open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ardatov

**Ardatov** (, , ) om Venäman lidn Mordovijan Tazovaldkundan pohjoižpäivnouzmas. Se om Ardatovan rajonan lidnankund da administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan 17. voz'sadal kuti Ardatovankülä (). Vspäi 1780 kätihe Simbirskan gubernijan makundan lidnaks.

Nevondkundaližen aigan Ardatov šingotihe punümbriradajal tegimištol, vatan fabrikal i sömtegimištol (leibänkombinat i argvoin tegim).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivnouzmas, Alatir'-jogen oiktal randal (lankteb Surha huralpäi 20 kilometras, Volgan oigedpol'ne bassein), 85..185 m korktusil, 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Saranskhasai om 114 km suvipäivlaskmha avtotedme. Lähembaine lidn om Alatir' (Čuvašii) kaks'kümnes kilometras päivnouzmha orhal. *Ardatov*-raudtestancii sijadase kümnes kilometras suvhe lidnaspäi «Saransk — Kazan'»-linijal.

Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +19 C°, vilukun −12 C°. Ekstremumad oma −45 C° i +39 C°. Paneb sadegid 470 mm vodes.

## Tobmuz
Ardatov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om Deputatoiden Nevondkundan ezimez'. Lidnankundan Administracijan pämez' om Mihail Karpov vn 2021 sulakuspäi, sen edeline pämez' om Andrei Kozlov (kül'mku 2016 — sulaku 2021).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 400 ristitud, rajonan ristitišton koumandez, vn 2021 — 8 857 ristitud. Kaik 8 734 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 10 tuhad eläjid vozil 1989−2001 (10 200 rist. vl 1998).

Rahvahad (enamba 1 % vn 2002 rahvahanlugemižen mödhe, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 66,2 %, mordvinalaižed (tobj. erzänkel'žed) — 32,1 %, toižed rahvahad — 1,7 %.

Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikulain kafedraline päjumalanpert' (vspäi 1809), Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (saudihe vspäi 1769, ei ole väges), ph. Sergii Radonežalaižen časoun' (om letud vl 2011).

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma *Teremok*-päivkodi, keskškol, lapsiden sädamižen pert', lapsiden da norišton sportškol.

Ardatovan agrarine tehnikum I.A. Požarskijan nimed i Ardatovan medicinine kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Galerei

Ардатов (Мордовия), городской парк, 2022-04-16 02.jpg|Lidnan puišt (2022)
Ардатов (Мордовия), Никольская церковь.jpg|Ph. Mikulain kafedraline päjumalanpert', vn 2022 nägu
Ардатов, Полевая, 84а.jpg|Laukad vl 2022
Ардатов (Мордовия), Льва Толстого, 29 2022-04-16.jpg|Bankan sauvuz i lauk vl 2022
Ардатов (Мордовия), дом культуры (новый).jpg|Kul'turkeskuz (2022)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden sait (''gp-ardatov.ardatov-rm.ru'').
Insar

**Insar** (, , ) om Venäman lidn da lidnankund Mordovijan Tazovaldkundan suves. Se om Insaran rajonan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1647 kuti lidnuz posadanke. Vl 1780 sai makundan lidnan statusad Penzan gubernijas. Vspäi 1935 mülüb Mordovijha. Vozil 1926−1958 oli žiloks, vn 1958 29. päiväspäi elokud om lidnaks tošti.

Insar šingotase mašinansauvomižel («Neon»-tegim pästab varapaloid vagonoiden täht, «Ksenon»-tegim tegeb pidatusen kaikenvuiččid ladimid), linkapken tegimel, argvoin da saguden tegimel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan pohjoižröunanno, Iss-jogen hural randal (, Mokš-jogen oiged ližajogi, Okan oigedpol'ne bassein), 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Saranskhasai om seičemekümne seičeme kilometrad pohjoižpäivnouzmha avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Kovilkino 38 km lodeheze avtotedme i Ruzajevk 50 km pohjoižpäivnouzmha avtotedme. Lähembaine raudtestancii sijadase lidnanvuiččes Kadoškino-žilos 18 km pohjoižhe avtotedme.

## Tobmuz
Pen' Zor'a-žilo (20 rist. vl 2016) mülüb lidnankundha Insaran ližaks. Lidnankundan pind om 52,18 nellikkilometrad.

Lidnankundan pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline lidnan pämez' om Mihail Višnäkov, radoi edel vn 2021 redukud. Jelena Kašajeva tegeb lidnankundan Administracijan pämehen velgusidme vn 2023 sügüz'kuspäi. Lidnankundan Administracijan edeližed pämehed oma Jurii Buličev (uhoku 2020 — sügüz'ku 2023), Valerii Letin (kül'mku 2015 — uhoku 2020) i Najil' Dolotkazin (edel 2015. vot).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 687 ristitud, rajonan ristitišton kaks' koumandest, vn 2021 — 7 920 ristitud. Kaik 8 169 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 9,5 tuh. eläjid vozil 1992−1998 (9 800 rist. vl 1996).

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Ol'gan naižjumalankodi i Sündun Raštvoiden jumalanpert' oma udessündutadud lidnas, niiden ližaks kaks' pühäpertid oma kaičenus vaiše paloin.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), škol-internat, rajonan sädamižen pert', čomamahtoiden škol, rajonan sportškol.

Insaran agrarine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Здание Инсарского историко-краеведческого музея.jpg|Insaran kodirandantedištandmuzei (2010)
Инсар. Свято-Ольгинский женский монастырь.jpg|Ph. Ol'gan naižjumalankodi, vn 2017 nägu
Инсар. Христорождественская церковь.jpg|Sündun Raštvoiden jumalanpert', vn 2017 nägu
Памятник воинам, внесшим вклад, в победу в Великой Отечественной Войне, отдав свои жизни.jpg|Muštnik Suren sodan pölištunuzile sodamehile (2017) läz lidnad


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden sait (''insar-gp.gosuslugi.ru''). i sen vanh versii (''insar-adm.ru'')  *(vn 2011 andmused)*.
Marii Elan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om nell' lidnad (, , ) i 15 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*, ) **[[Marii Elan Tazovaldkund]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Lidnanvuiččed žilod

Niiden ližaks, kahesa lidnanvuittušt žilod oli agjas, no niiden kategorii om vajehtadud nügüd'.

