open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Venälaižen Federacijan subjektad

Voden 1993 konstitucijan mödhe **[[Venälaine Federacii]] om federativine valdkund**. Venälaižes Federacijas om 83 subjektad (regionad): 21 tazovaldkundad, 46 agjad, 9 randad, 4 avtonomišt ümbrikod, 2 federaližen alištusen lidnad da 1 avtonomine agj.

## Tazovaldkundad

## Randad

## Agjad

## Federativižen alištusen lidnad

## Avtonomine agj

## Avtonomižed ümbrikod

## Toižed
Pol'šan kel'

**Pol'šan kel**' (ičeze nimitused: *język polski* vai *polszczyzna*) om pol'šanmalaižiden kel' da Pol'šanman Tazovaldkundan valdkundkel', mugažo EÜ:n üks' oficialižiš kelišpäi. Pol'šan kel' om indoevropine, slavine kel'.

Pagižijoiden lugu om enamb 40 mln ristituid (2007), sidä kesken 36,41 mln rist. elädas Pol'šanmas (vn 2011 rahvahanlugemine).

Kaikiš amuižemb kirjutadud purde om 14. voz'sadan «Sventokšiski-mägiden pühäpaginad» (pol'š. *Kazania Świętokrzyskie*). Paginoiden gruppad: Suren Pol'šanman, Penen Pol'šanman, mazoveckan, silezijan, kašuban. Kirjankel' om sätud ezmäižen kahten paginan alusel.

Reguliruindorganzacii om Pol'šan kelen Nevondkund (*Rada Języka Polskiego*) Pol'šanman Tedoakademijanno vn 1996 sügüz'kuspäi, sijadase Varšavan Stašican pert'kulus.

## Pol'šan kelen kirjamišt

Kaik 32 kirjant om pol'šan kelen kirjamištos:
Aa, Ąą, Bb, Cc, Ćć, Dd, Ee, Ęę, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Łł, Mm, Nn, Ńń, Oo, Óó, Pp, Rr, Ss, Śś, Tt, Uu, Ww, Yy, Zz, Źź, Żż.

Kirjamištos om mugažo 7 digrafad (*ch, cz, dz, dź, dż, sz, rz*) da trigraf *dzi*.

## Lugusanad
* **jeden** — üks' 
* **dwa** — kaks' 
* **trzy** — koume 
* **cztery** — nell' 
* **pięć** — viž 
* **sześć** — kuz' 
* **siedem** — seičeme 
* **osiem** — kahesa 
* **dziewięć** — ühesa 
* **dziesięć** — kümne
* **dwadzieścia** — kaks'kümne
* **trzydzieści** — koumekümne
* **sto** — sada
* **tysiąc** — tuha

## Frazad
* Cześć! — Tervhen!
* Jak masz na imię? — Kut sindai kuctas?
* Skąd jesteś? — Kugalaine oled?
* Gdzie mieszkasz? — Kus sinä eläd?
* Pa! / Do zobaczenia wkrótce! — Nägemižhesai!
* Dziękuję. — Kitän.

## Homaičendad
Präžan rahvahaline rajon

**Präžan rahvahaline rajon** (, karjalan keled: *Priäžän kanzalline piiri*, suomeks: *Prääsän kansallinen piiri*) om Venälaižen Federacijan Karjalan Tazovaldkundan municipaline ühtnik.

Administrativine keskuz om lidnanvuitte Präž-žilo.

## Istorii
Rajon om sätud vl 1930, uhokun 28. päivän VCIK:an käskön mödhe, ühtištadihe Pühäjärven i Sämjärven rajonid.

Vozil 1941−1944 Suomenman sodaväged oliba rajonas.

Vspäi 1956 enččen Vedljärven rajonan territorii mülüb Präžan rajonha päiči Tigvjärven küläkundas. Vozil 1963−1966 Präžan rajonan territorii mülüi Änižröunan rajonha.

Vn 2008 redukun 7. päiväspäi rajonan nimi om «rahvahaline»-sananke rajonan Nevondkundan pätandan mödhe.

## Geografijan andmused
Präžan rahvahaline rajon om Karjalan Tazovaldkundan suvine taho. Pind — 6 395 nellikkilometrad (kümnenz' sija tazovaldkundas 18:späi), saum vezid om 9,4 % (600 km²).

Om röunoid Venäman kudenke rajonanke:
* päivnouzmas Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan rajonanke;
* suves Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonanke;
* suves da suvipäivlaskmas Karjalan Tazovaldkundan Oloncan rahvahaliženke rajonanke;
* päivlaskmas Karjalan Tazovaldkundan Pit'krandan rajonanke;
* päivlaskmas da lodehes Karjalan Tazovaldkundan Sojärven rajonanke;
* pohjoižes Karjalan Tazovaldkundan Kondopogan rajonanke.

Reljef om kukhikaz mecakaz sodunu tazangišt. Joged mülüdas Atlantižen valdmeren basseinha, erigoitai pird Änižen i Ladogan basseinoiden keskes läbitab rajonan territorijad. Znamasine järv om Sämjärv () 266 km² pindanke rajonan pohjoižes.

Klimat om ven pehmed. Heinkun keskmäine lämuz om +16,3 C°, vilukun −10,7 C°.

Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (rugižkivi, ozrikkivi, mramor, sauvondkivi, savi), mec, kala, reskvezi.

Vspäi 2005 rajonan territorii jagase sečemeks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund da kuz' küläkundad.

## Eläjad
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 18 224 ristitud, vn 2010 — 14 664 ristitud, vn 2021 — 12 069 ristitud.

Kaik om 82 eländpunktad rajonas (vl 2005), niiden kesken üks' lidnanvuitte žilo, 14 külänvuittušt žilod, koume raudtestancijad kaikenaigaiženke ristitištonke da 63 küläd.

Toižed znamasižed eländpunktad oma Čaln-žilo (2,6 tuh. rist. vl 2013), Essoil-žilo (1,7 tuh. rist. vl 2013) da Matrosad-žilo (1,4 tuh. rist. vl 2016).

Rahvahad (enamba 5 % vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe): venälaižed — 46 %, karjalaižed — 37 %, suomalaižed — 6 %, vaugedvenälaižed — 5 %, toižed rahvahad — 6 %.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Präžan rahvahaližen rajonan oficialine sait (''pryazha.org''). (venäkelel)
* Präžan rahvahaline rajon Karjalan Tazovaldkundan oficialižel ''gov.karelia.ru''-saital. (venäkelel)
Kondopogan rajon

**Kondopogan rajon** (, ) om Venälaižen Federacijan Karjalan Tazovaldkundan municipaline ühtnik.

Administrativine keskuz om Kondopog-lidn (mülüb rajonha vspäi 2005). Siš eläb rajonan ristitišton nell' videndest.

## Istorii
Rajon om sädud vl 1927, elokun 29. päivän VCIK:an käskön mödhe. Kondopog-radnikžilo kändihe sen keskuseks.

Vspäi 1941 (reduku) vhesai 1944 (kezaku) Suomenman sodaväged oliba rajonas.

Sodan jäl'ghe udessündutihe rajonan ižandust. Sid' se eli lujas diversifikacijas läbi.

## Geografijan andmused
Kondopogan rajon om Karjalan Tazovaldkundan suvine taho. Pind — 5 951,48 nellikkilometrad (üks'toštkümnenz' sija tazovaldkundas 18:späi), saum vezid om videndez-nelländez. Mec (pedai, kuz') kazvab territorijan enambuses (enamba 70 %).

