open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Čomakulu voz'sada

**«Čomakulu voz'sada»** () — om turkaine TV-serial dram-žanras. Original om turkan kelel. Kaik om nell' sezonad serialas. Scenarijan tegii om Meral Okai. Serialan prodüserad — Jagmur Tailan, Durul Tailan, Mert Baikan da Jagiz Al'p Akaidin.

Kaikutte epizod vedase 90..140 minutad. Läksi ekranoile Turkanmas vozil 2011−2014 Star TV-telekanalal. Om ozutadud venäkel'ženke kändusenke vozil 2012−2015 Venäman «Domašnii»-kanalal. 

## Rolid
### Pärolid
* *Suleiman I Kanuni-kuningaz* — Halit Ergenč
* *Hürrem Sultan / Roksolana (Aleksandra)* — Mer'jem Uzerli
* *Šehzade Mehmed* — Gürbei Ileri
* *Mihrimah Sultan* — Pelin Karahan
* *Šehzade Selim* — Engin Oztürk
* *Šehzade Bajazid* — Aras Bulut Ilnemmli
* *Šehzade Džihangir* — Tolga Saritiš

### Toižed rolid
* *Mahidervan-sultan* — Nur Fettahoglu
* *Šehzade Mustafa* — Mehmet Günsür
* *Ajše Hafsa Sultan* — Nebahat Čehre
* *Hatidže Sultan * — Sel'ma Ergeč
* *Beihan Sultan* — Pinar Čanlar Genčtürk
* *Fatma Sultan* — Mel'tem Džumbul
* *Šah Sultan* — Deniz Čakir
* *Gül'fem Hatun* — Selen Oztürk
* *Pargli Ibragim-paša* — Okan Jalabik
* *Hürrem-sultan* — Vahide Perčim
* *Daie-čatun* — Siema Kiečik Karabiel'
* *Nigiar* — Filiz Ahmet

### Mugažo
* *Aiša-hatun* — Merve Oflaz
* *Gül'-aga* — Engin Günaidin
* *Arife-hatun* — Esra Demirdži Čeban
* *Sümbül'-aga* — Selim Bairaktar
* *Šeker-aga* — Uksel' Unal
* *Malkočoglu Bali-ižand* — Burak Ökčivit

### Kameo
* *Gül'šah-hatun* — Nihan Büiükagač
* *Gül'nihal'-hatun* — Burdžu Tuna
* *Esma-hatun* — Sebahat Kumaš

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Serial ''imdb.com''-saital. 
* Serial ''kinopoisk.ru''-saital.
Troick

**Troick** om Venäman eländpunktoiden riven nimituz. Se voib znamoita:

## Lidnad
* Troick — lidn da lidnümbrik Čeläbinskan agjan suvipäivnouzmas, Troickan rajonan administrativine keskuz.
* Troick — lidn Moskv-regionas.

## Kacu mugažo
* Novotroick
Hirenherneh

**Hirenherneh** () om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden erik. Mülüb Bobanvuiččed-sugukundha.

## Leviganduz
Kazvab Evrazijan äjil sijil i Pohjoižamerikas. Navedib nituid, pautkid, penzhištoid, mecanröunoid, erasti kazvab harvas mecas. Voib vastata rujoheinäks pöudoil i teveril.

## Ümbrikirjutand
Polimorfine (vajehtui) erik lujas. Kazvab 120 santimetrhasai pitte. Kerdui kazmuz, sen välläd seikhed sarakoitas. Lehtesed oma 5..12 sm pitte, lühüdoil varzil, i kogotas lehthuziden 6..10 paraspäi.

Änikuz om tihed toppaz, 40 änikhosai ühtes, pit'kal vardel kaimlospäi. Änikod 8..11 mm pitte oma lilaižen mujun, erasti vauktad. Änikoičeb kezakus-elokus. Plodud oma *hirenpaugud* 15..25 mm pitte i 4..6 mm levette, pit'kačud, 4..6 semnenke. Semned oma šurunvuiččed 2,3..3 mm diametral, mustad läipoidenke. Hirenhernhen semniden ottud südäimehe sur' lugumär om morii.

## Kävutand
Kävutadas hirenherneht sötmižkazmuseks. Ottas zelläks verenjoksmusid vaste, kuti tüništoitai abutuz i pehmitamha hüväladuižid paiškid. Medenkandai kazmuz.

## Homaičendad
Karabaš

**Karabaš** (, ,  «must mägenpä») om Venäman lidn Čeläbinskan agjan pohjoižes. Se om Karabašan lidnümbrikon administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1822 kuti *Soimanovskii*-žilo samha kuldad sijaližiš letkišpäi. Löutihe vas'ken kivendod, i vspäi 1837 ezmäine vas'kentegim oli ranu viž vot. Vspäi 1910 nügüdläine vas'kentegim radab. Nimitihe Karabaš-žilod mägen mödhe. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1933 20. päiväl kezakud. 1980-nzile vozile sauptihe äi kaivuzid, i lidnan ekologine olend oli paha, sen tagut ristitišt poleni lujas.

Karabaš šingotase vas'kentegimel, abrazivtegimel vas'kentegimen jändusil, mugažo leibänkombinat i murdonsortiruindan tegim (vspäi 2019) ratas lidnas. Ende radiotegim oli väges.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalas, 350 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud järvil. Sak-Elg-jogi ( 19 km pitte, Tobolan hurapol'ne bassein) i Bogorodskii-uit sil oma lidnan suviröunaks.

Matkad Čeläbinskhasai om 84 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal, 109 km avtotel vai raudtel. Lähembaine lidn om Kištim 33 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 38 km avtotel vai raudtel. *Pirit*-raudtestancii () radab vspäi 1960 sarakol Kištimaspäi, se om vaiše jüguiden täht vspäi 2009.

## Tobmuz
Kaik ühesa pen't žilod mülüdas lidnümbrikho Karabašan ližaks. Lidnümbrikon pind — 682 km².

Lidnümbrikon pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Oleg Budanov (tal'vku 2015 — reduku 2022). Lidnümbrikon Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Dmitrii Šutkin vn 2010 sulakuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 152 ristitud, lidnümbrikon — 13 424 ristitud, vn 2021 lidnan — 10 514 ristitud. Vl 2017 kaik 11 178 kaikenaigašt eläjad oli lidnas i 11 385 eläjad kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 38 300 eläjad vl 1939.

Rahvahad (2010): venälaižed — 88,0 %, totarlaižed — 4,5 %, baškiralaižed — 4,0 %, toižed rahvahad — 3,5 %.

Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: koume jumalanpertid i časoun'.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1, 2, 4, 6), škol-internat, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol. Kaslin tegimištoliž-gumanitarižen tehnikuman Karabašan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Киалимское водоранилище - panoramio (4).jpg|Kialimen vezivaradimen padosein (2012)
Храм-8 - panoramio.jpg|Ph. Ioann Kuldansun jumalanpert', vn 2012 nägu (om saudud vll 2006−2008)
Karabash copper plant.jpg|Karabašan vas'kentegim vl 2008
ТЭМ18ДМ-3127, Россия, Челябинская область, АО «Карабашмедь» (Trainpix 169513).jpg|TEM18DM-3127-lämuzvedim läz *Pirit*-raudtestancijad vl 2016


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon oficialine sait (''karabash-go.ru'').
Kus (lidn)

**Kus** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Čeläbinskan agjan lodehes. Se om Kusan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1940).

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1778 kuti žilo sauvomha da holitamha Kusan raudantegint. Nimitihe Kus-jogen mödhe ( 59 km pitte). Šingotihe kaugedraudan čomamahtoližel valamižel 19. voz'sadan aigan. Kätihe *Kusinskii Tegim*-radnikžiloks vn 1928 28. päiväl elokud, se sai lidnan statusad vn 1943 8. päiväl vilukud.

