open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kontinent

**Kontinent** (latinan kelen *continens*-sanaspäi «üleine», «rattematoi») om sur' mankoren massiv, kudamban znamasine päpala (kuivma) sijadase ülemba Mail'manvaldmert, i toine periferine pala (šel'f) om alemba sidä. Lähembaižed sared vedenalaižes periferijas mülüdas kontinentha mugažo.

Sen ližaks, «**materik**»-termin kävutase.

Nügüdläižed seičeme kontinentad:
* Afrik
* Antarktid
* Azii
* Avstralii
* Evrop
* Pohjoižamerik
* Suviamerik

Röun kontinentiden keskes mäneb kaglhidme tobjimalaz, niiš ei ole mankoren znamasižid paloid.
Mail'man palad da üläkontinentad:
* Afroevrazii (Afrik + Evrop + Azii)
* Amerik (Pohjoižamerik + Suviamerik)
* Evrazii (Evrop + Azii)
* Valdmerimad (Avstralii + Tünen valdmeren sared)

Kontinentiden rand vajehtase aigan mändes. Ende paleokontinentad oliba olmas. Nügüdläižed kontinentad sädihe 70..80 mln vozid tagaz. Ned keratas ühteks kontinentaks 150..200 mln voziš päliči ezimeletaden.

## Homaičendad
Süväjärv

**Süväjärv** () om pen' reskveden järv Venäman Vologdan agjan Kirillovan ümbrikos. Om londuseližen «Venälaine Pohjoine»-puišton territorijan röunanno, puišton administracii om saudud järven randal. Kirillov-lidn sijadase järven pohjoižel da päivnouzmaižel randoil.

Pind om läz 7,44 km², 26 metrad süvütte. Vaiše üks' pen' Svijag-jogi lankteb järvhe. Süväjärv om Pohjoižen Dvinan kanalan palaks 19. voz'sadaspäi. Severz'-se penid sarid kattas vedel kanalan kävutandan tagut. Veden tazopind ližadui üht metrad, i kätihe randoid soikš sijidme.

Järv mülüb Volgan basseinha. Matkad Šeksnan vezivaradimen randhasai om kaks' kilometrad päivlaskmha orhal vai kuz' kilometrad suvhe kanaladme (sen agj).
Znamasižiden evrodiskoedestajiden nimikirjutez

Nece om **znamasižiden [[evrodisko]]pajatajiden nimikirjutez**. Täs om edestajid (pajatajid vai muzikgruppid), kudambad eliba sures populärižuses läbi vaiše vai tobjimalaz 1980-nziš voziš.

Personalijad da kollektivad, kudambad oliba vaiše «sijaliženke» satusenke i jätiba minimaližen jäl'gen diskomuzikha, ei mülügoi nimikirjuteshe.

## A

## B

## C

## D

## E

## F

## G

## H

## I

## J

## K

## L

## M

## P

## R

## Ž

## T
Uaithors

**Uaithors** ( [ˈwaɪt.hɔrs], francine virkand: [wajtɔʁs]) om lidn Kanadan lodehes. Se om Jukon-territorijan administrativine keskuz i kaikiš suremb lidn.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1898 Klondaikan kuldsäruläžundan aigan. Löutihe vas'ken kivendoid i sadas niid tähäsai. Ende territorii oli elänzoittud harvas, indejalaižed tuleškeliba sihe mecadamha. Vl 1900 raudte ühtenzoiti Uaithorsad Aläskan Skaguei-portanke. Sai lidnan statusad (*city*) vl 1950 2 594 eläjad ristitištonke.

Vn 1953 1. päiväl elokud panihe lidnad Jukon-territorijan administrativižeks keskuseks, ende Douson oli. Vspäi 1957 nimitusen oficialine kirjutamine om nügüdläine, ende oli *White Horse*.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase territorijan suves, Jukon-jogen molembil randoil läz sen vezilanktendoid, 680 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om mägid lidnan ümbrištos. Lidn om nimitadud vezilanktendoiden mödhe, nimi znamoičeb «vauged hebo» anglijan kelespäi.

Klimat om subarktine, alangištoline sijaduz pehmdab sidä. Heinkun lämuz om +14,3 C°, vilukun — −15,2 C°, voden keskmäine lämuz om −0,1 C°. Paneb sadegid läz tazomäras vodes läbi, 160 mm vihmaks i 142 sm lumeks, vähemba kaiked sulakus.

## Tobmuz

Kaik kuz' ühtnijad i mer mülüdas Uaithors-lidnan nevondkundha (). Kaik lidnalaižed valitas heid nelläks vodeks (edel vn 2024 redukud strok oli koume vot).

Mer om nevondkundan ezimeheks, valičese vspäi 1950. Edeližed merad oma Laura Kebott (*Laura Cabott*, 2021−2024), Den Körtis (*Dan Curtis*, 2012−2021).

## Eläjad
Vn 2011 Kanadan rahvahanlugemižen mödhe Uaithorsan eläjiden lugu oli 23 276 ristitud, territorijan kaks' koumandest, i 40 heišpäi oliba venänikad; vn 2021 — 28 201 ristitud. Kaik 25 085 eläjad oli lidnas vl 2016.

Kodikel' (2011): anglijan kel' — 84,3 %, francijan kel' — 4,6 %, toine kel' — 9,7 % (saksan, tagalog, ispanijan, kitajan i alaman keled). Augotižlibund (2011): evropalaižed — 75,5 %, igähižed rahvahad — 16,5 %, toižed rahvahad — 8,0 %.

Uskondan mödhe (2011): hristanuskojad — 45,3 %, toine uskond — 3,3 %, religijatomad — 51,4 %.

## Irdkosketused
* Lidnan municipalitetan oficialine sait (''whitehorse.ca'').
Järeboi

**Järeboi** (, sinonimad: *Alopex lagopus*, *Canis lagopus*) om lihansöi živat. Mülüb Koiranvuiččed-sugukundan Reboid-suguhu. *Lagopus*-sana () znamoičeb «jänišanjaugaine». Sädab läz kümned alaerikod.

## Leviganduz
Eläb kaiken Arktikan territorijal, sen avaron tundran kukhikahiš tahondoiš. Tal'vdub suvemba — oz., Amuran alajoksmuses, Baikalan randištonno, Suomenman keskuzpalas.

Živat kävutab äivoččid uruid, tal'vel voib tehta uruid lumes. Uru sijadase pol'kilometras vedespäi vai sen lähemba.

## Ümbrikirjutand
Hibj om 50..75 sm pitte, händan piduz 25..30 sm. Järeboi om 20..30 sm kortte. Täuz'kaznuden ižačun hibj om 3,5 kg vedutte keskmäras, erasti sase ühesha kilogrammhasai, emäčun veduz om läz koumed kilod. Reboin erineden, hibj om lähemba mannoks, kärz om lühüdamb. Kehkrad korvad ozutadas habi tal'vkarvaspäi, käbäloiden labajaugad oma kattud kovil hibusil, ned vajehtused oma pakaiženvastaižed.

Järeboi om sugukundan üks'jäine erik karvan vajehtujanke mujunke voz'aigadme. Kaks' toižendad mujun mödhe: järgeline vauged (bur kezal) i sinivauvaz, jäl'gmäine oleskeleb vauvaz koričma, muzahahk, koričma hobedanke verendan jäl'ghe.

## Elonmaht
Järeboi söb živatoiden 125 erikod, kazmusiden 25 erikod, no tobjimalaz nühtajid, kalad i somarjoid.

Živatan igä oleleb londuses 6..10 vot. Reboid, hahmad i händikahad södas järeboid. Vauged pulo tegeb londoid järeboin poigaižihe.

## Kävutand
Parahim karv oleskeleb vilukus-uhokus. Ristitud mecatas i kazvatadas fermoil karvha näht.

## Homaičendad
Gaudi Antonio

**Antoni(o) Plasid Gil'jem Gaudi-i-Kurnet** (,  [ənˈtoni gəu̯ˈði i kuɾˈnɛt]; sünd. 25. kezaku 1852, Reus, Katalonii, Ispanii — kol. 10. kezaku 1926, Barselon, Katalonii, Ispanii) oli ispanijalaine (katalanalaine) arhitektor.

