open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vihm (lidn, Estinma)

**Vihm** () om Estinman lidn valdkundan keskuzpalas. Mülüb Vil'jandin makundha. Om Pihja-Sakal-volostin palaks vn 2017 redukuspäi, sen suremb lidn kahtespäi.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1583 kuti *Wechma*-külä. Panihe alaškolan alust vl 1887. Vl 1900 kaidraižuine «Tallidn — Vil'jandi»-raudtekeskust läbiti sidä, i Vihm-žilo šingotaškanzihe külän sijas. Se oli makundan pohjoižpalan torguindan keskuseks, lihan ümbriradmižen eksportine edheotand radoi vspäi 1928. Vl 1945 Vihm sai lidnanvuiččen žilon statusad. Šingotihe järedal lihakombinatal vhesai 1996. Nevondkundaline Vihm-il'mbaz sijazihe nelläs kilometras pohjoižhe žilospäi Vilusodan aigan.

Kätihe erigoittud volostikš vl 1991. Vihm sai lidnan statusad vn 1993 10. päiväl tal'vkud. Lidn om olmas municipaližeta statusata vspäi 2017. Šingotase valdkundaližen büdžetan aluzkundoil, tohuziden fabrikal, alkogolitomiden jomiden kompanijal, Vil'jandin omblendedheotandan cehal.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase makundan pohjoižröunanno, 59 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Järva-makund om röunan taga. Matkad makundan Vil'jandi-keskushesai om 31 km suvhe avtotedme. Lähembaine lidn om volostin Suure-Jaani-keskuz 11 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal vai 13 km avtotel.

## Eläjad
Vl 1989 eläjiden lugu oli 1 983 ristitud, vodele 2011 lidnan ristitišt poleni i oli 1 314 eläjad. Vn 2020 augotišes kaik 1285 ristitud elihe lidnas.

Rahvahad (2021): estilaižed — 93,7 %, toižed rahvahad — 6,3 %.

Valdkundaližen büdžetan aluzkundad: aluzškol (uz' sauvuz vspäi 2020, 106 openikad vll 2022/23, 383 openikad vll 2002/03, edel 2015. vot škol nimitihe gimnazijaks), lapsiden muzikškol, päivkodi, počtan palakund, kirjišt, kul'turkeskuz, sporthonused, norišton keskuz, päiväline keskuz rauhiden mehiden täht.

Anneli Siimussaar radoi lidnan jäl'gmäižen pämehen vll 2013−2017.

## Galerei

Võhma linnavalitsuse hoone.JPG|Eländpunktan ohjastusen sauvuz i lämoipalonvastaine palakund (2011)
Võhma raudteejaam.jpg|Vihman päraudtestancii, vn 2021 nägu
Võhma Lihakombinaadi hooned.JPG|Lihakombinatan sauvused vl 2011
Coat of arms of Võhma.svg|Enččen municipalitetan znam
Flag of Võhma.svg|Enččen municipalitetan flag


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Pihja-Sakal-volostin sait (''pohja-sakala.ee'').
Astronomii

**Astronomii** ( *astron* «tähtaz» i  *nomos* «käskuz») om tedo Mirus, tedoidab taivhaližiden hibjoiden da niiden sistemiden sijadust, likundad, strukturad, augotižlibundad i šingotest.

Sen paloin, astronomii tedoidab nenid objektoid: Päiväine i toižed tähthad, Päiväižen sisteman planetad da niiden kaimdajad, egzoplanetad, asteroidad, händtähthad, meteoroidad, planetoidenkeskeine substancii, tähthidenkeskeine ümbrišt, pul'sarad, mustad reigud, sumegused, galaktikad i niiden kogodused, kvazarad da tž..

## Istorii
Astronomii om üks' kaikiš amuižembiš tedoišpäi, se libui ristitkundan praktikan tarbhaičendoišpäi. Istorijanedeližed manradajad märičiba voz'aigoiden tulendad tähthiden i tähthištoiden sijadusen mödhe. Kalaidajad heimod mäniba Päiväižen i tähthiden mödhe. Aigan lugendan tarbhaižuz vedi kalendarin sädandannoks astronomijan andmusiden alusel.

Ristituiden olendan Man pindal aigaspäi taivhan nägu i kaclend oli mel'hetartuine heiden täht kaiken. Amussai om homaitud, miše paštoimiden likund taivhadme i sän periodižed vajehtused oma sidodud keskneze. Sil aigal astronomii oli segoitadud astrologijanke lujas. Om erigoittud tedoks 18. voz'sadaspäi.

## Disciplinan struktur
Nügüd'aigaine astronomii jagase nenikš ahthas sidodud keskneze čuradusikš:
* astrometrii (fundamentaline i sferine);
* teoretine astronomii;
* taivhaline mehanik;
* astrofizik (teoretine i praktine);
* kosmogonii;
* kosmologii;
* tedoidusen objektan mödhe: tähthiden astronomii, galaktikad, planetologii;
* tedoidusen metodan mödhe: kosmohimii, optine astronomii, infrarusked, ul'traruskedsinine, radioastronomii, röntgenine, gammaastronomii, neitrinine astronomii;
* tedoidusen subjektan mödhe: navedijoiden astronomii.

## Homaičendad
Vihm (znamoičendad)

**Vihm** voib znamoita:
* Vihm — atmosferan sadegiden toižend.
* Vihm () — lidn Estinman keskuzpalas.
Suure-Jaani

**Suure-Jaani** (mugažo estin kelel, kändase «Suren Joannan») om Estinman lidn valdkundan keskuzpalas. Mülüb Vil'jandin makundha. Om Pihja-Sakal-volostin administrativižeks keskuseks vn 2017 redukuspäi, sen penemb lidn kahtespäi.

## Istorii
Jumalanpert' (nüg. lüteranine) om saudud edel 1300. vot, nimitihe sidä ph. Ioann Jevangelistan oiktastuseks (). Külä sauvoškanzihe jumalanpertiš ümbri. Sen tahond mainitase kuti  vspäi 1423. Külä sai nügüdläšt nimed 1880-nzil vozil, i se om jumalanpertin saksan nimen kal'k. Kätihe Suure-Jaanid radinžiloks () vl 1923. Se sai lidnan oiktusid vl 1938. Vll 1950−1959 lidn oli Suure-Jaanin rajonan administrativižeks keskuseks, sid' oli alištunu Vil'jandin tobmudele. Vll 1990−2005 Suure-Jaani oli erigoittud lidnaks-municipalitetaks. Vspäi 2005 oli Suure-Jaanin volostin keskuseks.

Suure-Jaani šingotase tegimištzonal läz lidnad (sen paloin, iknoiden da uksiden tehmine) i turizmal (Kappad-muzikankirjutajiden muzei, jogavozne muzikfestival' vspäi 1998, amuižen Lohavere-lidnusen ruinad kahtes kilometras).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase makundan pohjoižes, kundan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas.

Matkad makundan Vil'jandi-keskushesai om kaks'kümne viž kilometrad suvhe. Lähembaine lidn om volostin toine Vihm-lidn 11 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 13 km avtotel.

## Eläjad
Vl 1989 eländpunktan eläjiden lugu oli 1 503 ristitud, vodele 2011 lidnan ristitišt poleni i oli 1 090 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt oli 1 713 eläjad vl 1959 i 1 653 eläjad vl 1979. Vn 2019 augotišes kaik 1057 ristitud elihe lidnas.

## Galerei

Suure-Jaani vallamaja 2013.JPG|Volostin ohjastusen pert' (2013)
Suure jaani church.jpg|Lüteranine jumalanpert', vn 2014 nägu
Suure-Jaani Peeter-Pauli kirik väljast 2021.a veebruaris.jpg|Phh. Petran i Pavlan jumalanpert' (ortodoksine hristanuskond), vn 2021 nägu
Suure-Jaani Tervisekoda.jpg|Tervhuden keskuz (2019)
Suure-Jaani Gümnaasium.JPG|Lidnan gimnazii vl 2008


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Pihja-Sakal-volostin sait (''pohja-sakala.ee'').
Plastmassad

**Plastmassad** oma sintetižed (enamba levitadud) vai londuseližed materialad-polimerad. **Plastikad** oma palakahad materialad, kogotas polimerišpäi i toižiš materialoišpäi (oz., stökolplastik).

