open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ujelijad

**Ujelijad** vai **Reptilijad** () oma kuivman päpaloin sel'grodaižiden živatoiden klass.

Živatad sünduiba soiden reptilomorfoišpäi 310..320 mln vozid tagaz, niiden aigoiden kaivandused oma löutud Udes Šotlandijas (Kanad). Änikoičiba i dominiruiba kuivmas, meres i il'mas mezozoin aigan (251..66 mln vozid tagaz, dinozavrad). Lugetas läz 11 700 (keväz'ku 2022) eläbad i kadonut jäl'ghe 1500. vot erikod, heišpäi Venämas elädas vaiše 77 erikod, i 7 300 erikod oma šihlikod. Lindud libuiba peniš lihansöjiš dinozavroišpäi, no panihe linduid erigoittud klassaks.

Zoologijan alajaguz — gerpetologii — om pühätadud reptilijoiden i amfibijoiden tedoidusele.

## Ümbrikirjutand
Ujelijoiden äikerdoičend tegese munindan kal't vai sündutadas. Om amfibijoiden pirdoid, viluverižed živatad, lanktas unehe vilun sän aigan.

Hibj om kattud somuzuzil, katussambil järghine somuzlaud om olmas. Täuz' vai palahine verend tegese severz'-se kerdoid vodes.

Lihansöjad živatad, no erased katussambad sötlesoiš heinil päpaloin. Erikoiden tobj pala ei voigoi likkudas hätken maidmuiktusen teravan ližadusen tagut lihasiš.

## Klassifikacii
Nügüd'aigaižed heimkundad:
* Krokodilad (*Crocodilia*)
* N'okunpäižed (*Rhynchocephalia*)
* Katussambad (*Testudines*)
* Somusekahad (*Squamata*, klassan erikoiden 95 %, niiden kesken küd, šihlikod)

## Znamoičend
Erazvuiččed erikod todas kut ližad, muga pahut-ki ristituile. Ottas krokodiloiden, suriden küiden i šihlikoiden nahkad. Södas katussambiden lihad i munid. Kävutadas küiden morimid medicinas.

Krokodilad, morijad i sured küd oma varuližed ristitule.

## Homaičendad
Händtähtaz

**Händtähtaz** vai **Komet** ( *komḗtēs* «karvakaz», «hibusikaz») om relätivižešti pen' taivhaline hibj, punose Päiväižes ümbri lujas elliptižedme orbitadme konižen leiktusen nägul.

Necen kosmoshibjan südäituk kogoneb vedespäi, metanaspäi da toižiš lendlijoiš gazoišpäi kovas olendas. Pölü mülütab nenid substancijoid: cianidad, rik, natrii, raud, kobal't, nikel'. Gazan i pölün šoidud čereduidas, sen tagut čudeged oleldas gazoiden purustusen aigan. Reigud ottas südäitukun mülün nellhäsai videndest. Pölün da gazan pil'v südäitukus ümbri (koma) sädase lähenemižes Päiväižennoks. Harakterizujad händad pölüspäi da gazaspäi tegesoiš erasti vaiše. Vn 2021 elokule löutihe 6996 händtähtast, miččed oma Päiväižen sisteman südäiagjaha vai planetoiden agjaha. Ezimeletaden kometad tuldas sisteman südäiagjaha Oortan pil'vespäi, kudambas om äi händtähthiden südäitukuid.

Händtähthiden loštabuz rippub keskustaspäi Päiväižennoks. Niiden vaiše pen' pala lendab läz Päiväšt i Mad muga läheli, miše voimuz om nähta pal'hal sil'mal, sen aigan ristit nägub kometan komad todešižikš severz'-se kümnikad tuhoid kilometrid surtte i händad 1,4 mln kilometrhasai pitte. Händ om oigetud čuradushe Päiväižespäi paksumba kaiked päiväižtullein painuden tagut, händan i päiväižtullein saum rippub henegiden massaspäi čudegiš i Päiväižen aktivižusespäi. Äjad meteorad («langenijad tähthad») da niiden regulärižed valud oma händtähthiden augotižlibundanke.

Händtähthad lühüdanke pordonke letas orbitadme koume..kümne Man vot periodižusenke, mugomid om läz 400. Mülüdas Jupiteran, Saturnan, Uranan, Neptunan kundoihe. Oz., tetaban Gallein kometan punondan pord om 75..76 vot, sase Neptunan orbithasai i mülüb sen kundha.

## Homaičendad
Šverin

**Šverin** ( [ʃvɛˈʁiːn] vai [ʃvəˈʁiːn], sijaline pagin *Swerin*) om lidn Saksanman pohjoižes. Se om Meklenburg da Ezine Pomeranii-federacijanman administrativine keskuz i kahtenz' surtte lidn (Rostokan jäl'ghe).

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan *Zuarina*-nimenke vl 1018, mülüi slavilaižiden territorijha. Varmitez sai lidnan statusad Genrih Lev-monarhan aigan vl 1164, federacijanman kaikiš vanhemb lidn. Oli slavižen augotižlibundan Meklenburg-dinastijan pälidnaks, Meklenburg-Šverin-gercogkundan pälidn vll 1379−1918. Šverinan vanh lidn om kaičenus hüvin. Lidn oli Šverinan ümbrikon administrativižeks keskuseks SDT:n aigan vll 1952−1990.

Šverin šingotase mašinansauvomižel (tulleielektrostancijoiden čuhundused, laivoiden aksessuarad, aviapalad Airbus-kompanijan täht, aviaištmed), elektrotehnižel sarakol (kabeläntegim, medtehnikan tegim), plastikan ümbriradmižel, sömtegimištol (oluden keitand, kofen pakuitez), tervhudenkaičendan järedal Helios-klinikal (kaks' tuhad radnikoid), turizmal.

## Geografijan andmused
Lidn seižub kesked järvid (päine om Šveriner-Ze 61,5 km² pindal), sijadase federacijanman päivlaskmas, 44 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Klimat om ven valdmeren, tal'v om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +9,5 C°, kezakun-elokun +16,2..+18,4 C°, tal'vkun-uhokun +1,2..+2,2 C°. Ekstremumad oma −27,0 C° (uhoku) i +38,4 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +1,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +18,3 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-sügüz'kus. Paneb sadegid 628 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba heinkus-elokus (67..75 mm kus), vähemba sulakus (35 mm). Paneb lunt 24 päiväd tal'ves keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 71..74 % röunoiš sulakus-elokus, 87..89 % kül'mkus-vilukus.

## Tobmuz

Šverin jagase 17 nimitadud lidnrajonaks (üks'lugu ).

Edeline lidnan pämez' () om Angelika Gramkov (*Angelika Gramkow*, kül'mku 2008 — reduku 2016).

## Eläjad
Vn 2011 Saksanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 91 327 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 127 447 eläjad vl 1990.

## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden portal (''schwerin.de'').  *(+ erazvuiččed tedod toižil kelil)*
Erfurt

**Erfurt** (mugažo saksan kelel, virktas [ˈʔɛɐ̯.fʊɐ̯t]) om lidn Saksanman keskuzpalas. Se om Türingii-federacijanman administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan *Erphesfurt*-nimenke («bradindsija Erfas (nüg. Ger) päliči») vl 742. Vl 1217 ezmäine lidnan nevondkundan sauvuz oli saudud, vl 1275 letihe ratušad.

Erfurt šingotase valdkundaližil holitišil, opendusel, torguindal, elektrotehnižel tegimištol (ladimed, pol'veimed, fotoelementad), mašinansauvomižel, sömtegimištol (olud, garčic).