Om röunoid Karjalan Tazovaldkundan nellänke rajonanke:
* pohjoižes da päivnouzmas Medvežjegorskan rajonanke;
* suves Änižröunan rajonanke da Präžan rahvahaliženke rajonanke;
* päivlaskmas Sojärven rajonanke.

Joged mülüdas Atlantižen valdmeren basseinha. Änine lainištab rajonan päivnouzmaižid randoid. Kivač-vezilanktend sijadase rajonas.

Klimat om ven pehmed. Heinkun keskmäine lämuz om +16,4 C°, vilukun −10,9 C°.

Londuseližed varad oma titankivend, sauvondmaterialad (rugižkivi, ozrikkivi, diabaz, šungit, porfirit, lete), dolomit, mec, kala, reskvezi, gidroenergii.

Vspäi 2005 rajonan territorii jagase ühesaks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund da kahesa küläkundad.

## Eläjad
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 9 719 ristitud (44 582 Kondopoganke), vl 2010 — 41 114 ristitud (8 127 Kondopogata).

Kaik om 78 eländpunktad rajonas (vl 2005), niiden kesken üks' lidn, 13 žilod, nell' žilod raudtestancijanno da 60 küläd.

Toižed znamasižed eländpunktad oma Kendjärvi-žilo (1,5 tuh. rist. vl 2013), Jänišpol'-žilo (1,1 tuh. rist. vl 2013) da Hirvas-žilo (1,0 tuh. rist. vl 2013).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kondopogan rajonan oficialine sait (''amsu.kondopoga.ru''). 
* Kondopogan rajon Karjalan Tazovaldkundan oficialižel ''gov.karelia.ru''-saital.
Anusan rahvahaline rajon

**Anusan (Olonecan) rahvahaline rajon** (, , ) om Venälaižen Federacijan municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundan suves.

Administrativine keskuz om Anus-lidn.

## Istorii
Rajon om sätud vl 1927, elokun 29. päivän VCIK:an käskön mödhe. Vspäi 1930 enččen Vidlican rajonan territorii mülüb Olonecan rajonha.

Vozil 1941−1944 Suomenman sodaväged oliba rajonas.

Vspäi 2004 rajonan oficialine nimituz om «rahvahaline»-sananke.

## Geografijan andmused
Olonecan rahvahaline rajon om Karjalan Tazovaldkundan suvine taho. Pind — 3 988 nellikkilometrad (nell'toštkümnenz' sija tazovaldkundas 18:späi). Mecad da sod ottas territorijan ühesad kümnendest. Kavag'mecad oma enambuses (78 %), sidä kesken pedajikod oma levitadud (53 %).

Om röunoid Venäman nellänke rajonanke:
* päivnouzmas Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonanke;
* suvipäivnouzmas Leningradan agjan Pöudon rajonanke.
* lodehes Karjalan Tazovaldkundan Pit'krandan rajonanke;
* pohjoižes da pohjoižpäivnouzmas Karjalan Tazovaldkundan Präžan rahvahaliženke rajonanke.
Ladog lainištab rajonan suvipäivlaskmaižid randoid läz 120 km pitte.

Reljef om tazo tobjimalaz, om ülüzid pohjoižes i päivnouzmas. Kaikiš korktemb čokkoim om Raudasine-mägi () 97 m kortte valdmeren pindan päl. Joged mülüdas Ladogan da Atlantižen valdmeren basseinha. Kaik om 11 joged i 49 järved rajonas.

Klimat om ven pehmed. Heinkun keskmäine lämuz om +16,5 C°, vilukun −9,9 C°. Paneb sadegid 584 mm vodes.

Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (saved, letked, gravii), mineraline muju (mars-umbr), mec, kala, reskvezi.

Vspäi 2005 rajonan territorii jagase kümneks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund da ühesa küläkundad.

## Eläjad
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 27 034 ristitud, vn 2010 — 23 124 ristitud, vn 2021 — 19 011 ristitud.

Kaik 65 eländpunktad om rajonas (vl 2005), niiden kesken üks' lidn, kahesa külänvuittušt žilod da 56 küläd.

Toižed znamasižed eländpunktad oma Il'jinskii-žilo (2,8 tuh. rist. vl 2013), Vidlic-žilo (1,6 tuh. rist. vl 2013) da Tuks-külä (1,1 tuh. rist. vl 2015).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Anusan rahvahaližen rajonan oficialine sait (''olon-rayon.ru''). (venäkelel)
* Anusan rahvahaline rajon Karjalan Tazovaldkundan oficialižel ''gov.karelia.ru''-saital. (venäkelel)
Venälaižen Federacijan Federaline suim

**Venälaižen Federacijan Federaline suim** () om Venäman parlament. Se om olmas vn 1994 vilukuspäi.

Federaline suim om kaks'kodiine (kaks' palatad), kaik om 620 ezitajad (deputatad), ratas kaikenaigaižikš. Kodid sijadasoiš Moskvan keskuses, 1 kilometras keskneze Sur' Dmitrovk-irdadme. Palatad tehtas ištundoid eriži päiči statjoiš kundlemha kedä-se völ. Venäman Konstitucii märičeb suimad kirjutusil nomer 5, 95, 99 i 100.

Ülähäine kodi (palat) om **[[Federacijan nevondkund]]** (). Se radab partijatomal alusel, mülütab 170 ezitajad vspäi 2014 — kaks' ezitajad kaikuččes federacijan subjektaspäi. Region valičeb üht ezitajad käskusenandajan tobmuden suimaspäi da üht ezitajad radonoigendajas tobmudespäi. Sen ližaks, prezident voib ližata ičeze ezitajiden kümnendest, nimitadas heid «Venälaižen Federacijan ezitajikš». Senatoran radnikoičendan strokun hätkeližuz voib olda mitte taht.

Alahaine kodi nimitase **[[Valdkundaline Dum|Valdkundaližeks Dumaks]]** (lühüdas *Gosdum:aks*, , *Госдума*), valitas 450 ezitajad kaikel rahvahal partijoiden ühtnendanke videks vodeks.

Prezident pidab ezinendad kerdan vodes edel Federaližen suiman ühtnijoid oigendamha käskusišton korrektiruindan strategijad.


Fail:Здание Совета Федерации.jpg|Federacijan nevondkund
Fail:Building of Council of Labor and Defense, Moscow.jpg|Valdkundaline Dum


## Irdkosketused
* Federacijan nevondkundan oficialine sait (''council.gov.ru''). 
* Valdkundaližen Duman oficialine sait (''duma.gov.ru''). 
* Federaline suim Venäman valdkundaližen tobmuden organoiden serveral (*gov.ru*) venän kelel i anglijan kelel.
Sojärven rajon

**Sojärven rajon** (, , ) om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundas, Venälaižes Federacijas.

Administrativine keskuz om Sojärv-lidn. Siš eläb rajonan ristitišton viž ühesandest.

## Istorii
Rajon om sätud vn 1940 heinkus enččel Suomenman territorijal, anttihe sidä Tal'vsodan jäl'ghe. Sojärv-žilo kändihe lidnaks da rajonan keskuseks.

Vozil 1941−1944 Suomenman sodaväged oliba rajonas.

Vspäi 1957 enččen Petrovskan rajonan territorii om jagadud Sojärven da Kondopogan rajoniden keskes. Vl 1964 anttihe Veškelican küläkundad rajonha Änižröunan rajonaspäi. Vl 1982 sijatihe Gumarinon küläkundad rajonha Medvežjegorskan rajonaspäi.

