open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Totaran kel'

**Totaran kel**' (ičeze nimituz: *татар теле*, *tatar tele*) om altaižen kel'kundan kel' (türkan grupp, kipčakan alagrupp). Totaran kel' om Tatarstanan Tazovaldkundan oficialine kel'. Pagižijoiden lugu — 6,5 mln ristituid.

## Paginad
Totaran keles om koume paginad: mišarin pagin, kazanin pagin da sibirin pagin.

Kaikutte pagin jagase henombihe alapaginoiden gruppihe.

## Totaran kelen kirjamištod
* Kirilline kirjamišt:

* vn 1999 latinine kirjamišt:

* Totarlaižed Kitaiš kävutadas araban kirjkel't.

## Edesine lugemine
* Ahatov G. (1982). ''Totaran kelen frazeologine vajehnik'' (monografii). Kazan'. ''(twirpx.com-saital)'' 
* Akhatov G. (1984). *Totaran kelen pagintedo* (openduzkirj üläopenikoile). Kazan'. 
* Bukharaev, R., Matthews, D. J. (2000). *Historical anthology of Kazan Tatar verse: voices of eternity (Kazanin totaran runoiden istorine antologii: igähižusen äned)*. Richmond, Surrey: Curzon.  ISBN 0-7007-1077-9
* PEN (Organizacii). (1998). *Tatar literature today*. Kazan: Magarif Publishers. 

## Irdkosketused
* Totaran kel' ''ethnologue.com''-saital.
Taumatauakatangiangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokanuenuakitanatahu

**Taumatauakatangiangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokanuenuakitanatahu** (maori: *Taumata-whakatangihanga-kōauau-a-Tamatea-pōkai-whenua-ki-tana-tahu*) om kukkaz Udes Zelandijas. Sen nimi om kaikiš pidemb Mal.
Tedr

**Tedr** () om levitadud Evrazijan meclind Fazanižed-sugukundaspäi. Seičeme alaerikod om olmas.

## Leviganduz
Eläb kaiken Evrazijan mecan i stepin zonoiš, mecanröunoil i jogiden alangištoiš. Ei navedi ottud kävutamižhe ristitul tahondoid.

## Ümbrikirjutand
Surehk lind penenke pänke i lühüdanke n'okunke. Ižačud järedamba mi emäčud. Ižačun piduz om 49..58 sm, veduz oleleb 1,0..1,4 kg. Täuz'kaznu emäč om 40..45 sm pitte i 0,7..1,0 kg vedutte.

## Elonlad
Kuivmalind, no vilul voz'aigal pidase puil, sötlese koivuiden urbil. Toižen aigan tedran söte om marjad, heiniden i haban lehtesed, villäd. Poigaižed söttas gavedid da toižid sel'rodatomid.

Živat sirdase madme kanan kartte — jokseb teravas i lendahtab läz püštti. Lind eläb joukuil äikerdoičendan sezonas päiči. Oleskeleb kahthe-koumhe sadahasai eričuid joukus, ižačuid i emäčuid tobjimalaz. Tal'veližel pakaižel (−20 C° da sen enamba) tedr kaičese lumiurus 23 čashusai päiveses.

Lind om mectusen objektaks bobuštusen tagut i lihaze näht. Tedran londuseližed söjad oma reboi, näd, mecsiga i tedrhabuk.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kons kim'däs tedrot i meceit // Vepsän kelen korpus. — #140.
Tesla Nikola

**Nikola Tesla** (serbohorvatan kelel: *Никола Тесла* vai *Nikola Tesla*; sünd. 10. heinku 1856, Smilän, Avstrine imperii, nügüd' Horvatijas — kol. 7. viluku 1943, Nju Jork, Nju Jork (štat), AÜV) — fizikantedomez', inžener, elektrotehnikantedomez' da melestegii. Tesla oli sündnu Avstrižhe imperijha da kaznu siš (sid' — Avstrijan da Mad'jaranman imperijas), möhemba radoi Francijas da AÜV:oiš. Vl 1891 hän kändihe AÜV:oiden rahvahanikaks.

Teslan tond elektrusen da magnetizman tedoidushe om sur'. Hänen patentad da teoretižed töd avaižiba ted nügüd'aigaižile ladimile, kudambad ratas vajehtujan joksusen abunke, äifazižile sistemile da elektrolikutimile. Kaik nened ladimed laskiba zavottä uz' etap industrialižes revolücijas.

Tesla om tutab kut efiran teorijan polenpidai.

Magnitvalun tihedusen ühtnik om nimitadud hänen nimel (*[[Tesla (märičendühtnik)|Tesla]]*).

## Biografii
Tuleban aigan tedomez' oli sündnu hristanuskondan serbižen ortodoksižen jumalankodikundan Milutin Tesla-papin (1819−1879) kanzha. Georgina (Džuka) Tesla-mam (1822−1892) oli papin tütreks. Nikola oli nelländen lapsen videspäi.

Vll 1870−1873 Tesla openui Karlovacan korktas školas (nüg. Horvatijas), vll 1875−1878 tedoiži elektrotehnikad Gracan tehnižes korktas školas (nüg. universitet, Avstrii). Napri opetas filosofijan tedokundal Pragan universitetas vl 1880, no lopi opendust ühten semestran jäl'ghe i läksi radmaha rahoiden mairhen tagut.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Nikola Teslan muzejan sait (''nikolateslamuseum.org'', Belgrad, Serbii).  
* Nikola Teslan patentad, kirjad da kirjutused ''teslauniverse.com''-saital.
Tigr

**Tigr** () om kažinvuiččiden (vai kažiden) sugukundan lihansöi (*Carnivora*) imetaiživat. Kaik mectigrad eliba i elädas Azijas.

«Tigr»-sana sündui amuižgrekan kelen *τίγρις*-sanaspäi, kudamb sündui amuižpersijan kelen **tigri*-sanaspäi vanhanke «**taig*»-tüvenke, znamoičeb «terav, hered». Erik erigoiči toižiš panteroišpäi läz kaht mln vozid tagaz nügüdläižen Pohjoižen Kitain territorijal.

Kaik 4..6,5 tuhad eričuid elädas mail'mas, bengaližed tigrad ottas kaht videndest. Tigr, jaguar (*Panthera onca*), lev (*Panthera leo*) da leopard (*Panthera pardus*) sätas Panteroiden heimod. Tigran mectuz om kel'tud kaikes mail'mas.

## Ümbrikirjutand
Tigr om kaikiš suremb i jüžmakomb meckažiden keskes. Živatan erazvuiččed populäcijad erinedas lujas täuz'kaznuden hibjan surudel i vedusel, kontinentaližed oma suremb mi sar'hižed. Kaikiš surembad oma bengaline i Amuran tigrad, niiden ižačud kazdas 2,3..2,5 metrhasai, erasti 2,6..2,9 metrhasai pitte händata, vedadas 250 kilogrammhasai, erasti 300..350 kg. Kazv sägus oleleb 115 santimetrhasai.

Živatan pä om kehker, mod andase edehepäi znamasižikš, oc om pöng. Pämall' om massivine, čoklud sijadasoiš levedas. Korvad oma pened kehkerzoittud. Sil'miden näguižed om kehkrad, niiden mujuhel'pked oma pakuižed. Hibj om massivine, pidenzoittud, lihav da notked. Sen ezipala om šingotadud lujemb mi tagapala, ougiden korktuz om suremb mi ristlun. Händ om pit'k, sen karv kazvab tazomäraižikš. Viž sor'med om joga ezikäbälal, nellin om tagaižil, kaik künded voidas heittas südäimehe.

## Alaerikod
Tetas üks'toštkümne alaerikod: kuz' alaerikod om kaičenus 21. voz'sadan augotišel, koume kadoiba ristitun tagut, kaks' oma kividunuded živatad.

