open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Britanine imperii

**Britanine imperii** vai **Britanijan imperii** () oli kolonialine valdkund vižsadad vot (1497−1997). Se oli üks' kaikiš järedambišpäi ristitkundan istorijas, oli olmas kaikil kontinentil.

Imperii oli kaikiš suremb 1920−1930-nzil vozil, sen pind da ristitišt saiba nelländest kaikes maspäi. Erazvuiččen aigan Afrikan i Valdmerimaiden äjad mad, AÜV, Avstralii, Indii, Pakistan, Bangladeš, Kanad oliba Britanižen imperijan palaks. Vn 1997 heinkuspäi andoihe Honkong Kitaile, sen jäl'ghe pened sared mail'madme da sodameribazad jäiba Suren Britanijan palaks Kunigahusele ližaks. Nügüd' enččiden kolonijoiden enambuz mülüb Nacijoiden Ühtištushe.

Om äi jäl'gusid imperijan olendaspäi:
* anglijan kelen dominiruind mail'mas, anglosaksalaižiden parembuz AÜV:oiš;
* enččiden kolonijoiden ižandusen kävutand odvan torhuden samižhe tobjimalaz;
* territorialižed ridad enččiš kolonijoiš, sikš miše röunad i valdkundad ei sätkoi etnižidenke territorijoidenke;
* erasiš maiš jäiba: britanine (*imperijan*) märičendühtnikoiden sistem, hurapol'ne telikund, sportan britanižed toižendad (kriket, regbi, gol'f), anglijalaine oiktuzsistem.

## Homaičendad
Kher Anupam

**Anupam Kher** (mugažo anglijan kelel; ; sünd. 7. keväz'ku 1955, Šiml, Himačal Pradeš-štatan pälidn, Indii) om indijalaine akt'or. Fil'mdase Bollivudas i verhiš maiš.

## Biografii
Anupam om sündnu Šiml-lidnha. Openui Delin Draman čomamahton nacionaližes školas, om vn 1978 pästnikan. Ühtni 450 fil'mdandha i 100 teatran lavastushe, hindi-kelel tobjimalaz.

Vozil 2001−2004 oli Indijan kinocenzuran laudkundan ezimeheks. Anupamal ičeze akt'oran čomamahton škol om avaitud Čandigarhas.

## Kanz
Vspäi 1985 om nainu, Kirron Kher om hänen ak, aktris. Anupamal om Sikander-poigindam (sünd. 1981, Kirronan poig ezmäižes naimiželospäi), hän radab akt'oran.

## Valitud fil'mografii
* «*Sü*» (1984) — V.V. Pradhan
* «*Karm*»  (1986) — Dang
* «*[[Vargastamatoi neičeine]]*» (1995) — Dharamvir Malhotra
* «*[[Kaik oleleb elos]]*» (1998) — Malhotra-direktor
* «*Mel'dünuded*» (2000) — Kake
* «*Okaidud ristitud*» (2000) — Džan Mohammad
* «*Vända Bekheman kartte*» (2002) — Bhamra-ižand
* «*Neičeine i tühjmeled*» (2004) — Bakši-ižand (Bennet-ižand)
* «*Vir da Zara*» (2004) — Zakir Ahmed
* «*Specijoiden princess*» (2005) — Gitan ded
* «*Südäikera pagižeb: «Edehepäi»*» (2009) — Čaudhari Vikramdžit Singh
* «*Pöl'gästumatoi*» (2010) — Dajal Babu
* «*Pahatukuiden jouk*» (2010) — Karanan tat
* «*Minun priha om psihine*» (2012) — Patel-lekar'
* «*Keskön jäl'gelaižed*» (2013) — Ghani
* «*Udenke Vodenke*» (2014) — Šarma-manohar
* «*Kahesanz' mujand*» (2015, veb-serial) — Kalan tat
* «*M.S. Dhoni: Avaidamatoi starin*» (2016) — Dhonin tat
* «*Uz' Amsterdam*» (2018, TV-serial) — Anil Kapur-lekar'

## Homaičendad


## Irdkosketused
* 
*
Tecuro Hošino

**Tecuro Hošino** () om tedoližen fantastikan riven kul'tine melestehtud personaž, vägimez'. Ezmäižen kerdan hän ozutihe *[[Tähtazkundan ekspress 999]]*-mangas (1977). Kazvoi armotoman lapsen.

## Homaičendad
Tadž Mahal

**Tadž Mahal** ( *Tadž Mahal*,  *Tadž Mhl* «pert'kuluiden venc», ), lühüdas **Tadž** («venc»), om mavzolei da islaman pühäpert'. Se sijadase Uttar Pradeš-štatan Agr-lidnas, Džamn-jogen randpolel, 200 km suvipäivnouzmha Udes Delišpäi.

## Istorii
Suriden Mogoliden imperijan Šah-Džahan I-padišah käski sauda pert'kulud ičeze kolnuden Mumtaz-Mahal-akan muštoks, ak koli nelländentoštkümnenden lapsen sündutaden vn 1631 kezakus. Vl 1666 mahapanihe Šah-Džahanad-ki mavzoleiha.

Projektan tegii oli Ustad Ahmad Lahauri-arhitektor-tadžikalaine (1580−1649), hän-žo oli Arhitektoroiden Nevondkundan pämehen sauvomižes. Arhitekturine kompleks om saudud vll 1632−1653, 20 tuhad radonmahtajid da mastarid ühtniba sauvomižes. Panihe seinid šagukahas pol'irgäs mramoraspäi, vedelihe sidä härgil da elefantoil Makran-lidnaspäi 300 km päivlaskmas. Kalližarvoižiden i pol'kalližarvoižiden kividen 28 toižendad oma todud Azijan äjiš maišpäi i sijatud mramorha.

## Ümbrikirjutand

Mečetin vižkumploine kaks'žiruine sauvuz om 73 m kortte, om pandud platformha, kudambad sijazihe ratud kukhaze 50 m kortte Džamn-jogen tazopindan päl. Sen ližaks, nell' minaretad seištas platforman saumoil, i sad basseinoidenke da fontanoidenke ümbärdab platformad. Pühäpertin kompleksan ühthine pind om 17 gektarad.

Pühäpert' ühtenzoitab indijan, persijan i araban arhitekturan stilid, lugese mogoliden arhitekturan ezikuvaks. Vspäi 1983 Tadž Mahal mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gusen objektoiden nimikirjuteshe. Sauvusiden kompleks vasttab koume..viž millionad turistoid vodes, sidä kesken enamba 200 tuhad ristituid tuldas verhiš maišpäi.

## Irdkosketused
* Tadž Mahalan oficialine sait (''tajmahal.gov.in'').
Diskon kargaidai

**«Diskon kargaidai»** (, ) om vn 1982 indine muzikfil'm. Ezmäine ozutez Indijas oli vodel 1982. Läksi ekranoile NSTÜ:s voden 1984 kezakus, 60 mln kacundoid.

## Rolid
* *Anil / Džimmi* — Mithun Čakraborti
* *Nor' Anil* — Master Subramanium
* *Radžu-mastar* — Radžeš Hanna
* *Radha* — Gita Siddharth
* *Rita Oberoi* — Kim Jašpal
* *Sem Oberoi* — Karan Razdan
* *P.N. Oberoi* — Om Šivpuri
* *Devid Braun* — Om Puri
* *Nikki Braun* — Kalpana Aijer

## Fil'man muzik

## Homaičendad
Li Bön Hon

**Li Bön Hon** (, ; sünd. 12. heinku 1970, Sonnam, Suvikorei) om Korejan akt'or, pajatai da model.

## Biografii
Li Bön Hon om sündnu Seulan suvipäivnouzmaižhe Sonnam-ezilidnha.

Vspäi 2013 om nainu, Li Min-Džung-aktris om hänen ak. Vl 2015 Li tegihe tataks, Li Džun-hu-poig om sündnu.

