open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gaz (lidn)

**Gaz** ( *Ġazzah* [ˈɣazza],  *Aza*, amuine *Ġāzā*) om lidn Izrailin päivlaskmaižel randal. Se om Palestinan avtonomijan kaikiš suremb lidn, Gazan sektoran pälidn.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud amuižen aigan, 3.-2. voz'tuhal EME. Mainitase Biblijas 22 kerdad. Anastihe lidnad paksus sen geografižen sijadusen tagut letetazangišton röunanno. Lidn om arabine vspäi 634.

Vll 1516−1917 Gaz mülüi Osmanan imperijha.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Keskmeren suvipäivnouzmaižel randal, 30 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Klimat om subtropine Keskmeren. Läz kaik sadegid paneb kül'mkus-keväz'kus, 300 mm vodes.

## Eläjad
Vl 2017 eläjiden lugu oli 590 481 ristitud 45 km² pindal. Severz'-se universitetoid, meriport.

Uskondan mödhe läz kaik eläjad oma islamanuskojad-sunnitad. Hristanuskojiden kaks'tuhaine kund om lidnas, ortodoksižed hristanuskojad tobjimalaz.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Municipalitetan sait (''mogaza.org'').
Gazan sektor

**Gazan sektor** ( *Qiṭāʿ Ġazzah*,  *Rətzūʿat ʿAsah*) om territorii Keskmeren suvipäivnouzmaižel randištol. Se om paloin tundištadud Palestinan Valdkundan pala, toine pala om Jordan-jogen Päivlaskmaine rand.

Eläjiden lugu — 1 657 155 ristitud (2011). Pind — 360 km². Pälidn om Gaz.

## Geografijan andmused
Territorii röunatab Izrailinke päivnouzmas (51 km) i Egiptanke suvipäivlaskmas (11 km). Gazan sektor om erigoittud betonseinäl lähižiš valdkundoišpäi, om kontrol'punktoid. Izrail' kontroliruib il'mavarut territorijan päl i territorialižid merivezid pordaigaližešti.

Tobmuden organ om Medžlis-aš-Šura, kogoneb 15 ristituspäi. Territorii jagase videks provincijaks.

## Ižanduz
Terroristine HAMAS-gruppiruind valdoičeb territorijal faktižikš vspäi 2007, sen tagut lähižed valdkundad blokiruidas ižandusen šingotest. Sektor rippub Izrailin elektrusen i veden tondoišpäi, rahvahidenkeskeižes abuspäi. Sijaline vara oma väghine mahuz. Portoid ei ole. Ende ižandusen znamasižed sarakod oliba sauvond, eksportine maižanduz, meblin i sobiden tehmine.

## Homaičendad
Jordan-jogen Päivlaskmaine rand

**Jordan-jogen Päivlaskmaine rand** ( *aḍ-Ḍiffah l-Ġarbijah*,  *HaGadah HaMa'aravit *) om region Läheližes Päivnouzmpoles.

Eläjiden lugu — 2 747 943 ristitud (heinku 2017). Pind (mereta) — 5640 km².

Rahvahad (Päivnouzmaiženke Jerusalimanke): Palestinan arabialaižed — 83%, evrejalaižed da toižed rahvahad — 17%. Uskond (2012): islamanuskojad (sunnitad tobj.) — 80..85%, judaizman uskojad 12..14%, hristanuskojad 1,0..2,5% (ortodoksad tobj.). Levitadud keled: araban, anglijan i evrejan keled.

Rahaühtnik — uz' izrailin šekel'.

## Homaičendad
Not

**Not** om kalanpüdusiden erik, likui kalaverk.

Notan palad: čup, emä, kida, kos'ak, sorod, suug (suugpu, rindverk), verg.

## Notiden toižendad
* *Jänot* — not jänalaižen püdon täht.
* *Mutnik* — pakssil'mäine not maimkalad püdamha.
* *Paltinnot* — kudotud paltnaspäi not.
* *Tagas* — sur' pakssil'mäine not kalan tal'veližen püdandale.
* *Vada* — pen' nevod, kudambad vedadas kahtes venehes ištten (jogiš — *jogivada*).

## Notaha sidodud tärtused
* *Emälähte* — lähte, kuspäi not sadas jänalaižen püdon aigan.
* *Emänik* — notan emän vedatai, jänalaižen püdon ühtnii.
* *Ižalähte* — lähte, kuna not pästtas jänalaižen püdon aigan.
* *Laskän*' — üks' notan laskend vai sen sija, vai satuz sen jäl'ghe.
* *Notnik* — radai notal kalanik.
* *Notverk* — verk, miččespäi not tegese.
* *Puraznik* — lähtkiden tautai, jänalaižen püdon ühtnii.
* *Šaid* — anšpug vedamha notad jän al.

## Notha sidodud vepsän muštatiž

* *Huba not travib katl'an.*


## Kelenvänd
* *Not  pästta  staučha* — söda zavottä.
Ridžvejan te

**Ridžvejan te** () om Suren Britanijan üks' kaikiš amuižembiš kaičenus teišpäi.

Te om varatud neolitan aigaspäi, om tehtud läz 3 tuhad vozid edel m.e. ümbärdamha olnuzid enččes kor'bid i soid lähižiš alangištoiš. Ten piduz om 140 km, se mäneb kukhidme () Anglijan suvipalan viden grafkundan territorijadme. Rahvahaline *Ridgeway National Trail*-maršrut om avaitud matkadajiden täht endevanhan ten alusel vl 1972. Matkkirjad jagadas ted kudeks keskustaks.

Äi neolitan, bronz- i raudaigoiden arheologižid da istorižid muštnikoid sijadasoiš Ridžuein läheli. Te om avaitud veloturistoile.

## Irdkosketused
* Ridžuein oficialine lehtpol' ''nationaltrail.co.uk''-saital.
Avtomagistral'

**Avtomagistral**' vai **kiruhavtote** om te avtoiden kiruhlikundan täht, kudambal ei ole üks'tazopindaižid läbitusid (läbiristteid) toižidenke teidenke, sidä kesken raudteidenke i jaugnikoiden päličmänendtahondoidenke. Saudas kärouduzsijid-pol'renghid i erižtazoristteid oigendamha avtoiden likundan tarbhaičendoid.

Avtomagistral' (trass) kävutase ajelemha likkuimil lujanke pigudenke, sen tagut hilliden transportabutusiden tulend om kel'tud (velosipedad, mopedad, traktorad i hebotransport). Mugažo ei sa jaugnikoiden likundoid i ajelta avton peral edehepäi. Sab azotadas vaiše märitud sijiš.

## Sauvondan parametrad
Avtotrassal om kaks' vai sen enamba telikundad kaikuččel polel. Likundan poled oma erigoittud toine toižespäi barjeral päzutamhas vastlikundaspäi, tever' om leved vai om paksuid kormanoid seižutesiden täht ku tarbhaižuz linneb. Avtomagistralin tulendad da lähtendad oma azotandan i piguden otandan ližateidenke. Kaikiš lujemban pautken standart om 30 ‰, päteiden käroudusen radius om röunatud.

Saudas magistralid lidnoiš-ki päzumha «tüpišpäi». Kiruhavtote om aidoitud juduvastaižil ekranoil eländpunktoiš. Niiden irdpolel om aidoid mecživatoid vaste i ekodukoid.

## Piguden režim
Kaikiš lujemb piguz avtomagistralil om röunatud 130 vai 120 kilometrad časpigudel valdkundoiden enambuses, Venämas se röun om 110 km časus. Suomenmas maksimaline piguz rippub voz'aigaspäi, tal'vel penemb, i sezonan dat vahvištase ohjastusen käsköl joga vodel. Saksanman avtobanoil ei ole piguden ühthišt röunadust kiruhavtoteil, no «rekomendui piguz» om, 130 km/čas.

Piguden lokaližed röunadused oma pandud avtomagistraliden äjiš keskustoiš, ned ozutadas teznamoiden abul.

