open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tähthasižed sodad

**«Tähthasižed sodad»** () om tehtud AÜV:oiš epine tedoliž-fantastine sag. Džordž Lukas om sen režissöraks. Originaline kel' om anglijan kel'.

## Kinoepopei
Kahesa epizodad mülüdas kinematografižhe «Tähthasižed sodad»-ciklha, ned oma fil'mdud koumes etapas. Epizodad IV-VI oma fil'mdud ezmäižil, sid' — epizodad I-III, sen jäl'ghe epizodad VII-VIII.

**Originaline trilogii**
* 1977 — Tähthasižed sodad. Epizod IV: Uz' toiv / *Star Wars: Episode IV — A New Hope*
* 1980 — Tähthasižed sodad. Epizod V: Imperii iškeb tagaze / *Star Wars: Episode V — The Empire Strikes Back*
* 1983 — Tähthasižed sodad. Epizod VI: Džedajan pördumine / *Star Wars: Episode VI — Return of the Jedi*

**Trilogii-prikvel**
* 1999 — Tähthasižed sodad. Epizod I: Peitoline grazind / *Star Wars: Episode I — The Phantom Menace*
* 2002 — Tähthasižed sodad. Epizod II: Klonoiden atak / *Star Wars: Episode II — Attack of the Clones*
* 2005 — Tähthasižed sodad. Epizod III: Sithiden aznoičend / *Star Wars: Episode III — Revenge of the Sith*

**Trilogii-sikvel**
* 2015 — Tähthasižed sodad. Epizod VII: Vägi heraštub / *Star Wars: Episode VII — The Force Awakens*
* 2017 — Tähthasižed sodad. Epizod VIII: Jäl'gmäižed džedajad / *Star Wars: Episode VIII — The Last Jedi*
* 2019 — Tähthasižed sodad. Epizod IX / *Star Wars: Episode IX*

**Istorijad**
* 2016 — Kükstud-üks'. Tähthasižed sodad: istorijad / *Rogue One: A Star Wars Story*
* 2018 — Han Solo. Tähthasižed sodad: istorijad / *Han Solo: A Star Wars Story*

Vl 2012 tuli ezmäižen epizodan udištadud variant  — 3D-nägus.

## Animacine spin-off
* 2008 — Tähthasižed sodad: klonoiden sodad / *Star Wars: The Clone Wars*

## Homaičendad
Uz' Devätkino

**Uz' Devätkino** (, ) om külä Leningradan agjan Vsevoložskan rajonan päivlaskmas. Mülüb Piterin aglomeracijha sen pohjoižpäivnouzmas.

Külä om Uden Devätkinon küläkundan administrativine keskuz i üks'jäine eländpunkt.

## Istorii
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1888 sirtud eläjil-inkeriläižil lähižes *Devätkino*-küläspäi.

Uz' Devätkino šingotaškanzihe Leningradan metalližen tegimen «Turboatomgaz»-tegimištlavudel, se om saudud i radab vspäi 1977. Toižed järedad edheotandad oma Pohjoine LEK i murdonümbriradai tegim. Äi eläjid ratas Piteriš.

## Geografijan andmused

Külä sijadase ani pohjoižhe Piter-regionaspäi. Matkad rajonan Vsevoložsk-keskushesai om kümne kilometrad päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal vai 21 km avtotedme. Toine lähembaine lidn om Murino ani suvipäivnouzmha.

Kaik koumetoštkümne nimitadud irdad i nell' kujod om küläs. Devätkino-metrostancii  om nimitadud Uden Devätkinon mödhe, stancii sijadase lähižes Murino-lidnas.

## Eläjad
Külän eziauguižed eläjad oliba deportiruidud vl 1942.

Vl 2010 külän eläjiden lugu oli 10 978 ristitud, vn 2021 — 23 988 ristitud. Kaik 19 603 ristitud elihe küläs vl 2019. Nece om kaikiš suremb külähine eländpunkt Leningradan agjas. Kaikiš suremb külän ristitišt om nügüd'.

## Irdkosketused
* Uden Devätkinon küläkundan oficialine sait (''novoedevyatkino.ru'').
Bugri (lidn)

**Bugri** (, ) om lidn Leningradan agjan Vsevoložskan rajonas. Se om Bugrin lidnankundan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt om znamoitud vn 1855 kartal ezmäižen kerdan kuti Zagameli-torgovanan *Bugri*-usadib. Vl 1914 oli kezaküläpertiden peneks žiloks. Sätihe Bugrin küläkundad vn 1989 redukus i panihe žilod sen keskuseks. Kätihe Bugrid lidnaks vn 2024 kezakun 18. päiväl. Nimitaškatihe Bugrin küläkundad lidnankundaks sil-žo aigal, panihe sirdandpordod sen tobmuden organoiden täht vhesai 2027.

Bugri šingotase puižiden pertiden tegimel, sauvondmujuiden tehmižel, Mega-, Lenta- i Ašan-torguindkompleksoil, sauvondan kompanijal, tedotegimištoližel «Fleim»-ühtelmasel.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Piterin pohjoižpäivnouzmaižel röunal ani, 16 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Röunatab Rengazavtotenke. Reljef om kukhikaz, sišpäi lidnan suomen i venän nimed libudas. Kaik om 22 nimitadud irdad.

Rajonan lähembaine lidn om Murino ani suvipäivnouzmha. Lähembaine raudtestancii om Kuz'molovo vides kilometras päivnouzmha.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 6 154 ristitud, vn 2021 — 22 428 ristitud. Kaik 9 185 ristitud elihe radnikžilos vl 2017. Kaikiš suremb eländpunktan ristitišt om nügüd'.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' Elokun Jumalanmaman Elokun jumalaižen jumalanpertid oma lidnas: üks' om saudud vll 2009−2010, toine korged kivine om sauvomas (vn 2024 olend).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme päivkodid, koume keskškolad, čomamahtoiden škol, Vsevoložskan olimpižen varan školan filial (vn 2023 kül'mkuspäi). Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Galerei

Храм Августовской иконы Божией Матери.jpg|Jumalanmaman Elokun jumalaižen jumalanpert', vn 2010 nägu
Bugry Post Office 188660 - 1.jpeg|Venäman počtan ofis (2020)
Bugry Settlement (Leningrad Region) 14Jun10.JPG|Nägu Bugrihe Murinospäi (2010, kezaku)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Bugrin lidnankundan oficialine sait (''admbsp.ru''). 
* Lidnan fotod ''spb-gazeta.narod.ru''-saital.
Bugri

**Bugri** voib znamoita:
* Bugri (lidn) — lidn Venäman Leningradan agjan Vsevoložskan rajonas
* Bugri (Gatčinan rajon) — külä Venäman Leningradan agjas
Voyage, voyage

**«Voyage, voyage»** (*Lenduz, lenduz*) om Desireless-pajatajan tetab pajo sintipop-žanras da ühtennimine debütine singl. Singl om pästtud 1986-nden voden tal'vkul, enamba 5 millionad kopijoid möihe mail'mas. Jäl'gmäine kaks'toštkümnenz' pajo ezmäižes «François»-studijanal'bomas (1989).

Sädiba pajod Žan-Mišel' Riva-muzikankirjutai da prodüser, hän i Dominik Al'ber Dübua oma sanoiden tegijad.

Pajon tekst om francijan kelel.

## Homaičendad
Priozersk

**Priozersk** (, , , ) om Venäman lidn Leningradan agjan lodehes. Se om Priozerskan rajonan i lidnankundan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1295 kuti *Korel-lidnuz*, oli tetab necen nimenke vhesai 1611. Se sai lidnan statusad vl 1310. Raudtestancii om saudud vl 1916. Vspäi 1948 lidn om olmas nügüdläiženke nimenke.

Priozerskan ižandusen päsarak om mecan süvä ümbriradmine: punümbriradai tegim i «Lesplitinvest»-edheotand.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmas, Karjalan kaglhal, Ladoganjärven i Vuoks-järven keskes, Vuoks-jogen pohjoižen hijaman randoil, 14 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Piterin röunhasai om 127 km suvhe, sen keskushesai — 145 km. Lähembaižed lidnad oma Kamennogorsk 54 km päivlaskmha orhal vai 92 km avtol i Lahdenpohj (Karjalan Tazovaldkund) 53 km pohjoižhe orhal vai 81 avtotedme.