## Fil'mografii (serialoid da massižid scenoid lugemata)
* «*Varuitomuden ühtenzoittud zon*» (2000) — Li Su-hök
* «*Jogahižel om ičeze peitusid*» (2004) — Čhve Suhön 
* «*Kargištuz da mageduz*» (2005) — Kim Sun-Vu
* «*Hüvä mez', paha mez', mil-se išktud mez' *» (2008) — Pak Čhani
* «*[[Tuleskelen vihmanke]]*» (2009) — Su Dongpo
* «*Dži. Ai. Džo. Kobrakün išk*» (2009) — Storm Šedou
* «*Iris*» (2009) — Kim Hön Džun
* «*Nägin oiktad mest*» (2010) — Kim Su Hön
* «*Dži. Ai. Džo. Kobrakün išk 2*» (2013) — Storm Šedou
* «*Red 2*» (2013) — Han Čo-bai
* «*Terminator. Genezis*» — Kop (angl. «policijalaine») / T-1000
* «*Čomakulu seičemenik*» (2016) — Billi Roks
* «*Kal'maran vänd*» (2021) – Hvan In Ho

## Diskografii
* 1999 — To Me (*Minei*)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Li Bön Honan oficialine sait (''leebyunghun.kr'').   
* 
*
Kul'tur

**Kul'tur** (latinan kelen *cultura*-maižanduzsanaspäi — «kazvatuz», «kul'tiviruind», möhemba — «ristitun kazvatuz», «openduz», «šingotez», «kumardelend») om äiznamoičendaline tärtuz, kävutase ristitun radmižen äjiš statjoiš. Ristitun radmine, tedištuz da sädamine oma kul'turan purtkikš.

## Märhapanendad
Om olmas enamba pol'tuhad kul'turan märhapanendoid. Kul'tur om ristitun radmižen mugomad kaik seižujad formad, kudambita se ei voi sündutada tošti. Ičtazvedandan kul'tur om kodoiden keraduz, se paneb melid da palahtelendoid homaičematomihe ramuzihe. Artefaktad (kalud, sauvused), elonmahtused, moral' da käskused harakterizuidas kul'turad.

Edel 1830-nzid vozid ei olend «kul'tur»-sanad Venämas. Se putui valdkundha Päivlaskmaižen Evropan tedotöišpäi «vauktustuz»-znamoičendanke.

## Kul'turan tedoiduz
Äi disciplinad tedoitas kul'turan aspektoid: kul'turologii, etnologii, čomamahtontedo, filosofii, politologii, psihologii, ekonomik da pedadogik.

Kul'turan i londusen ičekeskentehmine veb ekologižen tuntken šingotamižennoks. Ristit om londusen palaks i ei voi travida sidä. Modernizman leviganduz kucui tegimišton da lidnoiden kazvatust i sil-žo aigal kul'turan degradacijad. Kul'turoiden erazvuiččend om ristitkundan stabiližen i satusekahan olendan sü voz'tuhiden aigan.

## Evropižen kul'turan istorijan pordod
Nügüd'aigaine kul'turologii jagab Evropan kul'turan istorijad kudhe pordho:
* Istorijanedeline kul'tur (4. voz'tuha edel m.e. da aigemba);
* Amuižen Evropan kul'tur (4. voz'tuha edel m.e. — 5. voz'sada meiden erad);
* Keskaigan kul'tur (5. — 14. voz'sadad);
* Renessansan (Udessündundan) kul'tur (14. — 16. voz'sadad, se om Keskaigan lop vai Uden Aigan aug istorijan periodizacijas);
* Uden Aigan kul'tur (16. voz'sadan lop — 19. voz'sada);
* Nügüd'aigaine kul'tur (20. voz'sada da möhemba).

## Homaičendad
Olimpižed vändod

Nügüd'aigaižed **Olimpižed vändod** vai **Olimpiadvändod** oma kaikiš järedambad rahvahidenkeskeižed kompleksižed voibuižed sportan erazvuiččiš toižendoiš. Keratas Olimpiadad kerdan nelläs vodes Rahvahidenkeskeižen olimpižen komitetan (ROK:an) egidan al. Sadud mötalid oma arvokahad lujas, lugetas niid ühtes kaikiš znamasižembiš satusišpäi sportaten.

## Istorii
Olimpižiden vändoiden keradandan vero sündui Amuižen Grekanman Olimpii-pühäagjas kuti paganičiden religižen kul'tan pala. Vspäi 776 edel m.e. vhesai 394 meiden erad tegihe 293 Olimpiadad.

19. voz'sadan lopus francijalaine kundaline Pjer de Kuberten-šingotai udessünduti Olimpiadvändoiden verod, no religižeta palata. Vspäi 1896 kerazihe Vändoid kaikuččes nelläs vodes päiči mail'man sodaaigoiš. Ezmäi kaik Olimpižed vändod oliba kezaližikš. Vspäi 1924 zavottihe kerata tal'veližid-ki vändoid, vhesai 1992 ned kezaližidenke oliba ühtes vodes. Jäl'geližed Tal'veližed vändod oliba keratud vl 1994, i nügüd'aigan Olimpižed vändod oleskeldas kaikuččes kahtendes vodes.

## Paralimpižed vändod
Vspäi 1960 keratas Kezaližid Paralimpižid vändoid, vspäi 1976 — Tal'veližid Paralimpižid vändoid. Sätas mugomid vändoid niiden ristituiden täht, kudambiden fizižed voimused oma röunatud. Paralimpižed vändod mändas Olimpiadvändoiden jäl'ghe, zavottäs niid sil-žo sijal ühtes kus Päolimpiadan zavodindan jäl'ghe.

## Kacu mugažo
* Norišton Olimpižed vändod
* Azijalaižed vändod
* Evropižed vändod
* Kaikafrikanižed vändod
* Panamerikaižed vändod
* Panarabižed vändod
* Pohjoižed vändod
* Tün'valdmerižed vändod
* Universiad

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Rahvahidenkeskeižen olimpižen komitetan oficialine sait (''olympic.org'').
Tarkan

**Tarkan** (), todesine nimi om **Hüsamettin Tarkan Tevetoglu** (; sünd. 17. reduku 1972, Al'cai, Reinland-Pfal'c-federacijanma, Saksanma), om turkanlaine pajatai.

## Biografii
Tarkan om sündnu germanižhe Al'cai-lidnha.

Vspäi 2016 om nainu, Pinar Dilek om hänen ak. Heil Lidja-tütär om sündnus vn 2018 12. heinkud.

Pajatajal om ičeze «Hitt Müzik»-markad.

## Al'bomad
* 1992 — *Yine Sensiz* (Sinuta möst)
* 1994 — *Acayipsin* (Oled vaskmäine)
* 1997 — *Ölürüm Sana* (Pölištuškanden sinhu näht)
* 2001 — *Karma* (Karm)
* 2003 — *Dudu*
* 2006 — *Come Closer* (Tule lähemba)
* 2007 — *Metamorfoz*
* 2010 — *Adımı Kalbine Yaz* (Kirjuta minun nimi sinun südäikeran päle)
* 2016 — *Ahde Vefa* (Kožund piidab olda oletadud)
* 2017 — *10* (Kümne)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Tarkan-pajatajan oficialine sait (''tarkan.com'').  
* Tarkan — Tvitter.
Amuine Egipt

**Amuine Egipt** ( da -sanoišpäi; ičeze nimitused: *Ta-kemet* «Mustma», *Ta-meri* «Kokteižen ma», *Ta-uji* «Kaks' mad», *Ide-buji* «Kaks' randad») om istorižen regionan da kul'turan nimituz, sijazihe Afrikan pohjoižpäivnouzmas. 4. voz'tuhan keskespäi EME 4. voz'sadahasai m.e. se oli Amuižen mail'man civilizacijan znamasižeks palaks. Oli olmas Nil-jogen alajoksmuses.

Egiptologii tedoidab Amuižen Egiptan aspektoid.

## Istorijan pordod
Amuižen Egiptan istorii om 40 voz'sadad hätkte i jagase nelläks pordoks:
* pord edel dinastijoid (istorijanedeline Egipt);
* dinastijoiden pord (ripmatoman egiptižen civilizacijan šingotez, 27 voz'sadad);
* ellinistine pord (Ptolemejiden dinastijan ohjandusen al, sintez tegihe grekiž-makedoniženke kul'turanke);
* Riman pord (olend Amuižen Riman valdkundan znamasižeks provincijaks).
Čihozi da oli anastadud arabalaižil 7. voz'sadal.

