open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Osmii

**Osmii** (*Os* — *osmium* latinan kelel) om seičemekümne kudenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahesandes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan laptalagruppas, VIIIB), tabluden kudendes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om harv londuses, pala Mankores — viž grammad tonnas. Ei voi löuta sidä joudjas olendas, no putub londuseližes ühthesuladuses iridijanke nevjanskit- i sisertskit-mineraloiš (kaimdas ičesündijad platinad päpaloin), se ühthesuladuz mülütab osmijan 10..50 %. Anglijalaine Smitson Tennant-himik avaiži osmijan vl 1804. Nimi libub -sanaspäi *osme* «haju», sikš ku osmijan-iridijan muglühthesuladusen segoitand vedes vai muiktuses veb haižujan osmijan tetrahapandusen sädamižhe.

Osmijal ei ole ičenašt biologišt rolid. Osmijan ülembaine hapanduz (OsO4) om toksine lujas.

## Fizižed ičendad

Osmii om hudr hoštai hobedaižtaivazma päličmänendmetall. Metalline osmii andase mehanižele ümbriradmižele hondoin lujas. Om paramagnetikaks.

Atommass — 190,23. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 22,587 g/sm³ (kaikiš korktemb elementarižiden substancijoiden keskes). Suladandlämuz — 3306 K (3033 C°). Kehundlämuz — 5285 K (5012 C°).

Londuseline osmii mülütab seičemed izotopad, niišpäi viž stabilišt i kaks' vähäradioaktivišt: 184Os (0,02 %, T½=3 × 1013 vot, kändase vol'framaks-180 α-čihodamižen kal't), 186Os (1,59 %, pol'čihodamižen pord — 2 × 1015 vot, kändase vol'framaks-182 α-čihodamižen kal't), 187Os (1,96 %), 188Os (13,24 %), 189Os (16,15 %), 190Os (26,26 %), 192Os (40,78 %). Tetas 30 ratud radioaktivišt izotopad 161..183, 185, 191, 193..197 atommassanke, i ühesa izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad oma 194Os-izotop kuz' vot pol'čihodamižen pordonke, 185Os (T½=93,6 päivest) i osmii-191 (15,4 päivest). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 191mOs (T½=13,1 časud), 183mOs (10 časud) i 189mOs (5,81 časud). Izotopad čihotas α- (izotopad 161, 162, 184, 186), α- i β-čihodamižen (izotopad 163..174) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš renijaks, jüžmakombad iridijaks, izotopad 163..174 — renijaks i vol'framaks, izotopad 161, 162, 184 i 186 — vol'framaks.

## Himižed ičendad
Muigotandmärad: −2, −1, 0, +1, +2, +3, +4, +5, +6, +7, +8. Kaikiš enamba levitadud oma +2, +3, +4 i +8.

Osmijan tuhk lämbitamižes reagiruib nenidenke substancijoidenke: hapanik, galogenad, rikin purud, selen, tellur, fosfor, azot- i rikmuiktused. Kompaktižel osmijal ei ole reakcijoid ni muglidenke, ni muiktusidenke, no sulatud muglidenke sädab segoitajid vedes osmatoid.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe osmijad metallurgijas, elektrotehnikas da elektronikas. Tegihe osram-ühthesuladust (osmii vol'framanke) lampoiden kalindnitiden täht. Osmii om hüvä katalizator mugažo.

Kaikiš järedamb löudmižsija om Suviafrikan Tazovaldkundas (Bušvel'd), znamasižed löudmižsijad sijadasoiš Venämas, AÜV:oiš, Kanadas i Kolumbijas. Osmijan puhthiden londuseližiden izotopoiden samine om jüged azj. Oz., Kazahstan eksportiruib puhtast osmijad-187.

## Irdkosketused
* Osmii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz osmijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Palladii

**Palladii** (*Pd* — *palladium* latinan kelel) om nell'kümne kudenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan laptalagruppas, VIIIB), tabluden videndes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om harv londuses lujas, pala Man kores om 10−8. Voib löuta sidä joudjas olendas — allopalladijaks. Anglijalaine Uil'jam Haid Uollaston-himik avaiži palladijan vl 1803. Om nimitadud Pävönen 2 Pallas-asteroidan mödhe (avaitihe vl 1802). Nimitihe asteroidad Amuižen Grekanman mifologijan Pallada-personažan mödhe ( *Pallas*). Lugetihe, ku jumalnaižen puine kuvapatshaine (*palladuim*) om olmas miččel-se sijal, ka se om murendamatoi.

Palladii om platinan gruppan hüväsuguine metall. Sadas nikelin, hobedan i vas'ken sul'fidkivendoiden ümbriradmiženke.

## Fizižed ičendad

Palladii om tagokaz plastine hobedaižvauged päličmänendmetall, paramagnetik. Ei voi segoitada sidä vedhe. Kogoneb vezinikad ičeze 900 mülühüsai. Kristalline segluz om tahkkeskustoittud kubanvuitte.

Atommass — 106,42. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 12,02 g/sm³. Suladandlämuz — 1828,05 K (1554,9 C°). Kehundlämuz — 3236 K (2963 C°).

Londuseline palladii kogoneb kudes stabiližes izotopaspäi: 102Pd (1,00 %), 104Pd (11,14 %), 105Pd (22,33 %), 106Pd (27,33 %), 108Pd (26,46 %) i 110Pd (11,72 %). Sen ližaks tetas 29 ratud radioaktivišt izotopad 91..101, 103, 107, 109..124 atommassanke i 13 izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 107Pd 6,5 mln vozid pol'čihodamižen pordonke, 103Pd-izotop (T½=17 päivest) i palladii-100 (3,6 päivest). Kaik radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't, kändasoiš rodijaks vai hobedaks.

## Himižed ičendad
Palladii om kaikiš aktivižemb himižikš platinanvuiččiš metalloišpäi. Ei ole reakcijad nenidenke substancijoidenke: vezi, vähäkoncentriruidud muiktused, muglad, ammiakan segoitez. Reagiruib palabidenke koncentriruidud rik- i azotmuiktusidenke. Segoib koncentriruidud hlormuiktuses toižiden platinmetalloiden erineden, endištab muiktust hlorhasai:
:: 7 Pd + 16 HClO4 -> 7 Pd(ClO4)2 + Cl2 + 8 H2O
(kaik toižed platinmetallad endištadas hlorad +5-muigotandmärhasai).

Voib segoida metallad azot- i solmuiktuses anodan abul:
:: Pd + 4 HNO3 -> Pd(NO3)2 + 2 NO2 ^ + 2 H2O
:: Pd + 2 HCl + Cl2 -> H2[PdCl4]
:: Pd + 2 HCl + 2 Cl2 -> H2[PdCl6]

Honuzližel lämudel palladii reagiruib carinvodkanke, nepsoidenke hloranke i bromanke. Lämbitamižes om reakcijoid nenidenke elementoidenke: ftor, rik, selen, tellur, arsen, ola. Muigotub ühthesuladamižes kalijan gidrosul'fatanke KHSO4, reagiruib sulatud natrijan peroksidanke.

Metall seižub lämbitusen aigan il'mas läz 300 Cel'sijan gradushasai i korktemb mi 850 C° lämudel. Keskustal 300..850 C° palladijan hapanduz (II) PdO sädase metallan pindal, se kerteh hajeneb edesižes lämbitamižes.

## Kävutand
Palladii om hüvä katalizator. Kävutadas puhtastamha vezinikad.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Palladii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz palladijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Paskač

**(Kodi)paskač** vai **(Kodi)pasklind** (latinan kelel: *Passer domesticus*), mugažo **hereč** paginoiš, om lujas levitadud erik todesižiden pasklinduiden heimos (*Passer*), pasklinduiden sugukundas (*[[Passeridae]]*) da pasklindunvuiččiden heimkundas (*Passeriformes*). Se om üks' tetabiš linduišpäi, kudambad elädas ristitun kodin rindal, i kudambid tunttas hüvin meiden tahoiš irdpol'žen nägun da harakterižen änen mödhe.

