open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Litii

**Litii** (*Li* — *lithium* latinan kelel) om koumanz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — ühtenden gruppan päalagruppas, IA), tabluden kahtendes periodas.

## Ühthižed andmused
Litii om harv Man kores — 21 grammad tonnas, südäiolend merivedes 17 mg/L. Ročine Johann Arfvedson-himik avaiži litijan vl 1817. Nimitihe mineraližen löudandan mödhe ( *litos* «kivi»). Britanine Gemfri Devi-himik sai litijad metallan nägus ezmäižen kerdan vl 1818.

Metalline litii kucub hibjan poltatesid vedenke reagiruiden.

## Fizižed ičendad

Litii om hobedaižvauktan polhe pehmed muglmetall. Voib vanuda da pressuida sidä. Kristalline segluz om kubine mülüncentruidud, 78 K lämudel da sen madalamb kändase geksagonaližeks sanktaks, konz kaikuččel atomal om 12 sijatud kubooktaedran päiš lähišt atomad.

Atommass — 6,941. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 0,534 g/sm³, se om kaikiš penemb metalloiden keskes. Suladandlämuz — 453,65 K (180,5 C°). Kehundlämuz — 1603 K (1330 C°).

Londuseline litii kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 6Li (7,5 %) i 7Li (92,5 %). Niiden ližaks tetas seičeme ratud radioaktivišt izotopad 4..5, 8..12 atommassanke. Kaks' izomärad om 10Li-izotopal.

## Himižed ičendad
Om reakcijoid azotanke, ammiakanke, galogenidenke, hil'nikanke i olanke. Muigotandmär om +1.

Palab hapanikas lämbitusel 300 C° da sen korktemba hapandusen sädandanke:
: 4Li + O2 -> 2Li2O

Nepsas il'mas litii reagiruib olijoidenke siš gazoidenke (azot, vezipuru da tž.) i kändase nenikš: litijan nitrid Li3N, gidrohapanduz LiOH, karbonat Li2CO3.
: 6Li + N2 -> 2Li3N
: 2Li + 2H2O -> 2LiOH + H2

Litijan reakciimahtusen tagut il'mas kaitas metallad hätkeks petroleižes efiras, parafinas, gazolinas i/vai mineraližes voiš panden germetižikš sauptud konorüzihe.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe stöklan toižendoiden, voižimiden («Litol») tehmižes i akkumulätoriš enamba kaiked. Kävutadas atomreaktoriš lämudenkandajaks.

Ottas LiBr- i LiCl-solid kuivadamha il'mad da toižid gazoid. LiOH-gidrohapanduz i Li2O2 regeneriruidas il'man hapanikad sauptud apparatoiš.

Om järedoid löudmižsijid neniš valdkundoiš: Bolivii, Čili, AÜV, Argentin, Kongon Demokratine Tazovaldkund, Kitai, Brazilii, Serbii, Avstralii, Venäma (Kolan pol'sar'). Vl 2015 saihe 32,5 tuhad tonnoid mail'mas, znamasine samine om Avstralijas, Čiliš i Argentinas.

## Irdkosketused
* Litii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz litijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Livin kel'

**Livin (livän) kel**' (ičeze nimitused: *līvõ kēļ* vai *rāndakēļ* — «randkel'») oli suomalaiž-ugrilaine, Baltijan meren suomalaine kel'. Kelen kandajad eliba Latvijas.

## Livin kirjankelen kirjamišt

## Kacu mugažo
* Livin Vikipedii

## Irdkosketused
* Livin kel' ''etnologue.com''-saital. 
* Livin kul'turan da kelen portal (''livones.lv'').   (livin kel')
Lämoi

**Lämoi** om terav muigotamine (palamine), sen aigan nägui sädegoičend i lämuzenergijan eritand tegesoiš.

Tedoel'genduses lämoi om gazoiden da plazman ühtmuz, kudamb ozaidase, konz:
* mitte-ni substancii palamižmahtusenke lämbitase märitud lämudhesai;
* mäneb himine reakcii;
* korktan kingitesen joksuz kosketab substancijad palamižmahtusenke.

## Süd
Lämoi om palandan processan päfaz. Ičezen lämoin lämuz rippub substancijas-poltusespäi i muigotajan painudespäi. Kaik ned koume faktorad (sättujad poltuz, muigoitai, lämuden korktuz) oma tarbhaižed lämoin zavodindan täht.

Äjad substancijad voidas olda poltusen. Palamine tegese hapanikan atmosferas paksumba kaiked, no ei ole vaiše siš, oz., hloras i ftoras mugažo. Vezi palab ftoran atmosferas vauvazruskedsinižel mujul, sen aigan vezi om poltuz, hapanik sädase palamižen rezul'tataks.

## Lämoin muju
Lämoin muju rippub palajas substancijaspäi i sen puhthudespäi. Ozutesikš, hil'nik i puhtaz substancii paladas taivazmal mujul, substancii läz hil'nikata — rusttal, kopr i tohuz — ruskedpakuižel hil'muiktuzgazan äjüden tagut, vas'k — vihandal, selen — sinižel, alüminii i titan — vauktal mujul.

## Istorii
Lämoin samižen mahtusen avaiduz tegihe aigaližes paleolitas völ kividen ümbriradmižespäi. Palamižprocessan kävutand sinantropoil om todestadud.

Eziauguižešti ottihe lämoid kävutamižhe savun samižen täht lendajid gavedid vaste, i vaiše sen jäl'ghe amuižed ristitud löutihe lämoin ledeks kulinarijan funkcijanke. Savukurdihe sömäd, sid' zavottihe räkištada avoinudel lämudel i paštta hiliš. Keitand om melestehtud neolitan aigan keramikastjoidenke ühtes.

## Lämoihe sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed
;Muštatišed

* *Lämoid savuta ei olele.*
* *Lämoiš läheli vered, ka poltab.*
* *Palanu lämoid ei varaida, a upnu — vet.*
* *Raud ei pala lämoiš.*
* *Tuuda kutn'a lämein' otmaha.* (tulda lühüdaks aigaks)
* *Vargastai vargastab, ka seinäd jätab, a lämoi nimidä ei jäta.*


;Ozoitez

* Söb, söb, ei voi kül'düda. (lämoi)


## Homaičendad
Linux

**Linux** ([ˈlɪnəks] vai [ˈlɪnʊks], *Linuks*) om Unix-vuiččiden kompjuterižiden operaciisistemiden heimkund. Programkod om avoin, ližakomponentoiden kävutand tegese maksutoman licenzijan alusel päpaloin.

Suomalaiž-amerikalaine Linus Torval'ds-programtegii ročin augotižlibundanke sädi Linux-sisteman südäitukun ezmäšt variantad vl 1991. Hän om südäitukun šingotesen projektan ohjandai tähäsai, «Linux»-torguindmarkan pidai.

Linux om superkompjuteriden päine sistem. Vebserveroiden koumandez kävutab Linux:ad (toine pala otab Unix). Koumanz' levitadud sistem personaližiš kompjuterižiš (1..5%).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Linux-sisteman radatoitajiden organizacijan sait (''linuxfoundation.org'').
Lüblän

**Lüblän** (, ; vll 1335−1918 *Laibah* ()) om Slovenijan pälidn da kaikiš suremb lidn. Mülüb statistižhe Keskuzslovenii-regionha.

## Istorii
1. voz'sadaspäi tetihe rimalašt Emon-lidnad necil sijal (), linni okaidud 5. voz'sadal rahvahiden suren sirdmižen tagut.

Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1144. Lujad manrehkaidused paniba lidnad mantazole vl 1511 i vl 1895 (6,1 magnitudanke), saudihe tošti uden planiruindan mödhe. Vll 1849−1857 raudte ühtenzoiti Venanke i Triestanke.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Lüblänic-laivjogen (, 41 km pitte, Dunain oigedpol'ne bassein) i toižiden jogiden randoil, 260..794 m korktusil, 295 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Adriatižen meren randhasai om 65 km suvipäivlaskmha (Triest, Italii) vai suvhe orhal.

Klimat om ven meren kontinentaližen pirdoidenke mägiden lähembusen tagut. Se om päivoikaz kezal, pil'vekaz tal'vaigan. Voden keskmäine lämuz om +11,4 C°, kezakun-elokun +20,0..+21,8 C°, tal'vkun-uhokun +1,0..+2,6 C°. Ekstremumad oma −22,5 C° (uhoku) i +40,2 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +2,9 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +22,3 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 1368 mm vodes, enamba sügüz'kus-kül'mkus (138..160 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (67..84 mm kus). Lidn alištub sur'vezile (vn 2010 sügüz'ku). Paneb lunt 21 sm vodes keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 48..52 % röunoiš sulakus-elokus, 73..79 % kül'mkus-vilukus.

## Tobmuz

Lüblänan lidnankund jagase 17 rajonaks. Lidnankundan pind — 275 km², sidä kesken puištod ottas 127 km².

Edeližed lidnan pämehed (merad, üks'lugu  vai *župan Mestne občine Ljubljana*) oma Danica Simšič (2002–2006), Vika Potočnik (1998–2002). Lüblänan meran radnikuz om vspäi 1504, kaik olnuziden meroiden nimikirjutez om tetab.

## Eläjad
Vl 2014 lidnan eläjiden lugu oli 277 554 ristitud, vl 2016 — 279 756 ristitud. Kaik 537 893 ristitud elädas ezilidnoidenke 2334 km² pindal (2020), valdkundan nelländez.

## Transport
Avtobusad, velosipedoiden kortom, taksid i turistvenehed oma kundaližeks transportaks lidnas. *Ljubljana Passenger Transport (LPP)*-kompanii ohjandab avtobusmaršrutoiden verkol. Funikulör Lüblänan zamkannoks radab vn 2006 lopuspäi. Kaik om kuz' passažirstancijad i ühesa seižutest raudtel lidnan röunoiš. Vll 1951−1971 trolleibuslikund oli lidnas, oli tramvaijonoid vhesai 1958.

Rahvahidenkeskeine civiline *Lüblän*-lendimport Jože Pučnik-dissidentan nimed (ende Brnik-lendimport, *LJU / LJLJ*, 1,7 mln passažiroid vl 2019) sijadase 24 km lodeheze lidnaspäi. Tehtas reisid Evropan surihe pälidnoihe i lidnoihe, om sezonreisid Keskmeren i Egiptan lebutahoiže.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden oficialine sait (''ljubljana.si'').
Lüksemburg (lidn)

**Lüksemburg** (; ; ) om ühtennimižen valdkundan pälidn da kaikiš suremb lidn, üks' 12 kantonaspäi.

## Istorii
Kirjutihe Lüksemburgas ezmäižen kerdan vn 963 aigkirjas. Eländpunkt sai lidnan statusad vl 1244. Vozil 1606–1684 da 1697–1724 Lüksemburg alištui Ispanijan tobmudele, vozil 1684–1697 da 1794–1815 — Francijan tobmudele, i vozil 1714–1794 — Avstrijale. Vspäi 1855 om olmas Lüksemburg-valdkundan pälidnaks.

Lüksemburg-lidn šingotase finansižeks keskuseks i holitišiden sferal. Enamba mi 150 bankad (26 tuhad radnikoid) i rahapanendoiden fondad ratas lidnas. Järed jügulendimport radab (logistikan keskuz).

## Geografijan andmused
Lidn sijadase 230..402 metrad korktusil, 316 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Al'zet- (Siran ližajogi) da Petrus-jogiden ühthejoksmusen randoil (Reinan hurapol'ne bassein).

Klimat om pehmed ven valdmerine, poud oleskeleb harvoin. Voden keskmäine lämuz om +9,3 C°, kezakun-elokun +16..+18 C°, tal'vkun-uhokun +0,8..+1,8 C°. Ekstremumad oma −20,2 C° i +37,9 C°. Kezaaigan minimum om +0,9 C°, tal'vaigan maksimum om +18,2 C°. Paneb sadegid 889 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba redukus (86 mm) i tal'vkus (86 mm), vähemba sulakus (58 mm).

Lüksemburg jagase Ülälidnaks i Alalidnaks.

## Eläjad
Kaik 111 287 eläjad oli lidnas vl 2015. Valdkundan ristitišton videndez eläb lidnas.

Religijan mödhe eläjiden enambuz om katolikad.

## Transport
Avtobusad oma kundaližeks pätransportaks lidnas (31 maršrut). Vspäi 2017 tramvain jono om avaitud, funikulöran jono om saudud. Vn 2020 uhokuspäi kundaline transport kändihe maksatomaks. Ümbärte da viž maksutont avtoseižundtahod oma saudud lidnas. *Lüksemburg*-päraudtestancii sijadase kahtes kilometras suvhe lidnan keskusespäi, sen ezmäine puine sauvuz oli saudud vl 1859.

Valdkundan üks'jäine lendimport om rahvahidenkeskeine civiline Lüksemburg-lendimport (*LUX / ELLX*, ende *Findel*, 4,4 mln passažiroid vl 2019), se sijadase kudes kilometras päivnouzmha lidnaspäi lähižes Sandveiler-kommunas. Tehtas reisid äjihe maihe Evropadme. Se om Evropan videnz' surtte jügulendimport, om jügureisid Azijan i Afrikan äjihe maihe.

## Lidnan nägud

Luxembourg BW 2016-09-15 14-36-51.jpg|Lüksemburgan Jumalanmaman päjumalanpert', vn 2016 nägu
Adolphe Bridge post 2017 renovation works - 7 August 2018.jpg|Adol'fan sild (2018)
Place d'Armes Luxembourg.jpg|Azegiden torg (2003)
Bahnhof Luxemburg bei Nacht.jpg|Lüksemburg öl (2003)
Luxembourg0059.JPG|Keskuzline Gronn-fartal (Grund) Al'zet-jogen randoil (2003)
Luxembourg0060.JPG|Al'zet-jogi i De Klauzen-viaduk vl 2003
Luxembourg0080.JPG|Valdkundbank (2006)
Fort Thüngen and Quartier européen Kirchberg, Luxembourgn2019-08.jpg|Azjaline Kirhberg-rajon i Tüngen-lidnuz (nüg. muzejad) vl 2018
Ville de Luxembourg 11.jpg|Lüksemburgan Sur' teatr (2018)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lüksemburg-lidnan turizman sait (''luxembourg-city.com'').
MP3-plejer

**MP3-plejer** om elektronine ladim, kudambad kävutadas, miše kundelta änetadud muzikad MP3-formatas. Ezmäine MP3-plejer nimitihe «MPMan F10», se om pästtud torgushe suvikorejižel «SaeHan Information Systems»-kompanijal vl 1997, kova disk oli sen südäimuštoks. I-Pod i MP3-ladimed avtoiden täht šingotihe digitaližen mušton torgust edel Internetan radiooigendusen avarod levigandust.

Digitaline plejer kaičeb, organizuib i vändab muzikfailoid ičeze muštospäi vai diskaspäi, analoganplejeran erineden. Ladim voib kävutada tošt muštod: kart, flešk.

Nügüd'aigan MP3-plejeran funkcii om saudud äjiden kodiladimiden südäimehe.