## Valdkundaline šingotez
Väghine ma Nilan alangištos andoi hüvid villän satusid, sikš voimuz oli pidada regulärišt armijad kontroliruimha ristituid. Valdkundapparat oli šingotadud, faraon oli valdkundan pämehen. Ičeze kel', ijeroglifine kirjkel', politeistine religii oliba valdkundas. Se andab nügüd'-ki modan tendencijoid, suren i penen arhitekturan stilid (piramidad, pert'kulud, muštpachad).

## Galerei

Fail:Predynastic collage.png|Edeldinastižed kalud
Fail:Tomb of Mereruka.jpg|Kalanpüdajad, kuva Mereruka-kaumusespäi
Fail:Karnak temple complex 2012.JPG|*Ipet-Isut* läz Luksorad — Amuižen Egiptan kaikiš järedamb pühäpertiden kompleks (Uz' car'kund)
Fail:Egypt.Giza.Sphinx.01.jpg|Hefrenan piramid da Sur' Sfinks *Inbu-Hedž*-nekropoliš (, nüg. Giz)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Amuižen Egiptan tedoiduzassociacii (''aeraweb.org''). 
* Egiptologijan tedoidusiden keskuz Venäman Tedoakademijas (''cesras.ru'').
Kolizei

**Kolizei** (, latinan kelen *colosseus*-sanaspäi «sur'kulu», «ogibal», «kolossaline») vai **Flavijoiden amfiteatr** () om amuine Riman amfiteatr.

## Sauvomine
Kolizei om saudud Rimalaižes imperijas 1. voz'sadal meiden erad Flavijoiden dinastijan koumen imperatoran aigan (Vespasian, Tit i Domician), vozil 72−80 tobman palan i vll 81−96 ližasauvondad. Kogoneb travertinaspäi, vulkanižes tufaspäi da betonaspäi.

## Kävutand
Amfiteatr seižub putkotadud Neronan järven sijas. Sauvuz oli kaikiš suremb mugoine imperijas, mülüti 50 tuhad kacujid, kävutihe sidä bobuštamha rahvahad. Kolizei om saudud ozutamha imperatoran vägevut, kundaližeks ičezkaluištoks Neronan järvespäi erineden. 6. voz'sadal varvarad kävutihe Kolizejan keskuzpalad kaumžomaks i seinäd eländtahoks.

Vn 1349 manrehkaiduz mureni sauvusen sein, sil aigalpäi zavottihe otta savičuid Kolizejaspäi.

## Nügüdläine olend
Nügüd' vaiše koumandez om kaičenus eziauguižes sauvusespäi. Arhitekturižen kompleksan olend om avarijal'ne. Vspäi 1980 Kolizei mülüb UNESCO:n mail'man jäl'gushe palaks.

## Galerei

Colosseum Ses Titus 80AD.JPG|Kolizejan kuva vn 80 m.e. amuižrimalaižen monetan polel
Колизей Вид из Фарнезианских садов.jpg|Nägu Farnezianižiš saduišpäi vl 2010
Colosseum. Half cross section.jpg|Sekcijan südäinägu (2010)
Colosseo 2020.jpg|Kolizei vl 2020
Colosseum inside IMG 4356.JPG|Kolizejan südäin vl 2011
Coliseo, Roma, Italia, 2022-09-15, DD 75.jpg|... i vl 2022
Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b30 685-0.jpg|Amuižen südäinägun rekonstrukcii


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lehtpol' Kolizejas Italijan kul'tur- da turizmministrusen ''archeoroma.beniculturali.it''-saital.
Tegimišt

**Tegimišt** om kaik edheotandad (tegimed, kombinatad, fabrikad, kaivuded, elektrostancijad), kudambad tehtas radazegid, sadas torhut, elektroenergijad da materialoid, sadas da pästtas poltust, ümbriratas materialid, pol'fabrikatoid da maižandusen torhut tavaroihe kulutajiden täht, sidä kesken tegimištkulutajiden täht.

Kapitalizm šingoti tegimištod käzitöišpäi manufakturiden kal't. Tegimištkukerduz zavodihe Sures Britanijas vll 1760−1825, vei fabrikoiden sündundannoks. 20. voz'sadal elektronikan šingotez vei avtomatižele da sitktale tehmižele. Kactas deindustrializacijad negativižeks, kaik šingotadud mad oma ezinenas tegimišton ühthižen pästandan mödhe.

## Klassifikacii
Om kaks' surt gruppad tegimištos: samižtegimišt i ümbriradai tegimišt.

Jagadas tegimištod nenihe päsarakoihe:
* elektroenergetik;
* kaivuztegimišt;
* poltuztegimišt;
* raudan metallurgii;
* mujumetalloiden metallurgii;
* himine i kivivoinhimine tegimištod;
* mašinansauvomine da metalloiden ümbriradmine;
* mec-, punümbriradai da cellülozbumagaine tegimištod;
* sauvondmaterialiden tegimišt;
* stöklan- da farforiž-fajansine tegimišt;
* kebn tegimišt;
* sömtegimišt;
* mikrobiologine tegimišt;
* jauhmellicoiden da surimiden tegimišt i kombisömäntegimišt;
* medicinine tegimišt;
* poligrafine tegimišt.

ÜRO pästab «Rahvahidenkeskeine standartine sarakoiden klassifikacii»-dokumentad (RSSK, , *ISIC*) vspäi 1958, sured vajehtused oliba vozil 1968, 1989 i 2008, nellänz' versii (ISIC v4) om väges.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Uzištused mail'man tegimištos — ''Industryweek.com''.
Maču Pikču

**Maču Pikču** (kečuaks: *Machu Piсchu* — «vanh (mägen)pä») om amuižen lidnan nügüdläine nimituz Perun territorijal. Lidn seižub elämatoman Ispanižen londan jäl'ghe Peruhu (zavodihe vl 1532). Amerikalaine Hairam Bingem-tedoidai avaiži sidä mail'male vn 1911 24. päiväl heinkud.

## Istorii
Maču Pikčun todesine nimi om tundmatoi. Lidn om saudud inkiden Pačakutek Jupanki-imperatoran aigan (ohjasti vll 1438−1471) läz 1440 vot valdkundan rezidencijaks da pühälidnaks. Se oli koumanz' mugoine imperijas. Pojav sihe Čokekirao-lidn sijadase sil-žo Kuskon regional.

Kaik om läz 200 sauvusid kaikes Maču Pikčun kompleksas — pühäpertid, imperatoran rezidencijad, valdkundan varažomad, eläjiden kundaližed honused. Vihmsezon oleleb lidnas, manrehkaidused, no lidnan alused oma varmdad. Inkiden eziauguine te pidust' joged om kaičenus, se läbitab ülämänegid mägiden keskes, mända severz'-se päiväd.

Vl 1983 UNESCO pani lidnad Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe. Turistoiden valu om röunatud kaičemha kompleksad murendusespäi.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Uaina Pikču-mägen pautkel, 2450 m valdmeren pindan päl, Perun suves. Urubamb-jogi jokseb mägenno. Lähembaine žilo da raudtestancii om Aguas Kal'jentes () hulidenke purtkidenke Urubamb-jogen randal, 6 kilometras keskustal vai 30 minutas avtobusal 2040 m korktusespäi. Voib sadas amuižhe lidnhasai raudtel Kuskospäi, sid' avtobusal.

## Galerei

Fail:Karta MachuPicchu.PNG|Kompleksan kart
Fail:Machupicchu intihuatana.JPG|Päiväižen Inti-jumalan pühäpert'
Fail:MachuPicchu TerracedFields (pixinn.net).jpg|Terrasad mägen pautkel
Fail:Machu Picchu11.jpg|Inkiden *čakan* — koumeiknaine pühäpert'
Fail:Machu Picchu a příjezdová cesta - panoramio.jpg|Maču Pikču i te lidnannoks


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Turizman sait (''machupicchu.org'').
Glorija (pajatai)

**Glorija** (), todesine nimi om **Galina Ivanova** (; sünd. 28. kezaku 1973, Ruse, Bolgarii) om bolgarijalaine popfolkpajatai.

## Biografii
Glorija om sündnu Ruse-lidnha.

Vl 1991 Glorija oli «Извор»-ansamblin solistaks. Sid' hän oli lähtnu gruppaspäi da sädi ičeze «Лира»-gruppan. Siš Glorija edesti verazmaižiden tegijoiden pajoid, sidä kesken Uitni Hjustonan da Madonnan pajoid.