## Homaičendad
Vuktil

**Vuktil** (, ) om Venäman lidn Komi Tazovaldkundan päivnouzmas. Om Vuktilan lidnümbrikon (vozil 2006−2015 nimitihe Vuktilan rajonaks) administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1964 samha londuselišt gazad da kivivoid. «Pohjoižen säind»-gazanveim zavodiše täs (Vuktil — Uht — Toržok). Vl 1984 žilo sai lidnan statusad.

Vuktilan ižandusen päsarakod oma londuseližen gazan samine da transportiruind, mecan varhapanend.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Pečor-jogen oiktal randal, 100..109 m ü.m.t. korktusil.

Matkad Siktivkarhasai om 530 km suvipäivlaskmha. Lähembaižed lidnad oma Sosnogorsk 168 km päivlaskmha orhal vai 198 km avtotedme i Pečor 142 km pohjoižhe orhal vai 248 km avtol.

Vuktilan lidnümbrik om 22 453 nellikkilometrad pindanke. Kaik kümne pen't žilod da küläd mülüdas sihe Vuktil-lidnan ližaks.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 536 ristitud, rajonan — 14 873 ristitud. Vl 2017 kaik 10 205 ristitud elihe lidnas i 12 042 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19 330 eläjad vl 1989.

Rahvahad (lidnümbrik, enamba 0,7 % vl 2010): venälaižed — 67,1 %, komilaižed — 10,0 %, ukrainalaižed — 7,7 %, totarlaižed — 1,5 %, vaugedvenälaižed — 1,3 %, čuvašalaižed — 1,1 %, saksalaižed — 0,7 %, toižed rahvahad — 3,4 %, rahvahuden ozutandata — 7,2 %.

Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Blagoveššenjan pühäpert' om avaitud lidnas vl 2001.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Galerei

Контора нац. пара в г. Вуктыл.jpg|Rahvahaližen «Jugid-Va»-puišton kontor (2018)
Church - panoramio - Ivan Z. (3).jpg|Jumalanmaman Blagoveššenjan pühäpert', vn 2008 nägu
Mountain view from Vuktyl - panoramio.jpg|Ural-mägiden nägu lidnaspäi (2008)
Ми-4. г.Вуктыл.jpg|Mi-4-punolendim-muštnik edelmatkajile lendimportan tulendanno (2021)
Coat of Arms of Vuktyl.png|Edeline lidnanznam


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden sait (''adm.govuktyl.ru''). 
* Lidnan da ümbrišton informacine sait (''vtk-24.ru'').
Kovilkino

**Kovilkino** (, , ) om Venäman lidn Mordovijan Tazovaldkundan keskuzpalan suves. Se om lidnankundan i Kovilkinon rajonan (vspäi 1928) administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Necil territorijal kaikiš vanhemb eländpunkt oli Lašm vspäi 1237. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1892 kuti *Arapovo*-raudtestancii «Räzan' — Kazan'»-jonol, nimitihe Arapovad-pomeššikoiden-manpidajiden kanzannimen mödhe. Vl 1919 udesnimitihe stancijad da eländpunktad senno nügüdläižikš, raudteiden Stepan Kovilkin-komissaran kanzannimen mödhe. Kätihe Kovilkinod radnikžiloks vn 1940 semendkus. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1960 3. päiväl kül'mkud.

Kovilkinon tegimišt om söndtavaroiden pästandan edheotandad (leibtegesiden, etilspirtan, argvoin da saguden tegimed), sauvondmaterialiden tehmine (silikatižed savičud da blokad, faner), elektromehanine tegim (likujad radiolokatorad, dizel'elektrostancijad), kombisötken tegim.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, seižub penen Lašm-jogen lanktendan sijas Mokš-jogehe ( 17 km pitte, Okan oigedpol'ne bassein), Mokš-jogen hural randpolel, 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Saranskhasai om kahesakümne viž kilometrad päivnouzmha orhal vai 108 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Insar 38 km suvipäivnouzmha avtotedme, Spassk (Penzan agj) 49 km päivlaskmha orhal vai 87 km avtotedme i Krasnoslobodsk 53 km pohjoižhe avtotedme.

## Tobmuz
Pen' Sosnovii Bor-žilo (37 rist. vl 2016) mülüb lidnankundha Kovilkinon ližaks, sijadase viden kilometras päivnouzmha lidnaspäi.

Lidnankundan Administracijan edeline pämez' om Igor' Ovsänickii (viluku 2010 — kezaku 2021).

## Eläjad
Vl 1959 eländpunktan ristitišt oli 10 484 eläjad, vl 1967 — 15 000 eläjid, vl 1979 — 19 996 eläjad. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 307 ristitud, rajonan ristitišton pol', vn 2021 — 19 793 ristitud. Kaik 20 072 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23 200 eläjad vozil 1996−2000.

Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma saudud da avaitud lidnas: ph. Serafim Sarovalaižen (pühästihe vl 1993), Jumalanmaman «Mujatuz»-jumalaižen (om saudud vll 1995−2000), Mikoi-arhangelan (vspäi 2005).

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, viž keskškolad, muzikškol, čomamahtoine škol, sportškol.

Professionaližen opendusen aluzkundad oma Kovilkinon agrariž-sauvondkolledž i Mordovijan valdkundaližen universitetan Kovilkinon filial.

## Galerei

Здание Ковылкинского краеведческого музея.jpg|Kovilkinon kodirandantedištandmuzei (2010)
A musical school Kovylkino.jpg|Muzikškol lapsiden täht (2020)
Kovylkino, Respublika Mordoviya, Russia, 442636 - panoramio.jpg|Sodamuštnikad (2015)
KovylkinoStation.jpg|*Kovilkino*-päraudtestancijan sauvuz vl 2019


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait (''admkovilkino.ru''). 
* Lidnankundan lehtpol' Kovilkinon rajonan tobmuden oficialižel ''kovilkino13.ru''-saital.
Ruzajevk

**Ruzajevk** (, , ) om Venäman lidn da raudtesol'm Mordovijan Tazovaldkundan keskuzpalan suves. Ruzajevk om tazovaldkundan kahtenz' surtte lidn, Saranskan suvipäivlaskmaine ezilidn. Om Ruzajevkan rajonan lidnankund da administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1631 kuti lahjoitud külä Kasimovan eläjale — Urozai Tonkačev-murzale. Hänen nimen mödhe nimitihe-ki küläd. Vl 1937 žilo sai lidnan statusad.