## Homaičendad
Ma

**Ma** (latinan kelel: *Tellus* vai *Terra*) om koumanz' planet Päiväižespäi lugeden Päiväižen sistemas, kaikiš jaredamb diametran da vedusen mödhe Maižen gruppan planetoiden (Merkurii, Vener, Ma i Mars) keskes, tihedusen (ninevusen) mödhe — sisteman kaikiden planetoiden keskes. Man astronomižed znamad oma ♁ i .

## Sijaduz
Matkad Maspäi Päiväižhesai om 149 597 887 kilometrad vai 1 astronomine ühtnik. Planet punose Päiväižes ümbri da tegeb kogonašt pörut 365,26 päiviš. Mugažo se punose ičeze värtmudes ümbri da tegeb kogonašt pörut 23 časus 56 minutas i 4.091 sekundas.

## Kaimdai
Mal üks'jäine sur' londuseline kaimdai om — Kudmaine. Keskmäine matk Man keskusespäi Kudmaižen keskushesai om läz 384 467 kilometrad. Erasti kactas «Ma — Ku»-sistemad kaks'jaižeks planetaks, molembad punotas barikeskuses ümbri, se sijadase Man südäimes 4 671 kilometras keskusespäi, Man radius — 6 378 km.

## Planetan sauvuz
Mal ičeze atmosfer om, nened elementad mülüdas sihe: azot (78,08%), hapanik (20,95%), argon (0,93%) da toižed. Biosferan kazvand vajehti atmosferad znamasižešti. Magnitine kend om olmas, sikš miše planetan südäituk kogoneb raudaspäi vai nikelišpäi.

Man pind om 510 072 000 nellikkilometrad. Necišpäi 70,8 procentad om Manvaldmeren veded. Mülüdas Manvaldmerhe: Atlantine, Indine, Jä-, Suvi- da Tün' valdmered. Valdmered da sal'med jagadas kuivmad kudeks kontinentaks, ned oma Afrik, Antarktid, Avstralii, Evrazii, Pohjoižamerik i Suviamerik.

## Sündund
Tedoližed andmused ozutadas, miše Ma om sänus Päiväižen sumegusespäi läz 4,54 milliardad vozid tagaze. Ma om mail'man üks'jäine planet eläbidenke olijoidenke. Elo om tulnu Male läz 3,5 milliardad vozid tagaze, elon kaičendan londuseližed arvoimižed lindäs olmas völ 0,5..2,3 mlrd vozid.

## Homaičendad
Mafii

**Mafii** om sicilijalaine kriminaline kund Italijas, kudamb valatoitab töižed-ki valdkundad, ozutesikš, AÜV.

Nece om kriminaližiden gruppiden "kanz", kudambal om ühthine organizacii, struktur i ičtazvedandan kodeks. Kaikuččel gruppal om ičeze territorii, kus se reketiruib biznesad.

Nügüd' "Mafii"-termin kävutadas, miše znamoita erazvuiččed etnižed kriminaližed gruppiruindad.

Italijan kelel *Mafia*-sana znamoičeb "peitsija".
Magas

**Magas** (,  vai *Магате*) om Venäman lidn da lidnümbrik. Se om Ingušetijan Tazovaldkundan pälidn da openduzkeskuz, federacijan subjektan kaikiš noremb da kaikiš penemb administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1994 kuti subjektan pälidn oigendamha Ingušetijan tobmuden pätandoid da tehmaha adminisrativižiden funkcijoiden mödhe. Nimituz om anttud polietnižen keskaigaižen Alanii-valdkundan Magas-pälidnan mödhe i znamoičeb «päiväižen lidn». Sauvomižen aigan löutihe 13 käpid, 43 kaumad i koume kaičenus paloin eländpunktad, läz kaik ned datiruišoiš edel meiden erad.

Magas sai lidnan statusad vl 2000. Vl 2010 lidnan pertišton uz' generaline plan om vahvištadud.

Magas šingotase valdkundaližil holitišil i üläopendusen aluzkundoil.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Sunž-jogen oiktal randal, 540..600 m korktusil valdmeren pindan päl.

Magas seižub tazovaldkundan päivlaskmas, 500 metrad Pohjoižosetijan — Alanijan Tazovaldkundan röunaspäi. Tazovaldkundan kaikiš suremb Nazran'-lidn om nelläs kilometras lodeheze pälidnaspäi.

## Tobmuz
Magas om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

Edeližed lidnan pämehed oma Usman Aušev (kezaku 2020 — uhoku 2023), Ruslan Arsamakov (reduku 2019 — kezaku 2020), Beslan Cečoev (viluku 2015 — sügüz'ku 2019).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan kaikenaigaižiden eläjiden lugu oli 2 502 ristitud, vn 2021 — 15 271 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 7 818 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Rahvahad (emanba 0,4 % vl 2021): ingušad — 86,3 %, venälaižed — 7,9 %, toižed rahvahad — 3,6 %, rahvahuden ozutandata — 2,2 %.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi nomer 1, keskškol-päivkodi nomer 1, licei-päivkodi, keskškol nomer 2, *Marem*-gimnazii, Tazovaldkundan distancižen opendusen keskuz lapsiden täht tervhuden röunatud voimusidenke, Tazovaldkundan keskuzline čomamahtoiden škol, boksan i tennisan škol.

Ingušan valdkundaline universitet (päkorpus) da Ingušan gumanitarine tedoinstitut Č. E. Ahrievan nimed sijadasoiš lidnas.

## Transport
Avtobusad da taksid ühtenzoittas lidnad Nazraninke. Om velotaksid likkumha lidnadme. Lähembaine raudtestancii radab Nazraniš kahesas kilometras. Federaline «Kavkaz»-avtote sijadase läz lidnad.

Federaline civiline Magas-lendimport (*IGT / ИНШ / URMS*, , 333 tuh. passažiroid vl 2019) sijadase 30 km pohjoižpäivnouzmha lidnaspäi Sunž-lidnan röunal. Sišpäi tehtas reisid Moskvha. Rahvahidenkeskeine civiline Vladikavkaz (Beslan)-lendimport (*OGZ / ВЛА / URMO*, , 705 tuh. passažiroid vl 2021) sijadase 22 km päivlaskmha lidnaspäi avtoteidme. Sišpäi tehtas reisid Moskvha, Piterihe i Stambulha.

## Galerei

Magas-3.PNG|Magas-lidnümbrikon administrativine sauvuz (2010)
Аллея имени Ахмата Кадырова 2.jpg|Allei Ahmat-Hadži Kadirovan nimed, vn 2014 nägu
IngSU.jpg|Ingušan valdkundaline universitet vl 2015 (päkorpus)
Alania Gates 2.jpg|Alanan verai lidnan röunal i Magasan čuhundusen nägu (2015)
Магас (Magas) 2.jpg|Prospekt Idris Zäzikovan nimed vl 2013


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden sait (''admmagas.ru'').
Magellan Fernan

**Fernan Magellan** ( [fɨɾˈnɐ̃w̃ dɨ mɐɣɐˈʎɐ̃j̃ʃ];  [feɾˈnando ðe maɣaˈʎanes] / [- maɣaˈʝanes]; sünd. 1480, Traz už Montiš-agj, Portugalii — kol. 27. sulaku 1521, Makatan-sar', Filippinad) — portugaline da ispanine merimatkadai.

Magellan oli ezmäižen mail'man ujundan (1519−1522) käsknikan. Avaiži Magellanan sal'men. Merimatkadai tömehištonke oma ezmäižed evropalaižed, kudambad saiba ujuden Tüned valdmert Atlantižespäi.