Järgeližetomiž-fantastižiden arhitekturradoiden tegii, äjad niišpäi sijadasoiš Barselonas. Openui sen lidnan arhitekturižes profškolas, radoi toižil arhitektoril hätken i kändihe Barselonan kaikiš modakahambaks arhitektoraks. Nimitadas Gaudin stilid modernaks, no hän kävuti äjid stilid ičeze erižpertiden, pert'kuluiden da kundaližiden sauvusiden projektoiš.

## Homaičendad
Legendiden murendajad

**Legendiden murendajad** () oli amerikaine tedoližpopulärine TV-oigenduz Discovery-kanalal vll 2003−2016. Vedihe oigendust nened specialistad speceffektoiš: Džeimi Haineman i Adam Sevidž, kudambad kävutadas ičeze har'gmused i mahtoid erazvuiččiden lodusanutesiden, mifiden, lidnalaižiden legendiden eksperimentaližele kodvindale. Kuvadusen tobj pala mäni läz San Franciskod.

## Vedajad
* Džeimi Haineman (Jamie Hyneman)
* Adam Sevidž (Adam Savage)
* Tori Beliči (Tory Belleci)
* Keri Bairon (Kari Byron)
* Grant Imahara (Grant Imahara)
* Baster (Buster) *(maneken)*

## Tedoitud legendoiden ozutesed
# Voib-ik ristitun än' specialižita ladimita mureta stökol?
# Voib-ik monetut, ku alleheitta se korktel sauvuselpäi, rikta mest mas?
# Voib-ik konstruiruida täuz'funkcionaline i nägumatoi avtoištim kirhuližen katapul'tiruindan voimusenke?
# Voi-k Bendžaminan Franklinan eksperiment il'mkunke olda tehtud todesižikš?
# Om-ik kajaduz sorzan kräkindaspäi?
# Voib-ik pörui lagiventilätor kroksaita mehen pä?
# Voib-ik päzda tuikutezazegespäi, ku čuklahtada veden alle?
# Voib-ik mureta lukkol, ku ampta sihe?
# Voib-ik sada elektroiškend, ku kusta kontaktižele rel'sale?
# Voib-ik tehta raket poltusenke Salämi-kolbasaspäi?
# Voib-ik lind mureta lendimen ocstökol?
# Oliba-k amerikalaižed Kudmaižes?
# Voib-ik päzda upnudes avtospäi?
# Voib-ik vezilämbitai boiler lendahtada kuti raket i ištta pertin katuz?
# Voidas-ik poukahtuda konservad vai aerozol' avtos, kudamb om lujas lämbitadud päiväižes?
# Voib-ik poukahtuda nižaimplantant lendimes surel korktusel?

## Irdkosketused
* «Legendiden murendajad»-oigendusen lehtpoled ''discovery.com''-saital. 
* «Legendiden murendajad»-oigendusen oficialižetoi venälaine ''myth-busters.ru''-sait.
Reprua

**Reprua** (,  *Reprua*, ) om pen' jogi Abhazijas.

Se om kaikiš lühüdamb jogi mail'mas — piduz om vaiše 18 (!) vai 27 metrad. Manalaižen vilun jogen vägev lähtend pindale. Lankteb Mustmerehe läz Gagr-lidnad.

Jogen vezi keradase karstkaroiš. Ned sijadasoiš Arabik-mägitazangištol 2500 m ü.m.t. korktusel, 12..15 kilometras mererandištolpäi.

## Homaičendad
Süvärensu

**Süvärensu** (, ) om Venäman žilo Leningradan agjan Volhovan rajonas. Žilo om Süvärensun küläkundan administrativine keskuz.

## Istorii
Ezmäižed eländpunktad oliba pandud Süvären sun randoihe 18. voz'sadal, Vanhan Ladogan kanalan sauvondan täht.

Sätihe eländpunktad radnikžiloks 1938-ndes vodes nellän külän ühtištusel: Kondrat'jevo, Uz' Süvärensu (se oli kaikiš suremb niišpäi), Vanh Süvärensu i Tegimkülä. Süvärensu-žilo mülüb Volhovan rajonha vspäi 1965. Vl 1999 kadoti lidnanvuiččen žilon statusad i kändihe küläeländpunktaks.

Süvärensu šingotase jogiportal, sidon i radionavigacijan cehal ujujiden Ladogadme astjoiden täht.

## Geografijan andmused
Žilo sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmas, läz sen röunad. Süvärensu seižub Paksjogen i Süvären randoil. Sijadase Lidnsaren südäimes mugažo, pen' so om olmas sen keskuses. Üks'jäine sild om žilos, toižed randad ühtenzoitasoiš motorvenehil kezaaigan.

Matkad Volhov-rajonkeskushesai om kuz'kümne ühesa kilometrad suvipäivlaskmha orhal vai 82 km avtoteidme. Lähembaižed lidnad oma Uz' Ladog 51 km suvipäivlaskmha orhal i Pöud 46 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 63 km avtotedme.

Lugetas üks'toštkümne irdad žilos.

## Eläjad
Žilon eläjiden lugu oli 655 ristitud 2007-ndes vodes, vl 1990 oli 1 400 eläjad. Kaikiš suremb žilon ristitišt oli 2 652 eläjad vl 1939.

Nened aluzkundad ratas žilos: päivkodi, keskškol, počtan palakund, kul'turkeskuz, medpunkt, om severt-se laukoid.

## Irdkosketused
* Küläkundan oficialine sait (''svirica-adm.ru'').
Aksintant

**Aksintant** () om pen' vepsän külä Vologdan agjan Babajevon rajonas, mülüb Vepsän rahvahaližhe küläkundha.

Ezmäine kirjutamine Aksintantan polhe om venän kelel, datiruiše vl 1633; siloi sen nimituz oli .

Matkad küläkundan Timošino-keskushesai om 43 km suvhe, Babajevo-rajonkeskushesai om 133 km suvhe.

Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli ühesa ristitud, i heišpäi seičeme oliba vepsläižed.

Vn 2019 sügüz'kulpäi külän tobmin om Nadežda Pavlovna Mednikova.

## Homaičendad
Än'

** Än**' om ristitun voimuz laskta kulundoid paginan, pajatandan, kidan, nagran vai voikun aigan.

Än' sädase il'man lähtendan aigan tävuišpäi sun i nenan kal't, kut om ozutadud kuval. Harakterizuiše individualižel tembral.

Mahtuz pästta än't i kulemine oma sidodud keskneze, kurdeh sündundaspäi mez' ei voi tehta oiktoid kulundoid. Ristit ozutab änel ičeze emocionališt oleldad: kärauduz, opal, čududelend, ihastuz da toižed. Nened süd valatoittas änen laduid: ühthine fizine olend, hibjan organoiden sijaduz, mel', emocionaline olend.

## Än'he sidodud vepsän muštatiž

* *Kaikuččel lindul ičeze än'.*


## Homaičendad
Nagr

**Nagr** vai **Nagrand** om üks' ristitun reakcijoišpäi jumorha vai kučuteshe, kudamban avaidused oma specifižed kulundad i modon lihasiden da hengimižapparatan instinktivižed likundad.

Erašti nagr voib olda reakcijan nervkingiteshe (nervine nagr), agressijan tundusen («kacu, midä voin tehta, no en linne») vai olda psihižen palahtelendan tundusen.

Ühthine nagr om socializacijan da kommunikativižen kompetentižusen lujaks faktoraks. Üks'naze ristit iloitelese, no nagrata.

*[[Gelotologii]]* ( *gelos* «nagr») om psihiatrijan alajaguz, tedoidab nagrad i jumorad da niiden valatoitandad ristitun organizmha.

## Augotižlibund
Nagr oli ristitunvuiččiden oblezjanoiden i ristitun ühthižil ezitatoil 10 mln vozid tagaz völ, kut vastuz kučuteshe. Oblezjanan nagr erineb ristitun nagraspäi, no voib tundištada sidä.

20. voz'sadan lopun tedoidusiden mödhe nüguhired sätas märitud ul'trakulundan signalid 50 kHz paksudenke kučutesen aigan.

