open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Üläkurb

**Üläkurb** () om Venäman jogi Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonas. Se om Ojatin hura ližajogi, lankteb sihe alemba Kurb-žilod.

Piduz — 17 km, basseinan pind — 96,6 km².
Alakurb

**Alakurb** () om Venäman jogi Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonas. Se om Ojatin hura ližajogi.

Piduz — 29 km, basseinan pind — 154 km².

Lähteb penes järvespäi 215,6 m ü.m.t. pindanke. Jogensu sijadase läz Šond'alad, 143 m ü.m.t. korktusel.

## Homaičendad
Neue Deutsche Härte

**Neue Deutsche Härte** () om muzikčuraduz, kudamb om sündnu Saksanmaha 1990-nzil vozil.

Siš ühtištudas indastrial- i hevimetalan, hardrokan da elektromuzikan pirdad. Pajoiden tekstad oma tobjimalaz saksan kelel.

## Tetabad gruppad
* ASP
* Dementi
* Die Apokalyptischen Reiter
* die!
* Dolor
* Eisbrecher
* Eisenherz
* Eisheilig
* Fleischmann
* Hammerschmitt
* Hanzel und Gretyl
* Haudegen
* Herren
* Hertzton
* Heldmaschine
* Herzparasit
* Hämatom
* In Extremo
* Janus
* Joachim Witt
* Knorkator
* L'Âme Immortelle
* Leichenwetter
* Letzte Instanz
* Loz Tinitoz
* Maerzfeld
* Marienbad
* Megaherz
* Omega Lithium
* Oomph!
* Ost+Front
* Projekt Mensch
* Rammstein
* Richthofen
* Riefenstahl
* Ruoska
* Samsas Traum
* Schacht
* Schlagwerk
* Schock
* Schweisser
* Seelenzorn
* Silberschauer
* Stahlhammer
* Stahlmann
* Stendal Blast
* Subway to Sally
* Tanzwut
* Treibhaus
* Umbra et Imago
* Unheilig
* Untoten
* Üebermutter
* Von Den Ketten
* Weissglut
Suomen laht

**Suomen laht** (, , , ) om laht Baltijan meren päivnouzmpol'žes palas.

Suomen lahten randad levitasoiš Estinman, Suomenman da Venäman territorijoil. Lugetas ühtenzoitajad Hanko-pol'sart (Suomenma) Piizaspea-nemenke (Estinma) pirdad lahten päivlaskmaižeks röunaks.

Lahten pind om 29 500 nellikkilometrad, basseinan pind — 420 tuh. km². Suomen laht om 420 km pitte i 70..130 km levette (avaros palas). Kaikiš lujemb süvüz om 121 m (keskmäine — 38 m). Järed Kotlin-sar' (Kronštadt-lidnanke) om Venäman pala. Meriveden solakahuz vajehtase tahoidme 0,2..9,2 ‰ röunoiš.

Sured lidnad lahten randoil (častomaraižen mödhe): Espoo, Hel'sinki, Kotk (Suomenma), Viipur, Piter, Sosnovii Bor (Venäma), Narv, Tallidn (Estinma).

Znamasižed langenijad joged: pohjoižespäi — Porvonjogi, Saiman kanal, Haminanjogi, Vantanjogi, Sestr-jogi; Neva päivnouzmaspäi; suvespäi — Keilanjogi, Piritanjogi, Jagalanjogi, Valgejogi, Kundanjogi, Piltsamanjogi, Narv, Luganjogi, Sistanjogi, Kovašinjogi, Voronk, Must, Lebäžj, Strelk, Kikenk.

## Irdkosketused
* Suomen lahten polhe (''fingulf.ru''). 
* Lahten randoiden fotokuvad ''spb-guide.ru''-saital.
Altajan randan lidnad

Kaik om kaks'toštkümne lidnad () i 6 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Altajan rand]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Gog Vinsent van

**Vinsent Villem van Gog** (; sünd. 30. keväz'ku 1853, Groot-Zündert läz Bredad, Alamad — kol. 29. heinku 1890, Over sür Uaz, Francii) oli kaikes mail'mas tutab pirdai, postimpressionist.

Kaik van Gogan sädused (ümbri 900 voimujupirdandad da 1100 grafiktöd) oma tehtud kümnes vodes. Hän om pirnu äjan avtoportretoid, peizažid, natürmortid änikoidenke.

Van Gogal oli hengenläžund, ližaks, hän läžui alkogolizmal; 37 voden igäs hän rikoi ičtaze (ambui südäikerha).

## Galerei
### Avtoportretad

Van Gogh self portrait as an artist.jpg|Radmas
VanGogh-self-portrait-dedicated to gaugin.jpg|Pühätadud Gogenale
VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg|1887
Autoportrait de Vincent van Gogh.JPG|1889
VanGogh-self-portrait-with bandaged ear.jpg|Kärdüd korvanke
Vincent Willem van Gogh 106.jpg|Čaptud korvanke


### Päivoiänikod

Vincent Willem van Gogh 128.jpg|1888
VanGogh-still-life-four sunflowers.jpg|1887


### Irisad

VanGogh-View of Arles with Irises.jpg|Arlän nägu irisoidenke
VanGogh-Irises 1.jpg|1889
VanGogh-Irises 2.jpg|1889
VanGogh-Irises 3.jpg|1890


### Peizažad

VanGogh-starry night.jpg|Tähthikaz ö
Vincent Willem van Gogh - Cafe Terrace at Night (Yorck).jpg|Kafen terras öl (1888)
Van Gogh - Felshügel mit Eiche.jpeg|Sured kived da tamm (1888)


### Erazvuitte

Pink Roses van Gogh.jpg|Ruskedvauvhad rozad
Vincent Willem van Gogh 037.jpg|Türmatud ristitud käveltas
Vincent Willem van Gogh 090.jpg|Rei-doktoran portret
Van Gogh - Portrait of Pere Tanguy 1887-8.JPG|Tangi-ižandan portret
Vincent van Gogh - Head of a skeleton with a burning cigarette - Google Art Project.jpg|«Skeletan pä virigzoittud čigarkanke»-voikuva (). Se om sätud Antverpenas vl 1886, 32,5 x 24 sm surtte. Kuva kaičese Van Gogan muzejas, Amsterdam, Alamad


## Homaičendad
Servantes Migel' de

**Migel' de Servantes Saavedra** (; sünd. 29. sügüz'ku 1547, Al'kala-de-Enares, Ispanii — kol. 23. sulaku 1616, Madrid, Ispanii) oli kaikes mail'mas tutab ispanijalaine kirjutai.

