open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Röntgenii

**Röntgenii** (*Rg* — *roentgenium* latinan kelel) om 111nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om üks'toštkümnendes gruppas, tabluden seičemendes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Ei ole röntgenijad londuses. Se om transaktinoidine ratud element. Germanižiden fizikantedomehiden grupp Jügedoiden ioniden Institutaspäi (Darmštadt) avaiži röntgenijan vismutan i nikelin reakcijas vl 1994. Voib säta elementan severt-se atomoid vaiše.

Vspäi 2004 element om nimitadud Vil'hel'm Konrad Röntgen-fizikantedomehen muštoks.

## Fizižed ičendad
Röntgenii om radioaktivine päličmänendmetall.

Atommass — 282. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 28,7 g/sm³ (*ezimeletaden*).

Vodele 2010 kaik om seičeme avaitud izotopad 272, 274, 278..282 atommassanke, izomärid ei ole. Kaikiš hätkemban röntgenii-282-izotopan pol'čihodamižen pord om 2,1 minutad. Kaik izotopad kändasoiš meitnerijaks α-čihodamižen jäl'ghe, no röntgenii-281 čihodase erazvuiččihe südäitukuihe päpaloin.

## Himižed ičendad
Kuldan analog ičendoiden mödhe. Mülütadas röntgenijad hüväsuguižiden metalloiden gruppha. Röntgenii om hobedan mujun ezimeletaden i kaikiš inertižemb metall, sen himine aktivižuz om penemb mi kuldan.

Naceine muiktuzmär om +3 kuldan kartte (oz., röntgenijan triftoridas RgF3).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Röntgenii ''webelements.com''-saital.
Kopernicii

**Kopernicii** (*Cn* — *copernicium* latinan kelel) om 112nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahtendestoštkümnendes gruppas, tabluden seičemendes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Ei ole kopernicijad londuses. Se om transaktinoidine ratud element. Germanijalaižiden fizikantedomehiden grupp Jügedoiden ioniden Institutaspäi (Darmštadt) avaiži kopernicijan vl 1995. Vodel 2009 Teoretižen da sättutoitud himijan rahvahidenkeskeine ühtnend märiči 112nden elementan avaidusen.

Vspäi 2010 element om nimitadud Nikolai Kopernikan muštoks.

## Fizižed ičendad
Kopernicii om radioaktivine päličmänendmetall.

Atommass — 285. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 23,7 g/sm³ (*ezimeletaden*).

Vodele 2011 kaik om 6 avaitud izotopad 277, 281..285 atommassanke, izomärid ei ole. Kaikiš hätkemban kopernicii-285-izotopan pol'čihodamižen pord om 29 sekundad.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kopernicii ''webelements.com''-saital.
Nihonii

**Nihonii** (*Nh* — *nihonium* latinan kelel) om 113nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om koumandestoštkümnendes gruppas, tabluden seičemendes periodas.

Ei ole nihonijad londuses. Se om transaktinoidine ratud element.

## Avaidusen istorii da nimi
Venämalaižiden tedomehiden grupp avaiži nihonijan Dubnas vl 2004. Sil-žo vodel ripmata heišpäi japonijalaižiden tedomehiden grupp RIKEN-institutaspäi (Vako, Tokion ezilidn) sai nihonijad cinkan da vismutan südäitukuiden vilul ühtištusen reakcijal (seižujan platan bombardiruindal). IUPAC andoi prioritet japonijalaižile, sikš miše heiden elementan samižen mahtuz om kaikile nägui. Vn 2016 28. päiväl kül'mkud IUPAC vahvišti elementan nimitusen Japonii-valdkundan nimen mödhe (日本 lugetas *nihon* vai *nippon*), sihesai kucuihe sidä Ununtrii-nimeks (*Uut*).

## Fizižed ičendad
Nihonii om radioaktivine metall päličmänendata. Kristalline segluz om geksagonaline kinged (*endustuz*).

Atommass — 286. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 16,0 g/sm³ (*ezimeletaden*). Suladandlämuz — 700 K (430 C°, *ezimeletaden*). Kehundlämuz — 1430 K (1160 C°, *ezimeletaden*).

Vodele 2010 kaik om 6 avaitud izotopad 278, 282..286 atommassanke, izomärid ei ole. Kaikiš hätkemban eläjan nihonii-286-izotopan pol'čihodamižen pord om 9,5 sekundad.

## Himižed ičendad
Nihonii voib olda endištajal, mugažo muigotajal, boran alagruppan toižiš elementoišpäi erineden. Lugustusen mödhe, reakcijan mahtuz linneb vähemb mi tallijal, seičemenden tazopindan elektronad ližatas tarbhašt ionizacijan täht energijad. Muigotandmärad (*ezimeletaden*): +5, +3, +1 i −1.

## Irdkosketused
* Nihonii ''webelements.com''-saital.
Lourensii

**Lourensii** (*Lr* — *lawrencium* latinan kelel) om 103nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, aktinoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, seičemenz' period), vanhtunuden klassifikacijan mödhe sijazihe koumanden gruppan laptalagruppas (IIIB).

## Ühthine ümbrikirjutand
Ei ole lourensijad londuses. Se om ratud element. Nevondkundaline Georgii Flörov-fizikantedomez' kollegidenke avaižiba lourensijan Dubn-lidnas vll 1961−1965, i mugažo tedomehiden amerikaine grupp ripmata heišpäi Nacionaližes laboratorijas Lourensan nimed (Berkli) vn 1961 uhokus.

Element om nimitadud Ernest Lourens-fizikantedomehen muštoks, hän tegi melel ciklotronad samha uzid elementoid da henegid.

## Fizižed ičendad
Lourensii om radioaktivine metall. Kristalline segluz om geksagonaline kinged (*endustuz*).

Atommass — 262,11. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 15,6..16,6 g/sm³ (*lugustusen mödhe*). Suladandlämuz — 1900 K (1627 C°, *ezimeletaden*).

Vodele 2024 kaik om 14 avaitud izotopad 251...262, 264 da 266 atommassanke, i üks' izomär (253m, T½=1,5 sekundad). Kaikiš hätkemban eläjan lourensii-266-izotopan pol'čihodamižen pord om 11 časud, 264Lr-izotop om kahtenz' hätkte (T½=3 časud) i 262Lr om koumanz' (216 minutad). Izotopad 251, 264 i 266 hajetas südäitukun spontanižen jagamižen kal't täuzin, izotopad 252..257, 259 i 260 nomeranke — α-, β-čihodamižen i südäitukun spontanižen jagamižen kal't, izotopad 258 i 262 — α- i β-čihodamižen kal't, lourensii-261 — südäitukun spontanižen jagamižen kal't i erasti α-čihodamižen kal't. Izotopad 251, 264 i 266 kändasoiš erazvuiččikš elementoikš täuzin, izotopad 252..257, 259 i 260 — mendelevijaks, nobelijaks da erazvuiččikš elementoikš, izotopad 258 i 262 — mendelevijaks i nobelijaks, lourensii-261 — erazvuiččikš elementoikš i harvoin mendelevijaks.

## Himižed ičendad
Lourensii om päličmänendmetall. Elementan muigotandmär om +3 ühtnendoiš.

## Kävutand
Sadas elementad henegiden pigustimil — aktinoidoiden bombardiruindal kebnoil ionil, mugažo dubnijan pol'čihodamižen rezul'tataks.

Lourensii-260-izotop (pol'čihodamižen pord om 2,7 minutad) kävutase himijas paksumb, sikš miše om kebnemb sada sidä znamasižes verdas berklijan i hapanikan ühtištusel.

## Irdkosketused
* Lourensii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz lourensijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos. (venäkelel)
Moskovii (himine element)

**Moskovii** (**Mc** — *moscovium* latinan kelel) om 115nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om videndestoštkümnendes gruppas, tabluden seičemendes periodas.

Ei ole olmas moskovijad londuses. Se om transaktinoidine ratud element.

