open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Malmiž

**Malmiž** (, mugažo totaran i nitmarin kelil) om Venäman lidn da lidnankund Kirovan agjan suvipäivnouzmas. Se om Malmižan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Ende lidn oli marilaižiden Malmižan ruhtinazkundan keskuseks (1320-nded voded — 1553). Nimituz libub marin kelen *малымаш*-sanaspäi «ösija», «lebun sija». Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 1553 käskös alištamha varmitadud tahondad Moskvan carile. Alištuz mäni jügedas, i saudihe venälašt lidnust vl 1580. Mülütihe lidnad Kazanin makundha vl 1584. Malmiž sai lidnanznamad vl 1780 lidnan oficialiženke statusanke. Puine lidnuz paloi lophu vl 1785.

Malmiž om ümbärtud maižanduzrajonal, šingotase sömtegimištol (leibäntegim, spirttegim, voitegim) i dizel'likutimiden kohenduzmehanižel tegimel (vspäi 1931). Kazanin jarmank i Sabantui-praznik oleskeldas lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Vätk-jogen oiktal randpolel i sen Šošm-ližajogen (109 km pitte, ) oiktal randal, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Tatarstanan röunhasai om kahesa kilometrad päivlaskmha orhal, agjan Kirov-pälidnhasai om 239 km pohjoižhe orhal vai 282 km R169-avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Uržum 77 km pohjoižhe-lodeheze orhal vai 91 km avtotedme, Vätkan Poläni 41 km suvipäivnouzmha orhal vai 58 km avtotedme i Kukmor (Tatarstan) 40 km suvhe orhal vai 55 km avtotedme.

## Tobmuz
Malmiž om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Oksana Alöškina (kül'mku 2017 — sulaku 2023). Lidnankundan Duman ezimez' om Radif Gatijatullin vn 2022 redukuspäi. Edeližed Duman ezimehed oma Lüdmila Valieva (kül'mku 2019 — reduku 2022), Fatima Ašrapova (radoi vn 2019 kül'mkuhusai).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 265 ristitud, rajonan koumandez, vn 2021 — 6 931 ristitud. Kaik 7 531 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 10..11 tuhad eläjid vll 1970−2001 (11 462 eläjad vl 1979).

Rahvahad (2010): venälaižed — 58,1 %, totarlaižed — 36,0 %, marilaižed — 3,7 %, udmurtalaižed — 1,7 %, toižed rahvahad — 0,5 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma kaičenus lidnas: Jumalannägundan päjumalanpert' (om avaitud, saudihe vll 1788−1802) i ph. Mitrofan Voronežalaižen jumalanpert' (om letud vl 1844, udessündutadas).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume päivkodid (nomer 1, 2, 4), licei, keskškol nomer 2, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Lähembaine professionaližen opendusen aluzkund sijadase Savali-žilos kaks' kilometrad lodeheze lidnaspäi, se om Savalin politehnine tehnikum.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan oficialine sait (''malmyzh.gosuslugi.ru''). 
* Lidnan i sen rajonan tobmuden sait (''malmyzh43.gosuslugi.ru'').
Olivanpu

**Olivanpu** (), mugažo **Evropine olivanpu**, om subtropižen vönen igähižvihand kul'turine pu. Se om Olivanpu-heimon tipine erik, mülütadas Olivanpuižed-sugukundha.

Kul'tiviruidud maižanduzkazmuz amussai. Mectunu alaerik nimitase *Olea europaea* var. *sylvestris*. Libub Keskmeren suvipäivnouzmaižes randištospäi. Om levitadud Keskmeren randan maiš, mugažo kazdas mail'madme (Amerikas vspäi 1560). Kazvatadas ploduihe näht, södas niid i sadas puvoid.

Plod om lumarj, küpsneb nelläs-vides kus änikoičendan jäl'ghe. Küps plod oleleb vihandan, mustan i muzaruskedsinižen mujun, vahan kerthenke paksus. Pu andab ploduid kaks'kümnevoččes igäspäi, kerdan kahtes vodes. Lehtesen unotez normalizuib veren painust i hengaidust. Olivanpud oma avaronke jurusenke, azotadas mahusen erozijad, hüväd meliorantad.

## Olivanpuhu sidodud vepsän tärtuz
* *Oigeta olivanpun veza* — tarita kožundad.

## Homaičendad
Otepä

**Otepä** vai **Otepäe** (, edel 1917 vot *Odenpe*, ) om Estinman lidn da volost' valdkundan suves. Mülüb Valgan makundha, sen kaikiš penemb lidn koumespäi. Lugetas Estinman tal'veližiden sportansuguiden i turizman keskuseks.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Venän aigkirjoiš -nimitusenke vl 1116. «Ott» estin kelel om kondin närituznimišpäi. Vanhan zamkan jändused oma kaičenus lidnan päivnouzmas (mägel) tähäsai, kivine zamk oli saudud saksalaižil papil vl 1224 estilaižiden külän sijas. Vl 1907 ezmäine škol külätahondas oli avaitud Odenpes opendusenke estin kelel.

Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vn 1919 13. päiväl redukud kuti *Nuustaku-žilo* () läz endevanhad Otepäd. Meletihe, miše ned ühtištudas teravas territorialižešti, i udesnimitihe Nuustakud *Otepä-žiloks* vn 1922 redukus. Vl 1929 Estinman suks'voibuižiden ezmäine čempionat mäni Otepäs. Žilo sai lidnan statusad vn 1936 1. päiväl sulakud. Vll 1950−1959 lidn oli Otepän rajonan keskuseks. NSTÜ:n ezmäine suks'čempionat mäni arni neciš lidnas vl 1958.

Otepän ižandusen päsarak om sportturizm, mugažo fanerantegim radab. Om meden tehmišt lidnan ümbrištos.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase ühtennimižel ülüdel. Om ümbärtud londuseližel puištol i penil järvil, kaikiš suremb om Pühajärv (3,1 km², Peipusjärven bassein) ani suvipäivlaskmha lidnaspäi. Matkad Tallidnhasai om 180 km lodeheze orhal vai 225 km avtotedme. Matkad makundan Valg-keskushesai om 48 km suvipäivlaskmha avtotedme, Tartuhusai om 42 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha avtotedme. Lähembaine lidn om Elv 25 km pohjoižhe-lodeheze avtotedme.

Kaik 54 küläd alištudas Otepän volostin () tobmudele vs 2017 redukun 24. päiväspäi. Volostin pind — 520,2 km².

## Eläjad
Vn 2011 EÜ:n rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 070 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 2 445 eläjad vl 1941, 2 424 vll 1970 i 1989. Kaik 6 623 ristitud elihe Otepän volostiš vn 2018 augotišes.

Volostin edeline pämez' oli Siim Kalda (2016−2017). Jaanus Barkala radab Otepän volostin nevondkundan ezimehen vn 2018 uhokuspäi.

## Galerei

Otepää linna valitsus.JPG|Volostin tobmuden pert'
Otepää kirik 2012.jpg|Pühäpert'
Main square under then snow (8508492414).jpg|Pätorg
Tehvandi-Suusastaadion-2011-jaanuar.jpg|«Tehvandi»-sportkeskusen suks'stadion
Otepää kultuurimaja.JPG|Lidnan kul'turkeskuz


## Irdkosketused
* Otepän volostin ohjastusen oficialine sait (''otepaa.ee'').   
* Verkkamer Otepä-lidnan päl, täuz' nägu ''estonia360.ee''-saital.
Ret'k

**Ret'k ** ( vai *[[Raphanus raphanistrum]]* subsp. *sativus*) om üks'vozne (redis) vai kaks'vozne (ret'k järgeližes el'genduses) heinäsine kazmuz, Kapustižed-sugukundan erik. Lugetas läz kahesad alaerikod da toižendad.

