open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vezul'

**Vezul' ** ( [vəzul]) om lidn Francijan päivnouzmas, Burgundii — Franš-Konte-regionan pohjoižpäivnouzmas. Se om Üläson-departamentan administrativine keskuz i kaikiš suremb municipalitet eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 899 dokumentas *Castrum Vesulium*-nimenke (Vezulii-lidnuz). Se varmitez om saudud La Motte-kukhal (375 m ü.m.t.) i nügüd'aigan formiruib lidnan keskuzpalad. Lidn om Francijan palaks rattemata vspäi 1678. 15.-18. voz'sadoiden sauvused oma kaičenus lidnan vanhas palas.

Vezul' šingotase Peugeot-kompanijan (nüg. Stellantis-kompanijan pala) avtopaloiden tegimel. Azijan kinon rahvahidenkeskeine jogavozne festival' () oleleb Vezuliš vspäi 1995, se om nedalin hätkte vilukus-keväz'kus.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase departmentan keskuses, Düržon-jogen randal ( 42 km pitte, Sonan ližajogi), Kolombin-jogen lanktendanno sihe huralpäi ( 31 km pitte), 213..378 m ü.m.t. korktusil.

Klimat om ven kontinentaližen röunal. Voden keskmäine lämuz om +11,2 C°, kezakun-elokun +18..+20 C°, tal'vkun-uhokun +2..+4 C°. Ekstremumad oma −22,2 C° i +40,5 C°. Paneb sadegid 1050 mm vodes, kuidme 74..104 mm.

## Eläjad
Vl 2014 lidnan ristitišt oli 15 212 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt oli 18 412 eläjad vl 1982. Kaik 59 tuhad eläjid om lidnaglomeracijas, kogoneb 78 municipalitetaspäi (2014).

Severz'-se üläopendusen aluzkundoid ratas lidnas.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''vesoul.fr'').
Ekologii

**Ekologii** ( *oikos* «eländkodi» i  *logos* «openduz» sanoišpäi) om londusentedon, sen paloin biologijan jaguz eläbiden organizmoiden kosketusiš keskneze i elämižümbrištonke. Tedoidab erazvuiččiden tazopindoiden biosistemid (populäcijad, ühthižkundad, ekosistemad), niiden organizacijad da funkcioniruindad.

Järgeližes elos el'getas ümbrišton olendad ekologijaks paksus. Nimitadas ekologižikš problemoikš londuseližen ümbrišton kaičendan küzundoid ristitun valatoitusespäi. Ekologizm om kundaline likund ümbrišton kaičendan märiden lujenduses i elämižümbrišton murendusiden olmatomudes.

Ekologijan tedomez' om *ekolog*. Saksalaine Ernst Genrih Gekkel'-biolog toi ekologii-terminad () tedoho vl 1866. Voz'sadan jäl'ghe «biosfer»- (E. Züss, 1875) i «biocenoz»-tärtused (K. A. Möbius, 1877) oliba todud tedoho. Vl 1935 A. Tensli toi «ekosistem»-terminad. Vides vodes sen jäl'ghe V. N. Sukačov tariči erišt «biogeocenoz»-terminad, i nevondkundaližes tedos ekologii oli tetab biogeocenologii-nimitusenke.

Zavottihe lugeta ekologijad erižeks tedoks Päivlaskmman maiš 1910-nzil vozil. Vl 1913 Britanine ekologine sebr om sätud, vl 1915 — Amerikan ekologine sebr. Vl 1913 Sures Britanijas pästaškanzihe ezmäšt rahvahidenkeskešt recenziruidud *Journal of Ecology*-tedoaiglehtest ekologijan sferas. Tedon leviganduz om ümbrišton kaičendan ližadusen problemoihe sidodud 20. voz'sadan kahtendes poles.

## Toižendad
Kaik koume ekologijan jagust erigoittihe vn 1910 Rahvahidenkeskeižen botanižen kongressan aigan, kudamb mäni Brüsseliš:
* Autekologii — tedon jaguz, tedoidab erikon vai eričun ičekeskentehmižid ümbrištonke (elonciklad i ičtazvedand kut harjenemižen ümbrištole mahtuz).
* Demekologii — tedon jaguz, tedoidab ühten erikon eričuiden populäcijoiden ičekeskentehmižid populäcijan südäimes i ümbrištonke.
* Sinekologii — tedon jaguz, tedoidab ühthižkundoiden funkcioniruindad i niiden ičekeskentehmižid biotižidenke da abiotižidenke faktoroidenke.

Mugažo ekologijan toižendad oma geoekologii, bioekologii, gidroekologii, landšaftekologii, etnoekologii, socialine, ristitun i himine ekologii, radioekologii, antekologii, informacine ekologii.

## Homaičendad
Jäkondi

**Jäkondi** ( «merikondi») om Kondjanvuiččed-sugukundan (*Ursidae*) kondjiden heimon lihansöi (*Carnivora*) imetaiživat, buran kondjan lähembaine erik.

## Leviganduz
Eläb Arktikas, mecadab meriživatoid sen Jävaldmeren merijälautikoišpäi. Živat kaičese kaikes mirus, negativižed faktoras grazdäs lugumärale. Hänen mectuz ristitun polespäi om kel'tud Venämas, kvotiruiše Kanadas i AÜV:oiden Aläskas. Čukotkan populäcii om kaikiš suremb mirus.

Leviganduz sase 88° levedust pohjoižes. Njufaundlend, Labrador i Islandii oma levigandmižavaruden suviröunaks. Kontinental jäkondi eläb arktižiš rahvahatomiš maiš tundran zonhasai. Ujujil jälautikoil jäkondjad tuldas Kamčatkan päivnouzmaižen randišton keskhe, Ohotskan meren randha i Kuriloihe, ličtas kontinentan südäimehe jogidme: oz., 320 kilometrhasai Pečoras i 500 km Jeniseiš. Živatoiden kaivandusiden pen' lugumär om löutud Evropan erasiš-se maiš (Sur' Britanii, Ročinma, Danii, Norvegii).

Jäkondjan i buran kondjan erikod erištuiba ühthižes ezitataspäi 338..934 tuhad vozid tagaz (600 tuhad vozid keskmaras). Erikoiden gibridizacii tegihe 100..120 tuhad vozid tagaz, segoitadud poigaižed oma voimusižed tähäsai. No erikoiden eländtahondad, metabolizm, morfologii, socialine ičtazvedand i sönd oma erižed, bur kondi ei voi eläda jäkondjan sijas i vastkarin. 

## Ümbrikirjutand
Jäkondi om kuivman kahtenz' surtte lihansöi živat, harjoikahan krokodilan (*Crocodylus porosus*) jal'ghe. Veduz voib sadas 800 kilogrammhasai. Kaikiš surembad živatad elädas Beringan meres (Čukotk), kaikiš henombad oma Špicbergenal.

Karv om mujutoi, nägub vauktaks. Nahk om must. Pit'k kagl i lapak pä oma erižpirdad kondjiden keskes.

## Homaičendad
Linc

**Linc** ( [ˈlɪnts],  [ˈlɪnɛt͡s]) om lidn Avstrijan pohjoižes. Se om Üläavstrii-federacijanman administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn, valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud rimalaižil kut *Lencia*-varmitez imperijan pohjoižröunal vl 15 EME. Mainitihe nügüdläiženke nimenke vl 799.