## Avaidusen istorii da nimi
Venämalaižiden tedomehiden grupp (amerikaižen Livermoran labiratorijan ühtnendanke) avaiži moskovijan Dubnas vn 2003 kezal, sintezirui 287- i 288-izotopoid americijaspäi i kal'cijaspäi. Voziden 2004−2005 kodviš Dubnan tedomehed tedoižiba moskovijan čihodamižen čepiišt i vahvištiba avaidust, vll 2010−2011 sinteziruiba 289-izotopad sil-žo südäitukreakcijal. Vn 2016 28. päiväl kül'mkud IUPAC vahvišti elementan nimitusen Moskvan ümbrišton vanhan nimen mödhe (*Moskovii*, ), kus Dubn-lidn om saudud, sihesai kucuihe sidä *Ununpentii*-nimeks (*Uup*) da *eka-[[vismut]]aks*.

Moskovii sädase tennessinan α-čihodamižes mugažo.

## Fizižed ičendad
Moskovii om radioaktivine, ezimeletaden päličmänendatoi metall.

Atommass — 289. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 13,5 g/sm³ (*ezimeletaden*). Suladandlämuz — 670 K (400 C°, *ezimeletaden*). Kehundlämuz — 1400 K (1130 C°, *ezimeletaden*).

Vodele 2021 kaik om viž avaitud izotopad 286..290 atommassanke, izomärid ei ole. Kaikiš hätkemban moskovii-290-izotopan pol'čihodamižen pord om 0,65 sekundad. Kaik izotopad kändasoiš nihonijaks α-čihodamižes.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Moskovii ''webelements''-saital.
Livermorii

**Livermorii** (*Lv* — *livermorium* latinan kelel) om 116nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kudendestoštkümnendes gruppas, tabluden seičemendes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Ei ole livermorijad londuses. Se om transaktinoidine ratud element.

Voib sada elementan severt-se atomoid vaiše tetabiš südäitukreakcijoiš. Element sase kürijaspäi i kal'cijaspäi vai čihodamižel oganesonaspäi.

Lugustusen mödhe livermorijan muiktuzmärad voidas olda +2, +4 i −2.

## Avaidusen istorii da nimituz
Venämalaižiden tedomehiden grupp avaiži livermorijan Dubnas vl 2000 i jätksi sen kodvid vhesai 2006. Amerikaižed i nevondkundaližed tedoidajad napriba löuta 116:nt elementad sen-žo kürijan-248 i kal'cijan-48 reakcijan jäl'giš vll 1977, 1978 i 1985, no ecind oli satusetoi.

Vn 2011 1. päiväl kezakud IUPAC tundišti 116-nden elementan avaidust i vn 2016 28. päiväl kül'mkud vahvišti elementan nimitust E. Lourensan nimel nimitadud Livermoran rahvahaližen laboratorijan mödhe (Livermor-lidn, AÜV), kudamb ühtni elementan avaiduses, sihesai kucuihe sidä *Unungeksii*-nimeks (*Uuh*) da *eka-[[polonii|polonijaks]]*.

## Fizižed ičendad
Livermorijan atommass — 293. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 12,9 g/sm³ (*lugustusen mödhe*). Suladandlämuz — 637..780 K (364..507 C°, *ezimeletaden*). Kehundlämuz — 1035..1135 K (762..862 C°, *ezimeletadud*).

Kaik nell' izotopad om avaitud 290..293 atommassanke. Kaikiš hätkemb pol'čihodamižen pord om livermorijal-293, 53 millisekundad. Kändasoiš flörovijaks α-čihodamižen jäl'ghe.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Livermorii ''webelements.com''-saital.
Rezerfordii

**Rezerfordii** (*Rf* — *rutherfordium* latinan kelel) om 104nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om nelländes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — nelländen gruppan laptalagruppas, IVB), tabluden seičemendes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Ei ole rezerfordijad londuses. Se om ezmäine transaktinoidine ratud element. Nevondkundaline Georgii Flörov-fizikantedomez' kollegidenke avaižiba rezerfordijan vl 1964, saiba plutonijaspäi i neonaspäi. Vll 1969, 1970, 1974, 1977, 1996, 2000 i 2010 Dubnan i Berklin tedomehed avaižiba rezerfordijan izotopoid erazvuiččiš reakcijoiš.

Vspäi 1997 element om nimitadud Ernest Rezerfordan muštoks.

## Fizižed ičendad
Rezerfordii om radioaktivine päličmänendmetall.

Atommass — 267,12.

Vodele 2016 kaik om 16 avaitud izotopad 253..263, 265..268 i 270 atommassanke, i niiden nell' izomärad (253m, 257m, 261m, 262m). Kaikiš hätkemban eläjan rezerfordii-267-izotopan pol'čihodamižen pord om 2,5 časud, 263Rf om kahtenz' hätkte (T½=11 minutad), 261Rf om koumanz' (68 sekundad). Kaikiš hätkemb eläi izomär om 257mRf (T½=3,9 sekundad). Izotopad 253..256, 258, 260, 262 i 263 hajetas α-čihodamižen i südäitukun spontanižen jagamižen kal't, izotopad 257, 259 i 261 nomeranke — α-, β-čihodamižen i südäitukun spontanižen jagamižen kal't, izotopad 265..268 i 270 — südäitukun spontanižen jagamižen kal't täuzin. Izotopad 253..256, 258, 260, 262 i 263 kändasoiš nobelijaks i erazvuiččikš elementoikš, izotopad 257, 259 i 261 — nobelijaks, lourensijaks da erazvuiččikš elementoikš, izotopad 265..268 i 270 kändasoiš erazvuiččikš elementoikš täuzin.

## Himižed ičendad
Ezimeletadud himižed ičendad oma gafnijan pojavad. Čehine Ivo Zvara-himik tedoiži rezerfordijan ühtnendoiden ičendoid elementan üläpenen lugumäran kävutandanke. Rezerfordii sädab häiktujid 250..300 C° lämudel RfCl4- i RfBr4-galogenidoid. Rf4+-ionan olend erištab elementad toižiš aktinoidoišpäi, niiden järgeline valentižuz om koume.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Rezerfordii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz rezerfordijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos. (venäkelel)
Flörovii

**Flörovii** vai **Flerovii** (*Fl* — *flerovium* latinan kelel) om 114nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om nelländestoštkümnendes gruppas, tabluden seičemendes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Ei ole flörovijad londuses. Se om transaktinoidine ratud element.

Sätas sintezal kal'cijan i plutonijan südäitukuišpäi. Flörovijan vaiše severt-se atomoid oli sadud.

## Avaiduz
Venämalaižiden tedomehiden grupp avaiži flörovijan Dubnas vn 1998 tal'vkus amerikaižen Livermoran laboratorijan tedomehiden ühtnendanke. Elementan nomer 114 sintez oli vahvištadud voziden 2004, 2006 i 2009 kodvil.

Vn 2011 1. päiväl kezakud IUPAC tundišti 114-nden elementan avaidust i vn 2012 30. päiväl semendkud vahvišti elementan nimitust Georgii Flörov-fizikantedomehen kanzannimel, Dubnan tedolaboratorii om nimitadud hänen muštoks mugažo. Sihesai kuctihe elementad *Ununkvadii*-nimeks (*Uuq*) da *eka-[[hahktin]]aks*.

## Fizižed ičendad
Flörovii om lujas radioaktivine päličmänendmetall.

Atommass — 289. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 14,0 g/sm³ (*lugendan mödhe*). Suladandlämuz — 340 K (67°C, *ezimeletaden*). Kehundlämuz — 420 K (147°C, *ezimeletaden*).

Vodele 2015 kaik om kuz' avaitud izotopad 284..289 atommassanke, izomärid ei ole. Kaikiš hätkemban flörovii-289-izotopan pol'čihodamižen pord om 1,9 sekundad. Izotopad kändasoiš kopernicijaks α-čihodamižen jäl'ghe, 284- i 286-izotopad jagadas erazvuiččikš südäitukuikš. Teorijan mödhe flörovijal pidab olda izotopoid pol'čihodamiženke päividen i voziden eskai hätkte sen südäitukun čomiden luguiden tagut: 114 protonad i 184 neitronad ezimeletadud flörovii-298-izotopan täht.