## Homaičendad
Magnii

**Magnii** (*Mg* — *magnesium* latinan kelel) om 12nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahtenden gruppan päalagruppas, IIA), tabluden koumandes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Magnii om levitadud Man kores (1,95 %), se om meriveden palaks (0,12..0,13 %). Voib löuta ičesündujad magnijad harvoin lujas, vulkanižes lavas. Vl 1808 britanine (anglijalaine) Hemfri Devi-himik sai magnijad metallan nägul ezmäižen kerdan elektrolizan abul. Nimitihe magnezit-mineralan mödhe, löutihe Magnisii-regionas () Grekanman keskuzpalas.

Element da sen ühtnendoiden tobj pala oma vähäntoksižed. Magnii om hlorofillan palaks, ühtneb hibjan fermentoiden reakcijoihe kofaktoraks, vauktušiden sintezha.

## Fizižed ičendad

Magnii om kebn tagokaz hobedaižvauged metall. Magnijan palandan aigan eritub äjan vauktust da lämut.

Atommass — 24,305. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 1,737 g/sm³. Suladandlämuz — 923 K (650 C°). Kehundlämuz — 1 363 K (1 091 C°).

Stabiline magnii kogoneb koumes izotopaspäi: 24Mg (78,6 %), 25Mg (10,1 %) i 26Mg (11,3 %). Niiden ližaks 19 ratud izotopad om olmas 19..23 i 27..40 atommassanke, izomärid ei ole löutud. Niišpäi 28Mg-izotop čihodab kaikiš hätkemba (T½=20,9 časud), 27Mg-izotopan pol'čihodamižen pord om 9,4 minutad, sid' magnii-23 (11,3 sekundad). Magnijan radioaktivižed izotopad hajetas kaks'protonižen (nomerad 18, 19), β- i protonižen (nomerad 20, 21), β- i neitronižen (nomerad 30..40), i muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed). Izotopad kändasoiš natrijaks vai alüminijaks, mugažo neonaks (izotopad 18, 19), natrijaks i neonaks (magnii-20), natrijaks, neonaks, ftoraks i hapanikaks (nomer 21).

## Himižed ičendad
Metall reagiruib hüvin hil'muiktuzgazanke i vedenke. Muigotandmärad: +2, 0. Ei ole reakcijoid muglidenke. Segoib muiktusihe vezinikan eritandanke.

Reakcii hil'muiktuzgazanke om palamine:
:: \mathsf{2Mg + CO_2 \rightarrow 2MgO + C}

Ei sa sambutada vedel palajad hulad magnijad, metall reagiruib senke teravas i ližadab lämut:
:: \mathsf{Mg + H_2O \rightarrow MgO + H_2 + 75 \ kcal}

## Kävutand
Ottas kävutamižhe kebnoikš ühthesuladusikš kosmižes industrijas, lendimiden i avtoiden sauvomižes (sidä kesken kezroiden diskad), vauktuzšlibakoiš da pirotehnikas, elektrojoksusen himižiš purtkiš. Magnijan hapanduz (MgO) kävutase lämoinvastaižeks materialaks.

Sadas neniš valdkundoiš tobjimalaz: Kitai (mail'man samižen seičeme kümdendest vl 2014), Venäma (tehmine om keskitadud Permin randan kahtes lidnas: Solikamsk i Berezniki), Turkanma, Ispanii, Avstrii, Slovakii. Metall maksoi 3 US$ kilogrammas vll 2006 i 2012.

## Irdkosketused
* Magnii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz magnijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Zaiceva Marja

**Marja Zaiceva** om vepsläine kelentedomez'. Filologijan tedoiden kandidat, tedoidab vepsän kel't.

Tedonaižen monografijad:
* *Vepsän kelen ozutesed* (1969, Mulložen M. ühtes),
* *Vepsän kelen vajehnik* (1972, Mulložen M. ühtes),
* *Verbiden suffiksaline sauvond vepsän keles* (1978),
* *Vepsän kelen sintaksis* (2001, suomen kelel).

Marija Zaiceva sädi kel'tedoližid kirjutusid mugažo erazvuiččiš keradusiš da aiglehtesiš.
Matfejansel'g

**Matfejansel'g**, vai **Matvejansel'g** (, , ), om vepsän külä Karjalan Tazovaldkundan suves, sen Änižröunan rajonas. Mülüb Šoutjärven vepsän küläkundha.

## Istorii
Mainitaškanzihe 18. voz'sadaspäi kuti Kurasel'g-külišt () Matfejansel'gänke posadaks. Kaikiš enamba levitadud eläjiden kanzannimi oli Matvejevad, ka nimitihe küläd sen mödhe. Tämbäi-ki surembad kaks'žiruižed pertid oma Matvejevoiden kodikš. Külišton agjad seištas kukhiden päl. Ende ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikoi-arhangelan puine jumalanpert' (1902) oli külišton keskuses (posadas), mugažo časoun' i kaks' mellicad.

Suren sodan jäl'ghe Matfejansel'gas radoiba aluzškol i päivkodi, feršalpunkt, počtan palakund, paštandsija. 1950-nzil vozil *Truženik*-kolhoz («Radai») oli sätud kahtes kolhozaspäi, siš kazvatadihe villäd, kartohkad i jur'ploduid. Möhemba kätihe kolhozad *Šeltozerskii*-sovhozan brigadaks.

Nügüd'aigan külä om istorijan kompleksižeks muštnikaks, se om Änižrandan vepsläižiden veroližen pertišton ozutez.

## Geografijan andmused
Külä sijadase küläkundan suves, Kalleš-jogen randal (, Üläsüvärin vezivaradimen oigedpol'ne bassein).

Matkad küläkundan Šoutjärv'-keskushesai om 17 km pohjoižhe. Matkad Leningradan agjhasai om läz kümned kilometrad suvhe orhal. 

## Eläjad
Vl 1873 külän eläjiden lugu oli 337 ristitud, heišpäi kaik kirjutihe vepsläižikš. Vl 1926 külišton ristitišt oli 623 eläjad. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän kaikenaigaižiden eläjiden lugu oli viž ristitud.

## Homaičendad
Meiden Tat

**Meiden Tat** om päloičend hristanuskondas.

: *Meiden taivhaline Tatoi!*
: *Olgha pühä sinun nimi.*
: *Tulgha sinun valdkund.*
: *Tehkaha kaik sinun tahton mödhe,*
: *täl mal kut i taivhas.*
: *Anda meile tämbei jogapäiväine leib.*
: *I pästa meiden velgad,*
: *kut mö-ki pästam meiden velgnikoiden velgad.*
: *Ala ve meid kodvusehe,*
: *no päzuta meid pahaspäi.*
: *Sinun om vald*
: *i vägi i hüvüz' kaikeks igaks.*
: *Amin'.*
(***[[Evangelii Matvejan mödhe|Matvei]] 6: 9-13***)


## Toižil kelil

### [[Grekan kel'|Grekan kelel]]

: Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς
: ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου·
: ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου·
: γενηθήτω τὸ θέλημά σου,
: ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς·
: τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον·
: καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφελήματα ἡμῶν,
: ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν·
: καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν,
: ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ.
: Ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία καὶ ἡ δύναμις καὶ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας·
: Ἀμήν.


### [[Latinan kel'|Latinan kelel]]

: Pater noster, qui es in caelis,
: sanctificetur nomen tuum.
: Adveniat regnum tuum.
: Fiat voluntas tua,
: sicut in caelo, et in terra.
: Panem nostrum quotidianum da nobis hodie,
: et dimitte nobis debita nostra,
: sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.
: Et ne nos inducas in tentationem,
: sed libera nos a malo.
: Amen.