## Ümbrikirjutand
Kul'turkazmuz libub Azijaspäi. Navedib väghišt süväd nepsakast mahust. Kävutadas pezasemendust.

Ret'kan jur' om sanged södab, erazvuiččen mujun — rusked, vauged, ruskedvauvaz, ruskedsinine, must. Jur' oleleb hoik mugažo (voiret'k). Lehtesed oma liranvuiččed, ülälaba om järedamb mi kül'glaboiden 2..6 parad. Äniklehtesed oleskeldas vauktad, ruskedvauvhad vai ruskedsinižed.

Ottas sömäks ročkujid jur'ploduid teravanke magunke i norid lehtesid.

## Alaerikod da toižendad
* *Raphanus sativus* var. *caudatus*
* *Raphanus sativus* subsp. *acanthiformis* — Daikon vai Japonine ret'k
* *Raphanus sativus* var. *niger* — Must ret'k
* *Raphanus sativus* var. *oleifera* — Voiret'k
* *Raphanus sativus* var. *oleiformis*
* *Raphanus sativus* var. *radicula* — Redis
* *Raphanus sativus* var. *raphanistroides*
* *Raphanus sativus* var. *sativus*

## Ret'kha sidodud vepsän muštatiž

* *Ala nagra nagrišt, om ret'kad kodiš.*


## Galerei

Radieschen.samen.jpg|Semned
Raphanus sativus 003.jpg|Lehtez
Ravanello fiore.jpg|Änikod
Bladramenas vruchten Raphanus sativus subsp. oleiferus.jpg|Paugud
Root z01 schwarzer rettich.JPG|Jur'plodud (must ret'k)


## Kacu mugažo
* Ret'khein

## Homaičendad
Alavus

**Alavus** (mugažo suomen kelel; ) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan päivlaskmas. Se om Suvipohjanma-agjan kudenz' lidn kahesaspäi eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Ezmäine Alavusan jumalanpert' om saudud vl 1677, toine — 1740-nzil vozil. Erigoittud kundan aluz om pandud vl 1865. «Keuruu — Seinjogi»-raudte mäni koumes kilometras pohjoižhe Alavusaspäi, i kaks' keskust tegihe žilos. Se kändihe lidnankundaks () vl 1974, sai lidnan statusad (suom. *kaupunki*) vl 1977. Vspäi 2013 enzne Töüsä-municipalitet (*Töysä*, oli olmas vspäi 1896) mülüb lidnha.

Alavus šingotase puižiden sauvondmaterialiden tehmižel, sauvondedheotandoil (projektiruind, ohjanduz).

## Geografijan andmused
Lidn sijadase agjan suves, Kirkkojärven ( läz kaht nellikkilometrad pindanke) pohjoižel randal. Kund om alemba mi 30 m ü.m.t. korktusil.

Matkad lidnaspäi agjan Seinjogi-keskushesai om vižkümne kaks' kilometrad lodeheze, Ähtäri-lidnhasai om 30 km päivnouzmha, Virrathasai (Pirkanma) — 43 km suvhe.

Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 1151,50 km², sidä kesken kuivma — 1087,24 km², sokaz ma otab 64,26 nellikkilometrad.

## Tobmuz

Kaik viž lidnrajonad, Töüsä-külän kaks' rajonad i 18 küläd mülüdas lidnankundha. Alavusan municipaline suim kogoneb 31 ezitajaspäi.

Edeline lidnan pämez' om Pekka Ala-Mäenpää (2010 — viluku 2020).

## Eläjad
Vl 1980 kundan territorijan eläjiden lugu oli 13 580 ristitud, vl 2000 — 13 135 ristitud, vl 2010 — 12 439 ristitud, vl 2020 — 11 452 ristitud. Kaikiš suremb lidnankundan ristitišt oli 13 781 eläjad vl 1985 i 13 785 eläjad vl 1990. Rahvahantiheduz om 9,98 rist./km² (2024).

Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 98,6 %, ročin kel' — 0,1 %, toižed keled — 1,4 %.

## Galerei

Alavuden kaupungintalo.jpg|Lidnan ohjastusen pert' (2011)
Alavuden kirkko5.jpg|Alavusan jumalanpert', vn 2011 nägu
Valtion virastotalo Alavus 2017.jpg|Valdkundaline ofissauvuz vl 2017
Alavus Areena 20170613 02.jpg|Sportkeskuz (2017)
Veljekset Keskinen ruokapuoti 20170613.jpg|Tuuri-külän adivpert' da moll vl 2017


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''alavus.fi'').
Kojeghein

**Kojeghein** () om äivozne heinäsine kazmuz hobedakahanke ližamujunke da lujanke hajunke. Heimon tipine erik, mülütadas Puzuänikoižed-sugukundha.

## Leviganduz
Kazmusen augotižlibundan tahondad oma Evropas, Azijan päivlaskmas i Afrikan pohjoižes. Invazivine erik Pohjoižamerikas (kazvatadas i sadas void).

Kojeghein kazvab pustolänil, pidust' teid i mecanröunoidme. Navedib venod nepsut i väghišt neitrališt mahust.

## Ümbrikirjutand
Oiktoiden seikhiden korktuz voib olda 50..200 sm, erasti pol'penzhan pojav. Jur' om värtmenvuitte, sarakoičese. Seikh om sarakoikaz üläpalas. Kazvab äi lühüdoid plodutomid vezoid alusespäi. Seikhen pindan faktur om hoban pojav, hobedan mujun. Lehtesiden varden piduz poleneb kazmusen alahaspäi ülähäsai.

Pakuižed änikod oleskeldas kezakus-heinkus (Venäma). Änikuz om löustkekaz, kogoneb tophikahiš paloišpäi. Plod om burahk semnikaz nügunke, läz üht millimetrad pitte, küpsneb änikoičendan jäl'ghe.

Kazmuz om pakaiženvastaine, seižui kuivaigpordod vaste. Äikerdoičeze semnil.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe kuivatud seikhid zelläks. Lujas karged kazmuz. Sadas tarbhaižid zell'substancijoid voišpäi.

Kojegheinän unotez om absentan tarbhaine komponent.

## Kacu mugažo
* Kojeg

## Homaičendad
Zujevk

**Zujevk** () om Venäman lidn da lidnankund Kirovan agjan päivnouzmas. Se om Zujevkan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1929).

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vll 1896−1898 kuti žilo stancijanno puruvedimdeponke uden «Perm' — Kotlas»-raudten «Vätk — Glazov»-keskustal, nimitihe lähižen Zui-külän mödhe. Žilo sai lidnan statusad vn 1944 16. päiväl keväz'kud. Vl 2008 oigetihe lidnan 110-vottušt jubilejad. Mülünuded lidnha küläd oliba vanhemb — 300..400 vot.

Zujevk šingotase kahtel mehanižel tegimel, sömtegimištol (maidtegim, leibäntegim, sömkombinat, lindfabrik), raudten edheotandoil (vedimdepo, vagondepo).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Čepc-jogen hural randpolel (Vätkan oigedpol'ne bassein), 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Minimaline matk Čepchasai om kaks' kilometrad lodeheze lidnan röunaspäi. Sokaz tahond i turbhan löudmižsijad levinedas kudeks..kahesaks kilometraks pohjoižhe, lidnan i Čepcan keskes.

Matkad agjan Kirov-pälidnhasai om 88 km päivlaskmha orhal, 120 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Kirovo-Čepeck 66 km päivlaskmha orhal, 80 km avtotedme vai raudtedme.