## Levigandmižavaruz
Ende kodipasklindun areal oli röunanus Pohjoižel Evrazijal. Paskačud elädas nügüd' Evropas da Azijas (päiči Arktikas, Azijan pohjoižpäivnouzmpol'žid, keskuz- da suvipäivnouzmpol'žid rajonid), i mugažo Pohjoižes da Päivnouzmpol'žes Afrikas, Senegalas, Penes Azijas, Arabijan pol'sarel da Javan sarel.

20. voz'sadan augotišespäi ristitud oma tonuded paskačuid erazvuiččihe valdkundoihe (Afrikan suvehe, Avstralijaha, Udhe Zelandijha, Pohjoiž- da Suviamerikha), kudambas nened linduižed elädas nügüd'.

## Irdpol'ne nägu
Täuz'kaznuden hibjan piduz om 14:späi 18:hesai santimetrad, veduz oleskeleb 21:späi 37:hesai grammad, suugiden maihutuzkeskust sase 22:späi 27:hesai santimetrad. Emäč om burhahk, sel'g om burakaz pitkähkoiden muzoiden kirjaviden läipidenke, sil'män päl om loštakaz vauvaz kulm, n'ok om pakuižbur. Ižačul hibjan alapala om vauvhamb, ani hahk, üläh om loštakaz. Tuhkhahk šapkaine om päl, modpolišk om vauvaz hahk, must šoid mäneb sil'män al, om mustoid läipid kurkul da rindhal. N'ok om must, jaugad oma burahkod. Än' — čirkinehen erazvuiččed toižendad.

## Elonmahtuz
 
Erazvuiččed sömjändused ližadasoiš gavedile da kazmusiden semnile sötamha paskačuid. Parad formiruišoiš tal'ven lopuks, sil aigal paskačuiden keskes om eläbzoitust, ižačud čirkaba komedas, kimiba, toratas. Pezoitelesoiš erazvuiččiš peitsijiš, tobjimalaz puižiden da kivižiden sauvotusiden pal'huziš, murdoiden kogoiš, kodiš, uruiš, päskhaižiden pezoiš. Paskačud tehtas kogonaižid pezoiden žiloid. Ezmäine nor' pol'v sünduse (lähteb munišpäi) sulakuspäi, poigmine lopiše elokus, sezonas par ehtib kazvatada 2..3 pezakundad. Lindunpoigaižed södas tobjimalaz erazvuiččid sel'grodatomid. Paskačud voidas eläda 13:he vodhesai.

## Kacu mugažo
* Rugižpaskač

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Venäman sel'grodaižed živatad: Paskač ''sevin.ru''-saital.
Paster Lui

**Lui Paster** ( [lwi pastœʁ]; sünd. 27. tal'vku 1822, Dol', Jur-departament, Francii — kol. 28. sügüz'ku 1895, Vil'növ-l'Etan läz Parižad, Francii) — francijalaine mikrobiolog da himik, Francijan tedoakademijan ühtnii (1881).

Paster ozuti nozoluziden kävundan i äjiden läžundoiden mikrobiologižen olmusen. Hän oli mikrobiologijan da immunologijan ühteks alusenpanijoišpäi, pani vakcinacijan alusid i sädi ezmäižid vakcinoid antraksad, pasterellözad i vedenpöl'gästuzläžundad vaste. Hänen töd kristalliden sauvuses da polärizacijan näguses paniba stereohimijan alusid. 

Tedomehen kaclendtegod ozutiba mugažo, miše meiden aigan elon ičesündundad ei voi olda. Pasteran nimi om jalos tutab sikš, miše hänen nimel om nimitadud pasterizacijan process.

## Biografii
Mez' oli sündnu nahknikan kanzha. Sai erazvuiččid opendusid, sen paloin hänel oli čomamahtoižid mahtusid. Paster valiči tedomehen kar'jerad, avaiži vinmuiktusen kristalliden strukturad i kändihe fizikan professoraks 26-voččel. Vhesai 1867 radoi Dižonan liceiš i Strasburgan universitetas, oli londusentedon fakul'tetan dekanan Lilliš koume vot. Vll 1867−1888 tedomez' oli fiziologižen himijan laboratorijan pämehen, oli otnus medicinan problemoihe 1870-nzil vozil personaližen draman tagut (koume last koliba hädaspäi), ühtni Nacionaližhe medicinižhe akademijha vspäi 1873.

Vl 1868 Bonnan universitet andoi mehele medicinan doktoran arvod *honoris causa*, no hän pučihe sišpäi Franciž-Prussižen sodan tagut vl 1871. Vl 1888 tedomez' sabusti metod avaita Parižas Pasteran institutad. Sen direktoran hän radoi-ki surmhasai, siš om mahapandud-ki.

## Homaičendad
Paltog

**Paltog** () om külä Vologdan agjan Vitegran rajonas. Se mülüb Šuštan küläkundha, oli Kazakovon küläkundan administrativižeks keskuseks vn 2016 kül'mkuhusai.

## Istorii
Eländpunkt om sätud vn 2001 27. päiväl kezakud 14 külän ühtenzoitusel, sidä kesken mülüti administrativišt Kazakovo-keskust.

## Geografijan andmused
Külä sijadase rajonan keskuzpalan päivlaskmas, «Vitegr — Šušt»-avtotekeskustal (R37), Änižen kanalan randal. Megran sel'gan pohjoine agj om küläs.

Matkad küläkundan Megr-keskushesai om kaks'kümne kilometrad suvipäivlaskmha, Vitegr-rajonkeskushesai om 17 km päivnouzmha avtotedme. Lähembaine eländpunkt om Kürševo nelläs kilometras lodeheze Änižen randal.

## Eläjad
Vl 2006 külän eläjiden lugu oli 296 ristitud. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän ristitišt oli 261 eläjad.

Kaks' ortodoksižen hristanuskondan jumalanpertid sijadasoiš Paltogan territorijal: Sündunnägundan jumalanpert' (vspäi 1733, om udessaudud vodele 2019) i kivine Jumalanmaman «Znam»-jumalaižen pühäpert' (om saudud vl 1810, ei ole väges).

Eländpunktas om nenid aluzkundoid: škol, kirjišt, kul'turkodi, počt i kaks' torguinsijad.

## Tetabad sündnuded

* Tat'jana Sepsäkova (1927−1981) — NSTÜ:n rahvahaline opendai.

## Homaičendad
Katesemnižed

**Änikkazmused** vai **Katesemnižed** (, vai *Angiospermae*) — ülembaižiden kazmusiden palakund. Niiden kazmusiden eriližuz om änik — suguäikerdoičendan elim. Völ üks' änikkazmusiden tunduz — kahtejitte sugutand. 

*The Plant List*-andmuzbaz (versii 1.1, 2013. voz') mülütab 304 419 änikkazmusiden erikod *Accepted*-statusanke («vahvištadud»), kaik om 352 tuhad erikoid palakundas. Mülüdas vahvištadud erikoid 405 sugukundha i 14 559 heimho.

Katesemnižed da avoinsemnižed kazmused mülüdas ühtes semnižiden kazmusiden gruppha (*Spermatophytae*). Katesemnižiden ezitatad erigoičiba avoinsemnižišpäi 245..202 mln vozid tagaz, evolücii sünduti ezmäižid änikoid läz 140..130 mln vozid tagaz.

## Klassifikacii
### Klass Kaksidülehtesižed
Neciš klassas (*[[Magnoliopsida]]*, vai *[[Dicotyledones]]*) om ümbrikirjutadud 6 alaklassad, 128 kundad, 418 sugukundad, läz 10 000 heimoid i läz 190 000 kazmusiden erikoid.

