ministrusen mödhe).

Kotel'nič sai makundan lidnan statusad vl 1780, oli torgovanoiden lidnaks. Saudihe sildad Vätkas päliči «Vätk — Piter»-raudtel vll 1903−1905. Vl 1927 raudte ühtenzoiti Alauz'lidnanke, i Kotel'nič kändihe raudtesol'meks. Kaks' raudtestancijad om olmas: *Kotel'nič-1* i *Kotel'nič-2*. Mugažo lidn šingotase pun ümbriradmižel (pilindmaterialad, klejatud brus, pertid cilindruidud parzišpäi), villän kuivadamižmašinoiden pästandal, saguden edheotandal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Vätk-jogen oiktal korktal randal, 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Sur' van («katl'uz») läbitab lidnad pohjoižespäi suvhe.

Matkad agjan Kirov-keskushesai om 84 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal, 121 km avtotedme vai raudtedme. Toine lähembaine lidn om Orlov 41 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 48 km avtotedme.

## Tobmuz
Kotel'nič om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan pämehed oma Sergei Vdovkin (keväz'ku 2021 — reduku 2022), Andrei Likov (*Андрей Лыков*, reduku 2017 — uhoku 2021). Lidnan Duman ezimez' om Sergei Bol'šakov vn 2016 redukuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 24 979 ristitud, vn 2021 — 20 144 ristitud. Kaik 23 966 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 38 tuhad eläjid vl 1992.

Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' (saudihe vll 1903−1905) i jumalanpert' (saudud privatižes pertišpäi vl 1948), kaks' tošt jumalanpertid, kodijumalanpert', kaks' časounäd. Niiden ližaks nell' pühäpertid ei ole kaičenus: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (oli saudud vll 1705−1713, rušihe vl 1940), üksin jumalanpert', kodijumalanpert' i časoun'.

Kirovan maižanduztehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Дом MG 2645.jpg|Lidnan administracijan sauvuz (2019)
Никольская церковь, вид от библиотеки.jpg|Ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert', vn 2020 nägu
Kotelnich. Nook of Sovetskaya Street.jpg|Torguindkeskuz vl 2013
Kotelnich. Town Sports centre.jpg|Fizkul'turine tervehtamižkompleks (2013)
Котельнич. Вокзал. - panoramio.jpg|*Kotel'nič*-päraudtestancijan sauvuz vl 2011


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon oficialine sait (''kotelnich-omv.ru'').
Jonikaine

**Jonikaine** (), paginoiš mugažo **Kukič**, **Lölikaine** i **Lölikad**, om äivozne kazmuz, plodpenzhaine Kanabränvuiččed-sugukundaspäi. Se om *[[Vaccinium]]*-heimon tipine erik.

## Leviganduz
Kazvab Pohjoižen mapoliškon äjiš regioniš, kus ven i vilu klimatad oma olmas: tundr, meczon, mägiden ülävö, paksus löutas turbazsoil. Sädab penid pallištoid pidust' ojid da jogid, mugažo žomid kümenikad nellikkilometrid pindal (oz., Baikalantaguižes).

Kazvatadas muiktal mahusel (pH 4..5), gruntveziden tazopind piidab olda 30..60 sm süvüdel. Jonikaine ei voi päzutada ülänepsudes i sur'veziš läbi, no kaikenaigaine vezi juridenno om tarbhaine.

## Ümbrikirjutand
Penzaz vai penzhaine ühthe metrhasai kortte, 30..50 sm tobjimalaz. Seikh pudub läz ülähäsai mustikaižen erineden, ujeleb erasti. Jonikaižen südäivezi om vauh, läipad nahkal puhtastadas kebnas.

Jurišt kogoneb ribujurišpäi, mikoriz sab sötmižsubstancijoid mahusespäi. Lehtesed oma koumhe santimetrhasai pitte, hoikad. Henod änikod käroutas mahannoks, vauktad vai ruskedvauktad. Küpsad plodud oma sinižed kehkrad södabad kaks'toštkümnehe millimetrhasai surtte, ned oma hahksiniženke kerthenke, ruskedsiniženke südäimenke. Sügüzel lehtesed rusknedas i lanktas maha. Erik om pakaiženvastaine lujas. Penzaz eläb sadha vodhesai.

Tetas jonikaižen 26 sortud. Läz ei olele travijoid i läžundoid.

## Kävutand
Südäiveden kaičendan strok om lühüd, ka tehtas keitišt, ližatas vinoihe (likörad). Rekomenduidas segoitada jonikaižen marjoid toižidenke marjoidenke, kudambiden magu om lujemb: mustikaiženke, garblonke i bolanke.

Lehtesed oma kožujad dubimha nahkoid.