## Tobmuz

Kaik koume pen't žilod mülüdas lidnankundha: Storoževoje (308 rist. vl 2010), Brigadnoje (68 rist.), Burnevo (12 rist.). Lidnankundan pind om 41,82 km².

Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2015 semendkus, rajonan administracii oigendab sen velgusid.

## Eläjad
Vl 1910 eländpunktan eläjiden lugu oli 1 977 ristitud. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 18 929 ristitud, lidnankundan — 19 321 ristitud, vn 2021 lidnan — 18 777 ristitud. Kaik 18 616 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 20 tuhad eläjid vll 1989−1998 i 2002−2003 (20 557 rist. vl 1989).

Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma avaitud lidnas: Jumalanmaman Sündundan päjumalanpert' (om saudud vll 1838−1847), Kaikiden Pühämehiden jumalanpert' (om letud vll 1890−1892), Raštvoiden jumalanpert' (om sätud vll 2001−2009, Venäman Patriarhan ohjanduzkundan al), koume časounäd.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nomeruidud päivkodid (nomer 1, 5 (kaks' adresad), 8, 9, 14.1), augotižškol-päivkodi, koume keskškolad (nomer 1, 4, 5), škol-internat, lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoine škol, rajonan lapsiden da norišton sportškol. Priozerskan politehnine kolledž om lidnan üks'jäižeks profopendusen aluzkundaks.

## Transport
Ühtennimine *Priozersk*-raudtestancii seižub «Piter (Suomen päraudtestancii) — Hiitol»-jonol. Avtote Sortavalhasai (A-121) läbitab lidnad.

Venehstancii om Vuoks-järven randal.

## Galerei

Кексгольмская крепость, корпуса санатория сверху зимой (2).jpg|Korelan (Keksgol'man) lidnuz vn 2020 tal'vkus (uz' pala, nügüd' armijan sanatorii)
Приозерск. Рождественский собор 01.jpg|Jumalanmaman Sündundan päjumalanpert', vn 2019 nägu
Приозерск. Заводская 3 и 5 02.jpg|«Lesplitinvest»-kompanijan tegimen tulend (2019)
Гостиница Корела.jpg|«Korela»-adivpert' (2019)
Вокзал ст. Приозерск со стороны путей.JPG|*Priozersk*-päraudtestancii vl 2010


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan da Priozerskan rajonan tobmuden sait (''admpriozersk.ru''). 
* Korelan (Keksgol'man) lidnuz-muzei ''lenoblmus.ru''-saital.
Pul'kin Vasilii

**Vasilii Andrejevič Pul'kin** (; sünd. 1. viluku 1922, Nürgoviči, Čerepovecan gubernii, Venäman NFST (Nevondkundaline Venäma) — kol. 9. sulaku 1986, Kirovsk (Leningradan agj), Venäman NFST, NSTÜ) oli vepsän prozan kirjutai da dramaturg. Sädamižen voded: 1970 — 1986. Kirjuti venän kelel.

Vasilii oli sündnu manmehiden pereheze. Toižen mail'man sodan ühtnii, vastsi vägestust Budapeštas.

Nened starinad oma pästtud kirjoikš: 
* «Laps'aigan abekirj» (1981, )
* «Kor'bjärven süväd veded» (1985, Глубокие воды Корбярви)
* «Pördumine sarnha» (1986, Возвращение в сказку)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Karjalan televizijan «Kirjakamari»-oigenduz Vasilii Pul'kinas ''youtube.com''-saital.  (+ venäkel'žed subtitrad)

## Edesine lugemine
;vepsän kelel
* Pul'kin Vasilii. *Laps'aigan abekirj* (Starinad, kändiba Nina Zaiceva da Marina Ginijatullina ) // Verez tullei-al'manah. Petroskoi: «Periodika»-pästandkodi, 2017. — Lpp. 16−64, 81−92. ISBN 978-5-88170-273-1
* Čikina Natalia. *Vasilii Pul'kin — vepsän man pajatai: kirjutajan 95-voččeks jubilejaks* // Verez tullei-al'manah. Petroskoi: «Periodika»-pästandkodi, 2017. — Lpp. 3−5. ISBN 978-5-88170-273-1

;venän kelel
* *Зайцева Н.* Вепсская литература: в начале пути // Kodima. — 1999. — № 7. — Lp. 3.
* *Спиридонова И.* Вепсская литература: Проблемы становления // Север. — 1993. — № 11. — Lpp. 124−135.
* *Спиридонова И.* Его судьба — судьба народа // Kodima. — 1995. — № 3. — Lp. 3.
Alitus

**Alitus** ( [ɐlʲiːˈtʊs]) om lidn Litvanman suves. Se om Alitusan statistižen agjan keskuz.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1377 kuti puine *Aliten*-lidnuz. Ezimeletaden, om nimitadud Nemanan ližajogen mödhe, kudamban nimi *Alitupis* () nügüd'aigan. Stefan Batorii-kunigaz andoi torguindoiktusid da lidnan statusad vspäi 1581.

Vl 1890 lidnuz om saudud lidnas varmitamha Venäman imperijan päivlaskmašt röunad.

Alitusan ižandusen sarakod oma himine («Alytaus chemija», kodihimii), specialižen stöklan, stökolplastikmülütimiden i iknoiden tehmine, elektrotehnine sarak (kabeläntegim, «Snaige»-vilugoitimiden tegim), kebn tegimišt («Alytaus tekstilė»-tekstil'edheotand, sobiden omblend), meblin pästandan severz'-se edheotandoid, sömtegimišt (alkogoližiden jomiden «Alita»-kompanii), sötken živatoiden täht järed tegim radab.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Nämunas-jogen randoil, 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Vil'nüshasai om 105 km pohjoižpäivnouzmha orhal. Lähembaine järed lidn om Kaunas kuz'kümnes vides kilometras pohjoižhe avtotedme vai raudtedme.

Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +6,4 C°, heinkun-elokun +16,7 C°, vilukun −5 C°. Paneb sadegid 634 mm vodes, vähemba uhokus-keväz'kus (63 mm pordos).

## Eläjad
Vn 2011 Litvanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 59 964 ristitud, litvalaižed otiba 96,9 % heiden keskes. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 73 015 eläjad vl 1989.

«Alytus Arena»-basketbolstadion om saudud lidnas vl 1977, om rekonstruiruidud vl 2010. Molembiden sodoiden Afganistanas veteranoiden muzei, saven muzei, kaks' kodirandantedištandmuzejad i kaks' memoriališt muzejad oma Alitusas. Tomatiden mujahtusen festival' oleleb lidnas joga vodel. Evropine bonsain ozutelend oleskeleb vozidme.

## Galerei

La urbodomo de Alytus a.jpg|Lidnan tobmuden sauvuz (2007)
Alytus. Marijos bažnyčia.JPG|Pühän Maria-neiččen, hristanuskojiden abutajan, jumalanpert' (riman katoline, om saudud vll 1991−2001), vn 2014 nägu
Alytaus Arena Alytus Lithuania.jpg|*Alytus Arena*-sportkeskuz *EuroBasket 2011*-aigtegon aigan
Alytaus stotis 2025a.jpg|*Alitus*-päraudtestancijan sauvuz vn 2025 elokus


## Sport
* DFK Dainava (futbol)

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''alytus.lt'').
Litvanman flag

**Litvanman flag** () om Litvanman Tazovaldkundan üks' oficialižiš simvolišpäi. Flagan proporcii om *3:5*.

## Istorii
Nügüdläižen flagan toižend om vahvištadud ezmäižen kerdan 1918-nden voden 25. päiväl sulakud. Trikolor oli Litvanman valdkundaližeks simvolaks vhesai 1940, Germanijan okkupacijan aigan-ki (1941−1944).