## Istorii
Ezmäine avtomagistral' om saudud Italijan pohjoižes vl 1924. Se oli maksline kiruhavtote betonalusenke 18..20 sm sankte, sauptihe likundad öližeks aigaks. Zavottihe sauda kiruhavtoteid Germanijas 1930-nzil vozil. Toižen mail'man sodan jäl'ghe sauvoškanzihe avtomagistralid Francijas, Sures Britanijas i AÜV:oiš. Nügüd'aigan kiruhavtoted oma sätud mail'man äjiš maiš.

Kitai zavodi massišt avtomobilizacijad 2000-nzil vozil i sauvoškanzi avtomagistralid ühten aigan. Vspäi 2012 se valdkund otab ezmäšt sijad mail'mas kiruhavtoteiden pidusen mödhe, niiden verk oli 149 600 km vn 2019 lopus.

## Kacu mugažo
* Venäman avtomagistraliden nimikirjutez

## Homaičendad
Venäman avtomagistraliden nimikirjutez

**Venäman [[avtomagistral'|avtomagistraliden]] nimikirjutez**:

### Olijad  avtomagistralid

### Avtomagistralid sauvomižes vai projektiruindas
Sognefjord

**Sognefjord** () om fjord Norvegijan suvipäivlaskmas, Sogn-o-Fjurane-gubernijas. Se om Pohjoižmeren süvä laht.

Nece om kaikiš suremb fjord Evropas i kahtenz' mail'man fjord suruden mödhe, jäl'ges Skorsbi-fjordad Grenlandan päivnouzmaižes randištos.

Piduz om 204 km. Basseinan pind — 12 518 km². Süvüz sabutab 1308 metrad, se om kaikiš süvemb fjord Evropas.

Norvegijas kuctas sidä «Fjordiden kunigahaks».

Fjordan formiruind zavodihe 2,57 mln vozid tagaz pleistocenan aigan. Jogišt kändihe fjordaks jäžomiden sulandan i mägimineraloiden erozijan tagut. Sen aigan kaik 7610 km³ kivid oli muretud fjordan basseinas.

## Galerei
 
Fail:Leikanger.jpg
Fail:Mundal Fjærlandsfjorden.jpg 
Fail:Sogndalsfjorden og Barsnesfjorden.jpg
Fail:Holmen Balestrand.jpg
Fail:Bakka Nærøyfjorden.jpg
Fail:Balestrand.jpg
Fail:Feios fraa Leikanger.jpg
Kompanis Garden

**Kompanis Garden** (, ) om puišt Keiptaun-lidnan keskuzpalas, Suviafrikan Tazovaldkund. Oigedsaumaižen puišton pind om 3,2 ga.

Puišt om kaikiš amuižemb Suviafrikas. Regionan ezmäižed evropižed sirdanuded mehed kazvataškanziba veresad produkcijad väghižel mahusel varatoitamha matknikoiden laivoid Kap-nemel 1650-nziš vozišpäi. Toihe ičezenke evropižid kazmusid. Ottas vet Molteno-vezivaradimespäi.

Rahvahaline Iziko-galerei i muzei, Kompanis Garden-restoran, istorižed muštpachad sijadasoiš puištos. Vedadas Keiptaunan festivalid siš joga vodel.

Toižiden mel'heižtahoiden keskes oma:
* kaikiš amuižemb kul'tiviruidud grušpu Suviafrikas (läz vspäi 1652)
* rozasad, om sätud vl 1929
* kalutadud hüvin kalauit
* pallištod i laučad
* heiniden da sukkulentoiden sad.

## Homaičendad
Trpin'

**Trpin**' (, , ) om serbine külä da kund Horvatijan päivnouzmas, Serbijan röunanno. Mülüb Vukovarsko-Sriemsk-ümbrikho.

## Geografijan andmused
Trpin'-külä sijadase 86 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, «Osijek — Vukovar»-avtotekeskustal. Vuk-jogi ( 112 km pitte, Dunain oiged ližajogi) läbitab kundad, mugažo irrigacine Bobotan kanal (50 km pitte, Vukan ratud hijam).

Seičeme küläd mülüdas küläkundha, serban kel' om kahtenz' oficialine kudes eländpunktas.

## Eläjad
Vn 2001 Horvatijan rahvahanlugemižen mödhe Trpin'-külän eläjiden lugu oli 1 837 ristitud, küläkundan — 6 466 ristitud. Vodele 2011 külän ristitišt poleni i oli 1 537 ristitud. Rahvahad (2001): serbalaižed — 89,3%, horvatijalaižed — 7,5%, mad'jaralaižed — 0,7%, toižed rahvahad — 2,5%.

Miroslav Palič om küläkundan pämehen, valitihe tošti vl 2017.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Küläkundan oficialine sait (''opcinatrpinja.hr'').
Geberh

**Geberh** (, sijaline lühenduz *P.E.*,  [di ˈbɑːi],  [ᶢǃʱɛ̀ɓéːxà]) om lidn Suviafrikan Tazovaldkundan suves. Se mülüb Päivnouzmaižhe Kapan provincijha kaikiš surembaks lidnaks.

Lidn om Nel'son Mandelan Merilaht-lidnümbrikon administrativižeks keskuseks (merilahted mugomanke nimenke ei ole), mugažo sen ümbärdajan Kakadu-rajonan keskuz (ei mülü rajonha).

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud britanižil kolonistoil vl 1820. Nimitihe *Port Elizabet:aks* Kapan kolonijan gubernatoran Elizabet Frensis-akan mödhe. Om Indižen valdmeren joudjaks meriportaks vspäi 1832. Sai lidnan i erištadud municipalitetan statusad vl 1861. Lidn sai ut oficiališt nimitust vn 2021 uhokus langenijan merikarha jogen i kosan Uolmer-keskuzrajonan nimen mödhe.

Geberh da sen ezilidnad šingotasoiš valdmeriportal, avtotegimištol da avtopaloiden pästandal.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase agjan suvipäivlaskmas, Algoa-lahten randal, 15 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Keiptaunhasai om 770 km.

## Eläjad
Vl 2007 lidnan eläjiden lugu oli 237 500 ristitud, vl 1991 — 303 353 ristitud. Kaik 1,15 mln ristituid elihe lidnümbrikos vl 2011 1 959 km² pindal, se om kudenz' surtte valdkundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Universitet Nel'son Mandelan nimed (, 28 tuh. üläopenikoid) om sätud vl 2005 koumen aluzkundan ühtištusel.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon oficialine sait (''nelsonmandelabay.gov.za'').
Ümbri mirus

**«Ümbri mirus»** () om kaikiš vanhemb Venäman imperijan aiglehtez, nevondkundaline da möst venämalaine tedoliž-populärine i mantedoline aiglehtez.

Aiglehtez lähtleb vodespäi 1861.

## Homaičendad
Kuprin Aleksandr

**Aleksandr Ivanovič Kuprin** (; sünd. 7. sügüz'ku 1870, Narovčat-lidn, Penzan gubernii, Venäman imperii — kol. 25. eloku 1938, Leningrad, NSTÜ) oli venämalaine kirjutai.

Kirjuti prozad venän kelel realizman žanras, literaturižen peizažan mastar. Sädi starinoid da p'jesid, äi sanutesid i očerkoid. Severz'-se sädusid om ekraniziruidud.

## Biografii
Kuprinan laps'aig mäni Moskvas. Mez' oli pästnus sodaškolaspäi, služi armijas i läksi erindha poručikan arvonke vl 1894. Sirdi Kijevha, ajeli imperijadme, kodvi ičtaze äjiš radmižiš. Vl 1901 sirdi Piterihe i radoi literaturižiš aiglehtesiš. Vspäi 1909 Kuprin eli Gatčinas kanzanke ičeze pertiš. Vozil 1920−1937 kirjutai eli Parižas, sid' pördui Venämaha, no koli pigai rakaspäi.

Mez' oli naižiš kahtišti. Kaks' tütärt, üksin jogahižes naimiželospäi, kändihe täuz'kaznuzikš. Jäl'gnikad koliba lapsetomil, oiktoid eläbid jäl'gnikoid ei ole.