Jonikaine om medenkandajaks, mezjäižed tuldas hüvin. Änikod eritadas nektarad aktivižikš.

## Homaičendad
Ščecinan tramvai

**[[Ščecin]]an tramvai** () om tramvai Pol'šanmas. Se om avaitud elokun 23. päiväl 1879-ndel vodel. Ščecinan tramvaiš kaik kaks'toštkümne linijad funkcioniruib nügüd', tramvaiteiden ühthine piduz om 114 km. Stancijoiden lugu om 104. Siš om kaks' depod i 12 tehništ stancijad.

## Linijad

## Tramvaivagonoiden toižendad

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Ščecinan tramvaikompanijan oficialine sait (''ts.szczecin.pl'').
Imičaine

**Imičaine** (), mugažo **Imel'tahtheinäine ** i **Imel'nic ** paginoiš, om äivozne vai erasti kaks'vozne heinäsine kazmuz Bobanvuiččed-sugukundaspäi. Se om heimon tipine erik.

## Leviganduz
Kazvab londuseližešti kaikes Evropas, Afrikan pohjoižes, Azijan päivlaskmas i keskuses, putub vastha Venäman Sibiriš i Edahaižes Päivnouzmas.

Navedib nituid keskmäiženke nepsudenke, mecpallištoid, sijid pidust' pöudoid i teid. Imičaine om ottud kul'turha, semetas sötmižheinäks levedali.

## Ümbrikirjutand
Seikh sarakoičese, kazvab 15..55 sm kortte, om ujelii paloin. Lehtesed oma koumepalaižed tobjimalaz. Änik nimitase *papuš:aks*, om purpurine, oleleb vauged-ki i kirjav. Änikoičeb kezakus-sügüz'kus. Semned küpsnedas elokus-redukus. Äikerdoičeze semnil i vegetativižikš.

Papušad alištudas *Botrytis anthophyla*-senüdele.

## Kävutand
Znamasine sötmižkazmuz (äi vauktušt), siderat — jurišt kogodab azotad il'maspäi. Andab 6 kg met gektaraspäi, vaiše mezjäižed pit'kanke hobodudenke voidas otta nektarad papušoišpäi.

## Kacu mugažo
* Imel'tahtaz

## Homaičendad
Jumalankäzi

**Jumalankäzi** () om äivoččiden mugulakahiden heinäsižiden kazmusiden heim. Se om Orhidejižed-sugukundan tipine. Kaik om 21 erikod i 37 erikoidenkeskešt gibridad heimos (vn 2014 kezakun andmused). Luja gibridizacii ozutab, miše erikoiden sädamine jätkustub.

## Leviganduz
Kazdas vilus, venos i subtropižes vöiš. Voib vastata Evropan keskuses da suves, Kavkazan i Kriman mägil, Azijas (Tibet, Mongolii, Sin'czän), Afrikan pohjoižes, erased erikod oma olmas Pohjoižamerikas. Äjad erikod oma kaičendan al.

Jumalankäden erikoiden tobj pala navedib nepsad mahust mouckivenke, lankteb unhe kuivan kezaräkän pordol, kazvab sijil hüvänke päivänvauktusenke (nit, mecanröun, harv mec). Subtropižed erikod oma lämudennavedijad.

## Ümbrikirjutand
Seikh oleleb 10..50 sm kortte. Kaks' mugulad oma jurel. Lehtesed oma levedad lancetanvuiččed, sebaitas seikhed. Penen änikon muju oleskeleb lilaiž-ruskedpakuižen i muzavišnän keskes. Änikuz om tähkanvuitte, 7..9, erasti 15 sm pitte. Änik om verez 7..10 päiväd ku ei olend pölüstoitandad, no ku oli, ka näidub teravas.

Jumalankäzi änikoičeb sulakus-elokus. Äikerdoičese vaiše semnil, no erased erikod voidas äikerdoitas mugažo muguloiden jagundal.

## Homaičendad
Kirs

**Kirs** () om Venäman lidn Kirovan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Üläkaman ümbrikon (vll 1965−2020 rajonan) administrativine keskuz da pala.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1729 kuti *Kirs*-žilo sauvomha da holitamha kaugedraudan tegint, nimitihe jogen mödhe ( «pengr»,  «(jogen)vago»). Sur' uit om saudud vll 1729−1739 varatoitamha tegint vedel. Raudte tuli lidnha vl 1931, *Kirs*-raudtestancii radab vspäi 1940. Vll 1963−1965 žilo oli Kirsan tegimištoližen rajonan keskuseks, Omutninsk-ki mülüi sihe. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1965.