Heil om üks' tütär: Simona Zagorova. Tütär jätktab maman radod, edestab pajatajaks mugažo.

## Diskografii
* 1994 — Щастието е магия (*Oza om noiduz*)
* 1995 — За добро или зло (*Hüvüden vai pahuden täht*)
* 1996 — Ангел с дяволска душа (*Angel diavolan hengespäi*)
* 1997 — Носталгия
* 1998 — Стопроцентова жена (*Sadaprocentine naine*)
* 2000 — 12 диаманта (*12 diamantad*)
* 2001 — Илюзия (*Illüzii*)
* 2003 — Крепост
* 2005 — Влюбена в живота (*Navedigat elod*)
* 2007 — Благодаря
* 2011 — Имам нужда от теб (*Oled tarbhaine minei*)
* 2013 — Пътеки (*Matkad*)
* 2015 — Пясъчни кули (*Letkesižed čuhundused*)

## Mel'hetartujad faktad
* Glorija ei sö lihad vspäi 2011 figurha näht.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Glorija-pajatajan oficialine sait (''gloriaofficial.com'').
Marks Karl

**Karl Marks** (; sünd. 5. semendku 1818 Trir-lidnha, Prussii — kol. 14. keväz'ku 1883, London, Sur' Britanii) oli saksalaine filosofijan da sociologijan tedai, ekonomist, kirjutai da runokirjutai, politine lehtezmez' da kundaline šingotai. Om tetab kuti marksizman alusenpanii, sen paloin materialistižen dialektikan tedometodan sätai da ližamaksarvon teorijan tegii.

## Tedotöd
Marks kirjuti 30 tedotöid filosofijas, ekonomikas i istorijas, sidä kesken kaks' znamasišt kirjad. «Kommunistižen partijan manifest» (1848) kirjuti Fridrih Engel's-sebranikanke da ühtmel'nikanke.

Kaikiš suremb monografii om «Kapital. Politižen ekonomijan kritik», se om klassine tedotö politižes ekonomijas. Kirjuti molembid kirjoid Londonas olden. Marks lopi Kapital:an 1nz' tom vl 1867, 2nz' (1885) da 3nz' (1894) tomad oma pästtud Marksan strukturamatomikš käzikirjutusikš Engel'san ümbriradmižes Marksan surman jäl'ghe, 4nz' tom (1905−1910) om sätud Marksan mustkirjutusespäi ližamaksarvon teorijoiden kritikas, Karl Kautskii-filosof pästi.

## Kanz
Karl Marks eli Ženni fon Vestfalen-akanke (1814−1881) läz 40 vot. Paral sünduihe seičeme last, nell' heišpäi koliba laps'aigas. Koume tütärt eliba hätkemba i läksiba mehele: Ženni, Laura i Eleonora. Vspäi 1850 Marks kanzanke elihe Londonas, ende oli kükstud Francijaspäi, Bel'gijaspäi i Germanijaspäi kommunistižiden demonstracijoiden sädandan tagut.

## Jäl'gusen tedoiduz
NSTÜ:n Marksizman-leninizman institut (1931−1991) kaiči da tedišteli Marksan jäl'gust. Sen nügüdläine jäl'ghetulii om Socialižiden komplekstedoidusiden keskuz, mülüb Venäman Tedoakademijan Sociologijan institutha vspäi 2005. Toižed Marksan tedoidusen institutad oliba Indijas (vspäi 1964) i Pol'šanmas (1974−1984).

## Homaičendad
Valdkund

**Valdkund** om ristitkundan organizacii ohjandusen da vägen eriližidenke mehanizmidenke, se om suverenižusenke i paneb oiktuzližid järgendusid märitud territorijal. Nügüd'aigan kaik kuivma Mal Antarktikas päiči i valdmered randoidenno oma jagadud läz kaks'sadan valdkundan keskes.

Ku valdkundad da ohjastused oma vaumhed sädamha diplomatižid kesksidoid objektanke, ka se om tundištadud valdkundaks. ÜRO:n kaikenaigaižed ühtnijad oma pävaldkundoikš, ned oma voimusenke panda kel'dod pätindoiden vägehe.

Valdkund tomotab ičeze radmižhe kaik ristitištod, rahvahanikoid. Personid rahvahanikuseta nimitadas apatridoikš.

Valdkundan olendan tundused:
* Alusenpanijoiden dokumentoiden olend, kus valdkundan sädandan met da tegendad oma kirjutadud: konstitucii, sodadoktrin, käskusišt.
* Ohjanduz da planiruind: publine tobmuz (parlament, ohjastuz, käskuzkund), oiktuzline sistem, finansine sistem da ičeze rahaühtnik, valdkundaline radmine, alištunuded organizacijad (armii, policii, sijaližed administracijad).
* Ičezkaluišt (varad da resursad), territorii.
* Ristitišt da pälidn, valdkundaline kel' (keled).
* Suverenitet, rahvahanikuz da valdkundaližed simvolad (flag, valdkundznam, gimn).

## Homaičendad
Soda Vjetnamas

**Soda Vjetnamas** vai **Voin Vjetnamas** (, ) om kaikiš suremb sodakonflikt Vjetnamas 20. voz'sadal. Oli Toižen sodan Indokitaiš i Vilusodan palaks. Tegihe vozil 1957−1975 kuti Sodan ripmatomudes Francijad vaste (1945−1954) jätktuz da Vjetnaman jagandan jäl'guz. Soda Vjetnamas oli ühtenaikte Rahvahanikoiden sodoidenke susedližiš Laos- i Kambodž-valdkundoiš.

Voib jagada sodad koumhe pordho:
* Partizanoiden soda (1. kül'mku 1957 — keväz'ku 1965).
* Päetap (keväz'ku 1965 — 1973). AÜV:oiden masštabižed tehmižpideged ühtenuzidenke valdkundoidenke — Suvikorei, Avstralii, Tailand — Suvivjetnaman poles. Pohjoine Vjetnam sai abud Kitaišpäi, Nevondkundaližes Ühtištusespäi da Pohjoižkorejaspäi.
* Anastand Pohjoižel Vjetnamal Suvivjetnaman territorijoid, Vjentaman ühtištuz (1973 — Saigonan lanktend 30. sulaku 1975).

Sodan jäl'gused:
* Läz 1..1,5 mln sodamehid da 2 mln kožmuseližid rahvahanikoid pölištuiba, 2 mln saldatoid oliba satatadud.
* «Vjetnaman sindrom» i sodanvastaine likund AÜV:oiš, vastmeled hätkeližile röunantagaižile sodaoperacijoile.
* Travijoiden substancijoiden olend Vjetnaman territorijal tähäsai.
Pušilin Denis

**Denis Vladimirovič Pušilin** (, ; sünd. 9. semendku 1981, Makejevk, Doneckan agj, Ukrainan NST, NSTÜ) om ičetedištoittud Doneckan Rahvahaližen Tazovaldkundan valdkundtegii.

Mez' openzihe Doneckan sauvondan da arhitekturan akademijas «edheotandan ekonomik»-tedokundal, no keskusti opendust. Kaikenaigaine täuz'valdaine DRT:an ezitai koumepol'žen kontaktgruppan Minskas pagižmižil.

Pušilin oli DRT:n Rahvahan nevondkundan ezimehen vs 2015 sügüz'kun 11. päiväspäi vhesai 2018. Vspäi 2018 tegeb DRT:n pämehen velgusidme. Vn 2021 tal'vkuspäi om Venäman «Ühthine Venäma»-partijan ühtnijan.

Vn 2014 semendkuspäi Ukrainan varuitomuden radnikoičend ecib händast pidazoitmaha. Pušilinan tulend i aktivad oma kel'tüd EÜ:n maiš, hän om sankcijoiden nimikirjuteses neniš valdkundoiš mugažo: Avstralii, AÜV, Kanad, Lihtenštein, Norvegii, Šveicarii.