Alaklassad:
* Alaklass 1. Magnoliidad (*[[Magnoliidae]]*)
* Alaklass 2. Hamamelididad (*[[Hamamelididae]]*)
* Alaklass 3. Kariofillidad (*[[Caryophyllidae]]*)
* Alaklass 4. Dilleniidad (*[[Dilleniidae]]*)
* Alaklass 5. Rozidad (*[[Rosidae]]*)
* Alaklass 6. Asteridad (*[[Asteridae]]*)

### Klass Üksidülehtesižed
Neciš klassas (*[[Liliopsida]]*, vai *[[Monocotyledones]]*) om ümbrikirjutadud 5 alaklassad, 37 kundad, läz 120 sugukundoid, enamb 3 000 heimoid da enamb 60 000 erikoid.

Alaklassad:
* Alaklass 1. Alismatidad (*[[Alismatidae]]*)
* Alaklass 2. Liliidad (*[[Liliidae]]*)
* Alaklass 3. Kommelinidad (*[[Commelinidae]]*)
* Alaklass 4. Arecidad (*[[Arecidae]]*)
* Alaklass 5. Zingiberidad (*[[Zingiberidae]]*)

## Homaičendad
Petropavlovsk

**Petropavlovsk** (, ) om Kazahstanan lidn valdkundan pohjoižes. Se om Pohjoižkazahstanan agjan administrativižeks keskuzpseks (vspäi 1936) da palaks. 

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1752 kuti *Ph. Petran lidnuz*. Sai lidnan statusad vl 1807, nimitihe nügüdläižikš da mülütihe Tobol'skan gubernijha. Vll 1919−1921 Petropavlovsk mülüi Venäman NFST:n Omskan gubernijha. Vspäi 1921 lidn om Kazahstanan palaks.

Petropavlovsk šingotase jüžmakon mašinansauvomižen järedal tegimel (burauduzmašiništ kivivoin samižele, instrument raudteiden kohendusen täht), raudten pol'vagonoiden tehmižel, mašinansauvomižen toižil edheotandoil (mareiguiden kivivoipompad, ladimed i mašiništ raudteiden täht), sauvondmaterialiden pästandal (ühthekeittud metalltorved, metalližkonstrukcijad), sömtegimišt (likörvodkan tegim).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Išim-jogen oiktal randal (, Irtišan hura ližajogi), 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om mecoid da penid järvid ezilidnas. Matkad Astanhasai om 428 km suvhe.

Klimat om terav kontinentaline kuivahk. Voden keskmäine lämuz om +2,3 C°. Ekstremumad oma −48 C° (viluku) i +40,5 C° (kezaku, heinku). Kezaaigan minimum om −4 C° (eloku), tal'ven maksimum om +6,7 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus vaiše. Paneb sadegid 379 mm vodes, enamba heinkus (66 mm) i elokus (47 mm), vähemba vilukus-sulakus (16..22 mm kus). Lumikatken korktuz sase 40..50 sm tal'ven aigan.

## Tobmuz
Petropavlovskan pind oli 221 km² vn 2018 kül'mkuhusai, sid' mülütihe alištunuzid lidnan akimatale koumed žilod arni lidnha.

Lidnan pämez' om akim. Edeližed lidnan pämehed oma Ruslan Anbaev (eloku 2022 — kezaku 2023), Bulat Žumabekov (sulaku 2019 — kezaku 2022), Marat Tasmaganbetov (reduku 2014 — keväz'ku 2019).

## Eläjad
Vn 2012 Kazahstanan rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 205 tuh. eläjid. Vl 2017 lidnan eläjiden lugu oli 216 406 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 247 400 eläjad vl 1991.

Rahvahad (enamba 1 % vl 2014, ozutadud rahvahudenke): venänikad — 63,7 %, kazahlaižed — 25,9 %, totarlaižed — 3,2 %, ukrainalaižed — 2,2 %, saksalaižed — 1,7 %, toižed rahvahad — 3,3 %.

Rahvahad (enamba 1 % vl 2023): venänikad — 53,7 %, kazahlaižed — 33,3 %, ukrainalaižed — 3,3 %, totarlaižed — 3,1 %, saksalaižed — 2,5 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 4,1 %.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma 43 päivkodid i 38 keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma 13 kolledžad i viž üläopendusen aluzkundad. Znamasine om Pohjoižkazahstanan valdkundaline universitet Manaš Kozibajevan nimed (alusenpanend 1937 kut opendajiden institut, reorganizacii 1994), kaik kuz' tuhad üläopenikoid satas tedoid sen kahesal fakul'tetal.

## Transport
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas. Vll 1971−2014 trolleibussistem oli mugažo. Vl 1896 saudihe Transsib-raudted ühtennimiženke stancijanke läz lidnad. Päličmänendtaho Venäman röunal sijadase 40 km pohjoižhe.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Petropavlovsk-lidnan akimat ''gov.kz''-saital.
Pifagoran teorem

**Pifagoran teorem** om üks' Evklidan geometrijan alusenpanijoiš teoremišpäi. Teoremal om 367 erazvuittušt todestamišt. Teoreman algebraline formuliruind:

Ku mö virgadam gipotenuzan pidusen kut c, katetoiden pidused kut a da b, ka mö sam tazostusen:

Pifagoran teorem sai sen nimen amuižgrekižen Pifagor-matematikantedomehen mödhe, kudamb oli avainu da todestanu teoreman.

Egiptalaižed da vavilonalaižed kävutiba Pifagoran teoreman toižendad völ 2000 vozil e.m.e.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Sait Pifagoran teoreman polhe (''th-pif.narod.ru'').
Pihl'

**Pihl' ** () om puiden heim, mülütadas Rozanvuiččed (*Rosaceae*)-sugukundha, sen Jablokanvuiččed-tribha (pol'vhe).

## Ümbrikirjutand
Kazdas erižpuil (pukazmusil) i pihlikoil (pihl'žomil). Pihl' om lujas pakaižvastaine kazmuz. Kazvab jügedoil-ki sijil: vällil mahusil, tahoil gruntveden korktanke tazopindanke.

Plod om jablokanvuitte henidenke semnidenke. Mülütab läz 8 % saharid, organižid muiktusid, mikroelementoid, karotinad, C- i P- vitaminoid, mugažo travii amigdalin.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe pumaterialaks i dekorativižeks kazmuseks. Kul'tiviruidas da kävutadas erasiden-se sortuiden marjoid sömhä, ümbriratas keitišeks. Voib kävutada pihläd mamkazmuseks kazvatamha aivan i grušan vezoid. Hüvä medenkandai. Rahvahanmedicin kävutab pihlän ploduid zelläks otmaha südäimehe.

## Erikod
Kaik om olmas sada da kuz' pihlän erikoid Evropan, Azijan i Pohjoižamerikan venos vönes. Heimon tipine i kaikiš paksumb erik om järgeline (evropine) pihl' (). Tedoidusiden alusel ühesa alaheimod oma kätud erigoittud heimoikš tehmaha *Sorbus*-heimod monofiletižeks. Ned heimod alištudas intensivižele londuseližele gibridizacijale. Severz'-se tarbhaižid gibridoid sätud selekcijal heimon südäimes (tetas läz kümned sortuid) i heimoiden keskes.