Kirs šingotase elektrokabelän tegimel, sömtegimištol i mecan ümbriradmižen edheotandal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suves, Sur' Kirs-jogen (, lankteb Vätkan üläjoksmushe oiktalpäi kahtes kilometras päivlaskmha lidnan röunaspäi) i Suren Kirsan uiton-vezivaradimen (4,3 km²) randoil, 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Uit ühtenzoitab Vätkad Kaman basseinanke.

Matkad agjan administrativižhe Kirov-keskushesai om 169 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 192 km avtotedme vai 250 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Omutninsk 75 km suvhe orhal, 90 km avtotedme vai raudtedme i Vauged Holunic 79 km suvipäivlaskmha orhal vai 114 km avtotedme.

## Tobmuz
Kaik nell' žilod i kaks' küläd mülüiba lidnankundha Kirsan ližaks. Lidnankund om tühjitadud vl 2022. Sen pind oli 1 347 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Administracijan pämez'. Lidnan Dum om likvidiruidud vn 2022 kezakule, likvidacižen laudkundan ezimez' oli Irina Semenovih. Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2022 vilukus-tal'vkus, likvidator Jelena Štrauh. Jäl'gmäine Administracijan pämez' oli Eduard Utemov (kül'mku 2017 — kül'mku 2021).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 420 ristitud, lidnankundan — 11 388 ristitud, rajonan koumandez. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe 8 520 ristitud elihe lidnas. Kaik 9 589 ristitud elihe lidnas i 10 355 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 13..14 tuhad eläjid vll 1970−2001 (14 387 eläjad vl 1979).

Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Katken jumalanpert' om saudud vll 1894−1915.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, üks'jäine keskškol erasiden-se disciplinoiden süvetud opendusenke (om sätud vl 2005 školoiden nomer 1 i 3 ühtištusel), muzikškol. Professionaližen opendusen aluzkund om Vätkan torguindtegimištoline tehnikum (ende profškol nomer 24), baziruiše Kirsas.

## Galerei

Памятник Ленину у здания районной администрации. Общий вид.jpg|Üläkaman rajonan administracijan sauvuz (2018)
Покровская церковь и школа в городе Кирс.jpg|Keskškol i Jumalanmaman Katken jumalanpert', vn 2013 nägu
Территория завода Кирскабель с корпусом А и заводоуправлением.JPG|«Kirskabel'»-tegimen kontor i A-korpus vl 2011
Большой Кирсинский пруд.jpg|Sur' Kirsan uit (2018)
Kirs station 2009.jpg|*Kirs*-raudtestancii vl 2009


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan i Üläkaman ümbrikon tobmuden sait (''admverx.gosuslugi.ru''). 
* Üläkaman istorine muzei ''vyatkamuseums.ru''-saital.
Junaine

**Junaine** () om äivozne heinäsine kazmuz. Erik mülüb Junaiženvuiččed-sugukundha.

## Leviganduz
Kazmuz om levitadud Evrazijas avaros, sidä kesken Evropas, Kavkazal, Sibiriš, Edahaižes Päivnouzmmas i Keskuzazijas. Invazivine erik Pohjoižamerikas, om todud sihe läz 1739. vot.

Junaine kazvab kuivil nituil, pallištoil, rujosijiš. Om rujoheinäks maižanduses.

## Ümbrikirjutand
Ujelii jurišt sarakoičese. Junaižen seikh om kerdui hoik, sase 0,5..2 metrad pitte da sen enamba. Lehtesed kazdas 2..5 sm pitte.

Vauktan vai ruskedvauvhan vižpalaižen änikon diametr oleleb 10..25 mm.

## Kävutand
Junaine sättub sötlemha maižanduzživatoid heinäl. Mülütab psihoaktivižid alkaloidid, ka Keskaigan ottihe junašt noidvoišken tehmižen aigan.

Kazmused jured mülütadas konvol'vulin-morindsubstancijad, hot' sigad södas jurištod omaluižes. Varuline heboile, kazmusen vihandan palan otand südäimehe kucub heil diarejad.

Medenkandai kazmuz sekundariženke znamoičendanke. Nektar i heid'om oma junaižen änikoiš, ned vedatadas mecmezjäižid, bumbakoid da lipkaižid.

## Homaičendad
Luz (lidn)

**Luz** () om Venäman lidn da lidnankund Kirovan agjan lodehližes čogas. Se om Luzan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Ezmäine eländpunkt oli olmas 17. voz'sadaspäi. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1897 kuti žilo sauvomha da holitamha «Perm' — Kotlas»-raudted, nimitihe jogen mödhe. Luz-raudtestancii radaškanzi passažiroiden täht vn 1899 1. (13.) päiväl vilukud. Žilo stancijanno šingotihe mecan sirdandan bazaks vedespäi raudtehe i kändihe radnikžiloks vl 1935, sai lidnan statusad vl 1944. Kätihe rajonan keskuseks vn 1963 uhokus.