Kus-lidn šingotase valamižmašinansauvomižen tegimel (katilmašiništ), mecan ümbriradmižen mašiništon tegimel, henoiden diamantoiden ümbriradmižel, sömtegimištol (lihaproduktad, olud).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Kus-jogen lanktendan sijas Ai-jogehe oiktalpäi (, Kaman hurapol'ne bassein), 352 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Čeläbinskhasai om 126 km päivnouzmha orhal, 178 km avtotedme vai 220 km raudtedme. Lähembaine lidn om Zlatoust 24 km suvipäivnouzmha orhal, 31 km avtotel vai 70 km raudtel. *Kus*-raudtestancii () om saudud lidnan lodehes, edel 2012. vot se radoi passažiroiden-ki täht.

Voden keskmäine lämuz om +2,6 C°. Il'man vozne keskmäine relätivine nepsuz om 64,8 %.

## Tobmuz
Kaik koume žilod mülüdas lidnankundha Kusan ližaks, niiden ühthine ristitišt oli 87 eläjad vl 2010.

Edeline lidnankundan pämez' om Valerii Vasenöv (kül'mku 2015 — tal'vku 2020).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 18 792 ristitud, lidnankundan — 18 879 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 17 136 eläjad. Kaik 17 368 ristitud elihe lidnas i 17 436 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 21..22 tuhad eläjid vll 1959−1998 (22 800 rist. vl 1992).

Rahvahad (2010): venälaižed — 86,9 %, baškiralaižed — 7,7 %, totarlaižed — 3,8 %, toižed rahvahad — 1,6 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma kaičenus i saudud da avaitud lidnas: Jumalanmaman Kazanin jumalaižen jumalanpert' (1882) i puine časoun' purtkenno (2022). Niiden ližaks koume jumalanpertid i časoun' ei ole kaičenus.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen lähembaižed aluzkundad ratas Zlatoustas.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan oficialine sait (''gorodkusa.ru'').
Kartali

**Kartali** (, , ) om Venäman lidn, lidnankund da raudtesol'm Čeläbinskan agjan suves. Se om Kartalin rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vll 1914−1915 kuti žilo udenno Kartali-stancijanno «Troick — Orsk»-raudtekeskustan sauvomižen aigan. Nimitihe jogen mödhe. Aigan mändes Kartali ühtenzoiti žiloid kivihilen kaivuzidenno i kozakoiden Poltavk-žilod (aluz 1843 kuti Poltavskii). Kartali-žilo sai lidnan statusad vn 1944 17. päiväl sulakud. Vll 1964−2005 raketdivizii seižui lidnanvuiččes Lokomotivnii-žilos koume kilometrad lidnaspäi, se žilo om erine lidnümbrik (ei ole SATÜ:n statusad vspäi 2017) i ei mülü rajonha.

Kartali šingotase raudten edheotandoil, šebnän samižel, sömtegimištol (villänpurnud, leibän produktoiden pästand). Om maižanduzrajonan keskuseks.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivnouzmas, Karataliajat-jogen oiktal randal päpaloin ( 175 km pitte, Tobolan hurapol'ne bassein), 300 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kazahstanan röunhasai om kaks'kümne viž kilometrad päivnouzmha raudtedme, Čeläbinskhasai om 240 km pohjoižhe orhal, 321 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Magnitogorsk 118 km lodeheze orhal, 168 km avtotel vai 140 km raudtel. Kaks' raudtestancijad ratas lidnas, *Kartali-I* i *Kartali-II*.

## Tobmuz
Kartali om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed Administracijan pämehed oma Stanislav Markovskii (reduku 2019 — tal'vku 2020), Oleg Germanov (sügüz'ku 2017 — sügüz'ku 2019). Lidnankundan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Jelena Protasova vn 2019 vilukuspäi. Edeline Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Natal'ja Novokreščenova (kül'mku 2015 — viluku 2019).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 29 131 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 27 103 ristitud. Kaik 28 577 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 42 801 eläjad vl 1970.

Rahvahad (2010): venälaižed — 89,5 %, ukrainalaižed — 2,7 %, kazahlaižed — 2,3 %, totarlaižed — 2,1 %, toižed rahvahad — 3,4 %.

Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Kazanin jumalaižen (om saudud vll 1900−1903), Mihail-arhangelan (2007), Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ihastuz»-jumalaižen (2014−2015).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Kartalin äisarakoline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Coat of Arms of Kartaly (Chelyabinsk oblast) (1999).png|Enzne lidnanznam, oli väges vll 1944−2002
Kartaly city coat of arms.gif|Edeline lidnanznam, oli väges vll 2002−2007
Цех обработки мрамора - panoramio.jpg|Mramoran ümbriradmižen ceh läz lidnad (2012)
Училище - panoramio.jpg|Kartalin äisarakoline tehnikum (2008, sil aigal profškol nomer 42, üks' sauvusišpäi)
Проезд под железной дорогой - panoramio.jpg|Läbiajand raudten al lidnas (2008)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan oficialine sait (''kartaly74.ru''). 
* Lidnan informacine sait (''kartaly.ru'').
Eskišehir

**Eskišehir** ( [esˈciʃehiɾ] «vanh lidn») om lidn Turkanman päivlaskmaižes palas. Se om Eskišehiran agjan administrativine keskuz da päpala.

## Istorii
Amuine *Dorilei*-eländpunkt ( *Dorilaion*) oli olmas nügüdläižen lidnan sijas.

Eskišehir šingotase neniden produktoiden pästandal: jüguavtod, raudtevedimed, sodaaviacijan likutimed, maižanduzmašiništ, tekstil', savičud, cement, himižed substancijad, kodikalud i kodielektronik (*Arçelik*), söndtavarod (konditerižed päpaloin i saharantegim).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase agjan lodehes, Porsuk-jogen keskjoksmusen randoil ( 436 km pitte), 763 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Ankarhasai om 250 km päivnouzmha, Stambulhasai — 350 km lodeheze. Lähembaine sur' lidn om Kütahj ühesakümnes kilometras suvipäivlaskmha.

## Eläjad
Vl 2020 agjan ristitišt oli 888 828 eläjad 13 925 km² pindal. Agjan kaks' rajonad 14:späi ottas läz kaiked ristitištod: Odunpazari i Tepebaši.

Anatolijan universitet baziruiše Eskišehiras (, 21 tuh. üläopenikoid vl 2021 i läz 1 mln stacionaratomas palakundas), se om sätud nellän opendusen aluzkundan ühtištusel vl 1982. Sen ližaks, kaks' tošt universitetad ratas lidnas.

## Galerei

Eskişehir Merkez camii.jpg|Lidnan keskuzline mečet', vn 2007 heinkun nägu
Eskişehir Şeker Fabrikası.jpg|Saharantegim (*Kazım Taşkent Eskişehir Şeker Fabrikası*), kül'mku 2018
Sazova Park 2.jpg|*Sazova Park* vn 2018 elokus
Camsanatlarimuzesi.jpg|Stökolčomamahton muzei (2007)
Eskişehir Railways Station 2012 02.JPG|*Eskišehir*-päraudtestancijan sauvuz vl 2012


## Sebruzlidnad
* Kišinöv, Moldov
* Kazan', Tatarstan, Venälaine Federacii
* Linc, Avstrii
* Phadžu, Korejan Tazovaldkund
* /  Simferopol', Kriman Tazovaldkund, Ukrain / Venäma
* Gändž, Azerbaidžan
* Oral, Kazahstan
* Samarkand, Uzbekistan

## Tetabad sündnuded
* Arkin Džuneit — Turkanman akt'or da režissör.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Eskišehiran kundan ohjastusen oficialine sait (''eskisehir-bld.gov.tr'').
Ojakelloine

**Ojakelloine** () om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden erik. Mülütadas Rozanvuiččed-sugukundha.

## Leviganduz
Kazvab Evropan kaikedme territorijadme, Keskuzazijas, Sibiriš i Edahaižes Päivnouzmas, Kitaiš, Pohjoižamerikas. Ojakelloine om kaičendan al erasil tahoil.