## Geografijan andmused
Lidn sijadase federacijanman keskuzpalas, Ger-jogen i sen Braitstrom-hijaman randal ( 85 km pitte, El'ban bassein), 194 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Klimat om ven valdmeren, kontinentaližen klimatan röunal. Keza om päuvoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +9,0 C°, kezakun-elokun +16,1..+18,3 C°, tal'vkun-uhokun +0,2..+1,2 C°. Ekstremumad oma −25,0 C° (viluku, uhoku) i +37,6 C° (heinku). Kezaaigan minimum om 0 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +19,0 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus-elokus. Paneb sadegid 535 mm vodes, enamba heinkus (81 mm), vähemba vilukus-uhokus (23..25 mm kus). Lantkud tal'vel lumi sulab teravas päpaloin.

## Tobmuz

Erfurt jagase 53 nimitadud ümbrikoks ().

Edeline lidnan pämez' () om Manfred Rüge (*Manfred Otto Ruge*, 1990 — semendku 2006).

## Eläjad
Vn 2011 Saksanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 206 384 ristitud. Kaik 213 981 eläjad oli lidnas vl 2019. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 217 134 eläjad vl 1986 i om nügüd'.

Erfurtan universitet (, 4,7 tuhad üläopenikoid vl 2008) radab lidnas, sen aluz om pandud tošti vl 1994, radoi ende vll 1392−1816. Siš om nell' fakul'tetad i kaks' tedoiduzkeskust.

## Transport
Avtobusad, tramvaid (kuz' jonod) i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Erfurtan päraudtestancii sijadase lidnan keskuzpalas, avtobusstancii radab läz sidä.

Rahvahidenkeskeine civiline *Erfurt/Veimar*-lendimport (, *ERF / EDDE*, 262 tuh. passažiroid vl 2018) sijadase vides kilometras päivlaskmha Erfurt-lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas sezonižid i čarterreisid Keskmeren i Egiptan lebutahoižennoks: Antal'j, Burgas, Hurgad, Iraklion, Pal'ma-de-Mal'ork.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden portal (''erfurt.de'').
Lugu

**Lugu** om matematikan päižiš tärtusišpäi, kävutase objektoiden i niiden paloiden kvantitativižen harakteristikan, rindatusen i numeracijan täht.

Znamoitas luguid kirjutamižes arabižil luguil tobjimalaz, mugažo matematižiden operacijoiden simvolil.

## Istorii
Lugun tärtuz sündui lugendan tarbhaižusespäi istorijanedeližes ristitkundas, tärtuz leviganzi lujas tedon šingotesenke. Luguiden kirjutandan voimused leviganziba kirjkelen sädandanke. Pozicine lugendsistem om sätud Amuižes Indijas, se laski kirjutada mittušt taht naturališt lugud kümnen lugun abul. Lugun lopmätomuden el'genduz sündui Amuižen Grekanman tedomehiden töiš.

## Toižendad
Jagadas luguid nenikš kategorijoikš:
* pozitivine i negativine lugu;
* konkretine i abstraktine lugu;
* üks'znamaine i äiznamaine lugu;
* parakaz i paratoi lugu;
* palatoi i palakaz lugu;
* racionaline i irracionaline lugu;
* rouhniklugu i kogonaine lugu;
* ordinaline i kardinaline lugu;
* lugendsisteman mödhe: oz., decimaline lugu, binarine lugu.

Toižed: kuvitelendlugu, segoitadud lugu, relätivine lugu.

Erased lugud oma ičeze nimidenke ičendoiden tagut, oz., π-lugu, e-lugu.

Ladimed lugemha luguid: lugulaud, arifmometr, logarifmine jonoštim, kal'kulätor, kompjuter.

## Lugendoperacijad
* voib ližata luguid i poleta niid;
* äikerdoita i jagada luguid;
* panda lugu märpordhale i otta jur' luguspäi.

## Kacu mugažo
* Luguruno
* Lugutego
* Numeral vai Luguvajeh
* Numerologii
* Zverin lugu

## Homaičendad
Torguind

**Torguind** om ižandusen abusarak i ekonomižen radmižen toižend. Se om oigetud möndan da ostmižen tehmižhe, vajehtushe tavaroil i sihe sidodud processihe: ostajiden holituz, tavaroiden tond, niiden varaduz da kaičend i vaumičend edel möndad.

Process om tetab kiviaigaspäi. Kaidas el'genduses torguind om pagižmižiden process tulemha kožundkirjutesennoks keskladindan znamasižiš arvoimižiš. Torguindvajehtuz tegese rahoiden abul papaloin, no oleleb rahoita-ki, toižin sanoin barter — oiged vajehtuz tavaroil. Torguind om valdkundmaksoiden znamasine purde valdkundan i regionan budžetoiden täht. Om kesknikoiden sarakoks tavaroiden likundas tegijoišpäi ostajižennoks, kävutab logistikad. Torguindan sarak i torguindkapital sünduiba tön jagamiženke, miše kävutada olijoid resursid effektivižemb. Sarakon pämet om ližan lujenduz. Kesknikoiden olend vedab arvoiden ližadusele da küzumižen polendusele, tagasidon olmatomudele ostajan i tegijan keskes. Pättas niid sarakon vigoid erazvuiččil juridižil teil.

Torguindan toižendad: südäimine i irdpol'ne, üksintorguind i äjintorguind, stacionarine i likui. Torguindan ühtnijad: möi (ende torgovan) i ostai, erasti se om üks' person.

Üksintorguind mäneb realižiš laukoiš (pen' i specializirui lauk, torguz, bazar, jarmank, universaline lauk, super- i gipermarketad, moll) vai distancižikš (internetlauk, kurjerradnikoičend, počt). Äjintorguind tegese varažomiden i transportan avaronke kävutandanke, pakitoitusidme paksus.

Rahvahidenkeskeine torguind om globalizacijan likui vägi, mugoman torguindan šingotez om mail'man märhapanijaks pirdaks 20. voz'sadan lopuspäi. Valdkundad napridas panda röunadusid (ližamaksad, embargod, sankcijad) kaičemha tatanmaižid tavaroiden tegijoid. Poletas röunadusid Mail'man torguindorganizacijan ramuziš.

## Homaičendad
Suahili

**Suahili** (ičeze nimituz: *Kiswahili* [kiswɑˈhili] «randišton eläjiden kel'») om üks' bantun kelišpäi, kaikiš enamba levitadud niiden keskes. Se om ühteks oficialižiš kelišpäi Kenijas, Tanzanijas i Ugandas, niiden toine oficialine kel' om anglijan kel'.

Kelen reguliruindorganizacijad oma BAKITA Tanzanijas (*Baraza la Kiswahili la Taifa* «Nacionaline nevondkund suahiliš», Dar Es Salam, vspäi 1967) i CHAKITA Kenijas (*Chama cha Kiswahili cha Taifa*, «Nacionaline associacii suahiliš», vspäi 1998). Suahilin tedoidusen institut radab Dar Es Salaman universitetanno, om tedoiduzkeskusid mail'man järedoiš universitetoiš.

## Leviganduz
Eziauguižešti kel' oli suahili-rahvahan keleks, no nügüd' äjad rahvahad pagištas sil. Pagižijoiden lugu om 2,5..5 mln ristituid mamankeleks i 50..70 mln ristituid kahtendeks vai koumandeks keleks Afrikan päivnouzmas. Tanzanijan ühesa eläjad kümnespäi mahttas pagišta suahilikš.

Rahvahidenkeskeižiden kosketusiden kel', pagištas neniš maiš mugažo: Burundi, Kongon Demokratine Tazovaldkund (viž provincijad), Mozambik, Ruand, Somali, Komorad i Majott.

## Ümbrikirjutand
Suahilin kel' kävutab latinan kirjamištod, se om todud evropižil missioneroil 19. voz'sadan keskes. Kaik om 24 kirjant kirjamištos (ei ole *Q* i *X*), *C*-kirjam om *ch*-ühtnendas vaiše. Kävutihe kirjkel't araban kirjkelen alusel 10.-19. voz'sadoil, sen znamasine muštnik om «Kirj Iraklijas»-epos (vai «Starin Tambukas», 1728, nüg. kirjamištol *Juo ja Herkal / Utendi wa Tambuka*). Ezmäižed suahilin grammatikad i vajehnikad oliba sätud 19. voz'sadan lopule. Kirjankel' om sätud Zanzibar-lidnan *kiungudža*-paginan alusel.