Linc šingotase raudan metallurgijal (VoestAlpine-koncern), kivivoinhimižel (Chemie Linz AG-koncern), tekstiližel i elektrotehnižel tegimištol, sömtegimištol.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase federacijanman pohjoižpäivnouzmas, Dunain molembil randoil, 266 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Ven-pälidnhasai om 155 km päivnouzmha orhal, 185 km avtotedme vai 181 km raudtedme. Čehanman röun om koumekümne kilometrad pohjoižhe lidnaspäi.

Klimat om ven valdmeren i kontinentaližen röunal. Semendkun-elokun pord om päivoikaz, kül'mku-viluku oma pil'vekahad lujas. Voden keskmäine lämuz om +10,9 C°, kezakun-elokun +19,2..+20,9 C°, tal'vkun-uhokun −0,5..+2,2 C°. Ekstremumad oma −30,0 C° (viluku) i +37,8 C° (heinku, eloku). Paneb sadegid 840 mm vodes, enamba semendkus-elokus (89..105 mm kus), toižil kuil 49..69 mm. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 53..56 % röunoiš sulakus-elokus, 77..81 % kül'mkus-vilukus, 60..68 % toižiš kuiš.

## Tobmuz

Lidnan tobmuden pämez' om burgomistr (). Edeližed lidnan pämehed oma Klaus Lüger (*Klaus Luger*, kül'mku 2013 — sügüz'ku 2024), Franc Dobus (*Franz Dobusch*, 1988−2013).

## Eläjad
Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 189 889 ristitud, vl 2021 — 206 537 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd', mugažo oli vl 1971 (204 889 eläjad) i vl 1991 (203 044 eläjad). Linc om valdkundan kahtenden surtte lidnaglomeracijan keskuseks 805 tuhanke eläjid vl 2020.

Severz'-se kolledžid i nell' universitetad ratas lidnas. Znamasine om Lincan universitet Johannes Kepleran nimed (24 tuh. üläopenikoid kudes fakul'tetas openduzvodel 2023/24).

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''linz.at'').
Šarlerua

**Šarlerua** (, mugažo alaman kelel, francine virkand [ʃaʁləʁwa], vall. *Tchålerwè / Châlerwè* [tʃɑːlɛʀwɛ]) om Bel'gijan lidn da kund valdkundan keskuzpalan suves, Vallonii-regionan Eno-agjas. Se om valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe.

Lidnan oficialine kel' om francijan kel'.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud ispanijalaižil vl 1666 kut *Šarnua*-lidnuz (), möhemba udesnimitihe noren Karl II-kunigahan oiktastuseks. Lidn om tegimišton keskusen 18. voz'sadaspäi, sijadase kesked hilen basseinad.

Šarlerua šingotase raudan metallurgijal, himižel tegimištol, stöklan tehmižel, elektrotehnižel tegimištzonal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase agjan päivnouzmas, Sambr-jogen randal (, , 193 km pitte, Maasan hura ližajogi).

Matkad Brüssel'-pälidnhasai om vižkümne kilometrad pohjoižhe, agjan Mons-keskushesai om 35 km päivlaskmha orhal vai 45 km avtoteidme.

## Tobmuz

Šarlerua jagase vižtoštkümneks nimitadud i nomeruidud rajonaks, niišpäi 14 oliba kundoikš edel vn 1977 i oma mülütadud lidnha.

Edeline lidnan pämez' (mer) om Pol Magnett (*Paul Magnette*, tal'vku 2012 — tal'vku 2024).

## Eläjad
Lidnan ristitišt sen nügüdläižiš röunoiš jäb läz vajehtusita vspäi 1900, konz se oli 198 837 eläjad. Lidnan territorijan kaikiš suremb ristitišt oli 233 737 eläjad vl 1947. Vl 1990 lidnan eläjiden lugu oli 206 779 ristitud, vl 2010 — 202 598 ristitud. Vl 2008 lidnaglomeracijan ristitišt oli 522 522 eläjad (videnz' surtte valdkundas) 1 462 km² pindal.

Severz'-se universitetoid i institutoid ratas lidnas.

## Transport
Metrotraman sistem radab lidnas vspäi 1976.

Rahvahidenkeskeine civiline *Brüssel'-Suvine Šarlerua*-lendimport (*CRL / EBCI*, 9,4 mln passažiroid vl 2023) radab seičemes kilometras pohjoižhe lidnan keskuzpalaspäi i 46 km suvhe Brüsselin keskusespäi. Tehtas reisid Evropan äjihe lidnoihe i Lähižen Päivnouzmman surihe lidnoihe.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait (''charleroi.be'').
Energijan varadusen käskuz

**Energijan varadusen käskuz** om londusen fundamentaline käskuz. Se om löutud empirižikš (kodviden tel) i vahvištab, miše voib panda skalärišt fizišt surut izoliruidud fizižele sistemale, se suruz nimitase energijaks, om sisteman parametroiden funkcijaks i kaičese aigan mändes. Käskuz om ühthine, kävutadud kaiken da kaikjal ohjandim, om ripmata märitud suruzišpäi i nägusišpäi.

Käskusen ekvivalentine matematine vahvištuz om mugoine: ümbrikirjutai anttud fizižen sisteman dinamikad differencialižiden tazostusiden sistem om likundan ezmäiženke integralanke, kudamb om tazostusiden simmetrižushe sidodud aigsirdusen rindataden.

## Käskusen toižendad
Energijan severz'-se toižendoid om märhapandud, i ned voidas vajehtadas toine toižel, no sisteman kogonaine energii om sen toižendoiden summha tazostadud i kaikenaigaine. Tegihe istorižikš, mise käskuz formuliruiše erazvuiččin kaikuččen energijan toižendan täht.

Ozutesikš, mehanižen energijan varadusen käskuz om klassižes mehanikas, termodinamikan ezmäine aug om termodinamikan alusišpäi, Bernullin käskuz om gidrodinamikas, elektrodinamikas Pointingan teorem om olmas, Menlin — Roun tazostused oma linearižetomas optikas. Voib formuliruida energijan varadusen käskusid relätivižes i kvantmehanikas.

## Avaidusen istorii
Alused käskusen avaidusele oliba pandud antikaigaižil filosofoil völ.

Saksalaine Robert Majer-lekar' tundišti ezmäižen energijan varadusen käskusen üleižust ristitun hibjan tedoidusišpäi. Majer avaiži ičeze melid vn 1841 «Vägiden kvantitativižes i kvalitativižes märhapanendas»-tedotös. German Gel'mgol'c formulirui käskust tarkoiktoil terminoil ezmäižen kerdan i sidoi necida käskust igähižiden likutimiden olendan voimusetomudenke.

## Homaičendad
Fotografii

**Fotografii** om kuviden kirjutamižen tehnologii, optižen sädegoičendan registracii vauktusenmujujan materialan abul vai toižetujal ladimel pol'veimišpäi.

Otnus fotografijha mez' om *fotograf*, hänen ladim om fotoapparat. Hän-žo tegeb fotokuvan sädandan kaikid toižid pordhid paksus. Analogfotografijan ližaprofessijad oma fotolaborant, retušan ližadai, fotoredaktor. Nügüd'aigan (vozišpäi 1998−2005) kaik process mäneb digitaližes nägus, i se mahtuz kävutase päpaloin. Mail'man fotografijan päiv () oigendase elokun 19. päiväl.

Vn 1826 Nägu iknaspäi Le Gras om kaikiš vanhemb kaičenus fotokuva mirus. Odviden himižiden materialoiden löudmine 19. voz'sadan kahtendes poles märhapani fotografijan levigandust. Pästaškanzihe ezmäižid aiglehtesid fotokuviden avaronke kävutandanke vspäi 1901. Kaikile sättui mujufotografii om olmas vspäi 1906. Amerikaine Polaroid-kompanii pästaškanzi «Polaroid Land 95»-fotoapparatad vn 1948 kül'mkus, i edesižes se oli monopolii kurofotografijan sferas.

