open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Severokuril'sk

**Severokuril'sk** (,  *Seberokuririsku*, edel 1946. vot — *Kasivabar*,  *Kasivabara*) om Venäman lidn Sahalinan agjan Paramušir-saren pohjoižes. Se om Severokuril'skan lidnümbrikon administrativine keskuz (edel 2006. vot — rajonan) da üks'jäine elänzoittud eländpunkt.

## Istorii
Vspäi 1711 Venäman imperijan merimatkadajad tedoižiba Kurilan sarid Petropavlovskaspäi Kamčatkal. Vll 1875−1945 oli Japonijan oficialižeks palaks. Japonijalaižed paniba *Kasivabar*-žilon alust ainalaižiden *Ottomai*-külän sijha. Sirtihe ainalaižid Šikotan-sar'he. Nimitihe žilod «Ivaki»-tedoiduzlaivan kapitanan kanzannimen mödhe. Suren sodan aigan AÜV:oiden aviacii bombardirui meriportad da sodalendimportad žilos vspäi 1943. Se sai lidnan statusad vl 1946, nimitihe Kurilan sariden mödhe. Vn 1952 5. päiväl kül'mkud luja (kümne metrad kortte) cunami pani lidnad mantazole, i se om udessündutadud uzil korktusil.

Severokuril'sk šingotase kalantegimišton radol sijaližel torhudel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Kurilan kahtenden sal'men randal (), 30 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Tünen valdmeren Ohotskan meren päivnouzmaižel randal.

Matkad Suvisahalinskhasai om 1060 km suvipäivlaskmha orhal, no voib sadas kalalaivištol vai punolendimel vaiše Petropavlovskan Kamčatkal kal't (Kamčatkan rand) 312 km pohjoižpäivnouzmha orhal, se om lähembaine lidn.

Klimat om subarktine meren märg. Voden keskmäine lämuz om +2,8 C°, heinkun-sügüz'kun +10..+12 C°, vilukun-uhokun — −4..−5 C°. Ekstremumad oma −21 C° i +26,4 C°. Paneb sadegid 1844 mm vodes, enamba redukus-kül'mkus (230..248 mm kus), vähemba uhokus-kezakus (107..128 mm kus). Voib panda tuhkad lähižes Ebeko-vulkanaspäi seičemes kilometras.

## Tobmuz
Baikovo-sodažilo jäb kaikenaigaižeta ristitištota 20. voz'sadan lopuspäi, mülüb lidnümbrikho Severokuril'skan ližaks. Lidnümbrikon pind — 3501,23 km².

Municipaližen ühtnikan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnümbrikon pämez' om Aleksandr Serebräkov (keväz'ku 2014 — kezaku 2021).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 536 ristitud. Kaik 2 587 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 7 733 eläjad vl 1959 i 5 180 eläjad vl 1989.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Innokentii Moskvalaižen puine jumalanpert' om letud vll 2003−2005.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol. Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad ratas Petropavlovskas Kamčatkal.

## Galerei

209 0943 SevKur heli View wiki.jpg|Lidnan edeližen sijadusen nägu vl 2006 (oli edel vn 1952 cunamid)
ЧайкиНадЗаводом.jpg|Kajaged kalategimen päl Paramušir-sarel (2021)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da lidnümbrikon tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''sevkur.sakhalin.gov.ru''). 
* Lidn da lidnümbrik Sahalinan agjan ohjastusen oficialižel ''sakhalin.gov.ru''-saital.
Tulun

**Tulun** () om Venäman lidn da lidnümbrik Irkutskan agjan suvipäivlaskmas. Se om Tulunan rajonan administrativine keskuz, ei mülü rajonha.

## Istorii

Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1735 kuti *Tulunovskai*-külä (). Šingotaškanzihe žiloks kahten traktan sauvondan jäl'ghe — Moskvaspäi (1762−1774, nüg. «Sibir'»-trass) i Bratskhasai (19. voz'sadal, tämbäi nimitadas «Vitim»-trass). Transsib läbiti žilod, i vl 1897 ezmäine jonuz tuli Tulun-stancijha. Toine raudtestancii om Nür (). Tulun sai lidnan statusad vl 1927.

Tulun šingotase sömtegimištol, buran hilen samižel i mecan ümbriradmižel. Stöklantegim om sauptud vl 2002, gidrolitine tegim ei ole rados.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbärdajan rajonan pohjoižpalan keskuses, Ii-jogen känman molembil randoil ( 484 km pitte, lankteb Bratskan vezivaradimhe, Angar-jogen hurapol'ne bassein), Päivnouzmaižen Sajanan ezimägišton mecstepin zonas, 460 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Voib olda sur'vezid (1984, 2006, 2019).

Matkad Irkutskhasai om 352 km suvipäivnouzmha orhal vai 392 km «Sibir'»-avtotedme. Lähembaine lidn om Alaudinsk 107 km päivlaskmha-lodeheze orhal, 117 km avtotel vai Transsibal.

Klimat om terav kontinentaline. Keza om päivoikaz lujas, tal'v om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om −0,8 C°, kezakun-elokun +14,6..+17,5 C°, tal'vkun-uhokun −17,0..−20,4 C°. Ekstremumad oma −47,2 C° (uhoku) i +36,5 C° (eloku). Kezaaigan minimum om −5,0 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +8,7 C° (uhoku). Viib panda halad kezan miččel taht kul (heinkun minimum om −0,4 C°). Paneb sadegid 373 mm vodes, enamba kezakus-elokus (54..76 mm kus), vähemba kül'mkus-keväz'kus (10..17 mm kus). Lumikatken keskmäine maksimaline korktuz om 35 santimetrad. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 54..63 % röunoiš keväz'kus-semendkus, 72..75 % uhokus i heinkus-redukus, 78..83 % kül'mkus-vilukus.

## Tobmuz
Tulun om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez' (mer). Edeline mer om Jurii Karih (*Юрий Карих*, heinku 2014 — heinku 2024). Lidnan Duman ezimez' om Aleksandr Sčastlivcev vn 2024 sügüz'kuspäi, hän-žo radoi sen ezimehen edel vn 2019 redukud. Edeline Duman ezimez' om Aleksei Kolpakov (reduku 2019 — sügüz'ku 2024).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 44 611 ristitud, vn 2021 — 38 440 ristitud. Kaik 41 671 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 56 tuhad eläjid vl 1987.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma kaičenus lidnas: kivine Pühän Jumalanmaman Katken (1913) i puine Mikulai-čudonsädajan (1909).

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kahesa keskškolad (nomerad 1, 2, 4, 6, 7, 19, 25, «Era»), škol-internat (nomer 28), lapsiden da norišton sädamižen šingotesen «Kristall»-keskuz, čomamahtoine škol, lapsiden da norišton sportškol.