Ezmäi kaiked tetas hänen suren «Vällišpä idal'go Don Kihot Lamančaspäi»-romanan, kudamb om genijan säduz. Necen romanan ližaks Servantes om kirjutanu novellid, runoid da p'jesid. Hänen toižen romanan nimi om «Persiles da Sihismunda», pästtihe sidä avtoran surman jäl'ghe jo.

## Biografii
Tuleban aigan kirjutai oli sündnu gollištunuziden bajariden kanzha, heim om tetab 11. voz'sadaspäi. Nellänz' laps' seičemespäi. Täuz'kaznuden ližazi ezibaban Saavedra-kanzannimed.

Norudes Servantes sirdi Rimha tehmaha kar'jerad i tundištui aigan kul'turanke läheli. Vspäi 1570 radnikoiči armijan merijaugvägiš, sai koume satatest toran aigan. Putui plenha Alžiran merirazbainikoile vl 1575, oli päzutadud sišpäi maksmižel vl 1580. Služi Portugalijas vellenke, sid' Sevil'jas kümne vot varatoitamha laivištod. Kaik andoi elon 22 vot službale Ispanijan armijas.

## Kanz
Mehen üks'jäine tütär oli sündnu naimiželota, Isabel' de Servantes. Vn 1584 tal'vkus Migel' nai, oti ühesatoštkümnevottušt Katalina Palasios de Salasar akaks, naine oli bajarin rodul Eskivias-lidnaspäi penenke varandanke.

## Homaičendad
Gornäk (Altajan rand)

**Gornäk** () om Venäman lidn da lidnankund Altajan randan suves. Se om Lokotin rajonan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Zolotuhan kaivuz om avaitud vspäi 1751. Vl 1942 panihe *Gornäk*-žilon alust otmaha kaivut kävutamižhe nügüdläižikš, ümbriradoihe äimetallišt kivendod. Vl 1946 kätihe Gornäkad lidnanvuiččeks žiloks, vl 1954 — rajonkeskuseks. Žilo sai lidnan statusad vl 1969.

Gornäk-lidn šingotihe Altajan kaivuzkombinatal (küllästamižfabrikal) vhesai 1998, sadihe nenid metalloid: vas'k, cink, tin, hahktin, alüminii, kuld i hobed. Ližatoi tehmine roimahti kombinatad, i sen alusel avaitihe katilmašiništon mehaništ tegint. Mouckiventegim, leibtegim i omblendfabrik ratas lidnas mugažo.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suves, Zolotuh-jogen randal (, Alein hura ližajogi 68 km pitte, Obin bassein), 270 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kazahstanan röunhasai (Päivnouzmaiž-Kazahstanan agj) om viž kilometrad suvipäivlaskmha avtotedme, Barnaulhasai — 300 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 360 km kaikil teil. Lähembaižed lidnad oma Zmeinogorsk vižkümne koume kilometrad pohjoižpäivnouzmha orhal vai 65 km avtol, Šemonaih (Kazahstan) 51 km suvipäivnouzmha orhal vai 86 km raudtedme i Rubcovsk 62 km lodeheze orhal vai 78 km trassadme.

## Tobmuz
Gornäk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 918 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 10 112 ristitud. Kaik 12 972 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15..16 tuh. eläjid vll 1970−2008 (16 643 rist. vl 1970).

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (2003) i ph. Jelisaveta Feodorovna-ruhtinaznaižen-moknikan časoun' (2008).

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 2 i 4), gimnazii nomer 3, lapsiden sädamižen pert', Lokotin čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol.

Lokotin tehnologižen tehnikuman (baziruiše rajonan Novomihailovk-žilos 30 km lodeheze lidnaspäi) filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan lehtpoled Lokotin rajonan tobmuden aluzkundoiden saital (''loktevskiy-rn.ru'').
Jarovoje

**Jarovoje** (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Altajan randan lodehes.

## Istorii
Vl 1942 sauvoškanzihe Slavgorodan himišt tegint. Eländpunktan aluz om pandud vl 1943 žilho evakuiruidud bromtegimenno Krimaspäi. Vl 1944 pästtihe töhö tegint, saudihe sidä da žilod täuzin vhesai 1980. Vn 1993 30. päiväl keväz'kud joudutihe žilod Slavgorod-lidnan alištusespäi i anttihe Jarovojele lidnan statusad.

Himine tegim eli bankrotnendan proceduras läbi vl 2011, se pästab levitadud himižid substancijoid, kodihimijan tavaroid, sauvondmujuid. Jarovoje šingotase mugažo kurortaks järven randal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Kulundan stepin zonas, solakahan Sur' Jarovoje-järven (, 53..70 km²) pohjoižel randal, 95 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kazahstanan (Pavlodaran agj) röunhasai om kaks'kümne kilometrad päivlaskmha, Barnaulhasai — 460 km päivnouzmha avtotedme. Lähembaine lidn da raudtestancii om Slavgorod kümnes kilometras pohjoižpäivnouzmha avtotedme.

## Tobmuz
Jarovoje om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez', edel vn 2017 kül'mkud Deputatoiden suiman ezimez' oli lidnan pämehen. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Vitalii Samobočii (sulaku 2016 — viluku 2022). Deputatoiden suiman ezimez' om Galina Vasil'jeva vn 2015 elokuspäi.

## Eläjad
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan kaikenaigaižiden eläjiden lugu oli 21 363 ristitud, vn 2010 — 18 604 ristitud, vn 2021 — 16 424 ristitud. Kaik 18 159 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23 200 eläjad vl 1996. Kezaližen lebusezonan aigan lidnan ristitišt ližadab 80..100 tuhad ristituid.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2002): venälaižed — 82,6 %, ukrainalaižed — 9,3 %, saksalaižed — 5,2 %, totarlaižed — 0,4 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 2,5 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: phh. Borisan da Gleban jumalanpert' (om letud vll 1997−1998) i ph. Ksenija Piteriläižen da Jumalanmaman Katken naižjumalankodi ühtennimiženke jumalanpertinke (saudihe vl 1992 vai sen aigemba).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, koume keskškolad (nomer 12, 14, 19), čomamahtoiden škol, tedoližtehnižen sädamižen keskuz, motokrossan i kartingan sekcijad senno, lapsiden da norišton sportškol. Jarovojen politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Музей истории города Яровое.jpg|Jarovoje-lidnan istorijan muzei (2015)
Возле этнографического комплекса.jpg|Kalaidajiden rahvahiden «Altajan jurtad»-muzei-lauk, vn 2015 nägu
JarovoeCityAndJarovoeLake.jpg|«Altaihimprom»-tegim i lidnan kül'bendrand Jarovoje-järven randal vl 2008
В центре города Яровое.jpg|«Jarovoje-järv»-reduläžundkodi (2015)
Биопарк города Яровое.jpg|Lidnan kul'turkeskuz (2015)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait (''yarovoe.gosuslugi.ru'') i sen versii edel vn 2023 kül'mkud (''yarovoe22.ru'').
Novoaltaisk

**Novoaltaisk** () om Venäman lidn da lidnümbrik Altajan randan pohjoižes. Se om randan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, Barnaulan päivnouzmaine kaimdailidn, Pervomaiskojen rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü rajonha.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1736 kuti *Česnokovk*-külä () Česnok-närituznimen mödhe, muga nimitihe joged-ki. Kätihe radnikžiloks vl 1936. Žilo sai lidnan statusad vl 1942. Udesnimitihe nügüdläižikš vl 1962. Vl 2004 lidnanvuitte Belojarsk-žilo mülüi lidnha mikrorajonaks.