Valitud toižed erikod:
* *Sorbus americana* Marshall — Amerikaine pihl'
* *Sorbus cashmiriana* Hedl. — Kašmiran pihl'
* *Sorbus commixta* Hedl. — Segoitadud pihl'
* *Sorbus decora* C.K.Schneid. — Čoma pihl'
* *Sorbus discolor* (Maxim.) Maxim. — Kaks'mujuine pihl'
* *Sorbus foliolosa* (Wall.) Spach — Lehtesekaz pihl'
* *Sorbus hajastana* Gabrieljan — Ajastanine pihl'
* *Sorbus himalaica* Gabrieljan — Gimalajine pihl'
* *Sorbus insignis* (Hook.f.) Hedl. — Znamoikaz pihl'
* *Sorbus sambucifolia* (Cham. & Schltdl.) M.Roem. — Sitmarjlehtesine pihl'
* *Sorbus scopulina* Greene — Mägipihl'
* *Sorbus sitchensis* M.Roem. — Sithine pihl'
* *Sorbus subfusca* (Ledeb. ex Nordm.) Boiss. — Burahk pihl'
* *Sorbus tianschanica* Rupr. — Tän'-šanine pihl'
* *Sorbus ursina* (Wall. ex D.Don) Decne. — Kondjanpihl'

## Galerei

Sorbus sp new foliage - Flickr - peganum.jpg|Pihlän urbad
Sorbus aucuparia no.JPG|Järgeline pihl' änikoičeb Norvegijas
Sorbus-domestica.jpg|Kodipihlän (*Sorbus domestica*) udekahad plodud da lehthed
Sorbus fruit comparison.jpg|Küpsnuded plodud
Sorbus aucuparia (3998184604).jpg|Pihläčkopšud lumen al


## Kacu mugažo
* Pihllind
* Aronii

## Homaičendad
Pikasso Pablo

**Pablo Ruis Pikasso** (täuz' nimi ispanijan kelel: *Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Martyr Patricio Ruíz y Picasso*; sünd. 25. reduku 1881, Malag, Ispanii — kol. 8. sulaku 1973, Mužen, Francii) oli ispanine i francine pirdai, skul'ptor da dizainer.

Mez' om kubizman alusenpanii (Žorž Brakanke i Huan Grisanke ühtes). Vajehti rahvahanikust francižeks vl 1939. Pikasso radoi äjan kuti grafikanpirdai, teatraline pirdai i keramikan sädai. Hänen sädamine sai äi kumardelijoid i valatoiti lujas pirdandčomamahton šingotest 20. voz'sadas.

Pikasso sädi läz 20 tuhad töid ičeze elos Nügüd'aigaižen čomamahton muzejan (Nju Jork, AÜV) lugustusen mödhe.

## Valitud sädused
* «Pikador» (1889, )
* «Tedo i hüvädtegend» (1897, *Ciencia y caridad*)
* «Laps' kühkjaine kädes» (1901, *Niño con paloma*)
* «Neižne šurul» (1905, )
* «Avinjonan neiččed» (1907, *Les Demoiselles d’Avignon*)
* «Violine i vinmarj» (1912, *Violon et raisins*)
* «Uindajad manmehed» (1919, *Paysans endormis*)
* «Dora Maar kažinke» (1941, *Dora Maar au Chat*)
* «Alžiran naižed» (1954–1955, serii 15 kuvaspäi, *Les Femmes d'Algers*)

## Homaičendad


## Irdkosketused

## Edesine lugemine
* Костеневич А. «Дриада». Генезис и смысл картины Пикассо («Driada». Pikasson kuvan augotižlibund i el'genduz) // Вестник истории, литературы, искусства. Отд-ние ист.-филол. наук РАН. М.: Собрание; Наука. T. 1. 2005. Lpp. 118−131. (*ec-dejavu.ru*, venäkelel)
Pedrad (heim)

**Pedr** () om kabjmecživatoiden heim ühtennimižes sugukundaspäi.

Heimon živatad erigoitihe toižišpäi 8,7 mln vozid tagaz. Elädas Evrazijan tahondoiš.

Aigemba kaik oli kümne erikod heimos. Nügüd'aigan lugetas vaiše kaks' erikod: Hüväsuguine pedr (*Cervus elaphus*, 18 alaerikod) i Läipoikaz pedr (*Cervus nippon*, 16 alaerikod). Toižed sugukundan erikod mülüdas toižihe heimoihe genetikan tedoidusiden mödhe, hot' ned heimod oma lähižed-ki.

Äikerdoitas sezonan aigan kerdan vodes. Heimon živatoiden äikerdoičendan sistem om poligamii. Pedroiden garem mülütab severzid-se ižačuid, emäčuiden äjüt i heiden jäl'gnikoid — 1..3-voččid eričuid. Emäčuiden lugu rippub sötken olendaspäi. Emäčud borcuidas ižačhu näht surembidenke sar'videnke i laduližembanke märäidusenke.

## Homaičendad
Pil'ved

**Pil'ved** oma suspenziruidud atmosferas vezipurun koncentracijan produktad, kudambid voib nähta sil'mil taivhal Man pindaspäi i kosmosaspäi.

Pil'viden kogod oma olmas troposferas tobjimalaz, reguliruidas radiacijad Päiväižespäi i kazmuzhonuzeffektad, poletas päivän i ön lämuden köläidusid. Perlamutraižed pil'ved sädasoiš alahaižes stratosferas 15..27 km korktusil. Voib nähta hobedakahid pil'vid hämäras, ned libudas mezosferas 76..85 km korktusil.

Troposferine pil'v mülüb penikaižid tilkuižid vet da/vai jän kristalluzid (kut *pil'venelementoid*) pil'viden südäiolendha. Konz il'man lämuz om ülemb −10 C°, pil'viš om tilkuižid-pil'venelementoid, konz lämuz peneneb −10:späi −15:hesai C°, pil'vil segoitadud südäiolend om olmas jo (tilkuižed da kristallad), i konz lämuz om alemb −15 C°, — vaiše kristalluded. Ku pil'venelementad tobnetas i niiden lanktendan piguz kazvaškandeb, ka ned langetas pil'višpäi atmosferižil sadegil (lumi, vihm, ränd, ragiž i m.e.), no voidas purustuda lankten. Sadegiden naceinuz ližadab pil'višpäi segoitadud mülündan šoiduidenke. 

Pil'ved — tetab lirine mel'kuva, kudamban äjad runokirjutajad oma kävutanuded (ozutesikš, venälaižed kirjutajad Aleksandr Puškin, Gavriil Deržavin) ičeze sädusiš.

Man ližaks, pil'ved oma Päiväižen sistemas kaikil planetoil-gigantoil (Jupiter, Saturn, Uran i Neptun), Marsal, Veneral, Titanal da Tritonal. Neniden planetoiden pil'ved oma erazvuiččed augotižlibundal, ozutesikš, Veneral sanged pil'višt kogoneb rikmuiktusespäi, Titanan pil'ved tegesoiš metanan vihmoišpäi lämudel −180 С°.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Pil'viden atlas ''meteoweb.ru''-saital.
Piterin Vepsän Sebr

**Piterin Vepsän sebr** (täuz' nimi: «Piterin rahvahaliž-kul'turaline kundaline organizacii Vepsän sebr») om vepsän rahvahaline organizacii Venäman Piteriš.

Sebr om olmas vspäi 2000. Äjad vepsän rahvahan da kelen tedajad mülüdas sihe: dr. S. Miznikov, dr. V. Lapin da toižed. Kaik om läz 60 sebranikad. Pästleb «Piterin Lehtez»-bülletenid, om toižid pästandoid.

## Irdkosketused
* Piterin Vepsän sebran lehtpoled ''oocities.org''-saital.
Plank Maks

**Maks Karl Ernst Lüdvig Plank** (; sünd. 23. sulaku 1858, Kil', Germanine imperii — kol. 4. reduku 1947, Göttingen, Alasaksonii, Germanii) oli sur' germanine fizikantedomez'. Plank pani kvantižen teorijan alusid i sil ozuti fizižiden tedoidusiden pävektoran 20. voz'sadas.