Plastmass-nimituz znamoičeb, miše mugoine material voib kaita anttud palabas olendas formad vilugoitusen i kovidundan jäl'ghe. Formuindan processan aigan notked korgedelastine olend vajehtase stöklanvuiččel vai kristalližel.

Tehtas äi kodikaluid, elektronikad, sauvondtorvid i pakuitest plastikaspäi.

## Istorii
Ezmäine plastmass oli sätud anglijalaižel Aleksandr Parks-melestegijal i metallurgal vl 1855. Park nimiti substancijad parkezin:aks, nügüd' sen levitadud nimi om celluloid. Parkezin oli ozutadud ezmäižen kerdan Surel Rahvahidenkeskeižel ozutelendal Londonas vl 1862.

## Ičendad
Plastmassad kogotas metallatomiš substancijoišpäi. Harakterizuidas madalal ninevudel (850..1800 kg/m³), lujas madalil elektro- i lämuzvedandmahtusil, vahvuz ei ole sur'. Lämbitusen aigan ned pehmdas paksus i čihotas toižikš substancijoikš. Seižujad nepsut vaste, seištas lujid muiktusid i alusid vaste, seižundmahtuz segoitajid vaste rippub polimeran toižendaspäi.

Plastikad oma läz pahudetomad eläbiden organizmoiden täht, bioplastikan tehmine mugažo. Voib modificiruida plastmassan ičendoid kopolimerizacijan vai stereospecifižen polimerizacijan metodoil, erazvuiččiden toižendoiden ühtmudel, toižiden materialoiden ližadusel (oz., stökolkuid, tekstil'kangaz), ližadusiden tondal (täutmižsubstancijad, mujutimed, plastifikatorad, lämuz- i vauktuzvastaižed stabilizatorad), torhuden vajehtusel, sädegoičendal.

## Recikling
Kaik om seičeme sekundarižen ümbriradmižen kodad plastikan erazvuiččiden toižendoiden täht.

Plastic-recyc-01.svg|PET, PETFPolietilentereftalat (lavsan)
Plastic-recyc-02.svg|PEHD, HDPEKorktan ninevuden polietilen, alapainuden polietilen
Plastic-recyc-03.svg|PVC, V, PVHPolivinilhlorid
Plastic-recyc-04.svg|LDPE, PELDMadalan ninevuden polietilen, üläpainuden polietilen
Plastic-recyc-05.svg|PPPolipropilen
Plastic-recyc-06.svg|PS, EPSPolistirol
Plastic-recyc-07.svg|O, OtherToižed


## Homaičendad
Südäipalandlikutim

**Südäipalandlikutim** om lämuzlikutimen toižend, siš poltuzsegoituz palab arni likutimen südäimes (radkameras).

Sen likutimen toižend om primarine i himine. Kändab poltusen palandan energijad mehanižeks radoks. Palandan produktad sädas radhibjad.

Klassificiruidas südäipalandlikutimid südäisauvondan (tulkimlikutim, rotorlikutim, gazturbinlikutim), kävutandan, poltusen, vägevuden andandan mahtusen, mülün i vedandan mödhe.

## Sädandan istorii
Likutimen šingotez vitkostui purumašinan rindataden materialiden i poltusen olmatomuden tagut. No purumašinoiden suruded i veduz oma surehkod vedandvägen sandan irdpol'žen mahtusen tagut, nened ladimed oma tarbhaižed: katl'ad (erazvuiččel poltusel), kondensatorad, purustimed, lämudenvajehtimed, tenderad, pompad, veden sured mülüd. Sil-žo aigal purumašinan päine (funkcionaline) pala ei ole sur', mülütab tulkint i cilindrad. Sen tagut tegijoiden mel' pördui kaikenaigašti voimusennoks ühthepanda poltust likutimen radhibjanke. Kaik se oli edel elektrobatarejoiden kävutandan zavodindad.

Südäipalandlikutimen meletuz om taritud alamaižel Hristian Güigens-tedomehel vl 1678, hän meleti kävutada porhad poltuseks. Üks' ezmäižiš tulkimlikutimišpäi i avto senke oma melestehtud Fransua Isaak de Rivaz-francijalaižel vl 1807. Levitadud avaros nell'taktaine likutim om sätud saksalaižel Nikolaus Otto-inženeral vl 1876 (sai patentad), hän-žo tegi meles likutint kibinsütutamiženke i südäiahtištandanke vl 1861, sen tagut lugetas mest südäipalandlikutimen melestegijaks.

## Znamoičend
Vägev i kebn südäipalandlikutim laski säta transportan uzid toižendoid (avtomobil', motocikl, lendim, tank) i paremboita edeližiden likundpalad (laiv, jonusen vedim). Motorizacii vedi ristituiden elon piguden ližadusennoks, avtomobiližen kul'turan sündundannoks.

## Homaičendad
Velosiped

**Velosiped** (tuli francijan kelespäi, -sana om saudud  «pigai»- i *pes* «jaug»-vaihišpäi), vai **Velokezr**, om likkuim (vai sportazeg) kezroil, vedase ristitun lihasiden vägel jaugsuksiden kal't vai käzibibuil (harvoin lujas).

Kaks'kezraižed velosipedad oma levitadud kaikiš enamba, om konstrukcijoid koumenke (tricikl) da sen enamba kezroidenke, mugažo ühtenke kezranke (unicikl). Kävutaškatihe likkuimeks edel motorizuidud kundaližen transportan šingotest, nügüd'aigan jäb levitadud transportaks eländpunktoiš, lidnaglomeracijoiš i peniš maiš. Pandas elektrolikutint levitamha velosipedan kävutandan tahondad.

Velosipedan kävutand om ajelend velosipedal. *Velosipedistad* ajeltas velosipedoil.

## Istorii
Saudihe erazvuiččid velosipedid 19. voz'sadan augotišespäi. Meiden päividen likkuimiden pojav ezmäine velosiped oli sätud anglijalaižel Džon Kemp Starli-melestegijal vl 1884, pästtihe sidä tegimištol vspäi 1885 *Rover*-nimenke («kalaidai»). Edeližiden velosipediden erineden, Roveran čep'ajaim oli tagakezrale, kezroiden suruz oli ühtejitte, vedai ištui kezroiden keskes. Mugoman čep'ajaimen tagut 19. voz'sadan lopuspäi lugetas oiktaks sadas velosipedan ištmele rachal huras polespäi, kumaiten oiktan jaugan. Muga om heboraccastuses-ki šuiguiden vähän procentan tagut.

Ezmäine penenii velosiped om tehtud vl 1878, alüminijasižel ramal 1890-nzil vozil, venujanke vedajanke (ligerad, rikambent) vl 1895. Velosiped kändihe massižeks likkuimeks, erased ezmäižed avtokompanijad zavottihe tehmišt velosipedoiden pästandaspäi (Rover, Škoda, Opel'). Teiden ladun paremboičend pigustoiti avtoiden levigandust.

## Klassifikacii
Toižendad kävutandan mödhe: lapsenvelosiped (sidä kesken suksita), sportvelosiped, voibuižvelosiped.

Teiden mödhe: järgeližiden teiden täht, manten täht, mägivelosiped, gibridine (manten i mägen täht keskes), fetbaik, turistine, BMX, velotrialan täht, velotrekan täht.

## Konstrukcii
Palad: pal'cakahad vai monolitižed kezrad (šinoidenke vai ei, suugidenke päl tobjimalaz), ram jaugsuksidenke i čepinke, rul' ezihangoiženke, sadul, azotimed, čep'ajaimed, lamp, kuvastimed, kelloine, bagažsija.