Novoaltaisk šingotase raudten edheotandoil (vagonansauvomižen tegim, sortiruindstancii), sauvondmaterialiden sarakol (raudbetontegesed, katuzmaterialad, špaloiden da pachiden tegim sauvomha raudteid), mugažo maidtegim radab.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Ob'-jogen oiktal randpolel, seičemes kilometras jogespäi, 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Barnaulan röunhasai (Obin hura rand) om seičeme kilometrad päivlaskmha avtotedme vai raudtedme.

## Tobmuz

Novoaltaisk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Jagase koumeks rajonaks, kaikuččes ičeze administracii radab. Lidnümbrikon pind om 74,94 nellikkilometrad lidnan erineden (sen pind om 72,2 km²).

Edeline lidnan pämez' om Sergei Jeremejev (viluku 2017 — viluku 2022).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 70 437 ristitud, vn 2021 — 73 049 ristitud. Kaik 73 712 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd', oli vll 1998−2009 i om vspäi 2016, enamba 73 tuh. eläjid.

Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid om avaitud lidnas: nell' jumalanpertid i üks' kodijumalanpert'.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškolad, čomamahtoiden škol čomamahtoiženno školanno (tehnikumanno). Lidnan professionaližen opendusen aluzkundad oma Novoaltaiskan valdkundaline čomamahtoine škol (tehnikum), profopendusen licei, toižiden lidnoiden aluzkundoiden filialad.

## Galerei

Памятник воинам Новоалтайцам.jpg|Muštnik radajile Suren sodan aigan (2016)
Новоалтайск, братская могила.jpg|Pölištunuziden nevondkundaližhe tobmudehe näht partizanoiden velleskaum, vn 2016 nägu
Новоалтайск с 2-го Промышленного пер. (Барнаул) 20220626 1149 1.jpeg|Tegimištzon vl 2022
Novoaltaysk, Altai Krai, Russia - panoramio.jpg|Laukad äižiruižiš pertiš vl 2008
ВЛ80С-1575 - panoramio.jpg|VL80S-serijan vedim lidnas vl 2008


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden sait (''novoaltaysk.gosuslugi.ru'').
Aleisk

**Aleisk** () om Venäman lidn da lidnümbrik Altajan randan keskuzpalas. Se om Aleiskan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü rajonha.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud Turksiban *žiloks Aleiskai-raudtestancijanno* () vl 1913. Oli lidnanvuiččeks Aleisk-žiloks vozil 1926−1938. Vn 1939 vilukuspäi om lidnan statusanke. Om nimitadud jogen mödhe.

Aleisk šingotase järedan maižanduzrajonan sömtegimištol: jauh, surimed, pühävoi, mugažo lihakombinat i voisagudkombinat ratas, i tehtas kombisötet živatoiden täht.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbärdajan rajonan keskuzpalan päivnouzmas, Alei-jogen hural randal ( 858 km pitte, Obin hura ližajogi), 170 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad lähembaižhe Barnaul-lidnhasai om 125 km pohjoižpäivnouzmha kaikil teil. «Barnaul — Rubcovsk — Semei»-raudtekeskust läbitab lidnad.

Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +2,7 C°, kezakun-elokun +17,6..+20,2 C°, tal'vkun-uhokun −13,2..−15,1 C°. Ekstremumad oma −46,5 C° (viluku) i +41,6 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −1,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +7,0 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus-uhokus. Paneb sadegid 478 mm vodes, enamba heinkus (64 mm), elokus (52 mm) i redukus (53 mm), vähemba tal'vkus-sulakus (25..31 mm kus).

## Tobmuz
Aleisk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Vera Serikova, radoi vn 2017 vilukuhusai. Lidnümbrikon Deputatoiden suiman ezimez' om Alla Starovoitova vn 2012 sügüz'kuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 29 510 ristitud, vn 2021 — 25 380 ristitud, vn 2002 — 28 551 ristitud. Kaik 28 735 eläjad oli lidnas vl 2017. Vll 1959−2020 lidnan ristitišt vajehtihe 28..31 tuhad eläjid röunoiš, kaikiš suremb ristitišt oli 32 487 eläjad vl 1970.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2002): venälaižed — 93,8 %, saksalaižed — 1,9 %, ukrainalaižed — 1,3 %, vaugedvenälaižed — 0,4 %, totarlaižed — 0,4 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 2,2 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid i mez'jumalankodi oma saudud lidnas.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nomeruidud päivkodid (nomer 5, 8, 10, 12, 15, 16), aluzškol nomer 3, viž keskškolad (nomer 2, 4, 5, 7, 9), licei, lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, sportškol.

Aleiskan tehnologine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Municipaližen «Aleisk-lidn»-ühtnikan tobmuden aluzkundoiden sait (''aleysk22.ru'').
Belokurih

**Belokurih** () om Venäman lidn, lidnümbrik da kurort Altajan randan suvipäivnouzmas.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1803 kuti *Novobelokurih*-külä (), nimitihe sijaližen penen Belokurih-jogen mödhe (Obin bassein). 1920-nzil vozil šingotaškanzihe küläd kurortžiloks termaližiden radonveden purtkiden (+30 i +42 C°) i ioniziruidud mägiil'man tagut.

Vl 1982 žilo sai lidnan statusad. Oli lebutahoks kaiken Ühtištusen znamoičendanke vspäi 1970, om kurortan federaliženke znamoičendanke vspäi 1992. Läz 20 sanatorijad da pansionatad ratas lidnas, koume mägisuks'trassad om lattüd.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase 240..250 m ü.m.t. korktusil, Altajan ezimägištol, Cerkovk-mägen pautkenno.