Nobelän premijan fizikas laureat (1918). Tedotöd kosketadas nenid sarakoid: termodinamik, lämuzsädegoičendan teorii, kvantine teorii, relätivižusen specialine teorii, optik. Tedomez' formulirui termodinamikan kahtent augud entropijan ližadusen principan nägul. Plankan töiden rivi otab temaks tedon istorijan, metologijan i filosofijan aspektoid.

## Biografii
Maks oli sündnu Kilin universitetan oiktusen Vil'hel'm Plank (1817−1900) kanzha. Tat oli naižiš kahten kerdan, sündutihe viž last siš naimiželos, Emma Patcig (1821−1914) oli Maksan mam i libui pastoran perehespäi.

Vl 1867 tat sai jurisprudencijan professoran radnikust Münhenan universitetas, i kanz sirdi sihe. Maks openui lidnan gimnazijas, sid' Münhenan universitetas vspäi 1874. Openui kaht semestrad Berlinan universitetas 1877/1878 openduzvodel, pördui Münhenha i mäni läbi egzamenoid radmaha fizikan i matematikan opendajan. Mez' zavodi tedoradmišt vl 1878, vahvištihe hänen dissertacijad filosofijan tedodoktoran arvos siš-žo universitetas vl 1879. Kaiken elon Plank keskiti naprindoid teoretižen fizikan sferas, kacmata hänen Filipp Žolli-opendajan mel'he, miše siš tedos läz kaik om avaitud jo. Mez' tahtoi el'geta fizižen kendan südänt i ei tahtoind tehta avaidusid. Vl 1880 kändihe privatdocentaks, radoi opendajan, oli otnus tedoradmižhe, pianonvändho i al'pinizmha ühten aigan. Vll 1885−1889 Plank openzi kodimaižes Kilin universitetas. Vll 1889−1944 oli Berlinan universitetan professoran.

## Homaičendad
Platon

**Platon** (amuižgrekan kelel: *Πλάτων* [plá.tɔːn]; sünd. 428 vai 427 edel m.e., Afinad, Amuine Grekanma — kol. 347 e.m.e., sigä-žo) oli amuižgrekalaine filosof, Sokratan openik, Aristotelän opendai. Se om kaikiš amuižemb grekine filosof, kenen sädused tuliba meiden aighasai, a ei vaiše toižiden tedomehiden citatoiš.

Platon om mail'man filosofijan idealistižen čuradusen üks' alusenpanijoišpäi. Filosofan äjiš sädusiš mel' vedase, miše voib nimitada todesižeks olendaks vaiše absolütižid olijoid, kudambad jädas kaikenaigašti i joga sijas. Mugomad absolütižed tärtused nimitasoiš *eidos:ikš* (idejoikš) Platonan sädusiš.

## Homaičendad
Pohjoižamerik

**Pohjoižamerik** (, , , actek.: *Ixachitlān Mictlāmpa*) om kontinent. Se da Suviamerik mülüdas Man kuivha Amerik-palaha. Sijadase pohjoižel i päivlaskmaižel mapoliškoil.

## Ühthižed andmused
Pind lähižidenke saridenke — 24,2 millionad km². Eläjiden lugu — 565 mln (2013).

Kaik 23 valdkundad da 22 rippujad territorijad sijadasoiš Pohjoižamerikas, no niiden keskes vaiše koume oma sured: Kanad, AÜV i Meksik.

Nimitadas kontinentan eläjid da sündnuzid pohjoižamerikalaižikš.

Amerikanistik om disciplin, tedoidab AÜV:oiden (erasti Kanadan-ki) politikad, istorijad, geografijad, oiktusen da ižandusen sistemid, kundad da sen kul'turad.

## Geografii

Pohjoižamerikan sariden pind om läz 3,9 mln km², kaikiš suremb niišpäi om Grenland (2,176 mln km²). Sarištod: Kanadan Arktine sarišt, Vest-Indii (Kariban sared, Bagaman sared da tž.), Aleutan sared. Järedad pol'sared: Labrador, Aläsk, Kalifornii, Florid, Jukatan.

Kontinentan päivnouzmaižed randad lainištab Atlantine valdmeri, sen Meksikan laht da Kariban meri, suvipäivlaskmaižed da päivlaskmaižed randad — Tün' valdmeri, pohjoižed randad — Jävaldmeri. Beringan sal'm sijadase Päivnouzmaižen Azijan i Pohjoižamerikan keskes. Panaman röun Kolumbijanke lugetas röunaks Suviamerikanke.

Nened joged oma Pohjoižamerikan znamasižed: Mississipi Missuri-ližajogenke, Makkenzi, Jukon, Ph. Lavrentijan jogi, Rio-Grande, Saskačevan, Arkanzas, Kolumbii, Kolorado i Ogajo. Järedad järved oma Sured järved (Üläjärv, Erinjärv, Guronjärv, Mičiganjärv i Ontarionjärv), Sur' Kondjanjärv, Sur' Orjanjärv, Sur' Solakaz järv, Vinnipeg da Atabask.

Kaikiš korktemb čokkoim om Denali-mägi (enzne Makkinli, 6194 m) AÜV:oiden Aläskas. Kaikiš alahamb čokkoim om Surman alangištos (−86 m) AÜV:oiden suvipäivlaskmas.

## Klimat
Kaik klimatižed vöd oma kontinental päiči ekvatorialižes vönes.

## Homaičendad
Sezann Pol'

**Pol' Sezann** (; sünd. 19. viluku 1839, Eks-an-Provans, Francii — kol. 22. reduku 1906, sigä-žo) oli francine pirdai-postimpressionist.

## Sädamine
Pirdai sädi natürmortoid — londusen i ristituiden eläbid kuvid. Sädamižen princip oli teoretižen alusen olmatomuz londuseližen realižusen i pirdajan keskes. Sezann lugi, miše kuva voib ozutada enamba mi meled. Noruden äiluguižed fobijad vajehtihe mail'man peituseks pirdajan keskigäs. Vn 1904 ozutelend Parižan sügüzližes Salonas tegihe triumfaližeks Sezannan täht. Hänen sezannizm-likund avaiži ted modernizman toižele kubizm-joksendale.

Sezannan čomamahtoine jäl'guz om enamba mi 800 voikuvid, lugemata vezimujukuvid da toižid sädusid.

## Znamasižed kuvad
* «Neižne fortepjanonno» / «Ezivänd "Tangeizerale"» (1869, )
* «Änikkirb sinivauvhas mall'as» / «Änikoiden etüd» (1873−1875, *Fleur dans un vase*)
* «Päivän aigan Napoliš» / «Keskpäivän jäl'ghe Napoliš» (1876, *L'Après-midi à Naples*)
* «Marnan rand» (1888, *Bords de Marne*)
* «Kartoiden vändajad» (viden kuvan serii, 1890−1895, *Les Joueurs de cartes*)
* «Natürmort drapiruindanke» (1895, *Nature morte au rideau*)
* «Kül'bijad naižed» (1900, *Baigneuses*)
* «Manmehen portret» / «Val'je-sadunradnik» (1905−1906, *Homme assis (Portrait de paysan) / Le Jardinier Vallier*)

## Homaičendad
Piterin Lehtez

**«Piterin lehtez»** om Piterin Vepsän Sebran lehtez-bülleten'. Lahtleb vepsän kelel Venäman Piterihe irregulärižešti vlpäi 2006. Siš om kahesa lehtpol't.
Pomon (Kalifornii)

**Pomon** () om AÜV:oiden lidn Kalifornii-štatan suvipalas, sen Los Andželesan ümbrikos. Üläopendusen aluzkundoiden keskuz.

## Istorii
Ezmäižed eläjad sirdiba tahondha Meksikan aigan völ 1830-nzil vozil. Eländpunkt om registriruidud kuti lidn vn 1888 6. päiväl vilukud. Nimitihe ploduiden rimalaižen Pomona-jumalnaižen mödhe ().

