open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Medicin

**Medicin** (, *ars medicina*-sanoišpäi «spravitandan čomamaht» *medeor*-verbaspäi «spravitan») vai **tervhuztedo** om tedoiden da praktižen radmižen sistem, kudamban met om tervhuden varmituz da kaičend, elon hätkeližusen ližaduz, ristitun i živatoiden (veterinarii) läžundoiden profilaktik da spravitand, fizižiden i psihižiden mokičendoiden kebnenduz mugažo.

*Lekarid*, *farmaceftad* da *medsizared* oma medicinan professionaližed radnikad. *Pacientad* da *läžujad* oma heiden klijentikš.

## Istorii
Amuižes mirus lekarid da arboid kävutiba racionaližid spravitajid metodoid i rahvahanmedicinan abutusid ühtes rives spravitandan formidenke mistikan da magijan sferoišpäi. Antikaigaižed valdkundad sabustiba znamasižid satusid medicinan šingoteses: istorižed dokumentad i aigalaižiden todištused toiba meihesai amuižgrekižen Gippokrat-lekarin sädusid, rimalaižen Klavdii Galen-londusentedoidajan rezul'tatoid, aleksandrijan Gerofil- i Erasistrat-lekariden töid.

Medicinižiden praktižiden kaclendoiden kogodamine jätksihe keskaigan-ki, araban mail'mas eriližešti (Ibn Sina), islam kucub ecmähä zellid läžundoid vaste i kitäb spravitajid ristituid. Medicin šingotihe Evropan jumalankodiš i tegi znamasižid haškuid Udessündundan pordol (15.-18. voz'sadad). Šveicarine Paracel's-lekar' propagandirui medicinan kävutandad mahtusiden da tedoiden alusel, toi lekariden praktikha erazvuiččid himižid ühtnendoid i mineraližid vezid.

## Sarakod
* profilaktine medicin: gigijen, rekreacii, dezinfektologii, sanitarii, epidemiologii;
* klinine medicin (läžundoiden jagandadme): dietologii, terapii, hirurgii, psihiatrii, neonatologii, pediatrii, gerontologii, kardiologii, nevrologii, endokrinologii, oftal'mologii, stomatologii, urologii, nefrologii, pul'monologii, ginekologii;
* farmaceftine medicin (farmakologii);
* praktikan mödhe: teoretine (biomedicin), praktine (klinine) medicin, todištai medicin;
* ristitun radmižen mödhe: katastrofoiden, aviacine, sodamedicin, kosmine, vedenalaine, sportan, käskuzkundaline, tön, veterinarine medicinad.

## Homaičendad
Psihologii

**Psihologii** ( *psihe* «heng; taba» i  *logos* «tedo» sanoišpäi) om gumanitarine tedoline disciplin, tedoidab ristitun i ristituiden gruppiden psihikad, psihišt olendad da radmištod, psihikan sündundan, šingotesen i funkcioniruindan käskusid.

Psihologii jagase koumeks palaks: fundamentaline, sättutoitud (om psihiatrijha sidodud ahthas) i praktine psihologii.

Tedoidusen predmet om erazvuitte psihologijan sarakoidme:
* ristitun heng (kaik tedoidajad edel 18. voz'sadan augotišt),
* tuntken nägused (anglijan empirine associanistine psihologii — Devid Gartli, Džon Stüart Mill', Aleksandr Ben, Gerbert Spenser),
* subjektan elonmaht (strukturalizm — Vil'hel'm Vundt),
* kuvazumižmahtuz, funkcionaližmaht (funkcionalizm — Uil'jam Džeims),
* psihižiden radmižiden augotižlibund (Ivan Sečenovan psihofiziologii),
* ičtazvedand (biheviorizm — Džon Uotson),
* tuntketoi (süvä psihologii: psihoanaliz — Zigmund Freid, individualine psihologii — Al'fred Adler, analitine psihologii — Karl Gustav Jung),
* mel'kuvad, niiden vasthaotmižen, formiruindan i ümbriradmižen processad da rezul'tatad (geštal'tpsihologii — Maks Vertgeimer),
* ristitun olendan problemad (gumanistine psihologii, sen paloin egzistencialine psihologii — Abraham Maslou, Karl Rodžers, Viktor Frankl, Rollo Mei, ontopsihologii — Antonio Menegetti, pozitivine psihologii — Martin Seligman),
* ristitun päaivoiden informacijan ümbriradmižen processad, kognitivižed mahtod (kognitivine psihologii — Džordž Miller, Gerbert Saimon, Allen Njuell, Noam Homskii, Devid Grin, Džon Svits)
* ristitun südäimail'm (V. Mazilov).

Psihologijan metod oma psihižiden nägusiden süiden teoretine el'genduz, ohjanduz niil, el'gendusen kävutand praktižen radmižen effektivižusen täht i psihologižen abun radnikoičendan täht.

*[[Psiholog]]* om sanu professionališt üläopendust specialist psihologijan sferas. Hän ei ole lekar' Venämas, lekar' om psihiatr, no hänele sab pätta oigeta ristitud lekarinnoks (oz., spravitamha süväd depressijad).

## Homaičendad
Himine element

**Himine element** om kaik atomad südäitukun ühtejiččenke täutkenke.

Kaik 118 himišt elementad oma avaitud vodele 2016. Niiden kesken 94 elementad oma londuses, vezinikaspäi plutonijhasai (erased oma mikrolugus), jättud 24 elementad oliba sinteziruidud südäitukreakcijoiš i oleldas londuses supernova-tähthiden poukahtusen ezimeletaden, kadodas čihodamižen kal't teravas. Üläjüžmakoiden stabiližiden elementoiden äivozne ecind sab kilt tähäsai.

Atoman südäituk kogoneb protonišpäi, niiden lugu om elementan atomnomerha tazostadud, i neitronišpäi, niiden lugu om erazvuitte erižiš izotopoiš. Latinine nimi i himine simvol (üks' vai kaks' kirjant) oma joga avaitud elemental, ned oma reglamentiruidud rahvahidenkeskeižel IUPAK-organizacijal i oma Mendelejevan himižiden elementoiden periodižes tabludes sen paloin.

Järgeližiš arvoimižiš 11 elementad oma gazanvuiččed palatomad substancijad (H, He, N, O, F, Ne, Cl, Ar, Kr, Xe, Rn), kaks' oma nozoluded (Br i Hg), toižed oma kovikš hibjoikš. Himižed elementad oma läz 500 palatoman substancijan nägul, enamba mi niiden ühthine lugu allotropijan (oz., diamant i grafit — hil'nikan toižendad) i atomoiden erazvuiččen lugun molekulas tagut (oz., hapanik O2 i ozon O3).

Anglijalaine Džon Dal'ton-tedomez' sädi himižen atomizman teorijad 19. voz'sadan augotišes, i atomiž-molekulärine gipotez sai enamba polenpidajid. Se gipotez lugi himišt elementad atomoiden erižeks toižendaks. Dal'ton ozuti atoman vedust elementoiden kaikiš znamasižembaks ičendaks, kudamb märičeb niiden himišt londust.

## Kacu mugažo
* Nuklid
Hämähoukud

**Hämähoukud** (), vai **Hämäčud**, **Häpeid**, **Baukoid**, om živatoiden Palačjaugaižed-tipan heimkund. Se om Hämähoukunvuiččed-klassan kaikiš suremb erikoiden lugun mödhe. Mülütadas läz 50 tuhad eläbid erikoid heimkundha i üht tuhad kadojid erikoid kaivandusiden nägul.

*[[Arahnologii]]* tedoidab hämähoukuid. *[[Arahnofobii]]* om avaros levitadud hämähoukuiden varu.

## Leviganduz
Heimkundan eričud oma levitadud kaikedme mail'madme. Enamba kaiked erikoid om lämiš maiš. Venos vönes sügüzel nored hämähoukud pästtas enamba verkod i letas tulleinke edahan.