Tulunan agrarine tehnikum, medicinine kolledž i Bratskan pedagogižen kolledžan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan Duman oficialine sait (''duma-tulun.ru''). 
* Lidnan Administracijan oficialine sait (''tulunadm.ru'').
Alzamai

**Alzamai** () om Venäman lidn da lidnankund Irkutskan agjan päivlaskmas. Se om Alaudinskan rajonan kahtenz' lidn da eländpunkt eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud raudtestancijaks Transsibal i žiloks senno vl 1897, nimitihe stancijad Alzamai-žilon mödhe seičemes kilometras (nüg. Vanh Alzamai-žilo, 261 rist. vl 2012). 1920-nzil vozil saudihe vedimdepod, špaloiden ceh i himižmecedheotand radaškanziba. Suren sodan aigan vl 1942 sirtihe žilho kärauzimiden tegint Dnepropetrovskaspäi (nüg. kohendamiž-mehanine tegim), i vl 1943 kätihe Alzamaid radnikžiloks. Vll 1945−1959 oli Alzamain rajonan keskuseks. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1955 semendkul. Vhesai 2005 alištui Alaudinsk-lidnan tobmudele oikti.

Alzamai šingotase raudten edheotandoil, elektrodoiden pästandal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan pohjoižes, Toporok-jogen hural randal tobjimalaz (Angar-jogen hurapol'ne bassein), Päivnouzmaižen Sajanan ezimägištol, 300 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Irkutskhasai om 515 km suvipäivnouzmha orhal, 600 km «Sibir'»-trassadme (R-255) vai Transsib-raudtedme, rajonan Alaudinsk-keskushesai om 76 km suvhe orhal vai 91 km avtol. Lähembaine lidn om Taišet kuz'kümnes kilometras lodeheze orhal, 69 km «Sibir'»-avtotel vai Transsibal.

## Tobmuz
Alzamai om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan Administracijan pämez' om Aleksandr Lebedev vn 2005 tal'vkuspäi (municipaližen ühtnikan alusenpanendan aigaspäi). Lidnan Dum kogoneb kümnes ühtnijaspäi, sen ezimez' om Dmitrii Šabanov vn 2021 redukuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 730 ristitud, vn 2021 — 5 373 ristitud. Kaik 6 040 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 13 060 eläjad vl 1959.

Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman «Pölištunuziden aznoičend»-jumalaižen loičendpert' om avaitud vspäi 1997. Ph. Innokentii Irkutalaižen puine pühäpert' om saudud vll 2013−2024.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma lidnan päivkodi i augotižškol-päivkodi nomer 16, aluzškol nomer 2, kaks' keskškolad (nomer 3 i 5), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, Alaudinskan sportškolan filial. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Galerei

Alzamay.jpg|Vezičuhunduz (2011)
Alzamay Post Office - 665160 - 2.jpeg|Počtan ofis vl 2020 (indeks 665160)
Alzamay Post Office - 665161 - 1.jpeg|Počtan sauvuz vl 2020 (indeks 665161)
ЭП1П.jpg|Alzamai-päraudtestancii vl 2013
Along the Trans-Siberian in Alzamay, Nizhneudinsky rayon.jpg|*Alzamai*-päraudtestancijan toine sauvuz (2013)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan municipaližen ühtnikan oficialine portal (''alzamai.ru'').
Tomari (Venäma)

**Tomari** (,  *Tomari*, edel 1946. vot —  *Tomarioru*) om Venäman lidn Sahalinan agjan Sahalin-saren suves. Se om Tomarin lidnümbrikon (edel 2006. vot — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud Venäman imperijha kuti *Tomarioru* vl 1870, nimituz libub ainan kelespäi. Vozil 1905−1945 oli Japonijan palaks. Japonijalaižed sauvoiba cellülozbumagašt tegint i kaivusid, tegim radoi satusekahas 1990-nzihe vozihesai. Anttihe lidnan statusad vl 1946 i kebnetihe nimed venäkel'žen ristitišton täht.

Tomari šingotase sömtegimištol (kalan ümbriradmine), hilen samižel, mecan varhapanendal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Tomarink-jogensun randoil (, 41 km pitte) i Tünen valdmeren Tataran sal'men suvipäivnouzmaižel randal, 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Suvisahalinskhasai om 102 km suvipäivnouzmha orhal, 182 km avtotedme vai raudtedme. Toižed lähembaižed lidnad oma Dolinsk 75 km suvipäivnouzmha orhal, 140 km avtotedme vai raudtel i Holmsk 79 km suvhe orhal, 91 km avtol vai raudtedme.

## Tobmuz
Municipaližen ühtnikan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnümbrikon pämez' om Aleksandr Kobelev (kül'mku 2016 — sügüz'ku 2020).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 541 ristitud, lidnümbrikon pol'. Kaik 3 774 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 8 865 eläjad vl 1935, 9 909 eläjad vl 1959 i 8 121 eläjad vl 1989.

Ortodoksižen hristanuskondan Sündun Tozimel'žen Ristan Zdvižen'jan uz' puine jumalanpert' om saudud vll 2004−2007. Sintoizman pühäpertin kompleksan jändused oma kaičenus sambnuden vulkanan päl.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da lidnümbrikon tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''tomari.sakhalin.gov.ru'') i sen vanh versii. 
* Lidn da lidnümbrik Sahalinan agjan ohjastusen oficialižel ''sakhalin.gov.ru''-saital.
Baikal'sk

**Baikal'sk ** () om Venäman lidn da lidnankund Irkutskan agjan suves. Se om Slüdänkan rajonan kahtenz' lidn da eländpunkt eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud Transsiban penen stancijanno, cellülozbumagaižen kombinatan sauvojiden radnikžiloks senno vl 1961, nimitihe Baikal-järven mödhe. Vl 1966 kombinat radaškanzi, i radnikžilo sai lidnan statusad. Cellüloz i bumag oliba produkcijaks. Redusti järved lujas, i vspäi 2013 likvidiruidas kombinatad da sen jändusid.

Lidn šingotase Baikal'skan lämuzelektrokeskusel, lebun edheotandoil da turizmal. Sadmanzikaižen ümbriradmine i Baikalan veden pakuitez oma planoiš.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivnouzmaižen palan pohjoižes, Baikal-järven suvirandal, 460 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, korktan Hamar-Daban-mägisel'ganno. Pened Solzan-jogi (, 34 km pitte) i Harlaht-jogi ( kümnen kilometrad pitte) lanktas järvhe lidnan röunoiš. Voib olda lujid manrehkaidusid (kümnehe ballhasai 12:späi), jäl'gmäižed znamasižed oliba vn 1999 uhokus i vn 2008 elokus.