## Homaičendad
Vedenalaine laiv

**Vedenalaine laiv** om mahtajiden lasktas vedhe, süveta vedes i rata čuklos hätken aigan laivoiden klass.

VA-laivad oma sodamerilaivišton vedenalaižiden vägiden aluseks äjiš valdkundoiš. Necen laivan klassan kaikiš znamasižemb taktine ičend i eduz om peitol'žuz. Toižiden laivoiden erineden, vedenalaine laiv voib vajehtada ičeze ištumižsüvüt vedes päballastan cisterniden täutandan abul laidantagaižel vedel, muga voib lasktas vedhe, mända čuklos i sid' libudas pindale möst. Laskendan vedes süvüz i hätkeližuz märičese ujundmahtusen varal.

## Istorii
Uil'jam Bourn-anglijalaine ümbrikirjuti grenlandišt vedenalašt laivad tülenin karvoišpäi vl 1578. Ezmäine ratud VA-laiv oli sätud Londonas alamaižel Kornelius Drebbel'-inženeral (1572−1633) Anglijan Džeims I-kunigahan täht vl 1620, laiv radoi meloil i oli kodvdud Temzas satusekahašti.

VA-laiv löuzi sodakävutandad 19. voz'sadan aigan, ezmäine kävutand tegihe Rahvahanikoiden sodan AÜV:oiš aigan Konfederacijan laivištos. Venäman imperii kävutaškanzi laivoid čuklos Venälaiž-Japonižen sodan aigan (1904−1905). Ezmäižen mail'man sodan aigan 600 VA-laivad upotiba 55 järedad sodalaivad (linkorad, kreiserad), 105 esmincad, 33 vedenalašt laivad i tuhad torguindlaivoid, Germanine imperii kävuti VA-laivoid enamba kaiked. Sil aigal i 40 vot dizel'elektrižed VA-laivad oliba levitadud, dizel'likutim radoi meren pindal i täuteli batarejoid. Vedenalaižed laivad dizel'elektriženke shemanke oma laivištos nügüd'-ki. 

## Toižendad
Sodakävutandale ližaks ottas VA-laivoid tedoidusiden, turizman, varatoitmižen i počtan tondan, privatižen elon täht. Om penid VA-laivoid radioohjastusen al, tömehištota.

Klassificiruidas VA-sodalaivoid:
* energetižen pämašinan mödhe: atomižed, dizel'elektrižed, purugazižed, poltuzelementoil;
* vedenahtištusen mödhe: vedenalaižed kreiserad, kreiserižed, sured, keskmäižed, pened, üläpened;
* kävutandan mödhe: strategižed, äimetoižed, specialižen kävutandan;
* päižen azegišton mödhe: ballistižed raketad, suugikahad raketad, torpedod, torpedraketižed.

## Homaičendad
Laiv

**Laiv** vai **Astii** om saudud märitud meton mödhe ujui likkuim.

Sidodud laivoihe ižandusen sarakod oma *laivansauvomine* i *laivankohenduz*.

*Merimehed* ujudas laivoiden laidoil. Opetas heid meriškoloiš i meriakademijoiš.

## Toižendad
Jagadas kaikid laivoid sodalaivoikš i civiližikš laivoikš.

Klassificiruidas:
* suruden mödhe: sured, keskmäižed, alamäraižed (veneh, karbaz i ruhj, soim, kater, jal);
* likutimen mödhe: purehlaiv, purulaiv, lämuzlaiv, atomlaiv, laiv il'mpölusel;
* ižandusen laivad: kalatezlaiv, refrižeratorlaiv, jügulaiv (konteinerlaiv), torguindlaiv, tedoidamižlaiv (ekspedicine, gidrografine), openduzlaiv, kabotažlaiv, ehtatim, ujui libutim, locmanlaiv, jänmurendai, kabel'astii, päzutandlaiv, kosmoslaiv;
* vezišton mödhe: jogilaiv, valdmerilaiv;
* sportivižed: jaht, baidar;
* etnižed toižendad: vikingiden laiv, kanoe;
* sodalaivad: desantlaiv, kaičendlaiv, vahtlaiv, trallaiv, sodatransportine laiv, VA-laiv, lendimenkandai, flagmanlaiv (flaglaiv).

## Palad
* laivanhibj (laivankorpus)
* laid (laivanlaid)
* jakar'
* laivan kell
* laivan kompas
* laivanlikutim
* laivandizel'
* laivanpuno
* laivannena
* laivanpera
* laivanlava
* laivanmačt

## Radnikad
* laivan mez'kund kapitananke pämeheks, mugažo laivnik, punsauvoi, lekar', keitai da toižed merimehed,
* laivdokumentad,
* laivanpidai, laivkompanii,
* laivanvedajad (radoiba edel likutimid).

## Harakteristikad
* laivan model',
* irdmärad: piduz (*L*), leveduz (*B*), laidan korktuz (*H*), ištumižsüvüz vedes (*T*),
* laivan vedenahtištuz,
* laivan jügutoitmižvoind (täuz' om dedveit),
* varmdusen ozutajad,
* laivan likutimen vägevuz,
* laivan piguz,
* avtonomižen ujundan edhuz,
* poltusen kulutandmär.

## Kacu mugažo
* Laivišt
* Laivoidenlikund
* Laivpird

## Homaičendad
Arhitektur

**Arhitektur** om pertiden i sauvusiden projektiruindan da sauvondan tedo i mahtod. Mugažo se om ristitun elon i radmižen sädai pertišt, kaik sädajad avaruzümbrištod pertid da sauvused.

Otnus arhitekturha ristitun radnikusen nimi om *arhitektor*.

Mail'man arhitekturan päiv (), vai Arhitektoran päiv, oigendase joga vodel redukun ezmäižel ezmärgal Rahvahidenkeskeižen arhitektoriden ühtištusen pätandan mödhe, kudamban 20. Päassamblei mäni Barselonas vl 1996.

## Etimologii
Tedon nimi tuli venän i pol'šan keliden kal't  *arhitekton*-sanaspäi «päine sauvoi»: ἀρχη + τέκτων «punsauvoi», amuižvenän *архитектонъ*, . Arhitekturan radnik om *[[arhitektor]]*. Hänel om specializacijoid arhitekturan jagusen mödhe.

## Tedon predmet
Arhitektur sädab organizuidud materiališt ümbrištod ristituiden takaindoiden tagut, heiden kacegiden estetikha i čomamahtho mödhe, nügüd'aigaižiden tehnižiden voimusiden kävutandanke. Nened ičendad oma sidodud arhitekturan objektoihe: funkcionaližed (kävutand, liža), tehnižed (varmduz, kulutandan hätkeližuz), estetižed (čomuz, mel'kuvad, čomamahtoine hama).

Rimalaižen Vitruvii-arhitektoran klassine Triad edestab arhitekturan čomamahtošt hamad i eriližusid: *Firmitas, Utilitas, Venustas* («Varmduz, Liža, Čomuz» latinan kelespäi). Se-žo arhitektor nimiti arhitekturan paloid kuz' lugul:
* ordinacii (seižund, vai järgenduz; grek. *taxis*), se om läz «konstrukcii»-tärtust nügüd'aigaižes kompozicijan teorijas;
* hüvä irdnägu (čomitesed);
* proporcioniruind (suruziden sättund);
* ekonomii (sauvondan lugustuz);
* evritmii (erazvuiččen balans, kohtaižuz);
* sauvusiden kožui sijaduz keskneze (distribucii).

Ottas arhitekturan satusid čomamahton sädusikš, kul'turan i politikan simvolikš. Istorižed civilizacijad harakterizuidas ičeze arhitekturan muštnikoil. Arhitektur laskeb panda eloho ristitkundan funkcijoid, sil-žo aigal oigendab elon processoid, sädase ristituiden voimusiden i tarbhaižusiden mödhe.

## Arhitekturan jagused
Arhitekturan tedo sarakoičese nenikš agjoikš:
* pertiden i sauvusiden projektiruind;
* lidnansauvomine;
* landšaftarhitektur;
* pertin südäimen dizain;
* peniden formiden arhitektur;
* bumagaine arhitektur.