Ruzajevkan tegimil tehtas nenid tegesid: erazvuiččed vagonad jüguiden täht (Venäman pästandan videndez, enamba mi sada modelid) i kivivoihimine mašiništ, avtocisternad, plastiktorved da tegesed, mašiništ maižanduzlikkuimiden täht, savič, raudbetontegesed, specialižed sobad. Sömtegimišton edheotandad (maidproduktad i kanamunad).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivnouzmas, seižub Pišl'-jogen () lanktendan sijas Insar-jogehe (Volgan bassein), 169 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Saranskan keskuzpalhasai om kaks'kümne viž kilometrad pohjoižpäivnouzmha.

Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +19,6 C°, vilukun −11,6 C°. Paneb sadegid 550 mm vodes.

## Tobmuz
Ruzajevk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez', edeline om Vladimir Čičevatov, radoi vn 2021 redukuhusai. Lidnankundan Administracijan pämez' om Aleksei Domnin vn 2019 kül'mkuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Valerii Rodionov (kül'mku 2016 — sügüz'ku 2019).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 47 523 ristitud, rajonan ristitišton seičeme kümnendest, vn 2021 — 42 989 ristitud. Kaik 45 988 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 50 tuhad eläjid vll 1982−2001 (53 tuh. rist. vl 1987).

Rahvahad: venälaižed, mokšalaižed, erzälaižed, totarlaižed.

Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Stroican päjumalanpert' (om saudud vll 2009−2012), kaks' jumalanpertid i Jumalanmaman Kazanin jumalaižen časoun'.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.

Professionaližen opendusen aluzkundad oma Ruzajevkan raudten i lidnan transportan tehnikum i Saranskan politehnižen tehnikuman Ruzajevkan palakund.

## Galerei

Ленин города Рузаевка.jpg|Ruzajevkan rajonan tobmuden sauvuz (2018)
Паровоз "Лебедянка" на привокзальной площади.jpg|Jumalanmaman Kazanin jumalaižen časoun' i puruvedim-muštnik torgul läz vagzalad, vn 2014 nägu
Ruzayevka, Mordovia, Russia - panoramio.jpg|Elektrusen järgenduzstancii vl 2015
Рузаевский краеведческий музей.jpg|Ruzajevkan kodirandantedištandmuzei (vn 2010 olend)
Ruzaevka station2.jpg|*Ruzajevk*-raudtestancii vl 2018


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan oficialine sait (''ruzaevka-gp.gosuslugi.ru'') i lidnankundan lehtpoled Ruzajevkan rajonan tobmuden  vanhal saital (''ruzaevka-rm.ru'').
Temnikov

**Temnikov** (, , , ) om Venäman lidn Mordovijan Tazovaldkundan lodehes. Se om Temnikovan rajonan lidnankund da administrativine keskuz.

## Istorii
Tazovaldkundan kaikiš amuižemb olii lidn, mainitase ezmäižen kerdan 12. voz'sadal. Vl 1536 eländpunktan aluz om pandud udhe sijha, Mokšan vastrandan kümnes kilometrad ülezjogen, Jelena Glinskajan käskön mödhe. Šingotihe porcellanastjoiden koumel fabrikal 19. voz'sadal.

Temnikov šingotase valdkundaližil holitišil. Nevondkundaližen aigan nened edheotandad radoiba: špaleroiden da bumagan «Krasnaja roza»-fabrik, peniden lampoiden tegim, meckombinat, linkapken tegim.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan suvipäivlaskmas, seižub Mokš-jogen oiktal randal (Okanjogen oigedpol'ne bassein), 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Mordovijan londuseline kel'dtaho zavodiše kümnes kilometras pohjoižhe lidnaspäi.

Matkad Saranskhasai om 158 km suvipäivnouzmha avtotedme. Lähembaine lidn da raudtestancii om sauptud administrativiž-territorialižes Sarov-ühtnikas koumekümnes vides kilometras pohjoižhe orhal vai 46 km avtotedme.

## Tobmuz
Temnikov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pamez'. Edeline Administracijan pämez' om Viktor Tarakin (heinku 2017 — reduku 2022). Lidnankundan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Ol'ga Hozina vn 2012 vilukuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 7 243 ristitud, rajonan ristitišton nell' ühesandest, vn 2021 — 6 451 ristitud. Kaik 6 291 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba ühesad tuhad eläjid vll 1989−2001 (9 600 rist. vozil 1996−1998).

Rahvahad (2002): venälaižed — 61,1 %, mordvinalaižed — 33,7 %, totarlaižed — 3,3 %, toižed rahvahad — 1,9 %.

Rahvahad (2021): venälaižed — 51,82 %, mordvinalaižed — 43,05 %, totarlaižed — 3,67 %, toižed rahvahad — 1,46 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Emäganpäivän (om letud vl 1827) i puine Kaikiden Pühämehiden (om saudud vll 2016−2017). Niiden ližaks kaks' päjumalanpertid i kuz' jumalanpertid, sidä kesken naižjumalankodin, ei ole kaičenus.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i A.I. Semikovan nimed), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol.

Temnikovan maižanduzkolledž i medicinine kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Galerei

Темниковский краеведческий музей.jpg|Kodirandantedištandmuzei Ušakov-maršalan nimed (2012)
Церковь Успения пресвятой Богородицы. г.Темников.JPG|Jumalanmaman Emäganpäivän jumalanpert', vn 2015 nägu
Здание купеческих лавок. Темников. Мордовия.JPG|Torgovanoiden laukoiden istorine sauvuz vl 2015
Темников. 2021 (2) 05.jpg|Kul'turan da joudan keskuz (vn 2020 olend)
Sanaksar monastery.JPG|Jumalanmaman Sündundan Sanaksaran mez'jumalankodi koumes kilometras lidnaspäi, vn 2010 nägu


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan lehtpoled Temnikovan rajonan oficialižel saital (''temnikov.e-mordovia.ru'').
Verhojansk

**Verhojansk** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Saha Tazovaldkundan pohjoižes. Se om Verhojanskan rajonan üks'jäine lidn. Mail'man kaikiš vilumb eländpunkt lidnan statusanke (−67,8 C° vn 1892 uhokus).