## Starinad da romanad
* 1892 — «Pimeduses» ()
* 1896 — «Moloh» (*Молох*)
* 1897 — «Armijan praporššik» (*Прапорщик армейский*)
* 1898 — «Olesä» (*Олеся*)
* 1900 — «Katkelmasel» / «Kadetad» (*На переломе / Кадеты*)
* 1905 — «Tora kahten kesken» (*Поединок*)
* 1908 — «Sulamif'» (*Суламифь*)
* 1909−1915 — «Haud» (*Яма*)
* 1910 — «Braslet granatan mujun» (*Гранатовый браслет*)
* 1913 — «Nozol päiväine» (*Жидкое солнце*)
* 1917 — «Solomonan tähtaz» (*Звезда Соломона*)
* 1928 — «Ph. Isaakii Dalmacijalaižen kumpal» (*Купол св. Исаакия Далматского*)
* 1929 — «Aigan kezr» (*Колесо времени*)
* 1928−1932 — «Junkerad» (roman, *Юнкера*)
* 1933 — «Žaneta» (*Жанета*)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kuprinan sädused ''lib.ru''-onlainkirjištos.
Moik (jogi)

**Moik** () om Venäman jogi Piterin keskuzpalas. Nevan del'tan pala, sen suvine (hura) vezivalu, Fontank-jogen oiged hijam, lankteb Surhe Nevha.

Piduz — 4,67 km, leveduz — 40 metrhasai, kaikiš lujemb süvüz — 3,2 m. Vižtoštkümne sildad ühtenzoittas jogen randoid. Moikan randird om saudud jogen randoiden kaikel pidusel.

Jogi oli olmas edel Piterin alusenpanendad völ, znamoitihe Ročinman kartoil. Moikan istorine *Mja*-nimituz () oli oficialine vhesai 1797, libui ižoran kelen *muja*-sanaspäi «muda», «redukaz». Kožui venän el'gendusenke nügüdläine nimituz mainitase vspäi 1726.

## Homaičendad
Fontank

**Fontank** () om jogi Piterin keskuzpalas, Nevan suhišton pala.

## Ühthižed andmused
Vezivalun piduz — 6,7 km, leveduz — 70 m-hasai, kaikiš znamasižemb süvüz — 3,5 m.

Jogi lähteb Nevaspäi huralpäi Kezasadunno. Lankteb Sur' Neva-hijamha pohjoižhe Gutujevskii-sarelpäi. Randird om saudud molembil randoil, ned oma ühtenzoittud 15 sildal.

## Istorii
Jogi mainitase vn 1500 Vodin pätinan aigkirjas *Goloduš*-nimitusenke (). Nimitihe joged *Jerik:aks* (ven. *Ерик*) vai *Nimetomaks Jerikaks* (ven. *Безымянный Ерик*) edel vozid 1712−1714. Se oli sokaz jogeihut saridenke da učulmoidenke. Pättihe tehta fontanid Kezasadus, i saudihe torvid joges päliči Ligovon kanalan basseinaspäi. Jogi sai *Fontannai*-nimitust, vspäi 1737 om nügüdläiženke nimenke.

Ezmäine sild oli saudud jogenvagos 200 m levette päliči. Pudotihe madalid vezid randanno sauvomižes, i jogen leveduz peneni lujas aigan mändes. Vll 1743−1752 puhtastihe joged i varmitihe ezmäižel puižel randirdal. Fontank sai nügüd'aigašt nägud voziden 1780−1789 sauvondan jäl'ghe, sil aigal puhtastihe tošti da süvetihe joged, sätihe randirdad ozrikkivespäi.

## Homaičendad
Fevral'sk

**Fevral'sk** () om Venäman radinžilo (lidnanvuitte žilo) Amuran agjan Selemdžan rajonas.

## Istorii
Žilo om tehtud BAM:an sauvondan aigan (1974−1980 voded). Kätihe lidnanvuiččeks vl 1982. Om nimitadud venän kelen uhokun nimen mödhe (*февраль*).

Fevral'sk šingotase mecan varhapanendan vemha Kitaihe kahtel edheotandal («Fevral'sk-les», «Li Čan Li»), parziden pilindan 22 edheotandal, ühtennimižel raudtestancijal (vspäi 1997, raudten distancii, vedimdepo). Snamba mi 60 torguindan edheotandad ratas žilos.

## Geografijan andmused
Žilo sijadase rajonan päivlaskmas, Selemdž-jogen () i sen huran Biss-ližajogen (*Бы́сса*) keskes, avtotel Svobodnijan i Ekimčanan keskes. Matkad Ekimčan-rajonkeskushesai om 204 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha.

Lähine Fevral'skoje-žilo (vspäi 1896, 348 rist. vl 2010) mülüb lidnankundha Fevral'skan ližaks. Lidnankundan pind om 1348 km².

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 5 128 ristitud, rajonan pol'. Kaikiš suremb ristitišt oli 8 816 eläjad vl 1989.

Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Sündundan puine jumalanpert' om avaitud žilos vl 2013.

Nened büdžetižed aluzkundad ratas žilos: keskškol, kirjišt, kul'turkeskuz, lapsiden muzikškol i sportškol, läžundkodi.

Professionaližen opendusen aluzkundad sijadasoiš lähembaižiš lidnoiš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan oficialine sait (''fevralskadm.ru'').
Živatoiden mirus

**«Živatoiden mirus»** () oli nevondkundaline i venälaine TV-oigenduz živatoiden londuseližes elos da niiden tedoidusiden polhe venän kelel. Lähtli efirha vspäi 1968 vhesai 2019 (51 sezon, uziden pästandoiden fil'mdand om seižuhtadud). Ozutihe «Karusel'»-telekanalal lapsiden täht vspäi 2016 vn 2019 lophusai.

Aleksandr Zguridi-režissör-dokumentalist pani oigendusen alust i oli sen vedajan vll 1968−1975, kävuti ičeze fil'mdandoid. Vll 1977−2018 TV-oigendusen serijoiden vedai oli Nikolai Drozdov, vspäi 2016 Aleksei Lapin. Prodüser om Irina Lapina (1995−2009 i vspäi 2015). Pästandan hätkeližuz om 20 minutad (edel 2016. vot oli ≈27 minutad).

Nevondkundaližen aigan oigenduz lähtli efirha sobatoil (möhemba pühäpäivil) Ezmäižel kanalal 37 vot. Eziauguižešti teleoigenduz mülüti dokumentaližid fotoid da videoid, i niiden tegijad starinoičiba fil'mdandan aigas. Vspäi 1999 oigendusen fil'mdand tegese studijas mugažo.

## Irdkosketused
* Teleoigendusen lehtpoled «Karusel'»-TV-kanalan ''karusel-tv.ru''-saital.
Ühthine Venäma

**Ühthine Venäma** () om Venäman politine partii. Om olmas vn 2001 1. päiväspäi, kätihe «Ühtmuz da Tatanma — Ühthine Venäma»-partijaks sätajal suimal «Ühtmuz»-partijaspäi () da valičijoiden kahtes blokaspäi: «Tatanma» () i «Kaik Venäma» (). Ideologii — liberaline konservatizm (oiged keskuz).

Ühtnijoiden lugu — 2,1 mln ristituid (1. viluku 2012). Päfater sijadase Moskvas. Voden 2017 lopule kaik keratihe 17 partijan suimad, ned oleldas joga vot-pol'vot. Venäman Dmitrii Medvedev-politikanmez' om partijan ezimez', valitihe 13. suimal (26. semendku 2012). «Ühthižen Venäman» frakcii pidab Valdkundaližen Duman enambust valičendoiden jäl'ghe vn 2003 7. päiväl tal'vkud.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Partijan oficialine sait (''er.ru'').
Oiktusekaz Venäma — Todhe näht

**Oiktusekaz Venäma — Todhe näht** (), täuz' nimituz om **Socialistine politine «Oiktusekaz Venäma — Patriotad — Todhe näht»-partii** (), edel vn 2021 22. uhokud muite *Oiktusekaz Venäma*, om Venäman politine partii. Otab hurad keskust politikan spektras. Päfater sijadase Moskvas.