Kel' om sintetine agglütinativine.

## Homaičendad
Äjüziden teorii

**Äjüziden teorii** om matematikan jaguz äjüziden ühthižiden ičendoiden tedoidusenke. Äjüz om miččen taht londusen objektoiden kogo ühthiženke ičendanke.

## Istorii
Saksanman Georg Kantor- (päižed töd) i Rihard Dedekind-matematikantedomehed sädiba teorijad 19. voz'sadan kahtendes poles. Äjüziden teorii toi matematikha lopmätomuden londusen ut el'gendust, löutihe teorijan ahthid sidoid formaliženke logikanke. Se eziauguine teorijan variant vastsi znamasižid jügedusid libujiden paradoksoiden nägul (oz., Kantoran, Rasselan, Rišaran, Berrin paradoksad), i om tetab nügüd' kut *lapseline äjüziden teorii*.

20. voz'sadal teorii sai znamasišt metodologišt šingotest, aksiomatižed i deskriptivine äjüziden teorijad oliba sätud. Sen voz'sadan kahtendes poles teorijan znamoičend matematikan täht poleni ühthižembiden teorijoiden sädandan tagut i el'gendusen, miše voib sada ühthižid rezul'tatoid matematikan äjiš sarakoiš toižil mahtusil, sen paloin teoretiž-kategorižen instrumentarijan kävutaden. Äjüziden teorijan läz kaiked variantad oma sijaližikš statjoikš sätud 1970-nzil vozil toposoiden teorijan täht.

## Ližateorijad
Sel'ktatomiden äjüziden teorii om sätud äjüziden teorijan alusel 1960-nzil vozil, sädi amerikaine Lotfi Zade-matematikantedomez' sel'ktatoman logikan koncepcijan ramuziš. Teorii kävutase informacijan teorijas, kibernetikas i informatikas.

Toižed ližateorijad: mul'tiäjüziden teorii, pol'äjüziden teorii.

## Pätärtused
Teorijan päižed tärtused: äjüz (objektoiden kogo ühthiženke ičendanke), elementoiden mülümižen äjüzile kosketez, alaäjüz, tühj äjüz, operacijad äjüzidenke (ühtištuz, erižuz, liža, ristikoičend, simmetrine erižuz), äjüziden kuvand, vastamižüks'znamaine sättund, vägevuz (lopvägevuz, lugendvägevuz, lugutoi), transfinitine indukcii.

## Homaičendad
Energii

**Energii** ( *energeia* «radmine», «tego», «vägi») om skalärine fizine suruz, ühthine mär materijan likundan i ičekeskentehmižen erazvuiččiš formiš, materijan likundan läbisirdandan vägen mär toižiš formišpäi toižihe vedamha sidä likumatomuden olemižhe.

Energijan tärtusen kävutand sättub sauptud fizižen sisteman ümbrikirjutandan täht, siš statjas sisteman energii jäb vajehtamata aigan mändes tähäsai, kuni sistem om sauptud. Nece vahvištuz om energijan varadusen käskuz.

## Znamoičendad
Energii znamoičese *E*, märicendühtnik om džoul', lühüdas Dž. Mugažo kävutadas *Q* lämuden lugumäran taht, *W* radon i vägevuden (energii aigan pordos) täht, *U* hibjan südäienergijan täht.

## Istorii
Amuižgrekine Aristotel'-tedomez' toi «energii»-terminad, mainiti ičeze «Fizik»-traktatas, no sana znamoiči siš ristitun radmišt. Vl 1807 britanine Tomas Jung-tedomez' mainiti energijad nügüd'aigaižes el'genduses ezmäižen kerdan, vajehti sil todud Leibnical 17. voz'sadan lopus «eläb vägi»-tärtust. Francine Gaspar-Güstav Koriolis-tedomez' avaiži radon i kinetižen energijan kesksidod vl 1829.

Uil'jam Tomson (tuleban aigan lord Kel'vin) kävuti «kinetine energii»-terminad vl 1851 vai sen aigemba, i vl 1853 britanine Uil'jam Renkin-fizikantedomez' toi «potencialine energii»-tärtust. Edesižes Uil'jam Tomson ühtenzoiti tedoid energijas termodinamikan käskusikš, sen tagut himii šingotaškanzihe teravas. Germanine Rudol'f Klauzius-tedomez' jätksi termodinamikan šingotest, toi i ümbrikirjuti matematižikš entropijan tärtust. Termodinamik om tedo energijan toižetamižes, sai nügüdläšt nimitust 1920-nzil vozil. Džozef Stefan toi absolütižikš mustan hibjan sädegoičendan käskust.

## Homaičendad
Atom

**Atom** ( *atomos*-sanaspäi «jagamatoi», «leiktamatoi») om substancijan heneg mikroskopižidenke suruzidenke da massanke. Himižen elementan kaikiš penemb kandai sen himižid ičendoid pala.

Atomad kogotas atomsüdäitukuspäi i elektronišpäi (tarkoiktemba, elektronižes «pil'vespäi»). Atomsüdäituk kogoneb protonišpäi i neitronišpäi. Neitroniden lugumär südäitukus voib olda erazvuitte: noläspäi severzihe-se kümnikoihesai. Ku elektroniden i südäitukun protoniden lugumärad oma ühtejiččed, ka kogonaine atom om neitraline elektrižikš. Vastal'žes statjas atom om erasenke pozitiviženke vai negativiženke täutkenke i nimitase ionaks. Erasti el'getas atomoikš elektroneitraližid sistemid vaiše i muga erištadas ionišpäi.

Südäitukun mass ülitab 99,9 % kaiken atoman massad. Sen protonad pozitiviženke täutkenke i neitraližed neitronad oma sidodud keskneze vägeval vastamižpainegel. Protoniden lugu znamoičese Z-kirjamel, se sättutoitab atoman järgenduznomerale himižiden elementoiden periodižes tabludes i märitud himižele elementale. Neitroniden N-lugu märičeb sen elementan izotopad. Üks'jäine stabiline atom neitronita südäitukus om protii, se om vezinikan enambuz i kaikiš enamba levitadud mail'mas nuklid.

Ottud erasiš-se lugumäriš sidodud keskneze sidoil erazvuiččed atomoiden toižendad sätas molekuloid.

Atomoiden himižed ičendad märhapandas niiden elektronižen hel'pken konfiguracijal i ümbrikirjutadas kvantmehanikal. Neitroniden lugu ei valatoita atoman himižihe ičendoihe znamasižikš, kacmata sihe, miše se lugu ülitab südäitukun protoniden lugud päpaloin. Märitas atoman massad dal'tonoil (massan atomühtnikoil), üks' ühtnik om hil'nikan 12C-izotopan stabiližen atoman 1/12-palan massha tazostadud.

## Kacu mugažo
* Atombomb

## Homaičendad
Žal'giris (futbolklub)

**FK «Žal'giris»** () om Litvanman professionaline futbolklub Vil'nüs-pälidnaspäi. Kaikiš tetabamb Litvanman futbolklub nevondkundaližen aigan.

Kluban istorii augotihe vn 1947 16. semendkud, eziauguine nimi oli «Dinamo». Vll 1948−1961 nimitihe «Spartak», sid' nügüdläižikš. Ezineb A-ühtnendas vspäi 1991, päiči vn 2009 sezonas, konz oli I-ühtnendas. Litvanman futbolfederacijan stadion om kodiarenaks. Kluban prezident (radonoigendai direktor) om Vilma Venslovaitene (*Vilma Venslovaitienė*) vn 2010 keväz'kuspäi.