Fotografijan toižendad: navedijoiden, fotožurnalistik, fotočomamaht, käskuzkundaline, tedoline, fototerapii, kommertine. Jäl'gmäižhe kaik paukatud radmine mülüb päiči čomamahtoižes, i sen fotografijan toižendad oma reklaman, modan, koncertine, kriminaline, sömän pakuitesen da reklaman, aiglehtesiden täht, fotoportret, sajan, arhitekturan i landšaftan, pertin südäinägun, fotomectuz, paparaccin, kodiživatoiden, äifokusaine fotobankoiden täht.

Fotografijan tehnikad: veroline fotografii (kahtes märičendas järgeližen fotoladimen abul), stereofotografii, ühthižen nägun fotografii (panoramine, sidä kesken kaks'pol'ne), fotografii nägumatomiš sädegoičendoiš (infrarusked, ul'traruskedsinine, röntgenine da tž.), fotografik (sidä kesken fotomontaž), vauktuzkendan fotografii, standartatomad tehnikad (oz., vauktuzgrafik, fotografiruind kaidon pilan kal't).

Fotografijan teorii om analitikan čuraduz, tedoidab fotokuvid. Sen keskuzproblem om kuvan i objektan kriterijoiden märhapanend.

## Homaičendad
Zal'cburg

**Zal'cburg** ( [ˈzalt͡sbʊɐ̯k], sen bavarijan pagin: *Soizburg* «sollidnuz», avstrijan virkand [ˈsaltsbʊʁk]) om lidn Avstrijan lodehes. Se om Zal'cburg-federacijanman administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn, valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 700 Rupert-episkopal-pühämehel. Hän pani kahten jumalankodin alusid, ned kändihe tuleban aigan lidnan südäitukuks: Pühän Petran benediktine abbatuz (mez'jumalankodi) i Nonnberg-naižjumalankodi. Vl 739 panihe lidnad episkopan rezidencijaks, se oli hristanuskondan missioneroiden radmižen keskusen al'pižes regionas 8. voz'sadan lopuspäi. Nimitihe lidnad keitandsolan äiluguižiden löudmižsijiden tagut ümbristoš siš-žo aigaspäi.

Vll 1849−1918 lidn oli Zal'cburgan gercogkundan keskuseks i mülüi Avstrii da Mad'jaranma-valdkundha. Avaitihe Zal'cburgan päraudtestancijad vl 1860. Lidnan istorine keskuz mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe vspäi 1996.

Zal'cburg šingotase korktoiden tehnologijoiden edheotandoil (avtomatizacii, programholitusen sädand), telekommunikacižeks keskuseks, mul'timedijan industrijal, sömtegimištol (mineralveded, olud). Manipulätoroiden Palfinger-tegii i iknoiden da uksiden MACO-furnituran kompanii saudihe iceze päfateroid lidnas. Jomiden Red Bull GmbH-koncernan päfater sijadase ezilidnas. Zal'cburgan rengaz radab avto- i motovoibuižiden täht päivnouzmha lidnaspäi vspäi 1968. Londuseližen gazan «Haidah»-varažom (2,8 mlrd m³) om kahtenz' surtte Keskuzevropas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase federacijanman pohjoižes, 424 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Ven-pälidnhasai om 300 km päivnouzmha, Münhenhasai om 145 km päivlaskmha, Saksanman röunhasai om viž kilometrad lodeheze, päivlaskmha i suvipäivlaskmha.

Klimat om ven valdmeren nell'sezonine, kontinentaližen klimatan pirdoidenke, pil'vekaz, tal'vel eriližešti. Voden keskmäine lämuz om +10,0 C°, kezakun-elokun +17,9..+19,6 C°, tal'vkun-uhokun 0..+1,6 C°. Ekstremumad oma −30,6 C° (viluku, uhoku) i +37,7 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −0,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +21,7 C° (uhoku). Paneb sadegid 1195 mm vodes, enamba kezakus-elokus (151..164 mm kus), vähemba vilukus-uhokus (53..59 mm kus). Tal'vel paneb 78 sm lunt 47 päiväs. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 51..56 % röunoiš keväz'kus-elokus, 71..74 % kül'mkus-vilukus.

## Tobmuz

Lidn jagase 24 nimitadud lidnfartalaks (üks'lugu ) i koumeks lidnantagaižeks eläntoittud tahoks (üks'lugu *Landschaftsraum*).

Nened mehed radoiba lidnan pämehen radnikusel () ende: Haral'd Proiner (*Harald Preuner*, sügüz'ku 2017 — semendku 2024), Hainc Šaden (*Heinz Schaden*, semendku 1999 — sügüz'ku 2017).

## Eläjad
Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 145 367 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Kaik nell' universitetad ratas lidnas.

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''stadt-salzburg.at'').
Ruse

**Ruse** ( [ˈrusɛ]) om lidn Bolgarijan pohjoižes. Se om valdkundan videnz' lidn da kund eläjiden lugun mödhe, om Rusen agjan administrativižeks keskuseks da palaks, valdkundan kaikiš znamasižemb port Dunain randal.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud kut Rimalaižen imperijan *Seksaginta Prista*-varmitez i jogivaldmad Vespasian-imperatoran ohjandusen aigan (vozil 69−79 meiden erad). Lidnuz oli muretuz 4. voz'sadal. Bolgarijalaižed sauvoiba lidnust tošti 9.-10. voz'sadoil, lidn mainitase nügüdläiženke nimitusenke siš-žo aigaspäi. Vll 1388−1878 lidn oli Ottomanan imperijan palaks *Ruščuk*-nimenke ( om turkan nimi tähäsai). Vll 1866−1867 imperijan ezmäine raudte ühtenzoiti Rused Varn-lidnanke. Ruse-nimituz om pörtud oficialižeks vl 1878.

Edel 1990-nziš vozišpäi nened sarakod oliba Rusen tegimištos: laivansauvomine, kaivuzmašiništon i maizanduzmašinoiden pästand, kivivoinhimine (void, sauvondmujud), sömtegimišt (vinan tehmine) i tekstiližed edheotandad (noskad, naižiden i mehiden sobad). Kaik sarakod oma kaičenus, elektronik i ladimensauvomine ližaduiba. Kaik 65 adivpertid om avaitud lidnas. Kaks'tazopindaine sild Dunain kal't 2,8 km pitte om saudud läz lidnad vll 1952−1954.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase agjan i valdkundan pohjoižröunanno, Dunai-jogen oiktal randal, 45 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Sofii-pälidnhasai om 300 km suvipäivlaskmha-päivlaskmha, Romanijan Buharest-pälidnhasai om 75 km pohjoižhe.

## Tobmuz

Lidnan tobmuden pämez' om kmet. Edeline kmet om Plamen Stoilov (*Пламен Стоилов*, reduku 2011 — kül'mku 2019).

## Eläjad
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 173 672 ristitud, agjan kaks' koumandest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 202 793 eläjad vl 1999.

Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2011, ozutadud rahvahudenke): bolgarijalaižed — 90,4 %, turkad — 7,5 %, čiganalaižed — 0,9 %, toižed rahvahad — 0,8 %, segoitadud augotižlibundanke — 0,5 %. Heiden ližaks 13 tuhad eläjid (8,7 %) ei ozutand ičeze rahvahut.