Navedib nepsoid kazvateližid väll'muiktoid mahusid. Londuseližed zonad: lehtezmec, jogenrand, soröun, nit, penzhišt.

## Ümbrikirjutand
Ojakelloižen jurišt om bur sanged ujelii. Seikh om püštoiged 25..80 sm pitte, läz sarakoita, muzarusked päpaloin. Se da lehtesed oma karvakahad.

Änikoičeb keväz'kezal 15..20 päiväd. Änikod oma kellonvuiččed 1..1,5 sm diametral. Kazdas 2..5 vauktad vai vauhpakušt änikod seikhen päl, pit'kil varzil. Heid'om om vihandvauvhan mujun. Plod küpsneb heinkus-elokus, se om rusked semnikaz, koukudenke levigandemha živatoil.

## Kävutand
Hein om hüvä söte kabjživatištole kevädel. Lehtesed sättudas salatoihe, keitoshe i tučkuižihe. Jured vajehtadas uniheinäd eriližmaguteseks. Ottas zelläks, keratas jurid kevädel vai sügüzel i heinäd änikoičendan zavodindas.

Voib sada jurištospäi rusttiž-koričmad mujud. Andab mezjäižile heid'omad keväz'kezal, mugažo nektarad hüviš arvoimižiš. Ištutadas sortuid dekorativižes sadunkazvatuses.

## Homaičendad
Kasli

**Kasli** (,  vai *Кәһте* paginoiš, ) om Venäman lidn da lidnankund Čeläbinskan agjan pohjoižes. Se om Kaslin rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1747 kuti *Kaslinskii*-žilo sauvomha da holitamha kaugedraudan tegint, nimitihe järviden mödhe. Kätihe radnikžiloks vl 1929. Kasli sai lidnan statusad vn 1942 29. päiväl heinkud. Sirtihe eläjid aigaks radiacižen avarijan tagut «Majak»-tegimel vn 1957 sügüz'kul.

Kasli šingotase kaugedraudan čomamahtoližen valamižen tegimel, radiotegimel (kaičendsignalizacii, sodaelektrotehnik), mugažo kalategim i omblendfabrik ratas lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmaiženno röunanno. Se om ümbärtud nenil järvil: Irtäš-järv-vezivaradim (, , 227 m ü.m.t., 53,5 km²) om lidnan suvirandaks, Sur' Kasli-järv (, 20,5 km²) — pohjoižrandaks, Kireti-järv ( 7,4 km², 230 m ü.m.t.) om lodehes, Pen' Kasli i Kutaši päivnouzmas. Järved mülüdas Iset'-jogen oigedpol'žhe basseinha, kanal ühtenzoitab Sured Kasli-järved Irtäšunke lidnan päivlaskmas.

Matkad lidnaspäi Čeläbinskhasai om ühesakümne kilometrad suvipäivnouzmha-suvhe orhal vai 125 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Ozörsk 15 km suvhe orhal vai 20 km avtotedme i Snežinsk 22 km pohjoižhe orhal vai 27 km avtotedme.

Prigorodnii-žilo (32 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Kaslin ližaks. Lidnankundan pind — 243,54 km².

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 969 ristitud, lidnankundan — 17 032 ristitud, rajonan pol', vn 2021 lidnan — 15 383 ristitud. Kaik 16 263 ristitud elihe lidnas i 16 295 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 20..21 tuhad eläjid vll 1939−1992 (21 837 rist. vl 1959, kaks' vot jäl'ghe avarijad).

Rahvahad (2010): venälaižed — 92,3 %, baškiralaižed — 2,7 %, totarlaižed — 1,9 %, toižed rahvahad — 3,1 %.

Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma avaitud lidnas: Sündun Voznesenjan jumalanpert' (1852), ph. Mikulai Likijalaižiden Mir-čudonsädajan jumalanpert' (1861), ph. Serafim Sarovalaižen časoun'. Venäman amuižortodoksižen hristanuskondan Pedroi- i Pauloi-apostoloiden pühäpert' om saudud vll 2010−2013.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 5, 8, 9, 11, 12), aluzškol (nomer 25), kaks' keskškolad (nomer 24 i 27), ehtal'ne škol (nomer 31), lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Kaslin tegimištoliž-gumanitarine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Школа инструкторов 2.jpg|Läžundkodin (Omblendfabrikan) ansambl' (2014)
Церковь Вознесения 10.JPG|Sündun Voznesenjan jumalanpert' (ortodoksine hristanuskond), vn 2014 nägu
UOLE museum-77.JPG|Kodilezi kaslin valamižespäi Ipatjevan pertiš (Jekaterinburg, 2021)
Фонтан из каслинского литья3.jpg|Fontan kaslin valamižespäi läz profškolad (2018)
Здание Госпиталя Касли.jpg|Istorižen läžundkodin sauvuz (2018)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan oficialine sait (''gorod-kasli.ru'').
Unihein

**Unihein** () om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim tobjimalaz, om mugažo pol'penzhid i üks'voččid, kaks'voččid erikoid. Mülütadas Uniheinižed-sugukundha, sen tipine heim.

Karl Linnei andoi latinižen nimen uniheinän heimole, sauvoi grekan kelen sanoišpäi: Ζεύς «Zevs» Δῖος-genitivan formas i ἄνθος «änik», ühtheze znamoičeb «Zevsan änik», änikoiden čomuden taguiči.

## Leviganduz
Kaik om läz 330..350 erikod, niiden enambuz sädab gibridoid keskneze kebnas. Uniheinän erikoiden tobj pala libub Keskmeren randoišpäi, nügüd' mecerikod kazdas Evropas, Azijas, Afrikas i Pohjoižamerikas. Kändihe äjid erikoid dekorativižikš sortuikš, ned mectudas tagaz erasti.

Uniheinäd oma päivännavedijad, elädas kuivaigas läbi, pakaiženvastaižed päpaloin.

## Valitud erikod
* *Dianthus alpinus* — Al'pine unihein
* *Dianthus barbatus* — Bardunihein
* *Dianthus caryophyllus* — Sadunihein vai Alamaine unihein, heimon tipine erik
* *Dianthus chinensis* — Kitajine unihein
* *Dianthus plumarius* — Höunehesine unihein
* *Dianthus uralensis* — Uraline unihein

## Kacu mugažo
* Hajukaz sizigium

## Homaičendad
Kagrand

**Kagrand** () om Tähkheiniden sugukundan äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Kogoneb 61 erikospäi.

## Leviganduz
Heimon ezitajad kazdas Evrazijan znamasižes palas päiči tropikoiš, Afrikan pohjoižes i suves korktoiden mägiden pautkil.

## Ümbrikirjutand
Kagrandad kazdas metrhasai kortte. Om manalaižid ujelijoid vezoid erasti, sätas tihedad turbišt.

Seikhed oma püštoiktad. Lehtesed oma oiktad kaidad, pandud vai käroutud südäimehe pidust' paksus, 12 millimetrhasai levette.

## Kävutand
Kaik kagrandad oma omaluižen sötmižkazmused, no hondladuižed lehtesiden kärnakusen tagut. Korktoiden mägiden erikod oma parembad sötkeks.

## Valitud erikod
* *Helictotrichon desertorum* — Letetazangišton kagrand
* *Helictotrichon filifolium* — Nit'lehtesine kagrand
* *Helictotrichon krylovii* — Krilovan kagrand
* *Helictotrichon mongolicum* — Mongoline kagrand
* *Helictotrichon pratense* — Nitkagrand
* *Helictotrichon sempervirens* — Igähižvihand kagrand, heimon tipine erik
* *Helictotrichon tibeticum* — Tibetine kagrand
* *Helictotrichon turcomanicum* — Turkmenine kargrand

## Kacu mugažo
* Kagr

## Homaičendad
Rugižhein

**Rugižhein** (), mugažo **Kostr** i **Ozrikhein** paginoiš, om üks'voččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Mülütadas Tähkheiniden sugukundha.

## Areal
Kazvab rujoheinäks semetud sügüzel maižandusen vill'kazmusiden keskes. Eziauguine leviganduz om Evrazii i Afrik, nügüd'aigan invazivine heim Venäman Edahaižes Päivnouzmas i Amerikas.

Navedib jogiden luhtoid, letemaid, pustolänid. Putub mahusil lujetud muiktuzmäranke paksumb.

## Ümbrikirjutand
Rugižheinän seikh om püštoiged siled, lehtesed oma kaidad lapakod. Kostran (Ozrikheinän) pened äiluguižed üks'änikoižed tähkad oma 2..3 mm pitte. Ned sätas levedad vai kaidad löuste-änikust.

Küpsnuded semned putkotadas maha kebnas, i rugižhein levigandeb. Idüb sügüzel tobjimalaz.

## Erikod
Rugižheinän heim kogoneb vides erikospäi:
* *Apera baytopiana*
* *Apera intermedia* — Keskmäine rugižhein
* *Apera interrupta* — Keskustoikaz rugižhein
* *Apera spica-venti* — Järgeline rugižhein, heimon tipine erik
* *Apera triaristata*

Koumanz' i nellänz' erikod kazdas Venäman-ki territorijal.

## Kacu mugažo
* Rugiž
* Ozrikkivi

## Homaičendad
Min'jar

**Min'jar ** (, , ) om Venäman lidn da lidnankund Čeläbinskan agjan päivlaskmaižes sarakos. Mülüb Ašan rajonha, sen kaikiš penemb lidn koumespäi.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1771 kuti žilo sauvomha da holitamha Min'jaran raudantegint. Se radaškanzi vl 1784, nimitihe jogen mödhe. Vl 1901 raudtegim pästli lehtezraudad päpaloin, jarmank radoi. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1943 14. päiväl semendkud.

Min'jar šingotase šebnän samižel i šebnäntegimel, vanundtermižel tegimel (teraraudlent), mägisuksiden keskusel (koume libutint).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Suviuralan päivlaskmaižil pautkil, Sim-jogen alangištos ( 239 km pitte, Kaman hurapol'ne bassein). Min'jar vedase pidust' jogen molembid randoid läz seičemed kilometrad, seižub 165 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Min'jar-jogi (42 km pitte) lankteb Simha oiktalpäi Min'jaran uitos-vezivaradimes, se om saudud lidnan pohjoižpäivnouzmas.

Matkad Čeläbinskhasai om 350 km päivnouzmha avtotedme vai 357 km raudtedme, Uf-lidnhasai — 125 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Aš-rajonkeskuz ühesatoštkümnes kilometras suvipäivlaskmha orhal, 23 km avtotel vai raudtel, i Sim-lidn 13 km suvipäivnouzmha orhal vai 24 km avtotedme.

«Čeläbinsk — Uf»-avtote (M5-trass) mäneb kahesa kilometrad suvhe lidnaspäi. *Min'jar*-stancii radab «Čeläbinsk — Uf»-raudtel vspäi 1890.

## Tobmuz
Volkovo-žilo (111 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Min'jaran ližaks. Lidnankundan pind — 420,7 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Jevgenii Seredov, radoi vn 2017 keväz'kuhusai. Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Larisa Koltunenko vn 2020 redukuspäi. Edeližed nevondkundan ezimehed oma Ol'ga Čistäkova (keväz'ku 2017 — reduku 2020), Güzel' Sibagatulina (tal'vku 2015 — keväz'ku 2017).

## Eläjad
Vl 1939 radnikžilon ristitišt oli 9 800 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 194 ristitud, lidnankundan — 10 324 ristitud, rajonan kudendez. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 8 500 eläjad. Kaik 9 342 ristitud elihe lidnas i 9 453 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15..16 tuhad eläjid vll 1959−1967 (16 tuh. rist. vl 1967).

Rahvahad (2010): venälaižed — 73,1 %, totarlaižed — 13,7 %, baškiralaižed — 9,5 %, čuvašalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 2,3 %.

Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Tulendan Pühäpert'he jumalanpert' om kaičenus lidnas, pühäpert' om saudud vll 1795−1819. Islaman mahallä-mečet' nomer 363 om avaitud lidnas.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol. Professionaližen opendusen aluzkund om Ašan industrialižen tehnikuman Min'jaran filial.

## Galerei

Minyar Church.JPG|Jumalanmaman Tulendan Pühäpert'he jumalanpert', vn 2011 nägu
Вид на Миньярский пруд со скал.JPG|Lidnan kall'od i uit vn 2012 heinkus
Г. Миньяр Ашинский район.jpg|Avtotesildad lidnan uitos päliči vl 2017
Minjiar.jpg|Mürk Krasnai-kall' i raudte lidnan röunal (2011)
Ж-д станция Миньяр.jpg|*Min'jar*-raudtestancii vl 2022


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan oficialine sait (''миньяр74.рф'').
Salat (kazmuz)

**Salat** () om üks'vozne heinäsine maižanduseline kazmuz. Mülüb Puzuänikoižed-sugukundha.

Latinine nimituz om saudud *lac*-sanaspäi «maid», kazmusen südäivezi om sen pojav.

## Leviganduz
Eziauguine todesine kodima om tundmatoi, no tetihe kazmust Amuižes Kitaiš i Amuižes Egiptas, Keskmeren maiš. Salat om ottud kul'turkazmuseks Keskmeren randal edel meiden erad.

Kazvatadas Evropadme 16. voz'sadaspäi, Venämas — 17. voz'sadaspäi. Nügüd'aigan ištutesed oma levitadud kaikes mail'mas. Om sätud äi sortuid, ned oma erazvuiččed formal i tekstural.

## Ümbrikirjutand
Kaks' toižendad om salatal:
* *Lactuca sativa var. secalina* — lehtesine, kerata.
* *Lactuca sativa var. capitata* — keran sädandanke.

Järedad siledad vai kid'žorad ünäižed lehtesed oma varzita, kazdas kogol jurusespäi 15..30 santimetrhasai. Ned oleldas pakuižvihandad (pagištas «salatan mujun»), mugažo rusttad harvoin. Om severt-se sortuid lehtesidenke pakuižen, kuldataban i ruskedsinižen mujun. Lehtesen kesksonen alah om sugasekaz. Kera oleskeleb kehkranvuiččen forman. Seikh šingotase lehtesiden jäl'ghe kerdalaz, sase 60..120 sm kortte reiguta südäimes, sarakoičese lujas, änikoidenke.

Henod pakuižed änikod oma molembiden suguiden. Puzuižed-änikused sijadasoiš seikhel löustken nägul. Salatan semnikaz plod om lendandabutusenke.