## Professionaližed satused
Jogavozne Pritckeran premii andase AÜV:oiš parahimiš satusiš arhitekturas vspäi 1979. Lugetas sidä Nobelän premijan analogaks arhitekturas, vägestai sab sertifikatad i 100 tuhad dollaroid.

Rahvahidenkeskeine arhitektoroiden ühtištuz om sätud vl 1948, päsekretariat sijadase Parižas. Sen organizacijan vn 1996 suiman pätandan mödhe panihe jogavottušt professionališt Mail'man arhitekturan päiväd, oigetas redukun ezmäižel ezmärgel.

## Kacu mugažo
* Eländkodi

## Homaičendad
Lihul

**Lihul** () om Estinman lidn valdkundan kontinentaližen palan päivlaskmas. Mülüb Pärnun makundha, sen Läänerannan volostin administrativine keskuz. Makundan kaikiš penemb lidn nelläspäi eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Eländpunkt mainitase kirjutadud purtkiš *Leale*-nimenke vl 1211, kut *Leal* vl 1519, *Lihhola Lin* vl 1798. Nimituz om *Ligover*' Venän purtkiš. Vspäi 1211 Estländijan episkopan rezidencii sijazihe täs. Vll 1238−1242 kivine lidnuz oli saudud kukhal amuižiden lidnuziden sijas Livonijan ordenan abunke. Kaitas lidnusen jändusid nügüdläižen lidnan pohjoižes. Naižjumalankodi oli saudud vll 1262−1285, sauptihe 16. voz'sadan keskes, sen sauvused oliba hüväs olendas 17. voz'sadan lophusai.

Kätihe Lihulad lidnanvuiččeks žiloks vl 1945. Vll 1950−1961 se oli Lihulan rajonan administrativižeks keskuseks. Radnikžilo sai lidnan oiktusid vl 1993 i vhesai 1999 Lihul oli erigoittud lidnaks-municipalitetaks Läänen makundas. Vl 1999 ühtištuihe lidnad Lihulan volostinke. Vn 2017 redukuspäi tühjitihe Lihulan volostid, sätihe Läänerannan volostid Läänen makundan kahtes i Pärnun makundan kahtes volostišpäi, mülütihe kaiked territorijad Pärnun makundha.

Lihul šingotase torguindan i valdkundaližiden holitišiden sijaližeks keskuseks, sauvondsegoitusiden edheotandal (*Uninaks AS*), kouriden tehmižen kompanijal (*Narma OÜ*), paštandsijal. Lidnan muzei radab Lihulan enččen usadiban (mizan) kompleksas.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase makundan lodehes, 19 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad makundan Pärnu-keskushesai om 51 km suvipäivnouzmha orhal vai 57 km avtotedme, Tallidnhasai om 113 km pohjoipäivnouzmha avtotedme. Enzne Haapsalu-keskuz om 34 km lodeheze orhal vai 53 kilometras mantedme.

## Eläjad
Vl 1989 eläjiden lugu oli 1 872 ristitud, se oli kaikiš suremb ristitišt. Vodele 2000 lidnan ristitišt poleni i oli 1 497 eläjad. Vl 2011 kaik 1 338 eläjad oli lidnas, vl 2019 — 1 201 kaikenaigašt eläjad, volostin nelländez-videndez.

Rahvahad (2011): estilaižed — 97,4 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 2,6 %.

## Galerei

Lihula mõis, Läänemaal.JPG|Lihulan muzei (2012, ende usadiban päine pert')
Lihula kirik 2011.jpg|Ph. Jelizavetan jumalanpert', vn 2011 nägu (lüteranižuz)
Lihula Konsumi ees 04.jpg|Lauk Tallidnan mantel vl 2015
Lihula (2).jpg|Kul'turkeskuz (ezimal, 2015)
Lihula Olerex.IMG 20200513 175156.jpg|Avtotäutmižstancii vl 2020


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Volostin sait (''laanerannavald.ee'').
Teraz

**Teraz**, se-žo **teraraud**, om raudan ühthesuladuz hil'nikanke da toižidenke elementoidenke. Mülütab raudan 45 % da sen enamba, hil'nikan 0,02..2,14 procentad.

Ku hil'nikan mülünd ülitab 2,14 %, ka nimitadas sidä ühthesuladust kaugedraudaks. Nügüd'aigaižiden tuhkterasiden erased toižendad (oz., ZDP-189) mülütadas hil'nikan i 2,9 %, i 3,0 %, no ned oma terased tetpaižikš. Hil'nik andab ühthesuladusile varmdust da kovut, polendab plastižust i notktust.

Terasen tegii sarak om raudan metallurgii sen terasenvalamižtehmiženke. Ümbriratas sadud terast ezmäižen kerdan vanundpuil.

Kävutadas terasid avtosauvomižes, sauvondas, mašinansauvomižes (resorad, amortizatorad, vägipunotišed), ladimensauvomižes (elastižed elementad: membranad, punotišed, relen lapačud, sil'fonad).

## Istorii
Kaikiš amuižembad tetabad tegesed terasespäi oma löutud kaivandusil Anatolijas (Turkanma), datiruidas niid 1800. vodel EME. Indine teraz oli tetab ičeze korktal ladul amuižes mirus. Indižes terasespäi keskaigaine damaskan teraz libui, se oli tetab avaros Keskuzazijan maiš i Päivnouzmaižes Evropas. Päivlaskmaižes Evropas zavottihe tehta terast antikaigan lopus.

Anglijalaine Gentsman-inžener tegi meles valadud terasen tehnologijad, i se liči Evropan kontinentha 19. voz'sadan augotišes Fridrih Krupp-edheotajan abul. Vspäi 1854 tehtihe terasespäi artillerijad kerduzmahtol (Armstrongan juraižim). Tegeškatihe tankan somust terasespäi 20. voz'sadal. Avaros levitadud šlömad terasespäi oma Ezmäižen mail'man sodan aigaspäi, ned oliba tetabad Germanijan armijas kuti stahlhelmad.

## Harakteristikad
* ninevuz: 7700..7900 kg/m³ (7,7..7,9 g/sm³).
* eriline veduz: 75500..77500 N/m³.
* eriline lämudenmülü, 20 C°: 462 Dž/(kg·C°) (110 kal/(kg·C°)).
* sulamižen lämuz: 1450..1520 C°.
* sulamižen eriline lämuz: 84 kDž/kg (20 kkal/kg, 23 Vt·č/kg).

## Homaičendad
Sur'vezi

**Sur'vezi**, se-žo **uptand**, om kuivman märitud territorijan znamasine upotamine veden tazopindan ližadusen tagut joges, järves, vezivaradimes. Tob materialižid vigoid ižandusele, socialižele sferale, londuseližele ümbrištole.

Ekstraordinarižen situacijan süd: hätkeližed vihmad, lumiden suland, cunamin ald, vezišton pohjan libund, damban vai vezivaradimen padoseinän murenduz, manalaižed veded, kova vasttullei jogensus, longoitesen vai reduvalun putund jogen vagoho, magistraližen vedenveimen murenduz, tüp valegkanalizacijas.

Jogen jogavozne sur'vezi (keväz'vezi tobjimalaz) alištub endustusele. Miše se oliži tarkoiktemb, ka pidab kacelta jogen vedhut i sen korreläcijad sadegidenke hätken aigan, i sid' kävutada niid andmusid, rindatada niid nügüdläižidenke ozutajidenke: veden tazopind vezivaradimiš, gruntveziden tazopind, mahusen nepsuden märad süvüzil.

Olii informacii lähenijas sur'vedes laskeb varutada ristituid i tehta vastmäridme. Ozutesikš, maižandusen edheotandad vedadas živatoid madališ tahoišpäi edelpäi, kommunaližed radnikoičendad sätas söndtavaroiden da materialiden ližavaroid, tehtas ristitišton evakuacijad edel znamasišt sur'vet. AÜV:oiden Nacionaližen meteoradnikoičendan alajaguz Tauntonas (Massačusets-štat) löuzi käskust: ku paneb 22 mm sadegid časus, ka veden varuline kogodamine zavodiše kattud läbipäzmatomil vedele materialoil lidnan territorijal.