### Eläbad
* *Panthera tigris altaica* — Amuran tigr
* *Panthera tigris tigris* — Bengaline tigr
* *Panthera tigris corbetti* — Indokitain tigr
* *Panthera tigris jacksoni* — Malajine tigr
* *Panthera tigris sumatrae* — Sumatran tigr
* *Panthera tigris amoyensis* — Kitajine tigr

### Kadonuded ristitun tagut
* †*Panthera tigris balica* — Balin tigr (jäl'gmäine om amptud vl 1937)
* †*Panthera tigris virgata* — Kavkazantagaine tigr (jäl'gmäine om amptud vl 1970)
* †*Panthera tigris sondaica* — Javan tigr (mecatihe 1980-nzihe vozihesai)

### Kividunuded
* †*Panthera tigris acutidens* (eli 65..460 tuhad vozid tagaz)
* †*Panthera tigris trinilensis* — Triniline tigr (oli olmas 50 tuhad .. 1,6 mln vozid tagaz)

## Homaičendad
Tijaižed

**Tijaižed** () om pajolinduiden sugukund. Oma levitadud Pohjoižes mapoliškos i Afrikas päiči Saharas.

## Ümbrikirjutand
Terav lühüd n'ok i pän kontrasturui muju (erasti hahlakaz) erištadas linduid. Harakterižiden heimoiden erikon lindun hibj oleleb 10..16 sm pitte i 7..29 g vedutte.

Sötlesoiš semnil, pähkmil, gavedil, kerthuzil. Lindud pezoitelesoiš onziš tobjimalaz. Munimes oleleb 3..13 vauktad munad rusttoidenke läipidenke, ühten kezan tehtas kaks'-koume munint.

## Elonlad
Tijaižed oma aktivižed judukahad kundaližed lindud. Kontaktiruidas kidoil-heikoil i pajoil. Adaptiruišoiš hüvin londusen erazvuiččiš arvoimižiš. Äjad erikod elädas ristitun pertiden ümbrištos, saduiš i puištoiš. Sügüzel da tal'vel kalaitas joukuil, ned kogotas tijaižen severziš-se erikoišpäi, Pasklindunvuiččed-heimkundan toižiden sugukundoiden erikoišpäi, i tikoišpäi. Pakaiždöil ličtas lumen alle puiden i penzhiden jurenno, vai ödudas onziš da toižiš peitsijiš.

## Klassifikacii
Kaik om 63 erikod sugukundas, ühtetas niid nell'toštkümneks heimoks:
* *Baeolophus* (viž erikod, ende mülütihe *Parus*-heimho)
* *Cephalopyrus* (üks'jäiženke erikonke)
* *Cyanistes* (koume erikod, ende mülütihe *Parus*-heimho)
* *Lophophanes* — Käbedkubuižed (kaks' erikod, ende mülütihe *Parus*-heimho)
* *Machlolophus* (viž erikod, edel 2013. vot mülütihe *Parus*-heimho)
* *Melaniparus* — Mustad tijaižed (vižtoštkümne erikod, edel 2013. vot mülütihe *Parus*-heimho)
* *Melanochlora* — Kuldhahlakahad tijaižed (üks'jäine erik)
* *Pardaliparus* — Läipoikahad tijaižed (koume erikod)
* *Parus* — Todesižed tijaižed (koume erikod)
* *Periparus* (koume erikod, edel 2013. vot mülütihe *Parus*-heimho)
* *Poecile* (vižtoštkümne erikod)
* *Pseudopodoces* (üks'jäiženke erikonke)
* *Sittiparus* — Vauvazocad tijaižed (viž erikod, ende mülütihe *Parus*-heimho)
* *Sylviparus* (üks'jäiženke erikonke)

Nened tijaižed oma erigoittud sugukundoikš kacmata nimitushe: pit'khändaižed tijaižed (*Aegithalidae*), sangednökuižed tijaižed (*Paradoxornithidae*) i habinoikahad tijaižed (*Panuridae* üks'jäiženke *Panurus biarmicus*-erikonke).

## Homaičendad
Timarcha maritima

***Tumarcha maritima*** om gavediden erik Lehtesensöjad bumbakod-sugukundaspäi (*Chrysomelidae*).

Bumbak om 20 millimetrhasai surtte. Suugad oma kovad loštajad mustad. Francijan endemik, om levitadud sen lodehližel mererandpolel.

Perris-entomolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1850. Necil gavedil ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.

## Homaičendad
Tehnecii

**Tehnecii** (*Tc* — *technetium* latinan kelel, amuižgrekan kelen *τεχνητός*-sanaspäi — «ratud») om 43nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om seičemendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — seičemenden gruppan laptalagruppas, VIIB), tabluden videndes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Tehnecii om kaikiš kebnemb element, kudambal ei ole stabiližid izotopoid. Sadas sidä radioaktivižiš jändusišpäi himižel mahtusel, se om ezmäine sinteziruidud element. Varadase mugažo atomreaktoriš. Saiba tehnecijad ezmäižen kerdan vl 1936 AÜV:oiden Berkli-laboratorijas molibdenan meton deiterijal bombardiruindal, no vaiše vn 1937 kezakus italijalaižed Karlo Perr'je i Emilio Džino Segre el'genziba necidä i löuziba 43. elementad meton tedoidusen aigan Palermo-lidnas.

Voib löuta tehnecijad Mal, uranan kivendoiš jäl'geks: 5 × 10−10 grammad uranan ühtes kilogrammas. Erasiden klassoiden tähthad mülütadas tehnecijad spektran mödhe.

Tehnecii om radiotoksine.

## Fizižed ičendad

Tehnecii om hoštai radioaktivine hobedaižhahk päličmänendmetall.

Atommass — 97,9072. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 11,5 g/sm³. Suladandlämuz — 2430 K (2157 C°). Kehundlämuz — 4538 K (4265 C°).

Kaik 31 radioaktivišt izotopad oma löutud 85..115 atommassanke, da niiden 22 izomärad. Kaikiš hätkembad olijad izotopad oma tehnecii-97 da -98, niiden pol'čihodamižen pord om 4,21 i 4,2 millionad vozid, sid' 99Tc (T½=211,1 tuhad vozid). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomer 85), β- i neitronižen (nomerad 109..112) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš molibdenaks vai rutenijaks, tehnecii-100 — molembikš.

## Kävutand
Kävutadas penid lugumärid südäielimiden medicinas oiktan diagnozan täht (radiodiagnostik), sidä kesken luiden i veren tedoiduses, rakan ecmižes.

Pertehnetatad (tehneciimuiktusen HTcO4 solad) oma korrozijanvastaižidenke ičendoidenke, TcO4−-ion om effektivižemb raudan i terasen korrozijan ingibitoraks mi ionad MnO4− i ReO4−.

Voib kävutada erigoittud südäitukpoltusen jändusišpäi tehnecijad torhudeks samha rutenijad südäitukuižel transmutacijal.

## Irdkosketused
* Tehnecii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz tehnecijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Tervoil

**Tervoil** (ven.: *Тервеничи*) om Venäman külä Leningradan agjan Pöudon rajonan suvipäivnouzmas, Alöhovščinan küläkundas.

Külä om tetab 12. voz'sadaspäi. Se seižub Tervoilan järven (Ojatin bassein) päivlaskmaižel randal. Matkad Alöhovščinhasai om 18 km lodeheze (sigä om internat školanno), Pöud-rajonkeskushesai i raudtestancijhasai om 66 km lodeheze.

Vl 1910 Tervoilan ristitišt oli 21 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 307 ristitud.

P36-avtote om päivlaskmha küläspäi.

Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Katken Tervoilan naižjumalankodi sijadase külän suvipäivnouzmas. Jumalankodin aluz om pandud vl 1991 vanhan Uspen'jan pühäpertin jändusiden sijas.

Vspäi 1992 oigetas jogavoččen regionidenkeskeižen «Enarne ma»-praznikan ezmäšt päiväd neciš küläs. Tošt päiväd oigetas Enar'v-küläs (20 km päivnouzmha). Oigenzihe praznikad 2016 vodel-ki (heinkun 2. da 3. päivil).