## Homaičendad
Kund (znamoičendad)

**Kund** voib znamoita:
* Kund — üläpersonaline ristituiden ühtnend.
* Kund (est. *Kunda*) — lidn Estinman pohjoižpäivnouzmas.
UNESCO

**UNESCO** (anglijan kelen sanoišpäi: *United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization* — «Ühtenzoittud Rahvahiden Organizacii opendusen, tedon da kul'turan azjoiš») vai **Mail'man kul'turfond**, om ÜRO:n specialine aluzkund, päfater sijadase Parižas. Se om ÜRO:n üks'jäine palakund «tedo»-sananke nimituses. Oficialižed keled oma ÜRO:nke ühtejiččed.

## Alusenpanend
Organizacijan aluz om pandud vn 1945 16. päiväl kül'mkud. Se kändihe Nacijoiden Ühtnendan Rahvahidenkeskeižen komitetan intellektualižiš ühthižtöiš oiktuzližeks jäl'ghetulijaks (aluz oli pandud vl 1922). Kaik ÜRO:n ühtnijad oma UNESCO:n-ki ühtnijad päiči Lihtenšteinas.

Vn 1946 4. päiväl kül'mkud 20nz' valdkund vahvišti UNESCO:n Päkäskuz, i se oti väged. Sil-žo vodel (19. kül'mku — 10. tal'vku) organizacijan ezmäine Päkonferencii oli männu Parižas. Sil aigalpäi Päkonferencii oleleb kerdan kahtes vodes, Parižas tobjimalaz.

## Radmine
UNESCO:n radmine mülütab nenid temoid: kirjutandmahtmatomuden heitand, diskriminacijan lopind opendusen samižes; rahvahankul'turoiden tedoiduz i rahvahaližiden kadroiden vaumištuz; socialižiden tedoiden küzundad, geologijan, Mail'man valdmeren i biosferan problemad. Vspäi 2008 Afrik i suguiden tazooiktuz oma organizacijan tarkusen keskuses.

## Valdoiktused da struktur
Päkonferencii om organizacijan pätai organ, keradase kerdan kahtes vodes, valitas prezidentad, varaprezidentid, Radonoigendajan nevondkundan ühtnijoid, sekretariatan pädirektorad (kerdan nelläs vodes). Vahvištadas pätusid konsensusan abul (tulendal ühthe mel'he). Radonoigendai nevondkund (58 valdkundad-ühtnijad) om kaikenaigaine pätai organ, keradase kaks' kerdad vodes. Mohammed Sameh Amr Egiptaspäi om valitud da radab Radonoigendajan nevondkundan ezimeheks vn 2013 kül'mkuspäi. Bolgarijalaine Irina Bokova-diplomat om vahvištadud sekretariatan pädirektoraks vl 2009 redukun 15. päiväl.

Organizacijan palakundad oma mail'man kaikil kontinentil. Kaik om 10 regionališt bürod, 27 klasterofisad, 27 rahvahališt ofisad, 11 institutad da keskust. Vn 2010−2011 büdžet oli US$653 mln, sen ližaks US$462 mln toižiš purtkišpäi: rahvahidenkeskeižed agentused, sebrfinansiruind, rahvahanikkund, privatižed investorad. G7:n ühtnijad anttas enamba pol't büdžetan rahoid.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Organizacijan oficialine sait (''unesco.org'').
Boris Dali

**Boris Dali** (), todesine nimi om **Borislav Orlinov Delibaltov** (; sünd. 24. keväz'ku 1982, Bobov Dol, Bolgarii), om bolgarijalaine pajatai. Ezitab pajoid popfolk- i fol'klor-stiliš, bolgarijan kelel.

## Biografii
Borislav om sündnu Bobov Dol-lidnha.

Vl 2005 Borislav läbiti «Планета търси суперзвезда»-TV-šoun kasting, sen aigan hän eziti Milko Kaladžijevan, Lüsi:n i Kost'a Markovan pajoid. Muga pajatajan kar'jer zavodihe. Vl 2006 Borislav pästi ičeze ezmäine studine «Пак съм сам»-al'bom. Vl 2007 radoi mugažo Bobov Dol-lidnan municipaližen nevojan. Pajatai sai üläopendust biznesan ohjandajan specializacijanke.

Nai pajatajan kar'jeran augus, Lili-Krasi om hänen ak. Heil om kaks' poigad: Krasi da Konstanstin.

## Diskografii
;Studižed al'bomad
* 2006 — Пак съм сам (*Olen üksnäin*)
* 2008 — В центъра на купона (*Partijan keskuses*)
* 2013 — Борис Дали (*Boris Dali*)
* 2014 — Младо момче (*Nor' prihaine*)
* 2018 — Аз избрах (*Olen valičenu*)

;Kompiläcijanal'bom
* 2013 — Златните хитове на Борис Дали (*Boris Dalin kuldaižed pajod*)

## Mel'hetartujad faktad
* Motociklad oma hänen navedii rad.
* Glorija, Preslava da Ivana oma hänen navedijikš pajatajikš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Boris Dali — Facebook.
Kund

**Kund** vai **Ristitkund** om üläpersonaline ristituiden ühtnend, kudambil ühthižed mel'hetartused, kal'huded da metod oma olmas. Voib ümbrikirjutada kund kut kaik kontaktad sen subjektoiden keskes (personad, sebrad, organizacijad).

Tön erigoitmine da socialine stratifikacii oma kundan heilümatomikš harakteristikoikš. Ristitkundan strukturan nügüd'aigaine toižend zavodihe industrialižen revolücijan jäl'ghe. Voib harakterizuida kund neniden tundusiden mödhe: rahvahuz, valdkund, kul'tur, region, aig, tehmižen mahtuz.

## Galerei

BushmenSan.jpg|Bušalaižed, Botsvan — ani kuti istorijanedeližes kundas
Cleric, Knight, and Workman representing the Three Classes.jpg|Pap', ricar' da manmez' oma feodaližen kundan ozutez
Seoul-Cyworld control room.jpg|Socialižen Saiuöld-verkon ohjanduzkeskuz Seulas


## Kacu mugažo
* Rahvahanjouk

## Homaičendad
Sandal Mustafa

**Mustafa Sandal** (mugažo turkan kelel; sünd. 11. viluku 1970, Stambul, Turkanma) om üks' kaikiš tetabambiš turkižiš pajatajišpäi, TV-šouiden i fil'miden ak'tor, muzikankirjutai da prodüser. Edestab pajoid pop-, tehno-, r'n'b- i kargmuzikan stiliš. Hänen muzikal'bomoiden enamba mi 17 millionad egzemplärid oma mödud.

## Biografii
Mustafa om sündnu Stambul-lidnha. Školan aigaspäi tahtoi edestada pajoid. Kazvatajad tahtoiba, miše poig oliži biznesmenan, ka Mustafa lopi kolledžad Ženevas i AÜV:oiš, no pördui kodimaha. Ezmäine vn 1994 muzikal'bom (möihe 1,7 mln kopijoid) toi mehele populärižust Turkanmas ezikät. Pajatai sai tetabut Evropadme neniden pajoiden edestusenke: «All My Life» (*Kaik minun elo*), «Moonlight» (*Kudmaižen vauktuz*) и «İsyankar» (*Toroknik*).

Vspäi 2008 Mustafa oli nainu, Emina Jahovič oli hänen ak, pajatai mugažo. Heil om kaks' poigad: Jaman da Javun. Vl 2018 par tedoti erigoičendas naimiželospäi.

## Diskografii
* 1994 — *Suç Bende* (Se om minun viga)
* 1996 — *Gölgede Aynı* (Se-žo ližamuju)
* 1998 — *Detay* (Detališ)
* 2000 — *Araba* (Avto)
* 2000 — *Akışına Bırak* (Heitkat jogapäiväližust)
* 2002 — *Kop* (Policijalaine)
* 2003 — *Seven* (Armastai)
* 2004 — *İste* (Täs)
* 2005 — *Yamalı Tövbeler* (Udištadud citatad)
* 2007 — *Devamı Var*
* 2009 — *Karizma*
* 2012 — *Organik*
* 2016 — *Don Dunya*

## Fil'mografii
* *E-ižand* (1995) — 
* *Viž minaretad Nju Jorkas* (2010) — Acar

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Mustafa Sandalan oficialine sait (''mustinet.net'').
Kompjuter

**Kompjuter** (anglijan kelen *computer*-sanaspäi [kəmˈpjuː.tə(ɹ)] — «lugii», «lugim») vai **Tedomašin** om ladim vai sistem, kudamb om mahtusenke oigeta da vaumita anttud operacijoiden jäl'gendust, sen aigan nece jäl'genduz om märitud sel'ktas, i voib vajehtada sidä (avtomatan-ladimen erineden). Operacijoiden jäl'genduz nimitase *[[kompjuterprogram|program:aks]]*, se mülütab lugustusid, *[[tond-vend|tondan-vendan]]* operacijoid-ki.