## Himižed ičendad
Ezimeletadud muiktuzmär voib olda +2 i +4 teorijoiden mödhe, hahktinan kartte. Erased tedoidused ozutadas hüväsuguižiden gazoiden pojavid flörovijan ičendoid.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Flörovii ''webelements.com''-saital.
Tennessin

**Tennessin** (*Ts* — *tennessine* anglijan kelel) om 117nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om seičemendestoštkümnendes gruppas, tabluden seičemendes periodas.

Ei ole tennessinad londuses. Se om transaktinoidine ratud element.

## Avaidusen istorii da nimi
Venämalaižiden tedomehiden grupp avaiži tennessinan Dubnas vll 2009−2010 ampten kal'cijan-48 ionil berklijan-249 metho, sädihe berklijad AÜV:oiš. Vl 2014 tedomehiden grupp Darmštadtas (Saksanma) sai elementad tošti.

Vn 2016 28. päiväl kül'mkud IUPAC vahvišti elementan nimitust AÜV:oiden Tennessi-štatan nimen mödhe (angl. *Tennessee*), sikš miše severz'-se jüžmakoiden elementoiden tedoiduzkeskusid sijadasoiš neciš štatas. Sihesai kucuihe elementad *Ununseptii*-nimeks (*Uus*, 117nz') da *eka-[[astat]]aks*.

## Fizižed ičendad
Tennessin om radioaktivine galogen, om enamb metalližid ičendoid ezimeletaden.

Atommass — 294. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 7,1..7,3 g/sm³ (*lugustusen mödhe*). Elementale pidab olda kovaks honuzlämudel. Tennessin voib olda üks'atomižeks toižiš galogenišpäi erineden, i kehuškandeb alembal lämudel. Suladandlämuz — 623..823 K (350..550 C°, *ezimeletaden*). Kehundlämuz — 883 K (610 C°, *ezimeletaden*).

Vodele 2018 kaik om 2 avaitud izotopad 293 da 294 atommassanke, izomärid ei ole. Kaikiš hätkemban tennessin-294-izotopan pol'čihodamižen pord om 0,051 sekundad.

## Himižed ičendad
Järgeližed muigotandmärad lindäs +1 i +3, endištajidenke reakcijoidenke, mugažo +5 i −1 harvas, läz ei linne muigotamižreakcijoid. Primitivine ühtnend — TsH.

## Irdkosketused
* Tennessin ''webelements.com''-saital.
Oganeson

**Oganeson** (*Og* — *oganesson* latinan kelel) om 118nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahesandestoštkümnendes gruppas, tabluden seičemendes periodas.

Ei ole oganesonad londuses. Se om transaktinoidine ratud element.

## Avaidusen istorii da nimi
Venämalaižiden tedomehiden grupp Dubnas avaiži oganesonan čihodamižen tundusid vl 2002. Vozil 2006 da 2007 Venäman da AÜV:oiden fizikantedomehed saiba elementan severz'-se atomad.

Vn 2016 28. päiväl kül'mkud IUPAC vahvišti elementan nimitust venämalaižen Jurii Oganesän-tedomehen kanzannimen mödhe. Edel sidä kuctihe elementad *Ununoktii*-nimeks (*Uuo*) da *eka-[[radon]]aks*.

## Fizižed ičendad
Oganeson om radioaktivine gaz, kodilämudel se linneb kovaks.

Atommass — 294. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 4,9..5,1 g/sm³ (*ezimeletaden*). Kehundlämuz — 350±30 K (80±30 C°, *ezimeletaden*). Elementan suladandlämuz linneb vaiše vähän alemba mi kehundlämuz.

Vspäi 2006 kaik om 1 avaitud izotop 294 atommassanke, izomärid ei ole. Sen pol'čihodamižen pord om 0,001 sekundad.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Oganeson ''webelements.com''-saital.
Šel'd

**Šel'd** ( (**Esko**),  [ˈsxɛldə]) om jogi Francijas, Bel'gijas da Alamaiš. Se om 360 km pitte, sidä kesken laivjogi 340 km, basseinan pind 21,8 tuh. km².

Šel'djogi sündub Francijan Pikardijha, Ardennad-mägiden pautkil, 97 m ü.m.t. korktusel, i lankteb Pohjoižmerhe Alamaiden territorijal. Kaikiš znamasižembad ližajoged oma Lis da Rüpel.

Jogi om ühtenzoittud kanaloil Maasanke, Senanjogenke i Sommanke. Nened lidnad seištas Šel'dan randal: Gent, Antverpen i Flissingen.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Schelde River — Kirjutuz Šel'das Britanižes Enciklopedijas (*britannica.com*, Encyclopædia Britannica)
Vantaa

**Vantaa** (mugažo suomen kelel [ˈʋɑntɑː]; ročin kelel: *Vanda* [ˈvɑnːdɑ]) om Suomenman lidn valdkundan suves, Udenman provincijas. Se om valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, röunatab Hel'sinkinke i mülüb sen aglomeracijha.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1351 *Hel'singe*-nimenke (roč. *Helsingå*). Municipalitetan uz' Vantaa-nimi sündui jogen mödhe vl 1972, se sai lidnan statusad vl 1974 Hel'sinkin rajoniden uden formiruindan rezul'tataks.

*Hel'sinki-Vantaa*-lendimport om saudud vn 1952 Olimpižiden vändoiden avaidusele. Lendimport da Finnair-kompanijan päfater sijadasoiš Vantaas. Fazer- (söndtavarad) i Onninen- (kommunaližen mašiništon satandad) kompanijoiden päfaterad oma saudud lidnas, Tikkurila-kompanijan päfater i sen Suomenman tegimed. Lidn šingotase mugažo lämuzelektrostancijal i Valio-kompanijan tegimel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase agjan keskuzpalas, Vantaanjogen randoil (,  101 km pitte, lankteb Suomen lahthe Hel'sinkiš), pohjoižhe da pohjoižpäivnouzmha Hel'sinkišpäi, om sen kaimdailidnaks.

Matkad Hel'sinkin keskuzpalhasai om ühesatoštkümne kilometrad suvhe. Röunatab Hel'sinkinke suves i Espoo-lidnanke suvipäivlaskmas. Kaikiš vanhemban raudtestancijan pert' Suomenmas sijadase necen lidnan territorijal, om saudud vl 1861.

Lidnan kogonaine pind om 240,34 km², sidä kesken kuivma 238,39 km², vezi otab 1,95 nellikkilometrad.

## Tobmuz

Vantaa jagase seičemeks rajonaks, ned alajagasoiš 98 kundaks. Lidnan suim kogoneb 67 ezitajaspäi.

Lidnan tobmuden pämehen radnikusen nimi om , . Edeližed lidnan pämehed oma Ritva Vil'janen (*Ritva Viljanen*, keväz'ku 2018 — eloku 2023), Kari Nenonen (viluku 2012 — keväz'ku 2018).

## Eläjad
Lidnan ristitišt ületi 100 tuhad eläjid 1970-nzil vozil i oli 129,918 eläjad vl 1980. Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 200,029 ristitud. Kaik 224,397 eläjad oli lidnas vl 2018. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd', aglomeracijan kudendez.

Mamankel' (2016): suomen kel' — 80,8 %, ročin kel' — 2,6 %, toižed keled — 16,6 %.

Mamankel' (2024): suomen kel' — 69,1 %, ročin kel' — 2,1 %, toižed keled — 28,7 %.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan ohjastusen sait (''vantaa.fi'').
Halonen Tarja

**Tarja Kaarina Halonen** (mugažo suomen kelel; sünd. 24 tal'vku 1943, Hel'sinki, Suomenma) om ranu Suomenman Tazovaldkundan 11. prezidentan vozil 2000−2012. Oli ezmäižeks naižeks necil radsijal.