## Homaičendad
Titan (himine element)

**Titan** (*Ti* — *titanium* latinan kelel) om kaks'kümne kahtenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om nelländes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — nelländen gruppan laptalagruppas, IVB), tabluden nelländes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Titan om levitadud Man kores, otab 0,57 % massan mödhe. Vl 1791 anglijalaine Uil'jam Gregor-mineralog i vl 1795 saksalaine Martin Klaprot-himik avaižiba titanan oksidad (TiO2), Klaprot nimiti elementan titanaks amuižgrekan mifologijan titanad-personažiden mödhe. Vl 1825 ročine Jens Jakob Bercelius-himik sai elementarišt titanad ezmäižen kerdan. Vl 1910 amerikaine Uden Zelandijan augotižlibundanke Met'ju Hanter-metallurg sai puhtast titanad (99,9 %).

Metall om inertine fiziologižikš, hot' sen pölü om kancerogenine.

## Fizižed ičendad

Titan om kebn hobedaižvauged metall, korrozijanvastaine lujas. Om paramagnetikaks enamba 73 K lämudel. Elementan pölü voib poukahtuda 400 C° lämudenke, piskuižed paladas. Oleskeleb kahtes kristalližes modifikacijas. Kristalline segluz om geksagonaline edel 883 C°, sen lämudel puhtaz titan vajehtab seglust kubižhe. Metall om varmed teraraudan kartte, no 45 % kebnemb.

Atommass — 47,88. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 4,54 g/sm³. Suladandlämuz — 1941 K (1668 C°). Kehundlämuz — 3560 K (3287 C°).

Londuseline titan kogoneb vides stabiližes izotopaspäi: 46Ti (7,95 %), 47Ti (7,75 %), 48Ti (73,45 %), 49Ti (5,51 %), 50Ti (5,34 %). Tetas 21 ratud radioaktivišt izotopad 38..45, 51..63 atommassanke, i kaks' izomärad (43m1 i 43m2), niiden kesken kaikiš hätkembad oma 44Ti 60 vot pol'čihodamižen pordonke i 45Ti (T½=185 minutad). Radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't, kändasoiš kal'cijaks i skandijaks, muite skandijaks, vai vanadijaks.

## Himižed ičendad
Muigotandmärad: +2, +3, +4. Metall seižub korrozijad vaste hapanduzkerthen tagut. Reagiruib kebnas vällidenke muiktusidenke eskai komplekssädajiden olendas. Lämbitamižes om reakcijoid galogenidenke, oz., hloranke 550 C° lämudel. Titan palab azotan atmosferas.

Ku lämbitada metallad il'mas 1200 Cel'sijan gradushasai, ka se palab loštajal vauktal leskusel TiOx-hapandusiden sädandanke.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe metallurgijan ühthesuladusiš, luiden i hambhiden vajehtimeks, juvelirtegesikš, gazoiden absorbirujaks sädamha vakuumad. Vauged titanan dioksid (TiO2) kävutase levedas mujuikš (titanan kulutamižen koume videndest), bumagan i plastikan tehmižes (titanan mail'man kulutamižen koumandez).

Titanan dioksidan mail'man tehmine oli 4,5 mln tonnoid vl 2002, kaikiš znamasižembad varad oma Kitaiš i Venämas (järed löudmižsija läz Uhtad). Mail'man arv oli US$5,9..6 kilogrammas vn 2014 vilukul.

## Irdkosketused
* Titan ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz titanas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Toižeg

**Toižeg** (, , ) om amuine vepsän külä Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas, istorijan kompleksine muštnik. Mülüb Kaleigan vepsän küläkundha.

Külä sijadase rajonan suvipäivnouzmaižes čogas, Änižjärven suvipäivlaskmaižel randal. Kaks' nimitadud irdad: Zarečnai, Sosnovai.

## Eläjad
Vl 1873 külän eläjiden lugu oli 469 ristitud, heišpäi kaik kirjutihe vepsläižikš. Vl 1905 külän ristitišt oli 678 eläjad. Vl 1926 külän eläjiden lugu oli 672 ristitud. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän kaikenaigaižiden eläjiden lugu oli 98 ristitud. Vodele 2013 ristitišt poleni i oli 89 eläjad.

## Tetabad sündnuded
* Vasilii Kononov (1904−1983) — Venäman NFST:n čomamahtoiden arvostadud šingotai, Karjalan ANST:n rahvahan artist.

## Homaičendad
Tom'

**Tom**' ( «slivpu Pojogen randaspäi», sinonim *Padus avium*) om pu i penzaz. Mülüb Rozanvuiččed-sugukundan Višn'-alaheimho (*Cerasus*).

## Leviganduz
Eziauguine areal om Evrazii. Tom' om introduciruidud erikoks kaiken mail'man venos vönes. Kazvatadas dekorativižeks i medenkandajaks kazmuseks.

Navedib nepsad, kazvatelišt mahust lähiženke gruntvedenke. Kazvab jogiden randoil, jogirandal'žiš mecoiš i penzhištos, mecanröunoidme, letkil, lagedištol. Sädab tomžomid (tomištoid).

## Ümbrikirjutand
Pu vai penzaz oleskeleb 0,6..10 m kortte. Änikoičeb semendkus-kezakus, änikoiden haju om luja. Plodud-tomičaižed küpsnedas heinkus-elokus. Äikerdoičese vegetativižikš tobjimalaz.

## Kävutand
Varhapandas zell'torhudeks tomišt kor't aigaližel kevädel, änikoid semendkus, lehtesid, küpsid ploduid-tomičuid () heinkus-sügüz'kus. Ottas kor't nahkoiden dubindsubstancijaks, südäinpud — materialaks sädamha küläižandusen tomesižid tegesid.

Lehtesed i plodud kogotas *[[morim|morijoid]]* glikozidoid erasiden imetaiživatoiden täht.

## Homaičendad
Tožnarg

**Tožnarg** om kahtenz' (*toine*) nedalin päiv rahvahidenkeskeižen ISO 8601-standartan mödhe, ezmärgen i koumanz'päivän keskes. Se voib olda nedalin koumanden päivän toižiš kalendariš.

Joann-Valatajan päiv ortodoksižen hristanuskondan veros.
Trut or Konsekuenses

**Trut or Konsekuenses** (, lühüdas *T or C*, sana sanha znamoičeb *«tozi — vai jäl'gused»*) om AÜV:oiden lidn Nju Meksiko-štatan suvipäivlaskmas.

Lidn sijadase Rio Grande-jogen randal, 1 294 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 475 ristitud.

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''torcnm.org'').
Tu-154

**Tupolev Tu-154** (venäkelel: *Ту-154*; PAKO:n kodifikacijan mödhe: **Careless** — «*Holetoi*») om passažirlendim koumenke likutimenke keskpidusen avialinijoiden täht. Se om sädud 1960-nzil vozil Nevondkundaližes Ühtištuses Tupolevan Konstruktorbüros Tu-104:n vajehtusen täht.

## Kävutandan istorii
Ezmäine lendand om tehtud vn 1968 3. päiväl redukud. Oli pästtud serijha vodespäi 1968 vodhesai 1998. Kaik pästtihe 935 lendint, sidä kesken Tu-154M-modifikacijan 313 lendint. 1998-ndes vodespäi 2011-ndehe vodhesai oli mugažo vähäseriine tehmine «Aviakor»-tegimes. Jäl'gmäižed lendimed oma anttud Venäman kaičendministrusen täht. Vn 2013 uhokul lendimen tehmine oli loptud Samar-lidnas, no tehnine holituz i sured kohendused jädas.