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1638 Posnik Ivanoval kuti kozakoiden tal'veline eländsija. Se sai lidnan statusad vl 1817. Šingotihe oigetud küksushe mehiden eländsijaks.

Nügüd'aigan mecpunktan ižanduzkeskuz, jogivaldmad da lendimport sijadasoiš lidnas, se šingotase karvpramozlal i maižandusel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Jan-jogen oiktal randal (Jävaldmeren bassein), 127 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Batagai-rajonkeskushesai om ühesakümne kaks' kilometrad pohjoižpäivnouzmha avtotedme, Jakutskhasai om 650 km suvhe orhal. Toine lähembaine lidn om Vilüisk 700 km suvipäivlaskmha.

Klimat om terav kontinentaline arktine, tal'v om kuiv i vilu lujas. Voden keskmäine lämuz om −14,5 C°, kezakun-elokun +11,5..+16,4 C°, tal'vkun-uhokun −41,6..−45,3 C°. Ekstremumad oma −67,8 C° (viluku, uhoku) i +38,0 C° (kezaku, heinku). Voib panda halad kezaaigan miččel taht kul (heinkun minimum om −3,2 C°). Ei voi olda sulasäd tal'vkus-uhokus, se oleleb harvoin lujas kül'mkus (maksimum +1,1 C°). Paneb sadegid 178 mm vodes, enamba kezakus-elokus (27..34 mm kus), vähemba tal'vkus-sulakus (5..8 mm kus). Il'man keskmäine vozne relätivine nepsuz om 69 %.

## Tobmuz
Verhojansk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Jevgenii Potapov (sügüz'ku 2015 — reduku 2020).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 311 ristitud, rajonan kümnendez, vn 2021 — 828 ristitud. Kaik 1 131 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli kaks' tuhad eläjid vll 1998−2000.

Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Blagoveššenjan puine päjumalanpert' oli vll 1823−1937, paloi lophu.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' päivkodid (nomer 1 i 2), keskškol M. L. Novgorodovan nimed, čomamahtoiden škol.

Professionaližen opendusen aluzkundad ratas Batagai-rajonkeskuses i lähembaižiš lidnoiš.

## Galerei

Talkessel von Werchojansk.JPG|Jogen bassein Verhojanskanno
Verhojansk ilmastodiagrammi.png|Lidnan klimat kuidme (vn 2005 diagramm)
Flughafen Werchojansk II.JPG|Sauptud lendimportan sauvuz vl 2009


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait tazovaldkundan oficialižel portalal (''verhoyansk.sakha.gov.ru'')    da sen vanh versii.
Vilüisk

**Vilüisk** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Saha Tazovaldkundan päivlaskmas. Se om Vilüiskan ulusan (rajonan) administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1634 jeniseilaižil kozakoil kuti *Olensk* keradamha valdkundmaksad da elänzoitmaha tahod. Vl 1783 se sai lidnan statusad, no vl 1805 lidn oli muretud. Udessündutihe sidä, i vl 1822 anttihe lidnan statusad tošti udenke Vilüisk-nimenke jogen mödhe.

Vilüisk šingotase sauvondedheotandoil, betontegimel, raudbetontegesiden i arbolitan pästandal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ulusan keskuzpalan päivlaskmas, Vilüi-jogen oiktal randal (, Lenan hura ližajogi), 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Jakutskhasai om 450 km suvipäivnouzmha orhal vai 550 km avtotedme. Lähembaine lidn om Nürb 170 km päivlaskmha orhal vai 214 km avtol.

Klimat om terav kontinentaline, tal'v om vilu lujas. Voden keskmäine lämuz om −8,2 C°, kezakun-elokun +14..+19 C°, tal'vkun-uhokun −31..−36 C°. Ekstremumad oma −60,9 C° i +37,4 C°. Kezaaigan minimum om −6,3 C° (eloku), tal'vaigan maksimum om −0,4 C° (viluku). Voib panda halad miččel taht kul, heinkun minimum om 0 C°. Paneb sadegid 285 mm vodes, enamba kezakus-sügüz'kus (35..50 mm kus), vähemba tal'vkus-sulakus (9..13 mm kus).

## Tobmuz
Sosnovk-žilo (, 304 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Vilüiskan ližaks. Lidnankundan pind — 150 km².

Lidnankundan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Nürgustan Afanasjev (sügüz'ku 2017 — sügüz'ku 2022). Lidnan Nevondkund om likvidiruidud vn 2014 semendkus.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 234 ristitud, ulusan nell' ühesandest, vn 2021 — 10 032 ristitud. Vl 2017 kaik 10 975 ristitud elihe lidnas i 11 279 ristitud kaikes lidnankundas, ulusan nell' ühesandest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11 322 eläjad vl 2020.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' om letud vll 2006−2013. Hänen-žo puine uz' päjumalanpert' om kaičenus, no kävutase toižin.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.

Vilüiskan professionaliž-pedagogine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks. Edel 2020. vot tehnikum i pedkolkedž oliba eriži.

## Galerei

Здание администрации Вилюйского улуса - panoramio.jpg|Vilüiskan ulusan administracijan sauvuz (2010)
Столовая в Вилюйске - panoramio.jpg|Sömsija vl 2010
Музей в Вилюйске - panoramio.jpg|Vilüiskan kodirandantedištandmuzei (2009)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan Algis-kul'turkeskusen sait (''vilalgis.ru'').  
* Lidnan tobmuden sait tazovaldkundan oficialižel portalal (''vilusk.sakha.gov.ru'')    da sen vanh versii.
Saha Tazovaldkundan lidnad

Kaik om koumetoštkümne lidnad () i 41 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Saha (Jakutijan) Tazovaldkund]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Nürb

**Nürb** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Saha Tazovaldkundan päivlaskmas. Se om Nürban rajonan administrativine keskuz da üks'jäine lidn.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1824 pästtud Vilüihe järven sijas. Vl 1958 Nürb kätihe lidnanvuiččeks žiloks. NSTÜ:n aigan se oli Jakutijan diamantoiden löudmižsijiden otandan kävutamižhe keskuz. Nürb sai lidnan statusad vn 1997 26. päiväl sügüz'kud. Nimituz libub evenkan Nürmagan-roduspäi «tomaridenke».