## Biografii
Vll 1962−1968 Tarja openui Hel'sinkin universitetas, sai juristan kvalifikacijad. Suomenman Socialiž-demokratižen partijan ühtnii vspäi 1971. Oli Suomenman parlamentan ezitajan vspäi 1979. Radoi ohjastusen ministran koumel radnikusel: socialižen kaičendan da tervhudenkaičendan (1987−1990), justicijan (1990−1991), röunantagaižiden azjoiden (1995−2000) ministrusiš.

Halonen sai vägestust vn 2000 prezidentan valičendoiden kahtendes turas (51,7%), mugažo vl 2006 (51%, vägesti jäl'ghišt Sauli Niinistö-prezidentad).

Prezidentan radnikusen jäl'ghe Halonen ühtneb rahvahidenkeskeižiden organizacijoiden ohjandushe, kaičeb naižiden oiktusid.

## Kanz
Tarja om lähtnu mehele kahtenden kerdan, Pentti Arajärvi om hänen mužik vn 2000 elokun 26. päiväspäi, formitihe naindad ühthižen elon vižtoštkümnen voden jäl'ghe. Ezmäine mužik oli Kari Pekkonen, Anna Halonen-tütär (sünd. 1978 Hel'sinkihe) om siš naimiželospäi.

## Homaičendad
Gaz

**Gaz** (, sündui  / «haos»-sanaspäi) om substancijan agregatine olend, kudamban molekuloiden, atomiden, ioniden sidod oma välläd lujas. Ližaks, nened heneged likudas gazas hotkas lujas.

Gazad oma lujas levitadud londuses, mail'mas, enamba kaiked plazman (ioniziruidud gaz) nägus. Erasti lugetas gazaks mugažo elementarižiden henegiden ühtmut (fotoniden, elektroniden). Gazad voidas valuda i vastustadas deformacijale nozoluziden kartte, no gazoil ei oleskele fiksiruidud mülüd, ned täuttas kaiked mülüd i oma pindata. Man atmosferan gaz pidase gravitacijan vägel.

## Ičendad
Gazoiden tobjan palan kaclend om koverikaz, vai ei voi kacelta ristitun mujandoil ladimita. Ümbrikirjutadas gazoid nenil fizižil harakteristikoil: painuz, mülü, henegiden lugumär (mol' himijas), lämuz.

Realine gaz nahodib lujas idealižhe gazha tobjan palan, se om ülälämbitadud puru (üks'fazine olend). Ku voib säta nozolut vai kovad hibjad gazaspäi, ka nimitadas sidä *[[puru]]ks* (kaks'fazine olend). Nozoluden kändand gazaks nimitase «purustuz» i sen tagaprocess — «kondensacii», kovan hibjan gazaks — «sublimacii» i sen tagaprocess — «ištutamine».

Realine gaz om hüvä lämuzizoläcii. Ioniziruidud gaz i vilugoittud märitud temperaturhasai gaz vedadas elektrust hüvin.

## Homaičendad
Stol'berg Kaarlo Juho

**Kaarlo Juho Stol'berg** ( [ˈkɑːrlo ˈjuho ˈstoːlbæri],  [kɑːrl ˈjuːhɑn ˈstoːlbærj]; sünd. 28. viluku 1865, Suomussalmi, Suomenman Sur' ruhtinazkund, Venäman imperii — kol. 22. sügüz'ku 1952, Hel'sinki, Suomenma) oli Suomenman Tazovaldkundan ezmäižen prezidentan (1919, 26. heinku — 1925, 2. keväz'ku), ročin augotižlibundanke.

## Biografii
Tuleban aigan politikanmez' oli sündnu pastoran kanzha. Zavodi opendust Laht-lidnan keskškolas, no pereh sirdi Ouluhu tatan surman jäl'ghe jügedan rahaolendan tagut. Vl 1889 Kaarlo Juho sai oiktusen bakalavran arvod opendusen jäl'ghe Aleksandr-imperatoran universitetas (Hel'sinki), siš-žo vaumiči doktoranturad vl 1893 i kändihe docentaks jäl'ghižel vodel. Molembiden oiktusiden tedodoktor. Vll 1908−1918 oli universitetan administrativižen oiktusen professoran Hel'sinkiš.

Vll 1898−1903 mez' radoi Suomenman senatan sekretarin, vll 1914−1915 — parlamentan ezimehen. Vl 1917 oli Konstitucižen Nevondkundan ezimehen, sen aluzkundan pämet oli valdkundaližen sisteman sädand sanuden ripmatomut Suomenman täht. Prezidentan strokun jäl'ghe Stol'berg oli otnus politikha elon lophusai, ühtni prezidentan valičendoihe kandidataks kaks' kerdad.

## Kanz
Mez' oli naižiš vspäi 1893, oti Irena Väl'bergad akaks (*Hedvig Irene Wåhlberg*), sündutihe kuz' last naimiželos: Kaarlo (1894–1977), Aino (1895–1974), Elli (1899–1986), Aune (1901–1967), Juho (1907–1973), i Küllikki (*Kyllikki*, 1908–1994).

Vl 1917 Irena-ak koli, i Stol'berg oli naižiš kahten kerdan vspäi 1920, Ester-kirjutai da pedagog oli hänen ak (1870–1950, *Ester Ståhlberg*, neiččel Elfving, ezmäižen lähtendan mehele jäl'ghe *Hällström*). Ester oli Suomenman Ezmäižen Emändan.

## Homaičendad
Hil'muiktuz

**Hil'muiktuz (H<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>)** om väll kaks'aluseline muiktuz. Puhthas olendas muiktuz om seižmatoi, no sen ühtnendad — solad, efirad, amidad i m. e. — oma seižujad.

## Ičendad
Hil'muiktusen molekul om lapak. Hil'nikan keskuzatom om sp²-gibridizacijanke. Gidrokarbonat- i karbonat-anioniš tegese π-sidon delokalizacii. C—O-sido karbonat-ionas om 130 pm pitte.

Hil'muiktuz om seižui hil'muiktuzgazan vezisegoiteses (oz., gaziruidud vezi, il'man mülünd valdmeren vedes), sen gazan i veden reagiruind om muiktusen sädandan päte. Segoitez om mujutoi, muiktusen lugumär siš om vähä: 2,1 grammad veden litras. Sädandan reakcii:

: \mathsf{CO_2 + H_2O \rightleftarrows CO_2 \cdot H_2O \rightleftarrows H_2CO_3}

Hil'muiktusen südäiolend segoiteses ližadub sen lämuden alenzoitusenke i hil'muiktuzgazan painuden ližadusenke.

Muiktusen ninevuz om 1,668 g/sm³.

Vedetoi hil'muiktuz om mujutomad kristallad, ned sublimiruidas −30 C° lämudel, čihotadas täuzin edembaižen lämbitusen aigan.

## Homaičendad
Relander Lauri Kristian

**Lauri Kristian Relander** (mugažo suomen kelel, ; sünd. 31. semendku 1883, Kurkijoki-žilo (nüg. Lahdenpohjan rajonas), Sur' Suomenman gercogkund, Venäman imperii — kol. 9. uhoku 1942, Hel'sinki, Suomenma) oli Suomenman Tazovaldkundan kahtenden prezidentan (2. keväz'ku 1925 — 2. keväz'ku 1931).

## Biografii
Lauri oli sündnu Kurkijokin maižanduzškolan Eval'd Kristian Relander-direktoran kanzha, mam oli Gertruda Maria Olsoni. Lauri oli pästnus Kurkijokin keskškolaspäi i maižanduzškolaspäi (agronom), openui Viipurin realižes liceiš, sid' tuli openumha universitetha Aleksandr-imperatoran nimed (Hel'sinki). Opendusen mödhe oli filosofijan magistran, vl 1914 sai filosofijan doktoran arvod. Vll 1908−1917 tegi tedoiduztöid maižanduzkodvindstancijal Hel'sinkiš, sädi kagran kuz' ut sortud.