Matkad Barnaulhasai om 170 km lodeheze orhal vai 225 km avtotedme Bijskan kal't. Lähembaižed lidnad oma Bijsk (raudtevagzal) 65 km pohjoižhe orhal vai avtol i Gorno-Altaisk (lendimport) 67 km päivnouzmha orhal vai 116 km avtotedme.

Klimat om ven, pehmed kaiken Sibirin röunataden, tulleitoi i päivoikaz tobjan palan, poud oleleb 260 päiväd vodes. Voden keskmäine lämuz +3,3 C°, kezakun-elokun +17,6..+20,3 C°, tal'vkun-uhokun −12,2..−13,5 C°. Ekstremumad oma −36,5 C° (tal'vku) i +38,1 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +0,5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +10,4 C° (tal'vku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 499 mm vodes (oleleb 800 millimetrhasai), enamba semendkus-elokus (56..67 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (21..22 mm kus).

## Tobmuz
Belokurih om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14 661 ristitud, vn 2021 — 14 735 ristitud. Kaik 15 264 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Rahvahad (enamba 0,4 %, ozutadud rahvahudenke vl 2018): venälaižed — 93,7 %, saksalaižed — 1,6 %, ukrainalaižed — 1,3 %, armenijalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 1,2 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid i kaks' časounäd oma kaičenus i saudud lidnas.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume päivkodid, kaks' keskškolad, čomamahtoiden škol (kaks' palakundad).

## Galerei

Змеиный колодец, Алтайский край, город Белокуриха.jpg|Küiden kaiv (2015)
Артековцам.jpg|«Altai-West»-sanatorijan nägu vl 2014
Радонолечебница №1 (Вид сбоку).jpg|Radonsanatorii vl 2012
Скульптурная композиция "Der Kontrabass".jpg|Skul'pturine «Der Kontrabass»-kompozicii Züskindan ühtennimižen p'jesan mödhe (2019)
Геокупол для пассажиров на посадочной площадке Белокуриха.jpg|Geokumpol passažiroiden täht ištutandlavudel Belokurihan lendimportas vl 2021


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Municipaližen «Belokurih-lidn»-ühtnikan tobmuden aluzkundoiden sait (''belokuriha-gorod.ru'').
Slavgorod (Venäma)

**Slavgorod** () om Venäman lidn Altajan randan lodehes. Se om Slavgorodan lidnümbrikon administrativine keskuz (vspäi 2012).

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1910. Se sai lidnan statusad vl 1914. Transsiban raudtesarak tuli lidnha vl 1917.

Vspäi 2012 ühtištadihe Slavgorodad da sen rajonad lidnümbrikho.

Slavgorod šingotase radiotegimel, maidkombinatal, tagondpressmašiništon tegimel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Sikači- da Sur' Jarovoje-järviden keskes, Kulundan stepin keskuses, 115 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Barnaulhasai om 394 km päivnouzmha raudtedme, Kazahstanan röunhasai — kaks'kümne kilometrad suvipäivlaskmha. Lähembaine lidn om Jarovoje kümne kilometrad suvipäivlaskmha avtotedme.

## Tobmuz
Kaik 23 žilod mülüdas lidnümbrikho Slavgorodan ližaks, sidä kesken Slavgorodskoje-žilo (3 557 rist. vl 2013) ani pohjoižhe lidnaspäi. Lidnümbrikon pind — 2 137 km².

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 32 389 ristitud, rajonan — 10 186 ristitud, vn 2021 lidnan — 27 900 eläjad. Vl 2017 kaik 30 186 ristitud elihe lidnas i 40 438 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 38 413 eläjad vl 1959 i 33..35 tuh. eläjid vll 1989−2008.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid i katoline pühäpert' oma saudud lidnas. Islaman pühäpert' om sauvomas.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma agrarine tehnikum i pedagogine kolledž.

## Galerei

База крайпотребсоюза.jpg|Randan potrebsojuz:an baz (2016)
Храм в честь святителя Николая архиепископа Мир Ликийских чудотворца.jpg|Ph. Mikulai-čudonsädajan kafedraline päjumalanpert' (ortodoksine hristanuskond), vn 2019 nägu (om saudud vll 1978−1979)
Заводоуправление КПО.jpg|Tagondpressmašiništon tegimen kontor vl 2016
Улица К. Маркса, 167, Славгород, Алтайский край.jpg|Lidnan kul'turkeskuz (2016)
Славгород жд вокзал.jpg|*Slavgorod*-päraudtestancijan sauvuz vl 2012


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''slavgorod.ru'').
Zarinsk

**Zarinsk** () om Venäman lidn da lidnümbrik Altajan randan pohjoižpäivnouzmas. Se om Zarinskan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü sihe.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1979 lidnan statusanke kahtes eländpunktaspäi: stancijan *Zarinskii*-žilo (sen aluz oli pandud vl 1953) i *Sorokino*-žilo-rajonkeskuz (, oli tetab vspäi 1748).

Zarinsk šingotase järedal koksanhimižel tegimel (3,5 tuhazesai radnikoid), pumaterialiden pästandal (faneran kombinat, terraslaudan i pilindmaterialiden kompanijad), sömtegimištol (lihategim, leibän i maidon edheotand), nahkoiden ümbriradmižen tegimel, vagonoiden kezroiden paroiden kohenduzedheotandal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Čumiš-jogen molembil randoil (, Obin oiged ližajogi 644 km pitte), sen keskjoksmuses, 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Barnaulhasai om sada kilometrad suvipäivlaskmha raudtedme vai avtotedme. *Zarinskai*-raudtestancii () om Barnaul — Novokuzneck raudtel. Lähembaine lidn om Salair (Kemerovon agj) 82 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 150 km avtotedme.

## Tobmuz
Zarinsk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Ivan Teröškin (kül'mku 2017 — heinku 2019). Kaik rahvaz valičeb lidnan Deputatoiden suiman 25 ühtnijad nelläks vodeks, sen ezimez' om Tat'jana Caberäbaja vn 2020 heinkuspäi. Edeline Deputatoiden suiman ezimez' om Aleksandr Lagovskii (reduku 2017 — semendku 2020).

## Eläjad
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 50 368 ristitud, vn 2010 — 48 461 ristitud, vn 2021 — 41 272 ristitud. Kaik 46 830 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 52 300 eläjad vl 1996.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2002): venälaižed — 93,0 %, saksalaižed — 2,4 %, ukrainalaižed — 1,5 %, totarlaižed — 0,5 %, mordvinalaižed — 0,5 %, vaugedvenälaižed — 0,4 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 1,7 %.

Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma saudud lidnas vspäi 1991.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma ühesa nimitadud da nomeruidud päivkodid (nomer 1..3, 5, 7, 10..12, 14), viž keskškolad (nomer 1..4, 15), *Brigantina*-licei, Zarinskan korrekcine škol-internat, lapsiden sädamižen keskuz, muzikškol nomer 2, *Sport*-sportškol. Zarinskan politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Центр города.jpg|Torguindkeskuz lidnan keskuzpalas vl 2010
Вознесенская церковь в Заринске.jpg|Sündun Voznesenjan jumalanpert', vn 2010 nägu (saudihe vll 1991−2005)
Алтай-Кокс с 88 километра, 2020.GGE9W.jpeg|«Altai-Koks» vl 2020, nägu *88. km*-raudteplatformaspäi lidnas
Дом культуры Металлург.jpg|«Metallurg»-kul'turkeskuz (2010)
Стела на въезде в Заринск.jpg|Znam lidnan röunal (2018)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''zarinsk.gosuslugi.ru'').
Zmeinogorsk

**Zmeinogorsk** () om Venäman lidn da lidnankund Altajan randan suves. Se om Zmeinogorskan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1736 kuti žilo samha kuldad da hobedad. Vl 1757 lidnuz oli saudud varjoičemha sadud metalloid. Vozil 1941−1997 saihe äimetallišt kivendod. Žilo sai lidnan statusad vl 1952. Edel 2008. vot oli lidnümbrikoks, rajon eriži.

Zmeinogorsk šingotihe küllästamižfabrikal, juvelirfabrikal i likör-vodkan tegimel, nügüd' om eländsijaks rajonan kaivuziden radnikoiden täht. Vihandan jašman löudmižsija om Revnüh-mägen pautkel (*Ревнюха*) lidnan ümbrištos.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Korbolih- i Zmejovk-jogiden alangištoiš (, Alei-jogen üläbassein), 450 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Barnaulhasai om 360 km pohjoižpäivnouzmha. Lähembaine lidn om Gornäk 53 km suvipäivlaskmha orhal vai 65 km avtol.

Klimat om ven kontinentaline, pehmdase lähižiden mägiden olendal. Voden keskmäine lämuz om +3,2 C°, kezakun-elokun +17,3..+19,4 C°, tal'vkun-uhokun −10,9..−13,6 C°. Ekstremumad oma −48,9 C° (tal'vku) i +40,3 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −3,0 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +12,6 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus vaiše. Paneb sadegid 679 mm vodes, enamba semendkus (64 mm), heinkus (85 mm) i redukus-kül'mkus (66..71 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (40..44 mm kus).

## Tobmuz
Lazurk-žilo (, 169 rist. vl 2016, 25 km lidnaspäi) mülüb lidnankundha Zmeinogorskan ližaks. Lidnankundan pind — 33,38 km².

Valitas lidnan pämest i Rahvahandeputatoiden nevondkundan 16 ühtnijoid kaiken rahvahan änestusel nelläks vodeks. Edeline lidnan pämez' om Viktor Prokin (reduku 2013 — reduku 2018).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 955 ristitud, lidnankundan — 11 155 ristitud, rajonan pol'. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 9 410 eläjad. Vl 2017 kaik 10 575 ristitud elihe lidnas i 10 739 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 13 774 eläjad vl 1959.

Ortodoksižen hristanuskondan Spasan Toižetamižen puine jumalanpert' om saudud vll 2000-2013, se vajehti kadonut kivišt ühtennimišt jumalanpertid (radoi vll 1817−1938, panihe mantazole).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, koume školad, lapsiden sädamižen keskuz, muzikškol, čomamahtoine škol, sportškol.

## Galerei

Филиал Краеведческого музея в городе Змеиногорске.jpg|Kaivuztehmišton šingotesen istorijan muzei Akinfii Demidovan nimed (2012)
Zmieinogorsk.JPG|Muštnik pölištunuzile sodamehile (2013)
Ликеро-водочный завод (Змеиногорск).jpg|Liköran da vodkan tegim vl 2011
P1150022р.JPG|Lapsiden čomamahtoine škol (2013, ende Bergamt-kaivuden kontor)
Zmeinogorsk Coat of Arms.jpg|Edeline lidnanznam (2006−2012)
Змеиногорск, плотина.jpg|18. voz'sadan padosein i uit Zmejovk-jogel vl 2017


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Municipaližen ühtnikan tobmuden aluzkundoiden sait (''администрация-города-змеиногорска.рф'').
Baikalantagaižen randan lidnad

Kaik om kümne lidnad () i 40 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Baikalantagaine rand|Baikalantagaižes randas]]**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Balei

**Balei** () om Venäman lidn da lidnankund Baikalantagaižen randan keskuzpalas. Se om Balein ümbrikon administrativine keskuz.

## Istorii
Ezmäižed mülünuded lidnha eländpunktad oliba tetabad 18. voz'sadaspäi kuti *Kamenk* () i *Novotroickii pramozl*-žilo () samha kuldad. Vl 1938 ühtištadihe žilod lähižidenke koumenke külänke (Kamenk, Golgotai, Kokui) i Novogeorgijevskai-stanicanke da anttihe lidnan statusad agjan alištusenke. Sil-žo aigal nimitihe ut lidnad nügüdläižikš, sijaližen Kuldaine mägut-sarikon edeline Balein sarik-nimi libub dauran *balei*-sanaspäi «pühä sija».

Vll 1947−1953 kävutihe türmatud mehiden töid ümbriradamha ut sur'kulud löudmižsijad. Vl 1997 lopihe kuldan samišt, vl 2004 projektiruiškanzihe ut samišt. Vl 2008 ühtištadihe lidnümbrikod rajonanke. Vl 2022 kuldan samine om lidnan elon aluseks.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan pohjoižes-lodehes sen röunanno, Und-jogen oiktal randal ( 273 km pitte, Amuran bassein), Borščovočnii-mägisel'gan suvipautkidenno, 620 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Čithasai om 222 km päivlaskmha orhal vai 337 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Šilk 52 km lodeheze orhal vai 104 km avtotedme i Nerčinsk 44 km pohjoižhe orhal vai 71 km avtol.

## Tobmuz
Balei om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Leonid Zaveruha (reduku 2016 — reduku 2023). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Aleksandr Motorin vn 2008 tal'vkuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 533 ristitud, rajonan koume videndest. Kaik 11 370 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 31 200 eläjad vl 1939, vhesai 1987 se vajehtihe 25..28 tuhad ristituid röunoiš.