## Geografijan andmused
Sojärven rajon om Karjalan Tazovaldkundan suvipäivlaskmaine taho. Pind — 13 731 nellikkilometrad (koumanz' sija tazovaldkundas 18:späi).

Om röunoid Suomenmanke da Karjalan Tazovaldkundan kudenke rajonanke:
* päivnouzmmas Kondopogan rajonanke;
* suvipäivnouzmas Präžan rahvahaliženke rajonanke;
* suvipäivlaskmas Pit'krandan i Sortavalan rajonidenke;
* päivlaskmas Suomenman Pohjoižkarjal-agjanke;
* pohjoižes Mujezerskijan rajonanke;
* pohjoižpäivnouzmas Medvežjegorskan rajonanke.

Kaik om 1800 järved da 490 pen't joged rajonan territorijas. Joged mülüdas Atlantižen valdmeren basseinha. Znamasižed järved oma Sojärv (58,6 km²), Salonjärv (46 km²) da Loimolanjärv (20,7 km²).

Londuseližed varad oma turbaz, nikel', sauvondmaterialad (ozrikkivi, rusked mramor, gabrodiabaz, saved, letked, gravii), pirit, mec, kala, reskvezi.

Vspäi 2005 rajonan territorii jagase videks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund da nell' küläkundad.

## Eläjad
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 24 028 ristitud, vn 2010 — 18 814 ristitud, vn 2021 — 13 078 ristitud.

Kaik om 27 eländpunktad rajonas (vl 2005), niiden kesken üks' lidn, 18 külänvuittušt žilod, kaks' raudtestancijad kaikenaigaiženke ristitištonke da kuz' küläd.

Toižed znamasižed eländpunktad oma Porosjärv-žilo (2,6 tuh. rist. vl 2013) da Naistenjärv-žilo (1,2 tuh. rist. vl 2013).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Sojärven rajonan oficialine sait (''suojarvi.ru''). (venäkelel)
* Sojärven rajon Karjalan Tazovaldkundan oficialižel ''gov.karelia.ru''-saital. (venäkelel)
Pol'šanmalaižed

**Pol'šanmalaižed** ( [pɔˈlat͡sɨ], mez' üks'lugus: *Polak*, naine üks'lugus: *Polka*) oma indoevropalaine, slavine rahvaz. Elädas Pol'šanmas da lähižiš maiš (Čehanma, Litvanma, Vaugedvenäma), om äi eläjid pol'šan augotižlibundanke Amerikas.

Pol'šanmalaižiden rahvankel' om pol'šan kel', AÜV:oiden i Kanadan eläjad pagištas anglijan kelel mugažo. Eläjiden Pol'šanmas uskond om katoline jumalankodikund nacionaližen valdkundan alusenpanendan aigaspäi.

## Istorii
Rahvahan erine istorii zavodihe 10. voz'sadal meiden erad. Ezmäižed valdkundad oliba sätud nügüdläižen Pol'šanman päivlaskmas. Ven reljef i sijaduz ristteil kucuiba migrantoiden äjüt Evropan toižiš regionoišpäi. Reč Pospolitai-valdkund oli olmas voz'sadoiš, i sen tolerantine politik rahvahan vähembusiden kosketaden vedi etnižiden gruppiden kirjavannoks mülükundannoks.

Erinedas rahvahan etnografižid gruppid geografižen sijadusen mödhe Pol'šanmas (keskuzregion, Sur' Pol'šanma, Pen' Pol'šanma, Mererand, Silezii), mugažo om severz'-se subetnižid gruppid — guralid, kašubad (kaičiba kel't i rahvahanveroid), mazurad, kurpad (alištuiba assimiläcijale läz täuzin) da toižed.

## Leviganduz
Pol'šanmalaižiden i rahvahanikoiden pol'šan augotižlibundanke lugu om 55..60 millionad ristituid mirus, sidä kesken Pol'šanmas 38 mln (enamba 97 % ristitištos), AÜV:oiš 10,6 mln (2015), Brazilijas 2,4 mln (2015), Saksanmas 2,25 mln (2018), Francijas 1,35 mln (2012), Kanadas 1 mln (2013), Sures Britanijas 695 tuh. (2019), Argentinas 500 tuhad (2014).

Pol'šanmalaižed oma EÜ:n kudenz' rahvaz lugumäran mödhe.

## Homaičendad
Pit'krandan rajon

**Pit'krandan rajon** (venäkelel: *Питкярантский район*, ) om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundas, Venälaižes Federacijas.

Administrativine keskuz om Pit'krand-lidn. Siš eläb rajonan ristitišton nell' seičemendest.

## Geografijan andmused
Pit'krandan rajon om Karjalan Tazovaldkundan suvipäivlaskmaine taho. Pind — 2 254 nellikkilometrad (15nz' sija tazovaldkundas 18späi).

Om röunoid Karjalan Tazovaldkundan nellänke rajonanke:
* päivlaskmas da lodehes Sortavalan rajonanke;
* pohjoižpäivnouzmas Sojärven rajonanke;
* päivnouzmas Präžan rahvahaližen rajonanke;
* suvipäivnouzmas Olonecan rahvahaližen rajonanke.

Joged mülüdas Atlantižen valdmeren basseinha, kaik ned oma lühüdad da kohubad. Ladog lainištab rajonan suvipäivlaskmaižid randoid. Sen ližaks, läz kaht sadad penid järvid om olmas rajonas.

Londuseližed varad oma äimetalližed kivendod (vas'k, tin, raud), urankivend, sauvondmaterialad (rugižkivi, ozrikkivi, špat, šebin'), pol'kalližarvoižed kived (granatad), mec, reskvezi.

Vspäi 2005 rajonan territorii jagase videks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund da nell' küläkundad.

## Eläjad
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 23 844 ristitud, vl 2010 — 19 895 ristitud.

Kaik om 36 eländpunktad rajonas (vl 2005), niiden kesken üks' lidn, viž žilod, üks' raudtestancii da 29 küläd.

Toižed znamasižed eländpunktad oma Läskel'-žilo (2,9 tuh. rist. vl 2013) da Salmi-žilo (2,2 tuh. rist. vl 2013).

## Irdkosketused
* Pit'krandan rajonan oficialine sait (''admin.pit.su''). 
* Pit'krandan rajon Karjalan Tazovaldkundan oficialižel ''gov.karelia.ru''-saital. (venäkelel)
Bolgarijan kel'

**Bolgarijan kel**' (ičeze nimituz: *български език*) om bolgarijalaižiden kel' da Bolgarijan valdkundkel'.

## Ühthižed andmused
Nece kel' om indoevropine, slavine kel'. Mülüb slavižiden keliden suvižhe alagruppha. Pagižijoiden lugu om läz 9 millionad ristituid mamankeleks (2008) da 1 mln toižeks keleks. Pagištas Bolgarijas (7,2 mln vl 2015), Pohjoižmakedonijan Tazovaldkundas (2,0 mln, oficialine kirjkel'), Turkanman lodehes, Serbijan päivnouzmas, Grekanman pohjoižes, Ukrainan Odessan agjan päivlaskmas, AÜV:oiš (57 tuh. vl 2008).

Tetas kümnes paginoiden gruppas: koume päivnouzmašt, nell' päivlaskmašt, kaks' Makedonijas i emigrantoiden paginad. Reguliruindorganizacii om Bolgarijan Tedoakademijan Bolgarijan kelen institut (bolg.: *Институт за български език*), sijadase Sofijas, radab vspäi 1942.