Elektronine lugim om kompjuteran realizacijan üks' variantoišpäi. Anglijalaine Alan Tjuring-matematikantedomez' ozuti statjoid, kudambid ei voi pätta kompjuteran abul.

Kompjuteran kävutand erazvuiččile metoile ümbrikirjutase nenil tärtusil: avtomatiziruidud (oz., kontrol'), mašinine (oz., grafik), lugend- (oz., lugendtehnik).

## Toižendad
;materialižen alusen mödhe
* lampkompjuter (istorine)
* tranzistorkompjuter
* kvantkompjuter

;kävutandan mödhe
* meinfreim
* laudkompjuter (desktop)
* superkompjuter
* vändkonsol'
* smartfon, noutbuk, planšet

## Homaičendad
Aleksandr Makedonijalaine

**Aleksandr Makedonijalaine** vai **Aleksandr III Sur' ** ( «Aleksandros ho Megas», ; sünd. 20 (21). heinku vai 6..10. reduku 356 edel m.e., Pell, Amuine Makedonii — kol. 10. kezaku 323 e.m.e., Vavilon) oli tetab Makedonijan car' vspäi 336 edel m.e. ičeze surmhasai.

## Sodamatkad
Kaks'kümnevozne mez' sai tobmut Filipp II-tatan pölištusen jäl'ghe. Kahtes vodes sodapämez' kaiči Makedonijan pohjoižröunoid, tegi Grekanman alištusen täudeks (vagesti Fivid) i sädi ühthižen grekižen armijan. Vozil 334−327 Aleksandr armijanke ališti Persijan imperijad da sen rippujid valdkundoid Keskuzazijas. Vl 327 oti Roksanad naižeks.

Vozil 326−325 napri vägestada Pendžab, no sodaväged oliba väzunuded. Aleksandr armijanke pörduiba Persijan keskuzrajonihe, Suzid-lidnha, i saiba lebud. Sen aigan Aleksandr tegi toštsajan, oti Statira- i Parisat-persijalaižid akoideks. Sodapämez' koli Vavilonas varastamatomas säruläžundaspäi severziš päiviš, hot' lebun jäl'ghe tahtoi-ki vägestada Arabijan pol'saren heimoid da Karfagenan randištod Pohjoižafrikas.

## Elon znamoičend
Aleksandr Makedonijalaine sädi ičeze nimel nimitadud imperijad. Se imperii oli hudr i čihozi teravas hänen surman jal'ghe. Koume akad oliba Aleksandral, sunduihe kaks' poigad: Gerakl (oli sündnu naindata) da Aleksandr (Roksana sünduti kus paliči tatan surman jäl'ghe).

## Galerei

Fail:Alexander III Pella-Halicarnasse-el.png|Vn 334 Aleksandran kampanii
Fail:Alexander III Alikarnassos-Issos.png|Vn 333 Aleksandran kampanii
Fail:Alexander III Issos-Babylon.png|Voziden 332—331 Aleksandran kampanii
Fail:Aleksandar Makedonski vo Skopje 036.jpg|Muštpacaz Skopjes Aleksandr Makedonijalaižen oiktastuseks


## Homaičendad
Radio

**Radio** (latinan kelen sanoišpäi: *radio* «sädegoičen», «pästan lähtten», «lasken» i *radius* «sädeg») om kävutai radiolainhid tehnologii tomha da oigendamha informacijad (sidä kesken internet-signalad), sidon vanuimetoi toižend.

Radiolainhed tegesoiš da oigendasoiš elektromagnitižen energijan ičendoiden sistematižel modeliruindal. Nene ičendad oma amplitud, paksuz, faz, leveduzimpul'smoduläcii.

## Avaidusen istorii
Radion avaidusen da tedoidusen process oli pit'k, äi ristituid ühtniba sihe kaiken 19. voz'sadan aigan. Vl 1831 Maikl Faradei avaiži elektromagnitižen indukcijan nägust. Vl 1897 sulakun 24. päiväl Aleksandr Popov-radiotehnikantedomez' oigenzi ezmaižen Venämas «Генрих Герц»-radiogramman (*Genrih Herc*) 250 metraha Piterin universitetan sauvusiden keskes.

Radion oigendusen da sandan processan ližaladimed oma mikrofon, oigendim, oigenduzantenn, sandantenn, radiosandapparat, vägestoitim, dinamikad vai kundlimed.

## Kävutand
Radiosidon toižendad:
* radiooigendusidenke (kaimdaisido, radioreleiden kal't, pezasido) vai radiooigendusita;
* leved radioänetoitand (massinformacijan oigenduz), radionnavedijoiden i civiline radiosido.

Radion levedad kävutandad oma kaikenaigaine radiooigenduz, televizijan oigenduz, digitaline radio, radiopagižmižed, mobiližed telefonad, radionavigacii, radar, lämbituz (mikrolainhižen päčin effekt), radioohjanduz, radioastronomii.

Radioho sidodud tedod: radioastronomii, radionavigacii, radiotedištelend.

## Sidon diapazonad
Radiolainhiden pädiapazonad:
* üläpit'klainhine diapazon (4 toižendad, λ = 10—105 km);
* pit'klainhine diapazon (kilometrižed lainhed, λ = 1—10 km vai f = 30—300 kHc);
* kesklainhine diapazon (λ = 100 m — 1 km);
* lühüdlainhine diapazon (λ = 10—100 m);
* ul'tralühüdlainhine diapazon (metrižed, decimetrižed i santimetrižed lainhed).

## Homaičendad
Fotosintez

**Fotosintez** (amuižgrekan kelen sanoišpäi: φῶς *fōs* — «vauktuz» i σύνθεσις *sintesis* — «ühtištoituz», «sintez») om kaikiš massižemb biohimine process Man pindal, sen aigan päivänvauktusen energii kändase organižsubstancijoiden himižen sidon energijaks. Vaiše fotoavtotrofad voidas ühtneda processas, pigment fotosintezan täht om heil: kazmusiden hlorofill, bakterijiden bakteriohlorofill da bakteriorodopsin.

## Process
Processan järgeline formul: 6CO<sub>2</sub> + 6H<sub>2</sub>O --päivänvauktuz--> C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> + 6O<sub>2</sub>. Reakcii voib manda tagazepäi cellülozan olemiženke.

Fotosintez voib tehtas toižikš-ki: hlorofillata, hil'muiktuzgazan ühtnendata, hapanikan sündundata.

## Sijaduz
Kazmusiden fotosintez tegese hloroplastoiš, ned oma plastidad-klassan pol'avtonomižed kaks'membranižed organellad. Fotosintezan päsijaduz om lehtez, se mäneb seikhiš i ploduiš mugažo. Lehtesen lapak form i sen käraudusen voimuz lasktas otta kävutamižhe enamba vauktusen energijad. Tarbhaine fotosintezan i turgoran täht vezi sase lehtesidennoks jur'sistemaspäi ksilem-kudehedme.

Intensivižen fotosintezan aigan hil'vezikoiden üläverd polimeruzuiše i formiruib trahmalan jüvid hloroplastoiš. Gazoiden vajehtuz (hil'muiktuzgazan tulend i hapanikan eritand) mäneb diffuzijal lehtesen suhuziden kal't.

## Znamoičend
Fotosintezan reakcijad oma kaiken eläban energetine aluz Mas. Läz koumed milliardad vozid tagaz hapanikan erigoitmižen vedespäi mehanizm sündui i tegi Päiväšt energetižeks purtkeks biosferan täht. Hapanikan enambuz atmosferas sündui fotosintezaspäi. Samaldused sädiba hapanikaspäi ozonšoiduid, i voimuz linni elänzoitta kuivid maid, elo leviganzi niidme vedespäi.

Ühtes vodes vihandad šoll'od eritadas hapanikan 3,6×1011 tonnad Man atmosferha, se otab kaiken fotosintezan processan ühesa kümnendest. Fotosintezan abul Man kazmusišt ümbriradab päiväižen energijad, i vl 2015 kaik elektrostancijad tegiba vaiše koume procentad sen processan vägevudespäi.