Vll 1910−1913 i 1917−1920 Lauri Kristian Relander oli valitud avtonomijan i sid' valdkundan parlamentha Agrarine ühtištuz-partijaspäi (vspäi 1965 Keskusen partii, vspäi 1988 Suomenman keskuz). Kändihe ühteks lideroišpäi, i vspäi 1919 oli parlamentan ezimehen. Vll 1920−1925 politikanmez' radoi Viirupin gubernijan gubernatoran. Prezidentan radnikusel ajeli lähižihe verhiže maihe paksus i napri panda eloho meletust Baltijan meren regionan maiden ühthižes organizacijas.

Prezidentan strokun jäl'ghe mez' oli *Suomen maalaisten paloapuyhdistys*-varmituzkompanijan direktoran ičeze surmhasai. Koli südäikurospäi vl 1942, om mahapandud Hel'sinkin valdkundaližes Hietaniemi-kaumžomas.

## Kanz
Vl 1905 mez' nai, oti Signa Maria Östermanad (1886−1962) akaks. Lauri i Signa Relanderad sündutiba da kazvatiba Maja-Lisa-tütärt (1907–1990) i Ragnar-poigad (1910–1970) naimiželos.

Signa Relander oli Suomenman Ezmäižen Emändan ičeze mužikan prezidentan strokun aigan.

## Homaičendad
Svinhuvud Per Evind

**Per Evind Svinhuvud (Per Evind Svinhufvud)** (suom. i ; sünd. 15. tal'vku 1861, Sääksmäki-kund (nüg. Valkeakoski-lidnan pala), Sur' Suomenman ruhtinazkund, Venäman imperii — kol. 29. uhoku 1944, Luumäki-kund, Suomenma) oli Suomenman politikanmez'.

Svinhuvud radoi Suomenman Tazovaldkundan koumanden prezidentan (2. keväz'ku 1931 — 1. keväz'ku 1937). Mez' oli Suomenman parlamentan ühtnijaks (1907−1914) i sen ezmäižeks ezimeheks (vhesai 1912).

## Biografii
Tuleban aigan prezident oli sündnu Gustav Per Svinhuvud-merioficeran i hänen Ol'ga fon Bekker-akan kanzha. Tat pölištui Grekanman randanno, konz poig oli kaks'vozne. Aigaline laps'aig mäni dedan perehes. Dedan ičtazrikondan jäl'ghe prihaine mamanke i sizarenke sirdiba Hel'sinkihe. Openui Gel'singforsan universitetas i sai čomamahtoiden magistran arvod vl 1882, oiktusen magistran arvod vl 1886.

Mez' zavodi kar'jerad advokataks ümbrikoiden käskuzkundoiš, sid' radnikoiči sudijan abunikaks Apelläcižes käskuzkundas Abo-lidnas. Vspäi 1892 radoi Senatan komitetas käskusištos, oli otnus valdkundmaksoiden küzundoihe siš. Vl 1902 pördui enččehe radnikushe Apelläcižes käskuzkundas. Äi azjoid oli suomalaižiden protestoiden tagut venän kul'turan jurdutandad vaste, i Svinhuvud oli pästtud radmaspäi N.I. Bobrikov-jenaralgubernatoral ičeze kovan pozicijan taguiči. Sirdi Gel'singforsha radmaha advokatan.

Vll 1907−1914 mez' oli Suomenman parlamentan ühtnijan. Mäni radho makundan käskuzkundan ezimehen vl 1914 i pučihe tundištada oigetud Venäman prokuraturaspäi valdkundmehen täuz'valdoiktusid, sen tagut oigetihe Svinhuvudad küksendha eläda Sibiriš (Tomskan guberijan Nariman rand, sid' Kolivan'). Pördui küksendaspäi vl 1917, vasttihe händast rahvahaližeks vägimeheks. Politikanmez' oli Suomenman Senatan ezimehen (möhemba sen radnikusen nimi oli päministr) vn 1917 kül'mkuspäi vn 1918 semendkuhusai, sid' tegi valdkundan pämehen velgusidme (oli regentan) vn 1918 lophusai. Vladimir Lenin andoi aktad Suomenman ripmatomuden tundištandas arni Svinhuvudale Petrogradas vn 1917 31. päiväl tal'vkud. Per Evind läksi politikaspäi aigaks monarhijan satusetoman jurdutandan jäl'ghe.

## Kanz
Per Evind nai vl 1889, oti akaks Al'ma Timorenad. Sündutihe kuz' last naimiželos.

## Homaičendad
Kallio Küösti

**Küösti Kallio** (), nimi sündundan aigan *Gustaf Kalliokangas* (mugažo suomen kelel; sünd. 10. sulaku 1873, Üliviesk, Suomenman Sur' ruhtinazkund, Venäman imperii — kol. 19. tal'vku 1940, Hel'sinki, Suomenma, om mahapandud Nivalas) oli Suomenman Tazovaldkundan nelländen prezidentan (1. keväz'ku 1937 — 19. tal'vku 1940), sidä kesken Tal'vsodan aigan. Edel radoi Suomenman päministran mugažo (1922−1924, 1925−1926, 1929−1930, 1936−1937), parlamentan ezimehen (1920−1921, 1922, 1924−1925, 1927−1928, 1929, 1930−1936).

## Biografii
Küösti oli sündnu fermeran i Ülivieskan ühten ohjandajišpäi kanzha. Openui Oulun suomen liceiš (). Vspäi 1895 mez' eli lähižes Ülivieskale Nivalas, hüvä openduz i järedan manpidajan status vediba sihe azjaha, miše Kallio tegeškanzi tarbhaižid velgusid kundan tobmudes. Ühtni norišton serbha i sädi tundmust Santeri Alkio-kirjutajanke, kudamb kändihe hänen päižeks ühtesradnikaks politikas möhemba.

Vl 1906 Agrarine ühtištuz-partii oli sätud (nüg. Suomenman keskuz), i valitihe Kalliod partijan ohjanduzkundha. Vll 1908−1916 mez' oli partijan ezimehen i parlamentan ühtnijan. Pördui teravas valdkundan ohjandushe voziden 1917−1918 rahvahanikoiden sodan jäl'ghe. Hänel tehtud «Lex Kallio»-käskuz man tarhoiden kortomas tuli väghe vl 1922.

## Kanz
Küösti Kallio nai vl 1902, Kaisa Kallio oli hänen ak (*Katariina «Kaisa» Kallio*, neiččel *Nivala*), fermeran tütär. Kazvatihe kuz' last naimiželos.

Kaisa oli Suomenman Ezmäižen Emändan ičeze mužikan prezidentan strokun aigan.

## Homaičendad
Meri Lennart

**Lennart-Georg Meri** (mugažo estin kelel; sünd. 29. keväz'ku 1929, Tallidn, Estinma — kol. 14. keväz'ku 2006, sigä-žo) oli kirjutai, režissör, valdkundan šingotai, Estinman Tazovaldkundan kahtenz' prezident vll 1992−2001. Edel sidä radoi Estinman röunantagaižiden azjoiden ministran vozil 1990−1992.

Mez' oli sündnu diplomatan kanzha. Estin NST:n arvostadud kirjutai (1979). Tallidnan lendimport om nimitadud hänen oiktastuseks vl 2009.

## Biografii
Vl 1941 Lennart Merin kanz oli deportiruidud Sibirihe. Küksendan aigan Merin mel'hetartuz toižidennoks suomalaiž-ugrilaižiden kelidennoks sündui, ned kuluiba hänes ümbri. Matkadandad i suomalaiž-ugrilaižiden rahvahiden heimolaižuz oliba hänen töiden pätemaks elon hätkte.