## Tobmuz
Zujevk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Andrei Rodigin (*Андрей Родыгин*, reduku 2017 — sügüz'ku 2022). Lidnan Duman ezimez' om Oleg Jaroslavcev vn 2022 kül'mkuspäi. Edeližed Duman ezimehed oma Viktor Anikeev (reduku 2017 — kül'mku 2022), Andrei Rodigin (radoi edel vn 2017 redukud).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 198 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 9 767 ristitud. Kaik 10 595 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19 903 eläjad vl 1959.

Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Mikoi-arhangelan jumalanpert' (letihe vll 1996−2005), Spasan Londuseližen Mel'kuvan puine jumalanpert' (saudihe vll 1989−1995 nevondkundaližes pertišpäi), ph. Jurgii-vägestusenkandajan časoun'.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud päivkodid, keskškol, ližaopendusen Lapsiden keskuz, čomamahtoiden škol, sportškol. Zujevkan mehaniž-tehnologine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Зуевка, водонапорная башня.jpg|Vezičuhunduz (2021)
Зуевка, школа, где учился герой Советского Союза А.К. Опалев.jpg|Enzne škol (2021)
Зуевка, эвакогоспиталь.jpg|Keskškol (2021)
Зуевка, станция1.jpg|*Zujevk*-päraudtestancii vl 2021


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan lehtpoled rajonan oficialižel ''zrko.ru''-saital.
Limon

**Limon** (, levitadud sinonim om *Citrus limon*) om pu, penzaz vai honuzkazmuz, i sen plod. Erik mülüb Rutaižed-sugukundan *[[Citrus]]*-heimho.

## Leviganduz
Kazmuz libub Indijan i Kitain rajonišpäi, mugažo Tünen valdmeren sarišpäi. Mainitaškanzihe Indijan kul'turkazmuseks 12. voz'sadaspäi, konz arabialaižed toiba kazmust Keskuzpäivnouzman i Pohjoižafrikan maihe, Ispanijha i Italijha. Kazvatadas subtropižes vös.

Sortud oma äiluguižed, sidä kesken om honuzkazmusid. Vozne satuz oli 14 mln tonnoid vl 2011. Päkazvatajad (enamba 1 mln tonnoid) oma Meksik (16% mail'man satust), Indii (16%), Kitai (10%), Argentin (9%) i Brazilii (8%).

## Kazvatand
Äikerdoitas juritandal limonan da toižiden citrusiden oksha. Limon kazvab da änikoičeb vodes läbi tropižes vös, pord šingoteseta oleleb pohjoižemb. Limon om kaikiš vilunvastaižemb i pil'vesenvastaižemb citrusiden keskes, no ei tirpi pakaižid ani (koleb −5..−9 C° lämudel). Vezad i oksad kazdas +10 C° keskmäižel lämudel da sen enamba, optimaline lämuz — +17..+18 C° mahusen +20..+22 C° lämudenke, plodud küpsnedas +21..+22 C° lämudel. Limon ei navedi räkäd, mugažo muiktoid, muglid i sodunuzid mahusid. Küzub valatandad eskai nepsoiš alangištoiš nell'..viž kerdad vegetacijas, kuiviš tahondoiš — 32 kerdhasai vodes. Luja heretuz om velgusine.

## Galerei

Lemon-citrus limon seedling.jpg|Limonan ištutezbarb
Flowers blossoms.jpg|Änikod
Citrus x limon 'Variegated Pink' - Lemon.jpg|Kirjavlehtesine ruskedvauvaz limon
P2101990,lemon.jpg|Küpsad plodud
Lemon - whole and split.jpg|Kogonaine plod i sen leiktuz
PetitgrainEssentialOil.png|Limonan efirvoi


## Homaičendad
Kurk (kazmuz)

**Kurk** vai **Järgeline kurk** () om üks'vozne heinäsine kazmuz, maplod. Heimon tipine erik, mülütadas Tikvižed-sugukundha.

## Etimologii
Kazmusen nimituz om paralleliš -sananke *agonros* «kurk», mitte libub -sanaspäi *aoros* «ehtmätoi» Maks Fasmeran etimologižen vajehnikan mödhe. Södas ravakos olendas toižiden kazmusiden erineden.

## Leviganduz
Kul'turine kazmuz sündui Indijan tropižiš rajoniš Gimalajad-mägiden pohjanno, meckurk kazvab siš nügüd'-ki. Mainitase kuti Egiptan maplod Biblijas, oli tetab Amuižes Grekanmas i Rimas. Kurkun ezmäine mainitez Moskvan valdkundas datiruiše vl 1528, om tehtud saksalaižel sur'oigenudel. Kazvatadas mail'man äjiš valdkundoiš.

## Kazvatand
Tetas äi sortuid, salatan i konserviruindan täht. Veresed kurkud paremboittas litud. Ottas kosmetižeks maskaks. Solatas i marinuidas kurkuid, no sid' ned kadotadas äjid ližakahid ičendoid.

Vl 2016 mail'man satuz oli 80,6 mln tonnoid, sidä kesken Kitai kazvati 61,9 mln tonnoid. Koume tošt järedad tegijad oma Venäma (2,0), Turkanma (1,8) i Iran (1,7 mln tonnoid).

## Homaičendad
Uren'

**Uren' ** () om Venäman lidn da avtotesol'm Alalidnan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Urenin ümbrikon (edel vn 2020 semendkud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1719 kuti vanhuskolaižiden *Tröhsvätskoje*-žilo (). *Uren' *-raudtestancii radab 1920-nziden voziden keskespäi. Oli radnikžiloks vspäi 1959. Sai lidnan statusad vl 1973.

Uren' šingotase biohimižel tegimel, sömtegimištol (voitegim, leibtegim), mugažo mebel'- i omblendfabrikad ratas lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalas, Ustanjogen oiktal korktal randpolel ( 253 km pitte, Volgan hurapol'ne bassein), 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

«Alauz'lidn — Kirov»-raudtekeskust jagab lidnad poleti, «Alauz'lidn — Kirov»-mante ümbärdab lidnad lodehespäi. «Uren' — Kotlas»-avtote augotase lidnas. Matkad Alauz'lidnhasai om 165 km suvipäivlaskmha orhal, 210 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Vetlug 43 km pohjoižhe orhal vai 46 km avtotedme i Šahunj 54 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal, 57 km avtotedme vai raudtedme.

Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +18,0 C°, vilukun −12,9 C°.

## Tobmuz
Artamonovo-külä (135 rist. vl 2010) i Sosnovk-žilo kaikenaigaižeta ristitištota mülüihe lidnankundha Urenin ližaks. Lidnankundan pind oli 100,15 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Duman ezimez'. Lidnan Dum om likvidiruidud vn 2021 vilukus. Aleksandr Blagovarov oli likvidacižen laudkundan ohjandajan vn 2020 sügüz'kuspäi, hän-žo radoi Duman jäl'gmäižen ezimehen (sügüz'ku 2015 — sügüz'ku 2020). Lidnan Administracii om likvidiruidud vn 2020 kül'mkus. Jäl'gmäine Administracijan pämez' oli Vladimir Gorišnii vn 2020 kül'mkuhusai.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 304 ristitud, lidnankundan — 12 439 ristitud, rajonan kaks' videndest. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 12 450 eläjad. Kaik 12 385 ristitud elihe lidnas i 12 502 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 13 tuhad eläjid vll 1979−2001 (13 560 rist. vl 1989).