Pomon šingotase bumagan tehmižel, tekstiližel i elektronižel tegimištoil.

## Geografijan andmused
Lidn om Los Andželesan ezilidnaks, sijadase 43 km päivnouzmha sen keskuselpäi ümbrikon röunanno, 259 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Keskusen geografižed koordinatad oma 34°3′39″ pohjoižlevedust da 117°45′21″ päivlaskmašt pidust.

## Eläjad
Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 149 058 ristituid. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Ispanijan i latinamerikan augotižlibundan eläjad ottas seičemed kümnendest ristitištos (2010).

Üläopendusen znamasižed aluzkundad oma Kalifornii-štatan politehnine universitet Pomonas (, om alusenpandud vl 1938, ripmatoi aluzkund vspäi 1966, 29,7 tuhad üläopenikoid vl 2020) i Päivlaskmaine tervhuztedoiden universitet.

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''ci.pomona.ca.us'').
Porog (Vitegran rajon)

**Porog** () om külä Vologdan agjan Vitegran rajonas. Mülüb Andoman küläkundha.

## Geografijan andmused
Külä sijadase Andomanjogen oiktal randal. Matkad küläkundan Andomskii Pogost-keskushesai om koume kilometrad lodeheze orhal, Vitegr-rajonkeskushesai om 29 km suvipäivlaskmha-suvhe avtotedme. Toižed lähembaižed eländpunktad oma Knäzevo- i Marino-küläd jogen vastrandal, Pitručei (kaikenaigaižeta ristitištota) koumes kilometras suvipäivnouzmha orhal, Terovo i Ustenovo kahtes kilometras pohjoižhe avtotedme. Lähembaine avtotesild joges päliči om saudud vides kilometras pohjoižhe Rebovo- i Derevägino-küliden keskes.

## Eläjad
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe Porogan eläjiden lugu oli 13 ristitud, vn 2010 — viž kaikenaigašt ristitud.

## Homaičendad
Por'moi

**Por'moi** vai **Pormoi** (latinan kelel: *Mustela erminea*) om Nädanvuiččiden sugukundan arvokaz karvakaz mecživat.

## Ümbrikirjutand
Por'moi om nädanvuiččen pen' mecživat pit'kanke hibjanke i lühüdoidenke käbälidenke. Hänen kagl om pit'k, pä om koumesaumaine, pened korvad oma kehkrad. Täuz'kaznuden hibjan piduz om 17..38 sm, händan piduz om läz 35 procentad hibjan pidusespäi — 6..12 sm, hibjan vedaduz oleleb 70..260 g.

Nahkan mujutuz om mimikrine: tal'vel se om puhtazvauged, kezal — kaks'mujuine — hibjan üläh om ruskedbur, i alah om pakuižvauged. Tal'veline mujutuz voib nähta rajoniš, kus lumi venub minimum 40 päiväd vodes. Händan agjaine om must ünäižen voden. Tal'veližen nahkan ladun, kezäližen nähkan mujutusen da hibjan suruden geografine vajehtumižmaht anttas voimust erigoitta 26 por'moin alaerikod.

## Elonlad da söte
Por'moi eläb mecstepiš, taigmecas da tundras. Se mecadab lemmingoid, maoravid, nügahirid, pöudhirid. Por'moin londuseližed vastustajad oma reboi, näd, sobol', amerikaižed mägrad.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Venäman sel'grodaižed živatad: Por'moi ''sevin.ru''-saital.
Pu

**Pud** (üks'lugu ) oma äivoččed kazmused kovanke sarakoičijanke (päiči pal'mas) tüvenke, kazmusen üks' elonformišpäi.

Vl 2015 kaik oli 3 trillionad puid Mal, mülütihe niid läz 60 tuhaze erikoid. Kaikiš enamb puid om Venämas — mail'man videndez (640 mlrd). Toine videndez om Kanadas (300 mlrd) i Brazilijas (300 mlrd). Puiden mail'man lugumär poleneb, kadob 15 mlrd joga vodel mecan čapatesen i klimatan vajehtusen tagut, i kacmata sihe, miše nece londuseline vara udištase. Čaptas mecad samha pumaterialad i cellülozad, ottas kävutamižhe niid sauvondas, bumagan i puhthan ekologižešti pakuitesen tehmižes.

## Klassifikacii
Jagadas puid lehtesiden toižendan mödhe — kavag'pud i lehtpud, mugažo lehtesiden elon hätkeližusen mödhe: lehtištonlanktendanke i igähižvihandad. Pud jagasoiš arealan mödhe: tropižed, ned elädas läz ekvatorad, i venon vönen, niiden leviganduz om edahan ekvatoralpäi.

Puiden klassifikacii om kävutandan mödhe: södabidenke ploduidenke ristitun täht — plodpud, andajad pumaterialid — arvokahad da kalližarvoižed pud, laivansauvomižen täht.

## Puhu sidodud vepsän muštatišed

* *Argad kand-ki pöl'gästoitab.*
* *Ei ole juretont pud.*
* *Gorä ei kävele puidme, a käveleb ristituidme.*
* *Härgad puhu leta ei sa.*
* *Lajind satatest ei tege, kuni pul pähä ei iške.*
* *Mecas pu-ki kuleb i nägeb.*
* *Mecas pud-ki ei olgoi ühteiččed, muga i rahvaz.*
* *Mitte jur', mugoine i pu.*
* *Mitte kand, mugoi i veza. / Mitte om kandoine, ka mugoine vezaine-ki.*
* *Pu ei lankte ühtel painandal.*
* *Vanh ak vinad job, laho pu vet vedab.*
* *Väges kondjad puhu ed lenda.*


## Galerei

Fail:Picea abies1.JPG|Järgeline kuz'
Fail:Pinus sylvestris1-oliv.jpg|da järgeline pedai oma kavag'pud
Fail:Salix alba 020.jpg|Vauged raid
Fail:Quercus ilex rotundifolia.jpg|da tamm oma lehtpud


## Homaičendad
Putin Vladimir

**Vladimir Vladimirovič Putin** (; sünd. 7. reduku 1952, Leningrad, Venäman NFST, NSTÜ) oli Venälaižen Federacijan kahtenz' lugul prezident vll 2000−2008 i om sen nellänz' lugul prezident vspäi 2012. Hän radoi mugažo Venäman päministran kahtišti, vozil 1999−2000 i 2008−2012.

Vn 2022 uhokus politikanmez' om augotanu Venäman hogahtusen Ukrainha. Kogonaižen mail'man äjiden maiden pämehed da äjad järgeližed ristitud (Venämas mugažo) lugetihe pahaks sidä azjad.

## Biografii
Tuleban aigan prezident openui Leningradan valdkundaližes universitetas vll 1970−1975, sen juridižen fakul'tetan rahvahidenkeskeižes palakundas.

Prezidentan järgenduseližed valičendad oliba vn 2018 18. päiväl keväz'kud. Vladimir Putin sai vägestust (76,69% änid ezmäižes turas), radab prezidentan nelländen strokun ičeze elos.

## Kacu mugažo
* Putinizm

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Venälaižen Federacijan prezidentan oficialine sait (''kremlin.ru'').
Puškin Aleksandr

**Aleksandr Sergejevič Puškin** (; sünd. 26. semendku (6. kezaku) 1799, Moskv, Venäman imperii — kol. 29. viluku (10. uhoku) 1837, Piter, Venäman imperii) — sur' venämalaine kirjutai, runokirjutai, prozankirjutai da dramaturg.

Sädamižen pord om voded 1814−1837. Literaturižen venäkelen üks' päalusenpanijoišpäi.