### [[Venäkel'|Venäkelel]]

: Отче наш, Иже еси на небесех!
: Да святится имя Твое,
: да приидет Царствие Твое,
: да будет воля Твоя,
: яко на небеси и на земли.
: Хлеб наш насущный даждь нам днесь;
: и остави нам долги наша,
: якоже и мы оставляем должником нашим;
: и не введи нас во искушение,
: но избави нас от лукаваго.
: Ибо Твое есть Царство
: и сила и слава во веки.
: Аминь.


## Kacu mugažo
* Iisusan loičend
Mecantaga

**Mecantaga** vai **Mecäntaga** (, , ) om vepsän külä Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Mülüb Šoutjärven vepsän küläkundha.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli kuz' ristitud. Vodele 2013 ristitišt poleni i oli koume eläjad. Vl 2017 külän eläjiden lugu oli ühesa ristitud.

## Homaičendad
Medvedev Dmitrii

**Dmitri Anatol'jevič Medvedev** (; sünd. 14. sügüz'ku 1965, Leningrad, Venäman NFST, NSTÜ) — venälaine valdukundmez' da politikanmez', Venälaižen Federacijan koumanz' prezident, kudamban oli valitud vl 2008 keväz'kun 2. päiväl. Juridižiden tedoiden kandidat. Radoi Venälaižen Federacijan ohjastusen ezimehen (8. semendkud 2012 — 16. vilukud 2020). Venäman Varuitomuden Nevondkundan ezimehen varapämez'.

## Politine kar'jer
14.11.2005-dataspäi — ezmäine Venälaižen Federacijan Ohjastusen Varapämez', nacionaližiden projektoiden kurator. Hän kändihe Venälaižen Federacijan prezidentkandidataks vs 2007 tal'vkun 10. päiväspäi neniš partijoišpäi: «Ühthine Venäma (Jedinaja Rossija)», «Oiktusekaz Venäma (Spravedlivaja Rossija)», «Rahvahanikoiden vägi (Graždanskaja sila)», «Venäman agrarine partii (Agrarnaja partija Rossii)».

Vl 2008 keväz'kun 2. päiväl oli valitud da radoi Venälaižen Federacijan Prezidentaks.

## Laps'aig da nor'aig
D. Medvedev om sündnu 14. sügüz'ku 1965 Leningradha. Hän eli Leningradan Kupčino-rajonas.

Tat — Anatolii Afananas'jevič Medvedev, lopi Leningradan Tehnologižen Üläškolan.
Mam — Julija Veniaminovna (om sündnu 21.11.1939) — kelentedomez', radoi opendajan Pedogogižes Üläškolas, sid' ekskursijanveikš Pavlovskas.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Dmitrii Medvedevan personaline sait (''da-medvedev.ru''). 
* Venälaižen Federacijan ohjastusen ezimehen lehtpoled ohjastusen oficialižel saital (''premier.gov.ru''). , mugažo anglijan kelel (''government.ru'').
Melent'jeva Marija

**Marija Melent'jeva** (; sünd. 24. viluku 1924, Präž, Karjalan ANST, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 2. heinku 1943, Kirvezmägi-külä, Karjalaiž-Suomen NST, NSTÜ) oli karjalaine partizan, Nevondkundaližen Ühtištusen vägimez'. Naine oli tedištelijan, putui plenha Suomenman sodavägile i amptihe händast.

Marija oli sündnu manmehiden kanzha. Oli pästtud Präžan školaspäi i radoi sanitaral Segežan gospitališ. Ühtni Surhe sodaha vspäi 1942. Anttihe naižele Nevondkundaližen Ühtištusen vägimez'-arvod surman jäl'ghe, vn 1943 25. päiväl sügüz'kud.

## Homaičendad
Mezjäižed

**Mezjäižed** ( vai *Apoidea s. str.*) oma lendajiden gavediden klad Nahkutsuugaižed-heimkundaspäi.

Živatad oma sündnuded läz 100 mln vozid tagaz, šingotihe bapshaižišpäi. Murahaižed oma mezjäižiden heimoks mugažo.

Tedo mezjäižiš nimitase *[[apiologii|apiologijaks]]*.

## Ümbrikirjutand
Ühtenzoittas mezjäižid 520 heimho, kaik om 21 tuhad erikoid mail'mas. Voidas putta vastha kaikil kontinentil päiči Antarktidas.

Mezjäižiden äjiden erikoiden tedoiduz om vajag. Ned oma socialižed živatad. Gavedin suruz om kahtes millimetraspäi *Plebeia minima*-erikol (Suviamerik) 39 millimetrhasai *Megachile pluto*-erikol (Indonezii).

Mezjäižed sötlesoiš änikoiden nektaral da heid'omal. Kävutadas nektarad energijan purtkeks, ottas südäimehe heid'oman vauktušid da toižid tarbhaižid sötmižsubstancijoid.

Suugiden kaks' parad oma kaikil mezjäižil, tagapar om penemb mi ezipar. Erasil kastoil tagapar om reduciruidud znamasižes märas, i ned ei voigoi leta.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe maižanduses samha met da sen ližaproduktoid, medicinas. Apiterapii om tetab Amuižen Egiptan aigaspäi.

Mezjäižed levitadas heid'omad änikoidme, ühtes pezaspäi voidas pölüstoitta koumhe millionhasai änikoid päiväs. Äjiden ploduiden da fruktiden satuz rippub pölüstoitandaspäi.

## Homaičendad
Microsoft Office Excel

**Microsoft Office Excel** (**Microsoft Excel**, **Excel**) om program kommertiženke licenzijanke radmaha elektronižidenke tabluzidenke. Se om tabluziden processor Microsoft Office-programpaketas.

Ezmäine versii om pästtud Mac OS:n täht vl 1985 i Windows OS:n täht vl 1987. Programan jäl'ghižed versijad oma pästtud erazvuiččiden platformiden täht vl 2019, udištez lähtleb kaikuččes kahtes vodes. Failoiden järgeline lopind om .xls.

Program andab voimusud ekonomiž-statistižiden lugustusiden täht i grafižid instrumentoid. Makroprogramiruindan kel' om VBA (*Visual Basic for Application*) vspäi 1993. Sen kelen funkcionaližuz alištub programad makrovirusoile, ka antivirus om tarbhaine Excel:in täudes kävutandas (makrosoidenke).

## Homaičendad
Microsoft Office Word

**Microsoft Office Word** (lühendused: **MS Word**, **WinWord**, **Word**) om tekstan processor Microsoft Office-programpaketas. Om kirjutadud C++-kelel.

Program kävutase sädamha, kaclemha, vajehtamha i formatiruimha kirjutusiden tekstoid, azjaližid bumagoid da toižid dokumentoid, sen aigan koveritomad tablüdižmatričalgoritmad ottas erasti.

Word pästtase Microsoft-korporacijal. Ričard Brodi (angl. *Richard Brodie*) kirjuti ezmäšt versijad vl 1983 IBM PC-platforman täht MS DOS-operaciisistemanke. Program kändihe popularižeks vl 1985, i teravas pästtihe versijoid toižiden kompjuterplatformiden täht. Nügüdläine versii om sätud vl 2019. Word Online-toižend ei küzu panendad kompjuterha, pästtihe nell' versijad vspäi 2010.

Microsoft Word alištub kritikale madalan varuitomuden tagut, sen augotižkod om luklostadud, ei ole täut krossplatformižust. Failoiden avoin format om olmas vspäi 2008 versijoiš, sen tagut erased organizacijad läksiba OpenOffice.org-paketan tekstan processorale. Word:as eile äi instrumentoid korgedladuižen poligrafižen produktan sädandan täht.