## Irdkosketused
* Futbolkluban oficialine sait (''fkzalgiris.lt'').  
* FK Žal'giris ''alyga.lt''-saital. 
* Žal'giris-futbolklub ''globalsportsarchive.com''-saital.
Riteräi

**FK «Riteräi»** ( «Ricarid») om Litvanman futbolklub Vil'nüs-pälidnaspäi.

Kluban istorii augotihe vl 2005. Vn 2019 uhokuhusai sen nimi oli «Trakai», klub baziruihe Vil'nüsan Trakai-ezilidnas. Vändi III-ühtnendas vll 2006−2009, II-ühtnendas vl 2010, I-ühtnendas vll 2011−2013, ezineb A-ühtnendas vspäi 2014. Sai kahtent sijad vll 2015 i 2016, koumant sijad vll 2017−2019. Oti vident sijad vn 2022 sezonas. Oti kümnent sijad vn 2023 lopmižil, ka vändi vn 2024 aigan I-ühtnendas, no oti ühtent sijad i pördui A-ühtnendha. Kluban kahtenz' jouk vändab I-ühtnendas vspäi 2015. Litvanman futbolfederacijan stadion om kodiarenaks vspäi 2019.

Futbolkluban prezident om Jan Nevoina. Pätrener om Gintautas Vaičünas (*Gintautas Vaičiūnas*) vn 2025 heinkuspäi. Edeližed pätrenerad oma Nikola Vitorovič (*Nicola Vitorović*, uhoku-heinku 2025), Slavomir Cisakovski (*Sławomir Cisakowski*, uhoku 2024 — viluku 2025), Metju Silva (*Matthew Silva*, heinku-kül'mku 2023), Vladimir Jankovič (*Vladimir Janković*, sulaku-heinku 2023).

## Irdkosketused
* Futbolkluban oficialine sait (''fkriteriai.lt''). 
* FK «Riteräi» ''alyga.lt''-saital. 
* «Riteriai»-futbolklub ''globalsportsarchive.com''-saital.
DFK Dainava

**DFK «Dainava»** () om Litvanman professionaline futbolklub Alitus-lidnaspäi.

Kluboiden «Dainava»-nimitusenke istorii augotihe ripmatoman Litvanman aigan, jäl'gmäine klub tuli bankrotnendale vl 2014. Udessündutihe vl 2016, om sätud «Auska»-kluban i laučvoibištelijoiden «Dzuku tankai»-joukun ühtištusel. Vändi I-ühtnendas vll 2016−2020 i 2022 (vägesti, oti ezmäšt sijad), ezini A-ühtnendas vl 2021 i vändab siš vl 2023. Alitus-lidnan stadion om kodiarenaks (, 3726 kacujiden sijad).

Pätrener om Mergen Orazov. Edeline pätrener om Sergei Kuznecov.

## Irdkosketused
* Futbolkluban oficialine sait (''dfkdainava.com''). 
* Dainava-futbolklub ''alyga.lt''-saital. 
* DFK «Dainava» ''globalsportsarchive.com''-saital.
Etik

**Etik** ( *ēthikós* «kenen-ni tabaha sidodud» -sanaspäi *êthos* «taba», «moraline natur»), vai **moraline filosofii**, om filosofijan disciplin, tedoidab tozihengeližust i moralid.

Etos-sana znamoiči nenid eziauguižešti: ühthine eländkodi, libunuded ühthižes elämižespäi ohjandimed, i kogodajad ristitkundad normad, kudambad abutadas individualizman i agressivižusen ülitandale.

Kävutadas «etik»-terminad mugažo znamoičemha märitud socialižen gruppan tozihengeližid i moraližid normid. Radatoittud etikal tärtused oma hüväsüdäimel'žuz, oiktusekahuz, sebruz, solidarižuz da tž., oigetas socialižiden institutoiden da kosketusiden morališt šingotest.

Etik om normativine i sättutoitud. Jäl'gmäine jagase nenikš: bioetik, ekologine, medicinine (lekariden), professionaline, juridine, socialine, politine, azjaline, kompjuterine.

## Etikan predmet
Etikan päproblemad:

* hüvüden i pahuden, hüvädtegendan i grähkoiden kriterijoiden problem;
* elon haman i ristitun ezimäričendan problem;
* valdan joudjuden problem;
* velgusiden problem, niiden ühthepanend ozan londuseliženke tahtonke.

## Koncepcijoiden toižendad
Erazvuiččiden etižiden sistemiden äjüz om olmas, ned erištasoiš südäiolendan i alusen mödhe. *Geteronomižen etikan* koncepcijad lugetas, miše moralil irdpol'ne ristithu kacten käskuz om i anttud irdpol'žikš, ozutesikš Jumalal. *Religiozine etik*, sen paloin *hristianine etik*, paneb avtoritarižid alusid moralin täht, sen aigan Jumal kuvastab Hüvüt, moralin normad oma Jumalan käsköikš (zavetoičendoikš) i oma velgusižed sen tagut.

*Avtonomine etik* ezimeletab, miše ristit tegeb ičeze moralid iče, *formaližel etikal* vai materialižel *kal'huziden etikal*. *Absolütine etik* (moraline absolütizm) lugeb moraližid kal'huzid olijoikš ripmata niiden tundištusespäi, *relätivine etik* (moraline relätivizm) pidab moraližid kal'huzid rippujikš ristitun radmižespäi.

## Kacu mugažo
* Etiket

## Homaičendad
Kalendar'

**Kalendar' ** ( «velgkirj»: Amuižes Rimas velgnikad maksoiba procentoid kun ezmäižil päivil-kalendoil) om aigan suriden keskustoiden lugendsistem, om alusenpandud taivhaližiden hibjoiden (Päiväine i/vai Kudmaine) likundan periodižusel.

Nimitadas kalendarikš voden päividen nimikirjutest jagandanke nedalikš i kuikš znamoitud praznikoidenke. Pästtud periodižikš tedonandmižkirj ližatedoidenke joga päiväle nimitase kalendarikš mugažo.

## Toižendad
Kalendarin nened toižendad oma märhapandud: päiväižkalendar', kudmaižkalendar', päiväižkudmaižkalendar'. Paindud toižendad: jumalankodikalendar', laudkalendar', rahvahankalendar', rebitamižkalendar', seinkalendar'.

Kaikiš enamba levitadud mail'mas om grigorianine kalendar', siš kalendar'voz' zavodiše 1. vilukud i lopiše 31. tal'vkud. Sen ližaks, tetas enamba mi 60 kalendarid mail'man rahvahil.

## Istorii
Ezmäižed kalendarid libuiba sän cikližiden vajehtusiden lugendan tarbhaižusespäi. Vozne «kalendarine rengaz» oli sätud živatvodijoiden pol'kalaidajil heimoil Nabta-Plais (nüg. Egiptan territorijal) läz vit tuhad vozid EME, voden zavodind oli znamoitud Sirius-tähthan tulendal. Se kalendar' abuti märita heimole, konz varastada sättujan paimnemha vihmsezonan augud i lopud. Gozekan rengaz (nüg. Saksanmas) oli sätud läz sil-žo aigal, sen lugend zavodihe Päivänvauktusen kaikiš lühüdambal hätkeližusel.

## Venäman vanh i uz' stilid
Evropan maiden tobman palan erineden, Venäma vajehti julianišt kalendarid grigorianižeks äjan möhemba 1582. vot. Voden 1918 aigan se tegihe erazvuiččikš valdkundan paloidme rahvahanikoiden sodan tagut, kontroliruidud bol'ševikoil palas 14. uhoku tuli vilukun 31. päivän taga kerdalaz.

Venäman vanh i uz' stilid erinedas nenikš:

## Homaičendad
Kauno Žal'giris

**FK «Kauno Žalgiris»** () om Litvanman futbolklub Kaunas-lidnaspäi.

Kluban istorii augotihe vl 2004. Vhesai 2016 sen nimi oli «Spiris», sid' nügüdläižikš, sikš miše futbolklub kändihe «Žal'giris»-basketbolkluban palaks vl 2015. Vll 2005−2012 klub vändi II-ühtnendas, vll 2013−2014 I-ühtnendas, vspäi 2015 ezineb A-ühtnendas. Vl 2020 i 2021 oti koumant sijad (kahesaspäi), vl 2022 — kahtent sijad ühtnendas. Kaikiš järedamb Baltijan maiš stadion S. Darüsan i S. Girenasan nimed (, 15,3 tuh. sijid) om futbolkluban kodiarenaks i Litvanman rahvahaližen futboljoukun bazižeks.