## Galerei

Ruse TodorBozhinov 09.08.09 (14).JPG|Lidnankundan ohjastusen pert' (2009)
Sobór w Ruse.jpg|Pühän Stroican kafedraline päjumalanpert' (1632, ortodoksine hristanuskond), vn 2020 uhokun nägu
Iztochna-promishlena-zona-ruse.jpg|Päivnouzmaine tegimištoline zon, heinku 2011
Rousse University Central Building West Side 01.jpg|Rusen universitetan keskuzkorpus vl 2013
Операта в Русе.jpg|Valdkundaline operteatr (vn 2020 elokun olend)
Central Train Station Ruse Bulgaria (26926209).jpeg|*Ruse*-päraudtestancii vn 2013 uhokus


## Irdkosketused
* Lidnankundan ohjastusen oficialine sait (''obshtinaruse.bg'', vai ''ruse-bg.eu'').
Karg

**Karg** om hibjan ritmižed i ozutajad likundad, pandas niid märitud kompozicijaks i edestadas muzikanke päpaloin. Üks' kaikiš amuižembiš čomamahtoišpäi.

Kargaidai mez' om *kargnik*. Kargun tedo om horeografii. Znamoičijad oma kargun likundoiden tehmižen mastaruz, hibjan valdoičendan mahtuz, žestikuläcii, eriližešti käziden.

Kargun kuvandoičendmahtused oma garmonižed likundad i pozad, plastik i mimik, dinamik («likundoiden maihutuzkeskustan i kingitamižen varjiruind»), likundan temp i ritm, pirdandkuva avarudes i kompozicii, kostüm da rekvizit.

## Toižendad
Pätoižendad: istorine, ritualine, klassine i harakterine kargud, rahvahankarg, balkarg (sidä kesken sportivine). Nügüd'aigaine karg: joudjaline, modern, džaz-karg, sving-karg, kontaktine improvizacii.

Kargun žanrad: balet, flamenko, tango, step, socialine karg, irdoiden karg, inklüzivine karg, päivnouzmaine karg.

## Istorii
Kargun čomamaht tuli istorijanedeližes kundaspäi, kuvastab ristitun tarbhaižust ozutada toižile ičeze ihastust vai palahtelendad hibjan abul. Amuižes mirus znamoitihe karguil läz kaikid znamasižid aigtegoid: sündund, surm, soda, uden vejan valičend, läžujan spravitand. Ozutihe karglikundoil loičendoid vihmha, päiväižen vauktushe, kazvateližhe maha, kaičendha i armahtushe näht.

Kargun pa:d ( «hašk») libuihe ristitun likundoiden päižiš formišpäi: kävund, joksend, hüpked i hüpähtused, bringandad, libestamižed, käroudused, köläidused.

Joga rahvaz formirui ičeze sidodud karghu veroid. Erind sündui rahvahankarguiš, edestihe toižid karguid ičeleze (elämižolemižkargud), toižid verhiden ristituiden edes (laval i kul'tižed). Aigan mändes elämižolemižkargud saiba erindoid külätahondas i lidnoiš. Jäl'gmäižiden šingotesenke erigoitihe tanhaližid karguid, balkarguid i salonkarguid, ned kändihe Evropan baletan aluseks.

Amuižen Päivnouzmman i antikaigan kargčomamaht valatoiti lujas Evropan kargkul'turad, niiden kesken amuižegiptižed i amuižgrekižed pühäčud, Assirijan religiozižed praznuičendad.

## Homaičendad
Skul'ptur

**Skul'ptur** (, *sculpo*-sanaspäi «leiktan», «čapan») om kuvadamižčomamahton toižend, sen sädused oma mülüformanke i tehtas koviš materialoišpäi leiktandan mahtusel, liigan čuradusel kivižes vai toižes eziblokaspäi (forman polendusen mahtuz). Vastal'ne forman ližadusen mahtuz pehmdoiš materialoišpäi kävutase mugažo, se om plastik ( *plastiki*), i pirdajad ühtenzoittas niid mahtusid paksus.

Avaros znamoičendas skul'ptur om londusen objektoiden (oz., ristit, živatad) mülükuvan sädamižen čomamaht neniš materialoišpäi päpaloin: kivi (rapakivi, mramor), metall, beton, stökol, pumaterial, lu, savi, vaha, gips. Joga erine sätud skul'ptural objekt nimitase skul'pturaks mugažo. *Skul'ptor* sädab skul'pturid. Tedoidab niid *skul'pturan čomamaht* i *plastikan čomamaht*.

## Toižendad
Kaik om kaks' skul'pturan pätoižendad:
* kehker skul'ptur (kuvapatsaz, skul'pturine grupp, kuvapatshaine, büst), se om ümbärtud joudjal avarudel i voib ümbrikacta sidä erazvuiččiš polišpäi;
* reljef, sen figur om süvätud lapakho tagamaha täuzin (koilonaglif / ankrö) vai paloin i iškeb sišpäi (goreljef, bareljef) vai pöngelaz (kontrreljef), voib olda tagaman pindata täuzin i paloin (läbireljef).

Tarbhaižusen mödhe:
* monumentaline skul'ptur (muštnikad, monumentad). Se om järed i arhitekturižhe ümbrištho sidodud, pandud sihe ühthižed meletused oma znamasižed;
* monumentaliž-dekorativine skul'ptur mülütab arhitekturižiden sauvusiden da kompleksiden kaikid čomitesid (atlantad, kariatidad, frizad, frontonad, fontanad, saduiden da puištoiden arhitektur);
* stankskul'ptur ei rippu ümbrištospäi, sen suruded oma lähižed naturannoks vai penembad, südäiolend om konkretine süvä. Mugoman skul'pturan vasthaotmine tegese lähižes keskustaspäi.

Skul'pturan päižed žanrad: portretine, istorine, mifologine, elämižžanr, simvoline, allegorine, animalistine.

## Radon mahtuz
Skul'pturan sädand läbitab nenid pordhid:
* modelin (pirdatesen, etüdan) sädand plastikal;
* mülüforman sädand naturaližel surudel;
* siluetan (konturan) sädand;
* fakturan sädand, erasti mujutandan mugažo.

## Homaičendad
Džaz

**Džaz** () om muzikčomamahton toižend. Afrikanižed ritmad i evropine garmonii valatoitiba sidä, afroamerikaižen i latinamerikaižen fol'kloran elementad ühtniba mugažo. Üks' kaikiš koverikahambiš muzikan toižendoišpäi, päaivod ratas vahvas, džazan vändos i improvizacijas eriližešti.

## Istorii
Muziknäguz sündui AÜV:oiden suves 19. voz'sadan lopus — 20. voz'sadan augus. Leviganzi teravas mail'man šingotadud maidme. Uz' Orlean kändihe žanran šingotesen keskuseks. Džazan korged aig mäni 1920−1940-nzil vozil. Sil aigal džaz oli popmuzikan sinonimaks i toižetui, läbiti šingotesen pordhid, saihe čomamahton tazopindhasai. Kändihe äikul'turižeks näguseks, erazvuiččed regionaližed eriližused mülüiba sihe. Marširujad AÜV:oiden lidnoiden irdoidme pühäčuiden aigan il'msoitorkestrad, soda- i kargorkestrad valatoitiba džazan šingotest.

Terminan nügüd'aigaine znamoičend sündui 1950-nzil vozil, konz märhapanihe džazad muzikžanraks, erazvuiččiden pordoiden stiliden ühtenzoitajanke ümbrikirjutandanke. Alažanroiden enambusen ičendad oma sving, änen ekspressii, improvizacii, aluz riffoihe, blüzan laduiden kävutand.