Ortodoksižen hristanuskondan Luka Evangelijantedajan jumalanpert' om letud vodele 2013.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume päivkodid (nomer 10, 12, 14), augškol (nomer 3), aluzškol (nomer 4), koume keskškolad (nomer 5, 6, 14), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Čitan pedagogižen i medicinižen kolledžiden filialad oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuz Balein municipaližen ümbrikon ''baleysk.75.ru''-saital.
Krasnokamensk

**Krasnokamensk** () om Venäman lidn da lidnankund Baikalantagaižen randan suvipäivnouzmas. Se om randan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Krasnokamenskan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1968 kuti geologijan žilo tedoidamha uranan löudmižsijad. Vl 1969 sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke, saudihe samha uranad kaivuzmahtusel, kudamban kivendon muju om rusked. Järedad sodaväged sijazisoiš lidnas nevondkundaližen aigan.

Krasnokamensk šingotase uranan samižel tähäsai (Arguninverine tegimištoline kaivuzhimine ühtelmaz), mugažo hilen samižel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Argunin mägisel'gan ezimägištol, 535 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kitain röunhasai om vižkümne kilometrad suvipäivnouzmha, Čithasai om 380 km lodeheze orhal vai 550 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Borz' 112 km päivlaskmha orhal vai 155 km avtol i Man'čžurii (Kitai,  *Mǎnžōulǐ*) 105 km suvipäivlaskmha avtotedme. Raudtestancii om lopuline sarakol Priargunsk-žilhosai. Lidnan pertid mülüdas mikrorajonihe, läz ei ole nimitadud irdoid.

Klimat om terav kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om −2,2 C° vilun tal'ven tagut, kezakun-elokun +16,7..+19,8 C°, tal'vkun-uhokun −23,1..−26,8 C°. Paneb sadegid 340 mm vodes, kezal tobjimalaz (107 mm heinkus i 80 mm elokus), i vaiše 37 mm redukus-sulakus.

## Tobmuz
Krasnokamensk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Edeline lidnankundan pämez' (sen Administracijan pämez') om Jurii Didenko (sügüz'ku 2015 — sügüz'ku 2020). Lidnankundan da rajonan Nevondkundan ezimez' om Igor Mereskin vn 2023 redukuspäi, sen edeline ezimez' om Pötr Bezborodov (reduku 2018 — reduku 2023).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 56 670 ristitud, rajonan seičeme kahesandest, vn 2021 — 51 137 ristitud. Kaik 52 811 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 70 tuhad eläjid vl 1987.

Ortodoksižen hristanuskondan Spasan londuseližen mel'kuvan jumalanpert' om saudud vll 2002−2005.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Krasnokamenskan tegimištoliž-tehnologine kolledž, medicinine kolledž, kaivuztegimištoline tehnikum, MIFI:n filial.

## Galerei

Krasnokamensk, 6th microdistrict.jpg|Kudenden mikrorajonan pertišt (2019)
Краснокаменск. Церковь Спаса Нерукотворного Образа.JPG|Spasan londuseližen mel'kuvan jumalanpert', vn 2015 nägu
Krasnokamensk, 2nd microdistrict.jpg|Kahtenden mikrorajonan pertišt (2019)
Krasnokamensk, 3rd microdistrict.jpg|Koumanden mikrorajonan pertišt (2020)
Krasnokamensk, 4th microdistrict.jpg|Nelländen mikrorajonan pertišt (2019)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''krasnokamensk.75.ru'').
Borz'

**Borz**' (, ) om Venäman lidn, lidnankund da raudtesol'm Baikalantagaižen randan suves. Se om Borzin rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud severzikš-se žiloikš. 18. voz'sadal panihe *Borz' *-žilon alust keitandsolan pramozlanno, nimitihe jogen mödhe. Vl 1899 saudihe *Borz' *-raudtestancijad raudtel Kitaihesai i vl 1900 avaitihe *Suvorovskii*-žilod holitamha stancijad. Aigan mändes ühtištadihe žiloid. Vl 1924 Borz'-žilo kändihe makundan keskuseks, vl 1950 sai lidnan statusad.

Vedimdepo i vagondepo, jauhontegim i elevator ratas lidnas. Borz' om maižanduzrajonan keskuseks kazvatamha villäd. Ende voitegim, lihakombinat i oluden edheotand radoiba lidnas. Venäman armijan motoambujiden brigad seižub Borz'-3-sodalidnudes severziš-se kilometriš lidnaspäi.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivlaskmas, solakahiden järvidenno, Borz'-jogen hural randal (, Amuran bassein), 690 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Mongolijan röunhasai om vižkümne kilometrad suvhe orhal, Čithasai — 370 km lodeheze avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Krasnokamensk 112 km päivnouzmha orhal vai 155 km avtol i Man'čžurii (Kitai,  *Mǎnžōulǐ*) 110 km suvipäivnouzmha orhal vai 123 km avtotedme. Raudten toine sarak Čoibalsanhasai ühtenzoitab Mongolijanke.

Klimat om terav kontinentaline päivoikaz. Voden keskmäine lämuz om −2,4..−1,4 C° vilun tal'ven tagut, kezakun-elokun +17..+20 C°, tal'vkun-uhokun −23..−27 C°. Ekstremumad oma −50 C° i +41,3 C°. Paneb sadegid 295..403 mm vodes, kezal tobjimalaz (60..90 mm kuidme kezakus-elokus), i vaiše 31..37 mm redukus-sulakus.

## Tobmuz
Zun-Torei-raudtestancii (109 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Borzin ližaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez', edel vn 2016 redukud oli Nevondkundan ezimez'.

Edeližed lidnan pämehed (Administracijan pämehed):
* Nikolai Jakovlev (sügüz'ku 2016 — heinku 2019);
* Sergei Rusinov (kül'mku 2019 — kezaku 2021, sid' Borzin rajonan pämez').

Lidnankundan Nevondkundan ezimez' om Julija Sedih vn 2022 redukuspäi. Edeline Nevondkundan ezimez' om Vladimir Nehamkin (reduku 2016 — tal'vku 2021).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 31 379 ristitud, lidnankundan — 31 496 ristitud, rajonan koume videndest. Kaik 28 874 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 36 700 eläjad vl 1992.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Sergii Radonežalaižen jumalanpert' om avaitud lidnas vspäi 2014 (saudihe enamba kümned vot).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma medicinine škol (tehnikum) i Krasnokamenskan tegimištoliž-tehnologižen tehnikuman filial.