Nürban ižandusen päsarakod oma diamantoiden samine (ALROSA-kompanijan Nürban kivendkombinat, Venäman diamantoiden nelländez), sauvondmaterialiden pästand, sömtegimišt da kebn tegimišt.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvičogas, Vilüi-jogen hural randal, 119 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Jakutskhasai om 600 km päivnouzmha orhal vai 760 km avtotedme. Lähembaine lidn om Vilüisk 170 km päivnouzmha orhal vai 214 km avtol.

Klimat om kontinentaline, tal'v om kuiv i lujas vilu. Voden keskmäine lämuz om −8,6 C°, kezakun-elokun +13,4..+17,2 C°, tal'vkun-uhokun −30,9..−35,0 C°. Ekstremumad oma −61,0 C° (tal'vku, viluku) i +35,2 C° (kezaku, heinku). Kezaaigan minimum om −13,8 C° (eloku), tal'vaigan maksimum om +1,1 C° (uhoku). Voib panda halad kezaaigan miččel taht kul (heinkun minimum om −1,6 C°). Ei voi olda sulasäd tal'vkus i vilukus (maksimum 0 C°). Paneb sadegid 459 mm vodes, enamba semendkus-sügüz'kus (50..66 mm kus), vähemba tal'vkus-sulakus (12..24 mm kus).

## Tobmuz
Nürb om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Aleksandr Ivanov (viluku 2018 — sügüz'ku 2022). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Petr Innokentjev vn 2022 redukuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 157 ristitud, rajonan ristitišton kaks' videndest, vn 2021 — 10 138 ristitud. Kaik 9 850 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11 934 eläjad vl 1989.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' om udessündutadud lidnas. Edeline ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (1850−1905) paloi lophu.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud i nomeruidud päivkodid («Kitalik», nomer 1 «Tullukčaana» i nomer 2 «Kun Kuo»), kaks' keskškolad (nomer 1 i Ubojanan), sädamižen da innovacižtehnologijoiden keskuz, čomamahtoiden škol, rajonan lapsiden da norišton sportškol.

Nürban tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Transport
Valdmad ratas Vilüi-jogen randal.

Regionaline civiline Nürban lendimport (*NYR / НЮР*) sijadase lidnan pohjoižes. Tehtas reisid Jakutskhasai da čarterreisid Suntarha i Irkutskannoks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan sait Saha (Jakutijan) Tazovaldkundan oficialižel portalal (''nyurba.sakha.gov.ru'').
Pokrovsk (Saha Tazovaldkund)

**Pokrovsk** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Saha Tazovaldkundan keskuzpalas. Se om Hangalassin ulusan administrativine keskuz.

## Istorii
Enččel jakutalaižiden *Tigin Darhan*-karaulpost seižui korktal nemel. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1682 kuti *Jumalanmaman katken rist*-karaulpost (). Vozil 1720−1734 da 1787−1960 jumalanpert' oli olmas, kävutihe sidä naižjumalankodikš. Pokrovsk sai lidnan statusad vn 1997 26. päiväl sügüz'kud.

Pokrovskan tegimišton sarakod oma sauvondmaterialiden tehmine, bazal'ttegesiden pästand, kombisötken tegim. Maižandusen edheotand i karvanferm oma saudud lidnankundas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ulusan päivnouzman keskuses, Len-jogen korktal hural randal, seižub 90 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.

Matkad Jakutskhasai om seičemekümne kahesa kilometrad pohjoižpäivnouzmha, se om lähembaine lidn.

## Tobmuz
Pokrovsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 320,81 nellikkilometrad.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 9 495 ristitud, ulusan ristitišton kaks' seičemendest, vn 2021 — 12 021 ristitud. Kaik 9 177 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd' i oli enamba 10 tuhad eläjid vozil 2000−2009 (10 200 rist. vl 2001).

Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Katken jumalanpert' om saudud lidnas vll 2006−2007, sen 325-voččele jubilejale. Jumalanmaman Katken vanh naižjumalankodi om avaitud sen alusel vspäi 2017.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol, muzikškol, čomamahtoine škol.

Biznestehnologijoiden kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Transport
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos. Asfal'tiruidud te ühtenzoitab Jakutskanke.

«Tind — Alabestäh»-raudte i federaline «Len»-trass (A360) mändas Lenan vastrandadme, valdmad oma lidnas da «Pokrovsk — Tit-Ebä»-ehtatim Lenas üliči.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Pokrovsk-lidnan tobmuden sait Saha (Jakutijan) Tazovaldkundan oficialižel portalal (''pokrovsk.sakha.gov.ru'').
Srednekolimsk

**Srednekolimsk** (, ) om Venäman lidn Saha Tazovaldkundan pohjoižpäivnouzmas. Se om Srendekolimskan ulusan (rajonan) administrativine keskuz.

## Istorii
Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud vl 1643 (1644) kuti *Jarmong-lidnuz (Jarmank)* (ven.: *острог Ярмонга (Ярманка)*) Kolim-jogen hural madalal randal, kus jukagiralaižiden-tahoživatvodijoiden jurtad jo oliba. Möhemba nimitihe sidä *Kolimsk:aks*, sid' nügüdläižikš. Eländpunkt sai lidnan statusad vl 1775.

Vl 1647 sätihe ezmäšt Koliman jarmankad. Vn 1648 kezakus Semen Dežnev-edelmatkai sebranikoidenke läksi ujuden Jarmongaspäi matkata Čukotkan pol'sares ümbri.

Lidn šingotase živatvodindal, kalankazvatusel i karvpramozlal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ulusan (rajonan) keskuzpalas, Koliman hural randal läz Ankudink-jogensud, 15 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Jakutskhasai om 1485 km suvipäivlaskmha orhal, 2664 km madme vai 3940 km vetme.

Klimat om subarktine kuiv, tal'v om hätkeline da vilu lujas. Voden keskmäine lämuz om −12,3 C°, kezakun +11,3 C°, heinkun +13,5 C°, elokun +9,7 C°, tal'vkun-uhokun −34,0..−36,0 C°. Ekstremumad oma −56,1 C° (viluku, uhoku) i +36,7 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −10,9 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om −3,3 C° (uhoku). Voib panda halad kezaaigan miččel taht kul (heinkun minimum om −1,6 C°), ei voi olda sulasäd tal'vkus-uhokus. Il'man lämuz voib olda madalamb mi −36 C° redukus-sulakus, semendkun minimum om −30 C°. Paneb sadegid 201 mm vodes, enamba heinkus-elokus (27..33 mm kus), vähemba keväz'kus-semendkus (viž..ühesa millimetrad kus).