Džaz jäb prestižižeks, pid'oitelese tedomehil, fondoil, festivaliden mail'man verkol. Žanran jäl'guz om tetab avaros, se valatoitab mirun muzikkul'turad tähäsai. Džazan rahvahidenkeskeine päiv oigendase 30. sulakud.

## Alažanrad
Žanran toižendad: afrokubaine džaz, avangardine džaz, bibop, bosanova, čikagon džaz, diksilend, džazfank, džazfjužn, džaz-manuš, džazrep, eisiddžaz, fri-džaz, hardbop, kul-džaz, latinamerikaine džaz, modaline džaz, nü-džaz, pankdžaz, postbop, ska-džaz, smus-džaz, souldžaz, straid, sving, udenorleanine džaz.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* [Amerikaižen džazan muzejan sait (''americanjazzmuseum.org''), [Kanzas Siti (Missuri)].]
Läžund

**Läžund** () om organizman olend, ozutase sen normaližen elonradmižen murenduses, elon hätkeližuses, i sen mahtuses pid'oitelda ičeze gomeostazad. Olend om eläban sisteman röunatud energetižiden i funkcionaližiden voimusiden jäl'guz sen vastustuses patogenižid faktoroid vaste.

Vastal'ne tärtuz om tervhuz. Spravitamine tegese lekariden kaclendan al, sen kundaližed aluzkundad oma läžundkodi, klinik, poliklinik.

Läžundan el'genduz vajehtui medicinan istorijan aigan. Keskaigan Ibn Sina toi materialistišt el'gendust läžundan augotižlibundas. Läžund-termin ei ole märhapandud tarkoikti tähäsai, kacmata töiden äjüdhe siš problemas. Läžujan ičeze pidand läžundha om znamasižen faktoran, se voib programmiruida ristitud kut spravitandha, muga löumendushe-ki.

## Klassifikacii
Paksumba kaiked ühtenzoittas läžundoid gruppikš heimtundusiden mödhe (nozologine gruppiruind):
* südäiläžundad (terapii);
* hirurgižed läžundad (hirurgii);
* pahaladuižed läžundad (onkologii);
* perandläžundad;
* kohtusen i sündutesen organoiden läžundad (ginekologii);
* nahkan läžundad (dermatologii);
* sil'miden läžundad (oftal'mologii);
* kertläžundad (infektologii);
* levigandenus suguteidme läžundad (venerologii);
* nervsisteman läžundad (nevrologii);
* realižuden objektivižen vasthaotmižen läžundad (psihiatrii);
* korvan, kurkun i nenan läžundad (otorinolaringologii);
* lapsiden läžundad (pediatrii).

Voib klassificiruida läžundoid neniden tundusiden mödhe mugažo:
* joksendan pirdoiden mödhe: terav, hronine;
* patologijan tazopind: molekulärižed, hromosomižed, stajiden, kudehiden, organoiden, kaiken organizman läžundad;
* etiologižen faktoran (sün) mödhe: kucujad mehanižed, fizižed, himižed, biologižed, psihogenižed faktorad;
* spravitandan mahtusen mödhe: terapevtižed, hirurgižed.

## Homaičendad
Futbol

**Futbol** (, sanoišpäi *foot* «labajaug» + *ball* «mäč»), vai **jaugmäčvänd**, om jouksportansugu. Sen met om löda mäčud vastustajan veraihe jaugoil vai hibjan toižil paloil päiči käziš enamba kerdoid, mi vastustajan jouk.

Vändai futbolha ristit om *futbolist*. Vändon ladluz om futbolmäč. Nügüd'aigan futbol om kaikiš populärižembiš i massižembiš sportansuguišpäi mail'mas, kaik 250 mln futbolan vändajad lugetihe mail'mas FIFA:n andmusiden mödhe 21. voz'sadan zavodindas. Sportjouk pöudol kogoneb 11 vändajaspäi maksimum, heiden keskes üks' om verainik päiči erasiš-se statjoiš. Vändon aigan voib tehta vändajiden vajehtusid. Arbitrad sudidas vändoid. Joukun vändajiden pozicijad oma verainik, kaičii, pol'kaičii, ezirivenvändai, varavändai.

Italijalaižed tegiba meles kal'čo-vändod 14. voz'sadal () i toiba Britanižihe sarihe. Se vänd sai populärižust Anglijas 19. voz'sadal, vändihe kolledžiden joukud päpaloin. Ezmäine naprind säta ühthižid ohjandimid oli tehtud vl 1846. Ezmäižen specializiruidud futbolkluban aluz om pandud vl 1857, se om Šeffild ühtennimižes lidnaspäi i om väges tähäsai. Anglijan futbolassociacijan ohjandimed oliba vahvištadud vl 1863, sidä kesken futbolpöudon i verajiden suruded. Avarod futbolvoibištelendad mändas vspäi 1871, se om Anglijan kupkan alusenpanendan voz'. Vl 1904 Rahvahidenkeskeižiden futbolassociacijoiden federacii (*FIFA*) om sätud Parižas, se organizacii om päine futbol-vändos. Ezmäine mail'man futbolčempionat tegihe vl 1930.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* FIFA:n sait (''fifa.com''). 
* UEFA:n sait (''uefa.com''), Evropan futbolassociacijoiden ühtištuz. 
* CONMEBOL:an sait (''conmebol.com''), Suviamerikan futbolan konfederacii.
Surm

**Surm** vai **kolend**, erasti **pölištuz** mugažo, om organizman elonradmižen biologižiden i fiziologižiden processiden täuz' lopind, seižutez.

Medicinan *[[tanatologii]]*-tedo om ottud surman tedoidusihe. Terminaližed olendad tuldas edel surmad kaiken, ned oma preagonaline olend, agonii i klinine surm. Kaikiden niiden olendoiden hätkeližuz voib olda severziš-se minutoišpäi časuihesai i päivesihesai eskai. Mahapanendan vero vai kremacii jäl'gestadas surmad. Filosofijan elo-tärtuz om vastal'ne surman rindataden.

Londuses läz kaik eläbad olijad pölištudas lopmätoman borcuindan jämha elegiš rezul'tataks. Se borcuind mäneb erikoiden keskes i erikon südäimes, mülütab ümbrišton arvoimižiden vajehtust. Kaik prokariotad i üks'stajižed eukariotad, kolonialižed organizmad (tartučud i gidrad) pölištudas, sikš miše ned oma surmatomad biologižikš i ei voigoi vanhtuda. Äistajižiden organizmiden keskes kolmatomad oma *Turritopsis nutricula*-meduz, erased merineglikad. Planetan eläbiden olijoiden vaiše pen' procent alištub vanhtusele i voib kolda sišpäi, kaikiden heiden organizm om saudud koverikahašti. Ristitun hibj mülüb niihe organizmihe, se om surmanalaine.