Flag om vahvištadud tošti vn 1988 kül'mkus. Vn 2004 sügüz'kuhusai sen proporcii oli 1:2.

Käskuz valdkundaližes flagas da toižiš flagoiš (uz' redakcii 1. sügüz'ku 2004) ümbrikirjutab flagad detaližikš da märičeb sen kävutandan järgendust.

## Ümbrikirjutand
Oigedsaumaine tera kogoneb koumes lapakoiktas šoiduspäi, ülähäspäi: pakuine, vihand, rusked. Pakuine muju simvolizuruib vauktust i päiväšt, vihand ozutab heinäd, rusked znamoičeb valatadud vert Litvanmaha näht.

## Valdkundaline praznik
Litvanman valdkundaližen flagan päiv () oigendase vilukun 1. päiväl, sil päiväl vodes 1919 flag oli pandud Vil'nüsan lidnusen päl ezmäižen kerdan.

## Homaičendad
MD-11

**MD-11** om tehtud AÜV:oiden «McDonnell Douglas»-korporacijal levedfüzeläžine passažirlendim koumenke likutimenke.

Om saudud McDonnell Douglas DC-10-modelil aluseks. Ezmäine kodvlenduz oli 1990-nden voden vilukun 10. päiväl, kommertine kävutand zavodihe vl 1991. Kaiked om 200 lendint, oma pästtud vozil 1988−2001.

## Tehnižed andmused
* passažiroiden lugu: 298..410 (rippub jagandaspäi klassoihe).
* 876 km kreiserčaspiguz, kaikiš lujemb reisan piguz — 945.
* kaikiš suremb ünäine veduz — 273..286 tonnad (modifikacijoidme).
* kaikiš suremb lendusenedhuz — 7242..13408 km (rippub jagandaspäi klassoihe).
* irdmärad: suugan maihutuzkeskust — 51,77 m, kaikiš suremb piduz — 61,24 m, korktuz — 17,6 m.

## Homaičendad
Voavur

**Voavur** (,  «merikar») om lidn da kund Fareran Sariš, suvižel Suvuroi-sarel. Se om saren kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 1350 dokumentoiš koiriden pidajiden nimikirjuteses. Kaikenaigaine eländpunkt om olmas 16. voz'sadaspäi. Vl 1538 pap' tegi ezmäšt lüteraništ pühäpaginad sijaližes jumalanpertiš. Vl 1584 kaik 17 eläjad oli Voavuras.

Meriport om 14 m süvütte, sijadase fjordan pohjoižrandal. Kalanümbriradai tegim, gidroelektrostancii (vspäi 1921) i dizel'elektrostancii ratas kommunas. Kezaaigan vedadas ekskursijoid mel'heižtahoidme i ümbri sares turistoiden täht.

## Eläjad
Vl 2009 Voavuran kommunan eläjiden lugu oli 1 371 ristitud, saren koume kümnendest. Kommunan pind om 20,6 nellikkilometrad. Vl 2017 kundan ristitišt oli 1 356 eläjad.

Nened aluzkundad ratas lidnas: futbolpöud, sportzal i bassein školas, klinik, adivpert', počtan sauvuz, bank, laukad, čomamahtoine galerei.

## Irdkosketused
* Voavuran kundan tobmuden sait (''vagur.fo'').
An-26

**An-26** (ukr. i ;  mödhe — **Curl** «vehor'») om «Antonov»-konstruktorbüron nevondkundaline sodatransportine lendim, An-24-passažirlendim om ottud aluseks. Päkonstruktor V.A. Garvardt.

Modelin ezmäine lenduz oli 1969-nden voden semendkul. Kaik om pästtud 1,403 lendint Kijevan aviategimel vll 1973−1986, kaikiš äiluguižemb sodatransportine lendim. Passažirine An-26-100-lendim pästtihe sišpäi ümbriradmižel tegimel, 43 matknikad mülündmäranke.

Pästtud sodalendimed ekspluatiruidas tähäsai Kazahstanan, Ukrainan, Vaugedvenäman i Venäman il'mvägil. Passažirversii om Kostroman i Habarovskan aviaedheotandoiš.
Fareran kel'

**Fareran kel**' (ičeze nimituz: *Føroyskt mál* [ˈføːɹɪst ˈmɔaːl]) om Danijan Fareran Sared-avtonomijan üks' oficialižiš kelišpäi (vspäi 1948). Se om indoevropine, germanine kel'.

Pagižijoiden lugu om 69 150 ristitud (2015). Sariden ristitišton enamba ühesad kümnendest pagižeb fareran kelel, no läz kaik eläjad mahttas pagišta danijan-ki kelel, openduz vedase molembil kelil.

Fareran kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal, om sätud 19. voz'sadal Torshavn-pälidnan paginal. Kaks' paginoiden gruppad: pohjoine i suvine. Lähembaine heimkel' om islandijan kel'.

## Kirjamišt
Kaik om 29 kirjant kirjamištos:
*Aa, Áá, Bb, Dd, Ðð, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Íí, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Óó, Pp, Rr, Ss, Tt, Uu, Úú, Vv, Yy, Ýý, Ææ, Øø*.

Voib olda toižid latinan kirjamid personaližiš nimiš.

## Homaičendad
Keväz'vezi (muzikgrupp)

**«Keväz'vezi»** om vepsläine folkmuzikgrupp Petroskoišpäi, Karjalan Tazovaldkund. Kollektiv om olmas vspäi 1999. Se om sätud Vepsän kul'tursebran iniciativan mödhe.

Kaik om ühesa ühtnijad muzikgruppas. Čomamahtoine ohjandai — Svetlana Kosireva.

«Keväz'vezi» edestab pajoid vepsän kelel.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Muzikgruppan lehtpol' «Last.fm»-radion saital (''lastfm.ru'').
Matvejev Andrei

**Andrei Födorovič Matvejev** (; sünd. 25. eloku 1892, Järvenkülä, Pöudon makund, Oloncan gubernii, Venäman imperii — kol. 30. keväz'ku 1985, Dnepropetrovsk, Ukrainan NST, NSTÜ) oli Venälaižen imperijan politikanmez' da nevondkundaline opendai. Vepsläine.

## Homaičendad
Ternopol'

**Ternopol**' ( [terˈnɔp⁽ʲ⁾ilʲ]; vhesai 1944 — **Tarnopol**') om Ukrainan lidn valdkundan päivlaskmas. Se om Ternopolin agjan politiž-administrativine, ekonomine da kul'turine keskuz. Ternopol' om istorižen Galicii-regionan üks' koumes surembas lidnaspäi, Ukrainan päivlaskman nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe. 

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1540, konz Pol'šanman Sigizmund I-kunigaz andoi kirješt Krakovan Jan Amor Tarnovskii-kaštelänale panemha lidnad da valdoičemha mad siš ümbri. Vaumitihe lidnust kahesas vodes, se om Ternopolin zamk i om kaičenus tähäsai.

Ternopol' šingotase sömtegimištol, sauvondmaterialiden sarakol i omblendedheotandoil. Pästtas avtokabelid, mugažo mebel'fabrik i zell'fabrik ratas.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Seret-jogen randal ( 242 km pitte, Dnestran hura ližajogi), 320 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +7,4 C°, kezakun-elokun +17..+18 C°, tal'vkun-uhokun −3..−4 C°. Ekstremumad oma −31 C° i +38 C°. Paneb sadegid 590 mm vodes, enamba kezaaigan.

## Eläjad
Vl 2010 eläjiden lugu oli 218 641 ristitud. Kaik pol'millionad ristituid elädas lidnaglomeracijas.

Kodikel' (2001): ukrainan kel' — 94,8%, venän kel' — 3,4%, toižed keled — 1,8%.

Nell' universitetad ratas lidnas: Päivlaskmaižen Ukrainan nacionaline universitet (, vspäi 2005, alusenpanend 1966 kuti finansoiden da ekonomikan institut, 15 tuhad üläopenikoid vl 2015), tehnine, pedagogine i medicinine universitetad.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan municipalitetan sait (''ternopilcity.gov.ua'').
Komin Vikipedii

**Komin Vikipedii** () om joudai enciklopedii komi-ziränižel kelel, Vikipedijan kominkel'ne jaguz.

Se om avaitud 2004-nden voden elokul. Nece om ezmäine Vikipedii Venäman uraližil kelil.