Luz šingotase mecan ümbriradmižel (pilindkombinat, klejatud brusan i pertiden tegim) i sömtegimištol (leibänkombinat).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, Luz-jogen alajoksmusen oiktal randal tobjimalaz (Pohjoižen Dvinan bassein), 95 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Vologdan agjan röunhasai om vižtoštkümne kilometrad päivlaskmha orhal, agjan Kirov-pälidnhasai om 263 km suvipäivnouzmha orhal, 383 km «Vätk»-avtotedme vai 298 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Sur' Ustüg (Vologdan agj) 54 km päivlaskmha orhal, 71 km avtotedme vai 160 km raudtedme, Kotlas (Arhangel'skan agj) 77 km pohjoižhe-lodeheze orhal, 140 km avtotedme vai 88 km raudtedme, i Koräžm (Arhangel'skan agj) 76 km pohjoižhe orhal vai 152 km avtotedme.

## Tobmuz
Hristoforovo-žilo (412 rist. vl 2010) da 35 küläd mülüdas lidnankundha Luzan ližaks, sidä kesken 13 küläd seištas kaikenaigaižeta ristitištota.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 260 ristitud, lidnankundan — 12 283 ristitud, vn 2021 lidnan — 9 122 ristitud. Kaik 10 359 ristitud elihe lidnas i 11 414 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017, rajonan seičeme kümnendest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 14 tuhad eläjid vll 1970−1979 (14 033 eläjad vl 1970).

Ortodoksižen hristanuskondan ezmäine pühäpert' om sauvomas vn 2022 tal'vkuspäi Jumalanmaman Smolenskan jumalaižen oiktastuseks. Toine lähembaine pühäpert' sijadase Ozörad-küläs.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol. Professionaližen opendusen aluzkund om Kirovan äiprofil'žen tehnikuman Luzan filial.

## Galerei

Ustnedumsky Monastery.jpg|Ph. Jumalanmaman tulendan Pühäpertihe jumalanpert' enččes Ph. Leonid Ust'nedumskijan mez'jumalankodiš (1608−1764) läz lidnad, vn 2007 nägu
Луза, гостиница "Привал" - panoramio.jpg|«Prival»-adivpert' vl 2011
Luza, Kirov Oblast, Russia - panoramio.jpg|Transporttesild Luzanjoges päliči vl 2013
Луза,вокзал - panoramio.jpg|*Luz*-päraudtestancijan sauvuz vl 2011


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan oficialine sait (''admluza.ru'').
Sosnovk (lidn, Venäma)

**Sosnovk** ( «pedai»-pun nimitusespäi, mugažo totaran kelel) om Venäman lidn da lidnankund Kirovan agjan suvipäivnouzmaižes čogas. Mülüb Vätkan Polänin rajonha, sen üks'jäine lidn da kaikiš suremb eländpunkt.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan 17. voz'sadan lopus kuti Sosnovk-külä. Möhemba se šingotihe tegimištžiloks: vl 1763 vas'kentegim radaškanzi, vl 1830 kervačunkudondan fabrik oli avaitud, vspäi 1905 mecpilindtegim radoi. «Moskv — Kazan' — Jekaterinburg»-raudte läbiti žilod vl 1915, saudihe Sosnovk-stancijad. Vspäi 1924 laivansauvomižen verf' om saudud, kätihe tegimeks Toižen mail'man sodan aigan. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1962 29. päiväl keväz'kud. Vspäi 2007 avtotesild ühtenzoitab Vätkan randoid kahtes kilometras päivlaskmha lidnaspäi.

Sosnovk šingotase mecanümbriradajal kombinatal, mecan oigendamižen bazal, laivansauvomižen tegimel (pästli motorvenehid, astjoid il'mpölusel, seižub radmata).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivnouzmas, Vätk-jogen hural randal i sen Pižmank-ližajogen ( 49 km pitte) oiktal randpolel, 80 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Udmurtijan röunhasai om seičeme kilometrad päivnouzmha orhal, agjan Kirov-keskushesai om 278 km pohjoižhe-lodeheze orhal, 352 km avtotedme vai 596 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Vätkan Poläni kümne kilometrad päivlaskmha orhal, 21 km avtotedme vai 14 km raudtedme, i Kukmor (Tatarstan) 25 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 35 km avtotedme vai 30 km raudtedme.

## Tobmuz
Sosnovk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 960 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 8 428 ristitud. Kaik 11 254 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15..16 tuhad eläjid vll 1967−1992 (16 748 eläjad vl 1970).