Vilunvastaine kazmuz, idüd tirptas lämut −3..−5 Cel'sijan gradushasai. Salat navedib päivänvauktust i lujad nepsut.

## Kävutand
Ottas sömäks veresid lehtesid i keroid, vitaminoikaz vihoštez. Voib söda muite, no paksumb ližatas salat-blödoihe, keitosihe, voileibhä, pandas liha- da kalablödoile surustuseks. Ku kazmuz pästaškandeb nägujad seikhed, ka kaik kargištub, i ei ole kožui sömižele jo. Madalad lämuded oma tarbhaižed päzutamha sidä. Asparagusine salat-sort kazvatase seikhiže näht, södas niid veresikš i slokosttüd. Lehtesiden i seikhiden vaumičend tegese griliš, oz., sagudenke.

Salatan mail'man satuz oli 27 mln tonnoid vl 2017, sidä kesken: Kitai — 15,2 mln tonnoid, AÜV — 3,8 (vl 2013 läz kaik satuz oli kahtes štatas, Kalifornii 71% i Arizon 29%), Indii — 1,1, Ispanii — 1,0, Italii — 0,7.

## Homaičendad
Plakačud

**Plakačud** () om puidenvuiččiden penzhiden i peniden puiden heim. Mülütadas Plakačuižed-sugukundha. Kaik om 35 erikod heimos.

## Leviganduz
Heimon erikod oma levitadud molembiden mapoliškoiden venos i subtropižes vönes. Erikoiden luja erazvuiččend kazvab Pohjoižamerikas.

## Ümbrikirjutand
Lehtesed čereduišoiš. Lehtesen pind eile nahkanvuitte, röun ünäine vai henpiine, om 5..15 parad sonid.

Änikod oma henod aktinomorfižed kaks'suguižed, kazdas pol'kändasiks vai kir'biks kaimolurbišpäi. Viž levedad äniklehtest oleskeldas pakuižvauktan, pakuižetaban vai vihandan polhe mujul. Rehedad plodud oma šurunvuiččed lumarjad 6..9 mm diametral, küpsad oma ruskedsiniž-mustad kehkrad lapakod.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe dekorativižeks kazmuseks, zell'kazmuseks. Sadas mujutimid (pakuine, koričma).

## Valitud erikod
* *Frangula alnus* — Pagač
* *Frangula azorica* — Azorine plakač
* *Frangula californica* — Kalifornine plakač
* *Frangula discolor* — Kirjav plakač
* *Frangula grandiflora* — Järedänikoine plakač
* *Frangula grandifolia* — Järedlehtesine plakač
* *Frangula purshiana* — Puršan plakač

## Homaičendad
Pihllindud

**Pihllindud** () om kezalinduiden heim. Mülüdas Pihllindunvuiččed-sugukundha. Kaik om 62 erikod heimos.

Nimituz libub pihl'-puspäi.

## Leviganduz
Heimon erikod oma levitadud Evropan, Azijan, Pohjoižamerikan i Suviamerikan maiš, mugažo Avstralijas. Kaks' erikod oma introduciruidud Udhe Zelandijha.

Meclindud päpaloin. Pohjoižerikod letas suvirajonihe tal'veks suril parvehil.

## Ümbrikirjutand
Hibj om 20..25 sm pitte. Likkudas madme hüpkil küküiden. Pezoiteldas paroil üksin vai penil kolonijoil, sätas pezoid puil, penzhil vai man pindal; pezad oma jüžmakod, paksus manke vai savenke seinüziš. Mundäs 1..2 kerdad kezaaigan, kaikuččes munindas om 3..7 munad.

Södas gavedid, hämähoukuid, madoid, mollüskid i marjoid, sötlesoiš man pindal paksus.

*Turdus merula*- i *Turdus philomelos*-erikod pajatadas čomin.

## Valitud erikod
* *Turdus abyssinicus* — Efiopine pihllind
* *Turdus albicollis* — Vaugedkaglaine pihllind
* *Turdus falcklandii* — Fol'klendine pihllind
* *Turdus grayi* — Grejan pihllind
* *Turdus migratorius* — Kalaidai pihllind
* *Turdus nigrescens* — Hämärakaz pihllind
* *Turdus philomelos* — Pajatai pihllind
* *Turdus pilaris* — Todesine pihllind
* *Turdus rufopalliatus* — Ruskedsel'gpihllind
* *Turdus unicolor* — Üks'mujuine pihllind

## Homaičendad
Čebarkul' (lidn)

**Čebarkul' ** (, ,  «čoma /kirjav/ järv») om Venäman lidn da lidnümbrik Čeläbinskan agjan keskuzpalan pohjoižes. Se om Čebarkulin rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü sihe.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud baškiran territorijal vl 1736 kuti venämalaine lidnuz imperijan röunal. Nimitihe järven mödhe. Kändihe kozakoiden stanicaks, varatoiti heiden edembaižid žiloid. Toižen mail'man sodan aigan Elektrostalin tegim (Moskvan agj) oli evakuiruidud žilho. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1951 25. päiväl redukud.

Čebarkul' šingotase järedal «Uraline paja»-tegimel (valamižezitegesed, tagodud tegesed, ühthekeittud konstrukcijad mašinansauvomižen i aviacijan täht), libutimiden tegimel, sauvondmaterialiden tehmižel (šlakblok, faner), sömtegimištol (leibänproduktad, maidtegim, kalategim, konditerine fabrik, lindun edheotand), mugažo omblendfabrik radab lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbärdajan rajonan lodehes, Suviuralan Il'menan mägisel'gan päivnouzmaižel pautkel, 345 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidn om ümbärtud järvil, sured oma: Čebarkul' päivlaskmaižeks röunaks (19,8 nellikkilometrad), Jelovoje ani lodeheze (3,1 km²), i Misäš pohjoižpäivnouzmas (4,4 km²). Kaik järved mülüdas Tobolan hurapol'žhe basseinha.

Matkad Čeläbinskhasai om 69 km päivnouzmha orhal, 82 km avtotel vai 79 km raudtel. Lähembaine lidn om Miass kümne kilometrad päivlaskmha orhal, 15 km avtotel vai raudtel. «Čeläbinsk — Uf»-raudte läbitab lidnan pohjoižpalad. Nened stancijad ratas lidnas: *Čebarkul' * (vspäi 1954), *Misäš* (edel 1954. vot Čebarkul'), *Kisegač*, *Kaširinskii*-platform. Ural-avtote (M5-trass) mäneb nelläs kilometras suvhe lidnaspäi.

## Tobmuz
Čebarkul' om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

Edeline lidnümbrikon pämez' om Sergei Kovrigin (tal'vku 2015 — keväz'ku 2019).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 42 844 ristitud, vn 2021 — 44 693 ristitud. Kaik 39 914 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 50..51 tuhad eläjid vll 1989−2001 (51 800 rist. vl 1996).

Rahvahad (2010): venälaižed — 90,2 %, totarlaižed — 2,7 %, baškiralaižed — 2,2 %, ukrainalaižed — 1,7 %, toižed rahvahad — 3,2 %.