Matkad Irkutskhasai om kahesakümne kuz' kilometrad pohjoižhe orhal, 147 km «Baikal»-trassadme (R-258) vai Transsib-raudtedme. Lähembaine lidn om Slüdänk-rajonkeskuz koumekümne koume kilometrad lodeheze orhal, 38 km «Baikal»-avtotel vai Transsibal.

Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +0,9 C°, heinkun +16 C°, vilukun i uhokun −14,4..−14,8 C°. Paneb sadegid 778 mm vodes, enamba kezakus-elokus (119..168 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (13..16 mm kus).

## Tobmuz
Solzan-žilo (602 rist. vl 2012) i Osinovk-žilo (kaikenaigaižeta ristitištota vl 2012) mülüdas lidnankundha Baikal'skan ližaks. Lidnankundan pind — 819,25 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan Duman ezimez' om Tat'jana Astahova vn 2022 kül'mkuspäi. Edeližed Duman ezimehed oma Aleksei Nagaev (reduku 2017 — kül'mku 2022), Vladimir Pokitko (radoi vn 2017 redukuhusai).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 583 ristitud, vn 2021 — 13 199 ristitud. Kaik 12 738 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 17 200 eläjad vl 1998.

Ortodoksižen hristanuskondan Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' om saudud vll 1990−2006.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud päivkodid i üks' nomeruidud (nomer 16), kaks' augotižškolad-päivkodid (nomer 13 i 14), koume keskškolad (nomer 10, 11, 12), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, sportškol.

Baikal'skan saraktehnologijoiden da holitusen tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Museum of Baikalsk.jpg|Lidnan istoriž-čomamahtoine muzei (2011)
Baikalsk Church.jpg|Pühän Stroican jumalanpert', vn 2011 nägu
Клубника - один из символов Байкальска.jpg|Sadmanzikaižen festival' oleskeleb lidnas heinkun lopus (muštpatsaz vl 2015)
Hotel complex of mountain-skiing base.jpg|Mägisuks'bazan adivpertiden kompleks (2018)
Baykalsk station.jpg|*Baikal'sk*-päraudtestancijan sauvuz vl 2011


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan municipaližen ühtnikan oficialine sait (''gorod-baikalsk.ru'').
Birüsinsk

**Birüsinsk** () om Venäman lidn da lidnankund Irkutskan agjan päivlaskmas. Se om Taišetan rajonan kahtenz' lidn da eländpunkt eläjiden lugun mödhe, Taišetan päivlaskmaine ezilidn.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud Transsiban *Sujetih*-raudtesarakoks () vl 1897. Saudaškanzihe žilod senno vl 1899. Vl 1929 mecpilindtegim radaškanzi. Kätihe radnikžiloks vl 1934. Vspäi 1952 gidrolizan tegim radoi, pästli etilspirtad da sötmižsepad vhesai 2005. Sujetih sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vn 1967 11. päiväl semendkud, nimitihe jogen mödhe. Vhesai 2007 alištui Taišet-lidnan tobmudele oikti.

Birüsinsk šingotase mecan varhapanendal da pilindal, meblin tehmižel i leibänproduktoiden edheotandal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan suves, Birüs (On)-jogen oiktal randal (Angaran hurapol'ne bassein), 300 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Irkutskhasai om 586 km suvipäivlaskmha orhal, 691 km «Sibir'»-trassadme (R-255) vai 682 km Transsib-raudtedme. Lähembaine lidn om Taišet koumetoštkümnes kilometras päivnouzmha orhal, «Sibir'»-avtotel vai Transsibal.

## Tobmuz
Birüsinsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan Duman ezimez' om Lüdmila Banadiseva (*Людмила Банадысева*) vn 2014 kezakuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 981 ristitud, rajonan ühesandez, vn 2021 — 8 632 ristitud. Kaik 8 477 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 13 461 eläjad vl 1970.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud i avaitud lidnas: Sündun Eläbzdusen pühäpert' (om saudud vll 1998−2010) i Pühän Innokentii-irkutalaižen jumalanpert' (vspäi 1958).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nomeruidud päivkodid (nomer 2..5), kaks' keskškolad (nomer 6 i 16), lidnan lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan municipaližen ühtnikan oficialine sait (''biryusinskmo.ru'').
Šopen Friderik

**Friderik Šopen**, täuz' nimi — **Friderik Francišek Šopen** ( [ˈʂɔpɛn],  [ʃɔpɛ̃]; sünd. 1. keväz'ku 1810, Želäzova-Volä-külä läz Varšavad, Varšavan gercogkund — kol. 17. reduku 1849, Pariž, Francii) oli pol'šanmalaine muzikankirjutai da pianist, Pol'šanman muzikankirjutandan školan alusenpanii. Vspäi 1831 eli da radoi Francijas. Klassižen muzikan kirjutai i Päivlaskmaižen Evropan muzikaližen romantizman znamasine ezitai.

## Biografii
Muzikankirjutai oli sündnu külän lapsiden Nikolä Šopen-kazvatajan i hänen Tekla Justina Kšišanovskaja-akan pereheze. Tat oli järgeližes kanzaspäi, tuli elämhä Pol'šanmaha Francijaspäi norudes. Mam tezi francijan kel't, mahtoi väta fortepjanol da pajatada hüvin. Friderikan sündundan jäl'ghe sil-žo vodel Nikolä Šopen sai radsijad Varšavas. Prihaine kirjuti ezmäižen muzikaližen pjesan («Polonez») kahesavoččes igäs. Voiceh Živnii-pianist (1756−1842) openzi händast 7 vodespäi, i 12-vozne nor' Friderik mahtoi väta fortepjanol hüvin ičeze opendajan kartte. Vll 1826−1829 nor' priha openui Varšavan konservatorijas (nüg. Muzikan universitet hänen nimed) silezijalaižen Juzef El'sner-muzikankirjutajan ohjandusen al.

Vspäi 1829 Friderik Šopen ezini ičeze sädusidenke. Aigan mändes andaškanzi opendust. Tegi tundmust ičeze aigan Evropan znamasižidenke muzikankirjutajidenke: Mendel'son, Bellini, List, Berlioz, Šuman.

## Sädused
Ičeze elos Šopen kirjuti vändon fortepjanol täht. Hänen sädused: kaks' koncertad (1829, 1830), koume sonatad (1828−1844), fantazii (1842), nell' balladad (1835−1842), nell' skerco (1832−1842), ekspromtad, noktürnad, etüdad, kargud (val'sad, mazurkad, polonezad), prelüdijad (ezivändod) i erazvuiččed pajod.