Ičeze šingoteses kel' läbiti nenid pordoid: edel kirjkel't (edel 9. voz'sadad), amuižbolgarijan (9.−12. voz'sadad), keskbolgarijan (12.−16. voz'sadad), udenbolgarijan (jätktase 16. voz'sadaspäi).

## Kirjamišt
Om 30 kirjant bolgarijan kelen kirjamištos:

Jäl'gmäine kirjamišton reform oli vl 1945, se heiti kaht kirjant kävutandaspäi (Ѫ *goläm jus* i Ѣ *je dvoino*).

## Grammatik
Slavižiden keliden tobjan palan erineden, analitizm harakterizuib bolgarijan kel't: läz ei ole kändoid (om pronominoiš vaiše), prepozicijad i sanoiden järgenduz otiba kändoiden funkcijoid; definitine artikl' kävutase i sijadase sanan lopus. Vaiše makedonijan kel' kävutab artiklid bolgarijan kelen ližaks slavižiden keliden keskes.

Pronominad kaičiba erasiden-se kändoiden formid: nominativ, akkuzativ i dativ. Kaks' lugud oma: üks'lugu i äilugu. Koume grammatišt sugud: mužiksugu, naižsugu, kesksugu. Ei ole verban infinitivad, vajehnikoiš prezensan üks'lugun 1. personan form ozutase. Männuden aigan nell' toižendad oma kaičenus: aorist (kävutase enamba), imperfekt (ottase paksus), perfekt, plüskvamperfekt. Slavižiden keliden enambuz kadoti sidä jagod. Niiden-žo erineden, nell' modust om bolgarijan keles tegendan ümbrikirjutamižen täht: järgeližed koume (indikativ, imperativ, kondicional), i renarativ, ku pagižii ei olend todištajaks oikti i starinoičeb tegendas, kudamban todesižuz voib olda väran.

## Lugusanad
* **един** — üks' 
* **два** — kaks' 
* **три** — koume 
* **четири** — nell' 
* **пет** — viž 
* **шест** — kuz' 
* **седем** — seičeme 
* **осем** — kahesa 
* **девет** — ühesa 
* **десет** — kümne
* **двадесет** — kaks'kümne
* **тридесет** — koumekümne
* **сто** — sada
* **хиляда** — tuha

## Frazad
* Здравейте! — Tervhen!
* Как се казваш? — Kut sindai kuctas?
* От къде си? — Kugalaine oled?
* Къде живееш? — Kus sinä eläd?
* Довиждане! — Nägemižhesai!
* Благодаря ти. — Kitän.

## Erased toižed sanad
* mužik — мъж
* mam — майка
* minä — аз
* hän — той/тя/то
* sanuda — казвам
* kirj — книга
* vauged — бял
* kivi — камък

## Homaičendad
Kolpino

**Kolpino** (, ) om Venäman lidn da municipaline ühtnik Piterin i sen Kolpinon rajonas suvipäivnouzmas. Vspäi 2011 om Venäman sodahoštusen lidnaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1722 kuti radnikslabad' pilindmellicanno sauvomha laivoid. Šingotihe laivansauvomižen tegimil. Sai lidnan statusad vl 1912. Vn 1918 9. päiväl semendkud Nevondkundaline tobmuz kävuti azegištod proletariatad vaste ezmäižen kerdan — ambui Ižoran tegimiden radnikoid, kudambad kävuiba sen tobmust vaste.

Kolpino šingotase Ižoran tegimil (energomašiništonsauvomine i suren diametran torved), metallan valamižtegimil (ezitegesed tegimišton äjiden sarakoiden täht), sauvondmaterialiden tegimil (savič, gipsmaterialad, lämuzizoläcii, sauvondpolimerad), söndtavaroiden edheotandoil, avtodetaliden pästandal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Nevanveren alangištos, Ižor-jogen alajoksmusen randoil (, Nevan hura ližajogi). Matkad Piterin keskushesai om 35 km lodeheze. Leningradan agjan Tosnon rajonan Tel'manan lidn sijadase ani suvhe lidnaspäi.

Kolpino ühtenzoitase avtobusoil Piterin metrostancijoidenke da Piterin regionan lidnoidenke. «Piter — Moskv»-raudte läbitab lidnad.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 138 979 ristitud, rajonan koume nelländest. Kaik 144 901 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb ristitišt oli 145 tuh. eläjid vll 1991−1992 i 149 156 eläjad vl 2020.

Ortodoksižen hristanuskondan üks'toštkümne pühäpertid oma saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (uz', letihe vll 2003−2009), viž jumalanpertid i viž časounäd. Baptizman jumalanpert' i katoline časoun' oma avaitud mugažo.

Ižoran kolledž i Tegimišttehnologijoiden akademii oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Galerei

6190. Building of the Kolpinsky District Administration.jpg|Kolpinon rajonan administracijan sauvuz (2018, vhesai 2016 «Ižorskije Zavodi»-edheotandan kontor)
Kolpino Gorodskoy sad14.jpg|Sündun Voznesenjan jumalanpert' (ortodoksine hristanuskond) Ižoranjogen randal, vn 2009 nägu lidnan saduspäi
Troitsky-sobor Izhora river and Bridge.jpg|Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' Ižoranjogen randal
Rusty smoke above building of Izhorskiye Zavody 2011.jpg|«Ižorskije Zavodi»-edheotandan («Ižoran tegimed») üks' sauvusišpäi (2011)
Колпино - panoramio (4).jpg|Ižoran kolledž (huralpäi, ende proflicei, profškol nomer 6)
DK Izhorsky and bridge (Kolpino).jpg|«Ižorskii»-kul'turkeskuz (2009) i sild Ižoras päliči
City Polyclinic 71 Pavlovskaya Street Kolpino 2017.jpg|Lidnan poliklinik nomer 71 vl 2017
Kolpino prZavodskoy2.jpg|Läžundkodi lapsiden täht nomer 22 vl 2009
6209. Kolpino. Water sports complex "Izhorets".jpg|«Ižorec»-vezisportkompleks vl 2018
RS Kolpino.jpg|Raudteplatformad Kolpino-stancijal (2017)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan uzištoiden sait (''newskolpino.ru'').
Krasnoje Selo

**Krasnoje Selo** (, vepsäks «rusked/čoma žilo», ) om Venäman lidn Piterin röunoiš, sen suves. Se mülüb Krasnosel'skii-rajonha, otab sen suvipalad.

## Istorii
Petr I pani eländpunktan alust vl 1714 kuti *Pert'kulun Krasnoje*-žilo () sijadamha bumagfabrikad. 19. voz'sadal Krasnoje Selo oli Venäman imperijan sodavägiden kezaližeks päsijaduseks. Žilo sai lidnan statusad vl 1925.

Krasnoje Selo šingotase plastmassantegimel da karvanfabrikal. Edel 2003. vot bumagfabrik radoi mugažo.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Ižoran ülüden kukhil. Nimetoi-järv da Dudergofk-jogi oma ülüden pohjanno.

Ühtennimine raudtestancii ühtenzoitab lidnad Baltijan päraudtestancijanke. Kaik om koume raudtestancijad, mugažo avtobusstancii om saudud. Lähembaine metro om Prospekt Veteranov-metrostancii.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahalugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 44 323 ristitud. Kaik 55 550 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 59 066 eläjad vl 2020 i om nügüd'.

Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma avaitud lidnas: koume jumalanpertid i časoun'.

Krasnosel'skii-kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Красное Село. Водонапорная башня 03.jpg|Vezičuhunduz (2018)
Красное Село. Троицкая церковь 07.jpg|Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert', vn 2021 nägu
Дворец великого князя Михаила Павловича.jpg|Suren Mihail Pavlovič-ruhtinasen pert'kulu i Pert'kulun puišt vl 2015
Проспект Ленина (Красное Село)4.JPG|Sildansauvondan organizacijan kontor i kommertine sauvuz
Krasnoe selo railway station1.jpg|*Krasnoje Selo*-raudtestancii, sen sauvuz i torg päraudtestancijanno (2021)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Municipaližen «Krasnoje Selo-lidn»-ühtnikan tobmuden sait (''krasnoe-selo.ru'').
Lomonosov (lidn)

**Lomonosov** (, ) om Venäman lidn da meriport Piterin röunoiš. Vspäi 2011 om Venäman sodahoštusen lidnaks. Se mülüb Petrodvorecan rajonha, otab sen päivlaskmašt palad. Mugažo Leningradan agjan Lomonosovan rajonan ohjandusen aluzkundad sijadasoiš lidnas.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1710 kuti *Menšikovan pert'kulu* lähiženke tahondanke. Vspäi 1727 sen nimi lähevenujanke žilonke oli **Oranijenbaum** (, , ), raudtestancijoiden nimed (Oranijenbaum I i Oranijenbaum II) oma mugoižed tähäsai. Žilo sai lidnan statusad vl 1780. Vl 1948 udesnimitihe lidnad nügüdläižikš Mihail Lomonosov-tedomehen kanzannimen mödhe.

Lomonosov-lidn šingotase ladimensauvomižel, raudten passažirvagonoiden südäimen tehmižel, sauvondmaterialiden edheotandoil (mecan ümbriradmine).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Suomen lahten suvirandal, Karast-jogensunno ().

Matkad Piterin keskuzpalhasai om koumekümne kilometrad päivnouzmha orhal. Lähembaižed lidnad oma Piterin regionan Petergof suvipäivnouzmha i Kronštadt pohjoižhe.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 42 505 ristitud, vn 2021 — 39 147 ristitud. Kaik 43 182 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 43 300 eläjad vl 1979 i 43 182 eläjad vl 2017, vajehtihe 42..43 tuh. eläjid röunoiš vll 2010−2020.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks'toštkümne pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikoi-arhangelan päjumalanpert', seičeme jumalanpertid, kodijumalanpert' i koume časounäd. Niiden ližaks nell' jumalanpertid ei ole kaičenus.

Sodamerilaivišton Lomonosovan merikolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

Municipaližen ühtnikan pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeline municipalitetan pämez' om Aleksandr Kornejev (viluku 2017 — reduku 2019).

## Transport
Kaks' raudteplatformad (Martiškino, Kronštadtan Kolonii) oma kahten raudtestancijan ližaks, ezilidnelektrojonused ühtenzoittas lidnad Baltijan päraudtestancijanke. Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes. Bronk-meriport () om saudud jüguiden täht, se radaškanzi vn 2015 lopus, Piterin Suren portan üks'jäine terminal suriden laivoiden täht (ujudas 13 metrhasai süvütte).

Lähembaine metro om Avtovo- da Kirovskii zavod-metrostancijad, avtobusad ühtenzoittas lidnad niidenke.

## Galerei

Ломоносов. Дворцовый пр. 40 01.jpg|Sijaližen administracijan sauvuz (2016)
ArchMichael.jpg|Mikoi-arhangelan päjumalanpert', vn 2012 nägu
Ломоносовский деревоперерабатывающий завод.jpg|Lomonosovan punümbriradai tegim vl 2015
Ломоносов. Дворцовый пр. 12 01.jpg|Kul'turkeskuz (2017)
Ораниенбаум-1.JPG|*Oranijenbaum I*-raudtestancii vl 2009


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Municipaližen ühtnikan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''mo-lomonosov.ru'').
Pavlovsk (Piter)

**Pavlovsk** (, ) om Venäman lidn federacijan Piter-subjektan administrativižiden röunoiden südäimes. Se mülüb Puškinan rajonha.

## Istorii
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1777 kuti *Pavlovskoje*-žilo (), konz Jekaterina II lahjoiči sidä mad ičeze poigale, tulijale Pavel-imperatorale. Žilo sai lidnan statusad vl 1796 *Pavlovsk*-nimenke. Vozil 1918−1944 lidnan nimi oli *Sluck* (Vera Sluckaja-revolücionernaižen kanzannimen mödhe).

Pavlovsk šingotase turizmal (pol'tošt millionad ristituid vodes), nahkgalanterejan fabrikal (sumkad da aksessuarad) i kahtel tipografijal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase subjektan i rajonan suves, Slavänk-jogen randoil, Nevan alangišton hural randpolel. Matkad Piterin rengazavtotehesai om läz vižtoštkümned kilometrad pohjoižhe. Pavlovsk röunatab Puškin-lidnanke lodehes. Pavlovskan puišt (kuz' nellikkilometrad) otab lidnan pohjoižpäivnouzmpol't.

*Pavlovsk*-raudtestancii sijadase Puškin-lidnan röunal. Raudtesarak om Pavlovskan jäl'ghe, i tulijad Piterišpäi jonused ajadas Suren Uz'lidnan vai Vitebskan raudteidme. Matkad Pavlovsk-raudtestancijaspäi Vitebskan päraudtestancijhasai om 25 km pohjoižhe.

## Tobmuz
Municipaližen ühtnikan pämez' om Pavlovsk-lidnan Municipaližen nevondkundan ezimez'. Lidnan Sijaližen administracijan pämez' om Alla Kozlova vn 2019 redukuspäi. Edeline administracijan pämez' om Mihail Sizrancev (*Михаил Сызранцев*), radoi edel vn 2019 redukud.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 087 ristitud. Kaik 16 792 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23 tuhad eläjid vl 1935 i 24..25 tuhad eläjid vll 1979−1998 (25 500 rist. vl 1989), sid' vajehtihe lidnan röunoid.

Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma letud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert', nell' jumalanpertid i kaks' časounäd. Lüteranine pühäpert' om saudud.

Regionidenkeskeine reabilitacine keskuz (kolledž) personoiden täht kulemižen problemoidenke om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Pavlovsky Palace 01.jpg|Pavlovskan pert'kulu (2013)
Собор Николая Чудотворца.JPG|Ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert', vn 2011 nägu
Статуя льва у подножия Трельяжной лестницы в Паловске.jpg|Mariental'-puišt vl 2014
250. Павловск. Крепость БИП.JPG|BIP-lidnuz (2014)
Pavlovsk Railway Station 01.jpg|*Pavlovsk*-päraudtestancijan sauvuz vl 2013


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Municipaližen ühtnikan tobmuden oficialine sait (''mo-pavlovsk.ru'').
Sestroreck

**Sestroreck** (,  — znamoičeb «čigičaiženjogi»,  — vepsän kirjamil «Süsterbek») om Venäman kurortlidn Piterin administrativižiš röunoiš. Se mülüb Kurortan rajonha.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1643 kuti ročine torguindjarmank, om nimitadud jogen mödhe. Vspäi 1703 se om Venäman žilo.