## Nagrha sidodud vepsän muštatišed

* *Ala nagra rahvast, ilo om ičelaiž kodiš.*
* *Ehtal itkend, homencel nagrand.*
* *Kažin nagr, hiren voik.*
* *Meletomale sanu hot' midä, kaikušti nagrab.*
* *Mindai nagrad, a ümbri ičeiž om ilod.*
* *Om paremb kacta nagrajan suhu, mi itkijan.*
* *Toižid ala nagra.*
* *Veslas eläd — ala nagra, teravas astud — ala jokse.*
* *Üks' su i nagrab i itkeb.*


## Homaičendad
Ladv

**Ladv** om min-ni «pä», «ülembaine pala». Se voib znamoita Venäman tahoid mugažo:
* Ladv — žilo Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan rajonan suves, Ladvan küläkundan administrativine keskuz.
* Ladv ( vai *Казыченская*) — vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonan suvipäivnouzmas.
Las Pen'jas de Riglos

**Las Pen'jas de Riglos** (, arag.: *As Penyas de Riglos* «Riglosan kall'od») om municipalitet Ispanijan pohjoižpäivnouzmas, avtonomižen Aragon-ühthižkundan Uesk-provincijas.

## Geografijan andmused
Municipalitet om sätud 1960-nzil vozil. Se sijadase ühthižkundan pohjoižes. Kundan pind om 218 km², levitase 678 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Kaitud «San-Huan-de-la-Penja i Monte-Oroel'»-landšaft otab territorijan palad. Al'pinizman navedijad tuldas sportata kundha.

Kümne elänzoittud küläd mülüdas municipalitetha.

## Eläjad
Las Pen'jas de Riglosan eläjiden lugu oli 268 ristitud 2010-ndes vodes. Kaikiš suremb ristitišt oli 669 eläjad vl 1970, no se poleni läz kahthe kerdha vodele 1981.

Edeline kundan pämez' om Huan Ramon Aso Bailo (2011−2015).

## Irdkosketused
* Municipalitetan sait (''laspenasderiglos.es'').
Ladv (Karjalan Tazovaldkund)

**Ladv** (, , ) om vepsän i venän žilo Venäman Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan rajonan suves, Leningradan agjan röunanno. Se om Ladvan küläkundan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan 16. voz'sadal. Enččes oli lidnanvuiččeks žiloks, sädihe ühesatoštkümnes toižes eländpunktaspäi. Vll 1946−1962 Änižröunan rajonan keskuz sijazihe Ladvas.

Ladv šingotase mecan varhapanendal, sömtegimištol (saguden tehmine), živatvodindan «Majak»-edheotandal (lehmiden äikerdoičend i maidon tehmine).

## Geografijan andmused
Žilo seižub pidust' Ivin /Ivenk-jogen randad (, Süvärin oigedpol'ne bassein).

Matkad Petroskoihesai (rajonkeskuz) om 50 km pohjoižhe. *Ladv*-raudtestancii sijadase Ladv-Sarak-žilos kahesas kilometras päivlaskmha orhal, 13 km avtotedme vai Ivinan ülezjogen, se stancii om lähembaine.

Kaik om 14 irdad i nell' kujod žilos.

## Eläjad
Vl 1959 radnikžilon eläjiden lugu oli 4 170 ristitud. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 2 145 ristitud.

Ortodoksižen hristanuskondan naižjumalankodi i koume jumalanpertid oliba 1930-nzihe vozihesai. Nügüd'aigan üks'jäine ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' om avaitud, kivine vspäi 1865.

Rahvahad oma vepsläižed da venälaižed.

Valdkundaližed büdžetižed aluzkundad oma keskškol nomer 4, päivkodi, kul'turkeskuz.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Ladvan küläkundan oficialine sait (''ladva-karelia.ru''). 
* Ladvan küläkundan lehtpol' Änižröunan rajonan oficialižel ''prionego.ru''-saital.
Heimjogi

**Heimjogi** () om Venäman pen' jogi Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonas. Joginišk sijadase Karjalan Tazovaldkundas (Änižröunan rajon). Piduz om läz kaks'toštkümned kilometrad.

Jogi lankteb Änižjärvhe Leningradan agjas. Jokseb Heimd'ogi-külän lodehes.
Rand (Vepsän rahvahaline küläkund)

**Rand** () om pen' vepsän külä Vologdan agjan Babajevon rajonas. Külä om Vepsän rahvahaližen küläkundan palaks.

## Istorii
Ezmäine kirjutamine Randan (siloi — Suren Randan, ) polhe om datiruidud vl 1626. Pen' Rand-ki (*Малый Берег*) oli olmas läz necidä eländpunktad, i ned küläd ühtištiba aigan mändes.

## Geografijan andmused
Rand-külä sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmas, Ivod-jogen oiktal randal.

Matkad küläkundan Timošino-keskuhesai om 42 km suvhe avtotedme, Babajevo-rajonkeskushesai om 132 km suvhe avtotedme.

## Eläjad
Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän kaikenaigaižiden eläjiden lugu oli kuz' ristitud, i kaik oliba vepsläižed, vn 2010 — koume ristitud.

Vn 2019 sügüz'kulpäi külän tobmin om Nadežda Pavlovna Mednikova.

## Homaičendad
Durov Vladimir

**Vladimir Durov** voib znamoita:
* Vladimir Grigor'jevič Durov (1909−1972) — nevondkundaline cirkartist, dressirui.
* **[[Durov Vladimir Leonidovič|Vladimir Leonidovič Durov]]** (1863−1934) — Venäman imperijan i nevondkundaline cirkartist, dressirui.
* Vladimir Aleksejevič Durov (1950−2020) — nevondkundaline i venämalaine fizine himik.
Boiler

**Boiler** ( «katil») om ladim veden lämbitamižen i hulan veden varadusen täht.

Boilerad tehmištos oma lämuzverkon vedenlämbituzladimed, vezipuru turbinoišpäi vai purukatloišpäi kävutase lämudenkandajaks niiš. Radhonuz boileridenke nimitase boilersijaks. Mugoine radhonused oleldas lämuzelektrokeskusil, atomelektrostancijoil i järgeližen katilsijan verkos.

Kodielos nimitadas boileraks mittušt taht vedenlämbituzladint. Se voib rata čurasižel lämudenkandajal vai elektrusel, londuseližel gazal. Čainikad, samvarad i termopotad oma olmas jondveden täht.

## Homaičendad
Carelia

**«Carelia»** (vll 1928−1930 *Punakantele* «rusked kantel'», 1930−1937 *Rihtama* «frontpird», 1937−1940 *Карелия* karjalan kelel, vll 1940−1990 *Punalippu* «rusked flag») om suomenkel'ne (materialoidenke vepsän i karjalan kelil) Karjalan Tazovaldkundan literaturaiglehtez. Edeline Robert Kolomainen-päredaktor oli ranu vll 1992−2014, nügüdläine — Armas Mašin (vn 2014 sulakuspäi).

Aiglehtesen aluz om pandud Petroskoihe, lähtleb vspäi 1928. Vll 1930−1934 lähtli Leningradas. Edel 2014. vot oli jogakuine. Finansiruindan mairiž vei tiražan polendusennoks 300..400 egzemplärhasai, pästtas kaks' kerdad vodes.

## Irdkosketused
* Aiglehtesen oficialine sait (''carelia-lehti.ru'').
Tur de Frans

**«Tur de Frans»** (), vai «Sur' petl'» oficialitomašti, oma kaikiš tetabambad i prestižižembad velovoibuižed mail'mas. Vedadas professionaloiden täht.

Mänetadas enamb 100 vot (vlpäi 1903) Francijas, heinkun aigan, keskust oli vaiše kahten mail'man sodoiden aigan. Voibuižiden hätkeližuz om koume nedalid. Organizator — «Amaury Sport Organisation», se-žo vedab Ralli Dakar-voibuižid.

Venäman ezitajad ei nikonz linnugoi Tur de Fransan vägestajikš.

## Voibuižiden principad
«Tur de Frans» kogoneb 21 etapaspäi. Joga etap om päivän hätkte. Kaikuččele voibištelijale pidab sadas etapan lopindannoks, miše hänen aig oliži registriruidud da ližatud nimikirjuteshe.