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma väges lidnas: Koumen Pühämehen jumalanpert' (om saudud vl 1829) i vanhuskolaižiden Spasan Armahtajan puine jumalanpert' (letihe vll 1991−1995).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1, 2), korrekcine škol-internat, lapsiden sädamižen pert', lapsiden da norišton keskuz, čomamahtoine škol, lapsiden da norišton sportškol. Urenin industrialiž-energetine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Uren District Court.jpg|Urenin rajonan käskuzkund (2007)
Uren Three Savours Church.jpg|Koumen pühämehen jumalanpert', vn 2007 nägu
Uren Mila Pharmacy.jpg|«Mila»-zell'lauk i Käzitöiden pert' rindati (2007)
Uren Monument to WWII.jpg|Urenin rajonan kul'turkeskuz i Suren sodan memorial (2007)
Uren Railway Station.jpg|*Uren' *-päraudtestancijan sauvuz vl 2007


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da sen ümbrikon tobmuden sait (''uren.nobl.ru'').
Künänikod

**Künänikod** (, eziauguine sinonim om *Polygonum bistorta*) om äivozne heinäsine kazmuz. Heimon tipine erik, mülüb Grečanvuiččed-sugukundha.

## Leviganduz
Kazmuz om levitadud Pohjoižen mapoliškon tundras, venon vönen meczonas i stepiš, sidä kesken kaikedme Venämadme. Sädab žomid sokhil turbaznituil i nepsoil luhtoil, vezištoiden randoidme. Voib löuta mecpallištoil, penzhištos.

Navedib nepsoid väghižid mahusid väll'muiktanke reakcijanke, tirpib lähižid gruntvezid. Ei tirpi pimitandad.

## Ümbrikirjutand
Seikh om oiged, vähä sarakoid, 30..150 sm kortte. Jur' om sanged lühüd, koveroičese kün kartte, muzarusttan mujun, jurusen pala nägub man pindal. Künänikoiden lehtesed čereduišoiš, ned oma pit'kahkod, 30 santimetrhasai pitte i 1..7,5 sm levette, išttas varzil, alah om hahksinine.

Änikuz kazvab ülähän, se om tähkanvuitte, 1,5..7 sm pitte. Änikod oma henod — läz 3,5 mm pitte, vauhruskedvauvhad, harvašti vauktad vai rusttad, pölükäd oma ruskedsinižed. Änikoičeb semendkus-kezakus, plodud küpsnedas kezakus-heinkus. Plod om koumetahkoine siled loštai koričma pähkmut 3..4,5 mm pitte.

## Homaičendad
Aloe

**Aloe** (), om äivoččiden änikoičijoiden kazmusiden-sukkulentiden heim Asfodeližed-sugukundaspäi. Heim kogoneb enamba mi 500 erikospäi, *Aloe perfoliata*-erik om tipine. Elonform voib olda pu, penzaz, heinäsine kazmuz.

## Leviganduz
Kazmused Aloe-heimospäi libudas suvižen i tropižen Afrikan, Madagaskaran i Arabijan pol'saren pol'kuiviš agjoišpäi. Aloed navettäs lämäd da kuivad klimatad, mahttas kaita vet lehtesiden südäimes.

Punvuitte i järgeline aloed oma levitadud honuzkazmusikš.

## Ümbrikirjutand
Aloen lühüd seikh (vai tüvi) pid'oiteleb sanktoid lihakahid mekanvuiččid lehtesid. Erasiden erikoiden lehtesed sadas 60 santimetrad pitte. Lehtesen röun voib olda piine vai siled. Kazmused kaitas vet lehtesiš, niiden sanktuz voib ližaduda lujas. Ku kuivaig tuleb, ka kazmuz tacib alalehtesid i sauptab porid, veden purustuz poleneb.

Aloeiden änikod oma pened torvikahad seikhen ladvaks, oleskeldas vauktan, rusttan, pakuižen vai ruskedpakuižen mujun, änikuz om toppaz.

Kazmusen seikh i lehtesed mülütadas nenid tarbhaižid substancijoid: allantoin, londuseližed antioksidantad (B-kompleksan vitaminad, C- i E-vitaminad), beta-karotin (kändase A-vitaminaks organizmas). Tetihe aloen spravitajiš ičendoiš koume tuhad vozid tagaz völ, kirjutadud purtkiden mödhe.

## Homaičendad
Küz'mäine pu

**Küz'mäine pu** () om penzhiden heim. Oiktad, kerdujad vai ujelijad kazmused. Mülütadas Küz'mäižpuižed-sugukundha. Erasiden erikoiden plodud oma södabad, no äjiden erikoiden plodud oma travijad.

## Leviganduz
Heim om levitadud Pohjoižen mapoliškon äjiš rajoniš. Erikoiden tobj pala kazvab Gimalajas i Päivnouzmaižes Azijas. Venämas om 14 mecerikod, voib vastata mecanröunoiš i sarikoiš.

## Ümbrikirjutand
Järedahkod änikod oleldas vauktan, ruskedvauvhan, pakuižen i sinivauvhan mujun. Änikod i sid' plodud kazdas paroil lehtesiden alusišpäi vai barban lopus. Änikon vencudes om viž pölükäd i pit'kahk petkloine. Plodud kazdas ühthe paksus, kuti ülälehtesed-ki (erasil erikoil kaik lehtesed). Venäman erikod änikoitas semendkun lopuspäi kezakun keskhesai.

## Kävutand
Küz'mäižen pun äi erikod ištutadas da kazvatadas saduiš čomikš dekorativižikš penzhikš. Ned sättudas gruppiden, allejoiden i kezapavil'joniden täht. Erased erikod oma medenkandajad. Kova pumaterial kožub sädamha penid tegesid.

Sädihe severz'-se kümnikoid dekorativižid sortuid södabidenke marjoidenke sinižen (kamčatižen) i södaban (*Lonicera edulis*) küz'mäižiden puiden alusel.

## Valitud erikod
Kaik om 180 küz'mäižen pun erikod, niiden keskes enamba sadad om dokumentiruidud.

* *Lonicera alpigena* — Al'pine küz'mäine pu
* *Lonicera caerulea* — Sinine küz'mäine pu
* *Lonicera caprifolium* — Kaprifol', Hajukaz küz'mäine pu (heimon tipine erik)
* *Lonicera caucasica* — Kavkazine küz'mäine pu
* *Lonicera maximowiczii* — Maksimovičun küz'mäine pu
* *Lonicera tatarica* — Tatarine küz'mäine pu
* *Lonicera xylosteum* — Järgeline küz'mäine pu, Küz'mäine mecpu

## Homaičendad
Pervomaisk (Alalidnan agj)

**Pervomaisk** (, ) om Venäman lidn Alalidnan agjan suves. Se om Pervomaiskan lidnümbrikon (edel 2012. vot — rajonan) administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 19. voz'sadal kuti *Tašino*-radnikžilo kaugedraudan valamižtegimenno. Nikolai Karamzin-istorikan Aleksandr-poig sauvoi tegint ičeze Natal'ja-akan päluižespäi da valdoiči sil, ka nimiti žilod akan sulal *Taša*-nimel. Kaidraižuine raudte tuli žilho 1920-nzil vozil. Radnikžilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vl 1951, saudihe levedraižušt raudted sil-žo aigal. Nimitihe lidnad «Keväden i radon päiv»-praznikan toižen «Pervomai»-nimen mödhe.

Pervomaisk šingotase raudtemašiništon «Transpnevmatika»-tegimel (azotimed i kompressorad, mašinad, ladimed), mecpilindan edheotandal, sömtegimištol (leibtegim, maidon vajehtimen tegim).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon suves, 155 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Umoč (Umač)-jogi läbitab lidnad (21 km pitte, Suran hurapol'ne bassein).

Matkad Mordovijan Tazovaldkundhasai om viž kilometrad suvhe, Alauz'lidnhasai om 163 km pohjoižhe orhal, 184 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Sarov 31 km päivlaskmha orhal, 38 km avtotedme vai raudtedme, i Lukojanov 48 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal, 58 km avtotedme vai 85 km raudtedme.