Nügüdläine kirjutusiden lugu om  (vn   . päivän), süvüz — .

## Statistikad
* 2008, kezaku — 100 südäimištlehtpol't (kirjutust)
* 2008, tal'vku — 500 da 1000 südäimištlehtpol't
* 2011, 16. semendku — 2000 südäimištlehtpolid
* 2012, keväz'ku — 3000 südäimištlehtpolid
* 2013, sügüz'ku — 4000 südäimištlehtpolid
* 2017, 11. keväz'ku — 5000 südäimištlehtpolid

## Kacu mugažo
* Permin komin Vikipedii (*koi-wiki*)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Komin Vikipedijan pälehtpol' (''Медшӧр лист бок'').
Halifa ibn Salman al'-Halifa

**Halifa ibn Salman al'-Halifa** (; sünd. 22. kül'mku 1936, Džasr, Bahrein — kol. 11. kül'mku 2020, Ročester, Minnesot-štat, AÜV) oli ezmäine Bahreinan päministr, radoi vs 1971 elokun 16. päiväspäi, i vl 2017 radoi völ päministraks. Bahreinan nügüdläižen Hamad ibn Isa al'-Halifa-kunigahan däd'.

## Homaičendad
Hasina Šeih

**Šeih Hasina Vazed** (; sünd. 28. sügüz'ku 1947, Tungipara Upazila, Pakistanan Dominion) om 13. da nügüdläine Bangladešan päministr (1996−2001 i vs 2009 vilukun 6. päiväspäi).

## Homaičendad
Knock Nevis

**Knock Nevis** (vll 2004−2009; nimitihe toižikš-ki kuti *Seawise Giant* (1979−1989), *Happy Giant* (1989−1991), *Jahre Viking* (1991−2004) i Mont (2009−2010)) oli norvegine supertanker. Se oli kaikiš suremb laiv mail'mas.

«Knock Nevis» oli saudud vl 1979, jäl'gmäižil vozil oli kävutadud kuti kivivoivaradim, sid' oli sattud Alangha (Indii), kus vl 2010 oli utiliziruidud.

## Laivan harakteristikad
* Piduz — 458,45 m
* Leveduz — 68,86 m
* Ištumižsüvüz vedes — 24,61 m
* Kaikiš lujemb piguz — 13 sol'med
* Mez'kund — 40 mest
Blogan päiv

**Blogan päiv** (, ) om oficialižetoi praznik, kudambad oigetas elokun 31. päiväl.

Ezmäižen kerdan praznik oli oigetud vl 2005.

Om pandud, miše kaiken mail'man bloggerad oigetas tedotusid ičeze lugijoile sen päivän aigan ozutamha mel'hetartujid blogid. Muga lugijad avaitas uzid blogid i levitadas niid Internet-verkos.

## Kacu mugažo
* Bloggeran Rahvahidenkeskeine Päiv

## Irdkosketused
* ''BlogDay.org'' — oficialine sait.
Poskröbiševa Galina

**Galina Ivanovna Poskröbiševa** (; sünd. 4. kül'mku 1935, NSTÜ — kol. 1. sulaku 2008, Venäma) oli nevondkundaline da venämalaine dietolog, TV-programiden vedai, kümenikoiden kirjoiden tegii, kulinarijas tobjimalaz.

Poskröbiševa lopi opendust Moskvan medicinižes institutas i radoi ohjastusen kirhuližen abun palakundas (nomer 4) lähtendhasai penzijha.

Naine vedi televizijas nenid oigendusid: «Naš sad» (*Meiden sad*), «Domašnii očag» (kaks'kümne vot oiktas efiras, *Kodilezi*), «Russkii ogorod» (*Venälaine linma*). Ühtni «Russkii dom»-programha (*Venälaine pert*').

Tat oli sodalendai. Naine sünduti tütärt i poigad.

## Homaičendad
Gaidai Leonid

**Leonid Iovič Gaidai** (; sünd. 30. viluku 1923, Svobodnii (Amuran agj), Venäman NFST, NSTÜ — kol. 19. kül'mku 1993, Moskv, Venäma) oli tetab nevondkundaline režissör, kinoscenarist i akt'or. Sai NSTÜ:n rahvahan artist-arvod vl 1989.

## Biografii
Tuleban aigan režissör oli sündnu raudteradnikan kanzha koumandeks poigaks. Kanz sirdi Čitha, sid' Irkutskan ezilidnha.

Mez' ühthi Toižhe mail'man sodha. Vl 1947 oli pastnikan teatraližes studijaspäi Irkutskan agjan dramteatranno, kus oli otnus akt'oran i pidatusen radnikan. Openui VGIK:an režissöran fakul'tetas vll 1949−1955. Vspäi 1955 oli ranu «Mosfil'm»-kinostudijan režissöraks. Debütirui «Pit'k matk»-fil'manke vl 1956.

## Fil'mad režissöraks
* Hätkeline matk (1956)
* Oluh oiktas polespäi (1958)
* Eläbzdunu koumašti (1960)
* Barbos-ižakoir i järgeližusetoi kross (1961)
* Samogonššikad (1962)
* Azjaližed ristitud (1962)
* Operacii «I» da toižed Šurikan ozaitelemižed (1965)
* Kavkazalaine tabanu vai Šurikan uded tegod (1966)
* Brilliantine käzi (1968)
* 12 ištint (1971)
* Ivan Vasil'jevič vajehtab professijan (1973)
* Ei voi olda! (1975)
* Inkognito Piterišpäi (1977)
* Matk viriš (1980)
* Sportloto-82 (1982)
* Varukahašti elon täht! (1985)
* Privatine detektiv vai «Kooperacii»-operacii (1989)
* Deribasovskail om hüvä sä vai Braiton-Bičul vihmub möst (1992)

## Homaičendad
Fobii

**Fobii** ( *fobos* — «varu») om luja irracionaline varu vai seižui liig trelog erasen objektan olendan aigan. Panik i tuntken kadond oleskeldas reakcijaks.

Sanu fobijad ristit tegeb kaik, miše ümbärta situacijad i päzutada objektaspäi, kacmata pen'he realižhe varushe. Ku mehele ei voi ümbärta i päzutada, ka hän mokičese. No nimitada äjid fobijoid psihižikš läžundoikš ei sa.

Fobijan spravitandan metod om sistematine desensibilizacii — lähenemine fobijan objektannoks penil märil.

## Erased levitadud fobijad
* Aerofobii — lendusiden varaiduz
* Akrofobii — korktusen varaiduz
* Gemofobii — veren varaiduz
* Ksenofobii — verazmalaižiden varaiduz
* Sociofobii — sebran, ristituiden varaiduz

## Kacu mugažo
* Fobijoiden nimikirjutez

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Tutabiden fobijoiden täuz' nimikirjutez ''natureworld.ru''-saital.
Tedonpäiv

**Tedonpäiv** () om valdkundaline praznik Venämas, Vaugedvenämas i Ukrainas. Radinpäiv. Oigetas sügüz'kun 1. päiväl.

Zavottihe oigeta praznikad NSTÜ:s vl 1984. Znamoičeb openduzvoden zavodindad školiš i üläopendusen aluzkundoiš vspäi 1935. Panii muštho päiv ühtenden klassan openikoiden täht, se om Ezmäižen kellon päiv heiden täht.

Necil päiväl tehtas školoiš üläihastuseližid suimid, klassančasuid, tedon, kožundan, varuitomuden i mehelusen urokoid. Praznikan sodanvastaine znamoičend ližadub sen tagut, miše Toine mail'man soda zavodihe sil-žo datal vl 1939.

Pühäčun aigan openikad pandas školform vai evropine kostüm päle. Školnikad kazvatajidenke i üläopenikad lahjoitas opendajile änikkirbid, ozuteldas uden openduzvoden zavodindanke. Valdkundan ezmäižed personad anttas ozutelusid Tedopäiväle opendajiden i openikoiden täht. Sijaline ohjanduzkund tuleb erazvuiččihe openduzaluzkundoihe avaidamha niid municipaližen kezakohendusen jäl'ghe.

## Homaičendad
Karabanovo

**Karabanovo** om toponim. Se voib znamoita:
* Karabanovo — Venäman lidn Vladimiran agjas.
* Karabanovo — Venäman Moskvan raudten Suren renghan passažirplatform ühtennimižes lidnas.
* Karabanovo () — Ukrainan žilo Odessan agjas.
Surg

**Surg** () om vepsän külä Venäman Vologdan agjan Babajevon rajonas. Mülüb Vepsän rahvahaližhe küläkundha.

## Geografijan andmused
Külä sijadase rajonan i sen küläkundan pohjoižes, Ivod-jogen hural randal.

Matkad küläkundan administrativižhe Timošino-keskushesai om 42 km suvhe avtotedme, rajonan Babajevo-keskushesai om 132 km suvhe avtotedme.

## Eläjad
Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe Surgan kaikenaigaižiden eläjiden lugu oli 32 ristitud (19 mest, 13 naist), heišpäi vepsläižed otiba viž seičemendest, vn 2010 — 20 ristitud.

Vn 2019 sügüz'kuspäi külän tobmin om Nadežda Pavlovna Mednikova.

## Homaičendad
Verez tullei

**«Verez tullei»** om vepsänkel'ne literaturine jogavozne al'manah.

## Istorii
Vspäi 2016 al'manah om «Carelia»-kulehtesen nomeraks ühten aigan.

## Nügüdläine olend
Lähtleb kerdan vodes Petroskoin «Periodika»-pästandkodiš. Mülütab 100..112 lehtpol't, tiraž 200..300 egzemplärad. Al'manahan pätoimitai om Armas Mašin.

Al'manah publikoičeb materialoid vepsän kul'turas i istorijas, runoid da prozad.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* «Verez tullei» — al'manah kanzaližen lugemižen täht // 2012 uhoku. — Karjalan igähižiden rahvahiden sait (''knk.karelia.ru'').
Fontanka.ru

**Fontanka.ru** () om Venäman elektronine SMI, Intenet-lehtez, baziruiše Piteriš.

Fontanka.ru-sait om sätud vl 2000. Sen nimituz om Fontank-jogen mödhe, redakcii sijadase läz jogen randad. Nece om Piterin kaikiš populärižemb elektronine SMI — läz 100 tuhad ristituid tuldas saitale kaikuččen päivän.

Sait om tetab ičeze korrupcijanvastaižil tedoidusil. Regionaližed uzištused ottas pol't tähäsai.

## Irdkosketused
* ''Fontanka.ru''-sait.
47news

**47news** ( «Nell'kümne seičeme uzištust Leningradan agjaspäi») om Leningradan agjan elektronine SMI, Intenet-lehtez.

Edheotand starinoičeb ei vaiše oblastin, no Piterin-ki uzištusiden polhe. Nece om Lenindradan agjan kaikiš populärižemb elektronine SMI.

## Irdkosketused
* Lehtesen sait (''47news.ru'').
Moldovan etnolekt

**Moldovan etnolekt** (ičeze nimitused: *moldovenească*, *молдовеняскэ*) om romanijan kelen dialekt, kudambal pagištas Moldovas da Dnestranrandas. Faktižikš, se om romanijan kelen nimi neniš valdkundoiš.

Pagižijoiden lugu om läz 2 millionad ristituid (mamankel'). Moldovan kirjkel' om latinan da kirilližen kirjamištoiden pohjal.
Jašdären Iona

**Iona Jašdären** vai **Iona Jäšjarvelaine** (; sünd. Šokš, kol. 1592, Šokš) oli Venäman ortodoksine pühämez', Süvären Aleksandran openik. Oli vepsläine. Vl 1562 pani jumalankodin alusen kodimaižen Šokšun ümbrištho.

Jumalankodin palakund sijadase Šoutjärves, sikš miše jumalankodin kaikid sauvusid pidab udessündutada.

Jašdären Ionan muštonpäiv (5. reduku) linni vepsän rahvahanpraznikaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Ph. Iona Jašdären hänen jumalankodin oficialižel saital (''yashezero.ru'').
Keržakov Aleksandr

**Aleksandr Keržakov** (; sünd. 27. kül'mku 1982, Kingisepp, Leningradan agj, Venäman NFST, NSTÜ) om venämalaine futbolist, ezirivenvändai. Nügüdläine Zenitan vändai (vspäi 2010, mugažo vozil 2001—2006).

## Biografii
Om naižiš kahtenden kerdan. Milana om hänen nügüdläine ak.

Heil om kaks' poigad da üks' tütär: Dar'ja-tütär (om sündnu vl 2005), Igor'-poig (om sündnu vl 2012) da Artemii-poig (om sündnu vl 2017).

## Homaičendad
Spalletti Lučano

**Lučano Spalletti** (; sünd. 7. keväz'ku 1959, Čertal'do, Italii) om italijalaine futboltrener, enzne futbolist.

Voden 2009 tal'vkuspäi voden 2014 keväz'kuhusai oli Zenitan pätreneran, kudambanke vägesti kaks' čempionatad.

## Homaičendad
Malafejev Väčeslav

**Väčeslav Malafejev** (; sünd. 4. keväz'ku 1979, Leningrad, Venäman NFST, NSTÜ) om venämalaine futbolist, verainik. Oli Zenitan vändajan kaiken kar'jeran aigan (1997—2016), ühtni Venäman ühthižjoukhu (2003—2012).

## Biografii
Väčeslav om sündnu Piter-lidnha.

Om naižiš kahtenden kerdan. Jekaterina Komäkova om hänen nügüdläine ak, enzne diskžokei. Heil om üks' tütär da kaks' poigad: Ksenija (om sündnu vl 2003), Maksim-poig (om sündnu vl 2006) da Aleks-poig (om sündnu vl 2013). Marina Malafejeva oli ezmäine ak (sünd. 1974 — kol. 2011).

Väčeslaval ičeze «М16-Недвижимость»-kompanii om olmas.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Väčeslav Malafejevan oficialine sait (''malafeev16.ru''). 
* Väčeslav Malafejev — Instagram.
Halk (futbolist)

**Halk** (todesine nimi — ; sünd. 25. heinku 1986, Kampina-Grandi, Brazilii) om brazilijalaine futbolist, ezirivenvändai. Om Brazilijan i Japonijan rahvahanikusenke. Enzne Zenitan vändai (2012—2016). Nügüdläine «Šanhai SIPG»-futbolkluban vändai (Kitai, vn 2016 heinkuspäi).

## Biografii
Živanildo om sündnu Kampina-Grandi-lidnha, kanzha äjidenke lapsidenke.

Om nainu, Iran om hänen ak. Hänel om koume last: Ian-poig (om sündnu vl 2008), Tiago-poig (om sündnu vl 2010) da Alisija (ottud tütreks vl 2016).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Halk — Instagram.
2. Moisejan kirj

**2. Moisejan kirj** ( *Šemot* «nimed»,  *Eksodos*, , ), vai **Lähtendan kirj**, om evrejan Toran kahtenz' kirj videspäi i hristanuskondan 2. Vanhan Zavetan kirj.

Kirj libub 8.-6. voz'sadan EME koumes purtkespäi: Jahvist, Elohist i papiden (arboiden) kodeks. Kümne käsköd, Zavetan käskusišt i meren pajo libudas toižiš penembiš purtkišpäi. Kaik om 40 jagust kirjas, ühtenzoittas niid koumeks palaks.

Pord ümbrikirjutase kirjas evrejalaižiden alištusespäi Egiptas faraonal i heiden lähtendan Egiptaspäi kahten voden zavodindhasai, Iakovan jäl'ghetulijoiden ahtištusišpäi Skinii-matkpühäpertin sädandhasai. Starinoičese Moisei-endustajan sündundas da elos, evrejalaižiden matkas meren pohjadme Sinai-mägennoks, Kümnen käskön sandas.

## Homaičendad
3. Moisejan kirj

**3. Moisejan kirj** (, nüg. virkand *Va-jikra* «da kucuškanzi», mugažo *Torat kohanim* «papiden ohjandimed» Talmudas,  *Leuitikon*, , ) om evrejan Toran koumanz' kirj i hristanuskondan 3. Vanhan Zavetan kirj.

Latinine nimi libub Levijan pol'ven nimitusespäi ( *Levi*). Säduz starinoičeb Izrailin rahvahan religiozižes elos. Original om kirjutadud evrejan kelel. Kirj jagase 27 jaguseks.
4. Moisejan kirj

**4. Moisejan kirj** (, nüg. virkand *Be-midbar* «rahvahatomas mas»,  *Arifmoi*, ,  «lugud») om evrejan Toran nellänz' kirj i hristanuskondan 4. Vanhan Zavetan kirj.

Original om kirjutadud evrejan kelel. Kogoneb 36 jagusespäi, Toras jagand om toine, nedal'ne.

Tarkoiktoiden andmusiden rivi om kirjas evrejan rahvahan da sen roduiden polhe, arboiden i ezmäižiden kanzas vagahaižiden polhe. Se azj sel'genzoitab kirjan nimed hristanuskondas. Starinoičese aigtegoiš lähtendan Sinaišpäi vaumičendaspäi Moavan tazangištoihe tulendhasai «Jordanan randanno, Ierihonad vaste». Kirjan päine südäiolend om rahvahan elo rahvahatomas mas, Ülähäižen sil'miš i «üks'jäiželos» Hänenke.

## Homaičendad
5. Moisejan kirj

**5. Moisejan kirj** ( *Dvarim* «sanad»,  *Deuteronomion* «tošttud käskuz», , ) om evrejan Toran videnz' jäl'gmäine kirj i hristanuskondan 5. Vanhan Zavetan kirj.

Original om sätud evrejan kelel. Kirj kogoneb 34 jagusespäi.

Südäiolend om edeližen nellän kirjan toštmine. Kirjan starinoičend vedase ezmäižes personaspäi päiči peniš paloiš i erasiš runoiš, toižiden kirjoiden erineden. Se om Moisein hüväštjätal'ne pagin, om oigetud Izrailin eläjidennoks edel heiden sirdandad Jordanas päliči i Hanaanan otandad vägel.

## Homaičendad
Jošuan kirj

**Jošuan kirj** ( *Jehošua*,  *Iesous*, , ) om evrejan Tanah-biblijan Neviim-jagusen («endustajad») ezmäine kirj i hristanuskondan 6. Vanhan Zavetan kirj.

Kirj starinoičeb evrejan rahvahan 13. voz'sadan EME istorijas Moisei-endustajan surman jäl'ghe, om 11. voz'sadan EME ližakirjutusid. Tegii om Iisus Navin-sodavei i endustai, Moisein jäl'ghetulii. Kirj kogoneb 24 jagusespäi, jagase kahteks palaks i ližakirjutusikš.

Zavodiše Izrailin eläjiden vägitungendal Hanaanha Jošua-vejan (Iisus Navin) ohjandusen al. Sid' starinoičese Hanaanan palan otandas i sen jagos pol'viden keskes. Ližakirjutused oma suren sodavejan loppäiviš da surmas. Kirj om sätud sodatedotusiden formas torapöudospäi. Om äi sanutesid evrejan sodaoiktusen polhe amuižen aigan.

## Homaičendad
Sudjiden kirj

**Sudjiden kirj** ( *Séfer Šoftím*,  *Kritai*, , ) om evrejan Tanah-biblijan Neviim-jagusen kahtenz' kirj i hristanuskondan 7. Vanhan Zavetan kirj.

Original om sätud evrejan kelel. Kirj kogoneb 21 jagusespäi.

Evrejalaižiden istorii starinoičese kirjas Iisus Navinan elon jäl'gmäižiš vozišpäi Samson-sudijan surmhasai. Evrejan vero lugeb, miše säduz om kirjutadud Samuil-endustajal.

Sudijad oliba evrejan rahvahan ohjandajad personad aigkeskustas Iisus Navinaspäi ühtenzoittud Izrailin ezmäižen Saul-carin tulendhasai.

## Homaičendad
A7V

**A7V** () — Germanijan jüged tank Ezmäižen mail'man voinan aigan. Germanijan imperijan ezmäine serine tank. Vozil 1917−1918 oliba tehtud vaiše 20 mašinad.

## Tehnižed harakteristikad
* Tegii — Daimler-Motoren-Gesellschaft
* Ekipaž — 16..26 mest
* Motor — kaks' «Daimler»-motorad
* Poltuz — Benzin-Benzol-Segoituz
* Piduz — 7,35 m
* Leveduz — 3,06 m
* Korktuz — 3,35 m
* Täuz' veduz — 30 t
** Bronin veduz — 8,5 t
** Azegen i azegvaroiden veduz — 3,5 t
* Bron':
** Edespäi — 30 mm
** Polišpäi — 15 mm
** Pälpäi — 6 mm
** Pohj ezipalas — 10 mm
* Azeged — üks' 5,7 sm bel'gijalaine juraižim, 7 pul'kančudint
* Azegvarad — 180 vai möhemba 300 granatad 5,7 sm; 18.000 pul'kančudimpatronad
* Sauvondmänetused — 250.000 gol'dmarkad (tämbei nece om läz 390.000 evrod)

## Kaikiden A7V-tankoiden nimikirjutez i toraine istorii

{| 

## Galerei

Fail:Bundesarchiv Bild 146-1971-092-24, Westfront, deutscher Sturmpanzer.jpg|A7V hizaidab toran pöudodme
Fail:Bundesarchiv Bild 146-1974-050-12, Westfront, deutscher Panzer A7V.jpg|A7V «Siegfried» ičeze ekipažanke, vn 1918 heinku
Fail:Bundesarchiv Bild 183-P1013-316, Westfront, deutscher Panzer in Roye.jpg|A7V ičeze ekipažanke, 21. keväz'ku 1918
Fail:A7V Tank Villers-Bretonneux 1918.jpg|A7V «Elfriede»
Fail:A7v-wotan-diorama.jpg|A7V «Wotan» (rekonstrukcii) Germanijan Tankmuzekas
Fail:Tank-Mephisto-Queensland-Museum.jpg|A7V «Mephisto» muzejas. Tank om todesine, vaiše mujund om uz'


## Homaičendad


## Irdkosketused
* A7V «Mephisto» Brizbanan muzejas (''ammsbrisbane.com'').
1. Moisejan kirj

**1. Moisejan kirj** (, nüg. virkand *Be-rešit* «augotišes»,  *Genesis* «augotižlibund», ,  «olend») om evrejan Toran ezmäine kirj, hristanuskondan Vanhan Zavetan ühtenz' kirj da kaiken Biblijan ezmäine kirj.

Kirj om sätud vodel 15 EME, no sen südäiolend ezimeletab, miše kirjan tegii om Moisei-endustai (eli 13. voz'sadal EME). Kogoneb kahtes palaspäi, 50 jagusespäi. Siš om 1533 runod.

Mülütab starinoid mirun augotižlibundas, ristitkundan kaikiš amuižembas istorijas i evrejan rahvahan sündundas. Zavodiše mail'man i ristitun sädandaspäi, lopiše Iosifan surmal Egiptas. Starinoičendan tahod oma Egipt i Lähine Päivnouzmma.

## Homaičendad
Rufin kirj

**Rufin kirj** (, , , ) om evrejan Tanahan Ktuvim-jagusen videnz' kirj, hristanuskondan 8. Vanhan Zavetan kirj.

Kirj om sätud 6.-4. voz'sadal EME, edel heimolaižiden naindan kel'dandad. Tegii om tundmatoi. Kogoneb nelläs jagusespäi. Se om bukoline, koveritoi i avoinmel'ne starin amuižes patriarhaližes elos.

Ruf'-pähengen (vai Rut-neiččen) elonstarin om edestadud detaližikš. Goll' Ruf' oli keradanu tähkid elokahan Voozan pöudol, i se mez' vedi tarkust hänhe, käski radnikoile jätta enamba tähkid. Ruf' avaiži Voozale anopen nevondan mödhe, miše hö oma heimkosketusiš, no Vooz vahvišti lidnan tobmile ičeze oiktusid otta Rufid akaks.

Ruf' mainitase Sündun ezimamoiden keskes.

Kirjan vepsänkel'ne känduz om pästtud vl 2023, Nina Zaiceva-tedomez' tegi sidä.

## Homaičendad
1. Kunigahiden kirj

**1. Kunigahiden kirj**, vai **1. Samuilan kirj** ( *Šmuel' I*,  *Basileion A*, , ), om evrejan Tanah-biblijan kirj i hristanuskondan 9. Vanhan Zavetan kirj.

Original om sätud evrejan kelel. Kirj kogoneb 31 jagusespäi.

Kirj om zavottüd Samuil-endustajal ezimeletaden (ezmäižed 24 jagust), Nafan- i Gad-endustajad jätksiba kirjan hänen surman jäl'ghe. Starinoičeb aigtegoiš Ilii-pühämehen, Samuil-endustajan i Saul-carin elon aigan 11. voz'sadal EME.

## Homaičendad
2. Kunigahiden kirj

**2. Kunigahiden kirj**, vai **2. Samuilan kirj** ( *Šmuel' II*,  *Basileion B*, , ), om evrejan Tanah-biblijan kirj i hristanuskondan 10. Vanhan Zavetan kirj.

Original om sätud amuiževrejan kelel. Kirj kogoneb 24 jagusespäi.

Kirj starinoičeb Izrailin endišt Saul-carin surmaspäi David-carin radon lophusai 10. voz'sadal EME. Säduz om kirjutadud elänuzil sil-žo aigal Gad- i Nafan-endustajil.

## Homaičendad
3. Kunigahiden kirj

**3. Kunigahiden kirj** ( *Melahim I*,  *Basileion C*, , ) om evrejan Tanah-biblijan kirj i hristanuskondan 11. Vanhan Zavetan kirj. Nimituz kändase kuti «1. Kunigahiden kirj» judaizmas, katolicizmas i protestantizmas.

Original om sätud evrejan kelel. Kirj kogoneb 22 jagusespäi. Tegii om Jeremia-endustai judaizman veron mödhe, vai Ezra-kirjnik erasiden enciklopedijoiden andmisiden mödhe.

Starinoičend jätktab edelišt kirjad Izrailin car'kundan polhe. Car'kundan jago ümbrikirjutase Izrailikš i Judejaks, niiden eriline istorii zavodiše.

## Homaičendad
4. Kunigahiden kirj

**4. Kunigahiden kirj** ( *Melahim II*,  *Basileion D*, , ) om evrejan Tanah-biblijan kirj i hristanuskondan 12. Vanhan Zavetan kirj.

Original om sätud evrejan kelel. Kirj kogoneb 25 jagusespäi.

Evrejan vero lugeb, miše kirjan tegii om Jeremia-endustai. Toižen ezimeletusen mödhe, kirj om sätud Ezdra-kirjnikal tundmatomiden avtoroiden nell'sadavoččiden kirjutusiden alusel. Jätktab 3. Kunigahiden kirjad, starinoičeb Izrailin i Judejan car'kundoiden istorijas edel niiden alištust Assirijan i Vavilonan ohjastajiden tobmudele.

## Homaičendad
Ezdran kirj

**Ezdran kirj** ( *Ezra*,  *Esdras*, , ) om evrejan Tanah-biblijan kirj Ktuvim-jagusespäi i hristanuskondan 15. Vanhan Zavetan kirj.

Original om sätud evrejan kelel, 5. voz'sadal EME. Kirj kogoneb kümnes jagusespäi, ühtenzoittas niid kahthe palaha. Tegii om judaizman Ezra-pap'. Om toižid kirjoid, kudambiden tegijaks nimitadas Ezdrad, ned ei mülügoi kanonha.
1. Aigkirj

**1. Aigkirj** ( *Divrei gajamim I* «päividen tegendad»,  *Paraleipomenon A*, , ) om evrejan Tanah-biblijan kirj i hristanuskondan 13. Vanhan Zavetan kirj.

Original om sätud evrejan kelel 6. i 2. voz'sadan EME keskes. Kogoneb 29 jagusespäi. Lugetas tegijoikš Ezdra- i Neemia-endustajid. Südäiolend om Pühän Biblijan istorijan aigkirj, zavotten ristitkundan auguspäi i Izrailin pol'višpäi.
2. Aigkirj

**2. Aigkirj** ( *Divrei gajamim II* «päividen tegendad»,  *Paraleipomenon B*, , ) om evrejan Tanah-biblijan kirj i hristanuskondan 14. Vanhan Zavetan kirj. Se om 1. Aigkirjan keskustamatoi jätktuz.

Original om sätud evrejan kelel 6. i 2. voz'sadan EME keskes. Kogoneb 36 jagusespäi. Lugetas tegijoikš Ezdra- i Neemia-endustajid.

Kirj zavodiše Solomonan ohjandusen i Pühäpertin sauvondan ümbrikirjutandal, sid' starinoičese Judejan car'kundan ohjandajidenke istorijas sen alusenpanendaspäi Solomonan car'kundan čihodamižen rezul'tataks i Judejan lanktendhasai Navuhodonosoran anastusen tagut. 2. Aigkirj lopiše Kiran käsköl, mitte laskeb Judejan rahvahale pörtas plenaspäi Jerusalimha udessündutamha Pühäpertid.

## Homaičendad
Neemian kirj

**Neemian kirj** ( *Nehemija*,  *Neemias*, , ) om evrejan Tanah-biblijan Ktuvim-jagusen 11. kirj i hristanuskondan 16. Vanhan Zavetan kirj.

Voib nimitadas Ezdran kahtendeks kirjaks erasiden denominacijoiden Biblijas (oz., katoližes Vul'gatas). Judaizmas ottas Neemian i Ezdran kirjoid ühteks kirjaks paksus.

Kirj om sätud Jerusalimas evrejan kelel läz 400. vot EME, om ližadusid aramejan kelel. Tegii om Neemia (Nehemia) vai hänen personaline biograf. Kogoneb 13 jagusespäi, kävutihe sijališt arhivad sädandan aigan. Arheologii vahvištab kirjan andmusid.

## Südäiolend
Neemia oli Ezdran (Ezran) ühtesradnik, Judejan evrejine pämez' Persijan tobmuden al, ohjasti 5. voz'sadal EME.

Neemian kirj starinoičeb hänen töhištos Judejas. Se om evrejalaižiden avtonomižen kundan udessündutandas da vahvištuses Judejan territorijal pördumižen Vavilonan plenaspäi jäl'ghe, kuti Ezdran kirj-ki. Neemian kaikiš suremb tö oli Jerusalim-lidnan seinän sauvond. Kirjan üläčokkoim om evrejalaižiden massine kajind vigoiš Ülähäižen Zavetaspäi, lopiše ottud velgusel eläda käskön mödhe.

## Homaičendad
Psalmoiden kirj

**Psalmoiden kirj** ( *Tegilim*,  *Psalmoi* psalterii-jändesoitoiden mödhe, , ) om evrejižen Tanah-biblijan kirj Ktuvim-jagusespäi i hristanuskondan Vanhan Zavetan 19. kirj.

Kirj kogoneb 150 vai 151 pajospäi (psalmaspäi). Om erazvuiččid melid pajoiden augotižlibundas: Jumalaspäi, vajehtadud ristituil Hänen pajod, mehidespäi.

Runoorganizacii om kirjas, i voib pidada sidä poemaks. Pajoiden temad oma erazvuiččed: pühätadud Jumalale pajod, loičendad-pakičendad (6, 50), avarod zalleičendad (43, 101), soiverdused (57, 108), istorižed ümbrikacundad (105), naimižpajo eskai (44).

Vodel 2013 psalmoiden kirj om pästtud vepsän kelel. Kändai om Nina Zaiceva.