Merin kanz jäi elegiš i pördui Estinmaha, siš Lennart Meri sai opendust Tartun universitetan istorijan i keliden fakul'tetas, kändihe sen pästnikaks parahimidenke arvznamoidenke vl 1953. Nevondkundaližen politikan jono ei laskend hänele rata istorikan, ka Meri radaškanzi dramaturgan Tartun Vanemuine-teatras, sid' lavastajan Estin radios.

## Homaičendad
Kiviniemi Mari

**Mari Johanna Kiviniemi** (mugažo suomen kelel; sünd. 27. sügüz'ku 1968, Seinäjoki, Suomenma) om ranu Suomenman 63. päministran (22.06.2010–22.06.2011), jäl'ghetulii — Jurki Katainen. Politikannaine oli Suomenman keskuz-partijan ezimehen vll 2010−2012.

## Biografii
Vspäi 1988 Mari Johanna openui Hel'sinkin universitetas i tedoiži rahvahališt ekonomikad, eläb Hel'sinkiš sil-žo aigalpäi.

Vl 1995 valitihe našt Suomenman parlamentha ezmäižen kerdan. Om lähtnu mehele vl 1996.

Kiviniemi sai opendust politologijan sferas, specialist valdkundan sauvondan küzundoiš. Vll 2005−2006 hän oti irdpol'žen torguindan da šingotesen ministran radnikust, vn 2007 sulakun 19. päiväspäi radoi regioniden azjoiden ministran.

## Homaičendad
Kauniainen

**Kauniainen** (mugažo suomen kelel, virktas [ˈkɑuniˌɑinen]; ročin kelel: *Grankulla*) om Suomenman pen' lidn da kund valdkundan suves, Udenman provincijas. Se om anklavaks Espoo-lidnan keskuzpalan südäimes, päivlaskmha Hel'sinkišpäi.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1920. Se sai lidnan statusad vl 1972.

## Geografijan andmused

Matkad Hel'sinkin keskuzpalahasai om kaks'toštkümne kilometrad päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal.

Vn 2018 andmusiden mödhe lidnan kogonaine pind om 6,00 nellikkilometrad, sokhata mata — 5,89 km².

## Tobmuz
Lidn jagase kahesaks nomeruidud laptaks (1..8). Kaik 35 ezitajad ratas lidnan suimas ().

Torsten Viden (roč. *Torsten Widén*) radoi lidnan edeližen pämehen vozil 2006−2015.

## Eläjad
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 7 203 ristitud, vl 2000 — 8 532 ristitud, vl 2010 — 8 689 ristitud, vl 2018 — 9 601 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Vl 2016 mamankelen mödhe 59,5 % oliba suomenkel'žed, 34,1 % oliba ročinkel'žed (vl 1950 koume videndest oli heid), 6,4 % — toiženke kelenke.

## Galerei

Kauniainen Town Hall 1.jpg|Lidnan ohjastusen pert' (2013)
Kauniaisten kirkko 3.JPG|Kauniainenan lüteranine jumalanpert' (om saudud vodele 1983), vn 2011 nägu
Kauniainen - Villa Vallmogård.jpg|Enččel Mikael' Lübek-tegijan Vallmogård-erižpert' (2005), kävutase kul'turkeskuseks. Toižen mail'man sodan aigan sauvuz oli AÜV:oiden sur'oigenduzkundan sijaduseks
Kauniainen 2.jpg|«Grani»-torguindkeskuz vl 2013
Kauniaisten keskuskenttä.JPG|Lidnan keskuzline stadion (2015)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan ohjastusen sait (''kauniainen.fi'').
Espoo

**Espoo** (mugažo suomen kelel, virkand: [ˈespoː];  [ˈɛsːbʊ]) om lidn Suomenman suves, Udenman provincijas. Se om valdkundan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe (vspäi 1991), Hel'sinkin päivlaskmaine ezilidn.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1431. Nimitihe penen Espoonjogen mödhe (, seičemen kilometrad pitte). Vl 1920 oli ühesa tuhad eläjid, i seičeme kümnespäi oliba ročinkel'žed. Espoo kändihe lidnudeks vl 1963 i sai lidnan statusad vl 1972.

Espoo šingotase torguindan järedoil keskusil, Suomenoja-elektrostancijal, universitetan Aalton nimed tedoidusil. Fortum-, Neste- i Nokia- kompanijoiden päfaterad oma saudud lidnan territorijal. Kaikiš suremb radonandai om Espoon lidnan tobmuz (14 tuhad radnikoid).

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Suomen lahten pohjoižrandal. Randanpird om 58 km pitte, 165 merisart. Severz'-se penid reskveden järvid om lidnan pohjoižpalas. Erine Kauniainen-lidn om anklavaks Espoon keskuses. Vn 2020 andmisiden mödhe lidnan ühthine pind — 528,03 km², sidä kesken kuiv ma 312,29 km², vezi i sokaz tahond — 17,94 km², meren pind om 197,80 km².

Klimat om ven, lähižen Hel'sinkin pojav. Sä om vajehtui, Suomen laht pehmdab sidä. Voden keskmäine lämuz om +5..+6 C°. Paneb sadegid 600..700 mm vodes.

## Tobmuz
Espoo jagase seičemeks nimitadud rajonaks, ned alajagasoiš 56 kundaks.

Edeline lidnan pämez' oli Marketta Kokkonen vll 1995−2010.

## Eläjad
Vl 1970 lidnan ristitišt oli 92 655 ristitud. Vl 2000 lidnan eläjiden lugu oli 209 667 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 77,5 %, ročin kel' — 7,3 %, toižed keled — 15,2 %. Lidn om kaks'keline oficialižikš.

Universitet Aalton nimed (alusenpanend 2010, 17,5 tuh. üläopenikoid vl 2016) om Espoon professionaližen opendusen päižeks aluzkundaks.

## Transport
Avtobusad da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos. Vn 2017 kül'mkuspäi lidnan keskuz om ühtenzoittud Hel'sinkinke metropolitenal.

Lähembaine rahvahidenkeskeine lendimport sijadase lähižes Vantaa-lidnas.

## Galerei

Espoon kaupungintalo.jpg|Lidnan ohjastusen pert' (2005)
Espoon kaupunginteatteri Revontulentie.jpg|Espoon teatr, vn 2010 nägu
Nokia headquarters in Espoo.jpg|Nokia:n päfater vl 2011
Iso Omena 2014.JPG|«Iso Omena»-torguindkeskuz (2014)
Barona-areena.JPG|«Espoo Metro Areena»-stadion äjiden kävutandoiden täht (2009)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan ohjastusen sait (''espoo.fi'').
Päiväižen sistem

**Päiväižen sistem** om planetoiden sistem, sen üks'jäine tähtaz om Päiväine. Kaik objektad, kudambad punosoiš Päiväižes ümbri, mülüdas neche sistemha.

## Ühthižed andmused
Sistem formiruihe gazanpölün pil'vesen gravitacižel ahtištandal 4,57 mlrd vozid tagaz. Saum Maidten pindale om 60,19°. Sisteman ühthine mass om 1,0014 Päiväižen massad, tähthan veduz om läz 740 kerdha enamba mi kaikiden planetoiden mass.

Läz kaik sisteman objektad punosoiš ühtes tazopindas — ekliptikan tazopindas.

## Mülünd
Sisteman päobjekt om Päiväine — G2V-spektraližen klassan pakuine karlut.

Päiväižen sistemha mülüb kahesa planetad: Merkurii, Vener, Ma, Mars, Jupiter, Saturn, Uran, Neptun. Zavottihe pagišta aktivižin gipotetižes Ühesandes planetas vl 2016. Pluton nügüd' (vn 2006 jäl'ghe) ei lugekoi jo todesižeks planetaks.