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 66,8 %, totarlaižed — 28,8 %, udmurtalaižed — 1,7 %, toižed rahvahad — 2,7 %.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol.

Sosnovkan laivansauvomižen tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan lehtpoled rajonan oficialižel ''vpolyansky-rayon.ru''-saital.
Sosnovk

**Sosnovk** (, libub *сосна*-sanaspäi «pedai») om eländpunktoiden i jogiden levitadud nimituz venäkel'žiš maiš. Se voib znamoita:

## Lidnad
* Sosnovk — Venäman lidn da lidnankund Kirovan agjan suvipäivnouzmas.
* Sosnovk () — Ukrainan lidn L'vovan agjan pohjoižes, om alištunu Červonograd-lidnan nevondkundale.

## Lidnanvuiččed žilod
* Sosnovk — Venäman lidnanvuitte žilo Čuvašijan Tazovaldkundan pohjoižes, om alištunu Čeboksarad-lidnan tobmudele.
* Sosnovk — Venäman lidnanvuitte žilo Tambovan agjan pohjoižes, Sosnovkan rajonan administrativine keskuz.

## Venäman žilod da küläd
;Arhangel'skan agj
* Sosnovk — külä Konošan rajonas.
* Sosnovk — žilo Pinegan rajonan suvipäivnouzmas.
* Sosnovk — pen' žilo Pleseckan rajonan pohjoižpäivnouzmas.

;Karjalan Tazovaldkund
* Sosnovk — žilo Medvežjegorskan rajonan keskuzpalas.

;Leningradan agj
* Sosnovk — külä Slancin rajonan päivlaskmas.
* Sosnovk — pen' külä Tihvinan rajonan pohjoižes.

;Vologdan agj
* Sosnovk — külä Babuškinan rajonan pohjoižpäivnouzmas.
* Sosnovk — žilo Vologdan ümbrikon suvipalan keskuses.
* Sosnovk — žilo Kadujan rajonan lodehes.
* Sosnovk — pen' külä Harovskan ümbrikon suves.
* Sosnovk — žilo Čerepovecan rajonan suvipäivlaskmas.
* Sosnovk — külä kaikenaigaižeta ristitištota Šeksnan rajonan päivlaskmas.

## Kacu mugažo
* Pen' Sosnovk
* Üläsosnovk
* Sosnovo
Jänišankäbälad

**Jänišankäbälad** () om äivozne heinäsine kazmuz. Mülüb Puzuänikoižed-sugukundha.

## Leviganduz
Voib löuta londuses Pohjoižen mapoliškon subarktižes i venos vöiš. Kazmuz om levitadud Evropas, Azijas (Venäma, Kazahstan, Mongolii, Kitain pohjoine, Japonii) i Pohjoižamerikas (Aläsk).

Kazvab pedajikoiš, kanabrän žomiden keskes, mugažo kuivil nituil i pallištoil. Jänišankäbälad navettäs päivänvauktust i letemad.

## Ümbrikirjutand
Hoik jurišt andab ujelijoid seikhid i severzid-se oiktoid änikoičijoid seikhid 10..30 sm kortte. Änikuz om kändaz, kazmused oma erazsuguižed. Naižänikod oma ruskedvauvhad päpaloin, mužikänikod — vauktan mujun.

Änikoičeb semendkun keskespäi heinkun lophusai. Äikerdoičese semnil i vegetativižikš.

## Kävutand
Mecživatad söttas heinäd: jänišad, pedrad. Ottas zelläks jänišankäbäliden heinäd () i butonid (*Flores Antennariae dioicae*), niiden sättundan strok om üks' voz'. Om sätud dekorativižid sortuid.

## Homaičendad
Kastehein

**Kastehein** (, libub -sanaspäi «sötmižhein»), om levitadud üks'voččiden i äivoččiden kazmusiden heim, mülütadas Tähkheiniden sugukundha. Kaik om läz 230 erikod heimos.

## Leviganduz
Heimon kazmused oma levitadud Pohjoižen mapoliškon venon vönen zonoiš i tropikoiden mägirajoniš. Kazdas il'mmahusil, nepsoiš tahondoiš: nit, so, vezišton rand. Luhtan päkomponent paksus.

## Ümbrikirjutand

Kasteheinäd kazdas üks' metrad kortte da sen enamba, sätas maturbišt. Teravad lehtesed čereduidas, 1..6 mm levette.

Änikuz om löuste tähkišpäi 1,2..3 mm pitte. Änikoitas kezakus-heinkus.

Ottas kasteheinäd sötkeks (verez i kuivatud hein) kabjživatištole. Semetas da kazdas nor'mid.