## Kanz
Koume sizart oli Friderikal: Lüdvika-čikoi, norembad Izabella i Emilija. Vl 1836 augotai muzikankirjutai i Marija Vodzinska tegiba käziiškendad, no neičeižen mam tühjiti sajad, i edemha hö oliba tundmusiš läheli muite. Vll 1838−1847 Friderik eli ühtes Žorž Sand-kirjutainaiženke (Avrora Düpen), sil-žo aigal pianistal tävun läžund oli. Koli läžundaspäi lapsetoman, ezimeletaden se oli tuberkulöz.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Friderik Šopenan Institutan oficialine sait (''chopin.nifc.pl'').
Sajansk

**Sajansk** () om Venäman lidn da lidnümbrik Irkutskan agjan suves. Om ümbärtud Ziman rajonal.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vn 1970 22. päiväl sulakud kuti *Uz' Zim*-žilo () sauvomha elektrohimižkombinatad Ziman keitandsolan löudmižsijanno. Vn 1975 vilukus kätihe *Sajansk*-radnikžiloks, nimitihe Päivnouzmaine Sajan-mägisel'gan mödhe. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1985 elokus, alištub agjan tobmudele oikti.

Sajansk šingotase polivinilhloridan tehmižel i sömtegimištol (kanalihafabrik, maidkombinat). Om sauvondan i torguindan edheotandoid, Uden Ziman LEK radab.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbärdajan rajonan pohjoižpäivnouzmas, Okanjogen keskjoksmusen lopun molembil randpolil (lankteb Bratskan vezivaradimhe, Angaran hurapol'ne bassein,  630 km pitte, ), 550 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Elänfartalad (Ok-jogen oiged randpol') oma saudud kaks'toštkümnes kilometras himižes tegimespäi (hura randpol'). Kaik om kümne nomeruidud (1, 2A, 2B, 3..9) mikrorajonad, kaikutte om ičeze nimenke mugažo.

Matkad Irkutskhasai om 245 km suvipäivnouzmha orhal vai 280 km avtotedme. Lähembaine lidn da Transsiban stancii om Zim kaks'kümne üks' kilometr suvhe orhal, 24 km avtotedme vai Okan ülezjogen. Ühesakilometrine sarak ühtenzoitab lidnad «Sibir'»-trassanke (R-255).

Klimat om terav kontinentaline. Tal'v om vilu, keza om läm'. Paneb sadegid 400 mm vodes, enamba heinkus-elokus (75..80 mm kus), vähemba kül'mkus-sulakus (10..20 mm kus).

## Tobmuz
Sajansk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen mer (Administracijan pämez'). Edeline mer om Oleg Borovskii (sügüz'ku 2014 — keväz'ku 2024). Lidnan Duman ezimez' om Jevgenii Kaplin vn 2022 sügüz'kuspäi. Edeline Duman ezimez' om Jurii Perkov (reduku 2017 — sügüz'ku 2022).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 40 800 ristitud, vn 2021 — 35 561 ristitud. Kaik 38 897 ristitud elihe lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 47 500 eläjid vl 1996.

Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Blagoveššenjan kafedraline päjumalanpert' om saudud vll 1993−2003.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kümne päivkodid, gimnazii, seičeme keskškolad (nomer 2..8), lapsiden sädamižen *Sozvezdije*-pert' («tähthišt»), čomamahtoiden škol, sportškol.

Sajanskan himižtehnologine tehnikum (mülütihe ekonomikan da ohjandusen kolledžad sihe vn 2013 tal'vkus) i medicinine kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Galerei

Саянск фонтан.jpg|Fontan avaidusen jäl'ghe (2013)
Петр и Феврония.jpg|Phh. Pedroin i Fevronijan jumalaine ZAGS:an palakundan vaste (2016)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan Duman oficialine sait (''dumasayansk.ru''). 
* Lidnan Administracijan oficialine sait (''admsayansk.ru''). 
* Sajanskan administracijan kanal ''youtube.com''-saital.
Svirsk

**Svirsk** () om Venäman lidn da lidnümbrik Irkutskan agjan suves. Röunatab Čerömhovon i Usol'jen rajonidenke niiden pohjoižes.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan kuti *Černigovskijan parččom* (), Födor Černigovskii pani sen alust. Vl 1795 mainitaškanzi *Svirskai*-küläks () manmehiden-eläjiden kanzannimen mödhe. 1930-nzil vozil saudihe raudted Čerömhovospäi varatoitamha ut Angaran metallurgišt tegint arsenan kävutandanke (nügüd' om sauptud, vspäi 2013 puhtastadas mahust). Kätihe *Svirskoje*-radnikžiloks vn 1939 elokus. Vn 1939 sügüz'kuspäi himižbatarejiden tegim radab. Suren sodan aigan Leningradan akkumulätorine tegim oli evakuiruidud žilho. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1949 16. päiväl kül'mkud, nimitihe *Svirsk:aks*.

Vll 1961−1967 upotihe lidnan istorišt keskust Bratskan vezivaradimen täutmižen aigan. Vhesai 2005 Svirsk alištui Čerömhovo-lidnan tobmudele.

Svirsk šingotase mecan ümbriradmižel i putegesiden tehmižel, kommunaližen tehnikan pästandal, akkumulätorantegimel i kaivuzmašiništon tehmižel, teravas letud metalližiden sildoiden tegimel, mugažo Čerömhovon kivihilen vendal jogiportan kal't.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Angaran hural randal (, Bratskan vezivaradim), 420 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Irkutskhasai om 107 km suvipäivnouzmha orhal, 143 km avtotedme, 150 km raudtedme (vaiše jügureisad) vai 143 km jogedme. Lähembaine lidn da Transsiban passažirstancii om Čerömhovo vižtoštkümnes kilometras päivlaskmha orhal.

Klimat om terav kontinentaline. Ekstremumad oma −48 C° (viluku) i +41 C° (heinku). Paneb sadegid 329 mm vodes. Gruntan kül'mdandan süvüz om 280..300 sm.

## Tobmuz
Svirsk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Berözovii-mikrorajon alištub sen tobmudele.

Lidnan pämez' om lidnümbrikon mer (Administracijan pämez'). Lidnümbrikon Duman ezimez' om Sergei Jermakov vn 2019 sulakuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 650 ristitud, vn 2021 — 15 485 ristitud. Kaik 13 110 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23 tuhad eläjid vl 1967.

Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Blagoveššenjan pühäpert' om sauvomas 2000-nziš vozišpäi, sen ližaks Jumalanmaman Blagoveššenjan loičendpert' om avaitud.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 3, 22, 33), aluzškol Berözovii-mikrorajonas, nell' keskškolad (nomer 1..4), lapsen šingotesen keskust, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoine škol, lapsiden da norišton sportškol.