Voibuižiden täuz' piduz om koume..nell' tuhad kilometrid, trassan matk i etapoiden piduz vajehtadas joga vodel. Kaikiš pidembad voibuižed oliba 5745 km vl 1926.

Päine klassifikacii om voibištelijoiden ranžiruind ühthižen aigan mödhe. Voden Turan vägestai om voibištelii minimaliženke aiganke kaikiden etapoiden jäl'ghe. Om voimust sada Turan ühthišt vägestust vägestusita etapoil ani.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* «Tur de Frans»-velovoibuižiden oficialine sait (''letour.fr'').
Kafka Franc

**Franc Kafka** (; sünd. 3. heinku 1883, Prag, Avstrii da Mad'jaranma — kol. 3. kezaku 1924, Klosternoiburg, Ezmäine Avstrijan Tazovaldkund) oli tetab avstriž-mad'jaralaine (čehalaine) kirjutai-absurdist.

## Biografii
Franc oli sündnu evrejan kanzha, oli vanhemban lapsen. Tat möi galanterejan tavaroid tukuil, mam libui elokahan oludenkeitajan perehespäi. Kanzannimi om čehan augotižlibundan, *kavka* znamoičeb «näk». Franc mahtoi besedoita čehaks, no kirjuti kaiken elon saksan kelel (hänen maman kel'). Vll 1889−1893 prihaižen openui lidnan alaškolas (*Deutsche Knabenschule*), sid' gimnazijas vhesai 1901. Lopi Pragan Karlan universitetad oiktusen doktoran specializacijanke vl 1906. Radoi juristaks varmitusidenke tehmižtravmatizman sarakos. Läksi penzijha edel aigad vl 1922 läžundan tagut.

Kirjuti sanutesid da tošt prozad joudjal. Koli edel aigad tuberkulözan tagut, hänen tat i mam koliba möhemb, mi heiden poig. Severz'-se sanutesiden kogodusid om publikoitud kirjutajan elon aigan.

## Valitud sädused
;Romanad
* 1911−1916 — Amerik / Kadonu tedmata (*Amerika / Der Verschollene*)
* 1914−1915 — Process (*Der Prozeß*)
* 1922 — Zamk (*Das Schloß*)

;Sanutesiden i penen prozan kogodused
* 1913 — Tün'kaclend (*Betrachtung*)
* 1915 — Aznoičendad (*Strafen*)
* 1919 — Külähine lekar' (*Ein Landarzt*)
* 1924 — Näl'gen himoičii (*Ein Hungerkünstler*)

;Lehtikod in-oktavo
Kaik om kahesa radlehtikod (voziden 1917−1919), mülütadas ezikirjutesid, sanutesid i niiden variantoid, sekoimižid da kaclendoid.

;Aforizmad
* Sekoimižed grähkas, mokičendas, toivos i todesižes tes (*Betrachtungen über Sünde, Leid, Hoffnung und den wahren Weg*, 1931).

Nimikirjuteses om Kafkan enamba mi sada virkehid, oma valitud hänel koumandes i nelländes lehtikospäi in-oktavo

## Homaičendad
Slavine neopaganuz

**Slavine neopaganuz** (, , )
om uz' neopaganistine religiozine likund, kundamb läksi 20-ndes voz'sadas slavižiš valdkundoiš (i valdkundoiš surenke slaviženke diasporanke). Nimitadas uskojad udeks. Se om naprind rekonstruiruida amuižid slavižid religijanveroid, hot' ei ole nimidä ühthišt sen rezul'tataks tobjimalaz todesižiden hristanuskondedeližiden uskondoiden rindatades.

Om antihristanuskondaline, nacionalistine, erasišti ekstremistine da eskai terroristine čuradamine. Sai surt levigandust Venämas i Ukrainas, mugažo Pol'šanmas, Slovakijas, Serbijas i m.e.

Läz 1..2% etništ venälašt oma neopaganistad.
Heimd'ogi

**Heimd'ogi** (, vepsän kirjamil: *Gimreka*) om vepsän külä Venäman Leningradan agjas, sen Kos'kenaluižen (Podporožjen) rajonan pohjoižpäivnouzmas. Mülüb Ust'kan lidnankundha.

## Geografijan andmused
Eländpunkt sijadase lidnankundan pohjoižpäivnouzmas, Heimjogen randal, «Petroskoi — Šušt»-avtotekeskustanno.

Matkad lidnankundan Ust'ka-keskushesai om kaks'kümne kilometrad suvhe.

## Eläjad
Külän eläjiden lugu oli 98 ristitud 2007-ndes vodes, i hö oliba vepsläižed da venälaižed. Vn 2010 rahvahanlugemine mainiti 63 kaikenaigaižes eläjas. Vn 2021 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän ristitišt oli 61 ristitud, heišpäi kaik kirjutihe venälaižikš.

Heimd'oges Jumalanmaman Sündundan jumalanpert' om olmas. Se om saudud vl 1659.

## Homaičendad
Vepsän küläd

Se om eläbiden **[[Vepsänma|vepsän küliden]] nimikirjutez** regioniden i kirjamišton mödhe.

## [[Karjalan Tazovaldkund]]

## [[Leningradan agj]]

## [[Vologdan agj]]

## Toižed
Trimmer (gazonannitim)

**Trimmer**, **elektrovikateh** i **motorvikateh** (benzinvikateh) oma gazonannitimen toižendad, motorižed käzimaižanduzazeged heinän nitandan täht. Ned oma vitakehen nügüd'aigaižed variantad.

Kävutase nitandan aigan penil pindoil i sijil, kudambad ei sättugoi järgeližele nitimele kezroil — penzhidenno, puidenno, pachidenno, aidverel, vai koverikahal rel'jefal pautkidme.

Amerikalaine Džordž Bollas-edheotai Hjustonaspäi (Tehas, AÜV) tegi melel trimmerad vl 1971 avtopezendsijan pörujiden harjoiden radha kacten. Melestegii nimiti ut sadinstrumentad «Weed Eater» («rujoheinän söi») rujoheiniden nitandan täht puiš ümbri, sil-žo aigal puiden kor' jäb vigatoman.

Trimmer kogoneb štangaspäi, sen ühtel agjal likutim om kingitadud, toižel agjal pörui čapai radpähut om simanke vai veičenke. Nitai paneb motorvikateht päle ühtenzoittud vönen abul. Ohjastusen ladimed sijadasoiš poikpoližil varzil.

## Homaičendad
Štokolov Boris

**Boris Timofejevič Štokolov** (; sünd. 19. keväz'ku 1930, Kuzedejevo, Sibirin rand, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 6. viluku 2005, Piter, Venäma) oli nevondkundaline i venämalaine operpajatai (bas). NSTÜ:n rahvahan artist (1966).

## Biografii
Tuleban aigan pajatajan tat kadoi tedmata toras Toižen mail'man sodan aigan. Vl 1944 Boris openui meriprihačuiden školas Solohkil. Tuli openumha il'mvägiden Sverdlovskan sodaškolas, i vl 1949 oli homaitud Georgii Žukov-maršalal, kudamban nevondan mödhe zavodi opendust Uralan konservatorijan vokalan fakul'tetas. Üläopenik kändihe Sverdlovskan operan da baletan stažoraks, i vspäi 1954 radoi siš ühteks päižiš solistoišpäi.

Vl 1959 Štokolov sai laureatan arvod 7. Mail'man norišton da üläopenikoiden festivalil Ven-lidnas, i Aprelevkan tegim pästi debütplatad A. Rubinšteinan i F. Šubertan romansoiden änetusidenke (8", Д—004916-7) hänen ezinendas. Sil-žo vodel pajatai oli kuctud Leningradan operan da baletan teatrha, kus radoi vhesai 1990 i sai tetabut venän operrepertuaran čomakuluks interpretatoraks.

Artist vedi aktivižen koncertradmižen, oti venän rahvahanpajoid i romansoid repertuaraks. Ezini mail'man äjil operan i koncertlavoil.

## Kanz
Pajatai oli naižiš, Nadežda oli hänen ak (1929−1990). Kaks' poigad: Aleksandr (sünd. 1954) i Timofei (sünd. 1962).