## Kacu mugažo
* Mail'man uptand
* Kuivaig
* Piterin kaičendsauvusiden kompleks sur'vezišpäi

## Homaičendad
Tulleipörde

**Tulleipörde** om atmosferine pörde pil'ven hijaman nägul vai hobodanvuitte kümned i sadad metrid diametral. Näguz sündub jumalansän pil'ves vai kogopil'ves (kuivman vai meren päl), levigandeb alahaks, paksus alahakssai man pindanno.

## Ümbrikirjutand
Järgeline tulleipörtken diametr alahas om 300..400 metrad. Ku leik kosketab veden pindad, ka se diametr oleleb vaiše 5..30 metrad, no kuivman päl voib sadas 1,5..4,2 kilometrhasai. Nägusen vägi poleneb vilun vai lämän nepsan il'man mülüiden lopun jäl'ghe, sen aigan leik kaideneb i lähteb man pindalpäi, libub pil'vehe tagaz. Tulleipörtken olendan aig voib olda severziš-se minutoišpäi (paksumba) severzihe-se časuihesai (harvoin lujas). Leikan likundan piguz om erazvuitte mugažo, keskmäine om 40..60 kilometrad časpigudenke. Voib nähta ottud südäimehe murdoiden pil'ved man pindanno. Ku tulleipörde likkub 70 m/s pigudenke i leik om kilometr diametral, ka sen ühthine energii om ezmäižen atombomban ekvivalent.

Tulleipörde tob kogotud vezipurun znamasišt energijad i andab sidä sijaližešti lühüdas aigas, murendab sauvusid i kazmusid. Ristitud i živatad sadas satatesid vai pölištudas, ku ei ehtkoi lähtta peitsijihe. Näguz oleskeleb päivän kahtendes poles paksumba kaiked, voib olda öližen-ki jumalansän aigan.

Leikan muju rippub ümbrištospäi i oleleb hahk paksumba, vauged lumespäi mägitahondoiden läbitaden, vauged sinižehesai veden päl, ottud murdoiden i mahusen mujun, päiväižen laskmas pakuine, ruskedpakuine, ruskedvauvaz.

## Leviganduz
Tulleipörtked oleskeldas joga vodel Pohjoižamerikadme i Evropadme, päiči subarktižes i arktižes vöiš, niiden tahondoiš ei olele jumalansäfrontoid. Fiksiruidas leikid Argentinas, Suviafrikas, Avstralijas.

Koviden tulleiden i tornadoiden lugu linneb enamba Mail'man valdmeren lämuden ližadusenke, sikš miše vezipurun mülü atmosferas ližadub sen aigan, klimat linneb kontinentaližemb.

## Homaičendad
Ph. Petran päjumalanpert'

**Ph. Petran päjumalanpert**' (, ) vai **Ph. Petran bazilikjumalanpert**' om Vatikanan katoline pühäpert', sen keskuzline i kaikiš suremb sauvuz. Sijadase Pühän Petran torgul, sen pühämehen kaum kaičese päjumalanpertiš.

Pühäpert' om kaikiš järedamb istorine hristianine jumalanpert' mail'mas. Riman rimalaižen papan üks' nelläs sures bazilikjumalanpertišpäi, riman katoližen jumalankodikundan ceremonialine keskuz. Otab ezmäižen sijan Riman seičemen bazilikjumalanpertin nimikirjuteses pühämatknikoiden täht.

## Istorii
Ezmäine bazilikjumalanpert' oli olmas meiden päividen pühäpertin sijas 11 voz'sadad vspäi 326, panihe sidä mantazole lopuks hudran olendan tagut i sauvomha surembad pühäpertid. Nügüdläine päjumalanpert' om letud cementaspäi i mramoraspäi vll 1506−1626. Suriden mastariden severz'-se pol'vid radoiba sädamha pühäpertid: Bramante, Rafael', Mikel'andželo, Bernini, Maderna.

Päjumalanpertin nügüdläine arhipresviter om Mauro Gambetti vn 2021 uhokuspäi.

## Ümbrikirjutand
Päjumalanpert' voib mülütada läz 15 tuhad ristituid, niiden ližaks 60 tuhad uskojid torgul päjumalanpertinno. Sauvusen korktuz om 136,6 metrad (lavaspäi kumplon pähäsai), nef om 46,2 m kortte. Pühäpert' om 220 m pitte i 150 m levette.

Pühäpertin sur'kulu südäin om čomitadud elokahašti, Udessündundan aigan arhitekturižed palad oma ühtištudud barokkon elementoidenke. Kaik nell'sadad vižkümne kuvapatshad, vižsadad kolonnad i vižkümne altarid sijadasoiš päjumalanpertiš, kaumusiden äjüz om, čomamahton sädusiden toštmatoi kogoduz. Kapelloiden rivi om sätud päižen nefan molembil polil.

Kaik 11 mln ristituid tuliba pühäpertinnoks vl 2018. Objekt mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe vspäi 1984.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Ph. Petran päjumalanpertin lehtpoled valdkundan ''vatican.va''-saital.
Mustvee

**Mustvee** (mugažo estin kelel, «must vezi») om Estinman lidn valdkundan päivnouzmas. Mülüb Jigevan makundha, sen kaikiš penemb lidn koumespäi, Mustveen volostin keskuz da pala.

## Istorii
Eländpunkt mainitase dokumentoiš ezmäižen kerdan vl 1493. Žilo sai lidnan statusad vl 1938. Vll 1950−1959 lidn oli Mustveen rajonan keskuseks. Kadoti municipalitetan statusad vn 2017 reforman jäl'ghe.

Mustvee šingotase valdkundaližen büdžetan aluzkundoil, kala- i mecižandusen edheotandoil, kalatesen turizmal, portal. Edel 2005. vot omblendceh radoi. Kaks' muzejad oma avaitud: kodirandan (sidä kesken vanhuskolaižiden) i veskoiden.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase makundan päivnouzmas, Peipusjärven lodehližel randal, Mustvee-jogen lanktendanno sihe. Matkad Tallidnhasai om 140 km lodeheze orhal vai 173 km avtotel, Tartuhusai om 53 km suvhe orhal vai 59 km avtotedme. Lähembaine lidn om makundan Jigev-keskuz (raudtestancijanke) 34 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 38 km avtotedme.

Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +5,8 C°, kezakun-elokun +15..+18 C°, tal'vkun-keväz'kun −2..−5 C°. Ekstremumad oma −39 C° i +33 C°. Paneb sadegid 633 mm vodes, enamba kezakus-elokus (68..78 mm kus) i redukus (62 mm), vähemba uhokus-sulakus (32..37 mm kus). Keskmäine relätivine nepsuz om 79..90 % päiči sulakus-kezakus (72..75 %).

Kaik üks' lidn, kaks' žilod da 54 küläd alištudas Mustveen volostin () tobmudele vs 2017 redukun 24. päiväspäi. Volostin pind — 615,68 km².

## Eläjad
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 358 ristitud, vl 1989 — 1 990 ristitud. Kaikiš suremb Mustveen registriruidud ristitišt oli edel lidnan statusan sandad: 2 893 eläjad vl 1897 i 2 841 eläjad vl 1934. Kaik 5 469 ristitud elihe Mustveen volostiš vl 2019.

Rahvahad (lidnalaižed, vl 2011): estilaižed — 41,5%, venänikad — 55,2%, toižed rahvahad — 3,3%.

Lidnan jäl'gmäine pämez' om Maks Kaur (*Max Kaur*) vll 2013−2017.