## Homaičendad
Öläpakaine

**Öläpakaižed** vai **Öläpakod** () oma živatoiden vanhtunu takson, parafiletine grupp i enzne alaheimkund. Mülüdas živatoiden sugukundoid Käzisuugaižed-heimkundha.

Toižed nimed: **Öpälläkod**, **Öpäräižed**.

## Leviganduz
Öläpakod elädas kaikil kontinentil päiči Antarktidas, ei olele tundras i polärižiš rajoniš. Magadusen sijad oma karad, kall'oiden haugelmased, avaruded puiden südäimes.

Elädas suril joukuil penes avarudes, erased kogotas pol'tošt sadad tuhoid eričuid, sen tagut mitte taht infekcii levitab joukudme teravas.

## Elonmahtuz da söte
Aktivine elo oleskeleb öl, lebaitas päiväl. Uinotas käpšuil pä alahaks, miše voiži zavodida lendust lankten. Voidas vitkostada ičeze metabolizmad da uinota kahesha kuhusai vodes, no ei voigoi eläda vedeta käziden-suugiden suren pindan da purustusen tagut.

Öläpakaižiden erazvuiččed erikod södas gavedid. Erased erikod voidas söda kalad, vaiše kazmusid vai joda linduiden da imetaiživatoiden vert (koume suviamerikalaižid erikod), mecatas käzisuugaižiden toižid erikoid. Sured erikod voidas söda linduid, šihlikoid, löcuid.

## Znamoičend
Kontakt živatoidenke om varuline ristitun täht. Kanttas vedenpöl'gästuzläžundan bacilloid, koronavirusoid da Ebolan virusad elonmahtusen tagut.

## Valitud sugukundad
* *Emballonuridae*
* *Rhinopomatidae*
* *Craseonycteridae* (üks'jäine erik om *Craseonycteris thonglongyai*), Tailand, Mjanmar
* *Rhinolophidae*
* *Nycteridae* (üks'jäine heim om *Nycteris*)
* *Megadermatidae*
* *Vespertilionidae* — Järgeližed öläpakaižed
* *Molossidae*
* *Antrozoidae*
* *Natalidae* (kümne erikod koumes heimos)
* *Myzopodidae* (üks'jäine *Myzopoda*-heim kahtenke erikonke), Madagaskar
* *Thyropteridae* (üks'jäine heim om *Thyroptera*)
* *Furipteridae*

## Homaičendad
Čai

**Čai** ( «ča»,  «čai») om hul vai vilu jom. Se jom om londuseline, hajukaz da verestai.

Poimdäs i vaumitas čajunpun (*Camellia sinensis*) lehtesid eriližel mahtusel edel varhapanendad — kuidas i fermentiruidas. Miše tehta čajud, pidab unotada čajun lehtesid kehujal vai palabal vedel, i om paremba joda lophusai 15..20 minutas sen jäl'ghe.

Pätoižendad oma must čai da vihand čai.

## Istorii
Čai om tetab Azijas jo enamba viž tuhad vozid. Ezmäi kävutihe čajud zelläks, sid' otaškanzihe jomaks Kitain territorijal Tan-dinastijan aigan, se jätkustui kitajalaižiden verod, miše lämän veden jond om ližakaz tervhuden täht.

Čajun lehtesed putuiba Venämaha vaiše 17. voz'sadal, ende ottihe erazvuiččid sijaližid heinid.

## Etimologii
Čajun-joman nimituz, mugažo kut i čajun-kazmusen nimi om tulnu vepsän kel'he venäkelespäi ().

## Homaičendad
Čaikovskii Pötr

**Pötr Il'jič Čaikovskii** ( [ˈpʲɵtr ɨˈlʲjitɕ tɕɪjˈkofskʲɪj]; sünd. 25. sulaku (7. semendku) 1840, Votkinsk, Venäman imperii — kol. 25. reduku (6. kül'mku) 1893, Piter, Venäman imperii, om mahapandud sen Tihvinan kaumžomal) oli Venälaižen imperijan sur' muzikankirjutai, instrumentalist, dirižor da pedagog ukrainiženke augotižlibundanke.

Čaikovskii kändihe professionaližeks muzikankirjutajaks 1860−1870-nzil vozil. Hänen jäl'guz om romantizman aigan klassižen muzikan erazvuiččiš žanroiš: kümne operad, koume baletad, seičeme simfonijad (kuz' nomeruidud i «Manfred»-simfonii), 104 romansad, simfonižiden programsädusiden rivi, koncertad i instrumentaližed kameransamblid, sädused horan täht, kantatad, miniatürad da ciklad fortepjanon täht.

Muzikankirjutajan sädamine om lujas arvokaz tond mail'man muzikkul'turha.

## Biografii
Tuleban aigan muzikankirjutai oli sündnu Votkinskan tegimen Il'ja Čaikovskii-pämehen (1795−1880) kanzha, mam oli Aleksandra Assier (1812−1854), hö sirdiba Uralan pautkile Piterišpäi vl 1837. Pötr oli kahtendel lapsel kudespäi neciš naimiželos (Il'ja nai kahtenden kerdan). Kazvatajad navediba muzikad, i priha sai muzikaližen opendusen alusid kodiš.

Vll 1852−1859 Pötr openui Imperatorižes oiktusentedon školas, oli pästnus sišpäi hüvidenke arvznamoidenke. Nügüd' hänel oli voimusid kävuda teatroihe i kulda muziksädusid. Ühten aigan opendusenke oti muzikurokoid kodiš. Kerdalaz oiktusentedon školan jäl'ghe Čaikovskii kändihe valdkundmeheks, tuli radnikoičemha Justicijan ministrusen departamentan Ezmäižhe palakundha i vedi manmehiden azjoid päpaloin. Vn 1861 kezal ajeli verhižidme maidme (Päivlaskmaine Evrop) ezmäižen kerdan. Mez' radoi valdkundmeheks i ühtenaigašti tatan nevondan mödhe zavodi opeta Piterin konservatorijas vspäi 1861. Vl 1863 Pötr läksi valdkundaližes radnikoičendaspäi faktižikš i eli gollüdes, no andoi ičtaze muzikale täuzin. Lopi konservatorijad vn 1865 lopus i vspäi 1866 sirdi Moskvha, oli muzikpedagogan udes Moskvan konservatorijas vhesai 1878. Vspäi 1868 ezini muzikan arvostelijaks-ki. Joudas kirjuti muziksädusid, i vl 1879 Čaikovskii sai mail'man tetabut muzikankirjutajaks.

## Homaičendad
Microsoft Windows

**Microsoft Windows** («iknad» anglijan kelespäi) om kompjuterižiden kommertižiden operaciisistemiden heimkund sauptud lähtmižkodanke. Kävutai ohjandab kompjuteral grafižen interfeisan abul. Ezmäine Windows-versii om pästtud vn 1985 20. päiväl kül'mkud. Operaciisisteman jäl'gmäižed versijad oma 11-nomeranke, pästtas niid vn 2021 redukun 5. päiväspäi testvariantoiš.

Eziauguižešti Windows oli operacižen MS-DOS-sisteman ližasauvondaks. Eriline sistem 1990-nziden voziden lopuspäi.

Windows-sistemad radoiba kahesas personaližes kompjuteras ühesaspäi vn 2014 elokus *Net Applications*-resursan andmusiden mödhe.

Personaližen kompjuteran Windows-sisteman nimed (tehmižen järgenduses): 1, 2, 3, 95, 98, 2000, XP, XP Professional, Vista, 7, 8, 10, 11. Internet Explorer-kaclim oli komplektas versijoiš 3.1−8.1, se om kožui 10. versijanke.