*Pervomaisk-Gor'kovskii*-raudtestancii radab «Alauz'lidn — Saransk»-keskustan 55-kilometrižen sarakon ühteks kahtes lopstancijaspäi (toine om Sarov) lidnan keskuzpalas.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14 568 ristitud, lidnümbrikon seičeme kümnendest, vn 2021 — 13 223 ristitud. Kaik 13 626 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16..17 tuhad eläjid vll 1979−1998 (17 tuhad ristituid vl 1998).

Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Kazanin jumalaižen puine jumalanpert' radab lidnas, om saudud vll 2000−2002. Islaman Al'-Kärim-pühäpert' om letud vll 2015−2018.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud päivkodid, keskškol, ližaopendusen keskuz, čomamahtoiden škol, fizkul'turine tervehtamižkompleks. Pervomaiskan politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon oficialine sait (''1maysk.nobl.ru'').
Käbuhein

**Käbuhein** () om heinäsižiden kazmusiden heim *[[Lamiaceae]]*-sugukundaspäi. Heim mülütab kahesa erikod da niiden viž gibridad.

## Leviganduz
Erikoiden tobj pala kazvab Evropas, Azijas, Pohjoižamerikas, mugažo Afrikan pohjoižes.

Kazmuz levigandeb pustolänil, sädab žomid teravas. Kul'turine käbuhein äikerdoičese semnil, kevädel i sügüzel — kazmusen jagamižel.

## Ümbrikirjutand
Käbuhein sase kuz'kümnehe santimetrhasai kortte, seikh om püštoiged. Lehtesed oma höunhenvuiččed, sen ühtes labasižed vai jagadud. Purpurižed vai vauktad änikod ühtenzoittas tähkanvuiččeks änikuseks.

## Kävutand
Ištutadas čomitamha miksborderoid, klumbid, al'pinarijoid. Lipkaižiden erasiden-se erikoiden (oz., *Coleophora albitarsella*) gaved'madod sötlesoiš käbuheinäl.

Zelläd käbuheinäspäi kuctas antiseptižid da antibakterialižid tegendoid. Kävutadas preparatoid travindad sömäl vaste. Pohjoižamerikan lodehližen randišton indejalaižed otiba käbuheinän südäivet čapatesiden, ajatišiden (bul'kuiden) i palatusiden spravitandan täht. Rahvahaline kitajine medicin tegeb tervehtandjomad. Voib ližata käbuheinän lehtesid salatoihe, no ned oma karktad.

## Erikod da gibridad
Koumetoštkümnendes erikospäi da gibridaspäi kaks' mecerikod kazdas Venäman evropižes palas — hernehhein i järedänikoine käbuhein.

;Erikod
* *Prunella albanica*
* *Prunella cretensis*
* *Prunella grandiflora* — Järedänikoine käbuhein
* *Prunella hyssopifolia*
* *Prunella laciniata*
* *Prunella orientalis*
* *Prunella prunelliformis*
* *Prunella vulgaris* — Hernehhein, heimon tipine erik

;Gibridad
* *Prunella × bicolor* *(P. grandiflora × P. laciniata)*
* *Prunella × codinae* *(P. hyssopifolia × P. laciniata)*
* *Prunella × gentianifolia* *(P. hyssopifolia × P. vulgaris)*
* *Prunella × intermedia* *(P. laciniata × P. vulgaris)*
* *Prunella × surrecta* *(P. grandiflora × P. vulgaris)*

## Kacu mugažo
* Käbu (biologii)

## Homaičendad
Tomat

**Tomat** () om üks'vozne vai äivozne heinäsine kazmuz. Se mülüb Paslönanvuiččed-sugukundan Paslön-heimho.

## Ümbrikirjutand
Jurišt om leved värtmenvuitte, levigandeb 1,5..2,5 m diametral, sase ühthe metrhasai süvüdel. Seikh oleleb püštoiged vai ujelii koumekümnes santimetraspäi kahthe metrhasai kortte, sarakoičese lujas. Änikod oma henod pakuižed ičtazpölüstoitandan voimusenke, änikuz om toppaz.

Plod om äijagusekaz lahed marj. Küps plod oleskeleb vauktan, vihandvauvhan, rusttan, pakuižen mujun i babarmmujun. Voib äikerdoita semnil i kül'gvezoil.

## Kazvatand
Plodud oma znamasine sömprodukt. Tetas enamba 10 tuhad sortuid mail'mas. Mail'man satuz oli 177 mln tonnoid vl 2016, järedad kazvatajad (enamba 10 mln tonnoid, 2016): Kitai (56,3), Indii (18,4), AÜV (13), Turkanma (12,6 mln tonnoid).

## Galerei

Tomat.jpg|Taimniden idüd
Tomato San Marzano flower 01.jpg|Änikod da lehtesed
Tomato je.jpg|Plodud-marjad
Tomato seed stages2.JPG|Semnen olendad


## Homaičendad


## Irdkosketused
* ГОСТ 34298-2017. Томаты свежие. Технические условия (Veresed tomatad. Tehnižed arvoimižed) ''protect.gost.ru''-saital.
Sinun nimi

**«Sinun nimi»** ( *Kimi-no Na-va*) om voden 2016 japonine täuz'piduzline animemul'tfil'm.

## Roliden änetoitand
* *Taki Tatibana* — Rünosuke Kamiki
* *Micuha Mijamizu* — Mone Kamisiraisi
* *Miki Okudera* — Masami Nagasava
* *Hitoha Mijamizu* — Jecuko Itihara
* *Kacuhiko «Tessi» Tesigavara* — Rü Narita
* *Sajaka Natori* — Aoi Juki
* *Cukasa Fudzii* — Nobunaga Simazaki
* *Sinta Takagi* — Kaito Isikava
* *Jocuha Mijamizu* — Kanon Tani
* *Tosiki Mijamizu* — Masaki Terasoma

## Homaičendad
Morkofk

**Morkofk** vai **Mecmorkofk** () om kaks'vozne, harvas üks'vozne heinäsine kazmuz. Mülütadas Sel'derejižed-sugukundha. Om *[[Daucus]]*-heimon tipine erik. Pöudoline morkofk ( subsp. *sativus*) om sen alaerikoks-maižanduzkul'turaks.

## Leviganduz
Meckazmuz putub Evropas, Afrikan pohjoižes, Päivlaskmaižes i Keskuzazijas. Kazvab Venäman evropižen palan suves. Om ottud kul'turha nell' tuhad vozid tagaz, sädihe pöudmorkofkan äi toižendoid i sortuid (kul'tivarid).

Mecmorkofk navedib kazda pöudoiden röunoidme, teveril, pustolänil, kuivil nituil, penzhištos, saduiš i linmaiš.

## Ümbrikirjutand
Jur' om sanged pit'k, erazvuiččen mujun (vauged, ruskedpakuine, muzarusked), terav magul. Lehtesed oma koumesaumnikan kartte, 14..20 sm pitte i 4..6 sm levette. Seikh šingotase elon kahtel vodel, se oleleb 25..100 sm kortte, üläpala voib sarakoitas.

Änikuz om vihmankatusenvuitte, 4..10 sm diametral, äiluguižed änikod oma vauktad vai pakuižed mujul, harvoin ruskedvauvhad vai purpurižed. Änikoičeb kezakus-heinkus. Plodud küpsnedas elokus, ned oma ellipsanvuiččed ogakahad, kogotas kahtes pol'ploduspäi.

## Homaičendad
Volodarsk

**Volodarsk** () om Venäman lidn Alalidnan agjan päivlaskmas. Se om Volodarskan ümbrikon (edel vn 2022 semendkud — rajonan) administrativine keskuz da pala.