## Valitud erikod
* *Agrostis alpina* — Al'pine kastehein
* *Agrostis canina* — heimon tipine erik
* *Agrostis capillaris* vai *Agrostis tenuis* — Järgeline kastehein
* *Agrostis gigantea* — Sur'kulu kastehein
* *Agrostis stolonifera* — Vauged kastehein

## Galerei

Agrostis capillaris blatt.jpeg|
Agrostis Blatt.jpg|Seikh da lehtez
Agrostis stolonifera blatt.jpeg|


## Homaičendad
Orlov (lidn)

**Orlov** () om Venäman lidn da lidnankund Kirovan agjan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Orlovan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Orlovan lidneihuden aluz oli pandud 12.-13. voz'sadal sirdnikoil Alauz'lidnaspäi, kaivandusiden lähtmižvendon mödhe. Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan nügüdläiženke nimenke vl 1459 Moskvan Vasilii II-ruhtinasen sodavägiden matkanke anastamha Vätkan maid. Nimituz libub personaližes nimespäi vai sijaližes *orel' *-sanaspäi «terav nem'» (jogiden ühthejoksmusenno). Vl 1600 mainitase kuti *Orlovec*. Sai makundan lidnan statusad vl 1780. Koume jogavottušt jarmankad oleli lidnas, torguihe nahkoid, pästtihe tal'jankoid i kožalid, tegesid koivun kurčuspäi. Vll 1923−1992 oficialine nimituz oli **Halturin** sijaližen sündnuden Stepan Halturin-revolücioneran oiktastuseks.

Orlov šingotase šahmatoiden i nardoiden tehmižel, maidtegimel i parziden cilindruindan edheotandal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmaiženno röunanno, Vätk-jogen oiktal randal, 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad agjan Kirov-pälidnan röunhasai om 36 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 66 km «Vätk»-avtotedme. Toine lähembaine lidn om Kotel'nič (raudtestancijanke) 41 km suvipäivlaskmha orhal vai 48 km «Vätk»-avtotedme.

## Tobmuz
Orlov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 149,02 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Sergei Popul'kin (kezaku 2018 — tal'vku 2023). Lidnan Duman ezimez' om Aleksei Anan'jin vn 2023 vilukuspäi. Edeližed Duman ezimehed oma Nina Repnicina (uhoku 2021 — viluku 2023), Aleksandr Obuhov (reduku 2017 — uhoku 2021).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 959 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 — 5 508 ristitud. Kaik 6 709 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba kümned tuhad eläjid vll 1970−2001 (10 751 eläjad vl 1979 i 10 600 rist. vl 1996).

Ortodoksižen hristanuskondan viž jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas. Niiden ližaks Kazanin Jumalanmaman päjumalanpert' (oli saudud vll 1801−1805) ei ole kaičenus, kellčuhunduz jäi sišpäi vaiše.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid, aluzškol (nomer 1), keskškol, čomamahtoiden škol, sportškol. Orlovan-Vätkan maižanduzkolledž i Orlovan pedagogikan da proftehnologijoiden kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Galerei

Орлов, водонапорная башня.jpg|Vezičuhunduz (2021)
Церковь Богородицкая, Орлов.jpg|Jumalanmaman Sündundan jumalanpert', vn 2021 nägu
Орлов, Ленина, 78.jpg|Lauk i bank vl 2021 (istorine Bannikov-torgovanan pert')
Орлов, Дом культуры.jpg|Kul'turkeskuz (2021)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Orlovan lidnankundan sait (''orlovskoe-gorodskoe-r43.gosweb.gosuslugi.ru''). 
* Orlovan rajonan oficialine ''admorlov.ru''-sait.
Urazhein

**Urazhein** () om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden (päpaloin) heim. Mülüb Urazheinižed-sugukundha, sen tipine heim. Kazmused oleldas üks'voččed-ki lujas harvoin, i puttas toižid elonformid — penzhid i puid.

## Leviganduz
Heimon 490 erikod ühtenzoittas 36 sekcijha. Kazdas Pohjoižen mapoliškon venos i tropižes vöiš. Äi erikod om Keskmeren randoil. Tipine *Hypericum perforatum*-erik kazvab Venämas avaros.

## Ümbrikirjutand
Seikhed oma nell'tahkoižed tobjimalaz. Lehtesed oma ištujad vai lühüdoil varzil, niiden röun om siled. Urazheinän lehtesen pindal om penid läbinägujid vai mustoid rauguid. Änikod oma üks'jäižed vai äiluguižed, kuldataban pakuižen mujun, keradasoiš löuste- vai kändaz-änikuseks. Viž äniklehtest, vai nell' lujas harvoin.

Plod om konorüt. Küps plod jagase koumeks-videks äisemnižeks palaks, erasti palatoi vai marjanvuitte jagamatoi. Semned oma äiluguižed henod.