## Homaičendad
Mikel'andželo

**Mikel'andželo Buonarotti** (täuz' nimi: *Mikel'andželo di Lodoviko Buonarotti Simoni*, ; sünd. 6. keväz'ku 1475, Kapreze Mikelandželo, Toskan — kol. 18. uhoku 1564, Rim, Papan agj) oli italine voimujupirdai, skul'ptor, arhitektor, runokirjutai da meletai. Hän om üks' surembiš da järedambiš mastarišpäi Renessansan aigan, sai avarod tetabut elon aigan völ, tegi sädusid ühesan rimalaižen papan täht.

## Biografii
Om kaičenus äi dokumentoid Mikel'andželon elos da sädamižes. Mehen ezmäine biografii om sätud, konz hän oli elegiš völ, oficialine biograf oli Džordžo Vazari.

Mikel'andželo oli sündnu Florencijan gollištunuden bajarin kanzha kahtendeks poigaks. Mam koli paksuiden kohtukahusiden tagut prihaižen sündundan kudenden voz'päivän vodel. Tuleban aigan tetab skul'ptor avaiži mel'hetartust savele i leiktandinstrumentale aigaližes laps'aigas, edel kirjmahtoiden opendust, ka hänen opendusen aigan järgeližes školas kopirui jumalaižid da freskoid, kontaktirui enamba pirdajidenke.

Vl 1488 tat hökkahti poigan mel'hetartusidenke i andoi händast openumha Domeniko Girlandajo-pirdajan radhonushe. Siš nor' Mikel'andželo tundišti čomamahton päižid materialoid i sädusiden radonmahtoid.

## Sädused
Mastarin mahtuz zavodiše da lopiše ristitun hibjan ozutandas.

Mikel'andželon kaikiš tetabambiš skul'pturtöišpäi oma «David», «Bahus», «Pjeta», Moisein, Lijan i Rahilin kuvapatshad Julii II-papan kaumusen täht. Sikstinan kapellan lagen freskad oma pirdajan kaikiš surembiš töišpäi. Arhitekturižiden sädusiden keskes — ph. Pedran bazilikjumalanpertin kumplon projekt (Vatikan), Laurencianan kirjišton pordhad (Florencii), Kampidol'jo-torg (Rim).

## Homaičendad
Čehov Anton

**Anton Pavlovič Čehov** (; sünd. 29. viluku 1860, Taganrog, Jekaterinoslavan gubernii, Venäman imperii — kol. 15. heinku 1904, Badenvailer, Badenan Sur' gercogkund, Saksanma) oli venämalaine kirjutai da dramaturg. Lekar' professijan mödhe, hüvädtegii medicinan sferas.

## Sädused
Kirjutai sädi enamba 500 lühüdad sanutest, dramad da starinad 25-voččes pordos. Nügüd' kätihe niid enamba mi sadal kelel. Čehovan p'jesad lavastadas mail'man äjiš teatroiš hätkemba mi voz'sada, eriližešti «Kajag», «Koume sizart», «Višnäine sad».

Kaikiš tetabambad starinad i sanutesed oma «Step'», «Tuskasine istorii», «Duel'», «Honuz № 6», «Pert' mezoninanke», «Hüvämel'ne», «Birbitušk», «Tundmatoman ristitun sanutez», «Mužikad», «Mez' futläras», «Vanos», «Lapsiden jouk», «Ročine viri», «Dram mectusen aigan».

## Biografii
Tuleban aigan tetab kirjutai oli sündnu Taganrogha, koumanden gil'dijan torgovanan kanzha, sen pert' om kaičenus tähäsai. Anton oli koumanden lapsen kuden kesken. Pavel Jegorovič Čehov-tat libui ottud orjaha kanzaspäi, osti ičtaze da kaikid perehnikoid orjudespäi i pidi bakalejan laukad.

Anton Čehov zavodi opendust Taganrogan grekižes školas, pajati jumalanpertin horas. Vll 1868−1879 Anton openui Taganrogan gimnazijas, kirjuti sen aigan ezmäižid p'jesid. Vl 1876 hänen tat eli bankrotnendas läbi, möi kaiked ičezkaluištod Taganrogas i sirdi Moskvha kaičemhas kreditoroišpäi. Vl 1879 Anton sirdi Moskvha mugažo i tuli openumha Moskvan universitetan medicinižhe fakul'tetha (nüg. Ezmäine Moskvan valdkundaline medicine universitet I. M. Sečenovan nimed). Lopi opendust vl 1884 i zavodi radod makundan lekarin Voskresenskan Čikinan läžundkodiš, praktikan sijadusen mödhe.

## Homaičendad
Šokš

**Šokš** (, , ) om vepsän žilo () Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Sen sijaduz om Šokšun vepsän küläkundas, kudamban administrativine keskuz om Kvarcitkülä. Vodelpäi 1994 vodhesai 2005 Šokš mülüi Vepsän rahvahaližhe volost'he.

## Geografijan andmused
Žilo sijadase ühtennimižen Šokš-jogen randal (Änižjärven bassein).

Avtomatk Šokšun da Petroskoin keskes om 60 kilometrad, regionaline R19-te (Petroskoi — Šušt) mäneb siriči Šokšus.

## Eläjad
Vl 1873 žilon eläiden lugu oli 255 ristitud. Vl 2000 Šokšun eläjiden lugu oli 173 ristitud, enamb 62 % eläjid — vepsläižed. Vl 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 236 ristitud. Vodele 2009 ristitišt poleni i oli 167 ristitud. Vl 2013 Šokšun kaikenaigaižiden eläjiden lugu oli 168 ristitud. 

Šokšus nene aluzkundad oma: škol, lapsiden päivkodi, kul'turkodi. Babarmkvarcitan löudmižsija om olmas Šokšunno mugažo. Šokšun kvarcitad om kävutadud Tundmatoman Saldatan Kauman sauvomižes Moskvas, Leninan mavzolejan sädandas (siš-žo), Napoleonan grobnican Parižas sauvomas.

## Homaičendad
Šoutjärv'

**Šoutjärv', Šoutarv**' (, , ) om vepsän žilo () Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Oli rajonankeskuseks (Šoutjärven rajon; Vepsän rahvahaline volost'). Nügüd' se om Šoutjärven vepsän küläkundan administrativine keskuz.

## Istorii
Šoutjärv' mainitase ezmäižen kerdan vl 1543. Nimituz libub eziauguižen Kodijärven nimespäi, kuspäi Šoutjärv'-jogi lähteb.

## Geografijan andmused
Žilo sijadase Änižen suvipäivlaskmaižen randal, Šoutjärv'- (Šoutozerk-) i Sarbaht-jogiden lanktendan sijas järvhe. Šoutjärv'-žilon agjad: Alažagd', Kukeinposad, Petreinmättaz, Hamamättaz, Minamättaz, Markumättaz, Üläžagd', Papinposad, Mel'kamättaz, i Jeremišt (Jeremejanposad) om keskuses.

Avtomatk Šoutjärven da Petroskoin keskes om 83 kilometrad, regionaline R19-te (Petroskoi — Šušt) mäneb siriči Šoutjärves.

## Eläjad
Voden 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen andmusiden mödhe Šoutjärven eläjiden lugu om 1039 ristitud, enamba 30 % eläjid — vepsläižed.

Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma kaičenus i saudud žilos: ph. Matfei-apostolan (1850, nevondkundaližen aigan kävutadihe kul'turkeskuseks), Jašdären Ionan jumalankodin padvarj (vn 2014 Raštvoiden puine jumalanpert' i kellčuhunduz, vn 2004 Pühän Hengen Tulendan časoun').

Šoutjärves oma Šoutjärven vepsläine etnografine muzei (Mel'kinan-torgovanan pertiš), sur' kirjišt, keskškol, lapsiden muzikškol, läžundkodi i kul'turkeskuz.