Elädas kuivmal, man pindanno tobjimalaz, erased erikod mecatas veden pindadme. Mectuz tegese öližel aigal päpaloin.

## Ümbrikirjutand
Hämähoukud oma lihansöjad živatad, sötlesoiš gavedil päpaloin da toižil penil živatoil. Sal'hen levitadud mahtuz om sätud hämähoukunverkon abul, živatad vaidas söda sidä i kävutada tošti. Tetas vaiše ühtes hüppijas *Bagheera kiplingi*-erikos, kudamb ei ole lihansöjan i söb akacijan paloid. Erased nored eričud sötlesoiš nektaral.

Heimkundan eričuiden hibjan piduz vajehtase lujas erikoidme: millimetran doläspäi läz kümnehe santimetrhasai. Kaikiš penemb om *Patu digua*-erik 0,37 mm surtte. Kaikiš surembad hämähoukud oma *Theraphosa blondi* kümnehe santimetrhasai surtte hibjanke, heiden jaugoiden maihutuzkeskust oleleb 28 santimetrhasai.

## Homaičendad
Razvduz

**Razvduz** ( «razvduz» i *obesitas* «sanktuz», «mäšläkuz», «söteltud külläks mär») om razvan ülämäraižiden šoiduiden formiruindan rezul'tat, voib toda pahut tervhudele. Tazostadud vai enamba mi 30 hibjan massan indeks sättub razvdusele täuz'kaznuzil ristituil.

Specialistad erigoittas liigašt vedust razvdusen ližaks. Liigaine veduz formiruiše muga-žo, no hibjan massan indeks lugese enamba mi 25 (täuz'kaznuzil). Lapsiden liigaine veduz i razvduz märičesoiš eriži 0−5 vot i 5−19 vot igän täht čuradusiden mödhe vahvištadud Mail'man tervhudenkaičendan organizacijal Lapsiden fizižen šingotesen standartižiš ozutajišpäi. Sidodud liigaižhe vedushe i razvdushe läžundad todas znamasižid ekonomižid vigoid, poletas tön tehmižmahtust.

Nügüd'aigan razvduz kaclese metabolizman hronižeks läžundaks, voib ozutadas mitte taht ristitun igäs. Razvduz kaimatas jäl'gused, läžundoiden i kolendmäran statjoiden ühthine lugu ližadase. Razvdusen läžumižlugu šingotadud maiš ližadub ripmata jäl'gnendaspäi (ei ole vajehtusid genomas), muite sömižen äjüdespäi i vähähkos likundaktivižuspäi.

## Leviganduz
Vspäi 1975 vhesai 2016 mokičenus razvdusespäi ristituiden lugu ližadui enamba mi koume kerdad mail'madme, sidä kesken vspäi 1996 vhesai 2016 ližadui 59 %.

Evropan maiden tobjas palas i Venämas ristitišton videndez mokičese razvdusespäi, AÜV:oiš — 36,2 %. Liigaine veduz om Venäman koumel eläjal videspäi, AÜV:oiš — 70 %, Evropan valdkundoiš om penemba mugomid ristituid. Ristitišton razvdusenke kaikiš penemb pala om Indijas (3,9 %) i Japonijas (4,3 %).

## Homaičendad
Evolücii

**Biologine evolücii** (-sanaspäi «levitand») om eläban londusen šingotesen järgeline process. Se kaimdase populäcijoiden genetižen mülündan vajehtusel, adaptacijoiden formiruindal, erikoiden sädandal i kadomižel, ekosistemiden i kaiken biosferan toižetamižel.

Severz'-se evolücižid teorijoid om sätud, ned sel'getas mehanizmid evolücižiden processiden aluses. Britanine Čarl'z Darvin-tedomez' formulirui evolücijan teorijad londuseližen valičendan kal't vn 1859 «Erikoiden augotižlibund»-kirjas. Nügüd'aigan tedomehed tundištadas sintetišt evolücišt teorijad kaikiš enamba, se om klassižen darvinizman i populäcižen genetikan sintezaks. Se teorii laskeb sel'gitada evolücijan materialan (genetižed mutacijad) i evolücijan mehanizman (londuseline valičend) kesksidoid. Sintetižen teorijan ramuziš evolücii märičese kut geniden alleliden paksuziden vajehtamine organizmiden populäcijoiš pordos, kudamb ülitab ühten pol'ven elon hätkeližust.

Londuseline valičend om adaptacijoiden üks'jäine tetab sü, no ei ole üks'jäižeks evolücijan täht. Evolücijan toižiden süiden keskes oma genetine dreif, geniden valu, mutacijad. Kacmata erazvuiččehe vasthaotmižehe ristitkundas, evolücii kut londuseline process om vahvas todištadud tedoline fakt i ei kucu heilüid tedomehiden keskes. Tedoavaidused evolücižen biologijan sferas valatoitiba lujas ei vaiše biologijan toižid jagusid, no antropologijad i psihologijad mugažo. Evolücijan el'gendused kändihe nügüd'aigaižiden koncepcijoiden aluseks maižanduses, londuseližen ümbrišton kaičendas, ottas avarho kävutamižhe medicinas, biotehnologijas, ristitun radmižen toižiš znamasižiš socialižikš sarakoiš.

## Kacu mugažo
* Antropogenez
* Socialine evolücii

## Homaičendad
Änine (znamoičendad)

**Änine** om geografine nimituz. Se voib znamoita:
* Änine, vai Änižjärv, — sur' järv Venäman lodehes.
* Änine, vai Änižjogi, — Venäman jogi Arhangel'skan agjas.
Kuha

**Järgeline kuha** () om reskveden pal'csuugaine kala Ahvenaižed-sugukundaspäi.

## Leviganduz
Kuha eläb Azijan i Päivnouzmaižen Evropan reskvezištoiš, om levitadud niiš avaros. Voib löuta Baltijan meren, Mustmeren, Azovmeren i Kaspijan meren basseinoiden jogiš i niiden meriden tarhoiš reskvedenke, Issik-Kul'- i Balhaš-järviš, toižiš järviš mugažo. Arvokaz püduzkala i sportmectusen objekt, ka püdo om röunatud erasiš-se maiš.

Järgeline kuha mujab lujas suspenzijoiden olendad i hapanikan doläd vedes, ka ei olele sodunuziš vezištoiš.

## Ümbrikirjutand
Täuz'kaznu kuha om sur' kala, voib püta eričuid ühten metran pitte da sen enamba, 10..15 kilogrammhasai vedutte. Kaik om 80..97 somusenpalašt lateraližes pirdas. Sel'g i pän üläh oma hahkad vihandan polhe, pök om vauged. Kül'gil om 8..12 lühüdad levedad poikpolišt šoidud burmustan mujun. Parakahad i händanalaine suugad oma hahkpakuižed, sel'gsuugal i händal om pimedoiden läipiden rivid pal'cluiden keskes.

Kalan harakterine pird om sured orahambhad löugluiš. Ned orahambhad oma järedamb ižačuil, mi emäčuil.

## Söte i elonlad
Järgeline kuha om lihansöi kala. Söb penembid kaloid, nored eričud södas veden sel'grodatomid. Kaidad kalad om sömižen aluz kuhiden kaidan kerusen tagut, ned oma štorpižed, peskarid, ukleik, tül'k. Kävutadas niid-žo kaloid eläbaks harjoitišeks püdon aigan.

Kuha om seižui kala erazvuiččid läžundoid vaste. Lämän voz'aigan ujub kaks'..viž metrad süvüzil. Voib olda aktivižen öl i päiväl. Tegeb londoid peitsijaspäi päpaloin.

## Homaičendad
Planet

**Planet** ( *planitis*  *planis*-sanaspäi «kalaidai») om taivhaline hibj, kudamb punose orbitadme tähthas (vai sen jändusiš) ümbri, täudenke massanke, miše kätas kehkraks ičeze gravitacijan vägiden tagut, no vähähkonke massanke termosüdäitukuižen reakcijan zavodindan täht, i puhtasti ičeze orbitan ümbrištod planetezimališpäi.