Vl 1724 azegtegim zavodi radod. Vl 1735 metallurgine tegim avaižihe, se radaškanzi sijaližel raudkivendol. Vozil 1868 luja lämoipalo tegihe žilos. Žilo sai lidnan statusad vl 1925. Vozil 1918−1940 oli röunmas, valdkundröun Suomenmanke oli kahtes kilometras pohjoižhe lidnaspäi.

Sestroreck šingotase avtosauvomižel (Hönde:n tegim), leibäntegimel, «Salüt»-omblendfabrikal. Turizm da lebu oma populärižed täs, 13 sanatorijad da lebukodid oma avaitud, turistine baz radab, gol'fklub i jahtklub oma, koume adivpertid. Edel 2008. vot instrumentaline tegim radoi (specialine i instrument elektronižen sarakon täht, ratud diamantad; edel 1923. vot azegtegim), sid' sen tehmine oli sirtud Piterin Hebonlaht-territorijha Merenrandaižes rajonas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Suomen lahten pohjoižrandal i Sestroreckii Razliv-järven päivlaskmaižel randal. Leterand om madal, 50 metrhasai levette.

Matkad *Sestroreck*-raudtestancijaspäi Suomenman päraudtestancijhasai om koumekümne nell' kilometrad suvipäivnouzmha.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 37 248 ristitud, vn 2021 — 45 192 ristitud. Kaik 40 570 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma saudud lidnas: phh. Pedroin da Pauloin jumalanpert', ph. Ksenija Piterilaižen jumalanpert', viž časounäd. Niiden ližaks kaks' Spasan Toižetamižen jumalanpertid ei ole kaičenus.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Sestroreckan tehnologine kolledž Sergei Mosinan nimed om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

Municipaližen ühtnikan pämez' om sen nevondkundan ezimez'. Edeline ühtnikan pämez' om Aleksandr Bel'skii (reduku 2014—).

## Transport
Kundaline transport om avtobusad (12 maršrutad) i ezilidnelektrojonused. Ühtennimine *Sestroreck*-raudtestancii da viž raudteplatformad seištas «Piter — Beloostrov»-raudtekeskustal.

Avtobusad ühtenzoittas lidnad Piterin metropolitenan seičemenke stancijanke i lähižidenke ezilidnoidenke.

## Galerei

Исполком Сестрорецка.JPG|Kurortan rajonan administracijan sauvuz (2010)
Церковь Петра и Павла и часовня Николая Чудотворца - panoramio.jpg|Phh. Pedroin da Pauloin jumalanpert' i ph. Mikulai-čudonsädajan časoun', vn 2011 nägu
Сестрорецк СПб1 Автозавод Хёндэй.jpg|«Hyundai»-kompanijan avtotegim vl 2010
Детская поликлиника Сестрорецка.JPG|Poliklinik lapsiden täht (2010)
RZD Sestroretsk station buildings. (27872194573).jpg|*Sestroreck*-raudtestancijan sauvuz (2016)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden oficialine sait (''sestroretsk.spb.ru'').
Indii (himine element)

**Indii** (*In* — *indium* latinan kelel) om nell'kümne ühesanz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om koumandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan päalagruppas, IIIA), tabluden videndes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element vasttase Man kores koume kerdad paksumb mi hobed, indijan pala — 0,21 grammad tonnas, voib löuta sidä puhthas olendas.

Germanižed Ferdinand Raih- i Teodor Rihter-himikad avaižiba indijan vl 1863 spektroskopijal, erigoitiba puhtast metallad vodes sen jäl'ghe. Om nimitadud indigo-mujun jonon spektras tagut.

## Fizižed ičendad

Indii om tagokaz, lujas pehmed hobedaižvauged metall. Irdpol'ne nägu om cinkan pojav. Kändase üläveimeks 3,41 K lämudel.

Atommass — 114,818. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 7,31 g/sm³. Suladandlämuz — 429,75 K (156,6 C°). Kehundlämuz — 2345 K (2072 C°).

Londuseline indii kogoneb kahtes izotopaspäi: stabiline 113In (4,29 %) i β-vähänradioaktivine 115In (95,71 %, T½=4,4 × 1014 vot, kändase tinaks). Sen ližaks tetas 37 ratud radioaktivišt izotopad 97..112, 114, 116..135 atommassanke i niiden 47 izomärad. Kaikiš hätkemban 111In-izotopan pol'čihodamižen pord om 2,8 päivest, sid' 110In (T½=4,9 časud) i indii-109 (4,2 časud), mugažo 114m1In-izomär (T½=49,5 päivest), 115mIn-izomär (4,5 časud) i 113mIn-izomär (1,66 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomerad 100..102), β- i neitronižen (nomerad 127..134) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš kadmijaks vai tinaks, indii-112, -114 i 116 — molembikš, izotopad 100..102 — kadmijaks i hobedaks.

## Himižed ičendad
Indijan himižed ičendad koskudas lujas alüminijan da gallijan ičendoihe. Ei ole reakcijoid muglidenke. Muigotandmär oleleb +1 i +3, koumevalentižed ühtnendad oma kaikiš enamba seižujad. Metall palab siniženke leskusenke il'mas enamba 800 C° lämudel i sädab hapandust.

## Samine da kävutand

Sadas indijad cinkan kivendon ümbriradmiženke tobjimalaz. Kävutadas metallan enamba pol't tehmaha sensorekranid. Pätegijad vl 2016 — Kitai (290 tonnad) i Suvikorei (195 tonnad), arv — 240 US$ kilogrammas (2016).

Ei ole löutud indijan biologišt rolid.

## Irdkosketused
* Indii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz indijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Antimonii

**Antimonii** (*Sb* — *stibium* latinan kelel) om vižkümne ühtenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om videndestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — videnden gruppan päalagruppas, VA), tabluden videndes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Antimonii om tutab ristituile amu lujas. Tehtihe astjoid Päivnouzmmas viž tuhad vozid tagaz, mujutadihe kül'mid antimonitan (Sb2S3) tuhkal Amuižes Egiptas 19. voz'sadaspäi EME. Nimi om sündnu elementan arabižes *athimar*-nimitusespäi ezimeletaden, *antimonium*-sana ozutaškanzi araban medicinižiden purtkiden kändusiš vll 1050−1100.

Element om harv londuses, 0,2..0,5 grammad tonnas. Ei voi löuta antimonijad puhthas olendas, no sen ühtnendad oma enamba mi sadas mineraloiden keskes.

## Fizižed ičendad

Puhtaz antimonii om hoštai metalloid (pol'metall) siniženke ližamujunke. Antimonijal om mugažo metalloiden ičendoid. Tetas nell' metallišt allotropišt modifikacijad erazvuiččil painuzil i koume amorfišt (poukahtuzsubstancii, must i pakuine).

Atommass — 121,760. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 6,697 g/sm³. Suladandlämuz — 903,78 K (630,63 C°). Kehundlämuz — 1908 K (1635 C°).

Londuseline antimonii kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 121Sb (57,36 %) i 123Sb (42,64 %). Sen ližaks, 35 ratud radioaktivišt izotopad oma olmas 103..120, 122, 124..139 atommassanke, i niiden 29 izomärad. Kaikiš hätkemb om 125Sb-izotop 2,76 vot pol'čihodamižen pordonke, sid' 124Sb (T½=60,2 päivest) i antimonii-126 (12,35 päivest), mugažo 120m1Sb-izomär (T½=5,76 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas α-, β- i protonižen (nomer 104), β- i protonižen (nomerad 105 i 108), β- i neitronižen (nomerad 135..138) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš tinaks vai telluraks, izotop 122 — molembikš, izotopad 104, 105 i 108 — tinaks i indijaks.