## Tobmuz
Lobui-külä (, 2 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Srednekolimskan ližaks. Lidnankundan pind — 273,93 km².

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 3 525 ristitud, rajonan läz pol't, vn 2021 — 3 131 ristitud. Kaik 3 488 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 4 900 eläjad vl 1992.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol, ulusan gimnazii, čomamahtoiden škol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Transport
Civiline regionaline lendimport (*SEK / СРМ*) radab lidnas. Sišpäi tehtas reisid Jakutskhasai da ulusadme (rajonadme).

Jogivaldmad oma saudud, laivad ujudas kezakuspäi redukuhusai. Pakaižsezonan aigan kävutadas tal'veližid avtoteid ajelemha lidnhasai. Vspäi 1988 raudbetonsild ühtenzoitab Ankudink-jogen randad.

## Galerei

Здание Администрации МО "Среднеколымский улус (район)" в Среднеколымске 2010-06-02.jpg|Ulusan tobmuden sauvuz (kezaku 2010)
Здание Дома культуры в Среднеколымске 2008-03-03.jpg|Kul'turkeskuz (3. keväz'ku 2008)
Sberbank in Srednekolymsk.jpg|Sberbankan palakund vn 2007 sulakus
High school of srednekolymsk.jpg|Srednekolimskan keskškol (sulaku 2009)
Здание спорткомплекса "Боотур" в Среднеколымске 2010-06-02.jpg|*Bootur*-sportkompleks vn 2010 kezakus


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait tazovaldkundan oficialižel portalal (''srednekolymsk.sakha.gov.ru'').
Tommot

**Tommot** ( — «jädumatoi» jakutan kelel, ) om Venäman lidn da lidnankund Saha Tazovaldkundan suves. Mülüb Aldanan rajonha, sen kahtenz' surtte lidn kahtespäi.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1925 kesked kangast kuti Aldanan radnikoiden lebutaho. Se sai lidnan statusad vl 1933.

Uranan samine tegese läz lidnad 2010-nziš vozišpäi. Raudte tuli lidnha vl 1997, i Tommot-raudtestancii sijadase jonol Tindaspäi. Lidn šingotase sömkombinatal i mecanümbriradmižel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, Aldan-jogen molembil randoil (Lenan oiged ližajogi), 280 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Aldan-rajonkeskushesai (lähembaine lidn) om kuz'kümne viž kilometrad suvipäivlaskmha, lähembaine lendimport sijadase siš. Matkad Jakutskhasai om 390 km pohjoižpäivnouzmha orhal.

## Tobmuz
Kaik nell' pen't žilod mülüdas lidnankundha Tommotan ližaks: Illimah (*Ыллымах*, 472 rist. vl 2910), Ulu (139 rist.), Üläamg (, 27 rist.), mugažo Bezimännii kaikenaigaižeta ristitištota. Lidnankundan pind — 40 960 km².

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 057 ristitud, vn 2021 — 6 440 ristitud. Vl 2017 kaik 7 046 ristitud elihe lidnas i 7 553 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb ristitišt oli 11 800 eläjad vll 1996−2001.

Ortodoksižen hristanuskondan Illä-endustajan uz' pühäpert' om saudud vll 2015−2020.

## Galerei

Поездка в Северомуйск (014).jpg|Tommotan sanatorine škol-internat (2018)
Поездка в Северомуйск (020).jpg|Ortodoksižen hristanuskondan pühäpertin sauvomine, vn 2018 nägu
Шашлычная около Томмота.jpg|Surustuzsija läz lidnad (2013)
Tommot-yard.jpg|*Tommot*-stancijan jügutanaz vl 2006
Tommot station.jpg|*Tommot*-raudtestancii vagzalan sauvusenke


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait tazovaldkundan oficialižel portalal (''tommot.sakha.gov.ru'').
Pohjoižosetijan — Alanijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om kuz' lidnad (, ) i üks' lidnanvuitte žilo (ven. *посёлок городского типа*) **[[Pohjoižosetijan — Alanijan Tazovaldkund]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Alagir

**Alagir** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Pohjoižosetijan — Alanijan Tazovaldkundan keskuzpalas. Se om Alagiran rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1850 kuti *Gornai*-stanic (). Vl 1863 udesnimitihe sidä Alagir:aks, -sanoišpäi, znamoičeb «Üläosetii». Alagir oli žiloks hobedan-hahktinan tegimenno vhesai 1897, konz sauptihe tegint. Panihe toižen *Salugardan*-eländpunktan () alust edel 1824. vot, aigan mändes kaks' žilod ühtištuihe. Alagir sai lidnan statusad vl 1938.

Alagir šingotase elektropaloiden (rezistorad da toižed vastustused) i sauvondmaterialiden tegimil, mugažo meblin tehmine radab. *Tamisk*-kurort () sijadase ühesas kilometras suvhe Alagiran raudtestancijaspäi.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase rajonan pohjoižes, Osetijan alangišton suves, 721 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.

Matkad Vladikavkazhasai om 40 km päivnouzmha orhal vai avtotedme. Lähembaine lidn om Ardon 18 km pohjoižhe orhal vai avtol.

## Tobmuz
Kaik kaks' pen't žilod mülüdas lidnankundha Alagiran ližaks: Tamisk i Cementnii. Edel 2019. vot lugetihe niiden ristitištod lidnan palaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Ezitajiden suiman ezimez'. Lidnan Administracijan pämehen velgusentäutai om Mahar Tolparov vn 2022 uhokuspäi. Edeližed lidnankundan Administracijan pämehed oma Aleksei Gokonaev (kül'mku 2017 — sulaku 2019) i Eduard Tolparov (semendku 2019 — uhoku 2022, velgusentäutai).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 20 949 ristitud, rajonan viž ühesandest. Vl 2020 lidnan ristitišt oli 19 737 eläjad, lidnankundan — 19 940 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 24 500 eläjad vl 1996.