## Galerei

Мемориал в Борзе.jpg|Sodamemorial (2017)
37117bb44.jpg|Ph. Sergii Radonežalaižen jumalanpert', vn 2017 nägu
Станция Борзя.jpg|*Borz' *-päraudtestancijan sauvuz vl 2008


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden sait (''борзя-адм.рф'').
Šilk (lidn)

**Šilk** ( [ˈʂɨlkə]) om Venäman lidn da lidnankund Baikalantagaižen randan keskuzpalas. Se om Šilkan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 18. voz'sadan ezmäižel polel kozakoiden vahtkundaks otmaha kävutamižhe jogen alangišton väghižid maid, nimitihe jogen mödhe. Ezmäižen kerdan lidn mainitase kirjutadud purtkiš vl 1765. Vspäi 1914 Transsiban stancii radab Šilkas. Se sai lidnan statusad vl 1951.

Šilk šingotase raudten edheotandoil.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan päivnouzmas, Šilk-jogen hural randpolel (Amuran bassein), kahtes kilometras jogespäi, 490 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Čithasai om 174 km päivlaskmha orhal, 216 km avtotedme vai 248 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Nerčinsk 40 km päivnouzmha avtotedme vai 45 km raudtedme i Balei 52 km suvipäivnouzmha orhal vai 104 km avtotedme.

Klimat om terav kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om −0,8 C°, kezakun-elokun +16,8..+19,2 C°, tal'vkun-uhokun −18,9..−24,1 C°. Ekstremumad oma −49,3 C° (viluku) i +40,5 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −4,1 C° (kezaku, eloku), tal'vaigan maksimum om +5,5 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezaaigan heinkus vaiše (minimum om +0,7 C°), läz ei olele sulasäd vilukus (maksimum +0,3 C°). Paneb sadegid 350 mm vodes. Voden keskmäine relätivine nepsuz om 61,9 %.

## Tobmuz
Mitrofanovo-žilo (, 529 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Šilkan ližaks. Lidnankundan pind om 353,57 km².

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 947 ristitud, lidnankundan — 14 539 ristitud, rajonan koumandez. Vl 2017 kaik 12 784 ristitud elihe lidnas i 13 313 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16..18 tuh. eläjid vll 1959−1996 (18 200 rist. vl 1992).

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: phh. Pedroi- da Pauloi-apostoloiden jumalanpert' (om saudud vl 1906) i Jumalanmaman «Kazvatuz»-jumalaižen jumalanpert' (saudihe vll 2008−2014).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2 filialoidenke, 23, 110), viž keskškolad (nomer 1, 2, 51, 52, avoin keskškol), lapsiden da norišton pert', čomamahtoiden škol, sportškol. Šilkan äiprofil'ne licei om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Памятник землякам, павшим в годы Гражданской и В. О. В. Площадь Мира, Шилка, Шилкинский район, Забайкальский край.jpg|Muštnik sijaližile eläjile — sodoiden ühtnijoile (2020)
Церковь Святых Апостолов Петра и Павла в г. Шилка (Забайкальский край).jpg|Phh. Pedroi- da Pauloi-apostoloiden jumalanpert', vn 2016 nägu


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''шилкинское.рф'').
Kamčatkan randan lidnad

Kaik om koume lidnad (, sidä kesken üks' SATÜ) i 2 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Kamčatkan rand]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Lidnanvuiččed žilod

## Homaičendad
Sretensk

**Sretensk** () om Venäman lidn da lidnankund Baikalantagaižen randan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas. Se om Sretenskan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1689 kuti *Stretenskii varmitez* (), sid' oli tetab kuti *Stretensk* — kaivuzžilo, kozakoiden stanic. Vhesai 1912 Sretenskan raudtestancii oli Transsiban lopstancijaks, edemba kormazihe jüguid jogilaivoihe da toihe Amuradme. Vl 1926 Sretensk sai lidnan statusad da kändihe rajonan keskuseks.

Sretensk šingotase laivansauvomižen tegimel (pened jogilaivad, meblin tehmine). Raudtestancii om Transsiban vižkümnekilometrižen sarakon lopstancijaks Kueng-stancijaspäi.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Šilk-jogen molembil randoil, 490 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Čithasai om 365 km päivlaskmha. Lähembaine lidn om Nerčinsk 100 km päivlaskmha.

Klimat om terav kontinentaline, keza om mussonižpirdoidenke. Voden keskmäine lämuz om −2,9 C° vilun tal'ven tagut, kezakun-elokun +16,5..+19,5 C°, tal'vkun-uhokun −23,9..−29,3 C°. Ekstremumad oma −50,7 C° (viluku) i +41,3 C° (kezaku). Paneb sadegid 357 mm vodes, kezal tobjimalaz (98 mm heinkus i 83 mm elokus), i vaiše 52 mm redukus-sulakus (kuidme 3..14 mm).

## Tobmuz
Morgul-külä (, 44 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Sretenskan ližaks.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 850 ristitud, lidnankundan — 6 895 ristitud, rajonan koume kümnendest, vn 2021 lidnan — 6 093 ristitud. Kaik 6 643 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15 138 eläjad vl 1959.

Ortodoksižen hristanuskondan üks'jäine radai ph. Jurgii-vägestusenkandajan jumalanpert' (saudihe vl 1890) om kaičenus lidnas videspäi, Mikoi-arhangelan jumalanpertin sauvuz kävutase toižin.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3, 5, 6), keskškol nomer 1, ehtal'ne keskškol, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Sretenskan pedagogine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Банк взаимного кредита, улица Кочеткова, 6, Сретенск, Сретенский район, Забайкальский край.jpg|Sretenskan rajonan tobmuden sauvuz (2021, ende bank)
Дом Эдельштейна, улица Кочеткова, 8, Сретенск, Сретенский район, Забайкальский край.jpg|Sretenskan rajonan tobmuden toine sauvuz (2021, ende Edel'šteinan pert')
Усадьба Шустова, улица Кочеткова, 4, 4а, Сретенск, Сретенский район, Забайкальский край.jpg|Adivpert' i söndtavaroiden lauk (2021, ende Šustovan usadib)
Дом жилой, улица Набережная, 1, Сретенск, Сретенский район, Забайкальский край.jpg|Puine eländpert' randirdal (istorine muštnik), vn 2021 nägu


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden oficialine sait (''городсретенск.рф'').
Krasnodaran randan lidnad

Kaik om kaks'kümne kuz' lidnad () i 13 lidnanvuittušt žilod (ven. *посёлок городского типа*) **[[Krasnodaran rand]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Venäman rubl'

**Venäman rubl**' (; toižed nimed — **astaz**, **plit**; ) om Venäman oficialine valüt. Üks' rubl' kogoneb 100 kopeikaspäi.