Svirskan elektromehanine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Каскадный фонтан Свирск.jpg|Lidnan pordhikaz fontan (2014)
Роза ветров Свирск.jpg|Svirskan tullein diagramm
Мост на набережной Свирск.jpg|Sild jaugnikoiden täht randirdal vl 2014


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''svirsk.ru'').  i sen arhivine kopii.
Zim

**Zim** (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Irkutskan agjan suves. Om Ziman rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü sihe.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1739 Milleran «Matkan ümbrikirjutand Jeniseiskaspäi Irkutskhasai»-käzikirjuteses kuti *Mironovo* vai *Ziman tal'vdundsija* (), nimitihe Zim-jogen mödhe (, ), nimituz om burätan augotižlibundanke. Alusenpanendan oficialine voz' praznuičendan täht — 1743. Šingotaškanzihe Moskvan traktan sauvomiženke vspäi 1772, ehtatimenno Okanjoges päliči. Vl 1891 Transsib läbiti žilod, sätihe *Zim*-raudtestancijad. Žilo sai lidnan statusad vl 1922. Vspäi 1963 alištub agjan tobmudele oikti.

Zim-lidn šingotase raudten edheotandoil (vedimdepo, vagondepo, raudten distancii) da mecan ümbriradmižel pilindmaterialoihe (enamba mi 30 edheotandad). Ende gidrolizan tegim, kanifolin ekstrakcijan tegim, mecanpunümbriradai kombinat i raudbetontegesiden tegim oliba mugažo. Lähižed Ziman himine tegim (nüg. «Sajanskhimplast») i *Okinskaja*-lidnfabrik (Uhtui-žilo) oma registriruidud toižiš municipalitetoiš.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbärdajan rajonan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas, Okanjogen hural randal (lankteb Bratskan vezivaradimhe, Angaran hurapol'ne bassein, , ) da sen Zim-ližajogen sun randoil, 450 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Irkutskhasai om 235 km suvipäivnouzmha orhal, 265 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Sajansk kaks'kümne üks' kilometr pohjoižhe orhal, 24 km avtotedme vai Okan mödvedhe. Voib olda manrehkaidusid kudhe ballhasai (12:späi), om igähižen rougun linzoid lidnan territorijal.

## Tobmuz
Zim om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen mer (Administracijan pämez'). Andrei Konovalov om meran radnikusel vn 2016 sulakuspäi. Edeline mer om Vladimir Trubnikov, radoi vn 2016 sulakuhusai. Lidnan Duman ezimez' om Natal'ja Derevägina vn 2024 kül'mkuspäi. Edeližed lidnan Duman ezimehed oma Galina Polinceva (*Галина Полынцева*) i Lüdmila Avhadeeva, hö radoiba edel vn 2024 kül'mkud.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 32 508 ristitud, vn 2021 — 30 640 ristitud. Kaik 31 229 ristitud elihe lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 48 097 eläjid vl 1979.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan i Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpertid.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa nomeruidud päivkodid (nomer 4, 10, 14..16, 56, 171, 212), augotižškol-päivkodi nomer 11, seičeme keskškolad (nomer 1, 5, 7..10, 26), licei, korrekcine škol, lapsiden da norišton sädamižen pert', muzikškol, lapsiden da norišton sportškol.

Ziman raudtetehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

38 Водонапорная башня Зима.jpg|Vezičuhunduz (2014)
Electric locomotive VL22m-692.jpg|VL22m-692-elektrovedim (2007)
Sima 2016.jpg|*Zim*-päraudtestancijan sauvuz vl 2016


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''zimadm.ru'').
Tagor Rabindranat

**Rabindranat Tagor** ( [roˈbindɾonatʰ ˈʈʰakuɾ] *Robindronath Thakur*,  [rəˈbɪndrənɑːt təˈɡɔːr]; sünd. 7. semendku 1861, Kal'kutt, Britanine Indii, Britanijan imperii — kol. 7. eloku 1941, sigä-žo) oli Indijan kirjutai, runokirjutai, muzikankirjutai, pirdai da valdkundan šingotai. Hänen runod kävutasoiš Indijan i Bangladešan valdkundaližikš gimnoikš. Literaturižen Nobelän premijan laureat (1913).

## Biografii
Tagor oli sündnu brahmanan da manpidajan amuižhe sughu, Debendranath Tagoran (1817−1905) i Šarada Devin (1830−1875) norembaine laps'. Kirjutaškanzi runoid kahesavoččes igäs. Tagor sädi ezmäižid starinoid da dramid kuz'toštkümnevoččen «Päivoikaz Lev»-psevdonimanke (beng. *Bhānusiṃha*). Openui Londonan Kunigahan kolledžas (1879−1880), no ei pästnus sišpäi i pördui Indijha. Oli sen ripmatomuden polenpidajan.

Vll 1878−1932 Tagor oleskeli enamba mi koumekümnes valdkundas videl kontinental ajelten mail'madme, eziti ičeze sädusid da filosofijad, sai tetabut, kerazi andaks tomižid šingotamha Indijan opendusen aluzkundoid. Tagor pani «Višva Bharati»-universitetan i Maižandusen rekonstrukcijan institutan alust, ühtni rahoil školoiden alusenpanendha.

Kaik 8 muzejad om olmas Tagoran muštoks: koume Indijas i viž Bangladešas.

## Kanz
Mez' oli nainu vspäi 1883, Mrinalini Devi (1873−1902) oli hänen ak. Kaik koume tütärt da kaks' poigad sünduihe, severz'-se koliba aigoin läžundoišpäi.

## Sädused
Kirjuti kaiken elon aigan surmhasai, jäti üks'toštkümne romanad, enamba 20 starinoiden kogodusid, dokumentaližid kirjoid Indijas. Kirjoiden tegend mäneb Bengalijas tobjimalaz. Tegi sädusid bengalan kelel i kändi niid anglijan kel'he iče. Sädi enamba kaht tuhad pajoid (runoiden 19 kogodust) i kaht polenke tuhad kuvid.

Kaikiš tetabad kirjad — «Gitandžali» (*Andan pajod*, sai Nobelän premijad), «Gora», «Pert' da mail'm».

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Muzei «Rabindra Bharati»-universitetas ''rbu.ac.in''-saital — Tagoran kanzan pert' Kolkatas (Indii).
Asino

**Asino** () om Venäman lidn da lidnankund Tomskan agjan suvipäivnouzmas. Se om Asinon rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1896 kuti *Ksen'jevk*-žilo () elänzoitmaha tahod (sirdnikoiden žilo), möhemba *Ksenievskii*, nimitihe Nikolai II-imperatoran Ksenija-sizaren oiktastuseks. Udesnimitihe uden Asino-raudtestancijan mödhe vl 1933, raudtelikund vn 1937 tal'vkuspäi. Kätihe radnikžiloks vn 1945 12. päiväl tal'vkud. Asino-radnikžilo sai lidnan statusad vn 1952 31. päiväl keväz'kud. Vspäi 1973 oli alištunu agjan tobmudele oikti.