## Sädused
;Poemad
* «Ruslan i Lüdmila» (1817−1820, )
* «Kavkazan ottud plenha mez'» (1820−1821, *Кавказский пленник*)
* «Gavriiliad» (1821, *Гавриилиада*)
* «Vadim» (1821−1822, *Вадим*)
* «Velled-razbainikad» (1821−1822, *Братья разбойники*)
* «Bahčisarain fontan» (1821−1823, *Бахчисарайский фонтан*)
* «Čiganalaižed» (1824, *Цыганы*)
* «Nulin-graf» (1825 ezmäine pästand, *Граф Нулин*)
* «Poltav» (1828−1829, *Полтава*)
* «Tazit» (1829−1830, *Тазит*)
* «Pertiine Kolomnas» (1830, *Домик в Коломне*)
* «Jezerskii» (1832, *Езерский*)
* «Andželo» (1833, *Анджело*)
* «Vas'kne raccastai» (1833, *Медный всадник*)

## Kanz
Puškin oli naižiš vspäi 1831 pölištundhasai, Natal'ja Gončarova (Puškina, sid' Lanskaja) oli hänen ak. Sündutihe nell' last naimiželos: Marija, Natal'ja, Aleksandr, Grigorii. Heiden jäl'gnikad elädas Venämas i verhiš maiš.

## Homaičendad
Kotkad

**Kotkad** vai **Orlad** () om järedoiden linduiden heim, mülüdas Habukaižed-sugukundha. Lugetas 11 erikod heimos.

## Leviganduz
Heimon erikod oma levitadud Evrazijas i Afrikas, kall'kotk — Pohjoižamerikas-ki. Kaks' erikod elädas Avstralijas. Linduiden lugumär poleneb läz kaikiš erikoiš (päiči Avstralijas).

Elädas mectundraspäi räkihe letetazangištoihesai. Tehtas pezoid man i kall'oiden pindal, puil.

## Ümbrikirjutand
Täuz'kaznu hibj om 75..88 sm pitte. Händ om lühüdahk, suugad oma levedad maihutuzkekustanke 2,4 metrhasai. Käpšud oma höunhekahad sor'mihesai.

Söteltas henoil i kesksuruden sel'grodaižil, erasti habukan sömäl. Kaceltas sališt leten il'mas korktas, vai varastadas sidä ištten korktal sijal.

## Valitud erikod
* *Aquila adalberti*
* *Aquila audax* — Tilgunhänd kotk
* *Aquila chrysaetos* — Kall'kotk (tipine erik)
* *Aquila gurneyi* — Molukkan kotk
* *Aquila heliaca*
* *Aquila nipalensis* — Stepin kotk
* *Aquila rapax* — Kividen kotk
* *Aquila verreauxii* — Kafralaine kotk
* *Aquila wahlbergi* — Hobedakaz kotk

## Homaičendad
Päiväine

**Päiväine** (latinan kelel: *Sol*) om Päiväižen sisteman üks'jäine tähtaz, kudambas ümbri necen sisteman toižed objektad punotas: planetad i niiden sputnikad, karlikplanetad i niiden kaimnikad, asteroidad, meteoroitad, händtähthad (kometad) da kosmospölüd. Necen tähthan astronomine znam om ☉.

## Ümbrikirjutand
Tähtaz om sündnu läz 4,5 mlrd vozid tagaz gazmolekulärižes pil'vespäi. Päiväižen veduz om 99,866 % Päiväižen sisteman vedust vai 1,9891×1030 kilogrammad. Lämuz Päiväižen pindal om 6000 K (kel'vinad). Gelii da fotonad kätas vezinikaspäi südäitukuižel reakcijal, substancijan 4,26 mln tonnoid heitase sädegoičendaks kaikuččel sekundal. Päiväižen sädegoičend abutab elole Mal (fotonad oma tarbhaižed fotosintezan täht), se sijadase 1,496×108 kilometras vai 8,31 vauktuzminutas (8′ 20″) keskmäras.

Päiväižen südäin: vezinik (~73 % vedusespäi i ~92 % mülündmäraspäi), gelii (~nelländez vedusespäi i ~7 % mülündmäraspäi) da toižed elementad penembanke koncentracijanke (raud, nikel', kislorod vai hapanik, azot, ola, rik, magnii, hil'nik, neon, kal'cii, hrom). Spektraližen klassifikacijan mödhe Päiväine om G2V:n toižendan tähtaz («pakuine liliputtähtaz»).

Kaik om 26 000 vauktuzvozid Päiväižen da Maidten galaktikan keskusen keskes; Päiväine punose ümbri Maidtes. Nügüd' Päiväine om meiden galaktikan Orionan hijamas.

## Päiväižhe sidodud vepsän mustatišed
;Mustatišed

* *Ei päiväine ühtei ühtes čuraspäi pašta.*
* *Kaikele radole pidab aig, aigata i päivoi ei pašta.*
* *Päiväine-ki ei ozaida paštta.*


;Virkeh
* *Ühtes päiväižes hatrad kuivaziba.* (edahaižen pol'ven heimolaižiš)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Päiväine ''astronet.ru''-saital. (venäkelel)
* Päiväine da Man elo ''sunlife.net.ru''-saital. (venäkelel)
* Päiväine fizižes ''femto.com.ua''-enciklopedijas. 
* Läipad Päiväižen pindal kaikuččel päiväl arhivanke Venäman Tedoakademijan Päiväižen röntgenastronomijan laboratorijan saital (''tesis.lebedev.ru'').
Pälehtpol’

{| id="mp-upper" style="margin:0; background:none;"
| class="MainPageBG" style="width:50%; border:1px solid #cef2e0; background:#f5fffa; vertical-align:top; color:#000;" |


__NOTOC____NOEDITSECTION__
Pühäpäiv

**Pühäpäiv** om seičemenz' nedalin päiv rahvahidenkeskeižen ISO 8601-standartan mödhe, sobatan i ezmärgen keskes. Se voib olda nedalin ühtenden päivän toižiš kalendariš, hotä lebupäiv tobjimalaz.
Reduku

**Reduku** om voden kümnenz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš, sügüzen kahtenz' ku. Kogoneb 31 päiväspäi.

## Irdkosketused
* Reduku ''tamby.info''-saital.
Pöudpü

**Pöudpü** () om levitadud pöudlind Fazanižed-sugukundaspäi.

## Leviganduz
Lind om levitadud Evropan venos vönes, Anatolijan pol'saren i Kazahstanan tobjas palas. Pöudpü om introduciruidud Pohjoižamerikha (AÜV i Kanad). Om mectusen objektaks.

Pöudpü eläb erazvuiččiš biotopoiš: stepiš penzidenke i sarikoidenke, ezimägištoil, tazangištoil i jogiden alangištoil, villänpöudoidme i kezandmaidme, parččomiš i mecanröunoiš, penzastunuziš vanoiš, harvemba kazvahtunuziš kanabräl pustoläniš, letkiš koppitesidenke raidan žomanke.

## Ümbrikirjutand
Hibj om kehkranvuitte. Täuz'kaznuden lindun ühthine piduz sase 28..32 sanimetrhasai. N'ok i käpšud oma mustan mujun. Höunhišton üläpala om kirjav, koričman mujun, kül'ged i händ oma rusttad. Šporoid käpšuil ei ole.

Suguerinend ozutase höunhišton mujus: emäčun mujud oma vauhemb mi ižačun. Änen mödhe: emäč klukkub, ižač launub kukoin kartte.

## Elonmaht
Pöudpüiden par eläb läz ühtel tahol kaik elod, tegeb pezoid kattud heinäl da lehtesil peittud kopuziš man pindal. Sötlese erazvuiččil semnil i erasti gavedil. Vaiše sötken vajaguz voib olda migracijan süks, mugomad sirdandad anttas linduile ei ole kebn, sen aigan pöudpü kändase pöl'gastunudeks.