Rubl' kävutase Abhazijan, Suviosetijan, Kriman territorijoil mugažo.

Regulator om Venälaižen Federacijan Keskuzbank.

### Banknotad

## Venäman rublähä sidodud vepsän muštatišed

* *Eci kut rublän ecid.*
* *Orjale polušk, radnikale poltin, mastarile rubl'.*


## Irdkosketused
* Informacii banknotoiš Venäman Bankan ''cbr.ru''-saital. 
* Venäman rubliden polhe ''bonistica.ru''-saital. 
* Rublän todesižusen tundused ''banksandmoneys.cc.ua''-saital.
Abinsk

**Abinsk** () om Venäman lidn da lidnankund Krasnodaran randan päivlaskmas. Se om Abinskan rajonan administrativine keskuz.

## Istorii
Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud vl 1834 kuti *Abinskan lidnuz*. Vspäi 1863 *Abinskai*-stanic oli olmas, Azovan kozakad paniba sen alust. Vl 1962 (7. tal'vku) stanic kändihe *Abinskii*-radnikžiloks. Vl 1963 (23. reduku) radnikžilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke.

Abinsk šingotase elektrometallurgižel tegimel (vanuim i vanundprodukcii, 4,3 tuh. radnikoid vl 2021), sauvondmaterialiden pästandal (savič), sömtegimištol (söndtavaroiden kombinat, voitegim pästab maidprodukcijad), meblin fabrikal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Abin-jogen randoil ( 81 km pitte, Kubanin hurapol'ne bassein), Azov-Kubaninveres alangištos, 41 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Krasnodarhasai om kuz'kümne seičeme kilometrad päivnouzmha orhal vai 83 km avtotedme, raudtedme. Lähembaine lidn om Krimsk vižtoštkümnes kilometras päivlaskmha orhal vai raudtedme, 20 km avtotedme.

*Abinskai*-raudtestancii () radab «Krasnodar — Novorossiisk»-keskustal vspäi 1888.

## Tobmuz
Kaik nell' pen't eländpunktad mülüdas lidnankundha Abinskan ližaks: Proletarii-žilo, Šapsugskai-stanic () da kaks' futorad (Berežnoi, Korobkin). Lidnankundan pind — 322,94 km².

Edeližed lidnankundan pämehed (Administracijan pämehed) oma Aleksei Savel'jev (tal'vku 2018 — kül'mku 2021), Väčeslav Ivanov (kül'mku 2017 — tal'vku 2018).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 34 928 ristitud, lidnankundan — 36 078 ristitud. Vl 2018 kaik 38 176 ristitud elihe lidnas i 39 268 ristitud kaikes lidnankundas, rajonan kaks' videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 39 511 eläjad vl 2021.

Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 82,3 %, armenijalaižed — 5,3 %, ukrainalaižed — 2,1 %, grekalaižed — 1,4 %, totarlaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 2,6 %, rahvahuden ozutandata — 5,2 %.

Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Katken jumalanpert' om saudud lidnas vspäi 2002 vajehtamha ühtennimišt kadonut pühäpertid.

## Openduz
Kaik kümne päivkodid, nell' keskškolad i korrekcine škol-internat ratas Abinskas.

Anapan industrialižen tehnikuman filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Abin river. September 2014. - Река Абин. Сентябрь 2014. - panoramio.jpg|Abin-jogi lidnas, sügüz'ku 2014
Bystreet in Abinsk. August 2014. - Улочка Абинска. Август 2014. - panoramio.jpg|Üks' kujoišpäi vl 2014
New shopping mall. August 2014. - Новый торговый центр. Август 2014. - panoramio.jpg|Uz' torguindkeskuz (2014)
Вокзал станции Абинская.jpg|*Abinskai*-päraudtestancijan sauvuz vl 2016


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden sait (''abinskcity.ru'').
Apšeronsk

**Apšeronsk** () om Venäman lidn da lidnankund Krasnodaran randan suves. Se om Apšeronskan rajonan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1863 kuti *Apšeronskai*-stanic () Venäman armijan Apšeronan polkan sijadusenno, nimitihe polkan mödhe. Kätihe stanicad *Apšeronskii*-radnikžiloks vl 1931, sil-žo aigal sirtihe rajonan keskust sihe (rajon om sätud vl 1928). Suren sodan aigan žilo oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (14. eloku 1942 — 27. viluku 1943). Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1947 nügüdläiženke nimenke.

Apšeronsk šingotaze kuti mecan (sijaližen i Sibirišpäi) da kalan (Piterišpäi, nell' kombinatad) ümbriradai keskuz, mugažo ägehiden tegim om olmas. Produktad mecaspäi oma pilindmaterialad, faner, špon, parket, mülüd.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmas, Pšeh-jogen randal ( 139 km pitte, Kubanin hurapol'ne bassein), Kavkazan pohjoižel ezimägištol, 203 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Krasnodarhasai om kahesakümne viž kilometrad lodeheze orhal vai 115 km avtotedme. Lähembaine lidn om Hadižensk kaks'kümnes kilometras päivlaskmha avtotedme. *Apšeronskai*-raudtestancii radab sarakol «Armavir — Tuapse»-keskustaspäi, kaidraižuine 37-kilometrine mägiraudte augotase lidnas.

## Tobmuz
Kaik koume futorad mülüdas lidnankundha Apšeronskan ližaks. Lidnankundan pind — 219,22 km².

Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Sergei Ivaščenko (kül'mku 2017 — kezaku 2021). Lidnankundan Nevondkund om pästtud radmaspäi vn 2016 sügüz'kus.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 40 225 ristitud, lidnankundan — 41 536 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 lidnan — 40 289 ristitud. Kaik 40 016 ristitud elihe lidnas i 41 409 ristitud kaikes lidnankundas vl 2018. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om 39..40 tuhad eläjid vspäi 2002 (40 349 rist. vl 2016).

Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 86,1 %, armenijalaižed — 7,7 %, ukrainalaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 4,0 %, rahvahuden ozutandata — 0,8 %.

Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma saudud lidnas: Jumalanmaman Katken jumalanpert', Kaiken Venäman Tihon-patriarhan jumalanpert', i «Kall'kinged sein»-jumalaižen naižjumalankodi (ühtennimine päjumalanpert', kaks' jumalanpertid, kaks' časounäd). Armenižen jumalankodikundan «Surb Gevorg»-pühäpert' om avaitud. Protestantizman kaks' pühäpertid oma letud (baptizm, seičemenden päivän adventistoiden jumalankodikund).

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.

Apšeronskan avtotransportan da servisan tehnikum i mechoz-tehnikum oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''apr.apsheronsk-oms.ru'').