Futbolkluban prezident om Mantas Kalnietis. Pätrener om Eivinas Černäuskas (*Eivinas Černiauskas*) vn 2024 kül'mkuspäi. Edeline hätken radoi pätrener om Rokas Garastas (tal'vku 2019 — sulaku 2023).

## Irdkosketused
* «Kauno Žalgiris»-futbolkluban lehtpoled «Žal'giris»-kluban oficialižel ''zalgiris.lt''-saital.  
* FK Kauno Žal'giris ''alyga.lt''-saital. 
* «Kauno Žalgiris»-futbolklub ''globalsportsarchive.com''-saital.
Suduva

**FK «Suduva»** () om Litvanman futbolklub Marijampole-lidnaspäi.

Kluban istorii augotihe vl 1968. Vll 1992−2002 vändi alaühtnendoiš. Ezineb A-ühtnendas vspäi 2003, kändihe valdkundan čempionaks vll 2017, 2018 i 2019, om voziden 2006, 2009 i 2019 Litvanman futbolkupkan vägestajan. Sai kahtent sijad voziden 2020 i 2021 sezonoiš, kudent sijad vn 2022 sezonas. Marijampolen futbolaren om joukun kodistadionaks (, ende *ARVI Arena* mugažo, 6250 kacujiden sijad).

Futbolkluban prezident om Vidmantas Murauskas. Pätrener om Donatas Vencevičüs (*Donatas Vencevičius*) vn 2024 tal'vkuspäi. Edeline pätrener om Dovidas Lastauskas (*Dovydas Lastauskas*, keväz'ku 2023 — tal'vku 2024).

## Irdkosketused
* Futbolkluban oficialine sait (''fksuduva.lt''). 
* Suduva-futbolklub ''alyga.lt''-saital. 
* FK «Sūduva» ''globalsportsarchive.com''-saital.
Panevežis (futbolklub)

**FK «Panevežis»** () om Litvanman professionaline futbolklub ühtennimižes Panevežis-lidnaspäi.

Kluban istorii augotihe vl 2015, vändaškanzi I-ühtnendas. Vl 2018 oti ühtent sijad siš i vspäi 2019 ezineb A-ühtnendas. Oti koumant sijad 2022-sezonas, se oli kaikiš korktemb sija valdkundan čempionatas kaikes aigas. Sai Litvanman futbolkupkad vl 2020 i saihe sen finalhasai vl 2021. Aukštaitii-stadion Panevežisan keskuzpalas om kluban kodiarenaks (, nell' tuhad ištmid kacujiden täht).

Futbolkluban prezident om Bronüs Vaitekunas (*Bronius Vaitiekūnas*). Pätrener om saksalaine Roland Vrabec vn 2024 tal'vkuspäi. Edeližed pätrenerad oma bel'gijalaine Stein Vreven (*Stijn Vreven*, vn 2024 semendku-tal'vku), italijalaine Džino Lettjeri (*Gino Lettieri*, sügüz'ku 2022 — semendku 2024).

## Irdkosketused
* Futbolkluban oficialine sait (''fk-panevezys.lt''). 
* FK Panevežis ''alyga.lt''-saital. 
* Panevežis-futbolklub ''globalsportsarchive.com''-saital.
Hegel'mann (futbolklub)

**FC «Hegelmann»** () om Litvanman futbolklub Kaunasan ezilidnaspäi. Om registriruidud sen pohjoižes ezilidnas (pen' Žemaitkiemis-külä, kut Hegelmann-kompanii-ki), kodistadion sijadase toižes ezilidnas (lidnanvuitte Raudondvaris-žilo) ani lodeheze Kaunasaspäi.

Kluban istorii augotihe vl 2009, sen aluz om pandud Saksanman logistižel *Hegelmann Transporte*-kompanijal sponsoran metonke i ičeze radnikoiden joudan täht. Vändi navedijoiden, I- i II-ühtnendoiš hätken aigan, ezineb A-ühtnendas vspäi 2020. Klub sai vident sijad 2020-sezonas, vl 2022 — nellänt sijad. «LFF:n harjoituzkeskuz Kaunasas»-stadion () om kodiarenaks.

Kluban prezident om Dainüs Šumauskas (*Dainius Šumauskas*). Pätrener om Andrüs Skerla (*Andrius Skerla*) vspäi 2021.

## Irdkosketused
* Futbolkluban oficialine sait (''fchegelmann.com''). 
* Hegel'mann-futbolklub ''alyga.lt''-saital. 
*  FC Hegelmann-klub ''globalsportsarchive.com''-saital.
FK Banga

**FK «Banga»** () om Litvanman futbolklub Gargždai-lidnaspäi (Klaipedan makund).

Kluban istorii augotihe vl 1966. Ezineb A-ühtnendas vspäi 2020, mugažo voibištelihe siš vll 1994−2000 i 2009−2014, vspäi 1991 vändi I- i II-ühthendoiš mugažo aigkeskustoidme. Voziden 2011 i 2014 Litvanman kupkan finalist. Gargždai-lidnan stadion om kodiarenaks, 3250 kacujad. Kluban prezident om Rimantas Mikalauskas. Pätrener om portugalijalaine David Afonsu vspäi 2021.

Kahtenz' mülükund om klubal, se om «Banga B», vändab ühtnendoiden sistemas mugažo (I-ühtnendas vl 2021).

## Irdkosketused
* Futbolkluban oficialine sait (''fkbanga.lt''). 
* FK Banga ''alyga.lt''-saital. 
* FK Banga ''globalsportsarchive.com''-saital.
FA Šäuläi

**FA «Šäuläi»** ( «Šäuläin futbolakademii») om Litvanman futbolklub ühtennimižes Šäuläi-lidnaspäi.

Kluban istorii augotihe vl 2007. Om vn 2021 sezonan Ezmäižen ühtnendan vägestajan, ezineb valdkundan A-ühtnendas vspäi 2022. Klub sai seičement sijad vn 2022 sezonas.

Šäuläin-lidnan stadion (vai municipaline stadion, ) om kodiarenaks.

Kluban direktor om Deivis Kančelskis. Pätrener om latvijalaine Dainis Kazakevičs vn 2024 tal'vkuspäi. Edeline pätrener om Mindaugas Čepas (tal'vku 2020 — kül'mku 2024).

## Irdkosketused
*  Futbolkluban oficialine sait (''siauliufa.lt'').  
* FA Šäuläi ''alyga.lt''-saital. 
* FA Šäuläi ''globalsportsarchive.com''-saital.
Džügas (futbolklub)

**FC «Džügas»** () om Litvanman futbolklub Tel'šäi-lidnaspäi.

Klub om nimitadud Tel'šäin navedijoiden kluboiden mödhe, ned oliba vll 1923−1946 i 1991−1996. Professionaližen kluban istorii augotihe vl 2014, zavodi vändoid II-ühtnendas. Jätksi väta I-ühtnendas vll 2015−2020, oli sen vägestajan vl 2019. Ezineb A-ühtnendas vspäi 2021, sai kahesant sijad vn 2021 sezonas. Tel'šäi-lidnan keskuzstadion om kodiarenaks (, koume tuhad kacujiden sijid).

Kluban prezident om Martinas Armalis (*Martynas Armalis*). Pätrener om Andrüs Lipskis (*Andrius Lipskis*) vn 2024 vilukuspäi. Edeližed pätrenerad oma portugalijalaine Žuan Prateš (*João Manuel Lopez Prates*, kezaku 2022 — viluku 2024), Marius Šluta (viluku 2019 — kezaku 2022).