## Kävutand
Nügüd'aigan ottas kävutamižhe antimonijad elektronikas (diodad, infrarusttad andimed, pol'veimiden legiruind) i pörutügiden tehmižes (babbit — tinan vai hahktinan ühthesuladuz antimonijanke da vas'kenke päpaloin). Tehtas ühthesuladusid hahktinanke, kabeliden korid, ambundazegid, trassirujid pul'kid.

Vl 2010 pästtihe antimonijan 196,5 tuhad tonnoid, sidä kesken 39,5 tuhad tonnoid reciklingan rezul'tataks. Pätegii — Kitai (koume nelländest), toižed sured tegijad (koume..nell' procentad) oma Venäma (Saha Tazovaldkund), Mjanmar, Kanad, Tadžikistan, Bolivii.

## Irdkosketused
* Antimonii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz antimonijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Tellur

**Tellur** (*Te* — *tellurium* latinan kelel) om vižkümne kahtenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kudendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kudenden gruppan päalagruppas, VIA), tabluden videndes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om lujas harv Man kores, 0,01 grammad tonnas, no voib löuta sidä puhthas olendas (ičesündui tellur) i enamba mi sadas mineraloiden keskes. Vl 1798 avstrine Martin Genrih Klaprot-himik sai puhtast tellurad ezmäižen kerdan da avaiži sen ičendoid.

Tellur da kaik sen ühtnendad oma morijad!

## Fizižed ičendad

Puhtaz tellur om räbed hobedaižvauged metalloid (pol'metall) lujanke metallhoštanke. Diamagnetik i pol'veim. Kristalline segluz om geksagonaline.

Atommass — 127,60. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 6,24 g/sm³. Suladandlämuz — 722,66 K (449,51 C°). Kehundlämuz — 1261 K (988 C°).

Londuseline tellur kogoneb kahesas izotopaspäi, niišpäi kuz' oma stabiližed, atommassoidenke: 120 (0,09 %), 122 (2,55 %), 123 (0,89 %), 124 (4,74 %), 125 (7,07 %), 126 (18,84 %), i kaks' oma vähäradioaktivižed: 128Te (31,74 %, T½=2,2 × 1024 vot, kaikiš hätkemb löutud pord radionuklidoiden keskes, kändase ksenonaks) i 130Te (34,08 %, T½ — 8,2 × 1020 vot, kändase ksenonaks). Tetas 30 ratud radioaktivišt izotopad 105..119, 121, 127, 129, 131..142 atommassanke, sen ližaks 17 izomärad om olmas. Niiden kesken kaikiš hätkembad oma koume izomärad: 121mTe-izomär 154 päiväd pol'čihodamižen pordonke, 123mTe (T½=119 päiväd) i 127mTe (T½=109 päiväd). Kaikiš hätkembad ratud izotopad oma 121Te (T½=19,16 päivest), 118Te (kuz' päivest) i 132Te (3,2 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas α-čihodamižen kal't täuzin (nomerad 104..106, kaikiš kebnemb mugoi element), α- i β- (nomer 107), α-, β- i protonižen (nomerad 108, 109), β- i protonižen (nomerad 110 i 111), β- i neitronižen (nomerad 136..141) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš antimonijaks vai jodaks, izotopad 104..106 — tinaks, izotopad 107, 110 i 111 — tinaks i antimonijaks, izotopad 108 i 109 — tinaks, antimonijaks i indijaks.

## Himižed ičendad
Element om aktivine himižešti vaiše keskmäras. Muigotandmärad: +6, +4, +2, −2. Telluran tuhk muigotub il'mas honuzližel lämudel TeO2-hapandusen sädandanke, huldutamižel il'mas palab i jätab sidä-žo hapandust. Reagiruib vedenke 100 C° lämudel.

Metalloid segoib muglihe, rik- i azotmuiktusihe. Reakcii koncentriruidud rikmuiktusenke:
:: \mathsf{4Te+4H_2SO_4 (conc.)\longrightarrow \ Te_4S_3O_{10}  +SO_2\uparrow \ +4H_2O}

Sädab vällid muiktusid: tellurvezinikmuiktuz (H2Te), telluraižmuiktuz (H2TeO3) i tellurmuiktuz (H6TeO6). Tellural om reakcijoid galogenidenke i metalloidenke.

## Irdkosketused
* Tellur ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz telluras Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Ksenon

**Ksenon** (*Xe* — *xenon* latinan kelel) om vižkümne nellänz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahesandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan päalagruppas, VIIIA), tabluden videndes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om harv londuses. Anglijalaižed himikad Uil'jam Ramzei i Moris Travers avaižiba ksenonan vl 1898 spektroskopijan abul kriptonan ližasegoituseks — il'man palaks (0,86 × 10−5 pala). Nimitihe -sanan mödhe *ksenos* «veraz».

Ksenonal ei ole nimittušt biologišt rolid. Gazan ingaläcii om tazostadud dopingha.

## Fizižed ičendad

Ksenon om inertine üks'atomine gaz mujuta, maguta da hajuta. Vauvhatub lasketuses ruskedsinižel mujul.

Atommass — 131,293. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš, 0 C°) — 0,005894 g/sm³; (nozolas olendas, −109 C°) — 2,942 g/sm³. Suladandlämuz — 161,4 K (−111,75 C°). Kehundlämuz — 165,05 K (−108,1 C°).

Londuseline ksenon kogoneb ühesas londuseližes izotopaspäi (kahtenz' element tinan jäl'ghe niiden lugul), niišpäi seičeme stabilišt i kaks' vähäradioaktivišt, atommassan mödhe: 124 (0,09 %, T½=1,8·1022 vot, kändase telluraks), 126 (0,09 %), 128 (1,91 %), 129 (26,4 %), 130 (4,07 %), 131 (21,23 %), 132 (26,91 %), 134 (10,44 %), 136 (8,86 %, T½=2,165·1021 vot, kändase barijaks). Niiden ližaks, tetas 29 ratud radioaktivišt izotopad 110..123, 125, 127, 133, 135, 137..147 atommassanke, i 12 südäitukušt izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad izotopad oma 127Xe 36,35 päivest pol'čihodamižen pordonke, 133Xe (T½=5,25 päivest) i 122Xe (20,1 časud). Kaikiš hätkembad izomärad oma 131mXe (T½=11,84 päivest), 129mXe (8,88 päivest) i 133mXe (2,19 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas α-čihodamižen kal't (nomerad 108, 109), α- i β-čihodamižen kal't (nomerad 110..112), α-, β- i protonižen (nomerad 113, 115), β- i protonižen (nomer 117), β- i neitronižen (nomerad 141, 142, 144, 147) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš jodaks vai cezijaks, izotopad 108 i 109 — telluraks, izotopad 110..112, 117 — telluraks i jodaks, izotopad 113 i 115 — telluraks, jodaks i antimonijaks.

## Kävutand
Ottas ksenonad kävutamižhe medicinas kuti narkoz, radioizotopoid — diagnostikas. Kävutadas elektrolampoiden gazaks. Ksenon om elektroreaktivižen likutimen radsubstancijaks. Ottas nozolad ksenonad lazeriden radümbrištoks.