Se om kaikiš massižemb nevondkundaline reaktivine passažirlendim, kudamb oli XXI. voz'sadan augotišes lujas levitadud keskpidusen maršrutoil Venämas. Tu-154:n kaikiš lühüdamb maršrut oli Baku — Aktau (388 km), i kaikiš pidemb — Moskv — Nerüngri (5200 km). Vozil 2008 da 2009 S7-, Aeroflot- da Rossija- aviakompanijad pučihe Tu-154:späi moraližen kulutusen i ekonomižen effektatomuden tagut.

## Modifikacijad
Tu-154-lendimel om erazvuiččid modifikacijoid: Tu-154A, Tu-154B, Tu-154B1, Tu-154B2 da Tu-154M. Vaiše Tu-154М-modifikacijale voib lendelta Evropan Ühtišusen maihe, toižil kel'd om lujan judun taguiči.

## Ümbrikirjutand
Lendimen veduz om 54 tonnad, suugiden maihutuzkeskust om 37,55 metrad, füzeläžan piduz om 47,9 metrad. Lendim om 11,4 metrad korkte, passažiroiden lugu oleskeleb 152:späi 180:he ristithusai.

## Irdkosketused
* Tu-154 Tupolevan konstruktorbüron saital (''tupolev.ru''). (venäkelel)
Tän'-šanine kuz'

**Tän'-šanine kuz**' ( subsp. *tianschanica*) om Kuz'-heimon Šrenkan kuz'-erikon alaerik. Keskuzazijan Tän'-Šan'-mägiden endemik.

## Leviganduz
Londuseline levigandmižavaruz om Šrenkan kuzen arealan suvipäivlaskm, Almatin zavodiden, Kazahstanan suvipäivnouzmas i Kirgizstanas.

Kazvab mecoikš mägiden pautkil 1300..3600 m ü.m.t. Šrenkan kuzenke.

## Ümbrikirjutand
Pud sadas 60 metrhasai kortte, tüven diametr oleleb kaks' metrad. Eläb 250..350 vot keskmäras.

Kor' om koričman mujun. Kron om cilindranvuitte vai kaidan piramidan formal. Jur'sistem kazvab mas pindanno. Om jakkar'jurid, sötmižjuriden erineden ned kärautas kovan alusen alle (sur' kivi, kall'on iškend) i pid'oiteldas pud püštoiktas olendas. Kavagen neglad kazdas radialižikš, oma oigetud edehepäi, niiden poikpol'ne leiktuz om rombine.

Käbud kazdas 10..60-voččes igäspäi, rippub kazvandan arvoimižišpäi. Cilindranvuiččed käbud oma vihandan vai ruskedsinižen mujun, 6..11 sm pitte, 2,5..3,5 sm diametral. Kuz' äikerdoičese niiden semnil, oleskeldas küpsad sügüz'kus-redukus, tullei levitab niid.

## Kävutand
Tän'-šanine kuz' om arvokahan pumaterialan purde. Ottas sidä sauvomižes kaičemha pertid manrehkaidusid vaste, letas pühäpertid. Hätkeližed seibhad tuldas. Pun südäin om torhuz bumagan tehmižes. Kor' voib olda dubindsubstancijoiden purtkeks.

Ištutadas puištoihe dekorativižeks kazmuseks.

## Homaičendad
Uatt Džeims

**Džeims Uatt** (; sünd. 19. viluku 1736, Grinok, Šotlandii, Sur' Britanii — kol. 19. eloku 1819, Hendsuort, Börmingem, Anglii, Sur' Britanii) — sur' britanine inžener-šotlandijalaine, mehanik da melestegii.

Uatt oli Londonan kunigazližen sebran (1785) da Parižan Tedoakademijan ühtnijan (1814). Universaližen kaks'kerdaižen tegendan purumašinan sädai, paremboiči Njukomenan purumašinad. Universaližen purumašinan-likutimen sädand pani industrialižen revolücijan alust mail'mas. 

Melestegii tariči «hebonvägi»-ühtnikad vägevuden märičendan täht. Vägevuden sistemine *[[vatt|vatt (W)]]*-märičendühtnik om nimitadud Uattan nimel.

Grinokan kolledž i memorialine kirjišt (abuti sen alusenpanendale) oma nimitadud Uattan oiktastuseks. Melestegii om kuvatud sterlingoiden funtan banknotal 50-nominalanke.

## Biografii
Džeims Uatt-noremb oli sündnu Grinokha, presviterianižen jumalankodikundan uskojiden kanzha. Tat Džeims Uatt-vanhemb mahtoi äjan: sauvoi laivoid, pidi laivoiden ladlusiden varažomad, vedi meritorguindad, iče tegi i kohenzi erazvuiččid ladimid da mehanizmoid, sädi ezmäšt libutint Grinokan valdmoiden täht. Tuleban aigan melestegijan Agnes Mürhed-mam libui elohakas roduspäi i sai lujas hüväd opendust.

Prihaižen tervhuz oli väll', hän sai alaopendust kodiš kazvatajišpäi i iče. Alaigäčul oli otnus astronomijha i himižihe kodvihe, tegi ičeze käzil kaikid kaluid. Tat lahjoiči poigale lukkolsepän zbrujad, ka nor' Džeims tegi sätud tatal mehanizmoiden da ladimiden modelid. Igän mödhe tuli openumha gimnazijha, openui hüvin. Sen jäl'ghe kahesakümnevoččes igäs priha openui üht vot Londonas märičemižladimiden tehmižele, pördui koditahoiže.

## Homaičendad
Udmurtan kel'

**Udmurtan kel**' (ičeze nimituz: *удмурт кыл* [udmurt kɨl]) om uraližen kel'kundan kel'. Udmurtan kel' om Udmurtijan Tazovaldkundan oficialine kel'. Pagižijoiden lugu — 464 tuhad (voden 2002 Venäman rahvahanlugemine).

## Udmurtan kelen kirjamišt

## Grammatik
Udmurtan kel' om agglütinativine kel'.

Udmurtan keles om 15 kändod:

## Funkcijad
Udmurtan kel' om Udmurtijan (Udmurtan Tazovadkundan) valdkundkel' ühtes venäkelenke.

## Lugusanad
* **одӥг** — üks'
* **кык** — kaks'
* **куинь** — koume
* **ньыль** — nell'
* **вить** — viž
* **куать** — kuz'
* **сизьым** — seičeme
* **тямыс** — kahesa
* **укмыс** — ühesa
* **дас** — kümne

## Irdkosketused
* Udmurtan kelen tedoidand (''udmurt.info''). (venäkelel)
* Udmurtan kel' (''home.udmnet.ru''). 
* Venäman keled Internetas: udmurtan kel' (''peoples.org''). 
* Udmurtan kirj: Kirjad udmurtan kelel Udmurtan Tazovaldkundan Rahvahaližen elektronižen kirjišton saital (''elibrary.unatlib.org.ru'').

## Edesine lugemine
;Kirjad mad'jaran kelel
* Kozmács István: ***Udmurt nyelvkönyv***. Jate Press, Szeged, 2002. ISBN 963-482-572-9
* Kozmács István: ***Udmurt-magyar szótár***. Savaria University Press, Szombathely, 2002. ISBN 963-9438-10-3
* Kozmács István: ***Az udmurt (votják) nyelv alapjai***. Budapesti Finnugor Füzetek 16., Budapest, 2001 ISBN 963-463-481-8
* Csúcs Sándor: ***Chrestomathia Votiacica***. Tankönyvkiadó, Budapest, 1990. ISBN 963-18-1531-5
* Csúcs Sándor: ***A votják nyelv orosz jövevényszavai***. NyK 1970 (72), 323-362.
* Kiss Antal: ***Hasonlóságok a magyar és az udmurt nyelv között***. In.: Ünnepi könyv Keresztes László tiszteletére. Folia Uralica Debreciensis 8. Debrecen-Jyväskylä, 2001. ISSN 0239-1953
* Csepregi Márta (szerk.): ***Finnugor kalauz***. Panoráma, 1998, 91–112. ISBN 963-243-813-2

;Kirjad suomen kelel
* V. Kelmakov és S. Hännikäinen: ***Udmurtin kielioppia ja harjoituksia***. SUS, Helsinki, 1999. ISBN 952-5150-34-8

;Kirjad udmurtan kelel
* А. Ф. Шутов: ***Туала удмурт кыл - Каронсям***. Ижкар, 2003. ISBN 5-7029-0046-4
* И. В. Тараканов: ***Туала удмурт кыл - Нимвоштос***. Ижкар, 2003. ISBN 5-7029-0047-2
* А. А. Алашеева: ***Туала удмурт кыл - Сямкыл***. Ижкар, 2003. ISBN 5-7029-0045-6

;Kirjad venän kelel
* ***Бюллетень No. 1.*** Республиканская термино-орфографическая комиссия по удмуртскому языку при Председателе Государственного Совета Удмуртской Республики, Ижкар, 1998.
Tähtaz

**Tähtaz** om taivhaline hibj, kudambas kaiken mändas sintezan reakcijad (termonuklearižed reakcijad). Päiväine om spektraližen G-klassan tipine tähtaz.