Partii om sätud Rodina-partijan 7. suimal vn 2006 28. päiväl redukud. Ezimez' (päiči 16.04.2011—27.10.2013 pordos) da lider om Sergei Mironov partijan alusenpanendaspäi. Vn 2021 uhokun 22. päiväspäi om varaezimehiden radnikusid, hö oma Zahar Prilepin i Gennadii Semigin.

Partijan ühtnijoiden lugumär om 144 tuhad ristituid (2021). Sen palakundad ratas Venälaižen Federacijan kaikiš subjektoiš. Vl 2015 partijan finansiruindan 86,4% tuli Venäman valdkundaližes budžetaspäi.

Oiktusekahan Venäman ülembaine organ om suim, niiden keskes — Keskuznevondkund, radonoigendai organ om Keskuznevondkundan Prezidium, ülembaine radnikuz — ezimez', revizine organ om Keskuzline kontroliž-revizine laudkund.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Partijan oficialine sait (''spravedlivo.ru'').
VFKP

**Venälaižen Federacijan kommunistine partii** () om Venäman politine partii. Pozicioniruib ičtaze kut huran politikan partii, om oppozicijas tobmudele nügüd'.

## Istorii
Partijan aluz om pandud vn 1990 19. päiväl kezakud kut VNFST:n kompartii i partii nügüdläiženke nimitusenke suimal vn 1993 14. päiväl uhokud. Alusenpanijad oma Valentin Kupcov i Gennadii Züganov, jäl'gmäine om partijan lideran vspäi 1993.

Vll 1991−1992 partijan radmine oli seižuhtadud Boris Jel'cin-prezidentan käskön mödhe, mugažo Ülembaižen Nevondkundan ambundan jäl'ghe vn 1993 redukus. Radmine om udessündutadud Konstitucižen Käskuzkundan pätandan mödhe.

## Leviganduz
Partijan päfater sijadase Moskvas. Om alajagusid Venäman kaikiš regioniš. Ühtnijoiden lugu om 162 tuhad ristituid (2016), heiden keskmäine igä om 55,6 vot.

VFKP ühtni Valdkundaližen Duman kaikihe valičendoihe, erazvuiččenke satusenke kaiken. Partijan ezitajad oma subjektoiden-ki parlamentoiden paksud ühtnijad.

## Simvolad
Partii om  jäl'ghetulijaks.

VFKP:n flag om rusttan mujun. Gimn om «Internacional». Partijan simvol (znam) om pall', sirp i kirj — lidnan, külätahondan, tedon i kul'turan radnikoiden ühtištusen simvol. Deviz: «Venäma, tö, rahvahantobmuz, socializm!» ().

## Ideologii i tegendad
Partijan ideologii om 21. voz'sadan socializm. Paneb nenid tegendoid lühüdaigaižeks perspektivaks: patriotižiden vägiden tulend tobmudennoks, Venäman rahvahaližiden varoiden i ižandusen strategižiden sarakoiden nacionalizacii penen da keskmäižen edheotaikundan kaičendanke, valdkundaližen politikan socialižen čuradusen lujenduz.

Kut Venäman kaikiš järedambišpäi i kaikenaigaižešti ezitadud Valdkundaližes Dumas partii rahoitase valdkundaližes büdžetaspäi päpaloin, mugažo om olmas ühtnijoiden rahoišpäi.

## Irdkosketused
* Partijan oficialine sait (''kprf.ru'')  da sen rahvahidenkeskeižen departamentan versii (''cprf.ru'').
Drozdov Nikolai

**Nikolai Nikolajevič Drozdov** (; sünd. 20. heinku 1937, Moskv, NSTÜ) om nevondkundaline da venälaine zoolog i geograf, lehtezmez', änetoitandan akt'or da TV-vedai, kirjoiden da kirjutusiden riven tegii.

Vll 1977−2018 Drozdov vedi «Živatoiden mirus»-teleoigendust. Venälaižen Federacijan arvostadud lehtezmez' (2018).

## Homaičendad
Borkum

**Borkum** (pohj.-friz.  i , päivl.-friz.: *Boarkum*) om pen' lidn Saksanman lodehes, tervehtamižkurort. Om Alasaksonii-federacijanman palaks.

## Istorii
Borkum-sar' mainitase kaikenaigaiženke ristitištonke ezmäižen kerdan vn 1406 Ganzan kožundkirjuteses. Šingotihe kitoiden pramozlal, se hajeni vl 1782, i eläjad pätiba vedatada turistoid. Kändihe kurortaks 19. voz'sadan keskes.

Borkum šingotase turizmal tähäsai, om äiluguižid spa-keskusid. Tulleielektrostancijan ezmäine jono radab lidnanno vspäi 2015, kahtenz' jono om sauvomas.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase ühtennimižen saren südäimes, Pohjoižmeren randal, 30 kilometras kontinentaspäi, 6 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Ende azektud röunjouk eli lidnas, Alamaiden territorii om päivlaskmha i suvhe sarelpäi.

Kaidraižuine raudte (900 mm, ) 7,5 km pitte ühtenzoitab saren valdmoid lidnanke. Ehtatimed ujudas Emshavenha (Alamad) i Emdenha.

## Eläjad
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 5 133 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 8 495 eläjad vl 1975.

Lidnan edeližed pämehed oma Kristin Malic (heinku 2005 — sügüz'ku 2011, *Kristin Mahlitz*) i Georg Lübben (sügüz'ku 2011 — sügüz'ku 2019).

## Galerei

Blick vom neuen Leuchtturm der Insel Borkum in der Nordsee.jpg|Lidnan lähine nägu vn 2004 kezal
BorkumKircheEvLuth.jpg|Hristan jumalanpert' (lüteranine, *Christuskirche*), vn 2010 nägu
Einfahrt zum Burkana-Hafen auf Borkum - panoramio.jpg|Lidnan merivaldmad vl 2009


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''stadt-borkum.de'').
Matk maha

**«Matk maha»** () om 2008-nden voden vepsän Raisa Lardot-kirjutajan roman suomen kelel. Om pästtud erižeks kirjaks Suomenmaha WSOY-pästandkodil sil-žo vodel, kirj mülütab 123 lehtpol't.

Säduz kogoneb 46 sanutesespäi surmas. Ned starinad oma pahamel'žed da ilokahad sil-žo aigal.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kirjan polhe pästandkodin ''wsoy.fi''-saital.
Soda

**Soda** (vai **voin**) om azekaz konflikt politižiden ühtnikoiden (valdkundoiden, heimoiden, gruppiruindoiden) keskes. Sen aigan üks' opponentoišpäi naprib  ičeze politišt pozicijad toižele vägivaldan abul. Sodan olmatomuz om kožund.

Kaikutte vihankandajišpäi tahtoib vajehtada vägel toižen ičtazvedandad. Agressor käskeb pučtas joudjudespäi, ideologijaspäi, ičezkaluišton oiktusišpäi, antta varoid: territorii, merizon, kuld, edheotandad, kul'turjäl'guz.

Soda vedase azekhil vagil (armii i laivišt) da toižil mahtusil ühten aigan (informacine i kibernetine soda, diplomatižed mahtod, ekonomižed sankcijad i blokadad).

Soda om politikan jätktuz. Nece rippub politižes ohjastusespäi: zavottä-k sodad, sebranikoiden olend i koalicijan sädand, sodan intensivižuz, kožundaktan aig da arvoimižed. Valdkundan südäipolitik valatoitab sodan vedandha mugažo znamasižikš, oz., vällele tobmudele terav satuz pidab.

## Homaičendad
Afrikaans

**Afrikaans** (ičeze nimituz om mugoi-žo) om üks' germanižiš, indoevropižiš kelišpäi. 

Se om Suviafrikan Tazovaldkundan üks' valdkundkelišpäi i Namibijan rahvahaline paginkel'. Pagižijoiden lugu om 6..10 millionad ristituid. 

Afrikaansan kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal. Lähembaine kel' om alaman kel' augotižlibundan mödhe, edel 20. voz'sadad lugetihe sen paginaks. Koume paginad: päivnouzmaine (kirjankelen aluz), kapan, Ruskedpakuižen jogen.

Reguliruindorganzacii om Laudkund afrikaans-keles (*Die Taalkommissie*). Se om Suviafrikan Tedoakademijan pala i sijadase Blumfontein-lidnas (SAT). Laudkund om olmas vspäi 1914, nimitihe sidä *Spellingskommissie* vhesai 1964.

## Lugusanad
* **een** — üks' 
* **twee** — kaks' 
* **drie** — koume 
* **vier** — nell' 
* **vyf** — viž 
* **ses** — kuz' 
* **sewe** — seičeme 
* **agt** — kahesa 
* **nege** — ühesa 
* **tien** — kümne
* **twintig** — kaks'kümne
* **dertig** — koumekümne
* **honderd** — sada
* **duisend** — tuha

## Frazad
* Hallo! – Tervhen!
* Wat is jou naam? – Kut sindai kuctas?
* Waar kom jy vandaan? – Kugalaine oled?
* Waar woon jy? – Kus sinä eläd?
* Totsiens! – Nägemižhesai!
* Dankie. – Kitän.

## Homaičendad
Vasnecov Viktor

**Viktor Mihailovič Vasnecov** (; sünd. 15. semendku 1848, Lop'jal-külä (nüg. Uržuman rajonas), Vätkan gubernii, Venäman imperii — kol. 23. heinku 1926, Moskv, NSTÜ) oli venämalaine voimujupirdai da arhitektor. Apollinarii Vasnecov-pirdajan veik.

Istorižen i fol'klorižen voimujupirdandan mastar. Vasnecov pani «uden venän stilin» alust, sädi sidä istorižes žanraspäi i romantizman fol'klorižiš da simvolistižiš tendencijoišpäi. Pirdajan sädamižel Venäman pirdandan čomamaht läksi pirdajiš-sirdanikoišpäi i läheni modern-stilinnoks.

## Biografii
Tuleban aigan tetab pirdai oli sündnu papin kanzha. Openzihe Vätkan hengeližes školas, sid' Vätkan seminarijas, no jäti kesken i ajoi Piterihe openumha pirdandad tatan hüvän sanan sandan jäl'ghe.

Mez' openui Piterin Čomamahtoiden akademijas (1868−1875), ozutaškanzi ičeze kuvid vspäi 1869.

## Homaičendad
Baptizm

**Baptizm** ( *baptisma* «valatused» βαπτίζω-sanaspäi — «lasken vedhe») om hristanuskondan sekt, üks' protestantižen hristanuskondan sarakoišpäi.

Baptistine jumalankodikund om läz sadad millionad ühtnijoid kaiked mail'madme (2010), tobjimalaz Pohjoižamerikas (50 mln uskojid AÜV:oiš) da Afrikas.

Valatusiden ičetahtoline hökkähtuz om principialine baptistoiden täht, sen tagut vaiše täuz'kaznuded ristitud varmdanke uskondanke grähkhižeta elonmahtuseta oma jumalankodikundan ühtnijad. Pidab süveta hibjan vedhe täuzin valatusiden veron aigan.

Baptistine jumalankodikund om kongregacijale alištunu. Toižin sanoin, kaikutte kund om ičevaldanke hengeližiš küzundoiš i ei kacu baptistižen üläorganizacijan vai valdkundan tobmudehe neniš küzundoiš. Kundan presviter-ki (pastor) om absolütižeta tobmudeta, pättas tarbhaižid küzundoid nevondkundoil vai ühthižil suimil.

## Homaičendad
VLDP

**Venäman liberaliž-demokratine partii** () om Venäman politine partii. Sen lider om Vladimir Žirinovskii vajehtamata alusenpanendan päiväspäi.

Partijan aluz om pandud vl 1992 sulakun 18. päiväl. Se om Nevondkundaližen Ühtištusen liberaliž-demokratižen partijan täuz' jäl'ghetulii, kudambad registriruihe vl 1989 tal'vkun 13. päiväl.

VLDP om centristine partii. Sen frakcii om olmas Valdkundaližes Dumas jogahižiden valičendoiden jäl'ghe. Partijan ezitajad oma Federacijan subjektoiden-ki suimiš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Venäman liberaliž-demokratižen partijan oficialine sait (''ldpr.ru'').
Lardot Raisa

**Raisa Lardot (Larüškina)** (mugažo suomen kelel; ; sünd. 17. viluku 1938, Šokš, Karjalan ANST, Venäman NFST, NSTÜ) om vepsläine kirjutai da runokirjutai. Nügüd' eläb Suomenmas.

Kaikiš tetabamb runokirj — „Däižed lindud lanktoba oksilpei“.

## Kirjad (suomen kelel)
* *Hän jäi elämään* (1973)
* *Silmänräpäys ja koko elämä* (1975)
* *Ripaskalinnut* (1978)
* *Ihmisen ääni* (1979)
* *Taivas on kiinni tänään* (1982)
* *Reumapotilaita* (1983)
* *Sammakkoprinssi* (1987)
* *Siskonpeti* (1991)
* *Russa, russa!* (1994)
* *Andy ja Vera* (1997)
* *Syntinen Maria* (2000)
* *Himosisustajan muistelmat. Aisti-ilottelua ja silkkilakanoita* (2001)
* *[[Däižed lindud lanktoba oksilpei|Jäätyneet linnut putoavat oksiltaan]]* (2001)
* *Pikku äiti* (2003)
* *Eläimellisiä tarinoita* (2006)
* *[[Matk maha|Matkamies maan]]* (2008)
* *Jotain häikkää* (2011)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Raisa Lardotan personaline sait (''raisalardot.com'').
Frankfurt

**Frankfurt** (mugažo saksan kelel) voib znamoita:
* **[[Frankfurt Mainal|Frankfurt]] — Frankfurt Mainal** — järed lidn Saksanman Gessen-federacijanmas.
* Frankfurt — Frankfurt Oderal — lidn Saksanman Brandenburg-federacijanmas.
* Frankfurt — futbolklub Frankfurtas Mainal.
* Frankfurt — futbolklub Frankfurtas Oderal.
Tedo

**Tedo** om ristitun radmižen sfer, kudamb sädab i sisematiziruib teoretižikš objektivišt informacijad toziolendas.

Necen radmižen aluz om faktoiden keradamine, niiden kaikenaigaine udištamine da sistematizacii, kritine analiz, i — necil bazal — uziden tedoiden vai ühthevendoiden sintez. Nened tedod da ühthevendad ei vaiše ümbrikirjutagoi nägujid londusen da ristitkundan nägusid, no mugažo abutadas sauda da endustada süjäl'gusemižid sidoid. Ned teorijad da gipotezad, kudambad vahvištoittas faktoil da kaclendtegoil (eksperimentaližikš), formuliruidas kut londusen i ristitkundan käskused.

Tedon koume tundust oma kodvad, logine todištez, nägusen matematine form.

Avar tedo mülütab töhišton kaikid arvoimižid da komponentid:
* tedoradon jagand i kooperacii;
* tedoaluzkundad, kaluišt kodviden täht i laboratorijad;
* tedišteluzradon metodad;
* tärtusiden da kategorijoiden apparat;
* informacijan kogodamižen, kaičendan da kävutandan sistem.

## Tedoho sidodud vepsän muštatišed

* *Ala pagiže min tedad, a teda min pagižed.*
* *Jumal ei käske edelpäi teta.*
* *Keletoi kaikiš enamban tedab.*
* *Kuna olen sündunu — tedan, a kuna tegese kolda — en voi teta.*
* *Vähemba pagiže, enamban tedad.*
* *Äjan tedad, vähä pagiže.*


## Homaičendad
Tedo (znamoičendad)

**Tedo** om tärtuz äjidenke znamoičendoidenke. Se voib znamoita:
* **[[Tedo]]** — radmižen sfer.
* Tedo — informacii.
* Tedo () — gruzijalaine meheline nimi.
Istorii

**Istorii** ( *istoria* «sadud tedoidusel tedo») om gumanitarine tedo, kudamb tedoidab ristitun radmišt vihtoi, «edelišt sociališt realižust» äjiden pol'viden aigan.

Nece tedo kacleb erazvuiččid mainitesid männudes aigas, miše erigoitta aigoid istorižes processas, vahvištada faktoiden objektivižust da tehta lähtmižvendoid tegoiden süiden polhe. Rahvahiden tetabad starinoičendad vahvištajita purtkita lugesoiš legendoikš, kul'turjäl'gusen palaks, ei ole todištadud tedoiduseks.

Istorijan metod om tegend principiden i ohjandimiden mödhe radon aigan ezipurtkidenke da toižidenke löutud tundištusidenke tedoiduses, rad mäneb kirjutamha tedotöd istorijas. Voib lugeda istorijad gumanitarižeks vai kundaližeks tedoks, vai sijata neniden tedoiden keskes avarudeks. Nened küzundad kosketadas istorižen purtken puhthut: konz se oli kirjutadud, kus om sätud, kenel, mittušt aigaližembad materialad tegii oti aluseks, purtken originaline form, mitte usklemine om purtkel.

Istorijan tedo jagase sarakoikš: sodaistorii, tedon, kul'turan, religijan, ekonomikan istorii. Valdkundan da oiktusen istorii kaclese politižiden i oiktuzližiden opendusiden istorijanke, se naprib löuta ristitkundan šingotesen käskusid, niišpäi päine käskuz om cikližuz. Märitud teoretižed i praktižed metod oma istorijan tedoidusel, mugažo ristitun järgeline udenhimoičend. Arheologii abutab löuta artefaktoid i kirjutadud purtkid. Istorijan päižed tärtused oma person, civiline kund, civilizacii, kul'tur, valdkund.

## Istorižed pordod
Istorine aig zavodihe kirjkelen sündundanke. Ezmäine (tilgunvuitte) kirjkel' om tetab šumeroiden civilizacijal, se oli olmas 5..5,5 tuhad vozid tagaz. Aig edel kirjkel't om istorijanedeline.

Marksan istorižen materializman teorii ezimeletab, miše ristitkund märičese materialižil kosketusil mitte taht aigan täutmaha päižid tarbhaičendoid (ičeze da kanzan sömine, sobad, eländsija). Marksan i Engel'san pordhišt Päivlaskmaižen Evropan täht ottase periodizacijan aluseks mail'mas:
* istorijanedeline kund: edel 3000. vot EME (Ülä- i Alaegiptan ühtištuz);
* amuine mir: edel 476. vot (Rimalaižen imperijan lanktend);
* keskaig: 476. voz' — 15. voz'sadan lop (Suriden geografižiden avaidusuden aigan zavodind);
* nügüd'aigaine istorii: 15. voz'sadan lopuspäi meiden päivihesai. Nece pord jagase kaks'haz Venäman istoriografijas: uz' aig (vhesai 1918, Ezmäižen mail'man sodan lop) i nügüdläine aig (vspäi 1918).

## Homaičendad
Nägu iknaspäi Le Gras

**Nägu iknaspäi Le Gras** () om ezmäine satusekaz fotokuva fotografijan istorijas.

Francijalaine Žozef Njeps-melestegii da fotograf sädi fotokuvad vl 1827 kattud bitumal platal 16,2 sm × 20,2 sm × 0,15 sm surtte.

Nügüd'aigan kuvan original kaičese Garri Rensoman tedoiduzkeskuses Ostin-lidnas (Tehas-štat, AÜV). Se om pandud täuttud hapanikatomal gazsegoitusel konorüdehe.

Avaros tetab fotokuva om tipografijan mahtusel paindud kuva klišespäi. Kuvadab nägud Njepsan radhonuspäi Gra-usadibas (nüg. Sen-Lu-de-Varenn-kund, Burgundii, Francii). Hond lad telustab kacelta detalid, no voib nähta kaht seinäd i miččen-se sauvusen katust. Tagamal voib homaita pud i tošt pertid nägujidenke sel'ktas iknoidenke.

## Homaičendad
Tuho

**Tuho** (vai **uho**) om londuseline näguz atmosferas, libutadud man pindaspäi lumen sirdand koval tulleil.

Voib nähta lumesišt piikoipimedust edel tuhod i sen jäl'ghe, konz tullein piguz om pen'. Tuho voib jäda ülähäks i ei sadas man pindhasai, mugomid tuhoid ei mülügoi oficialižihe meteokartoile. Pölütorok lumenke om tuhon analogaks i oleleb tal'vaigan viluiš tahondoiš lumisadegiden vajagudenke.

Tuho formiruib lumikaten rel'jefad. Lumuded elektrizuidas i sublimiruidas sirdandan aigan, enamba pakaižes, i se kucub puru- da lämoieffektoid lumen päl, elektroveimiden murendusen naceinuz ližadub. Tuho otab väged muretud reljefan sijiš (mecad, vanod, jogiden alangištod), i ku ned venudas pidust tulleivalud, ka enamba väged.

## Intensivižuz
Nägusen intensivižuz rippub lumenvalun pigudespäi i turbulentižusespäi, lumenlähtendan pigudespäi, lumen paloiden formas da surudespäi, il'man nepsudespäi i lämudespäi. Lugetas nenid tuhon toižendoid lumen sirdandan mödhe.

## Homaičendad
Rugiž

**Rugiž** () om Tähkheiniden sugukundan, Rughen heimon üks'vozne vai kaks'vozne heinäsine kazmuz, levitadud maižanduzkul'tur.

## Ümbrikirjutand
Kazmusen jurišt levigandeb 1..2 metrhasai süvüdele, kazvab hüvin letemail lujetud muiktusenmäranke pH 5,3..6,5. Rugiž otab südäimehe ližasubstancijoid jügedsegijoiš ühtnendoišpäi korktan fiziologižen aktivižusen tagut. Lehtesiden sol'm formiruiše 1,7..2 sm süvüdel, kaikutte kazmuz sädab 4..8 vezad, 50..90:hesai hüviš arvoimižiš.

Seikh om pall'az südäimes, se om 80..100 sm kortte, oleleb 70..200 sm. Lehtesed seikhenke oma hahksinižed mujul. Lehtesed oma 15..30 sm pitte i 1,5..2,5 sm levette.

## Kazvatand i kävutand
Semetas tal'veks («voz'rugiž») päiči Sibirin igähižen rougun rajoniš, kus kazdas vaiše rughen tulgod — *ovedid*. Vll 2011−2016 kazvatadihe rughen satusen kaks' koumandest neciš koumes mas: Saksanma, Venäma, Pol'šanma.

Kävutadas siderataks. Rugižma kačusteleb rujoheinid idüs i šopšotab savikod. Pandas veresid seikhid furažaks, ol'g kaičese hätken. Sadas villäspäi jauhod i leibäd, tislid, vasad, vinad.

## Kacu mugažo
* Rugižbobaine
* Rugižhein
* Rugižkivi
* Rugižpaskač
* Rugižsen'

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Jünäs načimei rahnda // Vepsän kelen korpus. — # 58.
Kagr

**Kagr** () om Tähkheiniden sugukundan üks'voččiden heinäsižiden kazmusiden heim.

## Leviganduz
Kaik tetas läz kaks'kümned erikod heimos. Niišpäi äjad oma rujoheinikš (*Avena fatua* eriližešti) i mecerikoikš, kudambad oma mel'hetartujad tedoidusiden da maižanduzselekcijan täht.

Erikod oma levitadud Evrazijan venos vönes tobjimalaz, om vähä niid Amerikoiš.

Vl 2018 Venämas kagran pöudod otiba 2,85 mln ga pindad, obrättihe satust 4,7 mln tonnoid.

## Ümbrikirjutand
Änikuz om löuste, kogoneb rippujiš tähkuzišpäi kaks'..koume jüväd kaikuččes.

Lämuden i mahusen plodukahusen tarbhaižuz kagral om penemb mi toižil villänkul'turoil. Semetud kagr eläb pandud haloiš läbi hüvin. Šingotab jur'sistemad teravas, sen tagut seižub kuivaigad vaste paremba.

## Kävutand
Päine maižanduzkul'tur om järgeline kagr. Kävutadas sen ol'ged leviteseks, ottas villäd furažaks. Tehtas nenid söndtavaroid: surin, jauh, konditerižed tegesed (sidä kesken paštikod), tisel', hel'pked (müslin pala).

## Valitud erikod
* *Avena abyssinica* — Abissinine kagr
* *Avena chinensis*
* *Avena maroccana* — Marokoine kagr
* *Avena sativa* — Järgeline kagr, heimon tipine erik
* *Avena sterilis* — Plodutoi kagr
* *Avena strigosa* — Must kagr
* *Avena volgensis* — Volgan kagr

## Kagrha sidodud vepsän tärtused
* *[[Boltahtaz]]* — kagrasine vezipudr bolanke.
* *Harpal*' — muigotez kagrjauhospäi nahkoid ümbriradamha.
* *Hozjaine* — tühj kagrlöuste.
* *[[Jägl]]* — slokosttüd ahkuidenke (šakšuidenke) kagrpudr.
* *Korboi, korboitahtaz* — vezipudr kagrjauhospäi.
* *Libuitahtaz* — rahvahaližen sömän sugu kagrjauhospäi.
* *Razmest* — nozol tahtaz paštamha reskoid kagrkürzid.
* *Rehtikürz* — kagrkürz taukunke südäimes.

## Kagrha sidodud vepsän muštatišed

* *Ala aja hebod kunutal, a aja kagral.*
* *Näl'ghižele kanale kagr uniš näguse.*


## Kacu mugažo
* Kagrand
* Kagrlinduine

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Midä tegiba kagraspäi // Vepsän kelen korpus. — #72.
* Kondi kagras // Vepsän kelen korpus. — #114.
Ozr

**Järgeline ozr** (), vai muite **ozr**, om Tähkheiniden sugukundan, Ozran heimon üks'vozne heinäsine kazmuz. Kul'tivirudas läz kümned tuhad vozid.

## Ümbrikirjutand
Londuseline kazmuz om 30..60 sm kortte, kul'tursortuiden korktuz om 90 santimetrhasai. Seikhed oma püštoiktad pal'had. Lapakod siledad lehtesed oma 30 santimetrhasai pitte i kahten..koumen santimetrad levette, om korvuzid alusenno. Sädab tähkid läz kümnen santimetrad pitte i pol'tošt santimetrhasai sankte, jogahižen änik om üks'jäine. Tähkad oma kogotud koumin.

Pölüstoitase iče, no ristikoičii-ki pölüstoitand om voimusine. Änikoičeb kezakus-heinkus, küpsneb heinkus-elokus.

Vegetacine pord om 60..110 päiväd sorthu kacten. Semned voidas idäda +1..+3 C° lämudel, küpsneda +18 C° lämudel. Semetas ozimmaha paksumba kaiked.

## Kävutand
Kävutadas söndtavaraks, tehnižeks kazmuseks, sötkeks. Ottas sömäks ristitule ümbriratud nägus vaiše. Ozr om tarbhaižeks i läz vajehtamatomaks torhudeks oluden keitandan täht. Ozraine olud om kaikiš amuižembiš ristitun jomišpäi, om neolitan aigaspäi. Kävutase viskin erazvuiččiden sortuiden tehmižes. Mäneb kofen vajehtimeks. Tehtas ozrsurint i slokosttäs pudrad sišpäi. Ozran vill' mülütab trahmalad i äi ližakahid vauktušid, ka villän enamba pol't lähteb furažaks, sötlemha maižanduzživatoid. Kätas ozrad jauhoks harvoin, tahtaz ozraspäi pašttase pahan, ka ližatas rughen vai nižun jauhod tehmaha pirgoid. Taukun om jauh nepstud, räkištadud da pekstud ozraspäi. Ottas sidä vaumičemha čajud severt-se kerdoid, sid' čajun jänduz kožub sömäks.

Om medicinižid i kosmetižid kävutandoid ozral mugažo.

## Leviganduz
Mecozr kazvab iče, avarol šoidul Pohjoižafrikaspäi Tibethasai. Kul'turine ozr kändase mecozraks läz semetud pöudoid, kazvab iče statjaližikš teveril i pudotesil. Oli ottud kul'turha Lähižes Päivnouzmmas kümne voz'tuhad tagaz vai sen amuižemb (ühtenaigašti nižunke), edel kävutihe mecozrad sen maiš voz'tuhoiš. Kul'turkazmuz om todud ujuden Amerikan maihe 16.-17. voz'sadoil. Om todud maižanduzkul'turaks Avstralijha.

Kazvatadas teravas küpsnuzid sortuid pohjoižmaiš, suves — mägiš 4500 metrhasai kortte. Villänkul'turaks ozr om znamasižemb pohjoižen klimatas, kudambas äjad toižed villäd ei küpsnugoi.

## Ozrha sidodud vepsän tärtused
* *[[Ozražnik]]* — ozraine leib.
* *Ozrma* — palo ozran semendan jäl'ghe.
* *[[Rokkoi]]* — nozol ozrpudr.
* *[[Surinik]]* — kalitk ozraiženke südäimenke.

## Ozrha sidodud vepsän muštatiž

* *Ozr orahaižes, a laps' vagahaižes.*


## Homaičendad
Vihm

**Vihm** om atmosferižed sadeged, kudambad langetas pil'višpäi nozoluden tippuiden formal.

## Toižendad
Luja vihm nimitase *[[valeg]]eks*, lühüdaigaine vihm om *kuro* vai *vihmkuro*. Oleskeleb samaldusenke (ozon sädase) vai ei. Ku pen' sügüzline vihm jätktase hätken, ka pagištas, miše *sipsitab vihmda*, *himotab*, *pilskutab*, *čidäb*, *čimerdab*, *čipitab vihmda*, *čibaidoitab*, *vihmub henošti*, *hoikaižel vihmub*, *sumegel ajab* vai *sumotab*. Kändai jäks vihm pakaižen aigan — *[[jäine vihm]]*.

## Harakteristik
Vihman tippuiden suruz oleleb 0,1..6 mm (sipsitajan vihman 0,5 mm da sen henomba), ned lanktas 2..9 metrad sekundpigusenke surudehe kacten. Järgeližen vihman muiktuzmär (pH) om 5,6.

Ku päiväine paštab vihman lendajid tippuid, ka voib nähta jumalanbembel't märitud arvoimižiš. Vihman pit'k olmatomuz vedab kuivaigale. Eländpunktoiden pind om kattud i umbištadud sadegid vaste, ka saudas erišt valegkanalizacijad päzumha sur'vezišpäi.

## Muiged vihm
Vihman muiktusenmär voib olda alemba himižen tegimišton, metallurgijan da toižen industrijan čudegiden tagut, konz rikin i azotan hapandused mülüdas čudegihe. Ned vedas erazvuiččiden lujiden muiktusiden sädandale, se poleneb vihmoiden muiktusenmärad.

Muiktad vihmad oma regionaline problem, paneb jändusid čudegišpäi vihmaks severziš-se kümniš kilometrid tegimišpäi raduisanke. Ku veden muiktuzmär pH 5,5, ka vezišton pohjan ližakahad bakterijad pölištudas. Konz muiktusenmär sase pH 4,5 znamoičendad, ka kaik kala surmičese, mugažo mavezižiden živatoiden da gavediden tobj pala.

## Vihmha sidodud vepsän muštatišed

* *Keväz'vihm kazvatab, sügüz'vihm kadotab.*
* *Märg vihmad ei varaida.*
* *Päivnouzm ei heita tullein puhundad, kuni ei vihmu; ak ei heita lajindad, kuni ei itke.*
* *Vihmub — ka ed kel'dä, i vihmda ed käske.*


## Homaičendad
Nižu

**Nižu** () om *[[Tähkheinäd|Tähkheiniden]]* sugukundan (tobjimalaz üks'voččiden) heinäsižiden kazmusiden heim. Se om znamasine maižanduzkul'tur äjiš valdkundoiš.

## Kodikoičendan istorii
Nižu oli ezmäižiden kodikoittud tähkheiniden keskes 10200−6500 vot tagaz, eziauguižešti niil sijil, kus nügüd' oma Sirijan pohjoine — Turkanman suvipäivnouzm. Kodikoičendan jäl'ghe jüväd küpsniškanziba tähkas edel obrädindad, no kadotiba mahtust äikerdoitas ristitun ühtnendata. Nügüd'aigan om äi sijaližid sortuid, erištadas kovid da pehmdoid nižuid, söm- da sötmižsortuid.

## Ümbrikirjutand
Kazmuz om 30..150 sm kortte, voib kazvatada erasid sortuid voz'nižuks. Seikh voib olda täuttud vai pall'az südäimes, lopiše ühtel tähkal 3..15 sm pitte. Lehtesed oma kaidad pit'kad 3..15 mm levette.

Ottas kävutamižhe koveritomid jüvid tapandan jäl'ghe jüvänobrädindkombainal. Otab 2 180 000 km² pindad kazvatusen täht (2014), nece om kaikiš enamb levitadud maižanduzkul'tur mail'mas.

## Kävutand
Sadas villäspäi jauhod, sid' pašttas leibäd da leibtegesid (teplikad, pirgad, paštikod, kringuškoid da äi tošt), tehtas trahmalad, makaronid da konditerižid tegesid, mugažo vodkad i oluden receptoid. Kävutadas sötmižsortuid kazvatamha kabjživatištod. Pandas varha ol'gesižed jändusid i ottas holitamha maižanduzživatoid.

Mail'man satuz oli 729 mln tonnoid vl 2014, se ližadui 15,3 % kümnes vodes. Kaikiš järedad kazvatajad — Kitai, Indii, Venäma i AÜV (mail'man satusen enamba pol't).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* ГОСТ 9353-2016. Пшеница. Технические условия (Nižu. Tehnižed arvoimižed) ''protect.gost.ru''-saital. 
* ГОСТ Р 54078-2010. Пшеница кормовая. Технические условия (Sötmižnižu. Tehnižed arvoimižed) ''protect.gost.ru''-saital.
Socialine verk (sait)

**Socialine verk** () om Internetsait, se kävutase socialižiden kesksidoiden sauvondan da organizacijan täht. Paralleližikš verk om reklaman sijaduz i marketingtedoidusiden abutuz.

Päeriližused: ičeze kävutajanlehtpolen sädand (pidab kirjutada todesižed NFI  da informacii ičeze polhe), äi abutusid informacijan vajehtusen täht (čat, foto- i videoal'bomad, (mikro)blogad, kävutajangruppad da toižed). Kävutajan sebranikad oma «realižed» tobjimalaz (tunzi heid elos).

Verkoiden kaikiš tetabambad ozutesed oma Facebook, MySpace, Vk.com, Odnoklassniki, Google+, Twitter, LinkedIn, Bebo, mixi. Om severz'-se venälaižid socialižid verkoid, ozutesikš Vk.com, Odnoklassniki, AlterGeo, Maxpark, Moi Krug da toižed.

## Istorii
Elektronine tedotuzlaud tegihe socialižiden verkoiden edelkävujaks. Ezmäine CBBS-tedotuzlaud oli sätud IBM-kompanijan U. Kristensen-radnikal vl 1978. Vl 1983 kaik oli 800 elektroništ tedotuzlaudad mail'mas, vl 1988 — viž tuhad.

Satusekaz amerikaine Classmates.com-portal radaškanzi vl 1995, muga socialižed verkod saškanziba populärižust, šingotihe severt-se kümenikoid pojavid servisoid voz'kümnes. Socialižiden verkoiden todesine bum zavodihe vll 2003−2004, konz LinkedIn, MySpace i Facebook oma töhöpästtud. Runetas Odnoklassniki i Vk.com oma avaitud vspäi 2006.

## Homaičendad
Višnevskaja Galina

**Galina Pavlovna Višnevskaja (Ivanova)** (; sünd. 25. reduku 1926, Leningrad, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 11. tal'vku 2012, Moskv, Venäma) oli tetab nevondkundaline i venälaine operpajatai (soprano). NSTÜ:n rahvahan artist (1966).

## Biografii
Naižen laps'aig mäni Kronštadtas. Pavel Ivanov-tat (1904−1958) oli repressiruidud edel Surt sodad. Zinaida-mam koli vl 1950. Galina služi röunman sodavägiš kuz'toštkümnevoččen i jäi elegiš Leningradan blokadan aigan, ezini pajataks sodakoncertoil.

Sodan aigan i sen jäl'ghe Galina openui muzikale da radoi Leningradan konservatorijas. Lopi opendust Moskvan konservatorijas vl 1966.

Pajatai vändi äi rolid erazvuiččiš opersädusiš, ühtni gastrolihe verhiš maiš.

## Homaičendad
Akvabus

**Akvabus** () om Piterin (Venälaine Federacii) kundaližen transportan enzne vezierik, jogitramvain sijaline nimituz, vedi passažiroid kezanavigacijan aigan (semendkuspäi redukuhusai). Astjoiden maršrutad mänihe Suomen lahtedme i Nevanjogedme lidnan magaduzrajonišpäi istorižhe keskushe, Piterin azjaližihe fartaloihe dai sen ezilidnoihe. Matk kaikuttušt maršrutadme ei otand enamb 40—45 minutad, i äjad seižutesed sijazisoiš läz metrostancijoid. Vl 2012 kaik radoihe 4 maršrutad lidnas.

Vspäi 2015 jätihe sistemad vaiše turistoiden täht kalližarvoižen biletan, passažirvalun reguläritomuden da paksun potencialižen üläkormadusen tagut, mugažo Rengazavtoten sauvondan lopindan taguiči.

## Irdkosketused
* Piterin akvabus vl 2015: maršrutkart, likumižen aigplan, matkan arv (''onlocation.ru'').
Kubanilaižed kozakad

**Kubanilaižed kozakad** () oma venälaižen kozakišton pala Pohjoižel Kavkazal. Elädas Krasnodaran randas, Stavropolin randan, Adigejan da Karačajan-Čerkesijan päivlaskmaižes palas. Armijan štab sijadase Krasnodaras.

## Irdkosketused
* Kubanin kozakišton oficialine sait (''slavakubani.ru'').
Voronež (znamoičendad)

**Voronež** om toponim venäkel'žiš tahondoiš i laivoiden riven nimituz. Se voib znamoita:

## Toponim
;Venäma
* **[[Voronež]]** — lidn Venämas, Voronežan agjan administrativine keskuz.
* Voronež (jogi) — Venäman jogi sen Voronežan, Lipeckan da Tambovan agjoiš, Donan hura ližajogi.
* Voronež — pen' žilo Altajan randan Zmeinogorskan rajonan päivlaskmas.

;Ukrain
* Voronež () — lidnanvuitte žilo Suman agjan Šostkan rajonan suves.
Rusofobii

**Rusofobii** om viha Venämale da/vai venälaižile, Venäman ripmatoman irdpol'žen politikan kucub varud i mujub heilüle. Üks' tipižiš ksenofobijan avaidusišpäi.

Kaikiš suremb rusofobijan procent om Suomenmas, Turkanmas (62 %-oiden mödhe), AÜV:oiš (60 %), Norvegijas, Egiptas (57 %-oiden mödhe), Čehanmas, Šveicarijas (42 %-oiden mödhe), Saksanmas (37 %), Gruzijas (35 %), Danijas, Pol'šanmas  (32 %-oiden mödhe) da Estinmas (23 %); i mugažo Serbijan Kosov-regionas (73 %).

Vepsläižiden keskes läz ani eile rusofobijad.
Socialine verk

**Socialine verk** voib znamoita:
* Socialine verk — socialine struktur, kogoneb sol'miden gruppaspäi, kudambil nened socialižed objektad oma: ühthižed pirdad, socialine grupp, ristit, person, individ.
* **[[Socialine verk (sait)|Socialine verk]]** — programplatform, onlainservis vai vebsait socialižiden kesksidoiden sauvondan, kuvandoičendan i organizacijan täht.
* «Socialine verk» — vn 2010 amerikaižen Devid Finčer-režissöran čomamahtoine fil'm kaikiš populärižembas mail'mas Feisbuk-verkon sädandas.