Kaks' täuttud penil objektoil agjad oma Päiväižen sistemas. Asteroidine vö sijadase Marsan i Jupiteran orbitoiden keskes. Sen objektoiden mülünd om Man gruppan planetoihe pojav i kogoneb silikatoišpäi da metalloišpäi. Vönen surembad objektad oma liliputal'ne Cerer-planet, Pallad-, Vest- i Gigei-asteroidad. Transneptunižed objektad sijadasoiš Neptunan orbitan taga, sädas Koiperan vöd, häiktunut diskad i Oortan pil'ved, kogotas jädunudes vedespäi, ammiakaspäi da metanaspäi. Kaikiš surembad niiden keskes oma Pluton, Sedn, Haumea, Makemake, Kvavar, Ork i Erid.

## Homaičendad
Gavedid

**Gavedid** (, *Insecta-Ectognatha*, *Ectognatha*) om sel'grodatomiden palačjaugaižiden živatoiden klass.

Se om kaikiš äiluguižemb živatoiden klass mail'mas, om ümbrikirjutadud enamba üht millionad erikoid kahtes-kahesas millionaspäi. Klass sündui 410 mln vozid tagaz. Lipkaižed, bumbakod, kärbhaižed, murahaižed da toižed mülüdas gavediden klassha.

Gavedid oleldas 0,2 mm .. 30 sm surtte da sen enamba. Hibj kogoneb koumes palaspäi: pä, rindaz, pökut. Jaugoiden koume parad kazdas rindhaspäi. Äjiš gruppiš rindhan kahtenz' i koumanz' segmentad pidadas suugiden parad. Gavedin hibj om kattud hitiniziruidud kutikulal, se om egzoskeletan roliš. Embrionanjäl'gine šingotez mülütab metamorfozad.

Entomologii tedoidab gavedid.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Vastustuz gavediden tulendale Karjalan televizijan «Veroiden tedolang — Gavediden purendad»-oigenduses ''youtube.com''-saital.
Traektorii

Materialižen čokkoimen **traektorii** om sen čokkoimiden äjüz, kudmbas om olnu, om nügüd' i oleskeleb tulebas aigas avarutme likkui materialine čokkoim.

Traektorijan tärtuses om hamad eskai siloi, konz ei ole nimittušt likundad.

Materialižen čokkoimen traektorii ümbrikirjutadas radus-vektoran abul; sen vektoran piduz da augotižčokkoim rippudas aigaspäi.

## Literatur
* *[[Njuton Isaak]]* Naturaližen filosofijan matematižed augud. М.: "Tedo", 1989
Uran

**Uran** om tärtuz äjidenke znamoičendoidenke. Se voib znamoita:
* Uran ( *Ouranos* «taivaz») — kaikiš amuižembiš jumaloišpäi amuižgrekan mifologijas, taivhan mel'kuva.
* Uran () — himine element 92 atomnomeranke, aktinoid.
* Uran — Päiväižen sisteman planet, om nimitadud grekan Uran-jumalan oiktastuseks.
Uran (planet)

**Uran** () om seičemenz' planet Päiväižespäi lugeden Päiväižen sistemas, sen koumanz' planet diametral i nellänz' massal. Planetan astronomine znam om ⛢, monogramm ♅.

## Avaidusen istorii
Planet om avaitud Uil'jam Geršel'-astronomal hänen teleskopan abul vl 1781. Lugetihe händtähthaks eziauguižešti, no jätksihe kaclendoid, i vodele 1783 tedomehiden kund el'genzi, miše Uran om planet.

Se om ezmäine löutud planet antikaigan jäl'ghe. Om nimitadud grekalaižiden taivhan Uran-jumalan mödhe. Voib nähta Uranad pal'hal sil'mal erasti, no aigaližembad kacujad lugiba sidä tuhlakoks tähthaks.

Vl 1846 löutihe Neptunad Uranan čuradusiden mödhe lugetud orbitaspäi.

## Ümbrikirjutand
Planetan perigelii om 2 748 938 461 km, afelii om 3 004 419 704 km (18,3..20 astronomišt ühtnikad). Uran punose ümbri Päiväižes da tegeb kogonaižen punondan 84,02 maižes vodes. Pörundan värtmuden saum orbitan püštoiktale om 97,77°, sen tagut planet oleleb kärautud Päiväižen polehe pohjoižnabal, suvinabal, ekvatoral, kesklevedusil. Sän sezonižed vajehtused okeskeldas.

Uranan radius om 25 362 km, läz nelläd Man radiusad. Mass om 14,5 Man massad. Tegeb täut pörundad ičeze värtmudes ümbri 17 časus 14 minutas, koviden tulleiden piguz sase 900 kilometrad časus atmosferan üläpalas. Päiväižen sädegoičend om 400 kerdad vähemb mi Man pindal. Atmosfer om kaikiš vilumb sistemas, sen lämuz om 49 K (−224 C°).

Tetas Uranan 27 kaimdajad, om renghid.

Planetan atmosferan, mantijan (jäd) i südäitukun (kaivuzsugud) suruded rindatadas radiusas kut 1:3:1. Atmosferan mülünd: vezinik 83±3 %, gelii 15±3 %, metan 2,3 %. Keskmäine ninevuz om 1,27 g/sm³, kahtenz' penette Saturnan jäl'ghe.

## Homaičendad
Nikaragua (znamoičendad)

**Nikaragua** om geografine nimituz. Se voib znamoita:
* Nikaragua — valdkund Keskmäižes Amerikas.
* Nikaragua — ühtennimižen valdkundan järv, kaikiš süvemb Keskmäižes Amerikas.
* Nikaragua — rahvahaline keskuzstadion ühtennimižen valdkundan Managua-pälidnas.
Nikaragua (järv)

**Nikaragua**, **Nikaraguanjärv** () om sur' reskveden järv Nikaragua-valdkundan suves, Keskuzamerikas.

## Ühthižed andmused
Järven pind om 8264 km², se sijadase 32 m ü.m.t. korktusel. Mülü — 108 km³. Kaikiš lujemb süvüz om 70 m, keskmäine süvüz — 13 m. Sase 177 km pidusel. Basseinan pind om 23 844 km².

Nikaragua om kahtenz' surtte londuseline reskveden järv Latinižes Amerikas (penemb vähän mi Titikak) i sen koumanz' pindan mödhe solavan Marakaibo-järven lugeten. Otab 19. sijad pindan mödhe Mas.

## Ümbrikirjutand
Järv om tektoniženke augotižlibundanke. Sil oleskeleb paksuid torokoid. Nikaraguanjärves om sarid: Ometepe (korktoidenke mägidenke), Sapater, Solentiname-sarišt. San Huan-jogi jokseb järvespäi Kariban merhe, se om röunjogeks, Kostarik levitase vastrandal. Tipitap-jogi ühtenzoitab Managua-järvenke lodehes.

Nikaragua om üks'jäine järv mail'mas, kudambas akulad elädas. Ned živatad ujudas San Huan-jogedme valdmerhesai da tagazpolin, mahttas ujuda ülezjogen i ülitada kos'kid lohen kartte.

## Kanalan projekt
Merikanalan sauvond planiruiše järven kävutandanke 19. voz'sadaspäi, al'ternativ da kebnenduz Panaman kanalan täht. Projektan vastustajad lugetas ekologijan riskoid lujikš. Järv om reskveden tarbhaine purde pöudoile i ristituile, sen biologine erazvuiččend om toštmatoi.

Vn 2014 projektan toižend ezimeleti antta tuleban aigan territorijad Kitain kompanijale Honkongaspäi vižkümneks vodeks koncessijan kožundkirjutesen mödhe. Kanalan piduz linniži 270 kilometrad, se mäniži pidust' levedusen jonod. Sauvond oli tühjitadud kompanijan bankrotnendan tagut.

## Homaičendad
Karhil

**Karhil** () oli vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonas. Sen jändused sijadasoiš Vinglan küläkundan territorijal, sidä kesken muretud ortodoksine jumalanpert'.

Külä seižui Karhilanjärven randal. Nügüd' sen tahol niken ei elä jo. Se-žo üks' pert' om olmas Lepjärvenno külän pohjoižpoles, siš ristitud elädas erasiden andmusiden mödhe.