## Homaičendad
Muštatišiden kirj

**Muštatišiden kirj** ( *MSLI*, *Mišlei*,  *Paroimiai* «muštatišed», ,  «Solomonan starinoiden kirj») om Vanhan Zavetan kirj.

Originaline kel' om Biblijan ivrit. Iudejan Jezekija-car' (eli vozil 752−698 EME) kerazi Izrailin Solomon-carin (ohjanzi vll 965−928 e.m.e.) elonmelid ühthe kirjaha. Se om Biblijan 20. kirj.

Vl 1924 saksalaine Adol'f Erman-egiptolog publikoiči pojaviden (haman i tekstan mödhe) sijiden avarod nimikirjutest amuižegiptižen «Amenemopen opendused»-kirjan i Muštatišiden kirjan keskes. Äjad frazad tuliba kirjaspäi rahvahan mail'man el'gendushe, valatoiti Ut Zavetad, siš om enamba mi koumekümne mainitest Muštatišiden kirjaspäi.
Ezmäine mail'man voin

**Ezmäine mail'man voin** (28. heinku 1914 — 11. kül'mku 1918) oli ühteks kaikiš surembiš, avaroiš i pit'kiš konfliktoišpäi ristitkundan istorijas.

Voin vedihe 4 vot, 3 kud i 2 nedalid, sen aigan 12 mln ristituid koliba, 55 mln oliba satatadud.

Voinan formaližen augotišen tegosün oli Francan Ferdinandan rikond, kudamban tegi Gavrila Princip — ühtnenu terroristižhe «Mlada Bosna»-organizacijha serbijalaine student.

## Voinan ühtnijad
### Ühtnenuded (Antant)
* Belgii
* Francii
* Venäman imperii
* Sur' Britanii i dominionad
** Kanad
** Avstralii
** Uz' Merima
** Suviafrikan Tazovaldkund
* Japonii
* Italii (ezmäi oli Keskvaldkundoiden ühtnenu, sid' tuli Antantaha)
* AÜV (tuliba voinaha vl 1917)
* Serbii

### Keskvaldkundad
* Avstrijan da Mad'jaranman imperii
* Bolgarii (oli neitraline augotišes)
* Germanijan imperii
* Ottomanine imperii (oli neitraline augotišes)

## Armijad voinan kanman

## Galerei

Fail:Royal Irish Rifles ration party Somme July 1916.jpg|Irlandižed saldatad läz Sommad, 1916
Fail:Bundesarchiv Bild 146-1969-024-67, Westfront, Deutsche Gaswerfer (18cm).jpg|Germanižed saldatad himiženke azegenke 
Fail:German dispositions, Verdun, 31 March 1916.jpg|31. keväz' 1916, germanižiden voinvägiden sijaduz toran läz Verdenad jäl'ghe
Fail:Vickers machine gun in the Battle of Passchendaele - September 1917.jpg|Britanižed pul'kančudimnikad
Fail:The Way to the Front.jpg|Te frontalepäi, 1917
Fail:British wounded Bernafay Wood 19 July 1916.jpg|Satatadud britanižed saldatad, 19. heinku 1916


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Sait voinan polhe (''firstwar.info''). 
* Ezmäižen mail'man voinan toroiden polhe (''warshistory.ru''). 
* Ezmäižen mail'man voinan hronologii (''hrono.ru''). 
* Sait Venäman armijas Ezmäižen mail'man voinan aigan (''grwar.ru'').
Danni

**Danni** (), todesine nimi om **Daniel Migel Alviš Gomiš** (; sünd. 7. elo'ku 1983, Karakas, Venesuel) om portugalijalaine futbolist, ezirivenvändai. Nügüdläine Pragan Slavii-futbolkluban vändai (vspäi 2017). Enzne Zenitan vändai (2008−2017).

## Homaičendad
Denisov Igor'

**Igor' Denisov** (; sünd. 17. semendku 1984, Leningrad, Venäman NFST, NSTÜ) om venämalaine futbolist, pol'kaičii. Nügüdläine Lokomotivan da Venäman ühthižjoukun pol'kaičii. Zenitan enzne vändai (2002—2013).

## Homaičendad
Alveš Brunu

**Brunu Alveš** ( [ˈbɾunu ˈaɫvɨʃ]; sünd. 27. kül'mku 1981, Povua di Varzin-lidn, Portu-lidnan ümbrik, Portugalii) om portugaline futbolist, keskusen kaičii. Britanižen «Reindžers»-futbolkluban (Šotlandii, vn 2017 kezakuspäi) da Portugalijan ühthižjoukun nügüdläine vändai.

Mez' oli Zenitan vändajan (vn 2010 sügüz'ku — vn 2013 kezaku).

## Personaline elo
Alveš om braziližen Vašington-futbolistan poig. Tat sirdi Portugalijha i vändi siš, portugaline mam radoi omblijan. Brunun Žeraldu- i Žuliu-velled oma futbolistad mugažo. Tetab braziline Žeraldo Kleofas Dias Alves-futbolist (Žeraldo Assoviador kucundnimenke) oli mehen däd', vändi 1970-nziden voziden keskes.

Mez' om naižiš, kaks' last om sündnus naimiželos.

## Homaičendad
Petrovskii (stadion)

**«Petrovskii»** () om Venäman stadion Piteriš. Se om «Zenit»-futbolkluban varaaren vspäi 2017, edel sidä oli sen kodiarenaks vspäi 1994.

Sauvuz sijadase ühtennimižel sarel. Se oli letud vll 1924−1925 kuti **stadion V.I. Leninan nimed**. Sodan aigan stadion oli pandud mantazole, om saudud möst vozil 1957−1960. Rekonstruiruihe 1970-nziden voziden lopus vn 1980 Olimpižiden vändoiden täht (arhitektorad S.P. Odnovalov, N.D. Balaž, inžener M.E. Hristiansen). Nügüdläine nimituz om vspäi 1992. Mülü om 20 985 ristitud.

## Irdkosketused
* Petrovskii-stadionan oficialine sait (''petrovsky.spb.ru''). 
* Stadionan lehtpol' Zenitan saital (''fc-zenit.ru'').
Jovan kirj

**Jovan kirj** ( *ʾIjjōḇ*, , , ) om evrejan Biblijan (Tanah) koumanden Ktuvim-jagusen i Vanhan Zavetan kirj. Se om sätud 6.-4. voz'sadal EME.

Kirj lugese kuti korged poem, mugažo runoformaks kändusiš, päiči augus i loppalas. Tematik om läžundoiden i gorän, vihan süd.

## Starinoičend
Ezmäižed kaks' jagust oma kirjutadud prozal i starinoitas Sotonan tulendas (sanasanhal'ne känduz om Vastkaroičii) Jovale. Diavol ozutase üks'jäižen kerdan kirjas i väritab Jovad Jumalan edes, miše goräh'ne Jov okaiškandeb Ülähäšt. Jumal pätab todištada Vastkaroičijale, miše hänen Jov-orj linneb alištunu eskai mokičendan aigan.

Jumal laskeb Sotonale toda pahut Jovale. Koume melevad sebranikad tuldas Jovannoks i rideltas hänenke mokičendoiden süiš, Jov andab vastust kaikuččele. Lopuks, nellänz' Eliu-paginik tedoidab, miše mokičend om kodv. Ülähäine tegeb pühäpaginad, Jov kožub sebranikoidenke möst. Hö avaitas andsijan edes, i Jumal abutab Jovale, pördub kaik anastadud tagaz.

## Homaičendad
Esfirin kirj

**Esfirin kirj** ( *Ester*, , , ) om evrejan Tanah-biblijan Ktuvim-jagusen kahesanz' kirj i hristanuskondan 17. Vanhan Zavetan kirj.

Original om sätud evrejan kelel. Kirj kogoneb kümnes jagusespäi. Tegendan sija om Persii.

Kirj starinoičeb naižen rohktas tegos. Hän dvojurodnijanke Mardohei-vellenke päzuti evrejan rahvast tetpaižes pölištundaspäi, kudambhe Amanan pahad tegod vediba.

## Homaičendad