Asino šingotase mecan ümbriradmižen tegimil: faneran tehmine, špon koivuspäi, MDF-apak, mugažo meblin pästandal (ištmiden fabrik), leibäntegim i kombisötken tegim ratas.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmaižel röunal, Čulim-jogen hural randpolel i sen huran Terav Kurj-ližajogen oiktal randal (, 109 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Tomskhasai om 92 km suvipäivlaskmha orhal, 112 km avtotedme vai 93 km raudtedme. Toine lähembaine lidn om Anžero-Sudžensk (Kemerovon agj) 103 km suvhe orhal vai 134 km avtotedme.

Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +0,4 C°, kezakun-elokun +15,9..+19,2 C°, tal'vkun-uhokun −15,8..−18,0 C°. Paneb sadegid 537 mm vodes, enamba kezakus-elokus (64..71 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (19..21 mm kus).

## Tobmuz
Asino om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 90 km².

Lidnan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnankundan pämez' om Jurii Kutepov (kül'mku 2012 — semendku 2015). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Natal'ja Sedükova vn 2017 redukuspäi. Edeline Nevondkundan ezimez' om Nikolai Danil'čuk, radoi vn 2017 redukuhusai.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 25 618 ristitud, rajonan seičeme kümnendest, vn 2021 — 24 913 ristitud. Kaik 24 539 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 33 741 eläjad vl 1989.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma olmas lidnas: Pühän Jumalanmaman Katken puine jumalanpert' (vspäi 1976), Pühän Jumalanmaman Katken kivine päjumalanpert' (om saudud vll 2011−2018).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 4, 5), gimnazii (nomer 2), ehtškol (nomer 9), lapsiden da norišton sädamižen keskuz, kaks' sportškolad. Asinon tegimištoližen industrijan da holitusen tehnikum, Tomskan agrarižen kolledžan filial i Tomskan valdkundaližen arhitekturiž-sauvonduniversitetan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Galerei

АМС Асино.jpg|Lidnan i rajonan administracijan sauvuz (oiktalpäi, 2013)
Industry in Asino, Russia.jpg|Tegim Asinos vl 2009
Asino, Tomskaya oblast, Russia..jpg|Torguindan keskuz i kirjišt (2009)
Универсам "Сибиряк" - panoramio.jpg|«Sibiräk»-universam (2009, *Sibirilaine*)
Вокзал Асино.jpg|*Asino*-päraudtestancijan sauvuz vl 2009


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''gorodasino.ru'').
Vihorevk

**Vihorevk** ( [ˈvʲixərʲɪfkə]) om Venäman lidn da lidnankund Irkutskan agjan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Bratskan päivlaskmaine ezilidn, Bratskan rajonan üks'jäine lidn.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1947 sauvomha «Taišet — Len»-raudted, nimitihe jogen mödhe. Kävutihe ottud plenha verazmalaižiden töid. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1966.

Vihorevk šingotase raudten edheotandoil (kaks' vedimdepod, vagondepo, raudten distancii, kohenduzedheotandad) i mecan varhapanendal da ümbriradmižel. Kaks' penitenciarišt aluzkundad oma lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Vihorev-jogen hural randal ( 236 km pitte, Angar-jogen hurapol'ne bassein), Vihorev-jogen da sen Ub'-ližajogen keskes, 365 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Irkutskhasai om 472 km suvipäivnouzmha-suvhe orhal, 600 km avtotedme vai 916 km raudtedme. Lähembaine lidn om Bratsk kümnes kilometras päivnouzmha orhal sen röunhasai, 43 km avtotedme (Bratskan keskuzpalhasai) vai 30 km raudtedme (*Bratsk*-stancijhasai).

## Tobmuz
Vihorevk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 1 325,87 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Galina Dudareva (vn 2025 uhoku-sügüz'ku), Nikolai Družinin (reduku 2017 — uhoku 2025). Lidnan Duman ezimez' om Lilija Remizova vn 2017 redukuspäi. Edeližed Duman ezimehed oma Jelena Jasinskaja (tal'vku 2015 — reduku 2017), Anželika Nazimova (radoi vn 2015 tal'vkuhusai).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 22 520 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 21 719 ristitud. Kaik 21 279 ristitud elihe lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 24 tuhad eläjid vll 1992−2009 (24 800 eläjad vll 2005−2006).

Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma avaitud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan pühäpert' (om saudud vll 1994−1997), Mikulai II-carin-moknikan pühäpert' i koume časounäd.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1, 2, 10, 101), specialine (korrekcine) škol, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, rajonan sportškol.

Bratskan professionaližen tehnikuman Vihorevkan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Stele in honor of Vikhor Savin at the station square.jpg|Muštnik Jeniseiskan Vihor' Savin-sur'oigenuden oiktastuseks, om pandud vl 2015
Russian locomotive Yem-4249.jpg|Puruvedim-muštnik vn 2020 elokus
Вихоревка.jpg|Vihorevk-päraudtestancijan sauvuz vl 2018


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden aluzkundoiden oficialine portal (''admvih.ru'').
Kolpaševo

**Kolpaševo** () om Venäman lidn da lidnankund Tomskan agjan keskuzpalas. Se om Kolpaševon rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 17. voz'sadan augotišes, nimitihe alusenpanijoiden Kolpašnikovad-valdkundmehiden kanzannimen mödhe. Vspäi 1878 oli žiloks, 1933 kätihe radnikžiloks. Kolpaševo sai lidnan statusad vl 1938. Oli Nariman ümbrikon administrativižeks keskuseks (1932−1944). Vll 1941−1943 Novosibirskan pedagogine institut oli evakuiruidud tänna, ičeze opendajiden institut oli avaitud vl 1940 i oli olmas vhesai 1956.

Kolpaševo šingotase «Metallist»-kabel'tegimel i sömtegimištol (leibänkombinat, kalategim, mineralvezi), gazanveimiden sauvondan da holitusen (lendimport) edheotandoil.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Obinjogen oiktal randal, 65 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Tahondan sä om Edahaižen Pohjoižen arvoimižihe tazostadud.

Matkad Tomskhasai om 237 km suvipäivnouzmha orhal, 318 km avtotedme vai Obin ülezjogen. Toižed lähembaižed lidnad oma Asino 240 km i Seversk 224 km suvipäivnouzmha orhal, Kedrovii 215 km suvipäivlaskmha orhal vai 380 km avtotedme (sidä kesken tal'vtedme). Lähembaine raudtestancii sijadase Vauged Jar-žilos 145 km päivnouzmha avtotedme.

Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om −0,3 C°, kezakun-elokun +15,0..+18,4 C°, tal'vkun-uhokun −16,3..−19,2 C°. Ekstremumad oma −51,4 C° (viluku) i +34,6 C° (kezaku, heinku). Paneb sadegid 519 mm vodes, enamba kezakus-elokus (61..77 mm kus), vähemba vilukus-sulakus (19..26 mm kus). Voden keskmäine relätivine nepsuz om 75 %, kaikiš madalamb semendkus (63 %), korktemb kül'mkus (83 %).