*[[Planetologii]]* tedoidab planetoid.

## Klassifikacii
Jagadas planetoid kahteks päižeks klassaks: sured planetad-gigantad madalanke ninevudenke i penembad manvuiččed planetad kovanke pindanke. Om liliputal'žid planetoid mugažo.

Päiväižen sistemas om kahesa planetad i viž liliputališt planetad. Erased kaimdajad surudenno planetoidenno oma Man suruden pojavad, ka taritas nimitada niid planetoikš-kaimdajikš.

Avaitihe sadoid planetoid toižiš tähthiš ümbri vspäi 1992 zavodiden. Nimitadas niid egzoplanetoikš. Tehtihe sel'ged, miše voib löuta planetoid meiden galaktikas kaikjal, i niil om äi ühthižid pirdoid Päiväižen sisteman planetoidenke, sen tagut vl 2006 Rahvahidenkeskeine astronomine ühtištuz (*IAU*) sädi planetan ut märhapanendad. Vn 2022 kezakun 16. päiväle vahvištihe 5098 egzoplanetan olendad 3770 planetištas, niišpäi 825 oma enamba mi ühtenke planetanke. Tetabiden egzoplanetoiden suruded oleldas manvuiččespäi i suremb mi planetad-gigantad.

## Parametrad
Nened elementad märitas planetad: veduz, radius, värtmuden kon'akuz, kogonaižen pöruden pord ičeze värtmudes ümbri i punondan tähthas ümbri, londuseližiden kaimdajiden olend.

Planetan orbit märičese ekscentrisitetal, surel pol'värmudel, astronomižel inklinacijal.

## Sündund
Kaclendoiden mödhe, planetad sädasoiš edel eziplanetaižen diskan häiktust, akkrecii (massan gravitacine vedamine gazaspäi) vändab pärolid planetan sädamižen aigan, jüžmakod elementad tuldas planetezimališpäi. Eziplanetaine disk häiktub südäitukreakcijan zavodindan jäl'ghe tähthas.

## Kacu mugažo
* Planetarii

## Homaičendad
Galaktik

**Galaktik** ( [ɣa.laˈksi.as] «Maidte» -sanoišpäi *gala*, *galaktos* «maid») om astronomine objekt, sidodud gravitacijal sistem, mülütab tähthid, tähthiden kogodusid, tähthidenkeskešt gazad da pölüd, pimedad materijad, planetoid. Kaik ned objektad punodas massoiden ühthižes keskuses ümbri.

Päiči Meiden galaktikad, kaik galaktikad oma lujas edahan meišpäi. Märitas keskust lähembaižihesai megaparsekoil, edahaižihesai rusttan sirdandan (z) ühtnikoil. Vl 2022 kaikiš edahaižemb löutud galaktik om CEERS-93316 (z = 16,7). Vaiše nell' galaktikad voib nähta Man öližel taivhal: M33-galaktik Koumesaumnikan tähthištos i Andromedan galaktik Pohjoižes mapoliškos, Sur' i Pen' Magellanan pil'ved (meiden galaktikan kaimdajad) Suvižes mapoliškos.

## Tedoidused
Galaktikoiden ühthine lugu Kaikusen nägujas palas om tedmatoi tarkoikti tähäsai. 1990-nzil vozil arvoidihe sidä lugud «Habbl»-teleskopan andmusiden mödhe i lugetihe, miše kaik om läz 100 milliardad galaktikoid. Vl 2016 kactihe lugud tošti i ližatihe kahthe trillionhasai. Vn 2021 sadud New Horizons-apparatal uziden andmusiden mödhe penetihe galaktikoiden lugud, i nügüd' se om severz'-se sadad milliardoid.

Saihe vaiše läz 30 galaktikoiden nägud erigoittud tähthidenke 1990-nzile vozile, kaik Sijaližed gruppaspäi. Galaktikoiden lugu korktanke tarkoiktusenke ližadui lujas kosmižen «Habbl»-teleskopan i kümnemetrižiden kuivmateleskopoiden töhöpästandan jäl'ghe.

## Ümbrikirjutand
Galaktikoiden erazvuiččend om luja. Toižendad forman mödhe: sferanvuiččed elliptižed, diskanvuiččed spiraližed, galaktikad baranke, linzanvuiččed, liliputal'žed, väranke formanke da toižed.

Mass vajehtase 0,5 ⋅106 Päiväižen massaspäi liliputal'žil galaktikoil (oz., Segue 2) i 2,5⋅1015 Päiväižen masshasai ülägigantižil galaktikoil (kut IC 1101). Sen rindataden, meiden Maidte-galaktikan mass om 2⋅1011 Päiväižen massad.

Galaktikoiden diametr oleleb 5..250 kiloparsekad (vai 16..800 tuhad vauktuzvozid), oz., Maidten diametr om läz 30 kiloparsekad vai 100 tuhad vauktuzvozid. Kaikiš suremban tetaban (vl 2021) IC 1101-galaktikan diametr om enamba mi 600 kiloparsekad.

## Homaičendad
Anorganine himii

**Anorganine himii** om himijan jaguz, tedoidab kaikiden himižiden elementoiden i niiden anorganižiden ühtnendoiden sauvondad, ičendoid, mahtusid reakcijoile.

Nece jaguz kacleb kaikid himižid ühtnendoid päiči organižiš substancijoiš (kaik hil'nikan ühthendad lugemata severzid-se koveritomid). Löutud anorganižiden substancijoiden lugumär oli läz 500 tuhad vl 2013. Anorganižen himijan teoretine aluz om periodine käskuz i kävutai sidä himižiden elementoiden periodine tablut. Necen himijan sarakon tegend om uziden materialoiden tarbaižidenke ičendoidenke sädand i niiden sädandan mahtusiden tedoalusiden šingotez.

Istorižešti «anorganine himii»-nimituz libui himijan palan el'gendusespäi, mitte tedoidab elementoid i ei sätud eläbil olijoil ühtnendoid da substancijoiden reakcijoid. No eläbad olijad sätas äi anorganižid substancijoid. Vastkarin, voib sinteziruida läz kaikid organižid ühtnendoid laboratorijas. Reakcijoiden mehanizmad i substancijoiden struktur erinedas anorganižes i organižes himijoiš, ka jagand kahteks himijan sarakoks jäb tarbhaižen kut ende-ki. Nece erigoičend laskeb kebnemba ümbrikirjutada tedoidusen metodoid i mahtusid kaikuččes sarakoišpäi.

## Substancijoiden klassifikacii
Äjad anorganižed ühtnendad oma ionižed, kogotas ühtenzoittud ionižel sidol kationišpäi i anionišpäi.

Tedoitas palatomid i palakahid substancijoid. Anorganižes himijas jagadas kaikid palatomid substancijoid kahteks päižeks gruppaks: metallad i metallatomad substancijad. Metalline sido harakterine ezmäižiden täht, kovalentine harakterizuib toižid.

Jagadas palakahid substancijoid elementoiden lugun mödhe: binarižed, koumeelementaižed i m. e.. Palakahad anorganižed substancijad (mülüdas kaht da sen enamba himižid elementoid) alajagasoiš neniks gruppikš: hapandused (oksidad), gidrohapandused, solad, muiktused i toižed gruppad niiden irdpolel (oz., karbidad, nitridad, gidridad, intermetallidad).

## Kävutand
Anorganižen himijan satused kävutadas himižen tegimišton kaikiš tehmižiš: kataliz, materialantedo, mujutimed, pindaliž-aktivižed substancijad, krepindad, zelläd, poltused, abutused maižandusen täht. Necen himijan sarakon tedod pandas eloho uziden materialoiden sädandad uden tehnikan täht.