Tähthad oma massivižed paštajad gazižed (plazmaližed) šurud. Ned sündusoiš gaziž-pölüsižes ümbrištospäi — vezinikaspäi da gelijaspäi. Südäilämuz tähthiš — millionad K (kel'vinoid), pindan lämuz — tuhad K (kel'vinoid). 

Kaikiš lähižemb tähtaz (päiči Päiväišt) om Centavran proksima. Keskmäine matk Maspäi Centavran proksimhasai om läz 39 trillionad kilometrid vai 4,2 vauktusenvot. Ristit voib nähta pal'hal sil'mäl taivhal 6000 tähthid. Enamba 200 milliardad tähthid om olmas meiden galaktikas. 

Päiči Päiväižes, tähthad nägudas öližel taivhal čokkoimikš erazvuiččenke loštabusenke, niiden sijaduz näguse kaikenaigaižeks toine toižhe rindataden. Erištadas tähthid strukturan i himižen mülündan mödhe. Mugomad parametrad kut raduis, mass, vauktusenmär — erigoittas kümnihe kerdha märpordhas toižel tähthal toižespäi. Tähthad sätas kogodusid i galaktikoid gravitacijan painudel.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Tähtaztaivhan kart ''astronet.ru''-saital.
Uhoku

**Uhoku** om voden kahtenz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš, koumanz' tal'ven ku. Kogoneb 28 päiväspäi vai 29 (ližapäivvodel, kerdan nelläs vodes) päiväspäi.

## Irdkosketused
* Uhoku ''tamby.info''-saital.
Šeikspir Uil'jam

**Uil'jam Šeikspir** (  [ˌwɪljəm ˈʃeɪkspɪə(r)]; sünd. 23. sulaku 1564, Stratford Eivonal, Anglijan kunigahuz — kol. 3. semendku 1616, sigä-žo) — anglijalaine dramaturg da kirjutai.

Kaik om kaičenus vähän istorižid todištusid Šekspiran elos. Teorijad hänen elos sädasoiš oficialižiden dokumentoiden i Šekspiran aigan eläjiden todištusiden alusel, ka küzundad hänen irdnägus i kacegiš religijha ümbripagištas tedokundas tähäsai.

## Sädamine
Šekspir tegi sädusiden enambust vll 1589−1613. Hän om üks' kaikiš tutabiš dramaturgišpäi, 17 komedijan, kümnen aigkirjan, üks'toštkümnen tragedijan da viden poeman avtor; sen ližaks hän oli kirjutanu 154 sonetad.

P'jesad oma kätud mail'man kaikihe päkelihe. Äjad p'jesad oma pästtud ezmäižen kerdan kirjutajan elon aigan völ, no todesine tetabuz tuli 19. voz'sadal. Kaikiš tetabambad tragedijad oma «Gamlet», «Lir-kunigaz», «Otello», «Makbet».

## Kanz
Tuleban aigan kirjutai nai kahesatoštkümnevoččes igäs, Enn Šekspir (neiččel Hatauei) oli hänen ak. Sündutihe koume last naimiželos: Suzanna-tütär, Hemnet- i Džudit-kaks'jaižed.

## Homaičendad
Uraližed keled

**Uraližed keled** om kel'kund. Sen pagižijad elädas Evrazijan pohjoižes, Uralmägiden regionas i Mad'jaranmas. Kaik om 25 mln pagižijoid mail'mas, heišpäi 14 mln oma mad'jarankel'žed.

Uralan ezikel' oli olmas 4. voz'tuhal EME, sid' čihozi. Sen pagižijad eliba, ezimeletaden, Suviuralan pautkil, Obin i Irtišan jogidenkeskeižes.

## Ümbrikirjutand
Kaikiš uraližiš keliš (lugetas niid 38) ei ole grammatižen sugun kategorijad. Kesksidod toižiden kel'kundoiden pagižijoidenke i hätkeline territorijaline izoläcii vedihe uraližiden keliden erazvuiččendale, löutas vaiše 150 ühthišt parallelid ezikelen täht.

Ičeze runine kirjkel' oli olmas erasiden keliden täht (mad'jaran, komin). Nügüd'aigan fonetine sättutoitand om kaikiš oficialižiš kirjkeliš, toižin sanoin, joga kirjamen znamoičend om üks'jäine kulund.

## Klassifikacii
* **uraližed keled**
** **[[suomalaiž-ugrilaižed keled]]**
*** **[[ugrilaižed keled]]**
**** mad'jaran kel'
**** hantin kel'
**** mansin kel'
*** **[[suomalaiž-permižed keled]]**
**** permižed keled
***** udmurtan kel'
***** komi-ziränine kel'
***** permin komin kel'
***** komi-jäz'van kel'
*** marin kel'
**** mägimarin kel'
**** nitmarin kel'
*** mordvinan keled
**** mokšan kel'
**** erzän kel'
*** baltijan meren suomalaižed keled
**** suomen kel'
**** ižoran kel'
**** karjalan keled
***** ičenaižkarjalan kel'
***** livvin kel'
***** lüdikel'
**** vepsän kel'
**** vodin kel'
**** estin kel'
**** livin kel'
*** saamen keled
** **[[samodižed keled]]**
*** pohjoižsamodižed keled
**** nencan kel'
**** encan kel'
**** nganasanan kel'
*** suvisamodižed keled
**** sel'kupan kel'

## Homaičendad
Uz' Zavet

**Uz' Zavet** ( «Hē Kainḕ Diathḗkē») om Biblijan toine pala. Kaik om 27 kirjad Udes Zavetas.

Uden Zavetan vepsän kel'he kändi Nina Zaiceva. Kirj om pästtud 2006. vodel Biblijan kändmižen institutan abunke.

## Uden Zavetan kirjad
* Evangelii Matvejan mödhe
* Evangelii Markan mödhe
* Evangelii Lukan mödhe
* Evangelii Joannan mödhe
* Apostoloiden tegod
* Kirjaine rimalaižile
* 1. kirjaine korinfalaižile
* 2. kirjaine korinfalaižile
* Kirjaine galatalaižile
* Kirjaine efesalaižile
* Kirjaine filippilaižile
* Kirjaine kolossalaižile
* 1. kirjaine fessalonikalaižile
* 2. kirjaine fessalonikalaižile
* 1. kirjaine Timofejale
* 2. kirjaine Timofejale
* Kirjaine Titale
* Kirjaine Filimonale
* Kirjaine evrejalaižile
* Jakovan kirjaine
* 1. Petran kirjaine
* 2. Petran kirjaine
* 1. Joannan kirjaine
* 2. Joannan kirjaine
* 3. Joannan kirjaine
* Judan kirjaine
* Nägudezkirj

## Homaičendad
Učubrasad

**Učubrasad** () vai **Ürghed** (üks'lugu **ürgiš**), om gavediden heim Todesižed mezjäižed-sugukundaspäi (*Apidae*). Lugetas läz 300 erikod, ühtenzoittas niid 15 alaheimho.

