open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kühkjaižed

**Kühkjaižed** () om linduiden heim Kühkjaižed-sugukundaspäi.

## Erikod
Heim mülütab 35 erikod, niišpäi kaht kadonut:

* *Columba albinucha*
* *Columba albitorques*
* *Columba argentina* — Hobedakaz kühkjaine
* *Columba arquatrix*
* *Columba bollii*
* *Columba delegorguei*
* *Columba elphinstonii*
* *Columba eversmanni*
* *Columba guinea*
* *Columba hodgsonii*
* *Columba iriditorques*
* *Columba janthina*
* † *Columba jouyi*
* *Columba junoniae*
* *Columba larvata*
* *Columba leucomela* — Mustvauged kühkjaine
* *Columba leuconota* — Vaugedrindhakaz kühkjaine
* *Columba livia* — Gulüine
* *Columba malherbii*
* *Columba oenas*
* *Columba oliviae*
* *Columba pallidiceps* — Pakuižjaugaine kühkjaine
* *Columba palumboides*
* *Columba palumbus*
* *Columba pollenii*
* *Columba pulchricollis*
* *Columba punicea* — Purpurine kühkjaine
* *Columba rupestris* — Kall'kühkjaine
* *Columba sjostedti*
* *Columba thomensis*
* *Columba torringtonii*
* *Columba trocaz*
* *Columba unicincta*
* † *Columba versicolor*
* *Columba vitiensis*

## Kävutand
Lind om kodikoittud ristitul viž voz'tuhad tagaz vai sen aigemba. Om enamba mi 800 sugud mail'mas. Kazvatadas lihaze näht, oigendamha počtad, il'mkuviden tegendan täht, mugažo kävutihe mectuses ende.

## Kacu mugažo
* Kühkjäiženhein

## Homaičendad
Kül'mku

**Kül'mku** om voden ühtenz'toštkümnenz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš, sügüzen koumanz' ku. Kogoneb 30 päiväspäi.

## Irdkosketused
* Kül'mku ''tamby.info''-saital.
Kümne käsköd

Hristanuskondan **kümne käsköd**:
# Minä olen Ižand, sinun Jumal, kudamb toi sindai Egiptaspäi, kus sinä olid orjan. Sinai ei voi olda toižid jumaloid minun rindal.
# Ala tege ičeleiž tühjid jumaloid i kuvid sišpäi, midä om ülähän taivhas, alahan mas, i vedes. Ala kumarte heile, ala loiče heile.
# Ala sanele Ižandan, sinun Jumalan nimed tühjan, ika Jumal ei jäta opetamata sidä, ken tühjan sanub hänen nimen.
# Mušta antta sobat Jumalale. Kuz' päiväd rada, a seičemenden päivän loiče Jumalale.
# Ole hüvä ičeiž tatale i mamale, miše sinä voižid hätken eläda siš mas, miččen Jumal andab sinei.
# Ala riko.
# Ala elä vedelusen, hot' ak, hot' mužik.
# Ala vargasta.
# Ala värita kel'hil sanoil tošt mest.
# Ala tahtoi toižen mehen pertid. Ala himoiče hänen akad, vai hänen orjid, ala himoiče hänen härgid, vai oslid, ala himoiče ni-midä, mi om hänen.

## Kacu mugažo
* Biblii
L'jež

**L'jež** ( [ljɛːʒ],  [lœyk], vallonijan kelel: *Lîdje* [liːtʃ],  [ˈlʏtɪç], ) om lidn Bel'gijan päivnouzmas. Se om L'ježan agjan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunkt om tetab *Leodium*-lidnaks Rimalaižen imperijan aigaspäi. Nimel om parallelid germanižiš, ukrainan i venän keliš, rekonstruiruiše kut **liudik*-, libub germanižes **liudiz*-tüvespäi «rahvaz». Mainitase dokumentoiš vspäi 558 kuti *Vicus Leudicus*. Kirjutadud purtkiden mödhe, hristanuskondan otand regionas kändihe täudeks 8. voz'sadal.

Voz'sadoiš L'jež oli sodaazegišton konstruktoroiden päsijaks. 16. voz'sadaspäi se oli hilen samižen, terasen i azegišton tehmižen kaikiš znamasižembiš keskusišpäi. Molembiden mail'man sodoiden aigan lidn oli okkupiruidud Saksanman sodavägil.

L'jež šingotase logistikan keskuseks, elektrotehnižel sarakol, aviakosmižil tegimil (Airbus:an i Arian 5-raketan palad), sömtegimištol (jondveden, oluden i šokoladan pästand).

## Geografijan andmused
Lidn sijadase agjan pohjoižes, Urt-jogen lanktendan Maasha randoil. Matkad Alamaiden Maastriht-lidnhasai om 33 km pohjoižhe orhal, Saksanman Aahenhasai om 53 km pohjoižpäivnouzmha.

Klimat om ven meren, Gol'fstriman valatoitusenke. Voden keskmäine lämuz om +11,2 C°, kezakun-elokun +17,3..+19,3 C°, tal'vkun-uhokun +6,4..+7,3 C°. Ekstremumad oma −19,8 C° (viluku) i +39,5 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +1,2 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +20 C° (uhoku). Paneb sadegid 853 mm vodes, enamba kezakus-elokus (79..85 mm kus) i tal'vkus (89 mm), vähemba keväz'kus (60 mm) i sulakus (53 mm).

L'jež jagase kümneks nimitadud rajonaks (*sections de la commune*). Edel 1977. vot ned oliba erigoittud municipalitetoikš vai lähižiden kundoiden paloikš. Niišpäi kaikiš suremb om L'jež-rajon tähäsai, otab lidnan ristitišton koume videndest.

## Eläjad
Vl 2015 lidnan eläjiden lugu oli 197 013 ristitud, vl 2018 — 197 355 ristitud. Lidnan nügüdläižiš röunoiš kaikiš suremb ristitišt oli 226..243 tuhad eläjid vll 1910−1970 (242 986 ristitud vl 1970). Läz 750 tuhad ristituid elädas lidnaglomeracijas 1879 km² pindal (2008).

Augotižlibundan mödhe (2023): bel'gijalaižed sijaliženke augotižlibundanke — 43,83 %, bel'gijalaižed verazmaiženke augotižlibundanke — 36,14 %, verazmalaižed — 20,03 %.

Valdkundaline francijankel'ne L'ježan universitet () radab lidnas vspäi 1817, 26,8 tuh. üläopenikoid vl 2021.

## Transport
Kundaline transport om avtobusad da taksid.

Järedad jogiport (15,8 mln tonnoid vl 2007, koumanz' sija Evropas) i *L'jež*-lendimport (vspäi 1990, *LGG / EBLG*, 1,4 mln tonnoid vl 2021, videnz' sija Evropas, i 300 tuh. passažiroid vl 2018) ratas L'ježas jüguiden täht päpaloin.

## Galerei

Liège - Palais des Princes-Evêques.jpg|L'ježan ruhtinasiden-episkopiden pert'kulu (2007)
Cathédrale Saint-Paul de Liège.jpg|Ph. Pauloin päjumalanpert', vn 2011 nägu
Ulg.jpg|L'ježan universitet (2007)
20170514 019 seraing.jpg|Stadion Moris Düfran-sportmenedžeran nimed (2017, mülütab 30 tuh. kacujid)
Liege airport.jpg|L'ježan lendimportan terminal vl 2005


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''liege.be'').
Labidostomis martensi

***Labidostomis martensi*** om gaved' Lehtesensöjad bumbakod-sugukundaspäi (*Chrysomelidae*).

Medvedev-entomolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1983. 

Necil gavedil ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.