Rahvahad (enamba 0,6 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): osetinalaižed — 91,5 %, venälaižed — 5,6 %, armenijalaižed — 0,6 %, toižed rahvahad — 2,3 %.

Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma avaitud lidnas: Pühän Hengen Voznesen'jan päjumalanpert' (om saudud vll 1851−1853), Jumalannägundan Alanijan naižjumalankodi (vspäi 2003) phh. Jelisaveta Feodorovna-ruhtinaznaižen- i Varvara-moknikoiden jumalanpertinke (vspäi 2004), časoun' rajonan läžundkodinno (om saudud vodele 2016). Baptizman jumalanpert' om avaitud mugažo.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma 12 päivkodid, viž keskškolad, čomamahtoiden škol. Muzikškol lapsiden täht radab muzikškolan täuz'kaznuziden täht sijas. Pohjoižkavkazan mectehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Вознесенский собор Алагир 2021.jpg|Pühän Hengen Voznesen'jan päjumalanpert', vn 2021 nägu
Алагир стена.jpg|Päjumalanpertin seinän pala (2012)
North Ossetia–Alania. Epiphany Alan Monastery PA170784 2575.jpg|Jumalannägundan Alanijan naižjumalankodi kahtes kilometras suvhe lidnaspäi, vn 2021 nägu


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan lehtpoled Alagiran rajonan tobmuden saital (''алаг-ир.рф'').
Digor

**Digor** (, , sijaline pagin: *Дыгурæ*) om Venäman lidn da lidnankund Pohjoižosetijan — Alanijan Tazovaldkundan keskuzpalan lodehes. Se om Digoran rajonan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Irdkosketused
Eländpunktan aluz om pandud vl 1852 kuti *Vol'no-Hristianovskii*-aul. Nimitihe sidä möhemba *Novohristianovskoje*-žiloks i *Hristianovskoje*-žiloks (sijaline: *Киристонгъæу*, ). Vn 1934 1. päiväl sulakud udesnimitihe žilod nügüdläižikš VCIK:an käskön mödhe. Vn 1964 kezal Digor sai lidnan statusad.

Digor šingotase gofriruindpakuitesen kartonfabrikal i sömtegimišton edheotandoil (leibäntegesed, limonmuiktuz).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Ursdon-jogen hural randal (48 km pitte, sijaline pagin: *Уорсдон*, Terek-jogen hura ližajogi), 448 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Vladikavkazhasai om 45 km suvipäivnouzmha orhal vai 51 km avtotedme. Lähembaine lidn om Ardon kaks'toštkümnes kilometras päivnouzmha orhal vai avtol.

Digor om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 856 ristitud, rajonan viž ühesandest. Vl 2018 lidnan ristitišt oli 10 075 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 12 200 eläjad vll 2000−2001.

Rahvahad (enamba 0,6 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): osetinalaižed — 95,7 %, venälaižed — 1,8 %, lezginalaižed — 0,6 %, toižed rahvahad — 1,9 %.

Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Sündundan jumalanpert' om saudud lidnas vll 1999−2002, jumalanradnikoičend vedase osetijan kelel.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..5 i 10), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), lapsiden sädamižen pert', lapsiden da norišton sportškol S. A. Jelbaevan nimed, noriden londusentedajiden stancii.

Lähembaižed profopendusen aluzkundad ratas Ardon- i Alagir-lidnoiš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''амс-дгп.рф'').
Tatarstanan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om kaks'kümne nell' lidnad (, ) i 18 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*, ) **[[Tatarstanan Tazovaldkund]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Kacu mugažo
* Salavat Kupere

## Homaičendad
Agriz

**Agriz** (, , mugažo nitmarin kelel, ) om Venäman lidn da lidnankund Tatarstanan Tazovaldkundan pohjoižpäivnouzmas. Se om Agrizan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1927).

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1646. Kätihe radnikžiloks vl 1928. Žilo sai lidnan statusad vn 1938 28. päiväl elokud.

Agrizan ižandusen sarakod oma sömtegimišt (kaks' leibänkombinatad, maidkombinat), sauvondmaterialiden pästand, mecan ümbriradmine, mugažo raudtedepo om saudud lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Agrizk-jogen randal (, ,  32 km pitte, Iž-jogen oiged ližajogi, Kaman i Volgan bassein), 90 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, ani Udmurtijan röunanno.

Matkad Kazanihesai om 330 km päivlaskmha, Iževskhasai — 36 km pohjoižhe. *Agriz*-raudtestancii om olmas vspäi 1919, «Iževsk — Jarčalli»- i «Kazan' — Jekaterinburg»-raudtejonod ristikoittas lidnas.

## Tobmuz
Agriz om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeline lidnan nevondkundan ezimez' om Farit Gabbasov (semendku 2008 — heinku 2023). Lidnan Radonoigendajan komitetan ohjandai om Il'nar Gizzatullin vn 2024 heinkuspäi. Edeližed komitetan ohjandajad oma Lilija Šaripova (*Лилия Шарипова*, vn 2024 uhoku-heinku), Rafael' Nijazov (keväz'ku 2022 — viluku 2024), Anvar Rahmatulin (eloku 2018 — reduku 2021).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 19 300 ristitud, vn 2021 — 19 991 ristitud. Kaik 19 704 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 20 270 eläjad vl 1959, sil aigalpäi vajehtase 18..20 tuh. ristituid röunoiš.

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): totarlaižed — 59 %, venälaižed — 25 %, marilaižed — 8 %, udmurtalaižed — 6 %, toižed rahvahad — 2 %.

Islaman kaks' mečetid oma saudud da avaitud: «Hasan» i «Nur». Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud: ph. Sergii Radonežalaižen jumalanpert' (om letud vll 2005−2008) i Sündun Eläbzdusen loičendpert' (1995, om sauptud jumalanpertin sauvondan jäl'ghe).

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme päivkodid (nomer 1, 4..9), gimnazii (nomer 1), koume keskškolad (nomer 2, 3, 4), škol-internat lapsiden täht tervhuden röunatud voimusidenke, lapsiden sädamižen *Raduga talantov*-pert' («lahjakahiden jumalanbembel'»), čomamahtoiden škol, rajonan sportškol.