## Tobmuz
Togur-žilo (7 051 rist. vl 2015) da kaks' pen't küläd (Volkovo, Sever) mülüdas lidnankundha Kolpaševon ližaks. Lidnankundan pind — 909,06 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Aleksandr Černikov, radoi vn 2016 semendkuhusai. Lidnan Nevondkundan ezimez' om Mihail Mironov vn 2015 redukuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 24 124 ristitud, lidnankundan — 32 001 ristitud, rajonan nell' videndest. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 20 824 eläjad. Vl 2017 kaik 23 272 ristitud elihe lidnas i 30 502 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 31 319 eläjad vl 1989.

Ortodoksižen hristanuskondan Sündun Voznesen'jan kafedraline päjumalanpert' om saudud vll 2005−2013.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz-se päivkodid, nell' keskškolad (nomer 2, 4, 5, 7), muzikškol, sportškol, lapsiden da norišton keskuz, lapsiden ekologiž-biologine keskuz. Professionaližen opendusen aluzkundad: Kolpaševon socialiž-tegimištoline kolledž, Tomskan maižanduztehnikuman filial, Tomskan medicinižen i pedagogižen kolledžiden filialad.

## Galerei

Колпашево.JPG|TV-mačt Kolpaševo-lidnas (2014)
Ferry in Kolpashevo.jpg|Ehtatim Obiš päliči vl 2011


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''kolpsite.ru'').
Belovo

**Belovo** () om Venäman lidn Kemerovon agjan keskuzpalan päivlaskmas. Se om agjan kahesanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Belovon lidnümbrikon administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud pagenuden Fedor Belov-manmehen parččomaks vl 1726, nimitihe hänen kanzannimen mödhe. Löutihe kivihil't, zavottihe sen samišt vl 1851 läz küläd, se oli ezmäine Kuzbassan kaivuz. Vl 1921 saudihe raudted külänno, i se šingotaškanzihe. Vn 1938 4. päiväl tal'vkud Belovo-radnikžilo sai lidnan statusad.

Belovo om agjan hilen samižen nellänz' surtte keskuz (koume kaivut i kaks' kar'jerad), mugažo sadas šebinäd. Raudbetonan tegim radab. Elektrokatkaižimiden tegim om väges (katkaižimed, painmed, tumblerad). Belovon GRES radab hilel i andab agjan elektrusen koume kümnendest. Nevondkundaližen aigan cinkantegim i mašinoiden sauvomižen da kohendusen edheotandad oliba lidnas mugažo, ei ole rados.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Kuzneckan katl'uses, Bačat-jogen hural randal tobjimalaz ( 86 km pitte, Ob'-jogen oigedpol'ne bassein), 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kemerovohosai om 105 kilometrad pohjoižhe orhal, 122 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Gur'jevsk koumekümne kilometrad suvipäivlaskmha, Leninsk Kuzneckii 35 km pohjoižhe i Polisajevo 25 km pohjoižhe. Lidn alištadud žiloidenke om ümbärtud Belovon ümbrikon territorijal läz kaikiš polišpäi, mugažo Gur'jevskan ümbrikon administrativine röun om suvipäivlaskmas.

## Tobmuz
Kaik kuz' eländpunktad mülüdas lidnümbrikho, niiden kesken nell' järedad (11..14 tuh. eläjid) lidnanvuittušt žilod: Bačatskii, Gramotejino, Inskoi, Uz' Lidnut (). Lidnümbrikon pind om 219,34 km².

## Eläjad
Kaik 93 108 eläjad oli lidnas vl 1989. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 76 764 ristitud, lidnümbrikon koume videndest, vn 2021 — 68 542 ristitud. Kaik 72 843 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 118 tuhad eläjid vozil 1962 i 1987.

Ortodoksižen hristanuskondan kahesa pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: seičeme jumalanpertid i časoun'.

Lapsiden opendusen aluzkundad (arni lidnas) oma severz'-se nimitadud i nomeruidud päivkodid, viž aluzškolad (nomer 4, 5, 7, 21, 28), kahesa keskškolad (nomer 8..11, 14, 30, 32, 76), gimnazii nomer 1 G.H. Tasirovan nimed. Professionaližen opendusen aluzkundad: Belovon pedagogine kolledž, Belovon politehnine tehnikum (Inskoi-žilos), Kemerovon agjan medicinižen kolledžan filial, Kuzbassan äiprofil'ne tehnikum (ende Belovon raudtetransportan tehnikum), üläopendusen aluzkundoiden nell' filialad (Kemerovo, Novosibirsk, Tomsk).

## Galerei

City Hall Belovo 5254.jpg|Lidnümbrikon Administracijan sauvuz (2011)
Chapel in Belovo 5350.jpg|Jumalanmaman Katken časoun', vn 2011 nägu
Sports House in Belovo 664.jpg|Sportan pert' (2012)
Central Palace of Culture in Belovo 5242.jpg|Lidnan kul'turkeskuz (2011)
Станция Белово.jpg|*Belovo*-raudtestancii vl 2007


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon Duman oficialine sait (''bgsnd.ru''). 
* Lidnümbrikon Administracijan oficialine sait (''belovo42.ru'').
Berözovskii

**Berözovskii** voib znamoita:
* Berözovskii — Venäman lidn Kemerovon agjan pohjoižes, Berözovskijan lidnümbrikon administrativine keskuz, Kemerovon ezilidn.
* Berözovskii — Venäman lidn Sverdlovskan agjan suves, Berözovskijan lidnümbrikon administrativine keskuz, Jekaterinburgan ezilidn.
Berözovskii (Kemerovon agj)

**Berözovskii** () om Venäman lidn Kemerovon agjan pohjoižes. Se om Kemerovon pohjoine ezilidn, Berözovskijan lidnümbrikon administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vn 1965 11. päiväl vilukud Kurganovk-, Berözovskii- i Oktäbr'skii-žiloiden ühtištusel, mugažo mülütihe severt-se lähižid külid. Lidnümbrik om olmas vspäi 2005.

Lidn om agjan kivihilen samižen znamasižeks keskuseks. Om kuldan, raudtekivendon, mramoran löudmižsijid lidnanno, no ned seištas radmata. Berözovskii ühtenzoitase Kemerovonke avtotel i avtobusoil, lidnalaižed ajeltas sihesai, miše rata.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Barzas- i Šurap-jogiden randal (Tomin oigedpol'ne bassein), 230 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Taigmec ümbärdab lidnad. Lidn alištadud žiloidenke om ümbärtud Kemerovon ümbrikon territorijal kaikiš polišpäi.

Matkad Kemerovon röunhasai om kaks' kilometrad suvhe orhal, avtotedme vai raudtedme, keskuzpalhasai — 27 km.