Ortodoksižen hristanuskondan Spasan Toižetamižen jumalanpert' (1745, om udessündutadud vl 2007) pühäpäivän školanke i islaman «Ihlas»-pühäpert' (vspäi 2009) oma avaitud lidnas.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Čebarkulin professionaline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Chebarkul, Chelyabinsk Oblast, Russia - panoramio (1).jpg|Lämoipalopalakund (2009)
Церковь город Чебаркуль.jpg|Spasan Toižetamižen jumalanpert', vn 2012 nägu
Chebarkul garnizon (T-34) NEW 2016.jpg|Tankdivizijan sodagarnizon vl 2016
Звезда Чебаркуль Стадион.JPG|«Uraline tähtaz»-jäpert'kulu (2014)
Станция Чебаркуль.jpg|*Čebarkul' *-päraudtestancii vl 2010


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon Deputatoiden suiman sait (''sdchebarcul.eps74.ru''). 
* Lidnümbrikon Administracijan sait (''chebarcul.ru'').
Agj (külä)

**Agj** () om enččel vepsän külä Vepsän rahvahaližes küläkundas. Se mülüb Vologdan agjan Babajevon rajonha.

Matkad küläkundan Timošino-keskushesai om 13 km lodeheze orhal vai 15 km avtotedme, Babajevo-rajonkeskushesai om läz 104 kilometrad suvhe. Lähembaižed eländpunktad oma Rakunovo, Stunino da Jakutino, kaik oma suvhe Agjalpäi.

Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe Agjan eläjiden lugu oli kahesa ristitud, etnine mülükund oli tundmatoi. Vodel 2010 kaik 11 ristitud eliba jo küläs.

Vn 2019 sügüz'kulpäi külän tobmin om Lübov' Anatol'jevna Lebedeva.

## Homaičendad
Rogohein

**Rogohein** (), mugažo **Ozrikhein** paginoiš, om äivoččiden i üks'voččiden kazmusiden heim. Mülütadas Saraheinižed-sugukundha. Heim kogoneb läz vižkümnes erikospäi, ned alištudas gibridizacijale.

## Ümbrikirjutand
Heimon erikod oma levitadud mail'madme päiči Afrikas i Antarktikas, sidä kesken om kuz' erikod Venäman territorijal. Navettäs uitoid, jogiden randoid i suhištoid.

Kazdas sokhiš tahondoiš žomil-rogozikoil. Seikh om but'k vai koumetahkoine, täuz'kaznu oleskeleb koumekümnes santimetraspäi koumen polenke metrhasai kortte erikoidme. Änikod oma kaks'suguižed, kazdas tähkikš, ned sätas kändaz-, löuste- vai päkast änikust.

## Kävutand
Plettäs nenid tegesid rogoheinän lehtesišpäi: sumcäd, puzud, matad, kouruded. Kreptäs plettüd ragoišpäi tegesid. Čaptas rogoheinäd 10..15 santimetras veden pindan päl, heinkus samha vihandad mujud, sügüz'kezal — čomad pakušt mujud. Kuivatas pil'veses kaičemha lehtesen mujud i elastižust.

Voib tehta jauhod kuivatud jurišpäi, om äi trahmalad niiš. Kävutadas poltuseks. Ottas čomamahtoližihe heinkompozicijoihe. Ende ottihe rogoheinäd maižanduses sauvondmaterialaks sidondsubstancijanke (cement, gips). Nügüd'aigan ištutadas heitmähä mahusen erozijad i ezmäižeks kazmuseks elänzoitmaha tahod mecerikoil.

## Valitud erikod
* *Scirpus colchicus* — Kolhidine rogohein
* *Scirpus hainanensis* — Hainanine rogohein
* *Scirpus lacustris* — Järvrogohein
* *Scirpus orientalis* — Päivnouzmman rogohein
* *Scirpus pendulus* — Rippui rogohein
* *Scirpus radicans* — Jurdui rogohein
* *Scirpus sylvaticus* — Mecrogohein, heimon tipine erik
* *Scirpus wichurae* — Vihuran rogohein

## Kacu mugažo
* Rogo
* Rogokaži
* Umbezjur'

## Homaičendad
Feminizm

**Feminizm** (-sanaspäi «naine»), vai *naižküzund*, om ideologijoiden, politižiden i socialižiden likundoiden spektr, kudambad oma olmas samha tazooiktust naižiden täht politikas, rahvahaližes ižanduses, personas i ristitkundas, vai heitmaha seksizmad.

## Feminizman met
Nene oma oiktusiden keskes samha tazooiktust naižiden täht: valičemižoiktuz, oiktuz olda valdkundmehen erazvuiččil radnikusil, oiktuz sada radod da kohtašt aigpaukad, oiktuz ičezkaluištho, opendushe, ühtnendha keskladindoihe, kohtaižed oiktused naimiželos, oiktuz dekretpästushe, kaičendoiktuz hibjan koskmatomudhe. Feminizman likundad oma naižoiktusen vajehtusiden päine vägi. Niiden radmine Päivlaskmman valdkundoiš toi mugomid satusid: naižiden valičemižoiktuz, reproduktivižed oiktused (joudai kontracepcii i abortan tehmine), oiktuz tehta keskladindoid i olda ičezkaluišton pidajan, sanoiden genderiž-neitraline kävutand.

Äjad feministad pagištas mužikoiden-ki päzutandas, ristitkundan patriarhaline sauvond i veroližed genderižed rolid todas pahut mužikoile-ki, naižmelen mödhe.

## Istorijan pordod
Päivlaskmman naižlikundan enzne jagase koumeks pordoks-«aldoks».

1.Ezmäine pord om sufražizman likund 19. voz'sadal i 20. voz'sadan zavodindas, tarbhaitihe oiktust ičezkaluištho lähtnuziden mehele naižiden täht i valičemižoiktust.

2.Kahtenz' pord augoti 1960-nzil vozil, likund tahtoi sada mehiden i naižiden täut juridišt tazooiktust.

3.Koumanz' pord jätkustub 1990-nziš vozišpäi i kazvab kahtenden pordon erasiš-se satusetomuzišpäi, mugažo seksualižiš sodoišpäi i diskussijoišpäi feministoiden keskes. Likund jagoihe kaks'haze: antopornografine feminizm i seksualiž-pozitivine feminizm.

## Homaičendad
Artäntant

**Artäntant** () om külä Vepsän rahvahaližes küläkundas, kudamb mülüb Vologdan agjan Babajevon rajonha.

Matkad küläkundan Timošino-keskushesai om 10 km päivlaskmha avtotedme, Babajevo-rajonkeskushesai om läz 99 kilometrad suvhe. Lähembaižed eländpunktad oma Mäguine, Gridino, Dunovo, Sautino, Sergejevo da Homankülä, kaik oma suvipäivnouzmha Artäntantalpäi.

Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe Artäntantan eläjiden lugu oli 32 ristitud (15 mest dai 17 naišt), heišpäi 97 % oliba (etnižed) venälaižed. Vl 2010 kaik 26 ristitud eliba jo küläs.

Vn 2019 sügüz'kulpäi külän tobmin om Valentina Mihailovna Kužleva.

## Homaičendad
Paide

**Paide** (mugažo estin kelel) om Estinman lidn da municipalitet () valdkundan keskuzpalas. Se om Järva-makundan administrativine keskuz i kaikiš suremb lidn.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1265 kuti Livonan ordenan Vaisenštain-lidnuz-zamk. Saudihe zamkad mouckivespäi (), sišpäi lidnan nimituz libub. Vll 1918−1972 kaidraižuine «Türi — Tamsalu»-raudtekeskust mäni lidnas läbi, raudtestancijan sauvuz om kaičenus. Nevondkundaližen aigan lidn oli Paiden rajonan keskuseks (1950−1991), Koigi-aviabaz sijazihe lidnanno.

Paide šingotase penil edheotandoil, leibäntegimel, mašinansauvomižen tegimel (metalližkonstrukcijad, konvejerad da niiden palad, lumenkeradandtehnik).

## Geografijan andmused
Lidn sijadase makundan keskuzpalan päivlaskmas. Matkad Tallidnan keskushesai om 77 km lodeheze orhal vai 92 km «Tallidn — Tartu»-avtotedme.