## Homaičendad
Durov Vladimir Leonidovič

**Vladimir Leonidovič Durov** (; sünd. 7. heinku 1863, Moskv, Venäman imperii — kol. 3. eloku 1934, sigä-žo, NSTÜ) oli venälaine i nevondkundaline dressirui da cirkartist; Tazovaldkundan arvostadud artist (1927). Kirjuti mugažo kirjoid lapsiden täht. Durovan Anatolijan vell'.

## Kacu mugažo
* Živatoiden teatr Durovan nimel nimitadud
I Will Survive

**«I Will Survive»** (*Päzun henghe*) om amerikaižen Glorija Geinor-pajatajan videnz' pajo kudendes «Love Tracks»-studijanal'bomaspäi (kül'mku 1978) da ühtennimine singl (reduku 1978). Nece om Glorija Geinoran kaikiš tetabamb i legendine pajo.

Pajon tekst om anglijan kelel, starinoičeb personaspäi, kudamb keradab kaikid vägid elämhä edemba mel'heižen okaindan jäl'ghe. Se om klassine da üks' kaikiš tetabambiš pajoišpäi disko-žanras, sai «Gremmi»-premijan. Pajon sanoiden da muzikan tegijad oma Freddi Perren i Dino Fekaris.
Vepsän rahvahaline küläkund

**Vepsän rahvahaline küläkund** () om territorialine palakund (edel vn 2022 kezakud — küläkund) Venäman Vologdan agjan Babajevon ümbrikos. Palakundan keskuz — Timošino-külä.

## Istorii
Küläkund om sätud 2009-ndes vodes. Nügüdläine pämez' om Larisa Vasil'jevna Ivanova (vlpäi 2009).

## Geografii
Küläkund sijadase ümbrikon pohjoižpäivnouzmas, Vepsän ülüden suvipäivlaskmas. Sen pind om 1 666,3 nellikkilometrad. Pindaspäi 81,7% om mecad da 16,5% maižanduzmad.

### Eländpunktad
# **[[Timošino (Babajevon rajon)|Timošino-külä]]** () — administrativine keskuz
# Agj (*Конец*)
# Aksintant (*Аксёново*)
# Artäntant (*Артёмово*)
# Čoga (*Угловая*)
# Dunovo (*Дуново*)
# Fenčikovo (*Фенчиково*)
# Gridino (*Гридино*)
# Jakutino (*Якутино*)
# Janglaht (*Янголохта*)
# Järvidenkeskez (*Межерье*)
# Homankülä (*Фоминская*)
# Hudäkovo (*Худяково*)
# Kaist (*Кийно*)
# Koivištaluine (*Подберёзка*)
# Kundust (*Киндаево*)
# Labino (*Лабино*)
# Mamajevo (*Мамаево*)
# Markutan (*Марково*)
# Mäguine (*Горка*)
# Noskovo (*Носково*)
# Novink (*Новинка*)
# Novoserkovo (*Новосерково*)
# Prangatist (*Панкратово*)
# Pust (Kaistanno) (*Пустошка*; OKATO: 19 205 832 010)
# Pust (Timošinonno) (*Пустошка*; OKATO: 19 205 864 008)
# Rakunovo (*Ракуново*)
# Rand (*Берег*)
# Rusked Mäguine (*Красная Горка*)
# Sautino (*Саутино*)
# Savinkülä (*Савинская*)
# Sergejevo (*Сергеево*)
# Slabad (*Слобода*)
# Sontaga (*Заболотье*)
# Stunino (*Стунино*)
# Surg (*Никонова Гора*)
# Turzin (*Туржино*)
# Vasino (*Васино*)
# Virahtan (*Вирино*)

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe küläkundan eläjiden lugu oli 1 269 ristitud, vähemb pol't heišpäi oliba vepsläižed. Ei kaik külišpäi oma etnižišti vepsläižed küläd mugažo.

## Homaičendad
Ivanova Larisa

**Larisa Vasil'jevna Ivanova** (; sünd. 11. kezaku 1969, Ploskovo (Čerepovecan rajon), Vologdan agj, Venäman NFST, NSTÜ) om ezmäine i nügüdläine Vepsän rahvahaližen küläkundan pämez' (vlpäi 2009). «Ühthine Venäma»-partijan ühtnii.
Olhav

**Olhav** vai **Olhavanjogi** (, ) om jogi Venäman Evropan palan lodehes, Uz'lidnan da Leningradan agjoiš.

## Ühthižed andmused
Piduz om läz 224 kilometrad. Basseinan pind — 80 200 km² (61% — Uz'lidnan agj, 21% — Pskovan agj, 10% — Tverin agj i 8% Leningradan agj). Keskmäine veden valu suhištos — 593 m³/s. Jädub kül'mkun lopuspäi sulakun aughusai.

Znamasižed ližajoged (mödvedhe): oiktad — Višer, Pčouž, Oskui; hurad — Kerest', Tigod.

Lidnad jogen randoil (mödvedhe): Sur' Uz'lidn, Kiriši, Volhov, Uz' Ladog. Čudovo sijadase Kerest'-ližajogel.

## Ümbrikirjutand
Olhav om üks'jäine läksii Il'mjärvespäi jogi, augotase Sures Uz'lidnas 18,1 m ü.m.t. korktusel. Jokseb Il'mjärveveren alangišton kal't i lankteb Ladogha läz Uz' Ladog-lidnad 5,1 m ü.m.t. korktusel.

Jogi sättub laivoiden ujumaha kaikiš pidustoiš. Olhav voib seišta vai joksta tagaz severz'-se päiväd sättujiš arvoimižiš: madal tazopind Il'mjärves i sur'vezi ližajogiden tahondoiš.

## Kävutand
Volhovan GES om saudud alajoksmuses. Jogi kävutase erazvuiččiden laivoiden likundan täht. Kalan äi erikod eläb joges, ka se om kalanikoiden joudan sijaduz.
Il'mjärv

**Il'mjärv** ( [ˈilʲmʲɪnʲ], nimi Venäs *Илмерь*, , ) om reskveden järv Venäman Uz'lidnan agjan päivlaskmas. Järv mülüb Baltijan meren basseinha. Voib ümbärta kaiked järved avtotedme.

## Ühthižed andmused
Järven keskmäine pind om 982 nellikkilometrad, se vajehtab 733..2090 km² röunoiš, kaikiš penemb oleskeleb keväz'kus, kaikiš suremb semendkus. Veden mülü om 2,85..12 km³. Sur'veden aigan järv levitase päivlaskmha, pohjoižhe i päivnouzmha äjikš kilometrikš. Il'mjärven alangišt mülütab järved. Vezišton järgeližed suruded oma 45 x 35 kilometrad.

Kaikiš znamasižemb süvüz om 10 metrad, veden tazopind vajehtab röunoiš 7,4 metrhasai. Järven pindan korktuz valdmeren pindan päl om 18 m 10 sm. Veden basseinan pind om 67,2 tuh. km².

## Ümbrikirjutand
Il'mjärven randad oma alangoikahad sodunuded päpaloin, ližajogiden suhištoidenke, om äi lapakoid sarid luhtoiš. Lodehline rand om kukhikaz. Suvirandan relätivižed korktused oma znamasižed, 16 metrhasai. Randad oma kattud segoitadud mecal.

Znamasižed Mstanjogi, Lovat' da Šelon' lanktas Il'mjärvhe. Kaik om läz 50 ližajoged. Järven bassein levigandeb Uz'lidnan (päpaloin), Pskovan i Tverin agjoiš, Lovat'-jogi zavodiše Vaugedvenämas. Üks'jäine Olhav jokseb Il'mjärvespäi pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha i ühtenzoitab Ladoganke.

Järv jädub kül'mkuspäi sulakuhusai. Om äi kalad Il'mjärves: lahn, smol', madeh, haug'. Il'mjärv mülüb Višnii Voločekan vezisistemha.

Nügüd'aigan järv nimadub. Järven vezi om pakuižen mujun organižiden substancijoiden tagut.