## Surmha sidodud vepsän tärtused
* *Olda surman käziš* — lähine surm.
* *Surm om hambhiš* — surm om läz.

## Surmha sidodud vepsän muštatišed
Erased muštatišed oma ottud «Mi meles, se i keles»-kogodusespäi.

* *Ala varaida kolnut, a varaida eläbad.*
* *Ed sinä surmad, a surm sindai varjoičeb.*
* *Eläbas kolijan teged.*
* *Eläd — ka elä, ed — ka kole.*
* *Ken ridata eläb, se abidota koleb.*
* *Kolijas eläbad ed tege.*
* *Kolem, ka sigä magadam.*
* *Kolendha varoin ed elä.*
* *Kolijad tagaze ed lenda.*
* *Kolijal velgad ed ota.*
* *Kuna olen sündnu — tedan, a kuna tegese kolda — en voi teta.*
* *Kuni surm ei tule, ka ed kole ka.*
* *Mez' völ ei kolend, a kutjad jo södas.*
* *Sinun surmal niken ei kole.*
* *Surm ei küzu vozid.*
* *Surm om lähemba paidad.*
* *Surm vigan löudab.*
* *Surmaspäi ed pagene.*
* *Tedaižin, miše haudas om hüvä, ka koližin.*
* *Tuleb aig — mänem sinna kaik.*
* *Väges ed kole.*


## Kacu mugažo
* Kolendmär
* Surman kel'dand
* Surmičend

## Homaičendad
Aizenštadt

**Aizenštadt** ( [ˈaɪzn̩ʃtat] «raudlidn», bavarijan pagin: *Eisnståd*, ) om Avstrijan lidn valdkundan päivnouzmas. Se om Avstrijan Burgenland-federacijanman administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1118 kuti  («raudlidnuz»). Om nügüdläiženke nimenke vspäi 1373. Mad'jaran bajarišton Kanižai-rod valdoiči lidnal vspäi 1373 i sauvoi varmitadud lidnust. Aizenštadt sai torguindan oiktusid vl 1388. Lidn oli anastadud turkoil kahtišti heiden tel Venannoks vll 1529 i 1532. Mad'jaran Esterhazi-ruhtinazkodi valdoiči lidnal vspäi 1647. Vl 1648 Pühän Rimalaižen imperijan Ferdinand III-imperator kändi Aizenštadtad joudjaližeks lidnaks, avar lidnansauvomine zavodihe sil aigal. Raudte tuli lidnha vl 1897.

Aizenštadt šingotase kahesal edheotandal enamba mi 200 radajanke i penel biznesal. Gaidnan festival' i 1000 vinan festival' mändas lidnas.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase federacijanman pohjoižes, Leitha-mägiden suvipautkil i Vul'k-jogen alangištos (), 182 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Ven-pälidnhasai om 42 km pohjoižhe orhal vai 58 km avtoteidme, Mad'jaranman röunhasai om 12 km suvhe orhal.

## Eläjad
Vn 2011 Avstrijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 101 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.

Edeline lidnan pamez' oli Andrea Fraunšil' (*Andrea Fraunschiel*, viluku 2007 — kül'mku 2011, eli vll 1955–2019).

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''eisenstadt.gv.at'').
Sankt Pöl'ten

**Sankt Pöl'ten** ( [zaŋkt ˈpœltn̩], bavarijan pagin *St. Pödn*) om lidn Avstrijan pohjoižpäivnouzmas. Se om Alaavstrii-federacijanman administrativine keskuz (vspäi 1986) da kaikiš suremb lidn, valdkundan ühesanz' lidn eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Rimalaižen imperijan aigan *Cetii*-lidn () oli nügüdläižen lidnan sijas, se sai lidnan oiktusid Klavdii-imperatoran ohjandusen aigan (vll 41−54 meiden erad). Sankt Pöl'ten formiruihe alusenpandud vl 791 ph. Ippolitan () benediktižes abbatuses ümbri, nimitihe lidnad sen mödhe. Sai lidnan oiktusid vl 1159. Vspäi 1785 om eparhijan keskuseks.

Sankt Pöl'ten šingotase 23 kompanijal enamba mi 200 radnikanke i penel biznesal, enamba kaht tuhad edheotandoid. Kaik 14 festivalid oleskeldas lidnas. Nened znamasižed tehmižed baziruišoiš lidnas: furnituran *Leiner*-tegii, bumagan *Salzer*-pästai, masinansauvomizen *Voith*-konglomerat (bumagantehmižen mašinad, turbinad), kodielektrotehnikan *Klenk & Meder*-kompanii.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase federacijanman keskuzpalan päivlaskmas, Traizen-jogen randoil (70 km pitte, , Dunain oiged ližajogi), 267 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Ven-pälidnan keskushesai om 64 km päivnouzmha avtol, Linchasai om 100 km päivlaskmha orhal vai 124 km avtotedme.

Klimat om ven. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +10,6 C°, kezakun-elokun +19,0..+20,9 C°, tal'vkun-uhokun +0,2..+1,7 C°. Ekstremumad oma −23,1 C° (keväz'ku) i +37,7 C° (kezaku-eloku). Kezaaigan minimum om +2,9 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +19,2 C° (uhoku). Ei voi panda halad semendkus-sügüz'kus. Paneb sadegid 752 mm vodes, enamba semendkus-elokus (94..106 mm kus), vähemba tal'vkus-uhokus (26..34 mm kus). Paneb lunt 64 sm tal'ves keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 52..55 % röunoiš sulakus-elokus, 78..81 % kül'mkus-vilukus, 60..69 % toižiš kuiš.

## Tobmuz

Sankt Pöl'ten jagase 11 lidnrajonaks, ned mülütadas 42 kundad. Lidnrajonad: Fihofen, Harland, Oksenburg, Pottenbrunn, Radl'berg, Ratcendorf, Sankt Georgen Štainfel'dal, Sankt Pöl'ten, Špratcern, Štattersdorf, Vagram.

Edeline lidnan pämez' () oli Villi Gruber (*Willi Gruber*, 1985 — kezaku 2004, koli vl 2012).

## Eläjad
Vl 1910 lidnan eläjiden lugu oli 35 648 ristitud, vl 2011 — 51 955 ristitud, vl 2021 — 55 878 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Kaik koume universitetad ratas lidnas: Sankt Pöl'tenan sättutoitud tedoiden universitet (, 3,7 tuh. üläopenikoid vl 2023), Filosofiž-teologine universitet, Uden dizainan universitet. Mugažo Rahvahaline üläškol i kaks' tehnižen kvalifikacijan ližadusen keskust anttas profopendust. Alaavstrijan valdkundaline akademii radoi vll 1988−2017, om tühjitadud.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''st-poelten.at'').
Biotehnologii

**Biotehnologii** (grekan kelen sanoišpäi: βίος *bios* «elo», τέχνη *tehni* «čomamaht, mastaruz, mahtuz», λόγος *logos* «sana, hama, mel', tärtuz») om tedoline disciplin, tedoidab eläbiden organizmiden, niiden stajiden, paloiden, sistemiden i elonradmižen produktoiden kävutandan voimusid samha molekulärižid analogoid, pätamha tehnologižid tegendoid produktoiden i holitišiden samižes, mugažo eläbiden organizmiden tarbhaižidenke ičendoidenke sädandan voimusid geninženerijan mahtusil.

Tedodajad biotehnologijad mehed oma *biotehnologad*.

## Istorii
Mad'jaran Karl Ereki-inžener (*Károly Ereky*) kävuti «biotehnologii»-tärtust ezmäižen vl 1919.

Mikrobiologine i sidodud kävundprocessha tegimišt šingotihe aktivižikš 20. voz'sadan augotišes, tehtihe ezmäižid naprindoid ladimha sadud sepaspäi söndkoncentratoiden industrijad, tegemha kazmuz- i živatproduktoiden fermentacijan kontrolid. Vl 1940 ezmäine penicillin-antibiotik om sadud tegimišton täht, eritadud mikroorganizmil zell'substancijoiden ecmine zavodihe, farmaceftine tegimišt sündui.

Nügüd'aigažiden metodoiden abul veroližed biotehnologižed tehmižed paremboittas söndtavaroiden ladud i ližatas eläbiden organizmiden produktivižust.

