Budapešt

**Budapešt** ( [ˈbudɒpɛʃt]) om Mad'jaranman pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om Keskmad'jaranman provincijan administrativine keskuz, mülüb provincijha subregionaks.

Budapešt om Mad'jaranman biznesan, opendusen, kul'turan da tedon keskuz.

## Istorii
Sätihe eländpunktad koumen lidnan ühtištusel vn 1873 kül'mkun 17. päiväl Mad'jaranman erigoittud ohjastusen alusenpanendan jäl'ghe. Nene koume lidnad oliba: *Pešt* Dunain hural (päivnouzmaižel) randal, *Bud* (madj. *Buda*) da *Obud* (madj. *Obuda*) Dunain oiktal randal. Bud oli Mad'jaranman kunigahusen pälidnaks vozil 1361−1541. Vl 1873 paneškatihe elektrižid pidatimid lidnan irdoil, vl 1885 lidnan telefonverk radaškanzi, vl 1887 tramvaid ajaškanziba lidnas, vn 1896 semendkus ezmäine kontinentaližes Evropas metropoliten zavodi radod.

Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupuruidud Saksanman sodavägil vozil 1944 (keväz'ku) — 1945 (13. uhoku, NSTÜ:n armijan šturm). Udessündutihe lidnad 1950-60-nzil vozil.

## Geografižed andmused

Lidn sijadase valdkundan keskuzpalan pohjoižes, 96..527 m ü.m.t. korktusil. Dunai-jogi jagab lidnad kahteks palaks: tazo Pešt da kukhikaz vihand Bud. Jogen hijamad ümbärtas seičeme sar't lidnan röunoiš.

Klimat om subtropine venon kontinentaližen röunal. Voden keskmäine lämuz om +12,6 C°, kezakun-elokun +21,4..+23,3 C°, tal'vkun-uhokun +1,4..+3,4 C°. Ekstremumad oma −25,6 C° (viluku) i +40,7 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +3 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +19,7 C° (uhoku). Voib panda halad semendkus i sügüz'kus. Paneb sadegid 532 mm vodes, tazomäras vodes läbi, enamba semendkus-kezakus (62..63 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (29..30 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 59..61 % röunoiš sulakus-elokus i 74..80 % kül'mkus-uhokus. Kezaaig om päivoikaz, tal'v om pil'vekaz.

## Tobmuz

Budapešt jagase kaks'kümneks koumeks lidnümbrikoks, kaikutte om ičeze nimenke.

Edeline lidnan pämez' om Ištvan Tarloš (*István Tarlós*, reduku 2010 — reduku 2019).

## Eläjad
Kaik 1 702 297 ristitud elihe lidnas vl 2008 (Bud: 480,756, Pešt: 1,221,541). Vodel 2014 lidnan eläjiden lugu oli 1,744,665 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 2,059,226 eläjad vl 1980. Läz koumed millionad ristituid elädas lidnaglomeracijas 2538 km² pindal.

Vn 2001 rahvahanlugemižen mödhe eläjiden znamasine enambuz oli mad'jaralaižed (91,7 %).

Kaik 35 üläopendusen aluzkundad ratas Budapeštas, niiden kesken 17 universitetad. Kaikiš znamasižembad oma Budapeštan universitet Lorand Etvöšan nimed (, alusenpanend 1635, 27 tuh. üläopenikoid) i Budapeštan tehnologijan da ekonomikan universitet (, alusenpanend 1782, 20 tuh. üläopenikoid vl 2019).

## Transport
Mad'jaranman pälidn om valdkundan avtotesol'meks. Metropoliten, avtobusad (264 maršrutad), trolleibusad (15 maršrutad), tramvaid (33 jonod), elektrojonused (viž jonod), jogitaksid (nell' maršrutad) da funikulör oma kundaližeks transportaks Budapeštas. Metro radab lidnas vspäi 1896 (vspäi 2014 nell' jonod 52 stancijanke, 39,4 km raudted). Velosipedoiden kortoman *MOL Bubi*-sistem (208 stancijad) om avaitud vspäi 2014. Kaik koume päraudtestancijad om saudud lidnas: päivnouzmaine, päivlaskmaine i suvine.

Rahvahidenkeskeine civiline *Budapešt*-lendimport Ferenc Listan nimed (ende Ferihed', , *BUD / LHBP*, 16,1 mln passažiroid vl 2019 i 194 tuh. tonnoid jüguid vl 2022) sijadase kuz'toštkümnes kilometras suvipäivnouzmha lidnan keskuzpalaspäi. Sišpäi tehtas reisid äjihe Evropan i Päivlaskmaižen Azijan lendimportoihe, čarterreisid — ližaks Evropan edahaižihe sarihe i Päivnouzmaižen Azijan maihe.

## Galerei

New City Hall. Windows and flags. Eclectic public building. Listed ID 646. - 62-64, Váci utca, Budapest District V, Hungary.JPG|Lidnan Päsuiman sauvuz (2015)
Főpolgármesteri Hivatal, Városháza utca, 2011 Budapešť 1137.jpg|Lidnan merii (2011)
Budapest Szent Istvan Bazilika R01.jpg|Pühän Ištvanan bazilikjumalanpert', vn 2009 nägu (riman katoline, om saudud vll 1851–1906)
BET szekhaz Krisztinakrt.jpg|Budapeštan fondbirž vl 2022 (indeksad BUX, BUMIX)
Aeropark légi felvételen.jpg|Rahvahidenkeskeine *Budapešt*-lendimport Ferenc Listan nimed vl 2018
Keletipu légifotó.jpg|*Budapešt-Keleti*-päraudtestancii vl 2008 («Budapešt-Päivnouzmaine»)
Nyugati pályaudvar, Budapest.jpg|*Budapešt-Njugati*-päraudtestancii vl 2013 («Budapešt-Päivlaskmaine»)
Budapest, Déli pályaudvar, 5.jpg|*Budapešt-Deli*-päraudtestancii vl 2017 («Budapešt-Suvine»)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine portal (''budapest.hu'').