## Homaičendad
Ladv (Leningradan agj)

**Ladv** ( vai *Казыченская*, *Kazičenskai*) om vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonan suvipäivnouzmas.

## Istorii
Külän edeližed venäkel'žed nimed: *Ladv-Sel'g* (*Ладва Сельга*), *Kozičenskai* (*Козыченская*), *Kazačenskai* (*Казаченская*). Edel 1922 vot oli Anusan gubernijas, sid' Leningradan gubernijas da agjas. Külä oli Vinglan rajonan palaks (1927−1963; niišpäi 1931−1938 rahvahaliženke statusanke). Mülüb Kos'kenaluižen rajonha vodespäi 1965.

Ladv-külä om Vinglan küläkundan palaks sen alusenpanendaspäi vodel 2006.

## Geografijan andmused
Ladvankülä sijadase Ladvanjärven suvipäivnouzmaižel randal i Ojat'-jogen oiktal randal, järven da jogen keskes. Matkad Vinglhasai om 48 km lodeheze orhal.

Kaik om viž nimitadud irdad küläs: Järvenkujo (*Озёрный переулок*), Razdol'nai-ird (*Раздольная* «avar»), Jogenläbiajo (*Речной проезд*), Jogenkujo (*Речной переулок*), Sovhoznii-läbiajo (*Совхозный проезд*).

## Eläjad
Ladvan kaikiš suremb kaikenaigaine ristitišt oli 129 eläjad vodel 1997. Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 89 ristitud (vepsläižed — 61%, venälaižed — 37%), vn 2010 — 58 ristitud.

Küläs om üks' parembišpäi vepsän rahvahan muzejoišpäi (sen tegii — N. Finčenko-istorik).

## Sündnuded külähä tetabad mehed
Ladv om vepsän Nikolai Abramov-runokirjutajan kodikülä.

## Homaičendad
Latinan kel'

**Latinan kel' ** (ičeze nimituz: *lingua latina* [ˈlɪŋɡʷa laˈtiːna]) om kolnu indoevropine kel', kudamban znamoičend om luja ristitkundan istorijan täht. Se om Vatikanan i Mal'tan ordenan oficialine kel', mugažo katoline jumalankodikund i biologad kävutadas sidä levedali.

## Istorii

Latinan kel' oli Mad'jaranman kunigahusen üks'jäine oficialine kel' 11. voz'sadaspäi vhesai 1844. Kel' augotihe nügüdläižen Riman ümbrištos 2. voz'tuhaspäi EME. Literaturine kel' šingotihe Rimalaižen imperijan aigan. Romanižed keled šingotihe latinan kelespäi 9.-12. voz'sadal meiden erad.

Läz 100 ristituid kävutadas kel't jogapäiväližes elos (2013). Lähembaižed nügüdläižed keled oma sardinijan kel' i italijan kel'.

## Reguliruind
Latinan kelen Papan akademii (latin. *Pontificia Academia Latinitatis*) sijadase Vatikanas. Nece kelen akademii om reguliruindorganizacijaks vspäi 2012, edel sidä oli Papan tedoakademijan palaks. Erižed organizaciad reguliruidas botanikan i zoologijan kirjkelid. Rahvahidenkeskeižen associacijan kazmusiden taksonimijas keskuz sijadase Bratislavas (Slovakii), rahvahidenkeskeine laudkund zoologižes nomenklaturas — Londonas (Sur' Britanii).

## Lugusanad
* **unus** — üks' 
* **duo** — kaks' 
* **tres / tribus** — koume 
* **quattuor** — nell' 
* **quinque** — viž 
* **sex** — kuz' 
* **septem** — seičeme 
* **octo** — kahesa 
* **novem** — ühesa 
* **decem** — kümne
* **viginti** — kaks'kümne
* **triginta** — koumekümne
* **centum** — sada
* **mille** — tuha

## Frazad
* Salve. — Tervhen!
* Quid tibi nomen est? — Kut sindai kuctas?
* Unde venistis? — Kugalaine oled?
* Ubi habitas? — Kus sinä eläd?
* Vale! — Nägemižhesai!
* Gratus. — Kitän.

## Kacu mugažo
* Latinan kirjamišt
* Latinan frazoiden nimikirjutez

## Homaičendad
Kettunen Lauri

**Lauri Kettunen** (mugažo suomen kelel, täuz' nimi: *Lauri Einari Kettunen*; sünd. 10. sügüz'ku 1885, Joroinen-küläkund, Suomenman Sur' ruhtinazkund, Venäman imperii — kol. 26. uhoku 1963, Hel'sinki, Suomenma) — sur' suomalaine kelentedomez', Tartun da Hel'sinkin universitetoiden professor, vepsän i toižiden Baltijan meren suomalaižiden keliden tedoidai. 

Tuleban aigan tedomez' openui Hel'sinkin universitetas, zavodi tedokar'jerad sigä-žo. Sädi suomen kelen dialektoiden kartad, kerazi andmusid sen täht Suomenman kaikuččes tulendas iče. Muga-žo tedoiži heimkelid.

Monografijad vepsän keles: «Suvivepsläižen dialektan istorine fonetik» (, 1922), «Vepsän dialektoiden teoretine tedoiduz» (, 1943), toižed tedokirjutesed vepsän kelen polhe.

## Homaičendad
Lelistad

**Lelistad** ( [ˈleːlistɑt]) om Alamaiden lidn, Flevoland-agjan pälidn (vspäi 1986) da sen üks' kudes kundaspäi.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1967 tahondas kuivatoitmižradoiden jäl'ghe. Nimitihe Afslöitdeik-damban Kornelis Leli-projektirujan kanzannimen mödhe, se om saudud vll 1927−1933 i laski tehta kuivatoitmišt. Lidnankund om sätud vl 1980, levitase kuivatud da pudotadud territorijal täuzin.

Lelistad šingotase severzil-se biznesparkoil i tegimil: kartohkčipsoiden pästand, «Giant»-kompanijan velotegim, sauvondan i telekommunikacijoiden edheotandad. Meriport i lendimport ratas lidnankundas. Eläjiden znamasine pala radab Amsterdamas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase 3..5 metrad alemb meren tazopindad. Municipalitetan kuivma otab 234,13 km², toine om vezi. Matkad Amsterdaman keskushesai om 43 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 58 km avtol vai raudtedme.

Klimat om ven valdmeren, tal'v om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +9,8 C°, heinkun-elokun +17 C°, tal'vkun-elokun +3 C°. Kaikiš lujemb pakaine oleli −22,9 C°. Relätivine nepsuz om 80..90 % vodes läbi.

## Eläjad
Vl 2014 kundan eläjiden lugu oli 76 285 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.

## Irdkosketused
* Lidnan da kundan oficialine sait (''lelystad.nl'').
Leonardo da Vinči

**Leonardo da Vinči**, täuz' nimi om **Leonardo di ser Pjero da Vinči** (; sünd. 15. sulaku 1452, Ankiano-külä läz Vinči-lidnad, Florencijan Tazovaldkund — kol. 2. semendku 1519, Klo Lüse-lidnuz, Francii) oli sur' italijalaine pirdai (voimujupirdai, skul'ptor da arhitektor) i tedomez' (anatom, matematikantedomez', mehanikantedomez'). Mez' om «universaližen ristitun» (*homo universale*) toižendan — italižen Renessansan idealan — znamasine ezitai.

Tedomez' oli tetab ičeze aigan kut inžener da projektirui, hot' nügüd'aigan mö tedam Leonardod pirdajaks edel kaiked. Lugetas, miše da Vinči tegi meles nenid kaluid: parašut, kezranvuitte lukkol ambundazegišton täht, velosiped, tank, kebnad sirdandsildad armijan täht, prožektor, katapul't, robot, kaks'linzaine teleskop.