Tedon lähembaine tuleb aig om sidodud murdoiden ümbriradmižhe, kivivoin vajehtushe biotorhudeks plastmassiden i tehnižiden voiden da voiškiden tehmižes, kadonuziden biologižiden erikoiden udessündutandha.

## Toižendad
* bioinženerii;
* biomedicin i sen nanomedicin;
* biofarmakologii;
* bioinformatik;
* bionik;
* bioremediacii (ümbrišton puhtastand biomahtusil);
* selekcii (ratud valičend), kloniruind i gibridizacii;
* geninženerii.

## Homaičendad


## Edesine lugemine
* History, scope and development of biotechnology (Biotehnologijan istorii da šingotez). / ''Iopscience.iop.org''.
Industrialine revolücii

**Industrialine revolücii**, **ezmäine tegimištol'ne revolücii** vai **kukerduz tegimištos**, om ezmäine avar industrializacii i olnuden tegimišton ezmäine toštmižsauvond tedolöudmižiden riven alusel. Harakterizuihe tömašinoiden massižen kävutandan zavodindal käzitoiden sijha, tegimed da fabrikad vajehtiba manufakturid. Zavodihe Sures Britanijas 1760-nzil vozil, leviganzi Evropan toižihe maihe i AÜV:oihe, jätksihe 1820−1840-nzihe vozihesai.

Agrarine kund i ižanduz tegimišton idüidenke vajehtihe industrialižen kundan da ižandusen prevaliruindal. Tegihe erazvuiččen aigan maidme, severziden-se pol'viden aigan. Tegimišton väged kazvoiba järedan mašinindustrijan bazal. Kapitalizm kändihe mail'man ižandusen päižeks sistemaks.

Kukerduz tegimištos mäni ühtenaigašti ristitkundan kaiken strukturan vajehtusenke. Revolücijan aigan tön tehmižmahtuz ližadui teravas (kümnikoihe kerdoid), urbanizacii pigustihe, terav ekonomine kazv augotihe (edel lugetihe sidä kazvad voz'sadoidme), ristitišton elon tazopind i lugumär ližaduiba.

Kahtenz' industrialine revolücii jäl'gesti ezmäšt sodarevolücijan ühtes.

## Arvoimižed
Erased pojavad revolücijan arvoimižed oliba Ispanijas i Portugalijas (kapitalan tond kolonijoišpäi), Alamaiš (manufakturižen tehmižen mail'man lider), no tegihe ezmäi Sures Britanijas. Nened ekonomižed i socialižed faktorad oliba päižikš industrialižen revolücijan täht Sures Britanijas Nobelän premijan ekonomikas Džon Hiks-laureatan melen mödhe:
* kaičijoiden privatišt ičezkaluištod i kontraktoiden velgusid institutoiden formiruind, sen paloin ripmatoi da effektivine käskuzkundaline sistem;
* torguindan šingotesen korged tazopind;
* tehmižen faktoroiden torgusen formiruind, ezikät man tarhoiden torguz, toižin sanoin man torguind kändihe joudjaližeks i feodaližita rounadusita;
* paukatud radon avar kävutand, orjiden ton avaron kävutandan voimusetomuz;
* šingotadud finansižed torgused, velgrahoiden procentan madal tazopind;
* tedon šingotez.

## Homaičendad
Bregenc

**Bregenc** ( [ˈbʁeːɡɛnts], forarl'bergan pagin: *Breagaz* [ˈb̥rea̯ɡ̊ats], ) om lidn Avstrijan päivlaskmaižes čogas. Se om Forarl'berg-federacijanman administrativine keskuz i koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud istorijanedeližiš aigoiš. Kel'talaižed eliba siš videndes voz'sadaspäi EME, nimi oli *Brigantion*. Rimalaižed anastiba sidä vl 15 EME i kändiba varmitadud *Brigantium*-lagerikš lähtendan Al'pišpäi kontrolin täht. Vspäi 917 Bregenc oli Forarl'bergan Udal'rihinger-dinastijan rezidencijaks. Sai lidnan oiktusid vl 1200. Toižen mail'man sodan aigan erased lidnan sauvused oliba muretud, sen jäl'ghe mülüi Francijan okkupacižhe zonha.

Bregenc šingotase penen biznesan edheotandoil, metallurgijal, tekstil'tegimištol, stökoltegimištol, turizmal. Lidnan territorii om rahvahidenkeskeižeks transporttesol'meks.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase federacijanman lodehes, Reinan üläjoksmusen alangištos, Bodenjärven () päivnouzmaižel randal, 427 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Ven-pälidnhasai om 670 km päivnouzmha. Saksanman röun sijadase vides kilometras, Šveicarijan — kümnes kilometras. Bregencan lendimport sijadase Šveicarijan territorijal.

## Eläjad
Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 27 831 ristitud, vl 2021 — 29 534 ristitud, federacijanman läz 7,5 %. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.

Edeline lidnan pämez'-burgomistr om Markus Linhart (1998−2020).

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''bregenz.at'').
Stara Zagor

**Stara Zagor** ( [ˈstarɐ zɐˈɡɔrɐ]) om lidn Bolgarijan keskuzpalas. Se om valdkundan kudenz' lidn da kund eläjiden lugun mödhe, om Stara Zagoran agjan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud nelländen voz'sadan EME keskes *Beroe*-nimenke, nügüd'aigan lidnan kukkaz, päine stadion i ižanduzkombinat nimitadas muga. Ottomanan imperijas lidn oli ižandusen znamasine keskuz, sen nimitused oliba *Eski Hisar* («vanh lidnuz» turkan kelespäi) i *Eski Zagra* (1360-nded voded — 1854). Sai nügüdläšt nimitust vl 1870.

Stara Zagor šingotase elektrusen tehmižel (Bolgarijan koumandez) i hilen samižel (valdkundan viž kudendest), metalltegesiden edheotandoil, pidatimiden tegimel, gazoiden samižen il'maspäi tegimel, sömtegimištol (olud, vinad), järedoil torguindkeskusil.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase agjan keskuzpalan päivnouzmas, 196 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Sofii-pälidnhasai om 231 km päivlaskmha.

Klimat om subtropine kuivahk. Voden keskmäine lämuz om +13,0 C°, kezakun-sügüz'kun +21,0..+25,2 C°, tal'vkun-uhokun +2,0..+3,9 C°. Ekstremumad oma −24 C° (viluku) i +42 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +6 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +24 C° (uhoku). Ei voi panda halad semendkus-sügüz'kus (semendkun i sügüz'kun minimum om 0 C°). Paneb sadegid 598 mm vodes, enamba semendkus-kezakus (66..71 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (35..37 mm kus) i sügüz'kus (32 mm).

## Eläjad
Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 138 272 ristitud, agjan kaks' videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 160 tuhad eläjid vll 1989−1991.

Rahvahad (2011): bolgarijalaižed — 85,3 %, čiganalaižed — 3,9 %, turkad — 1,4 %, toižed rahvahad — 0,4 %, rahvahuden ozutandata — 9,0 %.

Frakijan universitet () radab lidnas vspäi 1995. Se om sätud medicinan i veterinarijan institutoiden ühtištusel, läz kut tuhad üläopenikoid. Kaik kuz' fakul'tetad, medkolledž i opendajiden kvalifikacijan ližadusen departament mülüdas universitetha.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan ohjastusen oficialine sait (''starazagora.bg'').
Arifmetik

**Arifmetik** ( *arithmētikḗ*, libui  *arithmós*-sanaspäi «lugu») om matematikan jaguz, tedoidab luguid, niiden kosketusid da ičendoid.