## Leviganduz
Kaikiš amuižembad todištadud kividunuziden ürghiden löudmižed datiruišoiš 20..10 mln vozid. Heim libub Azijaspäi, siš erikoiden tobj pala eläb siš nügüd'-ki. Leviganzi Azijaspäi Evropan pohjoižhe i Pohjoižamerikha, sid' Suviamerikha. Nügüd'aigan heimon erikod oma Afrikan-ki pohjoižes, mugažo erasiden toižiden regioniden mägiden pautkil.

## Ümbrikirjutand
Gavedid oma medenkandajiden mezjäižiden pojavad, tehtas joukuid da pezoid, kazmusiden hüväd pölüstoitajad. Emäč oleleb 13..28 mm pitte, ižač — 7..24 mm.

Učubras ei ole agressivine, no plakaidab pezan kaičendan aigan vai ku hänele toihe pahut. Voib plakaita äi kerdoid, gavedin ogah om siled.

## Alaheimod
* *Alpigenobombus*
* *Alpinobombus*
* *Bombias*
* *Bombus* (sensu stricto)
* *Cullumanobombus*
* *Kallobombus*
* *Megabombus*
* *Melanobombus*
* *Mendacibombus*
* *Orientalibombus*
* *Psithyrus*
* *Pyrobombus*
* *Sibiricobombus*
* *Subterraneobombus*
* *Thoracobombus*

## Homaičendad
VAZ-2101

**VAZ-2101 «Žiguli»** (venäkelel: *ВАЗ-2101 «Жигули»*) om nevondkundaline avto ajaimenke tagakezroile.

Rahvahaližed lühüdad nimed oma ven. *копейка* (kopijk), *единичка* (üksik).

Pästtihe avton modelid vll 1970−1988, VAZ-21013-modifikacijata — vhesai 1983. Kaik om tehtud 4,85 mln 2101-modelin avtod modifikacijoidenke. Enamba 57 tuhad avtoid möihe nevondkundaližen blokan verhiže maihe, sid' Päivlaskmaižen Evropan maihe i Afrikha, nimitihe eksportvariantad «Lada 1200».

## Harakteristikad
* Ajaimiden konorüt: mehanine, nell' pigut i tagapiguz
* Bakan mülü: 39 litrad
* Irdmärad: 4073 mm pitte, 1611 mm levette, 1382 mm kortte
* Klirens: 170 mm
* Kezroiden baz: 2424 mm
* Raiž: ezine raiž 1349 mm, tagaine raiž 1305 mm
* Veduz passažiroita i jüguta: 955 kg.

## Homaičendad
Vaduc

**Vaduc** ( [faˈduːts] vai [faˈdʊts]) om Lihtenšteinan pälidn. Se om valdkundan parlamentan sijaduz.

## Istorii
*Faduzes*-lidnuz (zamk) mainitase 12. voz'sadaspäi, se om kaičenus tähäsai. Lugetas, miše Verdenbergalaine-graf pani lidnan alust 13. voz'sadal. Vaducan grafkund oli olmas vll 1342−1719, vspäi 1396 se oli alištunu Pühän Rimalaižen imperijan imperatorale. Lihtenštein-ruhtinazkundan aluz om pandud vl 1719 lähižiden grafkundoiden ühtištusel, sen ruhtinaz tegi Vaducan lidnust rezidencijaks, lidn siš ümbri kändihe pälidnaks aigan mändes.

Vaduc šingotase valdkundaližil holitišil i turizmal (nell' muzejad i kuvagalerei). Alangištos vinmarjan kazvatuz tegese.

## Geografijan andmused
Kundan päpala sijadase Reinan üläjoksmusen randal, valdkundan keskuzpalan päivlaskmas. Lähembaine raudtestancii radab Šan-lidnas kaks' kilometrad pohjoižhe Vaducaspäi.

Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +10,6 C°, kezakun-elokun +17..+19 C°, tal'vkun-uhokun +1..+2 C°. Paneb sadegid 947 mm vodes, enamba kezakus-sügüz'kus (102..142 mm kus), vähemba vilukus-uhokus (38..41 mm kus).

## Eläjad
Vl 2014 kundan eläjiden lugu oli 5425 ristitud (valdkundan seičemendez), se om kahtenz' surtte valdkundas. Vspäi 1999 kundan kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.

Eläjad oma katolikad päpaloin. Katoline Pühän Florinan kafedraline päjumalanpert' om Vaducan arhieparhijan keskuz.

Lihtenšteinan universitet baziruiše lidnas, valdkundan üks' üläopendusen aluzkund nelläspäi ( vspäi 2011, 800 üläopenikoid, alusenpanend 1961 kut ehttehnikum).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kundan oficialine sait (''vaduz.li'').
Vallett

**Vallett** ( [ɪlˈbɛlt vɐˈlːɛtːɐ],  [vəˈlɛtə], edel 1970-nzihe vozihesai *La-Valletta*) om Mal'tan pälidn. Sen region om valdkundan ekonomine i politine keskuz. Läz 480 tuhad eläjid om ezilidnoidenke 256 km² pindal (vn 2020 augotiž).

## Istorii
Johannitoiden ordenan Žan Parizo de la Valletta-magistr, ricar' da laivištonvei kaiči sart turkoid vaste vl 1565 i pani lidnan alust 16. voz'sadal. Erištadihe sidä roval sarespäi, letihe lidnad teravas kaiken hristianižen mirun rahaandoišpäi i nimitihe magistran kanzannimen mödhe.

Kuti kaik sar', Vallett mülüi Britanižhe imperijha vll 1800−1974. Lidn oli muretud znamasižikš Toižen mail'man sodan aigan. Om valdkundan pälidnaks ripmatomuden sandan aigaspäi vl 1974.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Keskmeren Mal't-saren pohjoižpäivnouzmaižel randal, pol'sarel londuseližidenno merikaroidenno, 56 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Merikaroiden nimed oma Sur' merikar (, ) suvipäivnouzmha i Marsamšett ().

Klimat om Keskmeren. Keza om päivoikaz lujas, lühüd tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +19,5 C°, heinkun-elokun +26,9..+27,5 C°, kezakun +24,2 C°, sügüz'kun +24,9 C°, tal'vkun-keväz'kun +12,6..+14,5 C°. Paneb sadegid 581 mm vodes, enamba redukus-uhokus (73..94 mm kus), vähemba heinkus (0,2 mm) i sulakun-elokun toižiš pordoiš (6..20 mm kus).

Eläjad oma mal'talaižed i katolikad päpaloin.

## Homaičendad
Vanadii

**Vanadii** (*V* — *vanadium* latinan kelel) om kaks'kümne koumanz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om videndes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — videnden gruppan laptalagruppas, VB), tabluden nelländes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Vanadii om harv londuses, ei voi löuta sidä joudjas olendas. Kaks'kümnenz' element Man kores levigandusen mödhe (0,016 % massha kacten), mülündmär Man valdmeres om 3⋅10−7 %. Mehikon eläi Andres Manuel' del' Rio-mineralolog avaiži vanadijad ezmäižen kerdan vl 1801. Ročine Nil's Sefström-himik avaiži metallad tošti vl 1830 raudkivendos. Element sädab ühtnendoid čomidenke mujuidenke, sikš nimitihe Skandinavijan Freja-jumalnaižen amuižen *Vanadís*-nimen mödhe («Vanoiden tütär»). Britanine Genri Enfild Rosko-himik sai vanadijad metalližes nägus ezmäižen kerdan vl 1867 vanadijan hloridan (II) endištusel vezinikan abul. Sadas raudkivendon ümbriradmiženke tobjimalaz. Kaikiš suremb vanadijan keskmäine pala om gabbro- i bazal't-kivisuguiš (230..290 g/t).

Vanadii i kaik sen ühtnendad oma toksižed.