## Homaičendad
Lakan kel'

**Lakan kel**' (ičeze nimituz: *Лакку маз*) om nahiž-dagestanižen kel'kundan kel'. Lakan kel' üks' Dagestanan Tazovaldkundan oficialižiš kelišpäi. Pagižijoiden lugu — 200 tuh. ristituid, sidä kesken Venämas — 146 tuh. ristituid vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe.

## Lakan kirjamišt
Lakan kirjamed oma kirilližen kirjamišton pojhal:
Ranke Leopol'd fon

**Leopol'd fon Ranke** (; sünd. 21. tal'vku 1795, Vie, Türingii, Pühä Rimalaine imperii — kol. 23. semendku 1886, Berlin, Saksanma) — Prussijan oficialine istoriograf (vspäi 1841). Hän sädi nügüd'aigaižen istoriografijan metodologijad arhivan purtkiden alusel. Toi istorijan openduzseminaroid akademižhe eloho.

## Valitud sädused
* Romanižiden i saksan rahvahiden istorii vspäi 1494 vhesai 1514 (1824, *Geschichten der romanischen und germanischen Völker von 1494 bis 1514*)
* Suvievropan valdoičijad da rahvahad 16.-17. voz'sadal (1827, *Fürsten und Völker von Süd-Europa im sechzehnten und siebzehnten Jahrhundert*)
* Rimalaižed papad jäl'gmäižes nelläs voz'sadas (1834−1836, *Die römischen Päpste in den letzten vier Jahrhunderten*)
* Hardenberg i Prussijan valdkundan istorii vll 1793−1813 (1877, *Hardenberg und die Geschichte des preussischen Staates von 1793 bis 1813*)

## Homaičendad
Lev

**Lev** () om järed kažinvuitte živat, erik mülüb *Felidae*-sugukundha. Om kaičenus läz kut alaerikod, völ läz vit alaerikod kadoiba.

Se om lihansöi živat, sömčepiihuden lopind, niken ei sö händast londuses.

## Leviganduz
Amerikaižed levad (*Panthera leo atrox*) kadoiba kümne tuhad vozid tagaz. Edel sidä aigad levad oliba kaikiš enamba levitadud lihansöjad mail'mas ristitun jäl'ghe. Levan erikoiden jändused oma löutud Afrikan tobjas palas, Evrazijas (Päivlaskmaine Evrop — Indii) i Amerikoiš (Jukonaspäi Peruhusai). Živatan kuvad Evropan makaroiš oma tetabad.

Nügüd'aigan levan rebitadud areal om kaičenus Afrikas suvhe Saharaspäi vaiše i Indijan üks'jäižes mecas.

## Ümbrikirjutand
Živat om kaikiš järedambaks kažinvuiččeks tigran ühtes, levan izačuiden veduz voib olda 150..250 kg, emäčuiden — 120..182 kg. Levan igä om 10..14 vot londuses, torad toižid izačuid vaste poletas igäd znamasižešti, elädas kaks'kümnehe vodhesai stajas.

Levan sugudimorfizm om šingotadud lujas, se azj om harv lihansöjiden keskes. Lühüdan karvan muju om pakuižhahk ližamujuidenke. Pän tukad oma karvan mujun paksumba kaiked, no oleleb muza i must eskai. Voib märita alaerikod pän tukiden mujun mödhe tobjimalaz. Ižalevan händ lopiše tukiden tophal.

Nügüd'aigaižed levad elädas savannas päpaloin, sirtas penzhištho vai mecha erasti.

Lev lebaidab kaks'kümne časud päiveses. Mecadab öl i joukus, voib joksta heredas vaiše lühüdad keskustad. Ristit ei ole levan mectusen eziauguižeks metoks.

## Alaerikod
;Kaičenus vai kadonuded ei amu
* *Pantera leo azandica*
* *Pantera leo bleyenberghi*
* *Pantera leo krugeri*
* *Pantera leo leo*
* *Pantera leo melanochaita*
* *Pantera leo nubica*
* *Pantera leo persica*
* *Pantera leo senegalensis*

;Kadojad amuižes
* *Pantera leo atrox* (eli Amerikan makaroiš Kanadspäi Peruhusai, kadoi 10 tuhad vozid tagaz)
* *Pantera leo fossilis* (eli Keskuzevropas 500 tuhad vozid tagaz)
* *Pantera leo spelaea* (eli Evrazijan makaroiš 300..10 tuhad vozid tagaz)

Voib olda levan gibridoid tigranke, leopardanke, jaguaranke. Nügüd'aigan niiden sädand ei lugekoi hüväks, kaitas alaerikoiden puhthut.

## Homaičendad
Moskv-Siti

**Moskv-Siti** (ven.: *Москва-Сити*) om biznesrajon Moskvas, Presnin randirdal. Se linneb azjaližen aktivižusen zonaks; nügüd' om sauvomižen stadijas. Sauvomine om augotanus vl 1995 i lopiše vhesai 2017.

Territorii — 100 gektarad, dai 60 niišpäi — uzile sauvusile.

## Objektad

### Tarhoiden tablut

### Pil'venmurendajiden tablut

### Tühjitadud projektad

## Homaičendad
Molibden

**Molibden** (*Mo* — *molybdaenum* latinan kelel) om nell'kümne kahtenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kudendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kudenden gruppan laptalagruppas, VIB), tabluden videndes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om harv londuses, pala Man kores — koume grammad tonnas. Ei voi löuta sidä joudjas olendas.

Vl 1817 ročine Jöns Jakob Bercelius-himik sai puhtast molibdenad ezmäižen kerdan, endišti molibdenan hapandust vezinikal. Nimitihe -sanaspäi *molibdos* «hahktin» molibdenitan (MoS2) irdpol'žen koskundan tagut galenitha (PbS).

## Fizižed ičendad

Molibden om hoštai hahkvauvaz päličmänendmetall. Pind muigotub il'mas 400 C° lämudel da sen korktemba.

Atommass — 95,95. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 10,22 g/sm³. Suladandlämuz — 2896 K (2623 C°). Kehundlämuz — 4912 K (4639 C°).

Londuseline molibden kogoneb kudes stabiližes izotopaspäi: 92Мо (15,86 % massan mödhe), 94Мо (9,12 %), 95Мо (15,70 %), 96Мо (16,50 %), 97Мо (9,45 %), 98Мо (23,75 %), i ühtes vähäradioaktivižespäi, 100Мо (9,62 %, T½ = 8,5 × 1018 vot, kändase rutenijaks kaksitadud β-čihodamižen kal't). Sen ližaks tetas 26 ratud radioaktivišt izotopad 83..91, 93, 99, 101..115 atommassanke i niiden kahesa izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 93Мо-izotop nell' tuhad vozid pol'čihodamižen pordonke, 99Мо (T½=2,75 päivest) i 90Мо (5,5 časud), mugažo 93mМо-izomär (6,85 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomer 83, 87), β- i neitronižen (nomer 110) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't. Izotopad 83 i 87 kändasoiš niobijaks i cirkonijaks, izotopad 84..86, 88..91, 93 — niobijaks, izotopad 99, 101..113 — tehnecijaks (nomer 110 — sen kahteks izotopaks).

## Himižed ičendad
Metall muigotub il'mas teravas 600 C° lämudel da sen korktemba MoO3-trioksidan sädandanke. Muigotandmärad: +2, +3, +4, +5, +6.