## Homaičendad
Banan

**Banan** om Banan-heimon () kul'tiviruidud kazmusiden södabad koreta plodud.

Kazmuz libub Suvipäivnouzmaižes Azijaspäi.

## Levitand
Amuižed ristitud otiba bananad kul'turkazmuseks Malain sarištol, kaladietan ližaks. Sišpäi frukt leviganzi Indijan territorijadme edel meiden erad völ i putui Šrilankha. Amuižed merimatkadajad levitiba bananan kazmusid Tünen valdmeren saridme. Grekalaižed toiba bananoid Evropan suvhe (Kipr, Krit) Aleksandr Makedonijalaižen matkoišpäi Indijha. Amuižen Egiptan eläjad ei tekoi bananan olendas. Fruktan kazvatuz mainitase Kitain purtkiš 6. voz'sadaspäi. Arabalaižed toiba bananan kazvatust islamizacijan jäl'ghe (7. voz'sada) Palestinha i Päivnouzmaižen Afrikan randištho. 15. voz'sadan evropalaižiden matkoiden aigale Päivlaskmaižen Afrikan randištonno bananad oliba jo levitadud sidme. Vl 1516 portugalijalaižed toiba bananoid Haitihe. Kazvatadas bananoid Suviamerikas avaros 16. voz'sadaspäi.

Ezmäine torguind bananoil zavodihe venon vönen maiš vilugoitimiden tehmiženke i raudteiden sauvondanke 19. voz'sadan kahtendes poles, kaikenaigaine lämuz läz +14 C° om tarbhaine tomha niihe bananoid hüväs olendas.

Bananplantacijad oma levitadud maiš 30° pohjoižlevedusen i 30° suvilevedusen keskes. Bananan kazvatuz kucub äi vauktust, nepsut i lämäd, ka kazmuz om tropižen maižandusen znamasižeks kul'turaks, no ei tirpi kuivad klimatad. Kazvatadas nenid bananan erikoid päpaloin: *Musa acuminata*, *Musa × paradisiaca*, *Musa balbisiana*, *Musa fehi*, *Musa troglodytarum*.

## Ümbrikirjutand
Plod om marj botanižešti, äisemnikaz i sanktanke korenke. Ei ole semnid kul'turformiš tobjimalaz, ned äikerdoičesoiš vegetativižešti. Plodud oleldas 6..30 sm pitte, kaks'..viž santimetrad diametral. Ühtes änikusespäi šingotase 300 plodhusai 50..60 kg ühthiženke massanke. Plodun südäin voib olda vauged, kreman mujun, pakuine vai ruskedpakuine. Koren muju oleleb pakuižen, vihandan, rusttan i eskai hobedakahan ližamujun.

## Kävutand
Frukt otab znamasišt sijad äjiden tropižiden i subtropižiden maiden sömižes. Ozutesikš, Ekvadoras bananoiden vozne kulutand om 73,8 kilogrammad ühtele hengele (sen rindataden Venämas 7,3 kg), Burundiš 189,4 kg, Samoas 85 kg, Komoran Saril 77,8 kg, Filippinoil 40,6 kg. Bananad oma erasiden-se peniden maiden eksportan aluseks («bananižed tazovaldkundad»).

Södas kaiked mail'madme muite, voib slokosttä blödid-ki. Räkištadas bananoid kores i kor'düd, palabil hilid veroližešti, tehtas jauhod, kävutadas marmeladan, siropan, vinan tehmižes.

Ottas sötkeks kodiživatoiden täht. Elefantanvuiččed i oblezjanad södas fruktad mugažo.

## Homaičendad
Palestrina Džovanni Pjerluidži

**Džovanni Pjerluidži da Palestrina** (, , vasttase *Džannetto*-närituznimi (*Giannetto*) mugažo; sünd. 17. tal'vku 1525 vai 1526, Palestrin-lidnut läz Rimad, Papan agj, — kol. 2. uhoku 1594, Rim, Papan agj, om mahapandud Ph. Petran päjumalanpertiš, Vatikan) oli riman katoližen jumalankodikundan italine muzikankirjutai, organanvändai, horan dirižor, muzikan opendai möhäižen Udessündundan aigan. Riman muzikškolan kaikiš znamasižemb ezitai.

## Sädused
Mez' zavodi professionališt sädamižradmišt muzikan sferas vspäi 1554. Kirjuti muzikad pajatandanke äjiden äniden täht kerdalaz (polifonijad) päpaloin, sädi mess-, motet- i jumalanpertin muzik-žanroiš.

Sädusiden keskes om 105 messad, «Gimnad kaiken jumalanpertin voden täht» (Rim, 1589, kaik om 72 gimnoiden ümbriradmišt), «Offertorijad kaiken jumalanpertin voden täht» (Rim, 1593, kaikes ciklas om 68 offertorijad), läz 140 madrigalad i enamba mi koume sadad motetoid. Om jumalanpertin polifonijan toižiden-ki žanroiden sädusid (no motetan pojavad): enamba mi 40 magnifikatad, 11 litanijad, Jeremija-endustajan voikud.

## Biografii
Džovanni Pjerluidži pajati jumalanpertin prihaižiden horas lapsessai, ezmäi kodilidnan horas, vll 1537−1540 — Riman Santa-Maria-Madžore-jumalanpertiš. Vll 1544−1549 radnikoiči organanvändajal i kapel'meisteral Palestrin-lidnan ph. Agapitan jumalanpertiš. Siš-žo lidnas Džovanni nai, Lukrecia Gori oli hänen ak.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Palestrinan fondan sait (''fondazionepierluigipalestrina.it'').
Geometrii

**Geometrii** ( *geōmetría* «man märičend») om tedo idealiziruidud strukturoiš i kesksidoiš avarudes. Se om matematikan päjagusišpäi i kaikiš amuižemb jaguz arifmetikan ühtes.

Geometrii-tedon predmet om hibjoiden ičekeskeine sijaduz, se ozutase niiden koskendas toine toižennoks vai ühthižes röunas, olendas «keskes», «südäimes» i m.e.; hibjoiden surudel, toižin sanoin hibjoiden tazostuses, «suremba» vai «penemba»; hibjoiden toižetamižil mugažo. Geometrine hibj om abstrakcii Evklidan aigaspäi völ.

## Istorii
Kut sistematine tedo geometrii sündui Amuižes Grekanmas, sen aksiomatižed sekoimižed oma ümbrikirjutadud Evklidan «Augud»-säduses. Evklidan geometrii oli otnus palatomiden figuroiden tedoidusel lapakol pindal (lapakusel) i avarudes, niiden pindan i mülün lugendal.

Taritud vl 1637 Rene Dekartal koordinatine metod venub analitižen i differencialižen geometrijoiden aluses. Sidodud pirdatandha tegendad vediba deskriptivižen i projektivižen geometrijoiden sädandannoks. Sihe aighasai kaik logižed sekoimižed jäiba Evklidan aksiomatižen tulendpolen ramuziš.

Jur'vajehtused tuliba tedoho Nikolai Lobačevskii-tedomehen töidenke vl 1829, hän pučihe paralleližusen aksiomaspäi i sädi ut evklidatont geometrijad evklidan irdpolel, muga märiči tedon edesižen šingotesen i uziden teorijoiden sädandan teid.

## Klassifikacii
Feliks Klein tariči geometrijan jagusiden klassifikacijad ičese «Erlangenan programas» (1872), se klassifikacii om päine meiden-ki päivil. Kleinan mödhe, joga jaguz tedoidab geometrižiden objektoiden niid ičendoid, kudambad oma invariantižed (kaičesoiš) erasen-se toižetamižiden gruppan tegendan aigan, se grupp om specifine kaikuččen jagusen täht.

## Kacu mugažo
* Geometrine kesklugu
* Geometrine progressii

## Homaičendad
Kitanvuiččed

**Kitanvuiččed** () om meriživatoiden infraheimkund Kitanšorpkabjaižed-heimkundaspäi. Šingotaškanzihe 50 mln vozid tagaz.