## Galerei

Mustvee centre.jpg|Lidnan keskuzpala (2017)
Püha Kolmainsuse Ainuusu kirik.jpg|Pühän Stroican unitarine jumalapert', vn 2011 nägu
Mustvee vanausuliste kirik.jpg|Vanhuskolaižiden jumalapert' (ordodoksine hristanuskond), vn 2011 nägu
Mustvee raamatukogu OlariPilnik-6.jpg|Kirjišt kul'turkeskuses (2022)
Mustvee sadam OlariPilnik-3.jpg|Portan valdmad vl 2022


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Mustveen volostin ohjastusen oficialine sait (''mustveevald.kovtp.ee'').
Tehnologii

**Tehnologii** ( *tehni* «čomamaht, mastaruz, maht» +  *logos* «sana; meletuz, hama») om metodoiden da azegiden ühtmuz samha tahtoidud rezul'tatad, tärtusen avar el'genduz om tedoiden kävutand pätamha praktižid tegoid.

Vl 1772 saksalaine Iogann Bekman-opendai (1739−1811) toi tedoho «tehnologii»-terminad, kävuti tedodisciplinan käzitöiš nimitusen täht, kudambad openzi Göttingenan universitetas. Tehnologii mülütab ičheze radon mahtusid, režimid, tegendoiden järgendust. Tehnologii om uden aigan avar termin, sen el'genduz šingotase, oli erazvuitte 20. voz'sadan augotišes i lopus.

Ümbrikirjutadas tehnologijad: tehnologine process, tehnologine kart. Ümbrikirjutand tegese kaikile sättujal mahtusel, miše kaikutte ristit voi toštta rezul'tatad, rahvahidenkeskeine standartizacii šingotase sen alusel.

## Klassifikacii
Tehnologii jagase gruppikš nenidme kategorijoidme:
* tehmižen sarak (oz., mašinansauvomižen, maižandusen, sauvondan, himine, kosmine, energetine, transportine, informacine, socialine);
* materialan sand (oz., metalloiden, nanotehnologii, biotehnologii);
* tarbhaižuz (järgeližed i kritižed / bazižed);
* ekologine valatoituz (vähäjändusine, jändusitoi).

Kaikiš udembad i progressivižed oma korktad tehnologijad (), niiden kaikenaigaine kävutand om nügüdläižen tedoliž-tehnižen revolücijan tetpaine pala. Tehnologijoiden sädamine om innovacine radmine. Uziden tehnologijoiden massine kävutand ristitkundas kucub sirdandad toižhe tehnologižhe tazopindha, muga oli maižanduzrevolücijanke, sid' tegihe industrialine, nügüd' mäneb informacine.

## Kacu mugažo
* Inženerine tö
* Tehnik

## Homaičendad
Voz'

**Voz**' (, lühenduz *a*) om aigan märičemižen sistematoi ühtnik. Znamoičeb Man täuden pöruden aigad Päiväižes ümbri.

Üks' voz' kogoneb 12 kuspäi. Järgeline kalendarine voz' mülütab 365 päivest (31 536 000 sekundad, SI-sisteman rindataden), ližapäivvoz' — 366 päivest (31 622 400 sekundad). Mail'man standartan mödhe voz' zavodiše 1. päiväl vilukud, lopiše 31. tal'vkud. Märičendühtnikad voden kävutandanke: voden nelländez (fartal), pol'vot, voz'kümne, voz'sada, voz'tuha, galaktine voz', vauktuzvoz'.

Istorižešti voz' znamoiči kul'turoiden enambuses voz'aigoiden vajehtusen üks'kerdašt ciklad (keväz', keza, sügüz', tal'v). Astronomijas voz' kävutase planetoiden punondan tähthiš ümbri märičendühtnikaks. Planetan siderine pord voib nimitadas vodeks sen planetan nimen ližadusenke: oz., Marsan voz', Jupiteran voz'.

## Toižendad
* astronomine voz';
* finansine (fiskaline) voz', büdžetvoz', satusenladindvoz';
* openduzvoz', akademine voz'.

## Vodhe sidodud vepsän muštatišed

* *Ed vozil elä, a tervhudel.*
* *Kuverz' om vozid, ka severz' i kezoid.*
* *Verhil vozid ei sa pakita, i ičeiž ei sa antta.*


## Vodhe sidodud vepsän tärtused
* *Endemuloi, endemulošt* — vodes edel mulošt vot.
* *Muloi* — männudes (edeližes) vodes.
* *Tullävodel* — tulebas vodes.
* *Tämävozne* — täl vodel, necen voden.
* *Vozik* — hen kala, vozne igäl.
* *Vozikaz, voz'jäine, vozne* — üks' voz' igänke, oz., vozne laps'.
* *Voz'kalliž* — pühä praznik voden aigan.
* *Voz'kirj* — pästtud kerdan vodes tedonandmižkirj.
* *Voz'kund* — semetud kevädel rugiž (tulg).
* *Voz'päiv* — dat kerdan vodes.
* *Voz'rugiž* — semetud edel tal'ved rugiž.

## Lühendused
* vhesai — vodhesai, oz., vhesai 2023
* vl — vodel, oz., vl 2023
* vlpäi — vodelpäi: vlpäi 2023
* vspäi — vodespäi: vspäi 2023 (ottas kävutamižhe enamba mi vlpäi)

## Kacu mugažo
* Uz' voz'

## Homaičendad
Kanz

**Kanz** vai **pereh** om socialine institut, ristitkundan bazine pala i om sen kaikiš znamasižembiden arvokahuziden keskes.

Kanz harakterizuiše nenil tundusil: tulendan naimiželoho ičetaht, ühtnijoiden kodielon ühtmuz, naimiželon kosketusiden olemine, lapsiden sündundan takaind i heiden socializacijan da kazvatusen naprindad.

Ristitkundan joga ühtnijal kanzan i naimiželon olendan harakteristik kaičese hänen elon hätkte, mugomidenke toižidenke ühtel rivel kut socialine status, etnine olend, elokahuz i materialine olend. Erasiden tedonägemižtahoiden mödhe, arni kanzan form voi märita makrosocialižiden sistemiden evolücijan päčuradust äjiden voz'sadoiden aigan. Venämas «Kanzaline kodeks» reguliruib kanzan kosketusid.

## Toižendad
Erištadas perehen i sen organizacijan severt-se toižendoid demografijan mödhe:
* partnöriden lugun mödhe: monogamine, poligamine (poliginii-äiakaižuz, poliandrii, ročin kanz);
* lapsiden lugun mödhe: infertiline (lapsetoi), penen suruden (ühtenke vai kahtenke lapsenke), keskmäižen suruden (koume..nell' last), äjidenke lapsidenke;
* ristitun sijan kanzas mödhe: kazvatajiden, reproduktivine;
* kanzan eländkodin sijadusen mödhe: neolokaline, matrilokaline, patrilokaline.

## Kanzha sidodud vepsän tärtused
* *Jäl'gič, kabituz* — jäl'gmäine laps' kanzas.
* *Kaks'kerdaine kanz* — kogoneb oluhasišpäi i ühten noren kazvatajaspäi.
* *Kanznik, perehnik, ristikanz* — kanzan ühtnii.
* *Ukompol*' — uk kut kanzan ühtnii.

## Kanzha sidodud vepsän muštatišed
Erased muštatišed oma ottud «Mi meles, se i keles»-kogodusespäi.

* *Kanz kadjoiš, a elo hardjoiš.*
* *Kanzata om paha elo.*
* *Sures kanzas kaik sijad oma magedambad.*


## Kacu mugažo
* Heimolaižuz
* Kanzannimi

## Homaičendad
Bejonse

**Bejonse Žizel' Noulz-Karter** (; scenine nimi *Beyoncé* [biˈjɒnseɪ]; sünd. 4. sügüz'ku 1981 Hjuston-lidnha, Tehas-štat, AÜV) om amerikaine pajatai, aktris, biznesnaine, fotomodel'.

## Diskografii

#### Studižed al'bomad

* 2003 — *Dangerously in Love* (Varukahašti armastuses)
* 2006 — *B'Day*
* 2016 — *I Am... Sasha Fierce* (Olen... Saša Firs)
* 2018 — *4*
* 2019 — *Beyoncé*
* 2019 — *Lemonade* (Limonad)
* 2019 — *Renaissance* (Udessündund)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Bejonse oficialine sait (''beyonce.com''). 
* Bejonse — Instagram.
Vakuum

**Vakuum** (-sanaspäi «pal'huz») vai **absolütine pal'huz** om joudai substancijaspäi avaruz (fizine vakuum). Tehnikas i sättutoitud fizikas vakuum om mülütai gazad ümbrišt lujanke alapainudenke, vähemba znamasižikš, mi atmosferine painuz (tehnine vakuum).

Vakuum om ližakaz äjiden processiden täht, kävutase erazvuiččiš ladimiš. Ezmäižen kerdan ottihe kävutamižhe vakuumad massižikš kalindlampoiš stöklaspäi. Vakuum om todesine problem eläbiden organizmiden kosmoslendusiden aigan.

## Pordhad
Järgeližikš jagadas vakuumad diapazonikš sen sandan vai märičemižen tehnologijan mödhe:

## Valatoituz eläbid
Alištunuded vakuuman valatoitusele ristitud i živatad kadotadas tündet severziš-se sekundiš i koldas gipoksijaspäi severziš-se minutoiš. Živatoiden kodviden mödhe, olemine vakuumas hätkemb mi pol'tošt minutad om surmaline, reanimacii om ližatoi. Se pord om vähemb penembiden živatoiden täht. Lopused pidadas vakuumad hätkemba äjan sen arvoimiženke, miše hengaiduz ei ole muretud.

## Homaičendad
Bardhabuk

**Bardhabuk** () om levitadud mägitahondoiš lihansöi lind, **Bardhabukad**-heimon (*Gypaetus*) üks'jäine erik. Mülüb Habukaižed-sugukundha.

## Leviganduz
Lind eläb Azijan päivlaskmas da keskuses, Afrikan päivnouzmas i suves, Evropan suves. Om reintroduciruidud Al'piden pautkihe, no harv lujas Evropan territorijal. Bardhabuk om harv lind kaikiš regioniš ristitun valatoitusen tagut, status om kadojan lindun läheli.

Olemižen tahondad oma kall'od i mägiden avarod sijad 500..4000 ü.m.t. korktusel. Kaceltihe eričuid Džomolungman päl enamba mi 7300 m korktusel.

## Ümbrikirjutand
Täuz'kaznu bardhabuk om 95..125 sm pitte i 4,5..7,5 kg vedutte. Suugan piduz om 75..80 sm. Suugiden maihutuzkeskust sase 275..308 santimetrhasai. Pä, kagl i pök oma vauvhad, vauktas mujuspäi i rusttahasai. Must läip om sil'midenno. Mustoiden höunhiden bardanvuitte tuk n'okun al andoi erikole nimitust. Sel'g om hobedaiž-buran mujun vauktoiden höunhiden rivinke. Sil'man mujuhel'be om vauged vai pakuine rusttanke röunanke, noril linduil se om buran mujun. N'ok om taivazmaižhahk. Käpšuiden muju om hahk. Händ om pit'k tilgunvuitte.

Lind sötlese habukan sömäl, mugažo tabadab eläbid katussamboid, nühtajid, šihlikoid. Äikerdoičese tal'vkun keskespäi uhokun keskhesai. Pezoitelese severz'-se nellikkilometrid tarhal. Sur' peza sädase sanktoiš oksišpäi kall'oiden haugelmasihe vai makaroihe, 2..3 tuhad metrid ü.m.t. korktusil tobjimalaz. Kaik om üks'..kaks' munad munindas. Munan suruded oma 75..92,2 x 56..70 mm. Haudub emäč päpaloin, 53..58 päivest. Lindunpoigaine jäb pezas 106..130 päiväd, sötlese enamba luil 20 santimetrhasai pitte.

Bardhabukan igä stajas voib sadas 40 vodhesai.

## Alaerikod
Erištadas kaht alaerikod:
* *G. b. barbatus*,
* *G. b. meridionalis*.

## Homaičendad
Cindao

**Cindao** (, pin'jin': *Qīngdǎo* [tɕʰíŋtàʊ] «azur'ne sar'») om lidn-millionnik Kitain päivnouzmaižel randal. Mülüb Šan'dun-agjaha, sen lidnümbrik i kaikiš surembiden lidnoiden keskes, järed meriport.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud Cin-imperijas vl 1891 kuti sodavarmitez. Vl 1897 «Czäočžou-laht»-territorii oli anttud Germanijan imperijale koncessijan kožundkirjutesen mödhe. Lidnan keskuzpalan saksan planiruind om kaičenus tähäsai. Vll 1914−1922 lidn oli Japonijan tobmuden al, sid' Kitain palaks. Vodele 1983 lidnümbrikon territorii sai nügüdläižid röunoid.

Vl 2016 Cindao oti 12. sijad Kitain lidnoiden keskes kogosüdäiproduktan mödhe (üks' trillion juanid), sil-žo vodel lidnan port mülüi mail'man portoiden ezmäižhe kümnikha jüguiden tonnažan (444 mln tonnoid) i konteineriden lugun mödhe. Cindao šingotase järedal meriportal, oluden tehmižel (valdkundan kahesandez), kassižiden fil'miden pästandal (Gollivudan kitajine analog). Järed sodabaz om lidnas. Industrijan päižed sarakod oma elektronine i koditehnikan pästand (Haier, Hisense), mašinansauvomine (kebnavtod, jüguavtod, avtobusad, avtopalad, punolendimed) i laivansauvomine, himine i kivivoinhimine, sömtegimišt i meren produktoiden ümbriradmine, tekstilin i zelliden pästand, sauvond, metallurgii.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase agjan päivnouzmas, Šan'dunan pol'saren suves. Znamasine jogi om Dagu 180 km pitte. Pakuine meri levigandeb lidnümbrikon suvipäivnouzmas, sen randanpird om 730 km ümbrikos. Röunatab agjan Žičžao-lidnümbrikonke suvipäivlaskmas, Veifan-lidnümbrikonke päivlaskmas i Jan'tai-lidnümbrikonke pohjoižes. Matkad Pekinhasai om 555 km lodeheze.

Klimat om ven mussonine, subtropižen i kontinentaližen röunal. Voden keskmäine lämuz om +13 C°, kezakun-sügüz'kun +21..+25 C°, tal'vkun-uhokun 0..+2 C°. Ekstremumad oma −14 C° i +37 C°. Paneb sadegid 664 mm vodes, enamba heinkus-elokus (149..150 mm kus), vähemba kül'mkus-sulakus (11..29 mm kus).

Cindaon lidnümbrik jagase seičemeks lidnrajonaks (Šinan', Šibei, Lican, Laošan', Čenjan, Huandao, Czimo) i koumeks lidnaks (lidnmakundaks: Czäočžou, Pindu, Laisi). Lidnümbrikon tobmuden sijaduz om Šinan'-rajon.

## Eläjad
Vn 2020 Kitain rahvahanlugemižen mödhe lidnümbrikon eläjiden lugu oli 10 071 722 ristitud, heišpäi seičemes lidnrajonas — 7 172 451 ristitud. Lidnanlaptoiden pind — 5 171 km². Kaikiš suremb lidnümbrikon ristitišt om nügüd', vl 2010 se oli 8 715 100 eläjad. Ületi millionad 1950-nzil vozil.

Rahvahad: han' — 99,86 %, toižed rahvahad — 0,14 %.

## Transport
Avtobusad i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos. Metro radab vspäi 2015 (kaik seičeme jonod, 156 stancijad i 315 km raudted oma vl 2022). Kiruhraudte ühtenzoitab nenidenke lidnoidenke: agjan Czinan'-keskuz, Pekin, Šanhai.