Molibdenan samine zavodiše kivendoiden küllästamižespäi flotacižel metodal. Sadud molibdenine koncentrat poltase hapandusen (VI) sädandhasai:
:: 2 MoS2 + 7 O2 -> 2 MoO3 + 4 SO2,
sid' se alištub ližapuhtastandale. Edemba МоО3 endištase vezinikal:
:: MoO3 + 3 H2 -> Mo + 3 H2O.

Molibden sädab ühtnendoiden rived galogenidenke, sen aigan elementan muigotandmärad oma erazvuiččed. Metallan tuhkan vai МоО3-hapandusen ičekeskentehmine ftoranke F2 andab molibdenan geksaftoridad МоF6 mujutomaks kebnašti kehujaks nozoludeks. Molibden (+4 i +5) sädab kovid МоHal4- i МоHal5-galogenidoid (Hal = F, Cl, Br). Tetas üks'jäižes ühtnendas jodanke, se om molibdenan dijodid МоI2.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe molibdenad legiruimha terasid, tehmaha lazeriden zerkloid, samha tehnecijad-99 medicinižen diagnostikan täht. Čaptas metalloid molibdenanvanuimel elektroerozionižiš tömašinoiš.

Sadas enamba neniš valdkundoiš: Kitai, AÜV, Čili, Peru, Meksik, Kanad, Armenii, mugažo om löudmižsijid Avstralijas i Norvegijas. Saihe 250 tuhad tonnoid mail'mas vl 2014. Maksoi 11 750 US$ tonnas vl 2016.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Molibden ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz molibdenas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Mozilla Firefox

**Mozilla Firefox** ([moʊˈzɪlə ˈfaɪ(ɹ)fɑks]) om kaclim Internetan täht. Ezmäine versii om pästtud vn 2002 23. päiväl sügüz'kud. Produkt šingotase da levitase amerikaižel Mozilla Corporation-kompanijal (Mauntin Vju, Kalifornii), mugažo kaiken mail'man ičetahtnikoil.

Se om joudai (maksutoi) kaclim, voib sada eriži vai Linux:an Ubuntu-distributivanke. Nügüdläižed versijad ottas Quantum-likutint aluseks. Firefox om mail'man nellänz' kaclim levigandusen mödhe (200..300 mln kävutajid) i ühtenz' joudjan programholitusen keskes, sen pala torgusel oli 7,49 % vn 2021 keväz'kus.

Kaclim om levitadud avaros Saksanman da Evropan toižiden maiden territorijal, Indonezijas, Afrikan keskuzpalas, Kubal. Vn 2021 kezakun versijad oma sätud 88 kelel (vl 2004 niid oli 24).

Firefox ei anda kaikid voimusid standartižes programas, no edestab levigandusiden mehanizman, se laskeb kävutajile modificiruida kaclint ičeze tarbhaižusiden mödhe.

## Homaičendad
Natrii

**Natrii** (*Na* — *natrium* latinan kelel) om üks'toštkümnenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — ühtenden gruppan päalagruppas, IA), tabluden koumandes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Latinine *natrium*-nimituz (rindatusen täht  *nitron*) om velgsanaks keskegiptan kelespäi (nṯr), sen znamoičendoiden keskes oliba «sod», «mugl natr».

Natrii om levitadud londuses sen ühtnendoikš, om keitandsolan (NaCl) palaks. Pala Man kores — 25 kilogrammad tonnas, merivedes 10,5 g/L. Vl 1807 anglijalaine Hemfri Devi-himik sai natrijad metallan nägus ezmäižen kerdan natrijan gidrohapandusen (kaustižen sodan) elektrolizan abul. Voib löuta metallišt natrijad keitandsolan ližaduseks, andab sille siništ ližamujud.

Natrijan solad oma tarbhaižed ristitun hibjan täht, no niiden liig kucub turzet.

## Fizižed ičendad

Natrii om pehmed hahkvauvaz muglmetall, süttub il'mas. Kristalline segluz om kubine, kändase geksagonaližeks 5 K lämudel (−268 C°) da sen alemba. Üläpainuden al metall kändase läbinägujaks rusttanke ližamujunke.

Atommass — 22,989768. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 0,971 g/sm³. Suladandlämuz — 370,94 K (97,79 C°). Kehundlämuz — 1156,09 K (882,94 C°).

Londuseline natrii kogoneb üks'jäižes 23Na-izotopaspäi. Tetas mugažo 19 ratud radioaktivišt izotopad 18..22, 24..37 atommassanke, i kaks' izomärad (22m, 24m), niiden keskes kaikiš hätkemb om 22Na 2,6 vot pol'čihodamižen pordonke. 24Na-izotopan pol'čihodamižen pord om 15 časud, toižiden izotopoiden lühüdamb mi üks' minut. Radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't päpaloin i kändasoiš neonaks vai magnijaks.

## Himižed ičendad
Se muglmetall muigotub il'mas kebnas natrijan hapandusen sädandanke, reagiruib vedenke teravas dai ujub sen pindal, ka varatas metallad mineralvoin šoidun al vai karasinas. Nened muigotandmärad oma: +1, 0. Metallal om vitkod reakcijad azotanke, ei ole reakcijoid nenidenke substancijoidenke: jod, hil'nik, inertižed gazad. Segoib nozolas ammiakas (−34..−77 C°), segoitez om sinine.

Natrijan hapandusen sädand:

: 4Na + O2 -> 2Na2O.

Natrijan peroksid sädase palamižes il'mas vai hapanikas:

: 2Na + O2 ->[t] Na2O2.

Niiden ližaks natrijan ozonid NaO3 om olmas.

Reagiruib vedenke teravas, pandud vedhe metallan pallišk libub pindale, sulab reakcijan lämuden tagut i kändase vauktaks šurudeks, kudamb likkub veden pindadme erazvuiččiš čuradusiš. Vezinik erigoičese i voib süttuda reakcijan aigan, sen tazostuz:

: 2Na + 2H2O -> 2NaOH + H2 ^.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Natrii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz natrijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Nellänz'päiv

**Nellänz'päiv** om nellänz' nedalin päiv rahvahidenkeskeižen ISO 8601-standartan mödhe, koumanz'päivän i pätničan keskes. Se voib olda nedalin videnden päivän toižiš kalendariš.

Kaik nellänz'päiväd oma pühätadud apostoloile i Mikulai-čudonsädajale ortodoksižen hristanuskondan jumalankodikundas.
Neodim

**Neodim** (*Nd* — *neodymium* latinan kelel) om kuz'kümnenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, lantanoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, kudenz' period), vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan laptalagrupp, IIIB.

## Ühthine ümbrikirjutand ​
Element om harv Man kores, 25..37 grammad tonnas. Sadas ekstrakcijal küllästadud cerijan kivendospäi prazeodiman ühtes, sid' erigoittas prazeodimaspäi metallotermižikš vai elektrolizan mahtusel 850 C° lämudenke.

Avstrine Karl Auer fon Vel'sbah-himik avaiži neodiman vl 1885 didim-segoitusen jagamižel, erigoiti neodimad prazeodimaspäi. Sikš nimitihe elementad grekan kelen sanoispäi νέος *neos* «uz'» i δίδυμος *didumos* «kaks'nik».

## Fizižed ičendad

Neodim om pehmed tagokaz notked hobedaižvauged mametall kuldaiženke ližamujunke. Londuseline neodim om vähäradioaktivine (10 Bk/kg) izotopan nomer 144 tagut päpaloin.

Atommass — 144,242. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 7,007 g/sm³. Suladandlämuz — 1297 K (1024 C°). Kehundlämuz — 3347 K (3074 C°).