## Irdkosketused
* Futbolkluban oficialine sait (''fcdziugas.lt''). 
* FC Džiugas ''alyga.lt''-saital. 
* «Džügas» ''globalsportsarchive.com''-saital.
Durres

**Durres** (, *Durrës* [ˈdurəs]) om lidn Albanijan päivlaskmas, keskuzpalan mererandal. Se om valdkundan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Durresan agjan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud *Epidamn*-nimenke () vl 627 EME. Rimalaižed udesnimitiba lidnad *Dirrahijaks* (*Dyrrachium*). Manrehkaidused murenziba lidnad lujas vll 314, 1273, 1926. Vl 1947 valdkundan ezmäine raudte radaškanzi lidnas.

Enver Hodžin diktaturan aigan Durres šingotihe jügedal tegimištol, saudihe meriportad, vl 1980 vagonantegim oli töhöpästtud.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Adriatižen meren i sen Durresan merikaran randal. Matkad Tiran-pälidnhasai om 38 km päivnouzmha, avtotel vai raudtedme. Raudted ühtenzoittas valdkundan kaikidenke järedoidenke lidnoidenke.

Klimat om Keskmeren. Voden keskmäine lämuz om +15,9 C°, kezakun-sügüz'kun +21..+24 C°, tal'vkun-keväz'kun +8..+11 C°. Ekstremumad oma +39 C° i −6 C°. Paneb sadegid 1064 mm vodes, vähemba kezakus-elokus (25..41 mm kus), enamba kül'mkus-vilukus (131..160 mm kus).

## Eläjad
Vn 2011 Albanijan rahvahanlugemižen mödhe lidnfartaliden eläjiden lugu oli 113 249 ristitud 46 km² pindal, kaiken municipalitetan — 175 110 ristitud 338,3 km² pindal, agjan koume videndest. Vl 2001 lidnan ristitišt oli 99 546 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.

Edeližed lidnan pämehed oma Valbona Sako (2019) i Vangüš Dako (2006−2019, *Vangjush Dako*).

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''durres.gov.al'').
El'basan

**El'basan** ( [ˈɛlbaˈsani], *Elbasan* [ˈɛlbaˈsan]) om lidn Albanijan keskuzpalan keskuses. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe. Om El'basanan agjan i sen El'basanan municipalitetan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Amuižgrekine Skamp-kolonii ( *Skampis*) oli lidnan sijas, sid' rimalaine *Mansio Skampa*-lager' (). Nügüdläine eländpunkt om sätud 15. voz'sadal kuti lidnuz (om kaičenus tähäsai), letihe vl 1466 turkan Mehmed II-sultanan ohjandusen aigan, hän nimiti lidnad El'basanaks. El'basan-raudtestancii radab vspäi 1950.

El'basan šingotase raudan metallurgijal (ferrohromühthesuladused) i metalloiden ümbriradmižel kommunistižen režiman aigaspäi, territorii alištui jügedan tegimišton redustoitandale. Pästtas tabaktegesid i alkogoližid jomid lidnankundas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase agjan keskuzpalan lodehes, Škumbini-jogen oiktal randal ( 181 km pitte, lankteb Adriatižhe merhe), 133 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Tiran-pälidnhasai om vižkümne nell' kilometrad lodeheze, avtol vai raudtedme.

Klimat om Keskmeren. Keza om päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +14,7 C°, kezakun-sügüz'kun +20,3..+23,7 C°, tal'vkun-uhokun +5,9..+7,4 C°. Paneb sadegid 1083 mm vodes, vähemba kezakus-elokus (32..50 mm kus), enamba kül'mkus-vilukus (120..156 mm kus).

## Eläjad
Vn 2011 Albanijan rahvahanlugemižen mödhe lidnfartaliden eläjiden lugu oli 78 703 ristitud, kaiken municipalitetan — 141 714 ristitud 872,03 km² pindal, agjan pol'.

El'basanan universitet Aleksandr Džuvanin nimed (, kahesa tuhad üläopenikoid) radab lidnas vspäi 1991, om sätud pedagogižen institutan alusel. Kaik kuz' fakul'tetad, medkolledž, Albanijan da Balkanan tedoiduzkeskuz mülüdas universitetha.

## Galerei

Elbasan, Albania – Municipality Hall 2018 02.jpg|Lidnan municipalitetan tobmuden sauvuz (2018)
Elbasan New Mosque 2023.jpg|Lidnan uz' mečet', vn 2022 redukun nägu
Elbasan (Albania).jpg|Metallurgine tegim vl 2007
Elbasan, Albania – University ALeksandër Xhuvani 2018 01.jpg|El'basanan universitet Aleksandr Džuvanin nimed, palah'ne nägu (2018)
Skampa Theater in Elbasan (Albania).jpg|*Skampa*-teatr (vn 2015 olend)
Elbasan train station.JPG|*El'basan*-päraudtestancijan sauvuz vl 2014


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''elbasani.gov.al'').
Kühkjaižed (sugukund)

**Kühkjaižed** () om linduiden sugukund Kühkjaiženvuiččed-heimkundaspäi. Sugukund mülütab läz 300 erikod 41 heimos.

## Leviganduz
Erikoiden kaikiš enamb erazvuiččend om Avstralijas, Suvižes i Suvipäivnouzmaižes Azijas, Suviamerikas. Erikoiden enambuz eläb nepsoiš tropižiš mecoiš, koume erikod videspäi oma sar'hižed vaiše. Erased-se erikod kut gulüine (*Columba livia*) kaičesoiš hüvin lidnan arvoimižiš i elädas mail'man äjiš järedoiš lidnoiš.

Kacmata sihe, miše äjad erikod ližaziba iceze levigandmižavarut, kümne erikod kadoiba voden 1600 jäl'ghe. Nügüd' sugukundan kaikutte videnz' erik om kadondan röunal invazivižiden erikoiden tagut saril i mectusen tagut. Sar'hižen Drontižed-alasugukundan erikod kadoiba 17. voz'sadal.

## Ümbrikirjutand
Voib tundištada sugukundan erikoid kebnas, ei ole lujas pojavid toižid sugukundoid.

Parad oma monogamižed.

## Heimod
* Alasugukund Todesižed kühkjaižed (*Columbinae*)
** Kühkjaižed (*Columba*: 35 erikod, niiden kesken 2..3 kadonut), sen paloin *Aplopelia*
** *Streptopelia* (15 erikod)
** †*Ectopistes*
** *Patagioenas* (17 erikod)
** *Macropygia*
** *Reinwardtoena* (koume erikod)
** *Turacoena* (kaks' erikod)
** *Turtur* (viž erikod)
** *Oena*
** *Chalcophaps* (kaks' erikod)
** *Henicophaps* (kaks' erikod)
** *Phaps* (koume erikod)
** *Ocyphaps*
** *Geophaps* (koume erikod)
** Kall'kühkjaižed (*Petrophassa*, kaks' erikod)
** *Geopelia* (koume..viž erikod)
** *Uropelia*

* Alasugukund Leptotiližed kühkjaižed (*Leptotilinae*)
** *Zenaida* (seičeme erikod)
** Kühkjaižed-leptotilad (*Leptotila*)
** *Geotrygon*
** *Starnoenas*

* Alasugukund *Columbininae*
** *Claravis*
** *Columbina*, sen paloin *Scardafella*
** *Metriopelia*

** Kananvuiččed kühkjaižed (*Gallicolumba*, 16..17 elabad erikod i koume..nell' kadonut ei amu)
** *Trugon*

* Alasugukund Fazankühkjaižed (*Otidiphabinae*)
** Fazankühkjaižed (*Otidiphaps*)

* Alasugukund *Didunculinae*
** *Didunculus*

* Alasugukund *Gourinae*
** *Goura*

* Alasugukund *Treroninae*
** *Ducula*
** *Treron*
** *Lopholaimus*
** *Hemiphaga*
** *Cryptophaps*
** *Gymnophaps*
** *Ptilinopus* (läz 50 eläbad erikod, üks'..kaks' kadonut ei amu)
** †*Natunaornis*
** *Drepanoptila*
** *Alectroenas*
** *Phapitreron* (nell' erikod)

* Alasugukund *Caloenadinae*
** *Caloenas* (üks' eläb erik, kaks' kadonut)

## Homaičendad
Kühkjäiženhein

**Kühkjäiženhein**, vai **Akvilegii** (), om Pohjoižen mapoliškon äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Se mülütab 75..102 erikod, mülüb Vesnuhheinižed-sugukundha.