## Kävutand
Urazhein andab mezjäižile äi heid'omad, enamba homendesidme. Nimitusen mödhe, ottas tervehtamha urasid. Rahvahaline medicin nevob unotesen kävutandad äjid kibuid vaste. Londuseline antidepressant. Kucub kibuid živatoil i humalzdoitab heid.

## Homaičendad
Slobodskoi

**Slobodskoi** () om Venäman lidn da lidnümbrik Kirovan agjan keskuzpalas. Se om Kirovan pohjoižpäivnouzmaine ezilidn i mülüb sen aglomeracijha, agjan koumanz'-nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe. Om Slobodskoin rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü rajonha vspäi 1944.

## Istorii
Varmitadud sauvused oliba lidnan sijas 13. voz'sadaspäi kaivandusiden mödhe. Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Moskvan Ivan III Sur'-carin kirjeižes, konz hän oigendab *Slobodskoi-(ülä)lidnudhe* () Andrei Plemännikov-sodavejad vl 1505, lugetas sidä oficialižen alusenpanendan vodeks. Sai lidnan oficiališt statusad vl 1780. Vll 1913−1921 raudte ühtenzoiti Vätkanke, umbikraudtestancijan nimituz om *Slobodskoje*, nügüd' se radab vaiše jügujonusiden täht. Vl 2005 mülütihe lidnanvuittušt Pervomaiskii-žilod lidnha mikrorajonaks.

Slobodskoi šingotase mašinansauvomižen tegimel (sötkenandlimed da toine maižanduztehnik), fanerankombinatal, sömtegimištol (lihakombinat, konditerine fabrik, maid- i leibänkombinatad), omblendtegimištol (sobad karvaspäi i tekstiližed), turizmal, mugažo virifabrik radab lidnas.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Vätk-jogen oiktal korktal randal, 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad agjan Kirov-pälidnan keskushesai om 33 km suvipäivlaskmha orhal, 36 km avtotedme vai 75 km raudtedme. Toižed lähembaižed lidnad oma Vauged Holunic 40 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 45 km avtotedme, i Kirovo-Čepeck 22 km suvhe orhal, 46 km avtotedme vai 70 km raudtedme.

## Tobmuz

Kaik kaks' žilod i kaks' küläd mülüdas lidnümbrikho Slobodskoin ližaks, üks' külä kahtespäi seižub kaikenaigaižeta ristitištota. Lidnümbrikon pind om 49,6 km², sidä kesken territorii Vätkan hural-ki randal.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 33 981 ristitud, lidnümbrikon — 34 460 ristitud. Kaik 33 829 ristitud elihe lidnümbrikos vl 2016. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 39 tuhad eläjid vll 1989−1992 (39 249 ristitud vl 1989).

Rahvahad (2010): venälaižed — 96,0 %, udmurtalaižed — 1,7 %, totarlaižed — 0,8 %, toižed rahvahad — 1,5 %.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Slobodskoin tehnologine tehnikum i Slobodskoin pedagogikan i socialižiden kosketusiden kolledž.

## Galerei

Никольская церковь в г. Слободском.jpg|Ph. Mikulain jumalanpert', vn 2018 nägu
Христорождественская церковь MG 4811.jpg|Raštvoiden jumalanpert', vn 2019 nägu
Торговые ряды MG 4874.jpg|Torguindrived i adivpertintanaz (tagamal) vl 2019
Слободской, дом культуры.jpg|Kul'turkeskuz Maksim Gor'kijan nimed (2021)
Мост через р.Вятка - panoramio.jpg|Avtotesild Vätkas päliči vl 2004


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon oficialine sait (''slobodskoy.ru'').
Lep

**Lep** () om lehtezpuiden i penzhiden heim, mülütadas Koivunvuiččed-sugukundha. Heim kogoneb läz nell'kümnes erikospäi i niiden kümnes gibridaspäi.

## Leviganduz
Heimon erikod kazdas Pohjoižen mapoliškon venos vönes tobjimalaz, suvemb — mägiden pautkil vaiše. Severz'-se erikoid kazdas Andoiden pautkil (Suviamerik). Mägiš libub subal'pižhe vöhösai, siš sädab penzhišton žomid. Pohjoižes om lepan erikoid mectundras.

Lep navedib vägikahid, nepsoid, dreniruidud hüvin mahusid. Se kazvab pidust' jogiden i ojiden randoid, om levitadud heinäsižil soil, ülüziden pohjanno. Lep voib kazda erazvuiččil vägekahusen i nepsuden mödhe mahusil, elänzoitta kuivid, vägetomid tarhoid, letemaid, šebnikahid sijid, mugažo savikoid. Heimon kazmused paremboitas mahust: niil azotfiksacijan mahtuz om, eritadas substancijoid, kudambad riktas patogenižid mikroboid i ližatas konkurirujid niidenke populäcijoid.

