Selen

**Selen** (*Se* — *selenium* latinan kelel) om koumekümne nellänz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kudendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kudenden gruppan päalagruppas, VIA), tabluden nelländes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Selen om levitadud londuses, mülünd Man kores om 0,5 grammad tonnas. Voib löuta elementad puhthas olendas.

Ročižed Jons Jakob Bercelius i Gotlib Gan-himikad avaižiba selenan vl 1817. Nimitihe grekan Kudmaižen σελήνη-nimitusen mödhe *selene*, selen om telluran pojav i vasttase sen ühtes,  znamoičeb «Ma».

Selen da sen ühtnendad oma morijad, no element om tarbhaine biologižikš lujas peniš koncentracijoiš.

## Fizižed ičendad

Puhtaz selen om hudr hoštai substancii. Kovan elementan nell' allotropišt modifikacijad om olmas: hahk metalline, rusked kristalline (ruskedpakuižen, muzarusttan i rusttan ližamujun), rusked amorfine, must stöklanvuitte.

Atommass — 78,971. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 4,79 g/sm³. Suladandlämuz — 490 K. Kehundlämuz — 958,1 K.

Londuseline selen kogoneb kudes izotopaspäi. Viž oma stabiližed: 74Se (0,87 %), 76Se (9,02 %), 77Se (7,58 %), 78Se (23,52 %), 80Se (49,82 %). Kudenz' om 82Se (9,19 %), kändase kriptonaks kaksitadud β-čihodamižen kal't, sen pol'čihodamižen pord om 8,76 x 1019 vot i ülitab Kaikusen igäd. Om sätud 24 radioaktivišt izotopad 65..73, 75, 79, 81 i 83..94 atommassanke i niiden ühesa izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 79Se-izotop (T½=327 tuhad vozid), 75Se (119,8 päivest) i 72Se-izotop (T½=8,4 päivest). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 81mSe 57,28 minutad pol'čihodamižen pordonke i 73mSe (39,8 minutad). Radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't, kändasoiš arsenaks (izotopad 65, 67, 69 mugažo germanijaks protonižen čihodamižen kal't penes märas) vai bromaks.

## Himižed ičendad
Selen om rikin pojav himižiden ičendoiden mödhe. Muigotandmärad: −2 (H2Se), 0, +4 (SeO2), +6 (H2SeO4). Rikin erineden, selen kut elementarine substancii ei voi palada il'mas ližadusita, i sen himine aktivižuz om vähemba. Mugažo selenan +6 muigotandmäranke ühtnendad oma lujad muigotajad, −2 — lujad endištajad (äjan lujemb mi rikin).

Poltta selenad voib lämbitamižen jäl'ghe vaiše, palab vitkos sinižel leskusel i sädab dioksidad:
:: \mathsf{Se + O_2 \xrightarrow[250^oC]{} SeO_2}

Muigotuz rikmuiktusel:
:: \mathsf{Se + 2H_2SO_4 \rightarrow SeO_2 + 2SO_2 + 2H_2O}

Reagiruib galogenidenke honuzližel lämudel:
:: \mathsf{2Se + 5F_2 \rightarrow SeF_4 + SeF_6}
:: \mathsf{Se + 2Cl_2 \rightarrow SeCl_4}
:: \mathsf{3Se + 3Br_2 \rightarrow Se_2Br_2 + SeBr_4}
:: \mathsf{Se + 2I_2 + 3H_2O \rightarrow H_2SeO_3 + 4HI}

## Kävutand
Selen da sen ühtnendad oma pol'veimed, i sikš niiden znamoičend elektronikan täht om luja.

75Se-izotop om gamma-sädegoičendan purde, kävutase defektoskopas konstrukcijoiden i ühthekeitandan pärmgiden kontrolin täht.

Joudjaližen elementan pened lugumärad kävutasoiš medicinas äjiden läžundoiden profilaktikan täht, erigoittud i jodanke, Q10-koenzimanke ühtes. Selenan 200 mikrogramman jogapäiväline otand südäimehe poleneb rakan statjoid 40 procentas.

Ottas metallišt selenad i natrijan selenitad (Na2SeO3) stöklan rusttan i ruzavan mujutandan täht, sen paloin Moskvan Kremlin tähthaižed oma tehtud selenan kävutandanke.

## Irdkosketused
* Selen ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz selenas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.