Järgeline fotosintez om hil'nikan tulendan biocepiižihe päine te.

## Homaičendad
Patekar Nana

**Nana Patekar** (mugažo anglijan kelel; ; sünd. 1. viluku 1951, Murud Džandžir, Maharaštr, Indii), todesine nimi — **Višvanath «Nana» Patekar**, om indijalaine ak'tor da režissör. Edestab rolid fil'miš marathin i hindi-kelil tobjimalaz.

## Biografii
Nana om sündnu Murud Džandžir-lidnha, Dinkar Patekar-pirdajan i hänen Sandžana-akan kanzha. Priha palahteli lujas ičeze irdnägon tagut školas opeten, ei lugend ičtaze čomačuks, sikš miše oli muzaverine vellesiden erineden. No Nana zavodi edestada školan spektakliš jo koumandes klassaspäi neniden-žo palahtelendoiden tagut. Konz hän openzi seičemendes klassas, kaik pereh sirdi Mumbaihe.

Om pästtud «Sir J. J. Institute of Applied Art»-aluzkundaspäi. Radoi reklaman agentuses i siš tegi tundmust tuleban aigan Nilkanti-akanke. Nilkanti edesti teatran rolid joudajan aigan i nevoi Nanale mända rata teatrha kävutamha ičeze lahjakahut. Nana Patekar debütirui režissöraks vl 1991.

## Kanz
Om naižiš vspäi 1978, Nilkanti om hänen ak. Akt'oral om üks' Malhar Patekar-poig.

## Valitud fil'mografii
* «*Lähtend ajaden*» (1978) — Vasu
* «*Minun än' *» (1984) — Džagmohandas
* «*Tätüižen vei*» (1987) — Kumar
* «*Salam Bombei!*» (1988) — Baba-diler
* «*Lind*» (1990) — Anna Set
* «*Muzikan mail'm*» (1996) — Džozef Braganza, Ennin tat
* «*Lämoi-tundištai*» (1996) — Višvanath
* «*Kova ustavzoitand*» (1999) — Adžit Arja-major
* «*Taksi nomer 9211*» (2005) — Raghav Šastri
* «*Blefan tedai*» (2005) — Čandrakant «Čandru» Parekh
* «*Hüväd tulgat!*» (2007) — Udai Šankar Šetti
* «*Bassein*» (2007) — Nana
* «*Elo om täuz' mall' *» (2012) — Kallu / Sem
* «*Teatran kunigaz*» (2016) — Appa Belvarkar

## Homaičendad


## Irdkosketused
* 
*
Japonan Vikipedii

**Japonan Vikipedii** (ičeze nimituz: ウィキペディア日本語版, vepsän kirjamil: *Uikipedia Nihongoban*) om joudai enciklopedii japonan kelel, Vikipedijan japonankel'ne jaguz.

Nece jaguz om avaitud 2001-nden voden 11. päiväl semendkud.

Nügüdläine kirjutusiden lugu om  (vn   . päivän), süvüz — .

## Statistik
* 2003, 12. uhoku — 1000 südäimištlehtpol't (kirjutust)
* 2003, sügüz'ku — 10 000 südäimištlehtpolid
* 2004, 26. semendku — 50 000 südäimištlehtpolid
* 2005, 11. uhoku — 100 000 südäimištlehtpolid
* 2008, 25. kezaku — 500 000 südäimištlehtpolid
* 2016, 19. viluku — 1 000 000 südäimištlehtpol't

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Japonan Vikipedijan pälehtpol' (メインページ, ''Meinpedzi'').
Portugalijankel'ne Vikipedii

**Portugalijankel'ne Vikipedii** (ičeze nimitused: *Wikipédia em português* vai *Wikipédia lusófona*) om joudai enciklopedii portugalijan kelel, Vikipedijan portugalijankel'ne jaguz.

Nece jaguz om avaitud 2001-nden voden semendkul.

Nügüdläine kirjutusiden lugu om  (vn   . päivän), süvüz — .

Kävutajad Brazilijaspäi todas kohendusiden enambust, Portugalijaspäi — kahtendel sijal. Ku kirjutuz om tehtud ühtel dialektal (oz., Brazilijan versii), ka kändajad kohendused toižhe dialektha (oz., Portugalijan versii) lindäs tühjitadud.

## Statistik
* 2003, eloku — 1000 südäimištlehtpol't (kirjutust)
* 2004, 9. heinku — 10 000 südäimištlehtpolid
* 2005, 21. semendku — 50 000 südäimištlehtpolid
* 2006, 26. viluku — 100 000 südäimištlehtpolid
* 2009, reduku — 500 000 südäimištlehtpolid
* 2015, 27. tal'vku — 900 000 südäimištlehtpolid
* 2018, 26. kezaku — 1 000 000 südäimištlehtpol't
* 2023, 31. viluku — 1 100 000 südäimištlehtpolid

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Portugalijankel'žen Vikipedijan pälehtpol' (''Página principal'') — ''pt.wikipedia.org''..
Araban Vikipedii

**Araban Vikipedii** (ičeze nimitused: ويكيبيديا العربية‎ *Wīkībīdyā al-ʿArabiyya* vai ويكيبيديا، الموسوعة الحرة *Wīkībīdyā, al-Mawsūʿa al-Ḥurra*) om joudai enciklopedii araban kelel, Vikipedijan arabankel'ne jaguz.

Nece jaguz om sätud vn 2001 sügüz'kus, sid' pättihe tehnižid aspektoid vn 2003 uhokun 7. päivhäsai. Arabankel'ne Vikipedii om avaitud redaktiruimha 2003-nden voden heinkun 9. päiväl.

Araban Vikipedijan vitkotud šingotez tegihe Internet-verkon vällän levigandusen tagut arabankel'žiš maiš, niiden avtoritarižed ohjastused telustiba ristitišton ühtnendale Internetha hätken aigan. Kirjutusiden «must nimikirjutez» (anatomijas da erotikas päpaloin) om Saudan Arabijas. Toižed paksumba kactud arabankel'žil kävutajil Vikipedijad oma Anglijankel'ne (ezikät) i Francijankel'ne (Afrikan lodehes). Jagusen ühtnijad navettäs ližata kirjutusid enamba mi säta, sen tagut necen Vikipedijan süvüz om znamasine. Paksud politižed erižmel'žused ei antkoi Araban Vikipedijan kävutajile rata ühtes suril joukuil.

Nügüdläine kirjutusiden lugu om  (vn   . päivän), süvüz — .

## Statistik
* 2004, sulaku — 1000 südäimištlehtpol't (kirjutust)
* 2005, 25. tal'vku — 10 000 südäimištlehtpolid
* 2007, 31. tal'vku — 50 000 südäimištlehtpolid
* 2009, sügüz'ku — 100 000 südäimištlehtpolid
* 2012, 21. reduku — 200 000 südäimištlehtpolid
* 2015, 17. tal'vku — 400 000 südäimištlehtpolid
* 2017, 6. keväz'ku — 500 000 südäimištlehtpolid
* 2019, 12. sulaku — 750 000 südäimištlehtpolid
* 2019, 17. kül'mku — 1 000 000 südäimištlehtpol't

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Araban Vikipedijan pälehtpol' (الصفحة الرئيسية, ''Alsafhat alrajijsia'').
Ročinkel'ne Vikipedii

**Ročinkel'ne Vikipedii** (ičeze nimituz: *Svenskspråkiga Wikipedia*) om joudai enciklopedii ročin kelel. Vhesai 2006 se oli Vikipedijan muite ročin jaguz.

Nece jaguz om sätud vn 2001 semendkus. Vn 2014 sügüz'kul enamba kaht koumandest kirjutusišpäi oliba avtomatižikš sätud ezitegesikš koumandenke sanundanke da šablonanke. Vll 2015−2016 üks' Lsjbot kirjuti enamba millionad geografijan ezitegesid. Ročinkel'ne jaguz saihe kahtendhe sijhasai kirjutusiden lugun mödhe (maksimum 3,8 mln vn 2016 kül'mkus), no oli tetab äiluguižil problemoil: purtkiden olmatomuz, vanhtunu informacii da sen duplikacii, jättud muite amuine vandalizm, madal süvüz. Zavottihe botan ezitegesiden čuradust, i vn 2021 keväz'kus kirjutusiden lugu oli 3,3 millionad, sen-žo voden tal'vkus — 2,8 millionad. Vl 2020 homaičendoiden lugu ületi 20 millionad.