Londuseline neodim kogoneb seičemes stabiližes izotopaspäi, niišpäi kaks' oma vähänradioaktivižed: 142Nd (27,2 %), 143Nd (12,2 %), 144Nd (23,8 %, T½=2,38 × 1015 vot, kändase cerijaks-140 α-čihodamižen kal't), 145Nd (8,3 %), 146Nd (17,2 %), 148Nd (5,7 %), 150Nd (5,6 %, T½=7 × 1018 vot, kändase samarijaks kaksitadud β-čihodamižen kal't). Sen ližaks, tetas 31 ratud radioaktivišt izotopad 124..141, 147, 149, 151..161 atommassanke, i niiden 13 izomärad. Kaikiš hätkembad oma 147Nd-izotop 11 päivest pol'čihodamižen pordonke, 140Nd (T½=3,37 päivest) i neodim-138 (viž časud), mugažo 139m1Ne-izomär (5,5 časud). Izotopad čihotas β- i protonižen (izotopad 127..129, 131) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš prazeodimaks, jüžmakombad prometijaks, izotopad 127..129 i 131 — prazeodimaks i cerijaks.

## Himižed ičendad
Muigotandmär: +3. Neodim muigotub il'mas kebnas lujas i kändase hapanduseks.

## Kävutand
Ottas neodimad kävutamižhe metallurgijas, optikas, magnitoiden tehmižes i m. e. Tehtas ühthesuladusid alüminijanke i magnijanke sauvomha lendimid da raketoid. Puhthan titanan legiruind (neodiman 1,5 %) ližadab sen varmdust pol'tošt kerdha.

Metallan päeksportör — Kitai, mugažo om neodiman löudmižsijid AÜV:oiš, Kazahstanas, Venämas, Ukrainas, Avstralijas, Brazilijas, Indijas da Skandinavijas. Maksoi 70 US$ kilogrammas vl 2014.

## Irdkosketused
* Neodim ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz neodimas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Neon

**Neon** (mugažo latinan kelel, znamoitas *Ne*) om kümnenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahesandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan päalagruppas, VIIIA), tabluden kahtendes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Anglijalaižed Uil'jam Ramzai- i Moris Travers-himikad avaižiba neonan il'mas nozoltandan jäl'ghe vl 1898, konz hapanik, azot, argon i kaik il'man jüžmakombad komponentad oliba nozoltadud i čuratud. Nimitihe grekan kelen νέος-sanaspäi (*neos*) «uz'».

Neon om videnz' element londuses levigandusen mödhe, mail'man massan 0,13 %. Se om äjiden tähthiden koumanz' element vezinikan i gelijan jäl'ghe. Pala Man atmosferas om 18,2 × 10−6 mülün mödhe, vai 1 / 55 000. Neonan varad Man atmosferas oma läz 7,8⋅1014 m³. Neon om lujas harv Man kores, 7 × 10−11 massan mödhe.

## Fizižed ičendad

Neon om inertine üks'atomine gaz mujuta, maguta da hajuta. Vauvhatub rusttal elektrojoksusen olendan aigan.

Atommass — 20,1797. Ninevuz (−246 C° lämudel) — 1,204 g/sm³. Suladandlämuz — 24,56 K (−248,59 C°). Kehundlämuz — 27,1 K (−246,05 C°).

Londuseline neon kogoneb koumes stabiližes izotopaspäi: 20Ne (90,48 %), 21Ne (0,27 %) i 22Ne (9,25 %). Tetas 16 ratud radioaktivišt izotopad 16..19, 23..34 atommassanke, izomärid ei ole. Kaikiš hätkemb ratud izotop om 24Ne 3,38 minutad pol'čihodamižen pordonke. Radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't päpaloin i kändasoiš hapanikaks, ftoraks vai natrijaks.

## Himižed ičendad
Ei ole himižid ühtnendoid, neon om kaikiš inertižemb element mail'mas gelijan kartte. Om vaiše toižetujid segoitesid-klatratoid, oz., vedenke Ne·6Н2О. Muigotandmär om 0. Neonan ionad oma olmas: Ne+, (NeAr)+, (NeH)+ i (HeNe)+.

## Kävutand
Neon kävutase segoituses gelijanke okeanavtoiden hengaidusen täht. Kucub asfiksijad korktas koncentracijas. Ottas kävutamižhe vilugoitimiden agentaks tobjimalaz. Sadas il'maspäi laptaližeks produktaks fil'tracijan abul.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Neon ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz neonas Himižiden elementoiden populärižes kirjištos (''n-t.ru'').
Neoneuromus coomani

***Neoneuromus coomani*** om gavediden erik Koridalidad-sugukundaspäi.

Johannes-Antuan Lestaž-entomolog (1879−1945, *Johannes-Antoine Lestage*) avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1927.

Necil gavedil ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.

## Homaičendad
Nevondkundaližiden Socialistižiden Tazovaldkundoiden Ühtištuz

**Nevondkundaližiden Socialistižiden Tazovaldkundoiden Ühtištuz** (*Nevondkundaline Ühtištuz*; ven.: *Союз Советских Социалистических Республик*) — valdkund oli vodespäi 1922 vodhesai 1991 Evropas da Azijas.

Valdkund oli südäitukuiženke azegištonke.

Eläjiden lugu — 293 047 571 (1989) (nellänz' surtte mail'mas).
Pind — 22 402 200 km² (kaikiš suremb mail'mas).
Pälidn oli Moskv.

## Istorii
Ühtištuz oli sätud enččen Venälaižen imperijan sijas Suomenman i Pol'šanman territorijoita (saiba ripmatomut) Rahvahanikoiden sodan rezul'tataks.

Vozil 1940−1956 16 tazovaldkundad oli NSTÜ:s. Vspäi 1956 Karjal läksi VNFST:n alistušhe, i tegihe 15 tazovaldkundad. Nevondkundaline Ühtištuz sai ekonomišt kilad Vilusodas.

Üks' tazovaldkundoišpäi, Venälaine Federacii, tegihe valdkundan täudeks oiktusenjäl'ghetulijaks.

## Geografijan andmused
Nevondkundaline Ühtištuz sijazihe Päivnouzmaižes Evropas, Pohjoižes i Keskmäižes Azijas. VNFST oli kaikiš suremb tazovaldkundoiden keskes.

## Politine sistem
Üks'jäine partii oli olmas valdkundas — NÜKP. Sen Keskuzkomitetan generaline sekretar' oli de-fakto valdkundan pämehen.

## Eläjad
Nevondkundaline Ühtištuz oli koumandel-nelländel sijil ristitišton mödhe mail'man valdkundoiden keskes (Kitain da Indijan jäl'ghe, AÜV:oidenke läz tazostadud).

## Ižanduz
Planekonomik oli valdkundas. NÜKP:n suimad anttihe generaližen linijan sen šingotesele.

Ižandusen ülämäraine militarizacii i vajagan energoeffektivižuz oliba NSTÜ:n čihodamižen süiden keskes.

## Homaičendad
Nikel'

**Nikel**' (*Ni* — *niccolum* latinan kelel) om kaks'kümne kahesanz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan laptalagruppas, VIIIB), tabluden nelländes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand ​
Nikel' om levitadud Man kores keskmäras, 0,01 % massan mödhe vai 100 grammad tonnas. Voib löuta ičesündujad nikelid vaiše meteoritoiš raudanke ühtes. Vl 1751 ročine Aksel' Fredrik Kronstedt-himik sai puhtast nikelid ezmäižen kerdan.

Metall da sen ühtnendad oma toksižed, kuctas allergišt reakcijad. Nikelin otand südäimehe om vitiligon ühteks süišpäi.