Nižnekamskan agrariž-tegimištoližen kolledžan filial nomer kaks' om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Водонапорная башня в Агрызе. 02.jpg|Vezičuhunduz Vokzal'nai-irdal (2020)
Памятник красноармейцам в Агрызе. 01.jpg|Rusttan Armijan 106 sodamehen velleskaum Vokzal'nai-irdal, vn 2020 nägu
Локомотивное депо Агрыза.jpg|Vedimdepo vl 2020
Agryz town, Republic of Tatarstan, Russia. Train station. Main view at the area.jpg|Raudtestancijan ühthine nägu (2011)
Agryz town, Republic of Tatarstan, Russia. Train station hall. Main view.jpg|*Agriz*-päraudtestancijan sauvuz vl 2011


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da Agrizan rajonan oficialine sait Tatarstanan Tazovaldkundan tobmuden portalal (''agryz.tatarstan.ru'').
Al'met'jevsk

**Al'met'jevsk** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Tatarstanan Tazovaldkundan suvipäivnouzmas. Se tazovaldkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, om Al'met'jevskan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1930), mülüb rajonha.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1720 kuti *Al'met'jevo*-külä, Al'met-mullan-alusenpanijan baškiran nimen mödhe. Aigan mändes se kändihe žiloks. Vn 1952 25. päiväl keväz'kud panihe žilod lidnanvuiččeks da nimitihe nügüdläižikš. Vn 1953 3. päivälpäi kül'mkud Al'met'jevsk om lidnan statusanke.

«Tatneft»-kompanijan päofis, sen «Tatnefteprom»-tütärkompanijan päfater, pompiden «Alnas»-tegim i torviden tegim kivivoi- da gazanveimiden täht sijadasoiš lidnas. Rahvahidenkeskeine «Sebruz-kivivoinveim» augotase lidnan veres. Čulkoiden da noskiden fabrik radab.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Zai-jogen hural randal (Kaman bassein). Matkad Kazanihesai om 265 km lodeheze.

Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz +4,4 C°, kezakun-elokun +19,0..+20,7 C°, tal'vkun-uhokun −10,2..−10,9 C°.

## Tobmuz
Al'met'jevsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Edeline lidnan da rajonan pämez' om Airat Hairullin (sügüz'ku 2015 — kezaku 2019).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 146 393 ristitud, se oti koume nelländest rajonan ristitištos, vn 2021 — 163 512 ristitud. Kaik 154 262 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 164 094 eläjad vl 2022.

Rahvahad (2010): totarlaižed — 55,2 %, venälaižed — 37,1 %, čuvašalaižed — 3,1 %, toižed rahvahad — 4,6 %.

Islaman kaks' pämečetid i religiikeskuz Riza Fahretdinan nimed pühäpertinke oma avaitud lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan Kazanin Jumalanmaman kafedraline päjumalanpert' om saudud. Protestantine (evangeližed hristanuskojad) «Toivon vest'»-pühäpert' om olmas mugažo.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Lidnan professionaližen opendusen valdkundaližed aluzkundad oma Al'met'jevskan valdkundaline kivivoin institut, kaks' tehnikumad, koume kolledžad da muzikškol täuz'kaznuziden täht.

## Transport
Avtobusad, trolleibusad, maršruttaksid da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Velotransportine infrastruktur om šingotadud.

Lähembaižed lendimportad sijadasoiš Bugul'm- i Neftekamsk- (*Begiševo*) lidnoiš. *Al'met'jevskai*-raudtestancii sijadase kahesas kilometras «Agriz — Akbaš»-jonol.

## Galerei

Мемориальный комплекс "Вечный огонь" г. Альметьевск.jpg|Suren sodan memorialine «Igähine lämoi»-kompleks (2019)
Almetyevsk, Tatarstan, Russia - panoramio.jpg|Religiikeskuz Riza Fahretdinan nimed pühäpertinke, vn 2009 nägu
Собор - panoramio (3).jpg|Kazanin Jumalanmaman kafedraline päjumalanpert', vn 2010 nägu
Tatneft HQ.jpg|«Tatneft»-kompanijan päfater vl 2020
Alnas.jpg|«Alnas»-tegim
Almetjewsk-Dramatheater-2006.jpg|Totaran dramteatr (2006)
Almetyevsk.jpg|Norišton keskuz (2009)
Almet Chess club.jpg|Šahmatklub (2005)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da Al'met'jevskan rajonan tobmuden sait (''almetyevsk.tatarstan.ru'').
Ardon (lidn)

**Ardon** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Pohjoižosetijan — Alanijan Tazovaldkundan keskuzpalan pohjoižes. Se om Ardonan rajonan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1824 kuti Venäman imperijan Ardonan varmitez kaičemha ted. Ühtes vodes sijaližed osetinalaižed heimod sirdaškanziba varmitesen seinile. Vl 1838 panihe kozakoiden *Ardonskai*-stanicad () osetinan eländpunktanno. Ühtištadihe Ardon-žilod Ardonskai-stanicanke oficialižeks i anttihe lidnan statusad nügüdläiženke nimitusenke vn 1964 heinkun 23. päiväl Venäman NFST:n Ülembaižen Nevondkundan Prezidiuman käskön mödhe.

Ardon šingotase šebnän i etilspirtan tegimil.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivlaskmas, ühtennimižen jogen hural randal ( «äred jogi» 102 km pitte, Terekan hura ližajogi), 418 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.

Matkad Vladikavkazhasai om koumekümne viž kilometrad suvipäivnouzmha. Lähembaižed lidnad oma Alagir 18 km suvhe i Digor 12 km päivlaskmha orhal vai avtotedme.

## Tobmuz
Bekan-žilo (, 189 rist. vl 2022) mülüb lidnankundha Ardonan ližaks. Lidnankundan pind om 165,12 km².

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 18 774 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 18 956 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 19 371 eläjad, lidnankundan — 19 556 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19 513 eläjad vl 2016.

Rahvahad (enamba 0,6 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): osetinalaižed — 78,1 %, venälaižed — 17,8 %, armenijalaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 2,7 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid (jumalanpert' i časoun') oma avaitud lidnas. Mugažo Aleksandrovskai missionerine hengeline seminarii radoi vll 1895−1918 (Ardonan hengeline škol vll 1887−1895), vspäi 2006 sauvuz om anttud jumalankodikundale, no ei ole kohetud vodele 2019.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.

Pohjoižkavkazan agrariž-tehnologine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden oficialine sait (''ardongorod.ru'').