Nügüdläine kirjutusiden lugu om  (vn   . päivän), süvüz — .

## Statistik
* 2002, kül'mku — 1000 südäimištlehtpol't (kirjutust)
* 2003, heinku — 10 000 südäimištlehtpolid
* 2004, tal'vku — 50 000 südäimištlehtpolid
* 2005, 27. eloku — 100 000 südäimištlehtpolid
* 2012, 27. sügüz'ku — 500 000 südäimištlehtpolid
* 2013, 15. kezaku — 1 000 000 südäimištlehtpol't
* 2015, 5. sügüz'ku — 2 000 000 südäimištlehtpolid
* 2016, 27. sulaku — 3 000 000 südäimištlehtpolid

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Ročinkel'zen Vikipedijan pälehtpol' (''Huvudsida'').
Ispanijankel'ne Vikipedii

**Ispanijankel'ne Vikipedii** (ičeze nimituz: *Wikipedia en español*) om joudai enciklopedii ispanijan kelel, Vikipedijan ispanine jaguz.

Nece jaguz om avaitud 2001-nden voden 11. päiväl semendkud. Pandas tärtusid kaikiš levitadud mail'mas variantan mödhe, kelen paginoiden suren lugun tagut. Vl 2012 kohendusiden koume videndest oli koumes valdkundaspäi: Ispanii (koumandez), Argentin (13%) da Meksik (13%); AÜV andoiba vaiše kaks' procentad kohendusišpäi.

Nügüdläine kirjutusiden lugu om  (vn   . päivän), süvüz — .

## Statistik
* 2002, uhoku — 1000 südäimištlehtpol't (kirjutust)
* 2003, 4. kül'mku — 10 000 südäimištlehtpolid
* 2005, 30. semendku — 50 000 südäimištlehtpolid
* 2006, 8. keväz'ku — 100 000 südäimištlehtpolid
* 2009, 5. eloku — 500 000 südäimištlehtpolid
* 2013, 17. semendku — 1 000 000 südäimištlehtpol't
* 2019, 20. viluku — 1 500 000 südäimištlehtpolid

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Ispanijankel'žen Vikipedijan pälehtpol' (''Portada'').
Elo

**Elo** om biologijan pätärtuz, materijan olendan olmas aktivine form. Nece form om ülemb erases hamas, mi materijan fizine vai himine olend. Elo om sündunu Mas biohimižen šingotesen satuseks i, ezimeletaden, levitadud kosmosas elon elementoišpäi (panspermijan gipotez).

## Stai i DNA
Ei ole elod biologižeta stajata. Sidä vizid, elo om kaik olijad stajas fizižed da himižed processad, kudambad abutadas sen metabolizmale da jagamižele. Kuvazumižen ümbrištho aigan eläbad stajad formiruidas organizmiden kaiken äjüden. Eläban materijan päznam om ottud genetine informacii  täht. Virusad ozutadas eläban materijan ičendoid vaiše niiden genetižen materialan tondan stajha jäl'ghe.

## Elon tundused
Nene tundused harakterizuidas eläbad materijad: organizacii, metabolizm, kazvand, adaptacii, reagiruind ärdutajid vaste, ičtazetoštmine, igä (elo sündundaspäi surmhasai) — tervhuz, elonmahtuz, ičtazvedand.

## Tedod elon polhe
Biologii tedoidab eläban londusen aspektoid, fizik — kaiken londusen, elabän-ki. Om äi specialižid disciplinoid elon polhe: astrobiologii, kibernetik, medicin, genetik. Sen paloin, ühthižen biologijan ekologii-jaguz tedoidab eläbiden organizmiden da niiden rengazkundoiden kontaktoid keskneze da ümbrištonke.

Man irdpolel elo ei löudand, kosmine biologii tedoidab sen tundusid da gipotetižid formid. Ratud elo om olmas laboratorijan turuškastjoiš, ratud vauktušiš, mikroprocessoriš i robotoiš, no ristit ei voind säta elod auguspäi täuzin. Religii el'getab elod surman jäl'ghe (eläbzduz, toštmižsündund-reinkarnacii i surmanjäl'ghine andmine). Rideltas kolmatomuden ristitun i hengen olendas olmas.

## Eloho sidodud vepsän muštatišed

* *Ala varaida kolnut, varaida eläbad.*
* *Elo meleta kuti puzu reigunke.*
* *Eraz eläb, ku puzuhu paneb, a toine eläb, ku märgän mecan poltab.*
* *Igä elämata, oza tedmata.*
* *Igän eläd, igän openud.*
* *Kanzata om paha elo.*
* *Kel' čokki voilatkaižehe, paremb linneb eläda.* (maguta-ške elod)
* *Ken hätken eläb, se enamban nägeb.*
* *Ken ridata eläb, se abidata koleb.*
* *Ken tirpab, se hätken eläb.*
* *Kolendaha varoin ed elä.*
* *Kolijas eläbad ed tege.*
* *Norudel ed elä, vanhudel ed kole.*
* *Paremba radad, paremba eläd.*
* *Sülen-se eläd, a vaksad ei sa eläda.*


## Kacu mugažo
* Elon tundused
* Gomeostaz
* Teleonomii

## Homaičendad
Azerbaidžanan Vikipedii

**Azerbaidžanan Vikipedii** (ičeze nimituz: *Azərbaycanca Vikipediya*) om joudai enciklopedii azerbaidžanan kelel, Vikipedijan azerbaidžanankel'ne jaguz.

Nece jaguz om avaitud vl 2002 kezakun 2. päiväl. Eziauguižešti oli kahtel kirjkelel: latinan kirjamišt om Azerbaidžanas, Iranan azerbaidzanlaižed kävutadas araban kirjkel't. Vn 2015 heinkun 22. päiväspäi eriline jaguz araban kirjkelenke om olmas, nimitadas sidä Suviazerbaidžanan Vikipedijaks (azb), sirtihe sihe kaikid mugoižid kirjutusid vn 2015 lophusai.

Nügüdläine kirjutusiden lugu om  (vn   . päivän), süvüz — .

## Statistikad
* 2005, kül'mku — 100 südäimištlehtpol't (kirjutust)
* 2006, viluku — 500 da 1000 südäimištlehtpol't
* 2007, 9. keväz'ku — 5000 südäimištlehtpolid
* 2007, 22. heinku — 10 000 südäimištlehtpolid
* 2011, keväz'ku — 50 000 südäimištlehtpolid
* 2015, 29. reduku — 100 000 südäimištlehtpolid
* 2019, 24. sügüz'ku — 150 000 südäimištlehtpolid

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Azerbaidžanan Vikipedijan pälehtpol' (''Ana Səhifə'').
Monika Agnes

**Agnes Monika Mul'joto** (), om tutab kuti **Agnez Mo** (sünd. 1. heinku 1986, Džakart, Indonezii), om indonezijalaine pajatai da aktris kitajiženke augotižlibundanke.

## Biografii
Agnes om sündnu Džakart-lidnha. Vl 1992 hän pästi ičeze ezmäist studišt «Si Meong»-al'bomad lapsiden täht.

Vl 2003 Agnes pästi ičeze ezmäine studine «And the Story Goes»-al'bom.

Vl 2013 Agnes pästi ičeze anglijankel'ne ezmäine studine «Agnez Mo»-al'bom.

## Diskografii
* 1992 — Si Meong
* 1995 — Yess! (*Ka!*)
* 1998 — Bala-Bala
* 2003 — And the Story Goes (*Starin-se jätktase*)
* 2005 — Whaddup A.. ?! (*Mittušt.. ?!*)
* 2009 — Sacredly Agnezious (*Agnez:an sakraline*)
* 2013 — Agnez Mo

## Mel'hetartujad faktad
* Hänel om ičeze ANYE-sobanrivi mömha.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Agnes Monikan oficialine sait (''agnezmo.com'').  
* Agnes Monika — Facebook.com.
* Agnez Mo — Instagram.