## Fizižed ičendad

Nikel' om lujas kova plastine tagokaz korrozijanvastaine hobedaižvauged päličmänendmetall. Elementan elektroniden konfiguracii orbitaliden mödhe voib olda mugoi-ki: 2, 8, 17, 1.

Atommass — 58,6934. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 8,9 g/sm³. Suladandlämuz — 1728 K (1455 C°). Kehundlämuz — 3003 K (2730 C°).

Londuseline nikel' kogoneb vides stabiližes izotopaspäi: 58Ni (68,27 %), 60Ni (26,10 %), 61Ni (1,13 %), 62Ni (3,59 %), 64Ni (0,91 %). Tetas 26 ratud radioaktivišt izotopad 48..57, 59, 63, 65..78 atommassanke, i kahesa izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad čihodajad oma 59Ni-izotop (T½=76 tuhad vozid), 63Ni 100,1 vot pol'čihodamižen pordonke i 56Ni-izotop (T½=6,07 päivest).

## Himižed ičendad
Nikel' om vähäaktivine himižešti. Ei ole reakcijad nenidenke substancijoidenke: vezi, muglad i erased muiktused. Muigotandmärad: +3..+1, mugažo +4 harvoin. Metall om kattud hapandusen kerthel normaližiš arvoimižiš. Nikel' palab il'mas tuhkan nägus vaiše i sädab kaht hapandust: NiO i Ni2O3.

Metall segoitase aktivižikš vähän koncentriruidud azotmuiktuses:
: \mathsf{3 Ni + 8 HNO_3 (30\%) \rightarrow 3 Ni(NO_3)_2 + 2 NO + 4 H_2O}
i koncentriruidud palabas rikmuiktuses:
: \mathsf{Ni + 2 H_2SO_4 \rightarrow NiSO_4 + SO_2 + 2 H_2O},

reakcii mäneb vitkos solmuiktusenke i vähän koncentriruidud rikmuiktusenke.

## Kävutand
Ottas nikelid kävutamižhe tehmaha rosttumatont terast (sadud nikelin kaks' koumandest), raudatomid i räkänvastaižid ühthesuladisid. Kävutadas nikeliruimha pindoid, tehmaha vanuimid, akkumulätorid i järgeližid rahuzid. Renein nikel' om himižiden reakcijoiden katalizatoraks.

Saihe 2,25 mln tonnoid mail'mas vl 2016. Pätegijad (enamba 200 tuh. tonnoid) oma Filippinad, Venäma, Kanad, Avstralii, Uz' Kaledonii (Francii). Vl 2012 maksoi 15,5..17,6 US$ kilogrammas.

## Irdkosketused
* Nikel' ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz nikeliš Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Abramov Nikolai

**Nikolai Viktorovič Abramov** (; sünd. 24. viluku, 1961, Ladv-külä, Kos'kenaluižen rajon, Leningradan agj — kol. 23. viluku 2016, Petroskoi, Karjalan Tazovaldkund) oli Venälaižen Federacijan kirjutajiden ühtištusen ühtnii, vepsänkel'ne runokirjutai, lehtezmez', Bengtan Pohjaižen literaturan premijan (2006) laureat da Karjalan Tazovaldkundan premijan (2009) laureat. Abramov oli etnine vepsläine.

## Biografii
Abramov oli sündnu Ladvaha, Podporožjen (Kos'kenaluižen) rajonha, Leningradan agjha vn 1961 24. päiväl vilukud. Keskškolan jäl'ghe Nikolai Abramov openzihe Leningradas da Karjalan valdkundaližes pedagogižes akademijas Petroskoiš. Nikolai Abramov oli vepsän Kodima-lehtesen toimitajan. 

Abramovan vepsänkeližed da venäkel'žed runod oma paindud 1980-ndel vodelpäi. 1994-ndel vodel ozutihe «Koumekümne koume»-runokogodust, ezmäine vepsänkeline čomamahtoine kirj. Abramovan runod oma kätud suomen, estin, mad'jaran kelihe da toižihe kelihe.

Kirjutai oli otnus fotografijha professionaližikš literaturradon ližaks. Tegi koumed personališt fotoozutelendad Petroskoiš. Abramovan fotokuvad oliba ozutadud Venäman, Norvegijan i Ukrainan ozutelendoil, publikoitihe niid aiglehtesiš i fotoal'bomoiš.

## Kirjad
* «Koumekümne koume» (). Petroskoi: «Karjal», 1994.
* «Kurgiden aig» (*Время журавлей*). Petroskoi: «Periodika», 1999.
* «Pagiškam, vell'» (*Поговорим, брат*). Petroskoi: «Periodika», 2005.

#### Toižed kirjad
* «Kahtišti koumekümne koume» (*Дважды тридцать три*). Runokogoduz vepsän da mad'jaran kelil, 2010.
* «Kurgede aeg» (*Время журавлей*). Runokogoduz estin kelel, 2010.
* «Les chants des forêts» (*Песни леса*, ). Runokogoduz vepsän da francijan kelil, 2011.
* «Оять-ёген рандал...» (*На берегу реки Оять...*). Kirilline runokogoduz, 2013.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Nikolai Abramovan biografii Vepsän kul'turan Sebran ''veps-karelia.ru''-saital. 
* Biografii Suomalaiž-ugrilaižiden runokirjutajiden Kahesanden kongressan lehtpolil, ''admhmao.ru''-sait. (venäkelel)
* Karjalan televizijan «Kirjakamari»-oigenduz Nikolai Abramovas ''youtube.com''-saital.  *(+ venäkel'žed subtitrad)*
* «Koumekümne koume»-runokirj Karjalan Rahvahaližen kirjišton ''library.karelia.ru''-saital.
* «Kurgiden aig»-runokirj Karjalan Rahvahaližen kirjišton ''library.karelia.ru''-saital.
Fomin Nikolai

**Nikolai Fomin** () — vepsläine kirjutai. Om ühteks «Kodima»-lehtesen redaktorišpäi enččes. Sanutesed i publicistik erazvuiččiš kirjoiš da periodikas.

## Homaičendad
Must kuz'

**Must kuz**' () om kuzen levitadud erik.

## Leviganduz
Kazvab kavag'mecoiš Kanadadme, AÜV:oiden Aläskas i pohjoižpäivnouzmaižiš štatoiš. Putub segoitadud mecas harvoin lujas.

Londuses voib säta gibridoid lähembaižidenke erikoidenke, ned oma rusked kuz' (*Picea rubens*) i harvemba hahksinine kuz' (*Picea glauca*).

Kazvatadas dekorativižeks kazmuseks Evropas 18. voz'sadaspäi, Venämas 19. voz'sadan keskespäi. Kul'turas pud oma korktemb tobjimalaz, kron om pehmdamb. Erikon liliputal'ne form (*Picea mariana Nana*) om levitadud mugažo, se om pol'metrad kortte.

## Ümbrikirjutand
Täuz'kaznuden pun korktuz om 7..15 metrad i 30 metrhasai, tüven sanktuz — 15..50 sm, rippub klimatan arvoimižišpäi.

Kor' om hoik, hahkkoričman mujun. Kavag' om 6..15 mm pitte, sinižvihand i vihand. Käbud oma kaikiš penembišpäi kuzen heimos, 2,5..4 sm pitte i 1..2 sm levette, niiden muju vajehtase ruskedkoričmaspäi ruskedsinižhesai.

## Kävutand
Mustan kuzen pumaterial om vahv i notked, sen vahvuz om korged tazomäraižen fakturan oksita tagut.

Tehtas meloid ujumha venehel. Ende ottihe pumaterialaks lendimiden sauvondan täht, tegihe purehlaivoiden pall'ast südäimes rangoutad.