## Fizižed ičendad

Vanadii om plastine hobedaižhahk metall, kudamban irdnägu lujas koskub terashe. Kändihe dropkaks enamba 300 C° lämudel. Irdpol'ne muju rippub hapandusen kerthen sanktusespäi.

Atommass — 50,9415. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 6,11 g/sm³. Suladandlämuz — 2183 K (1910 C°). Kehundlämuz — 3680 K (3407 C°).

Londuseline vanadii kogoneb kahtes izotopaspäi: 50V (0,25 %, T½ — 1,5 × 1017 vot) i stabiline 51V (99,75 %). Tetas mugažo 24 ratud radioaktivišt izotopad 40..49 i 52..65 atommassanke, niiden viž izomärad oma löutud. Kaikiš hätkemb om 49V-izotop 329 päivest pol'čihodamižen pordonke, sid' 48V (T½=15,97 päivest) i vanadii-47 (32,6 minutad).

## Himižed ičendad
Metall om seižui merivet, muiktusiden segoitesid i gidrohapandusid vaste. Muigotandmärad: +5..+2 i 0 tobjimalaz, mugažo voib olda +1, −1 i −3. Sädab hapandusid i galogenühtnendoid, vanadijan muiktust, klatratoid vedenke (akvakompleksoid).

## Kävutand
Ottas kävutamižhe avaros kovitamha raudan ühthesuladusid, tehtas instrumentid i likutimiden tulkmid. Kävutadas vanadijan hapandusid rikmuiktusen tehmižen katalizatoraks, akkumulätoriden elektrodikš, veden tegimištoližen termohimižen palastusen täht.

## Irdkosketused
* Vanadii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz vanadijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Vas'k

**Vas'k** (*Cu* — *cuprum* latinan kelel) om kaks'kümne ühesanz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühtendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — ühtenden gruppan laptalagruppas, IB), tabluden nelländes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand ​
Vas'ken leviganduz Man kores om (0,78..1,5)·10−4 % massan mödhe, i voib löuta sidä puhthas olendas (m. n. ičesündui vas'k), paksumb mi ičesündui raud, hobed i kuld. Nece metall om znamasine material lujas ristitun civilizacijan täht, om tetab amuižiš aigoišpäi. Löutud tegesed vas'kespäi datiruišoiš 9. voz'tuhaspäi EME. Latinine nimi sündui Kipr-saren nimitusespäi, saihe vas'ked sarel 3. voz'tuhaspäi edel meiden erad. Nügüd'aigan vas'ken tobj pala sase karj'ermahtol, metallan mülünd kivendos om 0,3..1,0 %.

Vas'k om tarbhaine mikroelement ristitun, kazmusiden i živatoiden täht, mülüb fermentoihe. Kreptud vas'kel pind rikob bakterijoid. Kävutase avaros veimiden materialaks elektrusen avaidusen jäl'ghe. Erased-se vas'ken ühtnendad oma toksižed.

## Fizižed ičendad

Vas'k om plastine, tagokaz kuldaižruskedvauvaz päličmänendmetall (ruskedvauvaz hapandusen kertheta), diamagnetik. Kristalline segluz om kubine tahkkeskustoittud. Katase hapandusen kerthel il'mas. Vas'ken hoik kerteh om vihandan-sinivauvhan mujun vauktuses.

Atommass — 63,546. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 8,92 g/sm³. Suladandlämuz — 1357,77 K (1084,62 C°). Kehundlämuz — 2835 K (2562 C°).

Londuseline vas'k kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 63Cu (69,1 %) i 65Cu (30,9 %). Sen ližaks om avaitud 27 ratud radioizotopad 52..62, 64, 66..80 atommassanke, i niiden seičeme izomärad. Kaikiš hätkemb čihodai om 67Cu-izotop 61,83 časud pol'čihodamižen pordonke, sid' 64Cu-izotop (T½=12,7 časud) i 61Cu (3,33 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (52..55-izotopad) i β-čihodamižen kal't, kändasoiš nikelikš vai cinkaks (64-izotop molembikš).

## Himižed ičendad
Metall reagiruib il'man vedenke i hil'muiktuzgazanke karbonatan sädamiženke:
: \mathsf{ 2Cu + H_2O + CO_2 + O_2 \longrightarrow \ (CuOH)_2CO_3\downarrow }

Välläs koncentriruidud solmuiktusenke vezinikan peroksidan olendas:
: \mathsf{ Cu + 2HCl + H_2O_2{} \longrightarrow \ CuCl_2 + 2H_2O}

Om reakcijoid galogenidenke, hal'kogenidenke i koncentriruidud muiktusidenke, erašti lämbitamižes. Ei ole vas'ken reakcijad vedes. Väll' endištai. Järgeližed muigotandmärad oma +2, +1 i 0, voib löuta ühtnendoid +3, +4 i +5 ionidenke.

Vas'k segoitase koncentriruidud ammonijan gidrohapanduses, ammiakatoiden sädandanke:
: \mathsf{ Cu \xrightarrow{NH_3\cdot H_2O, O_2}\ [Cu(NH_3)_2]OH\rightleftarrows \ [Cu(NH_3)_4](OH)_2}

Reagiruib raudan hloridanke(III):
: Cu + 2FeCl3 -> CuCl2 + 2FeCl2

Ahtištab vähemb aktivižid metalloid niiden solišpäi, oz.:
: \mathsf{ Cu + 2AgNO_3{} \longrightarrow \ 2Ag + Cu(NO_3{})_2{}}

## Kacu mugažo
* Bronzaig

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Vas'k ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz vas'kes Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Surikov Vasilii

**Vasilii Ivanovič Surikov** (; sünd. 12 (24). viluku 1848, Krasnojarsk, Jenisein gubernii, Venäman imperii — kol. 6 (19). keväz'ku 1916, Moskv, Venäman imperii) oli venämalaine voimujupirdai kozakan augotižlibundanke. Sur'kuluiden (metrad surtte) istorižiden kuviden tegii, pirdi portretoid-ki.

## Biografii
Surikov oli sündnu valdkundmehen kanzha, pirdaškanzi laps'aigaspäi. Ezmäine openduzsija oli Krasnojarskan makundan škol, kus openzihe pirdandad. Edemba mez' sai mecenatad gubernatoraspäi i openui Imperatorižes Čomamahtoiden akademijas (Piter) vll 1869−1875. Oti kävutamižhe Venän pirdajiden mahtoid.

Pirdai sirdi Moskvha vl 1877, ajeli Krasnojarskha kezaaigaks paksus. Oli al'ma-materan ühtnijan i akademikan vspäi 1895. Vl 1910 Surikov i Leonid Černišov-arhitektor avaižiba pirdandškolad Krasnojarskha.

## Znamasižed kuvad
* «Ambujiden surmičendan homendez» (1878−1881, )
* «Menšikov Berözovos» (1883, *Меншиков в Берёзове*)
* «Morozova-bajarak» (1884−1887, *Боярыня Морозова*)
* «Lumilidnuden otand vägel» (1889−1891, *Взятие снежного городка*)
* «Sibirin alištuz Jermak Timofejevičul» (1891−1895, * Покорение Сибири Ермаком Тимофеевичем*)
* «Suvorovan päličmänend Al'piš üliči» (1895−1899, *Переход Суворова через Альпы*)
* «Stepan Razin» (1900−1910, *Степан Разин*)
* «Carintütren tulend naižjumalankodihe» (1908−1912, *Посещение царевной женского монастыря*)

## Homaičendad
Vatikan

**Vatikan** (, oficialine virkand [ˈstatus tʃiviˈtatis vatiˈkane], klassine [ˈstatʊs kiːwɪˈtaːtɪs waːtɪˈkaːnae̯],  [ˈstaːto della tʃitˈta ddel vatiˈkaːno]) — valdkund da lidn Evropan suves. Se om associacijoiš Italijanke.

Iče ičeleze pälidn, se om anklav Riman südäimes. Vatikan om kaikiš penemb ripmatoi valdkund Mas. Verazmaižed sur'oigenduzkundad sijadasoiš Riman territorijal.