Tedon predmet om lugu-tärtuz (naturaližed, kogonaižed, racionaližed, todesižed, kompleksižed lugud) i lugun ičendad. Kaceltas arifmetikas tarkas märičendoid, lugendoperacijoid (ližadamine, vähendamine, äikerdoičend, jagamine) i lugendoiden mahtusid. Ülembaine arifmetik, vai luguiden teorii, om ottud kogonaižiden luguiden ičendoiden tedoidushe.

Teoretine arifmetik lahjoičeb tarkust lugu-tärtusen märhapanendale da analizale. Sil-žo aigal formaline arifmetik operiruib predikatoiden da aksiomoiden logižil konstrukcijoil. Arifmetik om kaikiš amuižembiš i matematikan päižiš tedoišpäi, se om sidodud ahthas algebrha, geometrijha i luguiden teorijha.

Arifmetikan päižed käskused: kommutativižuz, associativižuz, distributivižuz.

## Istorii
Amuižes mirus maižandusen keskustoitand tarbhaiči lugemišt, ka arifmetikan sündundan sü oli lugutegoihe sidodud lugendan praktine tarbhaižuz. Tedo šingotihe küzujid pätandad lugutegoiden jügendusenke. Amuižen Grekanman matematikantedomehed tegiba znamasižen tondan arifmetikan šingoteshe, sen paloin Pifagoran školan filosofad napriba el'geta da ümbrikirjutada mail'man kaikid käskusenmärižusid luguiden abul.

Keskaigan arifmetikan kävutand oli torguindas, navigacijas i sauvondas. Irracionaližiden luguiden ümbrimäraižed lugendad oliba tarbhaižed geometrižiden konstrukcijoiden täht. Arifmetik šingotihe teravas Indijas i islaman maiš.

Udel aigal merilaivoiden astronomii, mehanik i koverikahad kommertižed lugendad küzuiba lugendan uzid mahtusid. Džon Neper melestegi logarifmoid 17. voz'sadan augotišes, sil-žo voz'sadal Pjer de Ferma sädi luguiden teorijad arifmetikan erigoittud jaguseks. Voz'sadan lopule formiruihe irracionaližen lugun el'gendust kut racionaližiden lähenemižiden järgenduz. 18. voz'sadal arifmetik mülüti operacijoid kompleksluguidenke Lambertan, Eileran i Gaussan tedotöiden kal't.

## Kacu mugažo
* Arifmometr

## Homaičendad
Algebr

**Algebr** (libui  *al'-džabr*-sanaspäi «toštmižühtištuz» vai «toštmižtäutmine», tariči al'-Horezmi tedotön pälkirjuteses) om matematikan jaguz. Voib harakterizuida sidä kut arifmetikan ühthine el'genduz i leviganduz. Neciš jaguses znamoitas luguid i toižid matematižid objektoid kirjamil da toižil znamoil, se laskeb kirjutada da tedoitada niiden ičendoid ühthižes nägus.

Avaros el'genduses algebr om tedo operacijoiden tedoiduses miččen taht augotižlibundan äjüziden elementoiden päl, ühtheveb luguiden ližadamižen i äikerdoičendan järgeližid operacijoid.

## Istorii
Tedon augud oma pandud amuižen mirun aigoil. Vl 1650 EME egiptan kirjutelijad mahtoiba pätta ezmäižen märpordhan tazostusid ühthižes nägus i koveritomid kahtenden märpordhan tazostusid. Vavilonan matematikantedomehed mahtoiba pätta nelliktazostusid pozitivižiš luguiš, tegiba koumanden märpordhan tazostusid.

Meiden eran zavodindas, kaks' tuhad vozid tagaz, kitajižed tedomehed mahtoiba pätta ezmäižen märpordhan tazostusid i niiden sistemid, mugažo nelliktazostusid, teziba negativižiš i irracionaližiš luguiš. Sikš ku kitajan keles kaikutte simvol znamoičeb el'gendust, ka ei olend lühendusid. Kitain, Indijan i islaman mirun matematikantedomehed kävutiba «Paskalän koumesaumnikad» hätken edel evropalaižid.

## Klassifikacii
Algebr kut matematikan jaguz mülütab nenid kategorijoid:
* elementarine algebr. Se tedoidab operacijoiden todesižidenke luguidenke ičendoid. Znamoitas kaikenaigaižid i vajehtujid kirjamil siš. Elementarine algebr mülütab algebraližiden kuvandoiden i tazostusiden toižetusiden ohjandimid niiden znamoiden kävutandanke. Opendase järgeližes školas algebr-nimitusenke;
* ühthine algebr, erasti nimi om nügüd'aigaine algebr vai abstraktine algebr. Siš aksiomatiziruidas da tedoitadas kaikiš ühthižembid algebraližid strukturoid, mugomid kut gruppad, renghad i kendad;
* universaline algebr. Siš tedoitadas ühthižid kaikiden algebraližiden stukturoiden täht ičendoid. Lugetas ühthižen algebran alajaguseks;
* linearine algebr. Siš tedoitadas vektoravaruziden ičendoid (sen paloin matricoid);
* kompjuterine algebr. Siš sättutoitas algebraližid metodoid mugomiš näguiš kut algoritmad, kompjuterprogramad;
* Bulän algebr. Kävutab abstraktižid lugendoid todusen *tozi*- i *kelastuz*-znamoičendoidenke;
* algebraline kombinatorik. Siš kävutadas abstraktižen algebran metodoid tedoidamha kombinatorikan küzundoiden täht;
* algebraline geometrii. Kävutab koverid da pindoid pätmaha polinomižid tazostusid.

## Homaičendad
Tranzistor

**Tranzistor** () vai **pol'veimtriod** om elektronine komponent pol'veimiden materialaspäi, mahtab penel tulendsignalal ohjata znamasižel elektrojoksusel lähtendčepiš. Se mahtuz laskeb kävutada ladint elektrosignaliden lujendusen, generiruindan, kommutacijan i toižetamižen täht.

Meiden päivil tranzistor om shemotehnikan aluseks elektroladimiden i integraližiden shemiden alištujas enambuses. Principialižiš shemiš znamoitas tranzistorad «VT» vai «Q» tobjimalaz, pozicijan indeksan ližadusenke, oz., VT12.

Jagadas tranzistoroid kahteks klassaks strukturan, tegendan mahtusen i parametran mödhe: bipolärižed i unipolärižed (tranzistorad kendeffektanke). Bipolärižen erineden, unipolärine tranzistor ohjandase elektrokingitesel, ei ole elektrojoksusel. Nügüd'aigan bipolärižed tranzistorad dominiruidas analogtehnikas. Digitaline tehnik kogoneb unipolärižiš tranzistoroišpäi läz täuzin, mülüdas mikroshemihe. 1990-nzil vozil gibridižiden bipoläriž-unipolärižiden tranzistoroiden uz' IGBT-toižend om sätud, se kävutase vägielektronikas avaros nügüd'.

Amerikaižed Uil'jam Šokli-, Džon Bardin- i Uolter Brattein-tedomehed radoiba AT&T-kompanijan Bell Telephone Laboratories-konstruktorpalakundas vspäi 1936. Grupp sauvoi ezmäšt radajad tranzistorad vn 1947 tal'vkus i sädi sen teorijad. Tranzistor oli bipolärine, kopii kaičese muzejas. Vl 1956 ned koume tedomehed saiba Nobelän premijad fizikas tranzistoreffektan tedoidusiš.

## Homaičendad