## Istorii
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1920 kuti *Volodari*-žilo () Miski-žilon i viden külän ühtištusel. Kätihe radnikžiloks vn 1932 uhokus da mülütihe sihe kuz' eländpunktad ližaks, niiden kesken Rusked Seim (). Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1956, udesnimitihe Venäman imperijan revolücižen likundan V. Volodarskii-ühtnikan psevdoniman mödhe.

Volodarsk šingotase sömtegimištol (jauhkombinat, lindfabrik), erazvuiččiden kanghiden fabrikal, betonan i raudbetontegesiden pästandal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon suvipäivnouzmas, Okanjogen hural randpolel, kudes kilometras pohjoižhe jogespäi, 75 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

*Seim*-stancii () radab «Alauz'lidn — Kovrov»-raudtekeskustal. Matkad Alauz'lidnan röunhasai om koumekümne nell' kilometrad päivnouzmha orhal, 40 km avtotedme vai raudtedme, keskuzpalhasai — 51 km orhal vai 62 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Dzeržinsk 12 km päivnouzmha orhal vai kaikil teil, Bogorodsk 22 km suvipäivnouzmha orhal vai 72 km avtotedme, Vorsm i Pavlovo 25 km suvhe orhal vai 85..90 km avtotedme, Gorbatov 13 km suvipäivlaskmha orhal vai 117 km avtotedme, Gorohovec (Vladimiran agj) 25 km päivlaskmha orhal, 40 km avtotedme vai raudtedme.

## Tobmuz
Volodarsk oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind oli 88,64 km². Se om kätud ümbrikon territorialižeks palakundaks vn 2022 semendkuspäi.

Jäl'gmäine lidnankundan pämez' (Duman ezimez') oli Igor' Krivonogov, radoi vll 2010−2022, koli vn 2023 uhokus. Lidnankundan Administracijan jäl'gmäine pämez' om Vladimir Kočemajev (keväz'ku 2016 — kezaku 2023). Se Administracii om likvidiruidud vn 2023 kezakule. Nügüd'aigan territorialižen palakundan pämez' vajehti händast.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 928 ristitud, rajonan kudendez, vn 2021 — 9 705 ristitud. Kaik 10 021 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 13 195 eläjad vl 1959.

Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Blagoveššenjan jumalanpert' om kaičenus i avaitud, se om saudud vl 1816.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 10), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton *Avangard*-sportškol. Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad sijadasoiš Dzeržinsk-lidnas.

## Galerei

Volodarsk. Town Hall.jpg|Lidnan administracijan sauvuz (2012)
Volodarsk Church at Gorky Street.jpg|Blagoveššenjan jumalanpert', vn 2006 nägu
Volodarsk. Volodarsky Mill Factory.jpg|«Volodarskii»-jauhkombinat vl 2014
Volodarsk. Yubileyny Palace of Culture.jpg|«Jubileinii»-kul'turkeskuz (vn 2014 olend)
Станция Сейма - panoramio.jpg|*Seim*-raudtestancijan ühthine nägu vl 2012


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da sen ümbrikon tobmuden sait (''volodarsk.nobl.ru''). 
* Lidnan informacine sait (''володарск.этомойгород.рф'').
Višn'

**Višn' ** ( subg. *Cerasus*) om plodpuiden i penzhiden alaheim, mülüb Rozanvuiččed-sugukundha. Lugetas läz 60 erikod.

## Ümbrikirjutand
Lehtesed sijadasoiš pit'kin urbas. Severz-se änikoid i ploduid ühtes sijaspäi. Lehtesed šingotadas ühten aigan änikoidenke vai möhemba niid. Oleskeleb viž, harvamb kuz' äniklehtest änikos. Plod om siled lumarj kertheta.

## Kazvatand da kävutand
Kazvatadas maižanduzkul'turaks Pohjoižes mapoliškos tobjimalaz. Magedan višnän mail'man satuz oli 2,25 mln tonnoid vl 2014, päkazvatajad (enamba 150 tuh. tonnoid) — Turkanma (445), AÜV (330), Iran (172). Muiktan višnän mail'man satuz oli 1,36 mln tonnoid vl 2014, päkazvatajad (enamba 50 tuh. tonnoid) — Venäma (198), Ukrain (183), Turkanma (182), Pol'šanma (176), AÜV (138), Iran (112), Serbii (94), Mad'jaranma (92).

Tehtas nenid sömproduktoid višnän ploduišpäi: keitiž, likör, südäivezi, kompot, sirop. Ližatas paštatesihe paremboičemha magud. Višnänpusad kävutase tahondan dekorativižeks formiteseks mugažo. Višn' om znamasine medenkandai kazmuz änikoičendan aigan.

## Valitud erikod
;sect. *Cerasus*
* *Prunus avium*
* *Prunus cerasus* — Järgeline višn'
* *Prunus tomentosa*, harvamb *Cerasus tomentosa* — Hobevišn'

;sect. *Laurocerasus*
* *Prunus laurocerasus*
* *Prunus padus* — Tom'

## Homaičendad
Knäginino

**Knäginino** () om Venäman lidn da lidnankund Alalidnan agjan keskuzpalan suvipäivnouzmas. Se om Knägininon rajonan administrativine keskuz (vn 1944 kül'mkuspäi).

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan M.I. Vorotinskii-ruhtinasen hengeližes kirjeižes vn 1569 uhokus kuti *Knäjinino*-žilo (). Sai makundan lidnan statusad vn 1779 28. päiväl tal'vkud, generališt planad vl 1784. Lidnan nimituz oli *Knäginin*. Anastihe lidnan statusad vl 1926 da nimitihe *Knäginino*-žiloks. Kätihe lidnanvuiččeks žiloks vl 1968. Radnikžilo sai lidnan statusad tošti vn 1998 keväz'kun 17. päiväl.

Knäginino šingotase maidtegimel i omblendfabrikan (eriližsobad vägistrukturiden täht).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, Imz-jogen oiktal randal tobjimalaz ( 91 km pitte, Suran hurapol'ne bassein), 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Knägink-jogi () lankteb Imzha oiktalpäi.

Matkad Volghasai (Čeboksaran vezivaradim) om koumekümne kilometrad pohjoižhe, Alauz'lidnan keskuzpalhasai om 85 km lodeheze orhal vai 105 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Sergač (raudtestancii) 43 km suvipäivnouzmha orhal vai 45 km avtotedme, Perevoz (raudtestancii) 39 km suvipäivlaskmha orhal vai 50 km avtotedme, i Liskovo 23 km pohjoižhe orhal vai 27 km avtotedme.

Gorškovo-külä (273 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Knägininon ližaks. Lidnankundan pind — 10,95 km².

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 708 ristitud, lidnankundan — 6 964 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 lidnan — 6 447 ristitud. Vl 2017 kaik 7 062 eläjad oli lidnas i 7 335 eläjad kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 6 700 eläjad vl 1856, läz 7 tuhad eläjid vll 1996−2017 (7 092 ristitud vl 2016).

Rahvahad (2010): venälaižed — 94,2 %, čuvašalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 4,5 %.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..4), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), muzikškol, lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkund om Alalidnan valdkundaline inženeriž-ekonomine universitet (lüh. Knägininon universitet), sen nell' institutad kudespäi sijadasoiš Knäginino-lidnas. Ülä- i keskopendusen programad mändas universitetas, kaik om läz 4,3 tuhad üläopenikoid.