## Homaičendad
Nikosii

**Nikosii** (vai **Lefkosii**,  *Lefkosía* [lefkoˈsi.a],  [lefˈkoʃa], kipran araban kelel *Nikusija*) om Kipran pälidn da kaikiš suremb lidn.

## Geografii
Klimat om Keskmeren, pol'letetazangišton pirdoidenke. Voden keskmäine lämuz om +20,1 C°, kezakun-sügüz'kun +26,7..+30 C°, tal'vkun-uhokun +10,7..+12,5 C°. Ekstremumad oma −2,9 C° (uhoku) i +45,6 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +10,5 C° (heinku), tal'vaigan maksimum om +28,4 C° (tal'vku). Paneb sadegid 330 mm vodes, enamba kül'mkus-uhokus (39..64 mm kus), vähemba heinkus-elokus (kuz' millimetrad pordos).

## Homaičendad
Nägudezkirj

**Nägudezkirj** (Joann-jumalantedajan,  *Apokalupsis Ioannou*, ) om Biblijan i sen Uden Zavetan jäl'gmäine kirj. Original om sätud amuižgrekan kelel.

Biblijan üks'jäine apokaliptine kirj (*Ἀποκάλυψις* «nägudez»). Starinoičese aigtegoiš edel Iisusan Hristan toštmižtulendad maha, toštmižtulend ičeksaz da mi linneb sen jäl'ghe. Kirjutadud Biblijha aigaližembiden endustusiden mödhe, äiluguižed kataklizmad da onetomuded lindäs edel toštmižtulendad starinoitud aigtegoiden aigan.

Tedofantastikan apokaliptik- i postapokaliptik-žanrad sädasoiš tuleban aigan globaližen katastrofan ümbrikirjutandoišpäi.

## Kacu mugažo
* Nel'l' raccastajad
* Armageddon
* Živatan lugu
* Antihrist

## Homaičendad
Valdmerimad

**Valdmerimad** (vai **Okeanii**) (angl., bislama i , , , tok-pisin: *Osenia*) om Man kuiv pala, kaikiš suremb sariden kogoduz planetas. Sijadase kaikil šurupoliškoil, Afrikan kartte. Avstralii-kontinent, Uz' Gvinei-sar' da Tünen valdmeren erigoittud sared atolloidenke mülüdas sihe.

## Ühthižed andmused
Pind — 8,52 millionad km² (Avstralijata 1,52 mln km²). Eläjiden lugu — 36,6 mln ristituid (vl 2010, 15,4 mln Avstralijata).

Kaik 16 valdkundad da 21 rippujad territorijad sijadasoiš Valdmerimaiš. Mugažo Indonezijan pala otab Uz' Gvinei-saren päivlaskmpol't, AÜV:oiden pala om (Havajad-štat) i Čilin severz'-se sarid. Avstralii, Papua — Uz' Gvinei, Uz' Zelandii, Havajad i Fidži oma järedad niiden keskes.

Nimitadas Valdmerimaiden eläjid da sündnuzid regionan mödhe: avstralijalaižikš, udenzelandijalaižikš, udengvinejalaižikš, polinezijalaižikš, melanezijalaižikš i mikronezijalaižikš.

## Geografii
Kaikiš suremb sarišpäi om Uz' Gvinei (786 tuh. km²). Sarištod: Havajan sared, Solomonan sared, Marianan sared, Maršalan sared, Fidžin sared, Uded Gebridad, Bismarkan sarišt, Markizan sared. Järedad pol'sared: Keip-Jork i Arnemlend (Avstralii), Čendravasih i Papuan pol'sar' (Uz' Gvinei).

Valdmerimaiden randad lainištab Tün' valdmeri. Uden Gvinejan suvipäivlaskmaižed randad i Avstralijan pohjoižed randad lainištab Indižen valdmeren Arafuran meri. Sariden enambuz om vulkaniženke augotižlibundanke. Om vähä tarbhaižid kaivatusid päiči Avstralijas sen metallkivendoidenke. Sared alištudas kovile tulleile, manrehkaidusile, cunamile, pit'kile valegile.

Murrei sen Darling- i Marrambidži-ližajogidenke (Avstralii), Sepik i Flai (Uz' Gvinei) oma Valdmerimaiden znamasižed joged. Järedad järved oma Eir (9500 nellikkilometrhasai), Torrens, Gerdner, Makkai i Amadius (kaik oma solakahad, Avstralii), Marri i Sentani (Uz' Gvinei-sar'), Taupo (Uz' Zelandii). Penil saril om lagunoid da penid ojid.

Kaikiš korktemb čokkoim om Džai-mägi (4884 m) Indonezijas, Uden Gvinejan päivlaskmas. Kaikiš alahamb om kuivanuden Eir-järven pohj (−15 m) Avstralijan keskusen suves.

## Klimat
Tropižed klimatižed vöd oma Valdmerimaiden tobmas palas, penil saril klimat om neps.

## Homaičendad
Ola

**Ola** (*Si* — *silicium* latinan kelel) om 14nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om nelländestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — nelländen gruppan päalagruppas, IVA), tabluden koumandes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Ola om levitadud londuses lujas, se om kahtenz' Man koren element hapanikan jäl'ghe (27,6..29,5 %, paksumba SiO2 — 12 % Man koren massad). Koncentracii merivedes om 3 mg/L. Olakahad pämineralad — lete, olakivi, kvarc, pöudšpat, silikatad. Voib löuta londuses ičesündujad olad harvoin lujas.

Vl 1811 francižed Žozef Lui Gei-Lüssak- i Lui Žak Tenar-himikad saiba irgäd olad. Nimitihe latinižen *silex*-sanan mödhe «olakivi». 

## Fizižed ičendad

Puhtaz amorfine ola om bur tuhk. Ola om räbed, plastižuz ližadub vaiše ülemba 800 C°. Aktivitoi himižešti normaližiš arvoimižiš, sen palaižed oma kattud hapandusen kerthel. Olan palaižed i olakivi oma kovad, künzäidused jädas stöklal.

Atommass — 28,0855. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 2,33 g/sm³. Suladandlämuz — 1687 K (1414 C°). Kehundlämuz — 3538 K (3265 C°).

Londuseližed koume izotopad oma stabiližed: 28Si (92,23 %), 29Si (4,67 %) i 30Si (3,10 %). Kaik 20 ratud radioaktivišt izotopad oma sätud 22..27 i 31..44 atommassanke, niiden keskes 14 elädas sekundad lühüdamb. Ei ole izomärid. Kaikiš hätkembad ratud izotopad oma 32Si 153 vot pol'čihodamižen pordonke i 31Si (T1/2 = 157 minutad). Radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't i kändasoiš alüminijaks, magnijaks i fosforaks.

## Kävutand
Nügüd'aigaine elektronik om saudud olal — mikroshemad, batarejad päiväiženergijal. Ližatas raudan metallurgijas paremboičemha ühtnendoid. Kävutadas leted tehmaha keramikad (savič, porcellan), cementad i ten alust. Kvarclete om torhudeks stökoltegimen i optižen edheotandan täht. Om olmas äi olan ühtnendoid, ottas kävutamižhe silikatoid levedali.

Tarbhaine biologine rol' om olal, tähkheinäd i kortehein kogotas olad enamba. Pidab kaitas olan pölüspäi, se ärdutab hengaiduzteid.