Vedadas joukun elonmahtod sügüzel i tal'vel. Tal'vaigan lindud napridas olda lähemba elänzoittud ristitul tahoidennoks, voidas öduda tanhoil, sauvusidenno. Tal'vdund oleleb mugažo penzhištos, kukhan pohjanno, keratas ahthal joukul lumen pindal tulleitomas polespäi. Kevädel äikerdoičendan pord tuleb, pöudpüiden jouk jagase paroikš, kaikuččel ičeze tarh om pezan sauvondan täht.

Lind lendab harvoin, ku varu grazib vai sötken varhapanendan statjas vaiše. No pöudpün jaugoiden lihased oma šingotadud hüvin, i lind jokseb teravas, tugedusiden ülitandanke-ki. Vedab man pindal äi aigad, tihed kazmusišt heinišpäi da penzhišpäi kaičeb lihansöjid vaste.

## Alaerikod
Kaik lugetas kahesa alaerikod:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kacu mugažo
* Kodipühüt
* Pü

## Homaičendad
Pöudon rajon

**Pöudon rajon** () om Venäman rajon Leningradan agjas.

Administrativine keskuz om Pöud-lidn, sijadase rajonan pohjoižpalas. Rajonan ristitišton kaks' koumandest eläb siš.

## Istorii
Rajonan aluz om pandud vn 1927 elokun 1. päiväl Leningradan agjan Pöudon ümbrikho ühten aigan niiden sädandanke. Vn 1930 heinkun 23. päiväl heittihe ümbrikod, i siš aigaspäi rajon mülüb Leningradan agjaha kut administrativine ühtnik. Vl 1955 ühtištadihe rajonad Ojatin rajonanke. Rajon om olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 2006.

## Geografijan andmused
Pöudon rajon om Leningradan agjan pohjoižpäivnouzmaine taho. Pind — 4 910 nellikkilometrad (seičemenz' sija agjas). Kavag'mecad oma enambuses.

Om röunoid Venäman nellänke rajonanke:
* pohjoižpäivnouzmas Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonanke;
* suves Leningradan agjan Tihvinan rajonanke;
* suvipäivlaskmas Leningradan agjan Volhovan rajonanke;
* pohjoižes Karjalan Tazovaldkundan Oloncan rahvahaližen rajonanke.

Ladoganjärven randan pala om päivlaskmas. Znamasižed joged oma Süvär' sen huridenke Ojat'- i Paš-ližajogidenke. Joged mülüdas Nevan (Atlantižen valdmeren) basseinha.

Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (letked, saved), mec, reskvezi.

## Tobmuz

Vspäi 2006 rajonan territorii jagase videks municipaližeks ühtnikaks: kaks' lidnankundad i koume küläkundad.

Käskusenandai tobmuz om Deputatoiden nevondkund () 15 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Järgvaličendad sihe oliba vn 2014 sügüz'kun 14. päiväl. Vladimir Radkevič radab sen ezimehen da rajonan pämehen vn 2006 vilukun 1. päiväspäi koumanden strokun jäl'geten. Deputatoiden nevondkund valičeb rajonan administracijan pämest.

Vspäi 2007 Il'ja Dmitrenko om valitud i radab rajonan administracijan pämehen, se om hänen koumanz' strok jäl'geten. Ezmäine varapämez' da koume muite varapämest oma hänele abhu. Kaik seičeme palakundad, komitet da laudkund alištudas rajonan administracijale.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 30 469 ristitud (jäl'gmäine sija agjas), vn 2021 — 27 851 ristitud. Kaik 29 223 eläjad oli rajonas vl 2017. Vspäi 1939 kaikiš suremb rajonan ristitišt oli 36 240 eläjad vl 1939, 34 138 eläjad vl 1959 i 33 600 eläjad vl 2006. Rajonan seičeme eläjad kümnespäi oma lidnalaižed.

Kaik om 123 eländpunktad rajonas, niiden kesken üks' lidn, üks' lidnanvuitte Svir'stroi-žilo, kuz' žilod, nell' raudtestancijan žilod, 111 küläd.

Toižed znamasižed eländpunktad oma Alöhovščin-žilo (1,6 tuh. rist. vl 2015) da Janeg-žilo (1,0 tuh. rist. vl 2014).

Rahvahad (enamba 0,8 % vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe): venälaižed — 84,1 %, ukrainalaižed — 1,4 %, vaugedvenälaižed — 0,9 %, toižed rahvahad — 2,4 %, rahvahuden ozutandata — 11,2 %.

Erased-se igähižed rahvahad: karjalaižed — 0,44 % (134 rist.), vepsläižed — 0,11 % (35 rist.).

## Ižanduz
Rajonan ižandusen päižed sarakod oma mecan varhapanend da ümbriradmine, sauvond da sömtegimišt, gidroenergetik (Alasüvärin GES).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Pöudon rajonan oficialine sait (''администрация-лодейноеполе.рф'').
Renii

**Renii** (*Re* — *rhenium* latinan kelel) om seičemekümne videnz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om seičemendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — seičemenden gruppan laptalagruppas, VIIB), tabluden kudendes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Nece element om harv Man kores lujas 0,07 grammad tonnas palanke. Germanižed Ida i Val'ter Noddak-himikad avaižiba renijad vl 1925 spektroskopijan abul, i vl 1926 tedomehiden grupp sai elementan kaht milligrammad. Sen nimi om anttud Reinanjogen nimen mödhe. Renii om jäl'gmäine avaitud element, kudambal stabiline izotop om olmas.

Metallal ei ole biologišt rolid.

## Fizižed ičendad

Renii om kova löumassulatud hobedaižvauged päličmänendmetall. Paramagnetik. Renijan tuhk adsorbiruib vezinikad.

Atommass — 186,207. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 21,02 g/sm³ (4. sija metalloiden keskes). Suladandlämuz — 3459 K (3186 C°, 2. sija metalloiden keskes vol'framan jäl'ghe). Kehundlämuz — 5903 K (5630 C°, kaikiš korktemb metalloiden keskes).

Londuseline renii kogoneb kahtes izotopaspäi: 185Re (37,07 %) i 187Re (62,93 %, T½=4,12 × 1010 vot, kändase osmijaks-187 β-čihodamižen kal't). Tetas mugažo 33 ratud radioaktivišt izotopad 160..184, 186, 188..194 atommassanke, i 21 izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad oma 183Re-izotop 70 päivest pol'čihodamižen pordonke, 184Re (T½=38 päivest) i renii-186 (3,7 päivest). Kaikiš hätkemb eläjad izomärad oma 186mRe (T½=200 tuhad vozid) i 184mRe (169 päivest). Izotopad čihotas protonižen (izotop 161), α- i protonižen (izotop 160), α- i β-čihodamižen (izotopad 162..170) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš vol'framaks, jüžmakombad osmijaks, izotop 186 — molembikš, izotopad 160, 162..170 — vol'framaks i tantalaks. Izomär 161m kändase tantalaks-157 α-čihodamižen kal't.

## Himižed ičendad
Kompaktine metall muigotub il'mas korktemb mi 300 C° lämudel. Muigotandmärad: −3, −1..+7, sidä kesken +2, +4, +6 i +7 päpaloin. Voib segoitada azotmuiktuses kebnas lämbitamižes:
::  Re + 7HNO3 -> HReO4 + 7NO2 + 3H2O

Sädab amal'gamad artutinke. Ei voi säta karbidoid.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe renijad metallurgijas da elektrotehnikas, saudas reaktivižid likutimid. Renii om hüvä katalizator mugažo.

Sadas severt-se kümned tonnoid vodes mail'madme, molibdenan i vas'ken ühtes. Kaikiš järedambad löudmižsijad sijadasoiš Čiliš. Üks' kaikiš kal'hembiš metalloišpäi, arv rippub puhthudespäi lujas, 99,99 %-renijan kilogramm maksoi US$3000 vl 2014.

## Irdkosketused
* Renii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz renijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.