## Ümbrikirjutand
Lepan elonform voib vajehtadas kazvandan sijha kacten. Lehtesed čereduišoiš, ned oma ünäižed i varzil.

Änikoičeb kevädel, erased-se mererandaližed erikod — redukus-tal'vkus. Tullei pölüstoitab kazmusid. Pord pölüstoitandan i sugutandan keskes sase 85 päiväd, ka semned küpsnedas redukule.

## Kävutand
Kävutadas pumaterialaks, varhapandas haugoid. Ištutadas dekorativižeks kazmuseks. Ottas käbuid i lehtesid zelläks. Kor' kävutase dubimha nahkoid. Sadas mustad, rusttad i pakušt sauvondmujuid.

Lep paremboičeb mahust, ka semetas kaivuztegimišton samižen jändusil. Aigaline medenkandai kazmuz.

## Valitud erikod
* *Alnus cordata* — Südäimenvuitte lep, vai Italine lep (järed pu)
* *Alnus firma* — Kova lep
* *Alnus glutinosa* — Must lep (heimon tipine erik i kaikiš enamba levitadud Venämas erik)
* *Alnus hirsuta* — Karvakaz lep
* *Alnus incana* — Hahk lep
* *Alnus maritima* — Mererandaline lep
* *Alnus orientalis* — Päivnouzmaine lep (pen' pu)
* *Alnus rhombifolia* — Romblehtesine lep
* *Alnus rubra* — Rusked lep
* *Alnus viridis* — Vihand lep (Keskevropan mäged, Sibir', Pohjoižamerik)

## Lepha sidodud vepsän tärtused
* *Lepišt, lepšom* — lepaine mec.
* *Roug, rougad* — lepan kor' mujutamha kanghid.

## Lepha sidodud vepsän muštatišed

* *Lepaižes kandospäi lepaine barbaine-ki kazvab.*
* *Oli aigaine, ei pidand kurgesine aidaine, a tuli aigaine, pidab lepän barbaine.*


## Kacu mugažo
* Lepač

## Homaičendad
Karvmarjad

**Karvmarjad** () om madal plodpenzaz. Nece om *Ríbes*-heimon erik, mülüb Karvmarjanvuiččed-sugukundha.

## Leviganduz
Kazmuz libub Päivlaskmaižes Evropaspäi i Afrikan pohjoižespäi. Voib vastata meckazmuseks Evropan keskuses i suves, Kavkazal, Keskuzazijas, Afrikan pohjoižes, Pohjoižamerikas. Severz'-se sortuid oli sätud Anglijas 17. voz'sadan zavodindas, siš aigaspäi plodun suruz ližadui severzihe-se kerdoihe.

Kazvab penzhištos mägiden kivipautkil. Ištutadas saduiš, ka lindud todas semnid lähižihe mecoihe, i muga karvmarjad kändasoiš meckazmuseks.

## Ümbrikirjutand
Penzaz kazvab 1..1,2 metrhasai kortte. Kor' om muzahahk vai muzabur, koritase, vezoil om hahkan mujun. Barbad oma ogakahad, noril om penid mustoid čokkoimid. Urbad oma karvakahad koričmad. Lehtesed oma kehkrakahad koume-vižlabaižed härmäkod kudhe santimetrhasai pitte, piiženke röunanke. Vihandan vai rusttan polhe änikod kazdas semendkus, üks'..koume änikod lehtesen kaimlospäi.

Plodud oma ellipsan vai šurun kartte sonekahad marjad 12..40 mm surtte, oleldas siledad vai karvakahad. Küpsnedas kezakus-elokus. Ehtnüded marjad oleskeldas pakuižen, purpurižen vai vihandan mujun. Mülütadas saharad 13,5 procenthasai.

## Kävutand
Ottas sömäks veresid ploduid vai tehtas nenid söndtavaroid: keitiž, tisel', konfetsüdäin, kompot, žele, ližatas vinoihe. Voib kuivata, marinuida marjoid, vai henota i pudotada saharad.

Tetas enamba pol'tošt tuhad karvmarjoiden sortuid, kul'tiviruidas venos vös. Kazmuz alištub gavedijile-travijoile paksus.

Rahvahaline medicin kävutab marjoid substancijoiden vajehtusen palahtelendad i razvdust vaste, utandzelläks, kuti kuzen- i sapinajai abutuz.

Karvmarjad oma tarbhaine medenkandai kazmuz, kaikiš aigaližemb marjpenzhišpäi.

## Homaičendad