## Galerei

Shyoltozero road sign.jpg|Venäkel'ž-vepsänkel'ne teznam Šoutjärves (2008)
Shyoltozero, Russia.jpg|Žilon časoun' (Pühän Hengen Tulendan), vn 2011 nägu
Shyoltozero Pochtovaya28 002 8059.jpg|Vepsän kul'turan muzei (vn 2018 olend)
Карелия, Шёлтозеро, дом Тучина (ул.Почтовая 28А), фасад.jpg|Tučinan pert' (2017)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Šoutjärven vepsän küläkundan sait (''sheltozero.ru'').
Šrenkan kuz'

**Šrenkan kuz' ** () om Kuz'-heimon puiden erik. Om nimitadud venämalaižen Aleksandr Šrenk-matkadajan da mineralogan (1816−1876) kanzannimen mödhe.

## Leviganduz
Londuseline levigandmižavaruz om Keskuzazijas Tän'-Šanin pautkil, 1300..3600 m ü.m.t. korktusil, valdkundoidme: Kitai (Sin'czän-Uiguran avtonomine agj), Kazahstanan suvipäivnouzm, Kirgizii, Tadžikistanan pohjoine. Pud sädaba mecoid, erasti kazdas Sibirin pihtan toižendanke (*Abies sibirica* var. *semenovii*).

Tän'-šanine kuz' om erigoittud alaerik, se kazvab arealan suvipäivlaskmas, Almatin zavodiden.

## Alaerikod
* *Picea schrenkiana* subsp. *schrenkiana* — Šrenkan kuz'
* *Picea schrenkiana* subsp. *tianschanica* — Tän'-šanine kuz'
Šrödinger Ervin

**Ervin Šrödinger** (saksan virkand ['ɛrvi:n 'ʃrø:dɪŋɐ]), täuz' nimi om **Ervin Rudol'f Jozef Aleksander Šrödinger** (; sünd. 12. eloku 1887, Ven, Avstrijan da Mad'jaranman imperii — kol. 4. viluku 1961, sigä-žo, Avstrii), oli avstrine teoretižen fizikan tedomez', kenen pätedotöd oma kvantmehanikas, sen üks' alusenpanijoišpäi.

E. Šrödinger om voden 1933 Nobelän premijan fizikas laureatan.

## Biografii
Ervin oli sündnu Rudol'f Šrödinger-edheotajan i himikan Georgina Emilija Brenda-tütren kanzha, oli üks'jäižen lapsen kanzas. Vspäi 1898 openui hüvin gumanitarižes Akademižes gimnazijas. Lahjakaz priha openui matematikad i fizikad Venan universitetas vll 1906−1910. Vahvišti dissertacijad siš i oli pästtud universitetaspäi filosofijan doktor-arvonke.

Mez' radoi opendajan Evropan neniden lidnoiden universitetoiš (1911−1914, 1919−1957): Ven, Cürih, Berlin, Oksford, Dublin.

## Tedoradmine
Tedomez' kirjuti äi töid fizikan erazvuiččiš sarakoiš: statistine mehanik i termodinamik, dielektrižiden substancijoiden fizik, mujun teorii, elektrodinamik, relätivižusen ühthine teorii, kosmologii. Ičeze «Mi elo om? Eläban stajan fizine aspekt»-kirjas (1944, ) Šrödinger kärauzi genetikan problemoidennoks, kacli elon fenomenad fizikan polespäi.

Šrödinger formulirui lainehmehanikan tazostusid, todesti šingotadud hänel formalizman i matricmehanikan ühtejiččust. Tariči lainehfunkcijan fizižen sün originališt el'gendust, napri säta ühthišt kendan teorijad.

## Homaičendad
Šušt

**Šušt** () om žilo Vologdan agjan Vitegran rajonas. Mülüb Šuštan küläkundha.

## Istorii
Vozil 1927 (eloku) — 1949 (viluku) žilo oli Šuštan rajonan administrativižeks keskuseks. Vozil 1941−1944 Suomenman sodaväged oliba vaiše nelläs kilometras päivlaskmha žilospäi. Edel 2001. vot venälaine nimituz oli *Оштинский погост*, sid' ühtištuihe žilod lähižidenke külidenke da nimitihe nügüdläižikš.

Žilo oli Šuštan küläkundan keskuseks vll 2006−2016. Nügüd'aigan Megr-žilo om küläkundan keskuz koumen küläkundan ühtištusen jäl'ghe vl 2016.

Šušt šingotase jondveden pakuitesen edheotandal i pumaterialiden tehmižel parzišpäi.

## Geografijan andmused
Ühtennimine jogi läbitab žilod. Žilo sijadase rajonan päivlaskmas, vides kilometras suvhe Änižen randaspäi, Leningradan agjan röunanno, «Vitegr — Piter»-avtotekeskustal. Matkad Megr-žilhosai om 25 km orhal päivnouzmha vai 27 km avtotedme, lidnanvuiččehe Ust'ka-žilhosai (Leningradan agj) om 19..20 km pohjoižhe orhal i mantedme, Vitegr-rajonkeskushesai om 60 km päivnouzmha, Petroskoihesai — 150 km lodeheze.

## Eläjad
Vl 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 1204 ristitud, heišpäi 94 % kirjutihe venälaižikš. Vodele 2010 ristitišt poleni i oli 1069 eläjad. Vepsläižed elädas žilos mugažo.

Nened aluzkundad oma žilos: keskškol, päivkodi, severz'-se laukoid, sidä kesken zell'lauk.

## Homaičendad
Čuvašan kel'

**Čuvašan kel**' (ičeze nimitused: *чăваш чĕлхи*, *чӑвашла*) om altaižen kel'kundan kel', mülütadas ezimeletaden. Se om čuvašalaižiden (1,44 mln Venämas) kodikel'. Oficialine status om vaiše Čuvašijas.

Pagižijoiden lugu om 1,04 mln vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe. Kaks'kel'žuz om levitadud, seičeme čuvašalašt kahesaspäi mahtoiba pagišta venäks vn 1989 rahvahanlugemižen mödhe. Vl 2010 Čuvašijan školoiden kaks' koumandest openzihe čuvašan kelel.

Reguliruindorganizacii om Čuvašijan gumanitarižtedoiden valdkundaline institut (Čeboksarad, čuv. *Чăваш патшалăх гуманитарии ăслăлăхсен институчĕ (ЧПГĂИ)*).

## Istorii
Kel' om olmas 16. voz'sadaspäi, libub amuižbulgaran kelespäi, se zavodihe läz meiden eran augud. Čuvašan kelel om äi ühthižid pirdoid toižidenke türkižidenke kelidenke, no om äi erinendoid-ki.

Kaks' lähišt paginad kebnenzoiti kirjkelen sädandad. Nügüdläine kirjkel' om olmas 19. voz'sadaspäi. Se om kirilližen kirjamišton pohjal, 37 kirjant. Läz kaikiden sanaklassoiden vaihed kändeltas, kahesa kändod.

## Lugusanad
* **пӗрре** — üks' 
* **иккӗ** — kaks' 
* **виҫҫӗ** — koume 
* **тӑваттӑ** — nell' 
* **пиллӗк** — viž 
* **улттӑ** — kuz' 
* **ҫиччӗ** — seičeme 
* **саккӑр** — kahesa 
* **тӑххӑр** — ühesa 
* **вуннӑ** — kümne
* **ҫирӗм** — kaks'kümne
* **вӑтӑр** — koumekümne
* **хӗрӗх** — nell'kümne
* **аллӑ** — vižkümne
* **утмӑл** — kuz'kümne
* **ҫӗр** — sada
* **пин** — tuha

## Homaičendad