## Etimologii
Heim sai vepsän nimitust kühkjaižed-linduišpäi.

Latinan nimi libub sanoišpäi *agua* «vezi» i *legere* «kerata», vai *aguila*-sanaspäi «orl».

## Leviganduz
Heimon erikod oma levitadud Pohjoižes mapoliškos: Evropan, Kitain i Japonijan, Pohjoižamerikan erikoiden gruppad. Kazvatadas läz 35 erikod dekorativižikš kul'turkazmusikš puištoiš, om sätud niiden gibridoid (*Aquilegia ×hybrida*), kaitas irdnägud nell'..viž vot. Ištutadas padoihe-ki Japonijas.

Sijaduz kazvatuses om pol'pil'vez. Kazvab paremba nepsoil keskmäras tahondoil, kebnoil i rohlil, vägekahil mahusil. Jädas sadunkazmusid lämäta katuseta tal'veks päiči subtropižiš (oz., *Aquilegia skinneri*) erikoiš.

## Ümbrikirjutand
Vezad šingotadas kaks' vot. Lehtesed oma koumepalaižed kahten toižendan: ištujad seikhel i kazvajad kaksin vai koumin notkujal pit'kal vardel.

Änikod oma üks'jäižed. Vencut kogoneb vides äniklehtesespäi, oleleb erazvuiččen pidusen i koverusen šporuzidenke vai niita ani (Kitain i Japonijan erikod). Evropižiden i azijalaižiden erikoiden anikočendan mujud oma vauged, taivazma, sinine, ruskedvauvaz. Amerikaižiden erikoiden änikod oma kuldataban i rusttan ližamujuiden. Plod om äilehtesine. Henod mustad loštajad semned oma morijad, ned kaitas idümižmahtust läz üht vot.

## Valitud erikod
* *Aquilegia alpina* — Al'pine kühkjäiženhein
* *Aquilegia caerulea* — Sinivauvaz kühkjäiženhein
* *Aquilegia formosa* — Čomakulu kühkjäiženhein
* *Aquilegia karelinii* — Karelinan kühkjäiženhein
* *Aquilegia lactiflora* — Maidonmujuine kühkjäiženhein
* *Aquilegia olympica* — Olimpine kühkjäiženhein
* *Aquilegia parviflora* — Henänikoine kühkjäiženhein
* *Aquilegia sibirica* — Sibirine kühkjäiženhein
* *Aquilegia skinneri* — Skinneran kühkjäiženhein
* *Aquilegia viridiflora* — Vihandänikoine kühkjäiženhein
* *Aquilegia vulgaris* — Järgeline kühkjäiženhein, heimon tipine erik

## Homaičendad
Vägi

**Vägi** om fizine vektorine suruz, painegen mär hibjaha toižiden hibjoiden polespäi vai kendoiden. Vägen olend vajehtab hibjan pigut vai kucub siš vai sen fiksirujiš objektoiš (oz., punotišiš) deformacijoid i mehanižid kingitesid.

*F*-simvol (-sanaspäi «vägev») kävutase znamoičemha väged. Märičendühtnik om njuton, N.

Fizikan nügüd'aigaižiš openduzkirjoiš vägi om pigustusen sü, tazostaze massan i pigustusen tuleshe. Kaikiš znamasižemb fizine käskuz vägen kävutandanke om Njutonan kahtenz' käskuz.

Vägi om sana äjidenke znamoičendoidenke, kävutase muupäiväližes elos i tedos avaros toiženke el'gendusenke (oz., naprind, tervhuden voimused) fizižen tärtusen rindataden.

## Harakteristikad
Vägi kut vektorine suruz harakterizuiše modulil, čuradusel, painegen augčokkoimel. Vägen tegojono om läbitai augčokkoint oiged pird, i vägi om čuratud pidust' sidä.

Vedandvägi hibjoiden keskes takaib nolännoks keskustan ližadusenke, i mugoman vägen olmatomuz tegese hibjan koveritomal čuradusel toižiš hibjoišpäi, päiči tegendoiš pimedanke energijanke.

Vägiden sistem om vägiden ühtmuz, kudambad paindas kaceltud hibjaha vai mehanižen sisteman čokkoimihe. Nimitadas kaht vägiden sistemad ekvivalentižikš, ku niiden erigoittud paineg sihe-žo kovaha hibjaha vai materialižhe čokkoimhe om ühtejitte, i toižed arvoimižed oma tazod.

## Klassifikacii
Jagadas vägid neniden parametroiden mödhe:
* fundamentaližen ičekeskentehmižen toižend;
* mehanižen sisteman südäimes i irdpol'žed;
* potencialižen kendan väged i ei;
* elastižed i dissipativižed;
* painend tegese ühtes čokkoimes (keskitadud) i äjiš čokkoimiš (vägiden järgenduz);
* aig: kaikenaigaižed väged i vajehtujad aigan mändes.

## Kacu mugažo
* Hebonvägi

## Homaičendad
Vlör

**Vlör** ( i *Vlorë* [ˈvlɔɾə]) om lidn Albanijan suvipäivlaskmas. Se om valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, Vlöran agjan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt om tetab 6. voz'sadaspäi EME. Amuižen aigan sen nimi oli grekine *Avlon*-kolonii ( *Aulṓn*), znamasine meriport radoi siš. Albanijan ripmatomuz om tedotadud neciš lidnas vn 1912 28. kül'mkud, Vlör oli sen ezmäižeks pälidnaks.

Vlör šingotase kivivoin i londuseližen gazan ümbriradmižel, sömtegimištol (kalan ümbriradmine, keitandsolan pästand), tekstil'tehmižel, sauvondal, lebuturizmal, meriportal (kahtenz' surtte valdkundas) i torguindal.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase agjan lodehes, Adriatižen meren Vlöran lahten randal, Ionižen meren röunal. Matkad Tiran-pälidnhasai om 135 km pohjoižhe. Vlör-raudtestancii radab vspäi 1985, nügüd'aigan om vaiše jüguiden täht.

Klimat om Keskmeren. Voden keskmäine lämuz om +16,9 C°, heinkun-elokun +25 C°, tal'vkun-keväz'kun +6..+8 C°. Ekstremumad oma +41,6 C° i −7 C°. Paneb sadegid 995 mm vodes, enamba kül'mkus (192 mm) i tal'vkus (141 mm), vähemba kezakus-sügüz'kus (9..32 mm kus).

## Eläjad
Vn 2011 Albanijan rahvahanlugemižen mödhe lidnfartaliden eläjiden lugu oli 79 513 ristitud, kaiken municipalitetan — 130 827 ristitud 616 km² pindal, agjan kaks' koumandest.

Universitet Ismail Kemalin nimed () radab vspäi 1994, 10 tuhad üläopenikoid.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''vlora.gov.al'').
Saklid

**Saklid** () oma Sakližed-sugukundan kaikiš äiluguižemb heim. Lugetas läz 40 erikod.

## Leviganduz
Kaikiš aigaližembad löutud kaivandusil heimon erikoiden jändused mülüdas möhäižhe miocenha, toižin sanoin niiden igä om noremb mi kümne millionad vozid. Genetižiden tedoidusiden mödhe hir'habukad i *Falco columbarius* libudas Afrikaspäi, kaik toižed heimon erikod leviganziba Evrazijaspäi.