## Istorii
Vn 1929 11. päiväl uhokud Vatikan sai ripmatomut Italijaspäi.

## Geografijan andmused

Vatikan om röunoiš kaikiš polišpäi Italijanke, mavaldkundröunan piduz om 3,2 kilometrad.

Vatikan sijadase Vatikanan kukhal Riman lodehližes palas. Severz'-se sadoid metrid om Tibr-joghesai.

## Politine sistem

Ohjandusen form om absolütine teokratine monarhii. Papa om katoližen jumalankodikundan tobmuden koumen sarakon pä i lopuline instancii. Kardinalad valitas papad hänen elon pitte strokuks. Nügüdläine valdkundan pämez' om Francisk-papa (266. lugul), valitihe händast vn 2013 13. päiväl keväz'kud.

Vatikanan ohjastuz om Rimalaine Kurii (latin. i ). Pjetro Parolin om valdkundan sekretarikš (59nz' lugul) vn 2013 redukun 15. päiväspäi.

## Eläjad
Vl 2013 valdkundan eläjiden lugu oli 839 ristitud, vl 2017 — 1000 ristitud. Läz koumed tuhad Italijan rahvahanikoid ratas Vatikanas päivän aigan.

Person sab rahvahanikust radnikoičendan taguiči jumalankodikundha näht i kadotab sidä radon Vatikanas lopun jäl'ghe. Ristit ei voi sada rahvahanikust sündundan Vatikanha tagut. Kadonu Vatikanan rahvahanikuz vajehtase Italijan rahvahanikushe ku ei tošt rahvahanikust, vn 1929 kožundkirjutesen Italijanke mödhe.

## Ižanduz
Ižanduz om kommertižetoi planan alusel. Se šingotase katolikoiden andaks rahatomižil i turizmal (suveniriden, počtmarkoiden i Vatikanan evrorahuziden mönd, maksline tulend muzejihe), kirjoiden pästandal, uniforman omblendal, mozaikan tehmižel. Ičeze varaelektrostancii om valdkundas, kävutadas päiväiželektropanelid. Vatikanan bank om olmas vspäi 1942, se nimitase «Religijan azjoiden institut» (*IOR*, , ).

Vl 2013 büdžetan tulendad oliba 315 mln, mänetused — 348 mln (KTO:n andmused, US$ ekvivalentas).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Vatikan-valdkundan oficialine sait (''vaticanstate.va'').     
* Pühän Valdištmen oficialine sait (''vatican.va'').
Vanh Zavet

**Vanh Zavet** ( «Hē Palaía Diathḗkē») om Biblijan toine pala.

## Vanhan Zavetan kirjad
Kaik 39 kirjad kogotas Vanhan Zavetan:
* 1. Moisejan kirj
* 2. Moisejan kirj
* 3. Moisejan kirj
* 4. Moisejan kirj
* 5. Moisejan kirj
* Jošuan kirj
* Sudjiden kirj
* Rufin kirj
* 1. Kunigahiden kirj
* 2. Kunigahiden kirj
* 3. Kunigahiden kirj
* 4. Kunigahiden kirj
* 1. Aigkirj
* 2. Aigkirj
* Ezdran kirj
* Neemian kirj
* Esfirin kirj
* Jovan kirj
* Psalmoiden kirj
* Muštatišiden kirj
* Ekkleziastan kirj
* Pajoiden kirj
* Isaijan kirj
* Jeremian kirj
* Jeremian voikud
* Jezekielan kirj
* Daniilan kirj
* Osijan kirj
* Joilan kirj
* Amosan kirj
* Avdijan kirj
* Jonan kirj
* Mihejan kirj
* Nauman kirj
* Avvakuman kirj
* Sofonian kirj
* Aggejan kirj
* Zaharian kirj
* Malahian kirj

## Homaičendad
Vauged Pert'

**Vauged Pert**' (anglijan kelel: *the White House*) om Amerikan Ühtenzoittud Valdkundoiden Prezidentan oficialine rezidencii. Sen sijaduz om Vašingtonas (Kolumbijan ümbrikos), adres om *Pensil'vanijanavenü, 1600*. 

Augotadihe sauvondad vodel 1792, lopihe 1800-nden voden 1. päiväl kül'mkud. AÜV:oiden kahtenz' prezident Džon Adams oli sen ezmäižen ižandan. Vauged Pert' oli kaikiden AÜV:oiden prezidentoiden rezidencii, päiči ezmäižes prezidentas Džordž Vašingtonas, kudamb oli valdas vodelpäi 1789 vodhesai 1797. 1812-nden voden elokul britanijalaižed sodaväged poltiba Vauktad Pertid, sütutandan jäl'ghe se om rekonstruiruidud da udištadud. 

Vauged Pert' om palladianižen stilin sauvuz. Pertin arhitektor om Džeims Hoban. Kuz' žirud om siš: kaks' cokolišt, kaks' kundaližiden vasthaotandoiden täht da kaks' Prezidentan kanzan täht. Prezident tegeb valdkundan ohjandusen töd Ovaližes radkabinetas — allekirjutab käskusiden projektid da vasttase ičeze ühtradnikoidenke da adivoidenke. Sase lendimportaspäi Pertihesai *Marine One*-punolendimel.

Lehtezmehiden kelel «Vauged Pert'»-termin om Ühtenzoittud Valdkundoiden Prezidentan administracijan sinonim (anologižešti: «Kreml'», «Jelisein pert'kulu» i m.e.). 

Vauktan Pertin kuva om kaks'kümnedollarižel banknotal.

## Galerei

Fail:North-lawn-1987.jpg|Vauktan Pertin pohjoižpol'ne ocsein
Fail:WhiteHousenightphoto.JPG|Suvipol'ne ocsein
Fail:White-house-floor1-green-room.jpg|Vihand honuz
Fail:CROSSHALLSTAIRS03.jpg|Pordhad
Fail:US-WhiteHouse-Logo.svg|Logotip


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Vauktan Pertin oficialine sait (''whitehouse.gov'').
Vauged kuz'

**Vauged kuz' ** vai **Hahksinine kuz' ** () om Kuz'-heimon puiden erik.

## Leviganduz
Pohjoižamerikan meczonan levitadud erik. Kazvab Kanadadme, AÜV:oiden pohjoižen i pohjoižpäivnouzman štatoiš, Aläskas.

Londuses kazvab hüvin meriklimatas i kontinentaližes klimatas, seižui kovad tal'ved, kuivaigad i tulleid vaste. Ei tarbhaiče sättujid mahusid, voib kazda vägetomil mahusil i letemail. Pölün- i gazanvastaine enamba mi järgeline kuz'. Londuseline pu andab tomud joga kevädel nedalin hätkte kahesavoččes igäspäi, no om sortuid tomuta.

Kazvatadas mail'madme dekorativižeks kazmuseks üksin i sarikoin, enamba mi kümne sortud. Om penid honuzformid (bonsai), ned oma perspektivižed kivimägeihuziden täht.

## Ümbrikirjutand
Igähižvihand kavag'pu, täuz'kaznu 15..20 m kortte, 40 metrhasai harvoin. Tüven sanktuz oleleb ühthe metrhasai. Kor' om hoik kärpiškoikaz. Neglanvuiččiden lehtesiden piduz om 12..20 mm, neglan profil' om romban forman. Kavagen muju om sinižvihand ülähäs i sinižvauged alahakspäi.

Noren pun kron om kaid konine, kändase cilindrižeks vanhil puil. Käbud kazdas 3..7 sm pitte i 2,5 santimetrhasai sankte, vihandad vai rusttan polhe, küps käbu om koričman mujun.

## Alaerikod
* *Picea glauca* var. *glauca* 
* *Picea glauca* var. *densata* 
* *Picea glauca* var. *albertiana* 
* *Picea glauca* var. *porsildii*

## Homaičendad