Kiviaigan kävutihe olakivid avaros noliden lopusikš, tehmaha azegid da veičid. Ottas kaks' kived vai piritanke iškemha lämoin kibinoid viritimiš i tuikutimiš. Olakivi om hüvä čomitandmaterial, om erazvuiččen mujun mineraloiš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Ola ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz olas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Njuton Isaak

**[[Ser (arvnimi)|Ser]] Isaak Njuton** ( [ˌaɪzək ˈnjuːtən]; sünd. 4. viluku 1643 grigorianižen kalendarin mödhe, Vulsthorp läz Kolstervortad, Anglii — kol. 31. keväz'ku 1726, Kensington, Sur' Britanii) oli sur' anglijalaine fizikantedomez', matematikantedomez' da astronom, üks' klassižen fizikan sädajišpäi.

Njuton om fundamentaližen «Naturaližen filosofijan matematižed augud»-tedotön avtor. Neciš tedotös hän andoi mail'man gravitacijan käskusen i mehanikan koume käskust, kudambad linniba klassižen mehanikan aluseks. I. Njuton sädi differencialižen da integraližen lugemižen, mujun teorijan i toižid matematižid da fizižid teorijoid.

## Biografii
Isaak Njuton oli sündnu henon manpidajan kanzha. Hänen tat koli edel aigad, i nimitihe poigad tatan oiktastuseks. Priha oli otnus tedoho i sädi mehanizmoid lapsessai. Vspäi 1661 Njutonan elo oli sidodud Kembridžan universitetha enamba mi 30 vot.

Tedomez' oli Londonan kunigazližen sebran ühtnijan (vspäi 1672 reflektoran ozutandan jäl'ghe) da prezidentan (vspäi 1703 surmhasai).

Nened fizikantedomehed andoiba tedoalust Njutonan sädamižele enamba kaiked: Galilei, Dekart, Kepler. Njuton jätksi heiden töid, ühtenzoiti niid universaližeks sistemaks mirus.

## Homaičendad
Niobii

**Niobii** (*Nb* — *niobium* latinan kelel) om nell'kümne ühtenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om videndes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — videnden gruppan laptalagruppas, VB), tabluden videndes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om harv londuses, ei voi löuta sidä joudjas olendas, pala Man kores — 18 grammad tonnas.

Anglijalaine Čarl'z Hetčett-himik avaiži niobijan vl 1801 sadud Massačusets-štataspäi kolumbit-mineralas, i vhesai 1950 nimitihe elementad «kolumbii» (Cb) Sures Britanijas i AÜV:oiš, AÜV:oiden üläihastuseližen nimen mödhe sil aigal. Saksalaine Genrih Roze-himik erišti elementad tantalaspäi i nimiti sidä Tantalan Nioba-tütren oiktastuseks. 19. voz'sadan lopus francine Anri Muassan-himik sai puhtast niobijad ezmäižen kerdan, hän kävuti elektrotermišt mahtust i endišti niobijan hapandust hil'nikal elektropäčiš.

## Fizižed ičendad

Niobii om hoštai hobedaižhahk metall.

Atommass — 92,90637. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 8,57 g/sm³. Suladandlämuz — 2750 K (2477 C°). Kehundlämuz — 5017 K (4744 C°).

Londuseline niobii kogoneb üks'jäižes stabiližes 93Nb-izotopaspäi. Kaik toižed 32 izotopad oma radioaktivižed, sadud da tedoitud ratud tel, ned oma 81..92, 94..113 atommassanke, tetas mugažo 25 izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 92Nb-izotop 34,7 mln vozid pol'čihodamižen pordonke, 94Nb (T½=20,3 tuhad vozid) i 95Nb (35 päivest), mugažo 91m1Nb-izomär (60,86 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomer 81, 84), β- i neitronižen (nomerad 104..110) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš cirkonijaks vai molibdenaks, izotop 92 — molembikš, izotopad 81, 84 — ittrijaks i cirkonijaks.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe üläveimiš, tegimišton torvikš da mülüikš, lendandapparatoiden detalikš. Alüminijan (niobijan pala 0,05 %) i vas'ken (20 %) legiruind toižetab niiden ičendoid lujas. Niobijan 0,6-procentine ližadand rosttumatomha terashe kaičeb sidä rostet vaste ühthekeitandan jäl'ghe. Pästtas muštrahuzid.

Sadas 50 tuhad tonnoid vodes (2012), päeksportör — Brazilii, toine järed tegii om Kanad. Om löudmižsijid mugažo AÜV:oiš, Japonijas, Malaviš, Venämas (Kolan pol'sarel).

## Biologine rol'
Metallan putnuded palaižed kuctas organizman südäiorganoiden ärdutandad i lopusiden kid'žmoitust. Erased ühtnendad oma toksižed.

## Irdkosketused
* Niobii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz niobijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Orav

**Orav(ad)** ( amuižgrekan kelen σκιά *skia* i οὐρά *oura* sanoišpäi «pilvez-händ») om mecživatoiden heim Nühtajad-heimkundaspäi.

## Erikod
Voib löuta oravid Evropas, Azijas (ven vö), Pohjoiž- i Suviamerikas.

Tetas 30 erikod *Sciurus*-heimos:

* *Sciurus aberti* — Abertan orav
* *Sciurus aestuans*
* *Sciurus alleni* — Allenan orav
* *Sciurus anomalus*
* *Sciurus arizonensis* — Arizonan orav
* *Sciurus aureogaster* — Kuldaižpökuine orav
* *Sciurus carolinensis* — Karolinan orav
* *Sciurus colliaei* — Koll'jen orav
* *Sciurus deppei* — Deppen orav
* *Sciurus flammifer* — Lämoikarvaine orav
* *Sciurus gilvigularis* — Pakuižkurkuine orav
* *Sciurus granatensis* — Ruskedhänd orav
* *Sciurus griseoflavus* — Hahkpakuine orav
* *Sciurus griseus* — Hahk orav
* *Sciurus ignitus*
* *Sciurus igniventris*
* *Sciurus lis*
* *Sciurus nayaritensis* — Najaritine orav
* *Sciurus niger* — Must orav
* *Sciurus oculatus*
* *Sciurus pucheranii*
* *Sciurus pyrrhinus*
* *Sciurus richmondi* — Ričmondan orav
* *Sciurus sanborni* — Sanbornan orav
* *Sciurus spadiceus*
* *Sciurus stramineus*
* *Sciurus variegatoides* — Kaks'karvaine orav
* *Sciurus vulgaris* — Järgeline orav
* *Sciurus yucatanensis* — Jukatanan orav

## Irdpol'ne nägu
Hibj i händ oma pit'kad, korvad oma pit'kähkod, karvan muju — muzabur vauktanke pökonke, karv voib olda mugažo hahk tal'vele vai kaiken.

Živat om mectusen objektaks karvha näht. Voib mända puitkele pagon aigan.

## Söte
Oravad varatas pähkmid tal'veks, kaidas maha niid mugažo, se abutab puile äikerdoitas. Voib harjoitada oravad söteltas käzišpäi, no ei rekomendui necidä, mecživat voib satatada kät i voib läžuda mustmoral, ozutesikš. Södas kazmusiden paloid tobjimalaz (käbud, urbad, semned, plodud i vihoštez), senid, gavedid, munid (vilumaiš pähkmen sijas), eskai penid linduid, erasti penikaižid imetaiživatoid i löcuid.

Oravad kuludas hambhid puil, no ei voigoi erištada pun oksad elektroveimespäi, muga hö kuctas elektrusen keskustusid. Voib panda räzinlaudad vai küksta oravad kodiživatoiden (koir, kaži) tactud karval.

## Oravha sidodud vepsän tärtuz
* *Puitab, mäneb puitkele* — orav hüppib puiden ladvoidme.

## Kacu mugažo
* Oravanhänd (kazmuz)
* Oravjäh (babuk)

## Homaičendad