## Eläjad
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 228 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 10 849 eläjad vl 1989. Kaik 10 590 ristitud elihe Paiden municipalitetas vn 2019 augotišes 443 km² pindal.

Rahvahad (lidnalaižed, enamba 0,4% vl 2011): estilaižed — 92,39%, venänikad — 4,36%, ukrainalaižed — 1,06%, suomalaižed — 0,73%, toižed rahvahad — 1,46%.

Edeline lidnan pämez' om Siret Pihelgas (2015–2017).

## Galerei

Paide raehoone.JPG|Lidnan tobmuden pert' (2013)
Paidenkirkko.jpg|Lüteranine Pühän Ristan jumalanpert' (nügüdläine om saudud vll 1847−1848)
Paide ordulinnuse varemed 2013.JPG|Vaisenštain-lidnusen jändused
P1000969 (4699865562).jpg|Paiden sportkeskuz (om avaitud vl 2009)
Paides kultūras nams - panoramio.jpg|Lidnan kul'turkeskuz (2011)


## Irdkosketused
* Paiden municipalitetan ohjastusen oficialine sait (''paide.kovtp.ee'').
Mäguine (Vepsän rahvahaline küläkund)

**Mäguine**, vai **Gork** (), om külä Vepsän rahvahaližes küläkundas, kudamb mülüb Vologdan agjan Babajevon rajonha.

Matkad küläkundan Timošino-keskushesai om läz ühesad kilometrad päivlaskmha avtotedme, Babajevo-rajonkeskushesai om läz 97 kilometrad suvhe. Lähembaižed eländpunktad oma Artäntant, Gridino, Sergejevo, Homankülä, kudambad oma pohjoižhe da homendezbokha Mäguiželpäi, i Dunovo dai Sautino, kudambad oma suvhe.

Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe Mäguižen eläjiden lugu oli 114 ristitud (49 mest da 65 naišt), kaik oliba (etnižed) venälaižed. Vl 2010 kaik 92 ristitud eliba jo küläs.

Vn 2019 sügüz'kulpäi külän tobmin om Valentina Mihailovna Kužleva.

## Homaičendad
Rusked Mäguine (Babajevon rajon)

**Rusked Mäguine**, vai **Krasnai Gork** (), om külä Vepsän rahvahaližes küläkundas, kudamb mülüb Vologdan agjan Babajevon rajonha.

Matkad küläkundan Timošino-keskushesai om läz kümned kilometrad. Matkad Babajevo-rajonkeskushesai om läz 100 kilometrad pohjoižhe. Rusked Mäguine om izoliruidud avtotedilpäi. Lähembaižed eländpunktad oma Janglaht öbokha dai Pust (üks' kahtes, läz Timošinküläd) longibokha.

Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe Rusttes Mäguižes ei olnugoi jo kaikenaigaižid eläjid.

Se om okaidud eländpunkt, vhesai 2019 sil ei olend külän tobminad.
Pust (Kaistanno)

Enččen Kaistan rahvahaližen vepsän küläkundan **Pust**-külä () om vepsän külä Vepsän rahvahaližes küläkundas, kudamb mülüb Vologdan agjan Babajevon rajonha.

Matkad küläkundan Timošino-keskushesai om 20 km suvipäivlaskmha orhal vai 37 km avtotedme, Babajevo-rajonkeskushesai om läz 128 kilometrad suvhe. Lähembaižed eländpunktad oma Virahtan da Markutan, kaik oma pohjoižpäivnouzmha Pustalpäi.

Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe Pustan eläjiden lugu oli 11 ristitud, heišpäi 4 oliba (etnižed) venälaižed dai 7 oliba vepsläižed. Žall' om, no vhesai 2010 ei niken elänugoi jo küläs.

Vn 2019 sügüz'kulpäi külän tobmin om Angelina Födorovna Gerasimova.

## Homaičendad
Solsberi (znamoičendad)

**[[Solsberi]]** om Suren Britanijan lidn. Grafanarv, markizanarv, kanzannimi i severz'-se toponimoid libudas lidnan nimusespäi:

* Solsberi — sar' Venäman Francan Iosifan mas.
* Solsberi — Zimbabven Harare-pälidnan nimituz edel 1982 vot.
2018

**2018 (kaks' tuhad kahesatoštkümnenz') voz**' — järgeline voz', kudamb augotihe ezmärgel grigorianižen kalendarin mödhe.

Rahvahidenkeskeine Korallrifiden voz'. Ičetahtnikan voz' Venämas, Penen kodiman voz' Vaugedvenämas, Azerbaidžanan Demokratižen Tazovaldkundan (1918−1920) voz' Azerbaidžanas.

## Aigtegod
* 2. uhoku — AÜV ezitihe südäitukuižen azegišton ut doktrinad Vilusodan aigaspäi, ližazihe grazijoid pävaldkundoid: Iran, Kitai, Pohjoižkorei, Venäma.
* 13. sulaku − 8. semendku — barhatrevolücii Armenijas.
* 26. kül'mku — NASA:n InSight-missii laskihe Marsan pindha satusekahašti.

## Kolnuded
* 16. viluku — Džozef Genri «Džo Džo» Uait, amerikaine basketbolist.
* 24. uhoku — Šridevi, indijalaine kinoaktris da prodüser.
* 14. keväz'ku — Stiven Hoking, britanine tedomez', kosmologist.
* 20. sulaku — Aviči (Tim Bergling), ročinmalaine didžei da muzikprodüser.
* 14. semendku — Tom Vulf, amerikaine lehtezmez' da kirjutai.
* 14. kezaku — Stanislav Govoruhin, nevondkundaline i venämalaine kinoakt'or da prodüser.
* 27. heinku — Vladimir Voinovič, venälaine prozan kirjutai, runokirjutai i dramaturg.
* 18. eloku — Kofi Annan, ganalaine politikanmez' da diplomat, 7. ÜRO:n generaline sekretar' (1997−2006).
* 29. sügüz'ku — Otis Raš, amerikaine blüzan pajatai i gitarist.
* 26. reduku — Nikolai Karačencov, nevondkundaline i venämalaine teatran da kinon akt'or, mul'tfil'miden roliden änetoitai.
* 30. kül'mku — Džordž Buš-vanhemb, AÜV:oiden 41. prezident (1989−1993) i 43. varaprezident (1981−1989).
* 13. tal'vku — Nensi Uilson, amerikaine pajatainaine džaz-stiliš.
Rozmehein

**Rozmehein** () om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Mülütadas Rozanvuiččed-sugukundha. Heim kogoneb kaks'toštkümnes erikospäi.

## Etimologii
Heimon latinine nimituz om saudud *filum*- «nit'» i *pendere*- «ripta» sanoišpäi, järgeližen rozmeheinän mugulad riptas hoikil juril. Vepsän nimituz om rozmevedhe sidodud.

## Leviganduz
Kazdas Evropas, Azijan i Pohjoižamerikan venos vös, Pohjoižafrikas. Puttas Udes Zelandijas invazivižeks kazmuseks. Navettäs nepsut, kaik erikod oma vilunvastaižed. Heimon kazmusiden järgeližed tahondad oma jogiden alangištod, luhtad, sodunuded mecad, parččomad i mecanröunad. *Filipendula ulmaria*-erik om heimon üks'jäižeks, kudamb sädab avarod žomid.

Ištutadas severziden-se erikoiden kazmusid dekorativižikš mail'madme.

## Ümbrikirjutand
Heinäd oma järedad püštoiktanke seikhenke, ühten..kahten metran kortte. Lehtesed oma höunhesižed, erasti sor'meližed.