## Irdkosketused
* Ksenon ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz ksenonas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Cezii

**Cezii** (*Cs* — *caesium* latinan kelel) om vižkümne videnz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — ühtenden gruppan päalagruppas, IA), tabluden kudendes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om harv londuses lujas, sikš se om kalliž. Pala Mankores — 3,7 grammad tonnas. Germanižed himikad Robert Bunzen i Gustav R. Kirhhof avaižiba cezijan vl 1860 spektraližen analizan abul. Nimitihe latinižen *caesius*-sanan mödhe «taivazma» znamasižiden jonoiden tagut elementan spektras.

Cezii om toksine vähän, sen solad oma toksižed, cezii-137 — radiotoksine. Antidot — «Ferrocin»-zell' Berlinan azurinke aktivižeks komponentaks.

## Fizižed ičendad

Cezii om pehmed hobedaižpakuine muglmetall. Puhtaz cezii koskub kuldha lujas, no vauvhemb. Element om paramagnetik. Kristalline segluz om kubine mülükeskustoittud.

Atommass — 132,90545. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 1,873 g/sm³. Suladandlämuz — 301,7 K (28,5 C°). Kehundlämuz — 944 K (671 C°).

Londuseline cezii kogoneb üks'jäižes stabiližes 133Cs-izotopaspäi. Tetas 39 ratud radioaktivišt izotopad 112..132, 134..151 atommassanke, i 22 izomärad. Kaikiš hätkemb om 135Cs-izotop 1,33 mln vozid pol'čihodamižen pordonke, sid' 137Cs (T½=30,17 vot) i 134Cs (2,065 vot). Radioaktivižed izotopad hajetas α- i protonižen čihodamižen kal't (nomer 112), α-, β- i protonižen (nomerad 114, 116, 118, 120), β- i protonižen (nomer 113, 115), α- i β- čihodamižen (nomer 119, 122), β- i neitronižen (nomerad 141..152) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't. Ned kändasoiš ksenonaks vai barijaks, izotopad 130, 132, 134 — molembikš, izotopad 112 i 115 — jodaks i ksenonaks, izotopad 114, 116, 118 i 120 — ksenonaks, jodaks i telluraks, 119 i 122 — ksenonaks i telluraks.

## Himižed ičendad
Metall om kaikiš aktivižemb päiči francijas, no ani ei ole londuses jäl'gmäšt. Muigotub il'mas süttundanke, reagiruib vedenke poukahtuden, segoitab järgelišt stöklad. Ei ole reakcijoid azotanke normaližiš arvoimižiš.

Cezii om vägev katalizator.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe metallad medicinas i himižes tegimištos, cezijan ühtnendoid — optikas, akkumulätoraks, elektrolampoikš. Läz 70 tuhad tonnoid om vahvištoittud mail'man löudmižsijiš. Sadas ühesa tonnad vodes. Kaikiš znamasižemb sai om Kanad, cezijan mail'man varoiden seičeme kümnendest kaičese sen Tanko-löudmižsijas.

## Irdkosketused
* Cezii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz cezijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Barii

**Barii** (*Ba* — *barium* latinan kelel) om vižkümne kudenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahtenden gruppan päalagruppas, IIA), tabluden kudendes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om levitadud londuses keskmäras. Mülünd Man kores — 425 grammad tonnas, merivedes — 13 mg/L. Ročiž-saksalaine Karl Vil'hel'm Šeele-himik märiči vl 1774, miše barijan hapanduz mülütab ut elementad. Vl 1808 anglijalaine Hemfri Devi-himik sai puhtast barijad ezmäižen kerdan.

Ristitun keskmäine organizm mülütab 20..22 mg barijad, sišpäi ühesa kümnendest om luiš i hambhiš, kaikiš korktemb koncentracii om päaivoiš, sil'miš, lihasiš i pärmas. Barijan solad oma travijad. Metalližen barijan kontakt nahkanke i nälömakahidenke südäipindoidenke kucub himižid poltatesid.
 
## Fizižed ičendad

Barii om pehmed tagokaz hobedaižvauged muglmametall. Kristalline segluz om kubine mülükeskustoittud.

Atommass — 137,327. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 3,5 g/sm³. Suladandlämuz — 1000 K (727 C°). Kehundlämuz — 2118 K (1845 C°).

Londuseline barii kogoneb seičemes izotopaspäi, kuz' oma stabiližed: 130Ba (0,11 %, T½=(0,5−2,7)×1021 vot, kändase ksenonaks), 132Ba (0,1 %), 134Ba (2,42 %), 135Ba (6,59 %), 136Ba (7,85 %), 137Ba (11,23 %), 138Ba (71,7 %). Tetas 33 ratud radioaktivišt izotopad 114..129, 131, 133, 139..153 atommassanke, i kümne izomärad. Niiden kesken kaikiš hätkembad oma 133Ba-izotop 10,5 vot pol'čihodamižen pordonke, barii-140 (T½=12,75 päivest) i 131Ba (11,5 päivest). Radioaktivižed izotopad kändasoiš cezijaks vai lantanaks päpaloin, mugažo ksenonaks i cezijaks (nomerad 114..116, 118, 119, 121), cezijaks, jodaks i ksenonaks (nomer 117).

## Himižed ičendad
Metall om aktivine himižešti lujas, i sikš ei voi löuta barijad londuses puhthas olendas. Pidadas metallišt barijad karasinas vai parafinas. Muigotandmärad: +2 (tobjimalaz), +1. Endištab äjiden metalloiden hapandusid, galogenidoid i sul'fidoid metalloihesai. Süttub da palab il'mas penen lämbitamižen jäl'ghe.

Reagiruib vedenke teravas säten barijan gidrohapandust:
:: \mathsf{Ba + 2H_2O \rightarrow Ba(OH)_2 + H_2\uparrow}

## Kävutand
Kävutadas barijad elektronikas (gazoiden absorbiruind vakuumelektroladimiš, titanat — kondensatoriden dielektrikaks), optikas (linzad i prizmad barijan ftoridaspäi), energetikas (barijan hapanduz, ftorid i sul'fat elektrusen himižiš purtkiš, barijan hromat — vezinikan i hapanikan samižes).

## Irdkosketused
* Barii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz barijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
0 (lugu)

**0 (nol')** om lugusana -1 da 1 keskes.

Nol' om londuseline (Venämas ei) kogonaine lugu. Erigoitab luguvärtmudel pozitivižid luguid negativižišpäi. Ozutab olmatomut lugun kümenikas. El'gendase luguks Udes aigaspäi, agjatomašti polenii progressii-tärtusen sündnudanke.

Necen lugun znamoičend om sur' fizikas, informatikas i matematikas.

## Ičendad
Nol' om mugoi lugu, kudamb jätab vajehtamata mittušt taht tošt lugud ližadamižen vai vähendamižen aigan. Miččen taht lugun äikerdoičend noläks andab noläd, nolän jagamine mugažo. Ei ole olmas jagamišt nolähä (päiči komplekslugun ühtes statjas). Miččen taht lugun (päiči noläs) noläine märpordaz om 1. Nolän faktorial om ühthe tazostadud (0! = 1) tedomehiden kožundkirjutesen mödhe.

Nol' om lugu znamata. Kävutadas znamad edel noläd märhapanemha negativišt i pozitivišt agjatomašti polenijad surut, no ned ei olgoi lugud järgeližes el'genduses.

## Homaičendad
10 (lugu)

**10** (**kümne**) om lugusana 9 da 11 keskes.

## Lugun ičendad
* Nece lugu om palakaz.

## Kümne-lugusanha sidodud vepsän muštatiž

* *Mužik oli verdunu Piterin päle kümne vot, a Piter-se ei ni olend tenu.*