## Tobmuz
Barzas-žilo (2 111 rist. vl 2010) i Stancionnii-žilo (120 rist. vl 2010) mülüdas lidnümbrikho Berözovskijan ližaks. Lidnümbrikon pind — 82,01 km².

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnümbrikon pämehed oma Svetlana Ščegerbaeva (uhoku 2019 — semendku 2024), Dmitrii Titov (keväz'ku 2013 — viluku 2019). Lidnümbrikon Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez' om Sergei Čurin vn 2023 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Aleksandr Koptelov (uhoku 2016 — reduku 2023).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 47 279 ristitud, lidnümbrikon — 49 510 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 44 073 eläjad. Vl 2017 kaik 46 859 ristitud elihe lidnas i 48 944 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 51 tuhad eläjid vll 1987−1998 (52 tuh. rist. vl 1992).

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Ioann Kronštadtalaižen jumalanpert' om saudud vll 2000−2009.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma koumetoštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3, 9, 10, 12, 14..16, 18, 20, 21, 23, 36), kaks' aluzškolad (nomer 4 i 8), koume keskškolad (nomer 1, 2, 16), kaks' liceid (nomer 15 i 17), lapsiden da norišton sädamižen šingotesen keskuz, čomamahtoiden škol (nomer 14, ende muzikškol nomer 91), lapsiden da norišton kompleksine sportškol A. Bessmertnih nimed. Berözovskijan politehnine tehnikum (ende politehnine škol, profškol nomer 18) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon Rahvahan ezitajiden nevondkundan oficialine sait (''bergorsovet.ru''). 
* Lidnümbrikon Administracijan oficialine sait (''berez.org'').
Kedrovii (Tomskan agj)

**Kedrovii** () om Venäman lidn da lidnümbrik (vspäi 2004) Tomskan agjan suvipäivlaskmas. Se om ümbärtud Parabelin rajonal.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1982 kuti londuseližen gazan i kivivoin tedištelendan da sadajiden žilo, nimitihe ümbärdajan kanghan (kedrpedai) mödhe. Valitihe sijad enččen rajonan Pudino-žilo-keskusenno. Kedrovii sai lidnan statusad agjan alištusenke vl 1987.

Kedrovii-lidn om Pudinon kivivoigazansamižen rajonan keskuz, šingotase kivivoin tedištelendal da samižel sen ümbrištos i kivivoiveimen holitusel.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Čuzik-jogen oiktal randal (Obinjogen hurapol'ne bassein), 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Novosibirskan agjan röunhasai om 70 km suvhe orhal, Tomskhasai om 347 km suvipäivnouzmha orhal vai 451 km avtotedme (sidä kesken tal'vtedme 150 km pitte). Lähembaine lidn om Kolpaševo 215 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 380 km avtotedme (sidä kesken tal'vtedme). Lendimport radab, punolendimed lendletas vahtžiloihesai, voib sadas Streževoi- i Kolpaševo-lidnoihesai.

Kaik kuz' žilod mülüdas lidnümbrikho Kedrovijan ližaks. Lidnankundan pind — 1 697 km².

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 451 ristitud, lidnümbrikon — 3 948 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 5 500 eläjad vl 1996. Kaik 3 199 ristitud elihe lidnümbrikos vl 2018.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Sergii Radonežalaižen jumalanpert' om saudud vll 2008−2017.

Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''kedradm.ru'').
Seversk (Tomskan agj)

**Seversk** () om Venäman sauptud lidn da lidnümbrik Tomskan agjan suvipäivnouzmas. Se om agjan kahtenz' surtte lidn, Tomskan lodehline ezilidn, Rosatom:an kaikiš suremb SATÜ eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1949 kuti *Počtkonor' nomer 5* sauvomha uranan da plutonijan küllästamižfabrikad. Kävutihe türmatud mehiden töid. Vl 1954 žilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke, no *Tomsk-7* oli oficialižikš vhesai 1989.

Seversk šingotase Sibirin himižel kombinatal, kogoneb nelläs tegimespäi. Sadas poltust atomstancijoiden täht i raketoiden südäimen täht, ut produkcijad (radioaktivižed substancijad i stabiližed izotopad). Toižed sarakod: sömtegimišt (maidtegim i leibtegim), stökoltegesiden pästand südäimeta Samus'-žilos, laivansauvomižen tegim, kabelän pästand, elektrojagamižapparaturan tehmine.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Tom'-jogen oiktal randal (Obin bassein da oiged randpol'), 90 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Tomsk-lidnan röun om 3,5 kilometras suvipäivnouzmha Severskan röunaspäi, voib sadas avtotel vai Tomin ülezjogen. Kuz' kontrol'punktad om aidos, sidä kesken koume Tomin randirdal. Lähembaine raudtestancii passažiroiden täht om *Tomsk-II* 8,5 kilometras.

Kaik kaks' žilod da koume pen't küläd mülüdas lidnümbrikho Severskan ližaks, ned ei olgoi sauptud lidnan erineden. Lidnümbrikon pind — 485,65 km².

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 108 590 ristitud, lidnümbrikon — 115 331 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 119 500 eläjad vl 2001. Vl 2018 kaik 107 494 ristitud elihe lidnas i 113 847 ristitud kaikes lidnümbrikos.

Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Vladimiran jumalaižen jumalanpert' om saudud lidnas vll 1994−2000.

Severskan tegimištoline kolledž i MIFI-universitetan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Galerei

Seversk checkpoint.jpg|Keskuzline kontrol'punkt avtotel (2010)
Северск Ленин DSCN0211.jpg|Severskan lidnümbrikon administracijan sauvuz (2016)
Seversk Kurchatova.jpg|Sibirin himižen kombinatan kontorad i Jumalanmaman Vladimiran jumalaižen jumalanpert', vn 2006 nägu
Центральный вход природного парка.jpg|Londuseližen puišton keskuztulend (2009)
Reactor EI-2.jpg|EI-2-reaktoran sauvuz vl 2010 (om azotadud vn 2008 kezakus, Sibirin himine kombinat)
Северск Коммунистический 65 МИФИ DSCN0215.jpg|MIFI-universitetan filial (2016)
Магазин "Малыш". Вид от "Радуги". - panoramio.jpg|Torguindkeskuz (2012)
Детская больница. - panoramio (1).jpg|Lapsiden läžundkodi (2012)
Северск. Дом культуры - panoramio.jpg|Kul'turkeskuz (2005)
Северск IMG 1315.jpg|Keskuzline kontrol'punkt raudtel vl 2016


## Homaičendad


## Irdkosketused
* «Seversk»-SATÜ:n Duman oficialine sait (''duma-seversk.ru''). 
* SATÜ:n Administracijan oficialine sait (''зато-северск.рф'').