Mülüjad infraheimkundha kitad oma kaikiš surembad živatad Mal kaikes aigas. Lugetihe kitanvuiččid heimkundaks ende, no löutihe gippopotamid (kaks' erikod *Hippopotamidae*-sugukundas) kitoiden lähembaižeks heimoks molekuläriž-genetižiš tedoidusišpäi, ka ühtenzoittas heid ühthe udhe heimkundha nügüd'.

## Ümbrikirjutand
Kitanvuiččiden hibj om värtmudenvuitte siledan forman. Nahk om siled, läz karvata, vaiše vibrissad kazdas erasiden-se erikoiden kärzal. Ei ole rauguid nahkal päiči kahtes maidraugus, ezisuugad oma termoregulätorikš. Nahkanalaine razvan sanged šoid (2,5..30 sm sankte) kaičeb viluspäi i gipotermijaspäi, mugažo kaičeb vet organizmas. Hibjan lämuz om +35..+40 C°. Ezilopused kändihe lastoikš, tagalopused oma atrofiruidud. Händ lopiše surel lapakoiktal suugal. Živatad oma kaloiden pojavad irdpolespäi vaiše.

Pämall' om suremb mülütamha sihloičijad sötmižapparatad. Nenasärmed sijadasoiš tagarail vezižes elonmahtusespäi, kattas klapanal čuklos. Hambhad oma kaikil kitanvuiččil sündundan aigan, no suril kitoil atrofiruidas aigaližes igäs i vajehtadas sihloičendplatoil. Lainatas sališt kogonaz, sen tagut südäikoht om pit'k äikamerine. Soliden piduz ülitab hibjan pidust severz'-se kerdha. Il'm tavus vajehtase läz täuzin ühtes hengahtuses. Živat voib olda čuklos kahtes..kümnes minutaspäi i 30..40 minuthasai, kašalot — pol'tošt čashusai.

Kaikiš järedamb erik om sinine kit, kaikiš penembad oma del'finad. Sugudimorfizm ozutase hibjan suruden erindas, emäčud oma suremb mi ižačud vai vastkarin, erikoidme.

## Homaičendad
Bakterijad

**Bakterijad** (, üks'lugu *bacterium*, -sanaspäi *bakterion* «kaluine») om üks'stajižiden mikroorganizmiden ülävaldkund.

Vodele 2018 tedomehed ümbrikirjutiba severz'-se tuhad bakterijoiden erikoid. Lugetas, miše niiden erikoiden ühthine lugu om 107..109 vai sen enamba.

Bakteriologii tedoidab bakterijid, se om mikrobiologijan palaks. Tedomehed-bakteriologad voidas kazvatada laboratorijas ezitajid vaiše poles bakterijiden palakundoišpäi.

Ezmäižed bakterijad erigoičiba arhejoišpäi 3...2,5 mlrd vozid tagaz. Man biosferas om 5 ⋅ 1030 bakterijid, niiden biomass ülitab živatoiden i kazmusiden ühthišt biomassad.

## Ümbrikirjutand
Bakterijad sadas severzid-se mikrometrid pitte, niiden metabolizm erineb lujas palakundoidme. Stajad oleldas erazvuiččed formal, šurunvuiččes i kaluiženvuiččespäi spiralihesai. Bakterijad om üks' kaikiš amuižembiš elon formišpäi Mas, voib vastata niid ümbrišton kaikiš sijiš. Ned elänzoittas mahust, resken i solavan veden vezištoid, muiktoid hulid purtkid, radioaktivižid jändusid, man koren süvižid šoiduid. Bakterijad oma kazmusiden i živatoiden simbiontad vai parazitad.

## Tedoidusen istorii
Alamaine Antoni van Levenguk-londusentedoidai nägi bakterijoid ezmäižen vl 1676 ičeze tehtud mikroskopan abul. Tedomez' ümbrikirjuti kaclendoid oigetud Londonan kunigazližhe sebrha kirjeižiden serijas, sen paloin nimitadud hänel *animalkuli:kš* protistoid. Bakterijiden suruded oliba Levengukan mikroskopiden tarkoiktusen röunal, hänen linzad oliba üks'jäižed koveritomad, i sen jäl'ghe niken ei nägend bakterijid läz sadad vot. Mel'hetartuz Levengukan kaclendoihe sündui stajan teorijan šingotesen tagut.

Saksalaine Hristian Gotfrid Erenberg-tedomez' tariči *bakterijad*-terminad vl 1828.

## Palakundad
* *Acidobacteria*
* *Actinobacteria*
* *Aquificae*
* *Armatimonadetes*
* *Bacteroidetes*
* *Balneolaeota*
* *Caldiserica*
* *Calditrichaeota*
* *Chlorobi*
* *Chloroflexi*
* *Chrysiogenetes*
* Cianobakterijad (*Cyanobacteria*)
* *Deferribacteres*
* *Deinococcus-Thermus*
* *Dictyoglomi*
* *Elusimicrobia*
* *Fibrobacteres*
* *Firmicutes*
* *Fusobacteria*
* *Gemmatimonadetes*
* *Kiritimatiellaeota*
* *Lentisphaerae*
* *Nitrospirae*
* *Planctomycetes*
* *Proteobacteria*
* *Rhodothermaeota*
* *Spirochaetae*
* *Synergistetes*
* *Tenericutes*
* *Thermodesulfobacteria*
* *Thermotogae*
* *Verrucomicrobia*

## Homaičendad
Guptan imperii

**Guptan imperii** ( *gupta*,  *gupt raadžavanš* «Guptan dinastii») oli valdkund Indijan pohjoižpalas Gupta-dinastijan ohjandusen al. Oli olmas 4.-6. voz'sadoil, korged aig oli vll 319−467, čihozi äjihe valdkundoihe 6. voz'sadan lopus.

Guptoiden aig oli gollemb mi edeline Kušanan imperii, induizm änikoiči todesižikš möhemba. Valdkundaline ohjanduzkund ei ole mugoi ijerarhine, kut amuižes Maurjiden imperijas (5 mln km²). No kul'turan kanonad jäiba Guptan imperijan aigaspäi indijalaižiden rahvahaližes literaturas, kuvadamižčomamahtos, arhitekturas, filosofijas.

Valdkundan kaiken olendan aigan kulutihe znamasižid varoid alištamha separatizman vezoid. Čandragupta II-maharadžan jäl'gnikad vediba sodoid pohjoižes uzid kalaidajid vaste — eftalitoid (vauktad hunnad). Tegend oli jüged Gupta-dinastijan ezitajiden ičekeskeižiden ridoiden tagut. Guptoiden territorii poleni severzihe-se kerdoihe 6. voz'sadan keskele, nügüdläižen Indijan kaik pohjoine oli okkupiruidud eftalitoil.

## Gupta-dinastijan carid
* Šri-Gupta (240−280)
* Ghatotkačagupta (300−320, Šri-Guptan poig, ezmäine maharadž-arvonke)
* Čandragupta I (320−350)
* Samudragupta (350−376)
* Čandragupta II (376−415)
* Kumaragupta I (415−455)
* Skandagupta (455−470)
* Kumaragupta II (470−475)
* Budhagupta (475−500)
* Vainjagupta (500−515)
* Narasimhagupta (515−530)
* Kumaragupta III (530−540)
* Višnugupta (540−550)

## Homaičendad
Amfibijad

**Amfibijad** vai **Mavezižed** (, üks'lugu *Amphibian* vai *Amphibium*) oma nell'jaugaižiden sel'grodaižiden živatoiden klass, niiden kesken oma vezišihlikod, salamandrad, nua erikoiden ühesa kümnendest oma löcud.

Zoologijan alajaguz — gerpetologii — om pühätadud amfibijoiden i reptilijoiden tedoidusele. Erasti nimitadas jagust amfibijoiš *batrahologijaks* (-sanaspäi «löc»), no ei ole oficialižid specialistoid vaiše amfibijoiden sferas.