Henod äiluguižed vauktad vai ruskedvauvhad änikod kazdas kändaz- vai löuste-änikusikš. Heimon erikoiden kazmused änikoitas kezan ezmäižel polel. Pölüstoitand tegese gavedil (bapshaižed, ürghed, mezjäižed) vai iče. Plod om äipähkmut. Äikerdoitas semnil i jurištoil londuses.

## Kävutand
Kävutadas norid jurištod vezoidenke sömäks. Ottas änikusid čajun vajehtimeks vai ližaduseks, Skandinavijas — ližatas oludhe i vinha andmaha mezihajud. Kaik heimon erikod oma hüvikš medenkandajikš kazmusikš.

Mülütab äi askorbinmuiktust (läz 300 mg%) i salicilmuiktust, ka ottas kävutamižhe unotest zelläks irdpolel i südäimehe. Rozmehein om hüvä palatusenvastaine, antibakterialine, antitoksine abutuz, insekticid (gavedid vaste).

## Heimon erikod
* *Filipendula angustiloba* — Kaidlabasine rozmehein (Päivnouzmaine Sibir', Mančžurii, Mongolii)
* *Filipendula glaberrima*
* *Filipendula kamtschatica* — Kamčatine rozmehein (Kamčatk, Sahalin, Japonijan pohjoižpala)
* *Filipendula kiraishiensis*
* *Filipendula multijuga*
* *Filipendula occidentalis* — Päivlaskmaine rozmehein
* *Filipendula palmata*
* *Filipendula purpurea* — Purpurine rozmehein (Japonii)
* *Filipendula rubra* — Rusked rozmehein (Pohjoižamerik)
* *Filipendula ulmaria* — Jalaimenlehtesine rozmehein (Evrop i Azijan päivlaskm)
* *Filipendula vestita*
* *Filipendula vulgaris* — Järgeline rozmehein, heimon tipine erik (kaik Evrop, Anatolijan pol'sar', putub Pohjoižamerikas)

## Homaičendad
2016

**2016 (kaks' tuhad kuz'toštkümnenz') voz' ** — ližapäivvoz', kudamb augotihe videnz'päiväl grigorianižen kalendarin mödhe.

Kaikiš lämhemb voz' mail'mas sänkaclendoiden istorijas. Rahvahidenkeskeine Bobanvuiččiden-söndtavaroiden voz'. Tatanmaižen kinon voz' Venämas, Kul'turan voz' Vaugedvenämas, Mul'tikul'turalizman voz' Azerbaidžanas.

## Aigtegod
* 1. viluku — kožundkirjutez joudjaližes torguindas tuli väghe Ukrainan i EÜ:n keskes.
* 14. viluku — Mail'man tervhudenkaičendan organizacii tedoti oficialižešti Ebolan säruläžundan pošavan lopindas Päivlaskmaižes Afrikas.
* 5. − 21. eloku — 31. Kezaližed Olimpižed vändod (Rio-de-Žaneiro, Brazilii).

## Kolnuded
* 23. viluku — Nikolai Abramov, vepsänkel'ne runokirjutai i lehtezmez'.
* 19. uhoku — Nell Harper Li, amerikaine kirjutai naine, «Rikta nagranzoitajad»-romanan sädai.
* 3. keväz'ku — Natal'ja Kračkovskaja, nevondkundaline da venämalaine teatran i kinon aktris.
* 21. sulaku — Prins, amerikalaine muzikant da pajatai, gitarist.
* 17. semendku — Gai Klark, amerikalaine pajoiden avtor-ezitai kantri- i folk-stiliš.
* 30. kezaku — Martin Lundström, ročilaine hihtai, kaks'kerdaine olimpine čempion i mail'man čempion vll 1948−1952.
* 30. heinku — Ritva Annikki Vepsä, suomalaine kinoaktris.
* 30. eloku — Anatolii Petuhov, ezmäine professionaline vepsläine kirjutai, sädi prozad vepsän da venän kelil.
* 2. sügüz'ku — Islam Karimov, Uzbekistanan ezmäine prezident (1991−2016).
* 13. reduku — Phumipon Adul'jadet, Tailandan Rama IX-kunigaz vll 1946−2016.
* 25. kül'mku — Fidel' Kastro, Kuban päohjandai vll 1959−2008.
* 25. tal'vku — Džordž Maikl (Jorgos Kiriakos Panaiotu), britanine pajatai, runoiden da muzikankirjutai grekan augotižlibundanke.
2017

**2017 (kaks' tuhad seičemetoštkümnenz') voz**' — järgeline voz', kudamb augotihe pühäpäiväl grigorianižen kalendarin mödhe.

Ekologijan voz' Venämas, Tedon voz' Vaugedvenämas, Islamižen ühtmuden voz' Azerbaidžanas.

## Aigtegod
* 1. viluku — Antoniu Guterreš tuli ÜRO:n generaližen sekretarin radnikusele, 9nz' lugul.
* 20. viluku — Donal'd Tramp eli läbi inauguracijas AÜV:oiden prezidentan radnikusele.

## Kolnuded
* 6. viluku — Puri Om, indijalaine fil'miden i televizijan akt'or.
* 20. uhoku — Vitalii Čurkin, nevondkundal'ne i venämalaine diplomat.
* 23. keväz'ku — Lola Džin Olbrait, amerikaine kinon da TV-serialoiden aktris, pajatai.
* 12. sulaku — Čarl'z Kuinton Merfi, amerikaine kinon akt'or, scenarist.
* 12. semendku — Mauno Henrik Koivisto, Suomenman ühesanz' prezident vll 1982−1994.
* 16. kezaku — Gel'mut Kol', Saksanman valdkundaline šingotai, federaline kancler vll 1982−1998.
* 9. heinku — Il'ja Glazunov, nevondkundal'ne i venämalaine pirdai.
* 16. eloku — Vera Glagoleva, teatran da kinon nevondkundal'ne i venämalaine aktris, kinorežissör, scenarist, prodüser.
* 16. sügüz'ku — Ardžan Singh, Indijan il'mvägiden aviacijan maršal.
* 23. reduku — Pol Džozef Veitc, amerikaine lendai i astronavt, Hjustonan kosmižkeskusen varadirektor vll 1988−1994.
* 22. kül'mku — Dmitrii Hvorostovskii, nevondkundal'ne i venämalaine operan pajatai.
* 18. tal'vku — Kim Džonhön, korejalaine pajatai da radion diskžokei.
Sakramento

**Sakramento** ( [sakɾaˈmento] «mess», «sakraline tego», anglijan virkand: [ˌsækrəˈmɛntoʊ]) om toponim. Se voib znamoita:

## Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad
* Sakramento — jogi valdkundan päivlaskmas, sen Kalifornii-štatas.
* Sakramento — lidn valdkundan päivlaskmas, Kalifornii-štatan administrativine keskuz.
* Sakramento — pen' lidnut Kolorado-štatas.
* Sakramento — pen' kund Nebrask-štatas.
* Sakramento — mäged Nju Meksiko-štatas.

## Kacu mugažo
* Sakramentu
Kolumbus

**Kolumbus**, **Kolambus** () — lidnoiden i sijiden nimituz, personalijoiden kanzannimi. Se om tetaban Hristofor Kolumb-merimatkadajan italižen *Colombo*-kanzannimen latinine variant.

## Lidnad
* Kolumbus — AÜV:oiden Ogajo-štatan administrativine keskuz.
* Kolumbus — lidn AÜV:oiden Džordžii-štatan päivlaskmas.
* Kolumbus — AÜV:oiden pen' lidn Minnesot-štatan päivnouzmas.

## Toine
* Kolambus — RKS:an üks' modulišpäi
* Kolumbus — štangencirkulin toižend.