Il'mjärven pind oli severz'-se kerdoid suremb ende. Tahondan geologine libund laski zavodida järven ümbrišton elänzoitandad viž tuhad vozid tagaz, kiviaigaspäi. Sur' Uz'lidn šingotase järven pohjoižčoganno.
Bistrov Nikolai

**Nikolai Ignat'jevič Bistrov** (; sünd. 30. heinku 1922, Stunino-külä (nügüdläižes Vepsän rahvahaližes küläkundas, Babajevon rajon, Vologdan agj), Venäman NFST — kol. 27. tal'vku 1994, Moskv, Venäma) oli venämalaine lendai, Nevondkundaližen Armijan alapolknik. Toižen mail'man sodan ühtnii, Nevondkundaližen Ühtištusen vägimez' (1945).

## Homaičendad
Kutulik

**Kutulik** () om Venäman žilo da municipaline ühtnik (küläkund) Irkutskan agjan suves. Se om Ust'-Ordinskii Burätan ümbrikon Alarin rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Vepsläižiden pen' grupp eläb Kutulikas — sirdajiden jäl'gelaižed Leningradan agjaspäi.

Eländpunktan aluz om pandud 18. voz'sadan ezmäižel koumandesel kuti počtstancii Moskvan traktal Irkutskannoks.

## Geografijan andmused
Matkad ümbrikon Ust'-Ordinskii-keskushesai om 250 km päivnouzmha, Irkutskhasai — 180 km suvipäivnouzmha.

Pened Golovinskoje-žilo (254 rist. vl 2012) i Šeleminankülä (6 rist. vl 2012) mülüdas küläkundha Kutulikan ližaks.

## Eläjad
Žilon eläjiden lugu oli 4 886 ristitud vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe, küläkundan — 5 156 ristitud, rajonan nelländez. Kaikiš suremb žilon ristitišt oli 7 532 eläjad vl 1959. Kaik 5 228 ristitud elihe küläkundas vl 2017.

Buddizman «Daši Čoinhorling»-jumalankodi (1814−1938, udessündutihe vll 2004−2007) i ortodoksižen hristanuskondan ph. Johann-endustajan jumalanpert' oma olmas žilos.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Küläkundan tobmuden oficialine sait (''кутулик.рф'').
Šond'al

**Šond'al** () om vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen (Podporožjen) rajonas. Mülüb Vinglan küläkundha.

Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 1563 Änižen pätinan aigkirjas kuti 8 pen't küläd (1..2 tanhad kaikuččes) , alištuiba Sudakovad-pomeššikoile. Vl 1905 oli 6 küläd, vll 1920−1970 — kaks' jagatud jogel küläd, sid' ühtenzoittihe niid.

Külä sijadase rajonan suves, Ojatin molembil randoil. Matkad küläkund administrativižhe Vingl-keskushesai om 30 km pohjoižhe orhal.

Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 84 ristitud, vepsläižed tobjimalaz.
Lian Ross

**Lian Ross** (mugažo saksan kelel), todesine nimi — **Žozefina Hibel' ** (; sünd. 8. tal'vku 1962, Gamburg, Saksanma) om saksalaine pajatai da muzikankirjutai.

Ühtni «Fun Factory»- (1999—2003) i «2 Eivissa»- (1997—2005) gruppihe. Žozefina ezini *Josy*-, *Lian Ross*- (tobjimalaz tetab arni muga), *Creative Connection*-, *Dana Harris*-, *Divina*-, *Tears 'n Joy*-psevdonimidenke.

Hänen soline karjer augotase 1980-ndes vodes. Kaikiš tetabamb pajo — «Say You'll Never», toižed populärižed kompozicijad oma «Fantasy», «It's Up to You» da «Scratch My Name» (jäl'gmäine kut Creative Connection). Lian Rossan debütine al'bom («I Got The Beat»), kut ni čudokahašti, om pästtud vaiše 2013-ndes vodes.

Luis Rodrigesan (Modern Talking:an enččen prodüseran) ak.

## Diskografii (vaiše kut Lian Ross)
### Al'bomad
* *[[I Got The Beat]]* (2013)

### Kompiciläcijad
* *The Best Of And More* (2005)

### Singlad
* *Fantasy* (1985)
* *Say You'll Never* (1985)
* *It's Up to You* (1986)
* *Neverending Love* (1986)
* *Do You Wanna Funk* (1987)
* *Oh Won't You Tell Me* (1987)
* *Say Say Say* (1988)
* *Feel So Good* (1989)
* *Trying to Forget You* (1993)
* *Keep This Feeling* (1994)
* *Fantasy '98* (1998)
* *Fantasy 2004* (2004)
* *I Wanna* (2005)
* *Never Gonna Loose* (2005)
* *On The Road Again [Avantgarde pres. Toni Torres feat. Lian Ross]* (2007)
* *Young Hearts Run Free ([[Candy Station]] cover)* (2009)
* *Minnie The Moocher* (2012)
* *Say You'll Never 2013* (2013)
* *Around The World* (2013)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lian Rossan oficialine sait (''lianross.info'').
Oja (Vologdan agj)

**Oja** () om pen' vepsän külä Venäman Vologdan agjan Vitegran rajonas. Se mülüb rajonan Šuštan küläkundha. 

## Geografijan andmused
Matkad Šušthasai om 14 km avtotedme.

## Eläjad
Vodel 2002 vaiše üks' ristit eli küläs kaikenaigašti.

## Homaičendad
Forsaž 1

**«Forsaž 1»** (, venäkel'žes versijas — *Форсаж 1*) om voden 2001 tetab amerikalaine torafil'm. Režissör — Rob Koen. Ezmäine ozutez oli AÜV:oiš vl 2001 kezakun 22. päiväl, Venämas — nelläs kus sen jäl'ghe (18. reduku 2001).

Se om ezmäine Forsaž-fil'mfranšizan pala. Fil'm linni populärižeks lujas kaiked mail'madme.

## Rolid
* *[[Dominik Toretto]]* — Vin Dizel'
* *[[Brajan O'Konnor]]* — Pol Uoker
* *Letti Ortis* — Mišel' Rodrigez
* *Mija Toretto* — Džordana Brüster
* *Vins* — Mett Šul'c
* *Džonni Tran* — Rik Jun
* *Džessi* — Čed Lindberg
* *Leon* — Džonni Strong
* *Tanner-seržant* — Ted Livain
* *Edvin* — Ja Rule
* *Garri* — Vito Rudžinic
* *Bilkins-agent* — Tom Berri
* *Mjuz* — Stenson Rutledž

## Homaičendad
Randač

**Randač** () om Venäman pen' külä Vologdan agjan Kirillovan ümbrikos, sen Alöšinon territorialižes palakundas.

Eländpunkt sijadase ümbrikon suvipäivlaskmas, palakundan lodehes, Šeksnan vezivaradimen päivlaskmaižel randpolel. Matkad Kirillov-rajonkeskushesai om 15 km päivnouzmha orhal vai 36 km avtotedme, palakundan Šindalovo-žilo-keskushesai om 14 km suvipäivnouzmha orhal vai 25 km avtotedme.

Külän eläjiden lugu oli nell' ristitud 2002-ndes vodes.

## Homaičendad
Chrysopa distracta

***Chrysopa distracta*** om gaved' *[[Chrysopidae]]*-sugukundaspäi.

Ispanine Longinos Navas-entomolog (1858−1938) avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1930.

Necil gavedil ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.

## Homaičendad
Klauvulin

**Klauvulin** () om seniden heim Klavulinižed-sugukundaspäi (*Clavulinaceae*). Kogoneb läz 40 erikospäi.

Saksalaine Jozef Šröter-mikolog avaiži da ümbrikirjuti heimod vl 1888.

Plodhibjad oma koveritomad, vai sarakoitas i oma harjoikahad agjoiš, eile räbedad.

Ned sened kazdas mahusel päpaloin. Erased erikod navettäs hapnuzid puid.

## Homaičendad
Šatonöf-de-Šabr

**Šatonöf-de-Šabr** (, oks.: *Chasteunòu de Chabra*) oli Francijan kund (kommun) suvipäivnouzmaižes Provans — Al'pad — Azur'ne rand-regionas, sen Üläal'pad-departamentas. Vl 2016 kund om tühjitadud, ühtenzoittihe Val' Büek-Meuž-kundaks kahtenke toiženke kundanke.