Saklid oma levitadud kaikil kontinentil päiči Antarktidas. Tehtas pezoid puil (otten toižiden linduiden pezoid), man pindal, kall'oil, mugomil korktoil sauvusil kut čuhundused i kellčuhundused.

## Ümbrikirjutand
Lihansöjad lindud, erased erikod sötlesoiš gavedil. Täuz'kaznuziden linduiden suugad oma kaidad tilgunvuiččed, niiden abul hö mahttas manevruida udatinke i sadas surihe piguzihesai lenduses ülähänpäi. Oz., *Falco peregrinus*-sakkal (sapsan) lugese kaikiš teravambaks živataks mail'mas, se voib sadas 322 km/č (vai 90 m/s) pigudehesai ičeze mectusen aigan.

## Valitud erikod
* *Falco alopex* — Reboin hir'habuk
* *Falco hypoleucos* — Hahk sakkal
* *Falco mexicanus* — Meksikaine sakkal
* *Falco moluccensis* — Molukkaine hir'habuk
* *Falco novaeseelandiae* — Udenzelandine sakkal
* *Falco peregrinus* — Sakkal-sapsan
* *Falco punctatus* — Mavrikine hir'habuk
* *Falco rusticolus* — Mectuzsakkal
* *Falco subbuteo* — heimon tipine erik
* *Falco tinnunculus* — Järgeline hir'habuk

## Kacu mugažo
* Sakkalmectuz

## Homaičendad
Pasklindunvuiččed

**Pasklindunvuiččed** () om kaikiš äiluguižemb linduiden heimkund. Lugetas läz 5400 erikod, linduiden erikoiden koume videndest.

## Leviganduz
Kaikiš amuižembad heimon ezitajad oma löutud AUV:oiden i Saksanman eocenas (56..34 mln vozid tagaz). Voib vastata heimon erikoid kaikes mail'mas päiči Antarktidas i valdmeren erasiš-se sariš. Erikod oma äiluguižed tropikoiden mecoiš.

## Ümbrikirjutand
Penen i keskmäižen suruden lindud, hibjan piduz oleleb 9,5 santimetraspäi (*[[Regulus]]*-heim) 65 santimetrhasai (kroikoi). Lühüd n'ok om žoubimha tähkheinid, sen aluz ei ole kattud vahal nikonz'. Käpšud oma kattud höunhil kandhasai, ezišpäi niiden suruz om enamba. Käpšul om nell' sor'mid, koume oma oigetud edehe, üks' tagaze, ezisor'mišpäi kaks' ühtenzoittas kerthel pidust' ezmäšt niveleht.

Erikoiden enambuses emäčud oma suremb mi ižačud. Sugudimorfizm ozutase sel'ktas höunhišton mujul, pajolinduil se om änes mugažo (vaiše ižačud pajatadas).

## Klassifikacii
Heimkund jagase koumeks alaheimkundaks:

* Alaheimkund *[[Acanthisitti]]* (üks' sugukund, Uz' Zelandii)
* Alahemkund Tirannad (*Tyranni*)
** Infraheimkund *Eurylaimides* (nell' sugukundad)
** Infraheimkund *Tyrannides* (12 sugukundad)
* Alahemkund Pajopasklindud (*Passeri*)
** Infraheimkund *Corvida* (29 sugukundad)
** Infraheimkund *Passerida* (52 sugukundad)

## Homaičendad
Mass

**Mass** om skalärine fizine suruz, seičemen päižen keskes, märhapaneb hibjoiden inercižid i gravitacižid ičendoid statjoiš, konz niiden piguz om äjan vähemba mi vauktusen piguz.

Suruz om invariantine relätivižikš. Mass ei voi olda negativižen, no om modelid negativižen massan lugendanke. Järgeližes elos i 19. voz'sadan fizikas mass om vedusen sinonim (likumatoman hibjan statjas). Nügüd'aigaižen fizikan mödhe mass om likumatomuden energijha tazostadud: *E = mc<sup>2</sup>*. Kaik makroskopižed objektad i kodielon predmetad, elementarižiden henegiden tobj pala (päiči fotoniš ozutesikš) harakterizuidas massal. Henegiden massan olemine sel'gitase niiden vastamižpainegel Higgsan kendanke.

Mass znamoičese *m*-kirjamel, märičese kilogrammil (SGS-sistemas grammil). Vll 1889−2018 kilogramman fizine cilindr oli massan etalonaks i kaitihe Rahvahidenkeskeižes märiden da veskoiden büros Parižan Sevr-ezilidnas. Nügüd' massan märičendühtnik märhapanese Plankan kaikenaigaižen kal't. Kibblan veskad kävutasoiš massan etalonan täht, se ladim märhapaneb joksusen väged mugoman elektrižen kendan sädandale, kudamb tazostab mall'ad etalonanke.

Jagadas massad inertižeks i gravitacižeks. Inertine mass harakterizuib hibjoiden inertižust i kuvastase Njutonan kahtendes käskuses: ku märhapandud inercialižes lugendsistemas vägi pigustoitab erazvuiččid hibjoid ühtejiččikš, ka niiden inertine mass om ühtejitte. Gravitacine mass (passivine i aktivine) ozutab, miččel vägel hibj vastamižpaneb vedandvägen irdpol'židenke kendoidenke, i mittušt gravitacišt kendad hibj sädab iče, se mass mülüb mail'man vedandvägen käskushe i kävutase massan märičemižes veskoičendal.

## Homaičendad
Škoder

**Škoder** ( [ˈʃkɔˈdəɾ] i *Shkodra*) om lidn Albanijan lodehes. Se om valdkundan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, Škoderan agjan administrativine keskuz.

## Istorii
Škoderan lidnusen () aluz om pandud 4. voz'sadal EME illirižel labeatad-heimol. Lidnusen ruinad oma kaičenus hüvin läz nügüd'aigašt lidnad. Legion seižui siš Rimalaižen imperijan tobmuden aigan, i lidnan nimi libui latinan *scutarii*-sanaspäi «kaičijad». Keskaigan lidn mülüi serban Dukl'-valdkundha, sid' Rašk- i Zet-valdkundoiden territorijha. Vl 1479 turkad anastiba lidnad, i Ottomanan imperijan aigan se oli regionan znamasižeks keskuseks. Albanijan ezmäižed aiglehtesed oma paindud neciš lidnas.

Škoder šingotase mašinansauvomižel, elektronikan pästandal, tekstilin tehmižel, sömtegimištol.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase agjan päivlaskmas, ühtennimižen Škoder-järven randal, kaks'kümnes kilometras Adriatižen meren randaspäi, 13 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Tiran-pälidnhasai om kahesakümne kuz' kilometrad suvhe orhal vai 95 km avtol, Mustmägin röunhasai om 14 km lodeheze.

## Eläjad
Vn 2011 Albanijan rahvahanlugemižen mödhe lidnfartaliden eläjiden lugu oli 77 075 ristitud, vn 2023 — 61 633 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 83 598 eläjad vl 2001. Vl 2011 kaiken municipalitetan ristitišt oli 135 612 eläjad 872,71 km² pindal, agjan kaks' koumandest, vn 2023 — 102 434 eläjad.

Eläjiden levitadud religii om katoline jumalankodikund i islam.

Škoderan universitet Luid' Gurakučin nimed () radab lidnas vspäi 1991. Se om sätud pedagogižen üläškolan alusel, kaik kuz' fakul'tetad i 11 tuhad üläopenikoid oli 2008/2009-openduzvodes.

Edeline lidnan municipalitetan pämez' om Bardh Spahia.

## Galerei

Bashkia Shkodër.jpg|Lidnan tobmuden sauvuz (keväz'ku 2019)
2025-06-11 Xhamia e Plumbit Shkoder DSC 2858.jpg|Lidnan pämečet', vn 2025 kezakun nägu
Grand Hotel Europa, Shkodra.JPG|*Grand Hotel Europa* vl 2014
Shkoder train station platform.JPG|Škoderan päraudtestancijan olend vl 2014


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''bashkiashkoder.gov.al'').