## Leviganduz
Amfibijad libuiba kaloišpäi šingotadud tävuidenke devon-pordos 345..370 mln vozid tagaz. Klassan erikod elädas kuivman kaikil kontinentil (päiči Antarktidas) i äjil saril. Ei voigoi eläda vedeta räkiden maiden letetazangištoiš.

Lugetas läz 8500 eläbad erikod mail'mas, avaitas 200..300 ut erikod joga vodel, no erikoiden koumandez om kadondan röunal. Ezimeletaden mugoi sur' kadojiden lugu om severzihe-se faktoroihe sidodud: mujai nahk ümbrišton redustusele, ümbrišton antropogenine ličend, invazivižiden i sinantropižiden lihansöjiden leviganduz.

## Ümbrikirjutand
Amfibijad oma reptilijoihe pojavad irdpolespäi, no amfibijad äikerdoičesoiš möukun abul i ei ole idün hel'pket organizmas reptilijoiden erineden. Vezi om tarbhaine äikerdoičendan täht. Kaik amfibijad elädas metamorfozan pordos läbi, madospäi täuz'kaznudehe živathasai. Viluverižed živatad, organizman metabolizm om vitk. Nahk om nälömakaz siled, läbipäzui veden täht. Kaik erikod voidab hengaita nahkal, erased hengaidas nahkal vaiše.

Mavezižed oma sötmižčepiiden tarbhaižeks palaks.

## Heimkundad
* *Anura* — Händatomad amfibijad
* *Gymnophiona* — Jaugoitomad amfibijad
* *Urodela* — Händakahad amfibijad

## Kacu mugažo
* Amfibiikazmuz

## Homaičendad
Verblüdad

**Verblüdad** () om imetaiživatoiden heim Verblüdižed-sugukundaspäi. Mülütab koume eläbad erikod i severz'-se kadojid.

*Verblüdvodind* om maižandusen sarak verblüdiš.

## Levigandmižavaruz
Verblüdad oma järedad živatad, kuvazuiba kuividen maiden eloho — letetazangištod, pol'letetazangištod, stepid. Elädas pahemba nepsas klimatas i mägitahondoiš.

Dromedar i baktrian oma levitadud Man räkiš maiš: Afrik, Arabijan pol'sar', Keskuzazii, Avstralii. Kaik lugetas 19 mln eričuid, vaiše kodikoittud formad oma kaičenus, heiden ezitatad ei ole löutud tarkoikti. Tetas äi verblüdan suguid. Havtagai om mecerik, se om kaks'gurbaine i om kadomižen röunal, om kaičenus vaiše severz'-se sadoid eričuid.

Dromedaran i baktrianan gibrid om nar (iner), se voib äikerdoitas i sättub gibrizacijale edemba, no voib olda läžujid genetižikš eričuid kahtendes pol'vespäi.

## Söte
Verblüdad oma märehživatad. Sötlesoiš nenil kazmusil: *[[Salsola]]*-heimon heinäd, kojeghein, verblüdankarang, saksaul-penzaz.

Živatad jodas reskvet, i voidas joda solavad-ki vet. Kaitas razvad gurbiš i sadas vet razvan muigotandal ku tarbiž.

## Galerei

ET Afar asv2018-01 img07 Lake Karum area.jpg|Dromedar / Dromader / Arabian,vai üks'gurbaine verblüd, solan samižel Efiopijas (2018)
Drabař.jpg|Baktrian,vai kaks'gurbaine verblüd (2007)
Trampeltier Camelus Ferus (210260211).jpeg|Havtagai,vai mecverblüd, Štuttgart-lidnas, Saksanma (2017)
Bactrian Camel, Whipsnade - geograph.org.uk - 857721.jpg|Nar-verblüd (*Camelus dromedarius × Camelus bactrianus*) Suren Britanijan zooparkas, 1979


## Homaičendad
Kommunizm

**Kommunizm** (latinan kelen *commūnis*-sanaspäi «ühthine») om üks' ideologijoišpäi, teoretine kundaline i ekonomine formacii olijoiden kundaližes ičezkaluištos tehmižabutusiden alusel, kudambaspäi socialine kohtaižuz tuleb.

Ei olend völ täuzin kommunistišt järgendust realižudes, se järgenduz om idealine. Nimitadas «kommunizmaks» ul'trahurad ideologijad paksus, se tedotab kommunistižen kundan sauvondad metoks. Lugetas erazvuiččid školoid i joksmusid kommunizman polenpidajikš (kommunistoikš), niiden kesken marksizm, socialine anarhizm.

Marksizman alusenpanijoiden tedotöiden mödhe, kommunizm ezimeletab korktas šingotadud tegimištvägid, valdkundan, socialižiden klassoiden i rahaabutusiden olmatomut. Kaik nened metod lindäs sadud, konz tehmižabutusiden ičezkaluišt kändaškandeb kundaližeks enambuses, mi laskeb panda eloho «Jogahine — mahtusiden mödhe, jogahižele — kulutuzmäriden mödhe!»-koncepcijad, se om sidodud tavaroiden i holitišiden (materialižiden da ei) vajehtushe tundmatomiden ristituiden keskes päpaloin. Socializman sauvond om ezmäižiš haškuišpäi kommunizman čuraduses. Kävutadas «istorijanedeline kommunizm»-terminad ümbrikirjutamha heimristitkundoid edel klassoiden olendad.

Kommunizman erineden, lahjoičendan ekonomikan levitadud elementad ottas aluseks sadud hüviden arvon personališt märičendad, se ei ole lahjoičend muite (päiči tedoiden levigandust), no tarkašti meletadud vajehtuz.

Kommunizm- i kommunist-tärtused libudas 1830-nziden voziden Francijaspäi, hot' edel sidä pojavad terminad oliba ( «elo kundoil», egalitarizm-koncept). Kundaližen ičezkaluišton i elon radkundoil radikaližed polenpidajad kävutiba ut terminad. Vl 1840 severz'-se kommunistižid aiglehtesid pästlihe Parižha. Vl 1848 Marksan i Engel'san «Kommunistižen partijan manifest» oli pästtud ezmäižen kerdan Londonha. Edel 20. voz'sadad kundaline el'genduz oli, miše kommunizm om sabustamatoi abstrakcii, no voib löuta realižid teid socializman sauvondan täht.

## Homaičendad
Citrus

**Citrus** (mugažo latinan kelel, znamoiči siš «limonpu») om igähižvihandoiden puiden i penzhiden heim. Mülüb Rutaižed-sugukundha.

## Leviganduz
Heimon erikod libudas Suvipäivnouzmaižen Azijan regionaspäi ezimeletaden, avarudel Indijan päivnouzmaspäi Tünen valdmeren sarihesai. Sel'gitadas ploduiden havadoiden mödhe, ned šingotiba kuivan aigoidme mussonižen klimatan arvoimižiš. Sil-žo aigal om tedoidusid, miše heimon kazmusiden augotižlibund om Avstralii, Uz' Gvinei i Uz' Kaledonii.

Kul'turoičend zavodihe Amuižen Kitain territorijal nell' tuhad vozid tagaz i jäi siš hätken aigan. Gibridizacii sijaližidenke citrusidenke veb erasid erikoid segotadud klassifikacijale. Nügüd'aigan om citrusplantacijoid 140 valdkundas, 35° levedushesai ekvatoralpäi molembihe polihe päpaloin.

*The Plant List*-andmuzbazan mödhe, kaik lugetihe koumekümne koume erikod heimos i völ 141 nimitusen status ei olend märhepandud. Sen ližaks, om äiluguižid gibridoid i sortuid, niiden kesken om honuzkazmusid. Heimon kul'turoiden ploduiden vozne satuz oli 105 mln tonnoid vll 2002−2004. Päkazvatajad oma Brazilii (apel'sinad), Kitai (greipfrutad, apel'sinad, mandarinad), Evropan Ühtištuz (mandarinad, limonad, laimad), Meksik (limonad, laimad), Argentin (limonad, laimad).

## Valitud erikod
* *Citrus aurantiifolia* — Laim, libub Indijaspäi
* *Citrus australasica* — Sor'menvuitte laim
* *Citrus hystrix* — Kaffirlaim
* *Citrus limon* — Limon
* *[[Citrus maxima]]* — libub Malajižes sarištospäi (Indonezii, Malaizii)
* *Citrus medica* — Citron, heimon tipine erik, libub Indijaspäi
* *Citrus nobilis* — Hüväsuguine mandarin, vai Kunigazline mandarin
* *Citrus paradisi* — Greipfrut
* *Citrus reticulata* — Mandarin, libub Kitaišpäi
* *Citrus sinensis* — Apel'sin

## Homaičendad
Voimujupirdand

**Voimujupirdand** om kuvadamižčomamahton toižend, kaikiš enamba levitadud Evropan kul'turas, sen sädused tegesoiš voimujuiden panendan kovapindale abul. Voimujupirdandan kuvandoičendan päine abutuz om muju.

*Voimujupirdai* tegeb kuvid, freskid da jumalaižid, minikuvid, teatrlavastusiden formitest. Voimujupirdandan čomamahton korged aig om edestadud francižel impressionizmal. Kall'voimujupirdand, pirdand vezimujuiden i guašan kävutandanke mülüdas grafikha tarkoiktemb, sikš miše mujun kel' ei ole päine niiden täht.

Necen čomamahton toižendas om äi kuvadamižmahtusid: ei ole muju ičeksaz vaiše (hromatižiden tonoiden kosketused), no mugažo ahromatižed tonaližed kosketused (muzavan i vauvhan kontrastad da nüansad), vauktusen i pil'vesen gradacijad, grafižed abutused (jono, siluet), mujušoidun faktur, kacegen saum, eriližed vajehtujad voimujud vauktusenmäran mödhe. Erazvuiččiden mahtusiden olemižespäi voimujupirdandan čomamaht voib säta sel'ktembid kuvid, antta täut el'gendust kuvatud objektan formas i avarudes, sädused tehtas levitadud londuseližiš materialoišpäi. Se om voimujupirdandan populärižusen päine sü.

Žanrad: religiozine, istorine, batalijoiden, mifologine, žanrine, animalistine i abstraktine voimujupirdand, portret, peizaž, sauvusen südäin, natürmort.

Voimujupirdandan sijaližed školad saiba tetabut keskaigan. Nügüd'aigan čomamahtoižed openduzaluzkundad oma levitadud: profškolad, kolledžad, radhonused čomamahtakademijoiš.

## Kacu mugažo
* Plener

## Homaičendad
Visbaden

**Visbaden** ( [ˈviːsˌbaːdn̩] «luhtoiden vannad») om lidn Saksanman päivlaskmas. Se om Gessen-federacijanman administrativine keskuz, man kahtenz' surtte lidn Frankfurtan Mainal jäl'ghe.

## Istorii
Lidnan tahond mainitase ezmäižen kerdan Plinii Vanhemban vn 77 «Londuseližes istorijas» *Aquae Mattiacorum*-nimitusenke «Mattiakoiden purtked». Lidnan alusenpanendan voz' om 121. Alemannoiden lidnuz oli lidnan sijas Rimalaižen imperijan aigan. Frankad alištiba alemannoid vl 497, sauvoiba kunigazlišt tanast 8. voz'sadal. Frankoiden Einhard-tedomez' mainiti nügüdläšt lidnan nimitust ezmäižen *Visbada*-formas vl 830. Kätihe Nassaun pälidnaks vll 1815−1866, sen aigan gercogan rezidencii oli saudud lidnas, i se šingotaškanzihe. Gessen-federacijanma om sätud Toižen mail'man sodan jäl'ghe, i Visbaden kändihe sen pälidnaks, sikš miše murendused siš oliba vähemba äjan mi surembas Frankfurtas.

Visbaden om kurortlidnaks hulil purtkil. Tegimištoiden edheotandad ratas lidnas: avtosauvomižen (Porsche, Ferrari), avtopaloiden i kaluiden avtovoibištelendoiden täht, farmaceftižen i himižen (japonižed kompanijad) sarakoiden. Nened federaližed aluzkundad baziruišoiš siš: Saksanman kriminaližen policijan ohjanduz, Federaline statistine ohjanduz, Federaline demografijan institut, Saksanman klinižen diagnostikan keskuz.

## Geografijan andmused
Lidn seižub Rein-jogen oiktal randal, sijadase federacijanman suvipäivlaskmaiženno röunanno, 115 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Main-jogi lankteb Reinha lidnan territorijal. Matkad Berlinhasai om 450 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 570 km kiruhavtoteil vai 540 km raudtedme. Järed Mainc-lidn om Reinan vastrandal. «Lidnad-kaks'jaižed» oma lidnaglomeracijan keskuseks 490 tuh. eläjidenke.

Klimat om ven valdmeren. Voden keskmäine lämuz om +9,8 C°, kezakun-elokun +17,0..+18,6 C°, tal'vkun-uhokun +1,0..+2,2 C°. Paneb sadegid 638 mm vodes, enamba kezakus-heinkus (66..68 mm kus), vähemba uhokus i sulakus (41 mm kus).

## Tobmuz
Visbaden jagase 26 lidnrajonaks () vspäi 1977.

Edeline lidnan pämez' () om Sven Gerih (*Sven Gerich*, heinku 2013 — kezaku 2019).

## Eläjad
Vl 1521 kaik 192 ristitud elihe eländpunktas, vl 1800 — 2239 ristitud. Vl 2011 eläjiden lugu oli 275 976 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt lidnan istorijas oli 274 464 eläjad vn 1981 augotišes, 278 654 eläjad vn 2018 augotišes i om nügüd'. Heiden ližaks, läz 21 tuhad amerikaižid rahvahanikoid oma lidnas, ned rahvahanikad oma AÜV:oiden armijha sidodud päpaloin, sen evropine päfater sijadase ani lidnanno tel Frankfurtannoks.

Visbaden mülüb «Frankfurt Rein-Main»-lidnaglomeracijha 5,8 mln eläjanke vl 2019 14 800 km² pindal.

## Transport
Päraudtestancii i severz'-se toižid raudtestancijoid ratas lidnas, raudte ühtenzoitab kaikidenke lähižidenke lidnoidenke. *Širštain*-jogiport () om Reinan randal venehstancijoidenke.

Matkad Frankfurtan rahvahidenkeskeižhe lendimporthasai om 25 km.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden portal (''wiesbaden.de'').
Palačjaugaižed

**Palačjaugaižed** () oma meren i kuivman živatoiden tip.

## Etimologii
Latinankel'ne nimi libui grekan kelen sanoišpäi:  *artron* «niveleh» i -sanan genitiv ποδός *podos* «jaug».

## Leviganduz
Živatoiden ümbrikirjutadud erikoiden keskes kaikiš paksumbad oma palačjaugaižed (enamba 1,3 mln erikoid, 78 %). Palačjaugaižiden erikoiden todesine lugu voib sadas 10..30 millionhasai.

Tipan ezmäižed živatad sünduiba edel kembrijad läz 550 mln vozid tagaz vai kembrijan aigan, läksiba kuivmale. Ezimeletadud ühthine ezitat sötlihe vezišton pohjan sadegil. Palačjaugaižiden erikod elänzoittas läz kaikid ümbrištoid i valatoittas niid: valdmeri, reskveded, kuivma, makarad igähižen lumen jonohosai, letas atmosferas kilometrhasai kortte.