Kund sijazihe 514..1352 m ü.m.t. korktusil.

Vl 2010 kundan eläjiden lugu oli 315 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 332 eläjad vl 2013.

## Homaičendad
Heteropoda shillongensis

***Heteropoda shillongensis*** om hämähoukuiden erik *[[Sparassidae]]*-sugukundaspäi. Indijalaižed Sethi- i Benoi Krišna Tikader-arahnologad avaižiba da ümbrikirjutiba erikod vl 1988.

Indijan endemik.

Necil hämähoukul ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.

## Homaičendad
Dendrilla elegans

***Dendrilla elegans*** om gupkoiden erik *[[Dendrilla]]*-heimos, *[[Darwinellidae]]*-sugukundaspäi. Lendenfel'd-biolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1888.

Eläb meres Avstralijan randoidenno.

Ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.

## Homaičendad
Ptychogena antarctica

***Ptychogena antarctica*** om meduzoiden erik *[[Laodiceidae]]*-sugukundan *[[Ptychogena]]*-heimos. Braun-biolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1907.

Meduz eläb Antarktidan randoidenno.

Necil erikol ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.

## Homaičendad
Karjalaine kongress

**«Karjalaine kongress»** (, , ) om Karjalan rahvahaline kundaline organizacii. Radab karjalaižiden, vepsläižiden da suomalaižiden etnokul'turižiden oiktusiden realizacijan täht, sidä kesken pätegend om vajehtusiden tond Karjalan Tazovaldkundan Konstitucijha paremboičemha neniden igähižiden rahvahiden olendad.

Lider om Anatolii Semönovič Grigor'jev (aluselpäi vl 1993). «Karjalaine kongress»-organizacii om registriruidud ezmäižen kerdan Petroskoiš vn 1993 26. päiväl kül'mkud. Organizacijan päalusiden uz' redakcii i politine deklaracii oma vahvištadud sen Nevondkundan ištundal Anus-lidnas vn 1998 26. päiväl tal'vkud.

## Kacu mugažo
* Nuori Karjala

## Homaičendad
Čikl

**Čikl** ( oficialižeks vai *Чикозеро* paginoiš, ende mugažo *Погост*, *Коллякова*) om pen' külä Venäman Leningradan agjan Kos'kenaluižen (Podporožjen) rajonas. Nügüd'aigan mülüb Vinglan küläkundha.

Külišt mainitaškanzihe vspäi 1496. Istorižešti, Čikl om vepsän külä (kut kaik külišt-ki). Toižen mail'man sodan aigan kaik külišton ristitišt oli evakuiruidud.

Külä (enččel Čikl-külišton keskuz) sijadase rajonan keskuses. Matkad küläkundan Vingl-keskushesai om 15 km.

Vl 1873 kaik Čiklan eläjad 41 lugul oliba vepsläižed. Vl 1905 Čikl da völ 21 küläd i külänagjad mülüiba Čikl-külištho. Külišton eläjiden lugu oli 788 ristitud vn 1926 rahvahanlugemižen mödhe, heišpäi 109 oliba vepsläižed (13,8%). Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe, kaik 14 külän eläjad oliba kirjutadud venälaižikš.

## Homaičendad
Silverdals griftegård

**«Silverdals griftegård»** om üks' kaumištoišpäi Stokhol'mas (Ročinma).

Om avaitud 1923-ndes vodes kut sodakaumišt, no linni ühthižeks edelespäi, vodel 1960. Krematorii da časoun' oma saudud municipalitetal i ratas lähen kaumištod.

## Tetabad mahapandud
* Harri Martinson — kirjutai da runokirjutai, vn 1974 Nobelän premijan literaturas laureat
* Folke Jonsson — operan pajatai
* Ted Gerdestad — pajatai, pianist, gitarist da muzikankirjutai
* Elias Bengtsson — professor, kertläžundoiden tedomez'

## Homaičendad
Mectorokan

**Mectorokan** (lat.: *Ectobius sylvestris*) om torokanoiden erik *[[Ectobiidae]]*-sugukundan *[[Ectobius]]*-heimospäi. Ümbrikirjuti vl. 1761 saksalaine biolog Nikolaus Poda fon Noihaus.

Eläb Evrazijan mecoiš dai mecpöudoiš, introdukciruidud AÜV:oihe.
Oker

**Oker** (mugažo saksan kelel) om Saksanman jogi Alasaksonii-federacijanmas. Om Aller-jogen hura päližajogi, Vezer-jogen basseinan pala. Jokseb pohjoižpolehe tobjimalaz, Müden-kommunan territorijadme.

Joginišk sijadase 910 m korktusel, jogensu — 45 m. Piduz om 128 kilometrad. Basseinan pind — 1 822 km².

Seičeme oiktad i seičeme hurad ližajoged.

## Homaičendad
Synodontis pardalis

***Synodontis pardalis*** om kala *[[Mochokidae]]*-sugukundan *[[Synodontis]]*-heimos. Džordž Al'bert Bulendžer-ihtiolog avaiži da ümbrikirjuti erikod ezmäižen kerdan vl 1908.

Kamerunan endemik. Eläb vaiše Dža-jogen basseinas.

Ezimeletaden, erikol ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.

## Homaičendad
Kuunkuiskaajat

**«Kuunkuiskaajat»** (*Kunšuhaidajad*) om suomalaine folkmuzikgrupp Räkküläspäi. Om olmas 2008-ndes vodespäi.

Mülükundas oma: *[[Aho Susan|Susan Aho]]* da *[[Virtanen Johanna|Johanna Virtanen]]*. Kollektiv ezini Suomenmad vn 2011 Evrovizii-konkursal. Sigä «Kuunkuiskaajat» pajati «Työlki ellää»-pajon (*«Tönke eläd»*), kudambanke oti 11. sijan pol'finalas (ei mülüi finalha).

## Al'bomad
* *Kuunkuiskaajat* (2009)
* *Revitty rakkaus* (2016)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kuunkuiskaajat-gruppan lehtpoled ''Myspace.com''-saital.
Pimenov Vladimir

**Vladimir Vladimirovič Pimenov** (; sünd. 24. sügüz'ku 1930, Voronež, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 1. kül'mku 2012, Moskv, Venäma) oli nevondkundaline i venämalaine etnograf da etnolog, specialist suomalaiž-ugrilaižes kul'turas. Kirjuti läz sadad tedotöid venän kelel.

## Biografii
Tuleban aigan tedomez' oli sündnu V.F. Pimenov-čomamahtontedomehen (1905−1995) kanzha. Openui Moskvan valdkundaližen universitetan istorijan fakul'tetas vll 1949−1954, etnografijan kafedr.

Pimenov oli Karjalan kodirandantedištandmuzejan palakundan pämehen Petroskoiš vll 1954−1958. Vodele 1958 kändihe NSTÜ:n Tedoakademijan Etnografijan institutanno aspiranturan pästnikan, openui stacionaratomikš. Vll 1958−1966 radoi Karjalan tedokeskusen Kelen, literaturan i istorijan institutas. Vahvišti kandidatan dissertacijad vepsläižiden etnižes istorijas vl 1966 i oli valitud NSTÜ:n Tedoakademijan Etnografijan institutan tedoradnikaks konkursan kal't. Istorijan tedodoktor (1977).

Vll 1986−2006 — professor, radoi Moskvan valdkundaližes universitetas sen etnologijan kafedran pämehen.

## Tedotöiden nimikirjutez
* *Пудож. [Ист.] очерк о городе и районе. Петрозаводск, 1957.*
* *Верхний Олонец — посёлок лесорубов: Опыт этнографического описания. М.-Л., 1964. (Toižed avtorad: Р.Ф. Тароева, З.Н. Кельсеева da tž.)*
* *[[Vepsläižed|Вепсы]]: Очерк этнической истории и генезиса культуры. М.-Л., 1965.*
* *Карелия глазами путешественников и исследователей XVIII и XIX веков. Петрозаводск, 1969. — 263 lpp. (Toine avtor: Е.М. Эпштейн.)*
* *Удмурты: Этносоциологические очерки. Ижевск, 1976. (Toine avtor: Л.С. Христолюбова.)*
* *Удмурты: Опыт компонентного анализа этноса. Л., 1977.*

## Homaičendad
Lan (jogi)

**Lan** () om jogi Saksanman päivlaskmas, Rein-jogen oiged ližajogi.

Jogen piduz om läz 242 kilometrad, basseinan pind — 5964 km². Augotase Rothargebirge-mägimassivas 600 m ü.m.t. korktusel (Pojoine Rein da Vestfalii). Jokseb suvipäivlaskmha Gessen-federacijanmadme. Lankteb Reinha läz Lanštain-lidnad (Reinland-Pfal'c) 61 m ü.m.t. korktusel.