Rahvahidenkeskeine civiline *Cindao Czäodun*-lendimport (*TAO / ZSQD*, 9,7 mln passažiroid vl 2022) radab vspäi 2021, vajehti vanhad Lütin-lendimportad. Tehtas reisid Kitain äjihe lidnoihe, Suvikorejha, Japonijha, Avstralijha, Singapurha, Katmanduhu, Moskvha, Londonha.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait (''qingdao.gov.cn'').
Imetaiživatad

**Imetaiživatad** () om sel'gjäntkeižiden živatoiden klass. Se mülütab 26..29 heimkundad.

Klassan živatoiden päine eriližuz om poigaižiden sötlend maidol. Klass mülüb nell'jaugaižed-üläklassan sinapsidad-kladha. Kaik enamba mi 6400 eläbad imetaiživatoiden erikod om ümbrikirjutadud mail'man biologil, ristit () om necen klassan pala mugažo. Tetas enamba mi 20 tuhad erikoid imetaiživatoiden klassas kadonuzidenke erikoidenke.

*[[Teriologii]]* (ende *mammaliologii*) tedoidab imetaiživatoid. *[[Živatvodind]]* om tedo imetaiživatoiden kazvatuses päpaloin.

## Leviganduz
Imetaiživatad elädas läz kaikedme mail'madme: läz kaikil kontinentil, kaikiš valdmeriš, sariden enambuses, polärižiš tahondoiš, korktoil mägil, letetazangištoiš. Ei ole imetaiživatoid valdmeren süvüziš i Antarktidas, no jäl'gmäižes om löutud kadonuziden erikoiden kaivandusid. Ühten erikon levigandmižavaruz ei ole sur' päpaloin, erikon živatad oma ümbrišton arvoimižihe sidodud znamasižešti.

Enamba kaiked endemikoid elädas Indonezijas, Filippinoil, Avstralijas i Meksikas.

## Ümbrikirjutand
Imetaiživatad libuiba šingotadud sinapsidoišpäi triaspordon lopus. Erikoiden irdpol'ne nägu om erazvuitte lujas, no sättutoitab nell'jaugaižiden organizman ühthižele sauvondale, anatomijan i fiziologijan ned-žo funkcionaližed sistemad oma toižil nell'jaugaižil. No äjad ned sistemad šingotihe lujas imetaiživatoil, ka lugetas necidä sel'gjäntkeižiden klassad kaikiš enamba organizuidud.

## Homaičendad
Miizakülä

**Miizakülä** ( «külä usadibanno»,  «Muižciems») om Estinman lidn valdkundan suvipäivlaskmas, Latvijan röunanno. Mülüb Vil'jandin makundha, sen kaikiš penemb lidn kudespäi eläjiden lugun mödhe. Om Mul'gi-volostin palaks vn 2017 redukuspäi, sen kaikiš penemb lidn koumespäi. Edel 2019. vot se oli Estinman kaikiš penembaks lidnaks.

## Istorii
Eländpunkt sündui 19. voz'sadan lopus kaidraižuižen «Pärnu — Valg»-raudten sauvondanke i sen sarakon Vil'jandinnoks. Sol'mstancijan eziauguine nimi oli *Laatre*. Vll 1899−1900 saudihe tegint senno raudterividen kohendusen täht i udesnimitihe stancijad *Miizakülä:ks*. Vn 1938 1. semendkud Miizakülä sai lidnan statusad. 1970-nzil vozil likund molembidme kaidraižuižidme raudteidme oli sauptud. Ekskavatortegim radoi nevondkundaližel aigal i vhesai 2010 istorižen raudten tegimen bazal.

Lidn om olmas erigoittud municipaližeta statusata vspäi 2017. Šingotase valdkundaližen büdžetan aluzkundoil, mašinansauvomižen edheotandal (24 radnikad vl 2020, pästab rippujad mašiništod traktoran täht).

## Geografijan andmused
Lidn sijadase makundan suvipäivlaskmas, 55 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad makundan Vil'jandi-keskushesai om 49 km pohjoižpäivnouzmha avtotedme. Lähembaine lidn om volostin Abja-Paluoja-keskuz 11 km päivnouzmha orhal vai 12 km avtotel.

Kaik om 32 irdad lidnas.

## Eläjad
Vl 1989 eläjiden lugu oli 1 349 ristitud, vodele 2011 lidnan ristitišt poleni i oli 880 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt oli 2 421 eläjad vl 1938. Vn 2020 augotišes kaik 775 ristitud elihe lidnas, volostin kümnendez.

Rahvahad (2011): estilaižed — 90,9 %, venänikad — 5,1 %, toižed rahvahad — 4,0 %.

Valdkundaližen büdžetan aluzkundad: aluzškol (38 openikad 2018.−2019. openduzvodes), holituzkodi i päivkeskuz rauhiden mehiden täht, kul'turkeskuz.

Ervin Tamberg radoi lidnan jäl'gmäižen pämehen vspäi 2005.

## Galerei

Mõisaküla linnavalitsus.JPG|Lidnan enččen municipalitetan tobmuden pert' (2012)
Moisakula church - panoramio.jpg|Pühän Vaimun jumalanpert', vn 2012 nägu (Estinman apostoline ortodoksine jumalankodikund)
Raudteetehas.JPG|Istorine raudten tegim vl 2013
Meizakilas dzelzceļa stacija 8.jpg|Lidnan muzejas (2011)
Mõisaküla vaksalihoone.JPG|*Miizakülä*-päraudtestancijan sauvuz vl 2013


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Mul'gi-volostin sait (''mulgivald.ee''). 
* Lidnan edeližen tobmuden sait (''moisakyla.ee'', jäb vajehtusita vspäi 2018).
Nanotehnologii

**Nanotehnologii** om fundamentaližen i sättutoitud tedon da tehnikan jaguz produktoiš (kalud, materialad) anttud atomstrukturanke, mülütab niiden tehmižen teoretišt alust, tedoidusen, analizan i sintezan metodoid, kävutandan mahtusid. Tehmine mäneb erižiden atomoiden i molekuloiden manipuliruindal.

Nimitadas palaižid 1..100 nanometrad surtte *nanopalaižikš* tobjimalaz. Tehnologijan kaikiš avaromb nügüdläine kävutand tegese nanoelektronikan sarakos.

## Istorii
Vasttihe ezmäižid ezimeletusid atoman surtte objektoiden tedoidusen voimuses Isaak Njuton-tedomehen vn 1704 «Optik»-kirjas (). Siš kirjas Njuton vauvhatab, miše tuleban aigan mikroskopad lindäs tedoita «korpuskuloiden peitusid».

Japonine Norio Taniguti-fizikantedomez' (, 1912−1999) kävuti «nanotehnologii»-terminad () ezmäižen kerdan ičeze vn 1974 tedotös pol'veimiden sädandas, nimiti tärtuseks tegesiden tehmišt severt-se nanometrid surtte. Amerikaine Erik Dreksler-tedomez' i inžener populärizui nanotehnologijoid, sädi molekulärižiden nanorobotoiden teorijad, kävuti terminad 1980-nziden voziden kirjoiš: «Sädandan mašinad: Nanotehnologijoiden tuleb era» () i «Nanosistemad: molekulärine mašiništ, tehmine, lugend» (*Nanosystems: Molecular Machinery, Manufacturing, and Computation*). Mez' sädi matematižiden lugendoiden mahtusid, niiden abul voib analiziruida ladimen nanometrad surtte radod.

## Znamoičend
Peniden objektoiden tedoidused löuziba, miše substancijal voib olda ani toižid ičendoid, ku otta sen pen't palad. Se voib avaita uzid ližakahid kävutandoid.

Jagadas nanoobjektoid koumeks päklassaks:
* koumemäraižed palaižed, tehtas niid, oz., veimiden poukahtusel, plazmsintezal, henoiden kerthiden endištandal;
* kaks'märaižed palaižed — kerthed, sadas niid, oz., molekulärižen i ionižen šoidun ližadusel;
* üks'märaižed objektad — viskerad, sadas niid, oz., molekulärižen šoidun ližadusel, substancijoiden ližadusel cilindrižihe mikroreiguihe.

Niiden ližaks sätas nanokompozitižid materialoid.

## Homaičendad