## Ümbrikirjutand
Palačjaugaižiden hibj om segmentiruidud, kogoneb tagmoišpäi. Hibj om kattud täuzin hitinanmülüjal kutikulal, siš om vahvembid keskustoid (skleritoid) i notkid membranoid. Kazdas verendan aigan vaiše. Rakanvuiččiden skelet mülütab äi kal'cijan karbonatad (CaCO3). Kaik vai erased lopused oma palakahad, niil om likundan, hengindan, kaičendan i tabadandan funkcijoid. Sömänsulatuzsistem om differenciruidud, söte henotase südäikohtas.

Elädas üks'päin tobjimalaz. Erased gavedid ozutadas socialižusen korktad tazopindad.

## Alatipad
* Helicerižed (*Chelicerata*, niiden kesken hämähoukunvuiččed)
* Rakanvuiččed (*Crustacea*)
* *[[Tracheata]]* (mülütadas gavedid)
* †Trilobitanvuiččed (*Trilobitomorpha*)

## Znamoičend
Palačjaugaižed oma sötkeks živatoiden toižiden erikoiden täht, ühtnedas mahusensädandha i organižiden substancijoiden londuseližhe pörundha, pölüstoittas kazmusid, mugažo levitadas tartläžundoid i todas pahut maižanduzkul'turoile.

Ristitud ottas rakoid sötkeks. Mezjäižed i šuukun *[[Bombyx mori]]*-lipkaine oma ičevuiččikš maižanduzživatoikš.

## Homaičendad
Mineral

**Mineral** (möhälatinan kelen *(аеs) minerale*-sanaspäi «kivend») om kivisuguiden, kivendoiden, meteoritoiden gomogenine pala mülündan i südäimen sauvondan mödhe. Se om himine ühtnend vai himine element, om geologižiden processiden londuseližeks produktaks.

Rahvahidenkeskeine mineralogine associacii () i sen Laudkund uziš mineraloiš i mineraloiden nimitusiš vahvištadas uden mineralan avaidust da sen nimed vspäi 1959. Vodele 2018 kaik enamba mi 5300 minerališt toižendad oma vahvištadud i ližatas severt-se kümnikoid uzid joga vodel, no vaiše 100..150 mineralad oma avaros levitadud.

*[[Mineralogii]]* tedoidab mineraloid, tedomehed oma *mineralogad*. Genetine mineralogii sel'gitab mineraloiden augotižlibundad, mineraloiden filogenii tedoidab niiden toižendoiden pojavut.

## Klassifikacii
Mineral voib olda mitte taht agregatižes olendas, no mineraloiden tobj pala oma kovad hibjad. Jä lugese mineralaks, nozol vezi — ei. Jagadas mineraloid nenikš: kristalliženke strukturanke, amorfižed, metamiktižed (kristallform irdpolespäi, no amorfine olend).

Kivisugu voib mülütada severt-se mineraloid (polimineraline) vai vaiše üht mineralad (monomineraline kivisugu).

## Fizižed ičendad
Himine mülünd i kristalline struktur märhapandas mineralan ičendoid. Jagadas nenikš: mehanižed (skalärižed i vektorižed), optižed, lüminescentižed, magnitižed (kaks'valentižen raudan mülü), elektrižed, termižed ičendad, radioaktivižuz.

Mehanižed ičendad: kovuz (märičese Moosan pordhišton mödhe), haugelmasenmär erazvuiččiš polišpäi, katkaidusen specifik, hapanduzkerteh, räbeduz, ninevuz.

Optižed ičendad: hoštuz, muju, jonon muju, vauktusen katkaidusenmär, dispersii, polärizacii.

## Homaičendad
Klimat

**Klimat** ( *klima* «kon'akuz», genitiv  *klimatos*, päiväižen sädegiden kon'akuz lapakoiktale pindale) om sän äivozne režim, enamba mi koumekümnes vodes päpaloin.

Kaidas el'genduses klimat om lokaline, harakterizuib arni necidä tahondad sen geografižen sijadusen mödhe. Avaros el'genduses klimat om globaline, se om olendoiden statistine ansambl', kudambid «atmosfer — gidrosfer — kuivma — kriosfer — biosfer»-sistem läbitab severziš-se voz'kümniš. Ei voi otta sän čurazundad klimatižes normaspäi klimatan toižetamižeks, oz., lujas vilu tal'v ei ozuta klimatan vilugoičendad.

*[[Klimatologii]]* tedoidab klimatad, se tedomehed oma *klimatologad*. Paleoklimatologii tedoidab enččid klimatan toižetamižid. Man ližaks, klimat-tärtuz voib olda kosketusiš toižidenke planetoidenke da niiden kaimdajidenke atmosferan olendanke.

Nened päižed globaližed geofizižed cikližed processad formiruidas klimatižid arvoimižid Man pindal: lämudenpörund, vedenpörund, atmosferan ühthine cirkuläcii. Jäl'gmäižen modelid kävutasoiš tuleban klimatan toižetamižen arvoiden täht.

Keratas klimatižid harakteristikoid meteorologižiden elementoiden kaclendoišpäi. Niiden keskes kaikiš znamasižembad oma atmosferine painuz, tullein piguz i čuraduz, il'man lämuz da nepsuz, pil'vesižuz, atmosferan sadeged. Sen ližaks tedoitas nenid parametrid: päiväižradiacijan hätkeližuz i summ, rösttumatoman pordon hätkeližuz, nägubusen edhuz, mahusen i vezištoiden veden üläšoiduiden lämuz, veden purustuz man pindaspäi, lumikatken korktuz i olend, kaikenvuiččed atmosferižed nägused, radiacine balans.

Ižandusen sarakod kävutadas klimatan andmusid: maižanduz (vegetacižen pordon lämuziden summ), biologii i tehnižed sarakod (effektivižed lämuded).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Amerikaižen ''NOAA''-organizacijan klimatholitišiden portal (''climate.gov'').
Kil' (lidn)

**Kil' ** ( [ˈkiːl]) om lidn Saksanman pohjoižes. Se om Šlezvig-Gol'štein-federacijanman administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud Adol'f IV Gol'šteinalaine-grafal voziden 1233 i 1242 keskes. Pigai lidn kändihe Ganzan ühtištusen ühtnijaks.

Vl 1814 kožundakt Danijan i Ročinman keskes oli vahvištadud Kiliš. Vl 1835 laivansauvomižen *Hovaldtswerke*-tegim radaškanzi lidnas. Kilin kanalan sauvond om vaumitud vodele 1895.

Kil' šingotase meriportal (ehtatimiden operatorad baziruišoiš lidnas), soda- da civiližel laivansauvomižel, mašinansauvomižen kompanijoil.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase federacijanman keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas, Baltijan meren Kilin merikaran randoil, viž metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Gamburghasai om 90 km suvhe orhal.

Klimat om ven valdmeren. Kezaaig om päivoikaz, tal'v om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +9,3 C°, kezakun-elokun +15,3..+17,7 C°, tal'vkun-uhokun +2,0..+3,0 C°. Ekstremumad oma −24,8 C° (uhoku) i +36,5 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +1,6 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +17,7 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-sügüz'kus. Paneb sadegid 754 mm vodes, enamba heinkus-elokus (77..84 mm kus), vähemba uhokus-semendkus (40..51 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 74..75 % röunoiš sulakus-elokus, 79..88 % sügüz'kus-keväz'kus.

## Tobmuz

Kil' jagase 18 nimitadud ümbrikoks (), 25 valičemižümbrikoks vai 30 lidnanlaptaks (*Stadtteile*).

Edeližed lidnan pämehed (merad, üks'lugu ) oma Süzanne Gaške (*Susanne Gaschke*, tal'vku 2012 — reduku 2013), Torsten Al'big (*Torsten Albig*, kezaku 2009 — semendku 2012).

## Eläjad
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 239 526 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 273 735 eläjad vl 1939 i 273 284 eläjad vl 1961. Kaik 643 tuhad eläjid om ezilidnoidenke (2022).

Kilin universitet (, alusenpanend 1665, 27 tuhad üläopenikoid vl 2019) radab lidnas, kahesa fakul'tetad.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden portal (''kiel.de'').