Keskmäine vedhuz — 57 m³/s, sur'veded oleldas tal'vkevädel. Lan om laivjogeks 148 km suspäi ülezjogen (Gisen-lidnhasai), jogen vago om kätud kanalaks sil keskustal. Seičeme oiktad i kümne hurad ližajoged.

Nened lidnad sijadasoiš jogen randoil (mödvedhe): Marburg, Gisen, Veclar, Limburg. Bad Ems-lidn-kurort alajoksmuses.

## Homaičendad
Birra Castello

**«Birra Castello»** om italine oluden tegii San Džordžo di Nagarospäi (Friulii-region). Oluden nell' sortud.

Edheotand om olmas vlpäi 1997, sätihe «Heineken»-kompanijan demonopolizacijan tagut. Kaks' tegint Italijas, molembad oma «Heineken»-kompanijan tegimed enččes. Nügüd'aigan «Birra Castello» otab vident sijad italižel torgusel möndoiden mödhe.

## Irdkosketused
* Kompanijan oficialine sait (''birracastello.it'').
Bistrov Sergei

**Sergei Mihailovič Bistrov** (; sünd. 31. keväz'ku 1911, Stunino-külä (nügüdläižes Vepsän rahvahaližes küläkundas, Babajevon rajon, Vologdan agj), Venäman imperii — kol. 9. kül'mku 1936, Madrid, Ispanii) oli nevondkundaline tankist, Nevondkundaližen Ühtištusen vägimez' (1936; surmanjäl'geližikš).

Vl 1936 Sergei ajoi toradamha ičetahtol Ispanijas. 29. päiväl semendkud päzuti rotan pämehen tankad 30 kilometras Madridan suvhe vastustajan ambundan aigan. Ühtni satusekahiš toriš. Kül'mkun 9. päiväl vastsi vihanikad tankas Madrid-lidnan röunal. Šlibak putui tankha, se poukahti.

## Homaičendad
Vehin Grigorii

**Grigorii Ivanovič Vehin** (; sünd. 5. viluku 1901, Jerovo-külä, Oloncan gubernii, Venäman imperii — kol. 30. tal'vku 1989, Herson, Ukrainan NST, NSTÜ) oli nevondkundaline sodapämez', majorjenaral; Nevondkundaližen Ühtištusen vägimez' (1945). Nevondkundaliž-Suomalaižen da Toižen mail'man voinan ühtnii.

## Homaičendad
Zanin Artöm

**Artöm Zanin** (; sünd. 13. kül'mku 1986, Leningrad, Venäman NFST, NSTÜ) om venämalaine mekatai.

Sportnik oti kuldmötalin vn 2010 mail'man fehtuindčempionatal Parižas sablän joukvoibištelendas. Venäman kamand vägesti Italijad 45:41 tacindad lugustusenke. Zanin sai titulad joukun sebranikoidenke ühtes: Aleksei Jakimenko, Nikolai Kovalöv, Veniamin Rešetnikov.

## Homaičendad
Tabani

**Tabani** (mugažo romanijan kelel; , ) om žilo (külä) Moldovan lodehližes čogas. Mülüb Bričanin rajonha.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1437 *Mlineuci*-nimitusenke, Mihail de la Dorohoi valdoiči küläl sil aigal.

Nügüdläine nimituz om turkan augotižlibundanke ezimeletaden, «taban» kändase turkan kelespäi kuti «kukhan pohj», siš žilon amuine keskuz sijadase.

## Geografijan andmused
Žilo sijadase rajonan keskuzpalas, Lopatink-jogen hural randal tobjimalaz ( 57 km pitte, Prutan hura ližajogi), 233 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Lähembaine lidn om Bričani nell' kilometrad pohjoižhe i ülezjogen, Tabanin kund röunatab sen kundanke pohjoižes. Matkad Kišinöv-pälidnhasai om 233 km suvhe-suvipäivnouzmha.

## Eläjad
Vn 2004 rahvahanlugemižen mödhe Tabanin eläjiden lugu oli 3 131 ristitud.

Rahvahad (enamba 0,4% vl 2004): moldovalaižed — 97,6%, ukrainalaižed — 1,2%, venälaižed — 0,6%, romanijalaižed — 0,5%, toižed rahvahad — 0,1%.

## Homaičendad
Arlon

**Arlon** (mugažo francijan kelel, virktas ​[aʁlɔ̃], vallon.: *Årlon*,  [ˈaːrlə(n)],  [ˈaːʀəl],  [ˈaːʁəl]) om lidn da kund (kommun) Bel'gijan suvipäivnouzmaižes čogas. Mülüb Vallonii-regionha, sen Lüksemburg-agjan administrativine keskuz i kaikiš suremb lidn.

## Istorii
Kaivandusiden andmusiden mödhe, se om kaikiš amuižemb lidn Bel'gijan territorijal, eläjad kävutiba Rimalaižen imperijan kül'betid hätken aigan. Mainitase kut galloiden *Orolaun[enses]*-külä 1.-4. voz'sadoil. Vll 950−1214 eländpunkt oli Arlonan grafkundan pälidnaks, sid' vhesai 1795 oli alištunu Lüksemburgan tobmudele. Vspäi 1839 mülüb Bel'gijha.

Arlon šingotase Ferrero Rocher-kompanijan šokoladfabrikal, turizmal (kaks' festivalid i Arlonan karnaval). Äjad eläjad ajeltas rata Lüksemburgha jogahižel muupäiväl. L'ježan universitetan üks' kampusoišpäi om avaitud (menedžmentan i londuseližen ümbrišton fakul'tet).

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Lüksemburgan röunanno, Maasan i Reinan vezijagandal. Stancii «Brüssel' — Lüksemburg»-raudtekeskustal.

## Eläjad
Vl 2007 lidnankundan eläjiden lugu oli 26 548 ristitud, francijankel'žed päpaloin. Kaikiš suremb kundan ristitišt om nügüd'. Vn 2020 augus arni lidnan ristitišt oli 16 315 eläjad. Edel 1910. vot lüksemburgan kel' oli kaikiš enamba levitadud kundas, vodele 1947 vaiše tuha eläjid mahtoi pagišta sil.

Municipalitet om katoline päpaloin, kacmata religijatomuden levigandushe. Judaizman pühäpert' i islaman mečet' ratas lidnas mugažo.

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''arlon.be'').
Olden (krater)

**Olden** () om amuine krater Kudmaižes, sen vastpolen Suvižel šurupoliškol. Selenografižed koordinatad — 250° päidusel, 20.5..23.2° S, 110.1..112.6° E.

Diametr — 104 km. Süvüz — 2868 m. Seinän korktuz — 1290 m. Om sätud nektaraigan 3,9 mlrd vozid tagaz, alastui erozijale. Nell' möhembašt kraterad om olmas südäimes: Olden B, C, E i V.

Krater om nimitadud vl 1970 amerikaižen Harol'd Li Olden-astronoman (1890−1964) oiktastuseks.

## Homaičendad
Iden (Vajoming)

**Iden** () om žilo (ristitištlugemižen tahond) AÜV:oiden päivlaskmas, Vajoming-štatan suvipäivlaskmas. Mülüb Svituoter-ümbrikho.

Tahond sijadase ümbrikon lodehes, 2016 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vezištoid ei ole.

Vn 2000 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe tahondan eläjiden lugu oli 388 ristitud.

*Svituoter-ümbrikon školrajon nomer 1*-aluzkund baziruiše lähižes suvižes Rok Springs-lidnas, sen Farson-Iden-škol (K-12-kampus) andab valdkundališt opendust žilon eläjile.

## Homaičendad