## Galerei

Nizhny Novgorod Economical Engineering Institute.jpg|Alalidnan valdkundaline inženeriž-ekonomine universitet vl 2010
Uspenskaya Church.jpg|Jumalanmaman Emäganpäivän jumalanpert', vn 2010 nägu
Sewing Factory in Knyaginino.jpg|Knägininon omblendfabrik vl 2015
Near Town Palace of Culture.jpg|Lidnan kul'turkeskuz (2010)
Town Bus Station.jpg|Knägininon avtostancii vl 2010


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan lehtpoled rajonan oficialižel ''admknyaginino.ru''-saital.
Ret'khein

**Ret'khein ** () om Kapustižed-sugukundan heim. Kogoneb läz 22 erikospäi, mülütab kaks'voččid i äivoččid heinäsižid kazmusid.

## Leviganduz
Erikoiden augotižlibundan tahod oma Evropas, Azijas, Pohjoižamerikas. Om invazivižeks kazmuseks Avstralijas (kaks' erikod). *Barbarea verna*-erik om ottud kul'turha Anglijas 17. voz'sadal kuti heinän purde salatoihe.

## Ümbrikirjutand
Kazmusen lehtesed oma muzavihandad. Änikod oma pakuižed nellänke äniklehtesenke. Änikused oma tophanvuiččed, kogotas äi änikoid tobjimalaz. Änikod kändasoiš pauguikš semnidenke küpsnemižes.

Ret'kheiniš om glikozidoiden erazvuiččid toižendoid. Erased erikod mülütadas saponinoid, ka ned oma travijad gavedile.

## Valitud erikod
* *Barbarea alpicola* — Al'pine ret'khein
* *Barbarea americana* — Amerikaine ret'khein
* *Barbarea balcana* — Balkanine ret'khein
* *Barbarea sicula* — Siciline ret'khein
* *Barbarea taiwaniana* — Taivanine ret'khein
* *Barbarea vulgaris* — Järgeline ret'khein, tipine erik

## Kacu mugažo
* Ret'k

## Homaičendad
Kiparis

**Kiparis** () om Kiparisaižed-sugukundan heim. Mülütab igähižvihandoid puid i penzhid. Tetas 14..25 erikod heimos, niiden enambuz om pen' izoliruidud.

Heimon kazmused oma levitadud Pohjoižen mapoliškon subtropižes i tropižes vöiš: Keskmeren randad, Sahar, Kavkazantaguine, Gimalajad, Kitain suvi, AÜV i Meksik.

Kron om piramidanvuitte vai leved. Käbud oleskeldas mužiksugun i naižsugun, küpsnedas kahtel vodel.

Kiparisiden pumaterial om pehmed da kebn (päiči *Cupressus arizonica*-erikos), fungicidanke i insekticidanke. Ottas kävutamižhe sauvondas, laivansauvomižes, tehmaha meblid, henoid tegesid, sidä kesken jumalanpertin kaluid.

## Valitud erikod
* *Cupressus arizonica* — Arizonine kiparis. Seižui pu 21 metrhasai kortte, eläb läbi pakaižiš −20..−25 C°
* *Cupressus cashmeriana* — Kašmiran kiparis
* *Cupressus lusitanica* — Luzitanine kiparis. Pu 30..40 metrhasai kortte, kron om leved, ei navedi vilud, kuivad il'mad i mahust
* *Cupressus macrocarpa* — Järedploduine kiparis. Voib kazvatada honuzkazmuseks
* *Cupressus sempervirens* — Igähižvihand kiparis, heimon tipine erik. Kuivaiganvastaine pu 30 metrhasai kortte, voib eläda kaks' tuhad vozid
* *Cupressus vietnamensis* — Vjetnaman kiparis

## Homaičendad
Geran'

**Geran' ** () om Geranižed-sugukundan heim. Kaik tetas 380..430 erikod heimos, sidä kesken läz 40 erikod voib vastata Venämas. Heim mülütab üks'voččid, kaks'voččid i äivoččid heinäsižid kazmusid da pol'penzhid.

Ühtenzoittas erikoid 18 sekcijha, niišpäi nell' oma *Erodioidea*-alaheimos i 14 sekcijad *Geranium*-alaheimos. Tipižed erikod oma Mecgeran' (*Geranium sylvaticum*) i Nitgeran' (*Geranium pratense*). Vedihe kul'turha Evropas 17. voz'sadal, om levitadud mecerikoiden-ki sortuid.

## Ümbrikirjutand
Heimon nimituz libub grekan kelen *geranion* (*geranios*) sanaspäi «kur'g», sikš miše kazmusen plodud oma kur'gen n'okun pojavad.

Lehtesed kazdas varzil, ned oma pehmdad karvakahad tobjimalaz. Üks'..koume änikod vardel, viž äniklehtest. Änik oleleb vauktan, purpurižen, sinižen vai ruskedsinižen mujun. Geran' änikoičeb 20..45 päiväd. Äikerdoičese semnil i vegetativižikš. Ištutadas sortuid vezoil.

## Valitud erikod
* *Geranium himalayense* — Gimalajine geran'
* *Geranium macrorhizum* — Järedjurine geran'
* *Geranium palustre* — Sogeran'
* *Geranium pratense* — Nitgeran'
* *Geranium sylvaticum* — Mecgeran'

## Kacu mugažo
* Kur'genn'ok

## Homaičendad
Perevoz (Alalidnan agj)

**Perevoz** () om Venäman lidn Alalidnan agjan suvipalas. Se om Perevozan lidnümbrikon (edel vn 2017 kezakud — rajonan) administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1593 kuti külä traktan ehtatusenno. Toine nimituz oli *Pjanskii Perevoz*. Kändihe žiloks 1630-nzil vozil pühäpertin sauvondan jäl'ghe. Sai makundan lidnan statusad vl 1779, tehtihe muite lidnaks vspäi 1798. Vll 1913−1914 «Arzamas — Šihrani»-raudtekeskust läbiti lidnad, *Perevozskai*-stancii () radab. Kätihe lidnad žiloks vn 1917 jäl'ghe. Radnikžilo vspäi 1962. Žilo sai lidnan statusad tošti vn 2001 uhokus.

Perevoz šingotase valdkundaližil holitišil, hebonfermal, asfal'ttegimel i uzil järedoil villänpurnuil (vspäi 2021, villän 130 tuhazesai tonnoid). Kombisötken tegim, leibtegim i omblendfabrik ei ole rados.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalas, Pjan-jogen keskjoksmusen oiktal randal ( 436 km pitte, Suran hurapol'ne bassein), 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om kos'kid joges.

Matkad Alauz'lidnhasai om kahesakümne kahesa kilometrad lodeheze-pohjoižhe orhal, 113 km avtotedme vai 175 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Knäginino 39 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 50 km avtotedme, Sergač 59 km päivnouzmha orhal, 73 km avtotedme vai 64 km raudtedme, i Arzamas 50 km suvipäivlaskmha orhal, 58 km avtotel vai raudtel.

## Tobmuz
Čergat'-külä (199 rist. vl 2017) mülüi lidnankundha edel sen tühjitust vl 2017. Lidnankundan pind oli 6,63 km².

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 201 ristitud, lidnümbrikon viž ühesandest, vn 2021 — 8 999 ristitud. Kaik 8 928 eläjad oli lidnas vl 2017. Lidnan ristitišt om läz 9 tuhad eläjid vspäi 2000, kaikiš suremb oli 9 386 ristitud vl 2002.

Rahvahad (2010): venälaižed — 94,8 %, jezidad — 2,2 %, toižed rahvahad — 3,0 %.

Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman katken jumalanpert' (letihe vl 1816) om väges lidnas.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), korrekcine škol-internat, lapsiden da norišton keskuz (sportühtelmasenke), čomamahtoiden škol. Perevozan sauvondkolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Perevoz. District Police Station & Prosecuting Magistracy.jpg|Ümbrikon policijan palakund i rajonan käskuzkundan sauvuz (2012)
Perevoz. Near Pokrovskaya Church.jpg|Jumalanmaman katken jumalanpert', vn 2012 nägu
Perevoz. Town Civil Engineering College.jpg|Sauvondkolledž vl 2012
Perevoz. Town Sports centre.jpg|Fizkul'turan da tervehtamižen «Čaika»-kompleks (vspäi 2008)
Perevoz. Railroad Station.jpg|*Perevozskai*-raudtestancijan sauvuz vl 2012


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Perevozan lidnümbrikon oficialine sait (''perevoz.nobl.ru'') i sen vanh versii (''pvzrayon.ru'', om täuttud vn 2024 kezakuhusai).
Cikorii

**Cikorii** () vai **Järgeline cikorii**, om äivozne (meckazmuz) vai kaks'vozne (kul'turaks) heinäsine kazmuz. Mülüb Puzuänikoižed-sugukundan Cikorii-heimho, sen tipine erik.

## Leviganduz
Kazvab Evrazijan venos i tropižes vöiš, Afrikan pohjoižes. Om invazivižeks erikoks Afrikan suves, Amerikas, Avstralijas, Udes Zelandijas.

Putub vastha nituil, mecpallištoil, heinäsižil pautkil, paksus kuti rujohein pidust' teid, pustolänil i pöudoil.

## Ümbrikirjutand
Seikh om püštoiged 15..150 sm pitte. Jur' om pit'k värtmenvuitte.

Änikused avaitas vaiše aigaližil časuil i pil'višton aigan. Äniklehtesed oleldas vauktan, sinivauvhan vai ruskedvauvhan mujun ližamujuil.

## Kävutand
Ottas cikorijan jauhotud jurid kofen vajehtimeks, sen mönd söndtavaraks om lasktud.

Medenkandai kazmuz. Kävutadas zelläks.

## Galerei

Cichorium endiva.jpg|Lehtesed
Wegwarte Cichorium intybus.jpg|Butonad da änikod
Witlof en wortel.jpg|Jured
Dried chicory root.jpg|Kuivatud čaptud jur'


## Homaičendad
Podsolnušnik

**Podsolnušnik** vai **Üks'vozne podsolnušnik ** () om heinäsine kazmuz. Mülüb Puzuänikoižed-sugukundan Podsolnušnik-heimho, sen tipine erik.

## Leviganduz
Kazmuz libub nügüdläižen Meksikan suven tahondaspäi. Indejalaižed kul'tiviruihe podsolnušnikad kaks' tuhad vozid tagaz. Kazvatadas avaros mail'madme maižanduzkul'turaks-voikazmuseks tobjimalaz, samha semnid pühäsižen voin tehmižen täht.

## Ümbrikirjutand
Värtmenvuitte jurišt ličeb kaks'..koume metrad süvüdehesai. Podsolnušnikan seikh om püštoiged vidhe metrhasai kortte (voisortuil 0,6..2,5 m). Änikusen diametr sase 30..50 sm, siš om kahthe tuhazesai änikoid (sid' semnid) pakuižen, ruskedpakuižen vai ruskedsinižen mujun.

Kazmuz käraudab änikust i norid lehtesid päiväižele kaiken päivän aigan. Küpsnendan jäl'ghe podsolnušnik om käroutud päivnouzmha.

## Kazvatand
Mail'man satuz oli 41,4 mln tonnoid vl 2014. Järedad kazvatajad (2016, enamba 5 mln tonnoid): Ukrain (13,6) i Venäma (11). Ortodoksižen hristanuskondan pühäd i NSTÜ:n selekcijan satused abutiba pühävoin da sen kazmusen populärižusele neniš maiš.

## Homaičendad
Kukoinharj

**Kukoinharj** () om äivozne heinäsine kazmuz. Se om Kukoinharj-heimon tipine erik, mülüb Vesnuhheinižed-sugukundha.

## Ümbrikirjutand
Kazmuz libub Evropan päivlaskmaspäi i keskusespäi. Putub vastha Evropadme. Kazvab pol'tošt metrhasai kortte. Kaikuččel vodel kukoinharjan jurišton mugul kazvab udeks, muloine koleb.

Änikod oma muzasinižed, dekorativižed änikod oleldas vauktad i ruskedvauvhad mugažo. Učubrasad pölüstoittas kazmust, kukoinharj travib läz kaikid toižid gavedid. Änikoičeb kezakus-elokus.

## Kävutand
Kaik kazmuz om morim, jured i semned oma toksižed lujas. Simptomad ozutadas ühtes časus, tehtas südäikohtun läbipezendad. Ei sa kävutada irdpolespäi-ki. Kazvatadas venon vönen saduiš.

## Alaerikod
Lugetas ühesa alaerikod:
* *Aconitum napellus* subsp. *napellus*
* *A. n.* subsp. *corsicum*
* *A. n.* subsp. *firmum*
* *A. n.* subsp. *fissurae*
* *A. n.* subsp. *hians*
* *A. n.* subsp. *lusitanicum*
* *A. n.* subsp. *superbum*
* *A. n.* subsp. *tauricum*
* *A. n.* subsp. *vulgare*

## Homaičendad
Powerwolf

**Powerwolf** om germanijalaine metalgrupp, kudamb edestab muzikad pauer metal i hevi-metal-stiliš. Gruppan aluz om pandud Saarbrükken-lidnha vl 2003.

Muzikgrupp höksib satanizmad i katolišt uskondad mugoižiš pajoiš kut «Panic in the Pentagram» i «Coleus Sanctus». Nimitab ičtaze religijan kaclijoil, ei ole borcujil sen hüvüdhe näht.

## Mülükund
* Attila Dorn — pävokal
* Met'ju Greivol'f (*Matthew Greywolf*) — gitar
* Čarl'z Greivol'f (*Charles Greywolf*) — gitar, basgitar
* Fal'k Marija Šlegel (*Falk Maria Schlegel*) — koskimsoitod
* Roel van Helden — bangsoitod

## Diskografii
* *Return in Bloodred* (2005, Pördumine muzarusttas)
* *Lupus Dei* (2007, Jumalan händikaz)
* *Bible of the Beast* (2009, Živatan Biblii)
* *Blood of the Saints* (2011, Pühämehiden veri)
* *Preachers of the Night* (2013, Ön pühäpaginikad)
* *Blessed & Possessed* (2015, Prostitadud da meletomad)
* *The Sacrament of Sin* (2018, Grähkan peitol'ne azj)
* *Metallum Nostrum* (2019, Meiden metal)
* *Call of the Wild* (2021, Londusen kucund)
* *Interludium* (2023, Interlüdii)
* *Wake Up the Wicked* (2024, Nouze pahoid mehid)

## Singlad
* *Sanctified with Dynamite* (2011, Pühästadud dinamital)
* *We Drink Your Blood* (2011, Jom teiden vert)
* *Amen & Attack* (2013, Amin' i Atak)
* *Army of the Night* (2015, Ön armii)
* *Armata Strigoi* (2015)
* *Demons Are a Girl's Best Friend* (2018, Demonad oma neiččiden parahimad sebranikad)
* *Fire & Forgive* (2018, Leskuz i prostind)
* *Incense & Iron* (2018, Ladan i raud)
* *Kiss of the Cobra King* (2019, Kunigazližen kobrakün čoksuine)
* *Werewolves of Armenia* (2020, Armenijan kondinahkačud)	
* *Sanctified with Dynamite* (live, 2020, Pühästadud dinamital)
* *Beast of Gévaudan* (2021)
* *Dancing with the Dead* (2021, Kargaiten kolijanke)
* *Sainted by the Storm* (2022, Pühästadud torokal)
* *My Will Be Done* (2022, Linneb tehtud minun valdan mödhe)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Gruppan oficialine sait (''powerwolf.net'').