Kaikiš suremb külän ristitišt oli 154 eläjad vl 1927.

Karhilas oli keskvepsän paginan ičevuitte alapagin.

## Homaičendad
Lehmjärv

**Lehmjärv (Lehmärv)** om järv Leningradan agjas, Kos'kenaluižen rajonas, lähen kolnut Karhil-küläd.
Merkurii

**Merkurii** () om ezmäine planet Päiväižespäi lugeden Päiväižen sistemas. Se om kaikiš penemb Päiväižen sisteman planet. Astronomine znam om ☿.

Planet om tetab amuižiš aigoišpäi. Rahvahidenkeskeine nimituz om anttud Amuižen Riman torguindan teravan Merkurii-jumalan mödhe, mäneb taivhadme heredamb mi toižed nägujad planetad.

## Ühthižed andmused
Punondan värtmuz om läz püštoiged orbitan pindale (kon'akuz om vaiše 1/30), i naboiden tahod oma Päiväižen vauktuseta kaiken. Planetal ei ole londuseližid kaimdajid.

Merkurijan perigelii om 46 001 210 km, afelii om 69 816 927 km. Planet punose ümbri Päiväižes da tegeb kogonaižen punondan 88 maižes päiväs, sil-žo aigal tegeb pol'tošt pörut ičeze värtmudes ümbri.

Päivesen hätkeližuz om 58,65 Man päiväd. Veduz om Man vedusen kaks'kümnendez. Sur' raudasine südäituk (mülün viž kudendest) sädab magnitkendad, sen vägi om sadandez Man magnitkendaspäi. Lujas hen atmosfer om olmas, sen atomad ainastadas planetan pindanke paksumb, mi toine toiženke. Merkurijan pindan lämuz oleleb −190..+430 C°, naboiden tahoiš om alemba mi −93 C° kaiken. Ezmäine täuz' kart om sätud vl 2009. Pind om kattud krateroil iškendoiden jäl'ghe, Kudmaižen kartte.

## Kaclendan arvoimižed
Merkurii om lähembaine planet Mannoks mi Mars i Vener keskmäras, keskust vajehtase 82..217 mln km röunoiš.

Kaclend Maspäi om koverikaz Merkurijan i Päiväižen lähižen sijadusen tagut, niiden nägui keskust Man pindaspäi oleleb 28° da sen penemba kaiken. Parahim kaikenaigaine kaclend om hämäran aigan tahoiš läz Man ekvatorad, niiden päivesen hätkeližuz om kaikenaigaižen polhe. Voib nähta Merkurijan fazoid tekeskopan kal't, ned oma Kudmaižen pojavad i tehtas täut ciklad 116 man päiveses.

## Homaičendad
Mars

**Mars** (mugažo latinan kelel) om nellänz' planet Päiväižespäi lugeden Päiväižen sistemas, Maižen gruppan planet. Se om tetab ristitkundale amuižiš aigoišpäi, rahvahidenkeskeine nimituz libub Amuižen Riman sodan Mars-jumalaspäi. Planetan astronomine znam om ♂.

## Ümbrikirjutand
Marsan perigelii om 2,49232·108 km, afelii om 2,06655·108 km. Planet punose ümbri Päiväižes da tegeb kogonaižen punondan 687 maižes päiveses. Punondan värtmuden i püštoiktan orbitan pindale saum om 25,19°, se om Man pojav, sikš voz'aigad oleskeldas Marsan pindal.

Planetan veduz om Man vedusen 10,7%. Ühten päivesen hätkeližuz — 24 časud 37 minutad. Harv atmosfer kogoneb hil'muiktuzgazaspäi (95,32%) tobjimalaz, mugažo mülütab nenid gazoid: azot (2,7%), argon (1,6%), hapanik (0,145%), haikargaz (0,08%), vezipuru (0,021%). Atmosferan painuz läz Marsan pindad om 160 kerdad penemb mi Man valdmeren pindanno. Lämuz planetan pindanno oleleb −153..+35 C°. Keskmäine lämuz naboidenno om −87..−63 C°, ekvatoral −5 C°. Maggemit-mineralan raudan γ-hapanduz (III) andab planetale rusttad ližamujud. Pindal om krateroid iškendoiden jäl'ghe Kudmaižen kartte. Man pojavad nägujad polärižed jäžomad oma naboiš ümbri. Lämoimäged, alangištod i letetazangištod oma reljefas.

Marsal om kaks' londuselišt kaimdajad — Fobos da Deimos.

## Tedoidused
Vedadas Marsan rahvahidenkeskeižid tedoidusid avtomatiziruidud kosmižil apparatoil 1960-nziš vozišpäi. Nügüd'aigan Mars om kaikiš enamb tedoitud planet päiči Mas. Nened valdkundad oigenziba missijoid Marsale: NSTÜ, AÜV i EKA:n ühtnijad, möhemba ühtneškanziba Indii i Kitai.

## Homaičendad
Kekar'v (järv)

**Kekar'v** () om Venäman pen' järv Leningradan agjan päivnouzmas, sen Kos'kenaluižen rajonas. Kolnu Kekar'v-külä seižui järven randal.

## Homaičendad
Kekar'v (külä)

**Kekar'v** () oli vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonas.

Külä seižui Kekar'v-järven randal. Nügüd' sen tahol niken ei elä jo.

Külän alapagin mülüi keskvepsän paginan pohjoižojatin alapaginoiden gruppha.
Kodajärv

**Kodajärv** om Venäman järv Leningradan agjan päivnouzmas. Sijadase Kos'kenaluižen rajonas, lähen kolnut Karhil-küläd.
Säs'kjärv

**Säs'kjärv** om Venäman järv Leningradan agjan päivnouzmas, sen Pöudon rajonas. Sijadase lähen Šapš-küläd.
Norvegijan kel'

**Norvegijan kel**' (ičeze nimituz: *norsk* [nošk]) om germanižen gruppan indoevropine kel'. Norvegijan kel' om Norvegijan valdkundkel'.

Pagižijoiden lugu — 4,5 millionad ristituid.

## Kel'formad
Kelel oma kaks' oficiališt formad — **[[bukmol]]** (*bokmål*, kirjan kel', 86..90% kävutadas sidä kirjutamižes) da **[[nünošk]]** (*nynorsk*, uz' norvegijan kel', ristitišton kümnendesen mamankel'). Kaikil valdkundaližil organizacijoil om velgusiš kävutada molembid formid. Kaks' oficialitont formad oma olmas mugažo: *riksmol* (riksmål «valdkundaline pagin», bukmolan konservativižemb) i *högnošk* (høgnorsk «korged norvegine kel'», nünoškan konservativižemb).

Oficialižiden kel'formiden regulirui organizacii — Norvegijan Kel'nevondkund (norv. *Språkrådet*), nece om Norvegijan kul'turministrusen agentuz, nimitase muga vspäi 2005, sijadase Oslos.

## Norvegijan kirjamišt

## Lugusanad
* **en, ett** — üks' 
* **to** — kaks' 
* **tre** — koume 
* **fire** — nell' 
* **fem** — viž 
* **seks** — kuz' 
* **syv** — seičeme 
* **åtte** — kahesa 
* **ni** — ühesa 
* **ti** — kümne
* **tjue** — kaks'kümne
* **tretti** — koumekümne
* **hundre** — sada
* **tusen** — tuha

## Frazad
* Hei! – Tervhen!
* Hva heter du? – Kut sindai kuctas?
* Hvor kommer du fra? – Kugalaine oled?
* Hvor bor du? – Kus sinä eläd?
* Vi ses! – Nägemižhesai!
* Takk. – Kitän.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Norvegijan kelen Nevondkund (''sprakrad.no''). 
* Norvegijan kelen polhe (''norsk.h14.ru'').
Kekar'v

**Kekar'v** voib znamoita:
* Kekar'v — Venäman vepsläižiden enzne külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonas, ühtennimižen järven randal.
* Kekar'v — Venäman järv Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonas.