open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mombas

**Mombas** ( [mɒmˈbæsə], ) om Kenijan kahtenz' surtte lidn i kaikiš järedamb meriport. Sädab erigoittud ümbrikod administrativižikš.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 11. voz'sadal. Mainitase ezmäižen kerdan araban al'-Idrisi-geografan 12. voz'sadan käzikirjuteses. Kändihe sureks torguindlidnaks 15. voz'sadale. Mombas oli Portugalijan kolonialižeks keskuseks vspäi 1593, portugaline Iisusan lidnuz i jumalankodi oma kaičenus muštnikoikš. Vspäi 1698 oli alištunu Omanan tobmudele. Vl 1837 Zanzibaran sultan valdoičeškanzi lidnas. Vspäi 1875 se oli Britanižen imperijan tobmuden al.

Vl 1905 sirtihe britanižen protektoratan pälidnad Mombasaspäi Nairobihe. Edel vn 2010 konstitucijan vahvištust oli valdkundan Merenrandaližen agjan administrativižeks keskuseks.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Kenijan suvipäivnouzmas, suvhe ekvatoralpäi, Indižen valdmeren ühtennimižel korallsarel i kontinentan lähižil randoil, 50 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Sar' ühtenzoitase kontinentanke sildal da damboil. Matkad Nairobi-pälidnhasai om 440 km lodeheze.

Klimat om ekvatorialine räk. Kun keskmäine lämuz om +24..+28 C° vodes läbi. Ekstremumad oma +13,6 C° i +45,9 C°. Paneb sadegid 1072 mm vodes, enamba sulakus-semendkus (390 mm pordos), vähemba vilukus-keväz'kus (14..56 mm kus).

## Eläjad
Vl 1950 ristitišt oli 94 tuh. eläjid. Kaik 972 tuhad eläjid oli lidnas vl 2011. Läz 3,5 mln ristituid elihe lidnaglomeracijas vl 2019.

Lidnas om islaman pühäpertid, katoline päjumalanpert', induizman 19.-20. voz'sadoiden pühäpertid.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''mombasa.go.ke'').
Nurmijärvi

**Nurmijärvi** (mž. suomen da ročin kelil) om Suomenman kund Udenma-agjas, zavodiše 37 km pohjoižhe Hel'sinkišpäi.

Kundan pind — 367,26 km², sidä kesken saum vezid 5,36 km².

Vl 2022 eläjiden lugu oli 44 437 ristitud. Se om valdkundan kaikiš küläkund eläjiden lugun mödhe. Nügüdläine kundan pämez' om Outi Mäkelä.

Järedad žilod oma Klaukkal (*Klaukkala*), Rajamäki, Röükk' (*Röykkä*).

## Irdkosketused
* Kundan ohjastusen oficialine sait (''nurmijarvi.fi'').
Pi (lugu)

**Pi-lugu** (znamoičese grekan <math>\boldsymbol\pi</math>-kirjamel) om matematikan kaikenaigaine, om tazostadud ümbrusen pidusen i sen diametran rindatushe.

Voib antta äjid toižid pi-lugun märhapanendoid, oz., se om y=sin(x)-funkcijan pol'periodan i sen maksimuman rindatuz. Vn 2022 kezakule tetas pi-lugun ezmäižed sada trillionad znamoid katkoimen jäl'ghe.

Lugun nägu decimaližes lugendsistemas: 3,1415926535897932384626433832795... . Lähine rouhnik om \tfrac{22}{7} praktižiden ümbrimäraižiden lugendoiden täht.

## Ičendad
\pi-lugu om irracionaline, toižin sanoin ei voi ozutada sen tarkoiktad znamoičendad rouhnikan nägul. Sen tagut lugun decimaline mel'kuva ei tule lophu nikonz i ei ole periodižen. Johann Lambert todesti \pi-lugun irracionaližust vl 1761 ezmäižen kerdan, tangensan kirjutamižel rattematomaks rouhnikaks. Vl 1794 Ležandr toi \pi- i \pi^2-luguiden irracionaližusen tarkoiktembad todestust.

\pi — transcendentine lugu, toižin sanoin se ei voi olda miččen taht polinoman kogonaižidenke koefficientoidenke jureks. Ferdinand fon Lindeman-professor todesti \pi-lugun transcendentižust vl 1882. Feliks Klein kebnenzi todestust vl 1894. Transcendentižusen todestamižen olemine pani lopud kehkruden kvadraturan sauvondan naprindoile, kudambad jätksiba kaks' polenke voz'tuhad.

## Homaičendad
Primatad

**Primatad** vai **oblezjanad** () om imetaiživatoiden nellänz' heimkund erikoiden lugun mödhe.

Latinan nimituz libui sen-žo kelen *primas*-sanaspäi genitivan *primatis*-formas i znamoičeb «üks' ezmäižišpäi, ülembaižišpäi». Lugetas 19 sugukundad, 84 heimod i 517 eläbad erikod heimkundas, mugažo nell' kadonut voden 1500 jäl'ghe erikod.

Heimkundan ezitajiden erased-se erinijad tundused oma rindazlun olend ougvös, ougnivelehen sauvond likundoiden voimusenke kaikiš poliš, peiglon vastolend toižile sor'mile ezi- i tagalopusil, mujajad pölused sor'miden lopus, ümbärtud lul sil'manmuna, kärzan tendencii lapakole formale, järedambad päaivod hibjan rindataden, hambhiden koume toižendad, koverikaz nägemižsistem korktanke tarkoiktusenke i mujunägemine, kaks' maidraugud.

Primatoiden ezmäižed erikod sünduiba 85..66 mln vozid tagaz. Erikod oma levitadud tropikoiden kaikidme regionidme päiči ristitus, kudamb eläb kaikjal. Oblezjanoiden järgeline ümbrišt om mecoiden pud.

## Klassifikacii
* Alaheimkund Märgnenaižed primatad (*Strepsirhini*)
** Infraheimkund Lemuranvuiččed (*Lemuriformes*)
*** Sugukund Lemuridad (*Lemuridae*, lemurad ičeksaz)
*** Sugukund Liliputal'žed lemurad (*Cheirogaleidae*)
*** Sugukund Lepilemurad (*Lepilemuridae*)
*** Sugukund Indrižed (*Indriidae*)
*** Sugukund Ai-ai (*Daubentoniidae*, üks'jäine erik)
** Infraheimkund Lorinvuiččed (*Loriformes*)
*** Sugukund Lorižed (*Loridae*)
*** Sugukund Galagižed (*Galagidae*)
* Alaheimkund Kuivnenaižed primatad (*Haplorhini*)
** Infraheimkund *[[Tarsiiformes]]*
*** Sugukund *[[Tarsiidae]]*
** Infraheimkund Oblezjananvuiččed (*Simiiformes*)
*** Parvheimkund Levednenaižed oblezjanad (*Platyrrhini*), vai Uden mail'man oblezjanad
**** Sugukund *[[Callitrichidae]]*
**** Sugukund *[[Cebidae]]*
**** Sugukund Öližed oblezjanad (*Aotidae*)
**** Sugukund *[[Pitheciidae]]*
**** Sugukund Hämähoukunvuiččed oblezjanad (*Atelidae*)
*** Parvheimkund Kaidnenaižed oblezjanad (*Catarrhini*), vai Vanhan mail'man primatad
**** Üläsugukund *[[Cercopithecoidea]]*
**** Sugukund Värišteližed (*Cercopithecidae*)
**** Üläsugukund Ristitunvuiččed oblezjanad vai gominoidad (*Hominoidea*)
**** Sugukund Gibbonižed (*Hylobatidae*)
**** Sugukund Gominidad (*Hominidae*, heiden kesken ristit)

## Homaičendad
Mešhed

**Mešhed** ( *Maŝhad* [mæʃˈhæd]) om Iranan kahtenz' surtte lidn, Horasan-Rezavi-agjan pälidn da pala, valdkundan suril'mižen i religiozižen opendusen znamasine keskuz.

Sijadase 900 km päivnouzmha Tehran-pälidnalpäi. Lidnan aglomeracii (3,6 mln rist. vl 2016) otab läz 300..600 tuhad eläjid enamba mi ičeze lidn i otab kahtent sijad Iranas ristitišton lugun mödhe.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 818 penen Sanabad-külän sijas. Mainitase nügüdläiženke nimenke 10. voz'sadaspäi. Oli politikan, kul'turan i religijan keskuseks kaiken aigan. Vl 1220 mongoline tungend jäti lidnad läz murendusita, i ümbrišton pagenikad tuliba elämha siš.

Lidnan ižandusen päsarakod oma sömtegimišt, sauvondmaterialiden, himižiden produktoiden i terasen pästand, kebn tegimišt (tekstilin edheotandad, nahkan da sobiden tehmine), hobedan i pol'kalližarvoižiden kividen ümbriradmine, toižed veroližed produktad (kuivatud fruktad, solatud pähkmed, šafran, päivnouzmman magedused, parfümerii, religiisuvenirad, pal'tod, kourad). Mešhed om ümbrišton kaivuztegimišton keskuz i Iranan avtoiden ühthekeradamižen kahtenz' keskuz. Kahtenz' surtte pühälidn islaman mail'mas, šijitoiden keskuz, Mešhed vasttab 20 mln turistoid i pühämatkajid vodes Reza-imaman mečetin kompleksan olendan tagut. Iranan adivpertiden viž ühesandest ratas neciš lidnas.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase valdkundan pohjoižpäivnouzmas, seižub läz Hezer-Darre- i Gare-Dag-mägisel'gid 995 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Kešefrud-jogen (260 km pitte) alangištos läz Turkmenistanan röunad. Sädab ičeze rodun oazisad.

Klimat om kontinentaline kuiv räkänke kezanke (kesklämuz om +25..+27 C°) da viluhkonke tal'venke (+2..+4 C°). Voden keskmäine lämuz om +14,3 C°. Ekstremumad oma −28 C° i +43,8 C°. Kezaaigan minimum om +4 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +28,2 C° (tal'vku). Paneb sadegid 252 mm vodes, enamba keväz'kus-sulakus (45..55 mm kus), vähemba kezakus-sügüz'kus (kahesa millimetrad pordos). Keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 33..37 % röunoiš kezakus-sügüz'kus i 62..75 % kül'mkus-sulakus.

## Tobmuz
Mešhed jagase 13 lidnrajonaks.

Edeline lidnan pämez' om Sajid Abdullah Erdžaji Širazi (*Sayyed Abdullah Arjaei Shirazi*, radoi vn 2021 sügüz'kuspäi), Mohammad Reza Kalaei (tal'vku 2018 — eloku 2021).

## Eläjad
Kaik 3 001 184 ristitud elihe lidnas vl 2016. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Rahvahad: persijalaižed ottas 92,5 % ristitištos, kurdad — 3 %, turkmenalaižed — 2 %, arabalaižed — 0,1 %, toižed rahvahad — 0,4 %.

## Transport
Avtobusad, kiruhavtobusad i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Metropoliten radab vspäi 2011 (vspäi 2020 om kaks' jonod, 35 stancijad, 37 km raudted), lidnelektrojonusen kaks' jonod oma sen ližaks. Znamasine raudtesol'm, kaik vagonrivid Keskuzazijha da tagaz läbitadas Mešhedad.

Rahvahidenkeskeine soda- da civiline Mešhed-lendimport Šahid Hašeminežadan nimed (*MHD / OIMM*, 10,4 mln passažiroid vl 2017) sijadase lidnan suvipäivnouzmas. Tehtas reisid valdkundan äjihe lidnoihe i kaikiden lähižiden verhiden maiden surihe lidnoihe.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait (''masshad.ir'').
Specialine relätivižusen teorii

**Specialine relätivižusen teorii** (lüh. SRT) om ümbrikirjutai likundad, mehanikan käskusid i avaruden-aigan kosketusid teorii likundan erazvuiččil piguzil, penembil mi vauktusen piguz vakuumas, niiden kesken läz vauktusen pigut.

Necen teorijan ramuziš Njutonan klassine mehanik om sen lähembuseks madalidenke piguzidenke. Faktižikš SRT ümbrikirjutab nell'märaižen avaruden-aigan geometrijad i kävutab lapakod (toižin sanoin ei ole koveroitud) Minkovskijan avarut. SRT:n ühthine statj gravitacijan vägeviden kendoiden täht om ühthine relätivižusen teorii.

Specialine relätivižusen teorii om sätud 20. voz'sadan augotišes Hendrik Lorencan, Anri Puankaren, Al'bert Einšteinan da toižiden tedomehiden vägil. Maikel'sonan kodv oli ottud teorijan sädandan aluseks, kodvan rezul'tat kändihe varastamatomaks sen aigan klassižen fizikan täht: vauktusen piguz ei rippund čuradusespäi (izotropižusen ičend) i Man orbitaližes likundaspäi Päiväižes ümbri.

## SRT:n postulatad
Postulat 1 (*Einšteinan relätivižusen princip*). Londusen käskused oma ühtejiččed kaikiš koordinatsistemiš, kudambad likkudas pidust' oiktad pirdad i tazomäraižikš toine toižen rindataden.

Postulat 2 (*vauktusen piguden kaikenaigaižusen princip*). Vauktusen piguz vakuumas om ühtejitte kaikiš koordinatsistemiš, kudambad likkudas pidust' oiktad pirdad i tazomäraižikš toine toižen rindataden. Nece princip vastkaroičeb piguziden summan käskust klassižes mehanikas.

Ottas kävutamižhe süiden postulatad mugažo: mitte taht aigtego voib valatoitta vaiše tehnus möhemba aigtegoid, i ei voi valatoitta aigtegoid, kudambad tehnus aigemba mi se. Miččen taht signalan piguz ei voi ülitada vauktusen pigut, se jäl'gestab süiden postulatad i vauktusen piguden ripmatomut koordinatsisteman valičendaspäi.

## Homaičendad
Kodikoičend

**Kodikoičend**, **kodikoičemine** vai **domestikacii** (-sanaspai «kodihine») om mecživatoiden i kazmusiden (kul'turoičend) vajehtusen process, kudamban aigan ristit pidab niid genetižes izoläcijas mecformaspäi äjiden pol'viden hätkeližusel i alištab selekcijale (ratud valičendale). Vastal'ne process om arktund.

Kodikoičemižen met om živatan otand kävutamižhe maižanduses (oz., lehm) vai kodiš (oz., kaži). Otta kodikoičemha ei znamoiče kodikoitta. Todesižikš kodikoittud živatoiden (kodiživatoiden) erikoiden lugu ei ole sur', läz 25. Kodikoičemine tarbhaičeb živatoiden regulärišt äikerdoičendad stajas, toižin sanoin agrocenoz vai toine ratud landšaft kändase järgeližeks ümbrištoks kodiživatan taht. Vaiše neciš statjas voib otta erikod ratud valičendha. Kaitas eričuid kaikiš arvokahambidenke ristitun täht ičendoidenke, i severziš-se voz'sadoiš sätas muga ei ole kodikoittud muite, no kodiživatad.

Mecživatoiden kodikoičemine zavodiše erižiden individoiden (eričuiden) ratud selekcijaspäi samha jäl'gnikoid märitud tundusidenke, miččed oma tarbhaižed ristitun täht, oz., sidodud ristithu i ičeze erikon eričuihe agressijan pidandan polenduz. Kodikoičend vajehtab erikon edesižen šingotesen arvoimižid radikaližikš. Londuseline evolücine šingotez vajehtase ratud selekcijal äikerdoičendan kriterijoiden mödhe. Sidä vizid, erikon genetižed ičendad vajehtasoiš kodikoičemižen ramuziš.

Kaikiš amuižembad kodikoittud živatad oma koirad (händikahišpäi, kodikoičemihe zavodihe 35 tuhad vozid tagaz), lambhad, sigad (ühesa tuhad vozid EME), kozad (ühesa tuhad vozid EME), lehmäd (mechärgaspäi, kahesa tuhad vozid EME) i kažid (kahesa tuhad vozid EME). Erased-se kodikoittud erikod kadoiba lophu voz'sadoiš.

## Kacu mugažo
* Domestikacijan teorii (sidodud innovacijoihe)

## Homaičendad
Elektrokondensator

**Kondensator** (-sanaspäi «kingitada», «sagenzoitta», vai *condensatio* «keradamine») om passivine elektronine komponent, kaks'polüsine ladim mülün kaikenaigaiženke vai vajehtujanke znamoičendanke i penenke vedandmahtusenke. Om elektrokendan täutken i energijan varadusen (keradandan) täht.

Ladimen südäin sädase kahtes elektrodaspäi dielektrikanke niiden keskes, kudamban sanktuz om vähemb. Molembad komponentad oleldas šoidukahad, voib turuškata niid. Tehtas suriden kondensatoriden korpusad katkelmusen voimusenke päzutamha poukahtusen jäl'gusid.

Meiden päivil kondensator om läz kaikiš elektroladimiš. Principialižiš shemiš znamoitas kondensatorad «C»-kirjamel tobjimalaz, pozicijan indeksan ližadusenke, oz., C5. Kondensatoran mülün märičendühtnik om farad rahvahidenkeskeižes SI-sistemas. Harakteristikad: mülü, eriline mülü, energijan tiheduz, nominaline kingitez, polärižuz, parazitižed parametrad (kadod, p'jezoeffekt, dielektrine absorbcii).

Jagadas kondensatorid dielektrikan materialan (päine klassifikacii: vakuum, gaz, nozoluz, elektrolit, fol'g, polimer), mülün vajehtusen voimusen (kaikenaigaižed, vajehtamižkondensatorad, järgendamižkondensatorad), kävutandan (ühthižed i specialižed) i elektrodiden forman mödhe.

Vl 1745 alamaižen Leiden-lidnan kaks' eläjad tegiba meles elektrokondensatoran prototipad — «leidenan bankad» — ripmatomašti toine toižespäi, hö oliba saksalaine Eval'd Jurgen fon Kleist-kanonik i Piter van Musenbruk-fizikantedomez'. Ezmäižed kondensatorad nügüdläiženke südäimenke (jagadud dielektrikal kaks' vent) oliba sätud aigemba leidenan bankad, mainitadas niid kut Epinusan kondensator vai elektrine lehtez.

## Homaičendad
Metr

**Metr** (-sanaspäi *metron* «mär», «märičii») om pidusen keskustan märičendühtnik. Om rahvahidenkeskeižen SI-sisteman päižes seičemes märičendühtnikaspäi. Rahvahidenkeskeine znamoičend om **m**.

Vahvištadud vl 1983 märhapanendan mödhe, metr om keskustan piduz, kudambad vauktuz läbitab vakuumas aigan 1 / 299 792 458 sekundad pordos. Se om kudenz' metran märhapanend, om kirjutadud tarkoiktemb vl 2018 korreliruimha sekundan märhapanendanke.

## Istorii
Ühthižen märičendühtnikan levigandusen tarbhaižuz libui Evropas mugoman suren valdkundan sündundan tagut kut Napoleonan imperii. Tariž oli maksta nalogoid ühthižen märan alusel, ende joga feodal pani ičeze märičendühtnikoid. Pättihe säta pidusen ühthišt märičendmahtust kanghiden paloiden täht, i tehtihe märičendühtnikan Man meridianan kal't, muga-žo märhapanihe merimijlad edel sidä.

Ende märhapanihe metrad Parižan meridianan kal't (1795, nelländesen 1 / 10 000 000, massan kilogramm-ühtnik oli sidodud metrha kut veden 1 dm³ mülün mass), etalonal platinaspäi (*Metre des Archives*, 1799), profilal platinaspäi da iridijaspäi (1889), sil-žo, no rippujal rolikoil (vspäi 1927), kripton-86-izotopan spektran ruskedpakuižen jonon lainhen 1 650 763,73 pidust (1960).

## Ühtnikad metran alusel
Sätas ližaühtnikoid metran alusel SI-sisteman standartižiden prefiksoiden abul.

## Homaičendad
Bovuar Simona de

**Simona de Bovuar** ( [simɔn də bovwaʁ], täuz' nimi sündundan jäl'ghe *Simone-Lucie-Ernestine-Marie Bertrand de Beauvoir*; sünd. 9. viluku 1908, Pariž, Francii — kol. 14. sulaku 1986, siš-žo) oli francine kirjutai naine, egzistencializman filosof, feminizman likundan ideolog. Kirjuti francijan kelel.

## Biografii
Simona oli sündnu Parižha, aristokratižen rodun kanzha, vanhaks tütreks. Hänen Žorž Bertran de Bovuar-tat radoi juristan-sekretarin. Fransuaza de Bovuar-mam (neiččel Brasso) libui Verden-lidnan bankiran kanzaspäi i oli katolicizman tetpaižen polenpidajan. Juristan kanz tuli bankrotnendale Venäman vn 1917 revolücijan rezul'tataks: Bertran de Bovuar pani rahoid Venäman imperijan ohjastusen garantijoiden alle, no revolücii lopi unikuvid kut procentoiš, muga rahoiš-ki. Kanz sirdi lidnan keskusespäi ahthaze faterha, kazvatajad sanuiba neiččele, miše vaiše hüvä openduz abutaškandeb hänele lähtta kanzan gorähižes olendaspäi. Tat libui Simonas literaturišt mel'hetartust, i hän päti kätas kirjutajaks vižtostkümnevoččes igäs.

Naine sai üläopendust Parižan universitetas (se-žo Sorbonn, 1926−1929) i lidnan Normaližes ulaskolas (1928−1929). Sai universitetan diplomad literaturas, latinan keles, filosofijas. Simona kändihe ateizman polenpidajaks. Žan-Pol' Sartr oli Simonan partnöraks hätken aigan, molembad oliba naimiželod vaste i eliba kožundkirjutesenke avoinuziš kosketusiš. Simona pagiži, miše löuzi Sartras ičeze hengelišt kaksjašt, redaktirui kaik, mi Sartr kirjuti, eskai sädi kirjutusid hänen nimen al, konz ei ole aigad Sartral. Heiden kosketused oliba täuttud intensivižel ičekeskensädamižel. Naine oli marksistan tedohamas vaiše, toižel polüsal realižusespäi.

## Tedoradon znamoičend
Simona Sartranke eziniba meletust, miše kaik ristitud tuldas meiden mirhu joudjaližil absolütižikš, Jumalan anttud planata. Olendan üks'jäine realižuz om ristit. Ku «olend endustab olmust», ka ristitun velguz om täutta ičtaze südäiolendal, toižin sanoin ei ole edelpäi anttud augud ristitul.

Simona vahvisti ičeze «Kahtenz' sugu»-kirjas (*Le deuxième sexe*, 1949), miše gender, elon haman kartte, ei ole märitud edelpäi. Voib lugeta sidä kirjad 20. voz'sadan feminizman päižeks toks. Filosofan tetab aforizm om «ei sündugoi naižen, no kätas naižeks», kätas «naižeks» znamoičeb katas Toižeks. Simona de Bovuar pani ičeze radon metoks naižen joudutandad i udessündundad kut ripmatont subjektad. Kirjutai tegi ühthevendad tedoidusišpäi, miše pidab kacta tošti formiruidud ristitun istorijas normoihe da kal'huzihe, kudambad röunatiba naižiden oiktusid i jätiba heid valičendan joudjudeta.

## Valitud sädused
* «Kaik ristitud alištudas surmale» (1946, ), fantastine roman
* «Kahten znamoičendan morališ» (1947, *Pour une morale de l’ambiguïté*)
* «Kahtenz' sugu» (1949, *Le deuxième sexe*), feminizman päine säduz voz'sadas
* «Mandarinad» (1954, *Les Mandarins*)
* «Vanhuz» (1970, *La Vieillesse*)
* Avtobiografine trilogii:
** «Hüvin kazvatadud neiččen johtutesed» (1958, *Memoires d’une jeune fille rangée*)
** «Täuz'kaznuden vägi» (1960, *La Force de l'âge*)
** «Kaluiden vägi» (1963, *La Force des choses*)

## Homaičendad
Optik

**Optik** (-sanaspäi *optikē* «irdpol'ne nägu»), vai **optine fizik**, om fizikan jaguz, tedoidab vauktusen ičtazvedandad i ičendoid, sidä kesken sen vastamižpaineg substancijanke i instrumentoiden sädand kävutamha vai detektiruimha vauktust.

Järgeližikš optik ümbrikirjutab nägujan, ul'traruskedsinižen i infrarusttan sädegoičendoiden ičtazvedandad. Sikš ku vauktuz om elektromagnitižeks lainheks, ka analogižed ičendad oma elektromagnitižen sädegoičendan toižil formil, mugomid kut röntgensädeged, mikrolainhed i radiolainhed. Voib sel'gitada optižiden nägusiden enambust klassižen elektrodinamikan abul.

*Optikantedomehed* tedoitas optikad. Se tedo om aktualine i tedoidase äjiš lähižiš disciplinoiš, sen paloin astronomijas, inženerižen tön erazvuiččiš sarakoiš, fotografijas, medicinas (eriližešti oftal'mologii i optometrii). Voib löuta optikan otandoid kävutamižhe erazvuiččiš tehnologijoiš i jogapäiväližiš kaluiš: zerklod, linzad, teleskopad, mikroskopad, lazerad, kuidoptik.

## Istorii
Optik augotihe linzoiden sädandaspäi Amuižes Egiptas i Mesopotamijas. Kaikiš amuižembad linzad oma löutud Krit-sarel, ned oma tehtud kvarcan poliruidud kristallišpäi, datiruihe tegesid vl 2000 EME, kaitas Iraklionan Arheologižes muzejas (Grekanma). Linzad Rodos-sarelpäi datiruišoiš läz 700. vodel EME, mugažo assirižed linzad, mugomad kut Nimrudan linz.

Amuižed rimalaižed i grekalaižed täuduiba stökolšuruid vedel tegemha linzoid. Vauktusen i nägemižen teorijoiden šingotez filosofil jäl'genzi niid praktižid satusid Amuižes Grekanmas i Indijas. Geometrine optik šingotihe Amuižiš Grekanmas i Rimas.

## Homaičendad
Differencialine tazostuz

**Differencialine tazostuz** om tazostuz, kudamb mülütab funkcijan toižetišid funkcijan ližaks. Om funkcionaližen tazostusen statjaks.

Mülüjiden tazostushe toižetišiden pordaz voib olda erazvuiččen, se ei ole röunatud ni-mil formaližikš. Toižetišed, funkcijad, ripmatomad vajehtujad i parametrad voidas olda tazostuses erazvuiččiš kombinacijoiš vai ei olda ani päiči hot' ühtes toižetišes. Ku tundmatoman funkcijan toižetišed oma tazostuses, ka se ei znamoiče, miše se tazostuz om differencialižen. Ozutesikš, f' \left( x \right) = f \left( f \left( x \right) \right) ei ole differencialižen tazostusen. Kaikiš znamasižemb küzund differencialižiden tazostusiden täht om niiden pätandan olemine i üks'jäižuz, pätandan ecmine nimitase integriruindaks.

Ectäs funkcijad vai funkcijoiden kundad differencialižiden tazostusiden pätandaks, algebraližiden tazostusiden erineden, kudambiden pätand om lugu vai severz'-se luguid. Voib käta differenciališt tazostust pordhanke korktemb mi ühtenz' ühtenden pordhan tazostusiden sistemaks, sen tazostusiden lugumär om eziauguižen differencialižen tazostusen pordhale kohtaine. Ku vajehtujiden lugu om lopmätoi, ka differencialižen tazostusen tärtuz om ühthižes statjas, i sen kuvastuz om tazostuz funkcionaližidenke toizetišidenke vaiše.

## Istorii
Eziauguižešti differencialižed tazostused libuiba mehanikan tegoišpäi, kudambiš pidi oli märita hibjoiden koordinatoid, piguzid i pigustusid. Kacliba niid parametroid kut aigan funkcijoid erazvuiččiš vastamižpainegiš. Kätihe ezmäižikš differencialižikš tazostusikš erasid-se tetabid hüvin geometrižid lugutegoid mugažo.

Sätud Leibnical (1646−1716) i Njutonal (1642−1727) differencialine lugend kändihe differencialižiden tazostusiden teorijan aluseks. Leibnic tariči «differencialine tazostuz»-terminad vl 1676.

## Ozutez
* y''+9y=0 — kahtenden pordhan gomogenine differencialine tazostuz kaikenaigaižidenke koefficientoidenke. y = (C_1 \cos 3x  + C_2 \sin 3x)-funkcijoiden kund om sen pätandaks, siš C_1 i C_2 — joudjad konstantad, märitas niid konkretižen pätandan täht eriližikš pandud augotižarvoimižil. Nece tazostuz ümbrikirjutab, sen paloin, garmonižen oscillätoran likundad cikliženke paksudenke 3.

## Homaičendad
Kodihärg

**Kodihärg** (lühedas **härg**, , vai ) om kabjživat, kadonuden mechärgan (latin. *Bos taurus primigenius*) kodikoittud toižend. Hänen emäč om lehm. Mülütadas Pall'azsar'vižed-sugukundha (*Bovidae*).

Kodihärgan i lehmän poig om **vaza**. Kazvanuded poigad: **hartak**, **häčoi**, **härgvaza** (ižačud), **lähtan**' (emäč). Lehm nimitase *lähtan'lehmäks* ezmäižen kandandan jäl'ghe, kandand vedase ühesa kud.

Kazvatadas samha lihad i nahkoid, lehmid — maidod-ki.

## Kodikoičend
Mechärgan kodikoičemine zavodihe 10..11 tuhad vozid tagaz, sen aigaližil pordhil kodihärgiden sar'ved oliba pit'kad. Ezmäi pidihe samha lihad, sid' zavottihe ägestada da vedada juguid mugažo. Jäl'gmäižes koumes voz'tuhas živatoiden suruz kadoti läz koumandest. Suguiden sädandan ezmäižed naprindad oma tetabad Amuižen Riman aigaspäi, möhemba Evropan valdkundad kändihe selekcijan keskuseks. Nügüd'aigan lugetas läz 1080 kodihärgan suguid.

## Ümbrikirjutand
Kodihärg om järed, massivine živat, täuz'kaznuded eričud oma 750 kilogrammhasai vedutte keskmäras (vajehtase 147..1363 kg röunoiš) i 120..150 sm sagus kortte, rippub suguspäi i eričuspäi. Om joukživataks, dominantine ijerarhii sädase joukus igähizenke järgendusenke. Härgiden agressivižuz kävutase ispanižes i portugaližes korridoiš.

Eričun hibjan kazvand jätktase viž..seičeme vot. Elon järgeline hätkeližuz om 15..20 vot izačuil i 20 vot emäčuil, erased-se lehmäd elädas 35 vot da sen enamba (rekord 48 vot).

## Homaičendad
Sekund

**Sekund** (-sanaspäi «kahtenz'» *secunda divisio*-virkehes «(časun) kahtenz' jagand») om aigan pordon märičendühtnik. Om rahvahidenkeskeižen SI-sisteman päižes seičemes märičendühtnikaspäi. Rahvahidenkeskeine znamoičend om **s**, grafine: **″**.

Vahvištadud vl 1967 märhapanendan mödhe, sekund om aigan interval, kudamb om tazostadud cezijan-133 atoman sädegoičendan 9 192 631 770 pordha sen atoman päolendan päličmanendas energijan kahten ülähenon tazopindan keskes, ku atom om tünäs 0 K lämudel. Se om koumanz' sekundan märhapanend, om kirjutadud tarkoiktemb vl 1997, ližatihe cezijan atoman arvoimižid.

Vastmäričendühtnik sekundale (s−1) om paksuden herc (Hz).

## Istorii
Amuižes mirus eliba sekundoita, aigan kaikiš lühüdamb märičendühtnik oli aig-gradus (nell' minutad). Keskaigan kävutaškanzihe sekundad astronomijas Kudmaižen likundan tarkoiktemban lugendan täht. Vl 1000 persine Al' Biruni-tedomez' märiči täuz'kudamiden aigoid konkretižiden nedaliden täht i kävuti päivid, časuid, minutoid, sekundid, koumandesid i nelländesid pühäpäivän keskpäiväspäi lugeten. Latinankel'žed tedomehed ottihe sekund-terminad kävutamižhe 13. voz'sadaspäi. Datiruidud 1560..1570 vozil časud Fremersdorfan keradusespäi kändihe ezmäižikš punotižčasuikš sekundtomaraiženke. 1670-80-nzil vozil tegihe meles mehanižid časuid köläidimenke, i voimuz tegihe märita sekundid tarkoiktusen täizöiženke märanke. Sekund-sana kut märičendühtnik tuli anglijan kel'he 17. voz'sadan lopus.

Ende märhapanihe sekundad päivesen dolän kal't (1 / 86 400 MKS-sistemas, 1940-nded voded), tropižen voden doläl (1 / 31 556 925,9747, vspäi 1960).

## Ühtnikad sekundan alusel
Sätas ližaühtnikoid sekundan alusel SI-sisteman standartižiden prefiksoiden abul. Enamba kaiked kävutadas toižid märičendühtnikoid: minut (60 sekundad), čas (3 600), päivez (86 400), voz' (31 557 600).

## Homaičendad
Gruš

**Gruš** () om plodpuiden i penzhiden heim Rozanvuiččed-sugukundaspäi. Lugetas enamba mi 30 erikod, kümne londuselišt gibridad, tuhad sortuid. Tipine erik om mecgruš (*Pyrus communis*), sortuiden enambuz om sadud sišpäi.

## Leviganduz
Grušan augotižlibund ei ole märitud tarkoikti, pu tuli istorijanedeližes aigaspäi. Kul'tiviruihe grušid Amuižes Grekanmas (nägub, otnuden kul'turha grušan kodima, läz tuha vot EME) i Persijas. Tetihe 38 sortud Rimalaižes imperijas, no äjiden ploduiden magu ei olend luja, ka lugetihe golliden sömäks. Mainitase Amuižen Venän dokumentoiš 12. voz'sadaspäi. Hristanuskondan polenpidajad ei navet'koi grušad sidodud sihe paganusen kul'tan tagut, i telustiba kul'turpuiden levigandusele.

Mecgruš om levitadud Evropadme 60 gradushasai pohjoižlevedust, sen ühtes kazmuz om harv arealan pohjoižes. Ussurine gruš om pakaiženvastaine erik, kazvab Edahaižes Päivnouzmmas, Korejas, Kitain pohjoižpäivnouzmas.

Ištutadas mail'madme tropižes i venos vöiš. Om vaiše severt-se kommertižid sortuid. Vl 2016 kazvatusen lider oli Kitai (mail'man tehmižen seičeme kümnendest vai 19,4 mln tonnoid), vl 2020 toižed järedad tegijad (500..600 tuhad tonnoid) oliba Italii, AÜV, Argentin, Turkanma. Venäma om grušan ploduiden ühteks päižiš importirujišpäi.

## Kävutand
Ištutadas grušad ploduihe näht päpaloin. Kazvatadas erasid-se sortuid dekorativižikš vaiše, niiden kesken bonsaikš.

Ploduiden kožundan strok märičese küpsnendan harakteristikoil. Keskküpsnendan strokun plodud kaičesoiš lühüdaks aigaks, voib kaita möhäküpsnendan ploduid seičeme..kahesa kud.

Ottas pud materialaks, no kävutadas tegesid honusiš vaiše, hapneb kebnas nepsudespäi. Pu om vahv i notked, leiktase hüvin kivenvuiččiden stajiden olendan tagut. Tekstur om hen, voččed renghad sijadasoiš tazokeskustal. Tehtas penid tegesid i ottas kalližarvoižen pun vajehtuseks, ende tegihe formid paindud pränikoiden täht. Grušan erikod oma sezonižikš medenkandajikš.

## Valitud erikod
* *Pyrus boissieriana* — Buassjen gruš
* *Pyrus communis* — Järgeline gruš, vai mecgruš, heimon tipine erik
* *Pyrus elaeagrifolia*
* *Pyrus pyrifolia* — Grušanlehtesine gruš
* *Pyrus salicifolia* — Raidanlehtesine gruš
* *Pyrus spinosa*
* *Pyrus syriaca* — Sirine gruš
* *Pyrus taiwanensis* — Taivanine gruš
* *Pyrus ussuriensis* — Ussurine gruš

;Gibridad
* *Pyrus ×bretschneideri* — Keskuzazijalaine gruš
* *Pyrus ×nivalis* [ = *Pyrus communis* × *Pyrus elaeagrifolia*]

## Homaičendad
Rok

**Rok** vai **rokmuzik** () om populärižen muzikan čuradusiden riven ühthine nimituz.

Anglijan kelen *rock*-verb kändase «löuhkta», «čibutada», «bajutelda», «čibudas». Se libui kut aigaližemban rok-n-roll-žanran nimen lühenduz i znamoičeb harakterižid rok-n-rollan täht sidodud likundan märitud formha ritmižid mujegid, ende *roll, twist, swing*- i *shake*-sanad oliba ottud analogižikš nimitamha stilid. Edestadas roksädusid bangutezsoitoiden, «kormatud» elektrogitaroiden i basgitaroiden kävutandanke paksumba kaiked. Harakterizuidas rokmuzikantoid ičeze sätud kompozicijoiden vändol, tekstanke anglijan kelel tobjimalaz.

## Istorii
Rokmuzik sündui blüzan alusel AÜV:oiš i Sures Britanijas 1950-nzil vozil. Istorižikš ezmäižed rokžanrad oma rok-n-roll i rokabilli. Jäl'ghižed alažanrad oliba 1960-nziden voziden populärižhe muzikha sidodud, ned oliba folk, kantri, skiffl, muzikholl.

Siš aigaspäi rokmuzikan korged aig zavodihe AÜV:oiš i Päivlaskmaižen Evropan maiš. Ühtištadihe rokad muzikan kaikidenke toižidenke čuradusidenke, uded alažanrad sünduiba 1990-nzihe vozihesai. 1960−70-nzil vozil kaik päižed alažanrad sünduiba: artrok, džazrok, hardrok, pankrok, rokavangard. 1980-nziden voziden augotišes formiruihe mugomid alažanroid kut postpank, uz' ald, al'ternativine rok. Järed ičevuitte rokan metal-sarak sädihe 1970-nzil vozil, ezmäi klassine hevimetal, 80-nzil vozil radikaližembad treš, det, blek, 90-nzil segoitadihe metalad toižidenke žanroidenke: simfo, folk, gotik, prog. Niil-žo 1990-nzil vozil šingotaškanziba granž (libui 80-nziden keskes), britpop (sündui 60-nzil), al'ternativine metal (om 80-nziden lopuspäi), rok Venämas. Rokmuzik eli krizisas läbi 2000-nzil vozil. Sid' Internetan leviganduz vedi vanhid žanroid populärižusennoks, erased-se čihodanuded rokgruppad ühtištiba tošti. Hillašti no kaikenaigašti nacionaližed roklikundad šingotasoiš, pajoidenke rahvahaližil kelil.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Viž kaikiš znamasižembad rokmuzikan muzejad mail'mas ''rockcult.ru''-saitan versijan mödhe.
Rok (znamoičendad)

**Rok** om äiznamoičendaline sana:
* Rok vai rokmuzik — populärižen muzikan čuradusiden riven ühthine nimituz.
* Rok (-an) — hernhesižen keitosen toižend, vaumitas Pühän aigan.
* Rok (-on, vai paharubi, tuhkrubi) — ristituiden läžund (), oli levitadud enččes, no vägestadud täuzin.
* Rok () — kanzannimi angijankel'žiš maiš.
* Rok — mužiknimi Slovenijas.

## Kacu mugažo
* Rokkoi — nozol ozrasine pudr.
Silotin kel'

**Silotin kel**' vai **Silhetin kel**' (ičeze nimituz: ꠍꠤꠟꠐꠤ / সিলটী *Silôţi* [silɔʈi],  [sileʈi], ) om üks' indoevropižiš kelišpäi. Se om levitadud Bangladešan pohjoižpäivnouzmaižes Silhetan agjas ezikät. Mugažo silotin kelel pagištas Indijan lähižiš štatoiš: Assam, Tripuran pohjoine.

Pagištas kelel bengaloiden silotin etnografine grupp. Pagižijoiden lugu om kümne millionad ristituid mamankeleks (voziden 2003−2020 andmused) i pol'tošt millionad kahtendeks keleks. Kaik seičeme millionad kelenkandajid elädas Bangladešas. Znamasine diaspor om Sures Britanijas (400 tuhad eläjid), sen Bangladešan immigrantoiden 95 % pagištas silotin kelel. Pagižijoiden toine kel' om bengalan kel' päpaloin, openduz i massinformacijan sarak kävutadas arni sidä.

Toižed tedomehed lugetas kel't erigoittud bengalan kelespäi, toižed (penemb pala) lugetas sen paginaks (dialektaks), hot' keliden kandajad läz ei el'gekoi toine tošt. Silotin kelel om äi ühthižid pirdoid assaman kelenke. Siloti-nagari oli kirjkeleks istorižikš, meiden päivil ottas bengalan kirjkel't.

## Silotin kirjamišt

;Istorižen siloti-nagari-kirjkelen kirjamišt

## Homaičendad
Kubenanjärv

**Kubenanjärv** (, ) om reskveden järv Venäman Vologdan agjan keskuzpalas, sen Kubenansun i Vologdan ümbrikoiš. Mülüb Suhon-jogen i Jävaldmeren basseinha.

## Ühthižed andmused
Pind vajehtase 370..417 km² röunoiš (vähemb vähän mi Vože-järv), mülü — 1..1,7 km³. Se om agjan videnz' vezišt pindan mödhe i nellänz' mülün mödhe. Järven süvüz om 4,5..13 metrad, keskmäine süvüz — 2,5 m. Basseinan pind om 14,7 tuhad nellikkilometrid, se om enamba vähän mi lähižes Vaugedjärves.

Järven pind reguliruiše padoseinäl Suhon-jogen lähtendsijanno i sijadase 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

## Bassein
Langenijad joged oma Kuben i Uftüg, kaik om läz koumekümned ližajogid da ojid. Üks'jäine Suhon-jogi lähteb järvespäi. Padosein Suhonan lähtendas lanktase pohjaha tal'veks, miše mänii vastpolin Suhonanjogen keväz'vezi voi tulda järvhe röunadusita.

## Ümbrikirjutand
Kubenanjärv om tektonižen i jäžoman augotižlibundan. Sokaz alangišt levitase päivnouzmha i suvhe järvespäi, päivlaskmaine rand om ven, läz lahtita. Järv om pit'k formal, 54..60 kilometrad pitte i 10..15 km levette. Madalzdub hilläšti, järven nügüdaigaine suvipäivlaskmaine rand sijadase kahtes kilometras enččespäi, pohjoižpäivnouzmaine om 10..16 kilometras eziauguižes nägujas randaspäi. Pohj om letkesine da nimekaz päpaloin. Jädub redukus-kül'mkus, avaidase sulakus-semendkus.

Järv kävutase Pohjoiždvinan vezisisteman palaks. Sen farvater om kaid da madal, sügüzel eriližešti. Om severt-se kivisel'gid pohjanno, se telustab laivanlikundale. Vedatadas ujuden baržid, privatižed katerad da motorvenehed ujudas. Kalanpüdand om šingotadud. *Znamenitii*-šlüz («tetab») om saudud padoseinänno. Pohjoiždvinan kanal ühtenzoitab järven pohjošt Šeksnanjogenke (Volgan da Baltijan vezite) Porozovic-jogen kal't vspäi 1829. Znamasine om Tokšansar' () pidust' pohjoižpäivnouzmašt randad. Pen' ratud Kivine sar' ortodoksižen hristanuskondan Spas-Kivine-mez'jumalankodinke (udessündutase) om saudud Kubenan suhištod vaste, turizm šingotase siš.

Kaikiš znamasižembad eländpunktad järven randal da randpolel oma žilod Kubenskoje (suves) i Kubenansu-rajonkeskuz (päivnouzmas). Ottas järven vet varadamha Vologd-lidnad reskvedel tor'vveziveimen kal't 1980-nziš vozišpäi.

## Galerei

Canal of Alexander of Württemberg (1898).jpg|Vn 1898 järven kart Pohjoiždvinan kanalanke (ende kanal Aleksandr Vürtembergalaine-ruhtinasen nimed)
В невесомости....jpg|Spas-Kivine-jumalankodi, vn 2013 nagu
Spaso-Kamenny Monastery (survey).JPG|Jädunuden järven i Spas-Kivine-jumalankodin nägu vn 2014 uhokus
Lake Kubenskoye, Vologda province, Vologda district, Peski village.jpg|Järven lodehližen randan nägu läz Peski-küläd-lebutahod vn 2018 elokus
Катер на материк.jpg|Kater järven randannoks, vn 2013 eloku


## Homaičendad
Simmetrii

**Simmetrii** ( *simmetria* «suruden pojavuz», libui sanoišpäi συν- *sim* «ühtes» i μετρέω *metreo* «märičen») avaros el'genduses om sättund, vajehtamatomuz (invariantižuz), kudambad ozutasoiš miččiden taht vajehtusiden i toižetusiden aigan (oz., sijadusen avarudes, energijan, informacijan).

Simmetrii om bazine princip materialižiden formiden ičeorganizacijan täht londuses i forman sädandan täht čomamahtos. Simmetrijan olmatomuz vai murenduz om asimmetrii (vai dissimmetrii). Gruppiden teorii ümbrikirjutab simmetrijan ühthižid ičendoid. Voib olda tarkoiktoid i ümbrimäraižid simmetrijoid.

## Simmetrijan toižendad
Geometrijas: zerkol-, värtmuz-, punond-, vint-, keskuzline, libestui simmetrii.

Fizikas: supersimmetrii (vai Fermin — Bozen simmetrii), transläcine simmetrii.

Biologijas: bilateraline (kaks'pol'ne), transläcine, sferine, aksialine (radialine), n-pordhan punondan simmetrii. Kaceltas triaksiališt asimmetrijad mugažo (ei ole simmetrijad avaruden kaikidme värtmuzidme).

Himijas: molekuloiden simmetrii, kristalloiden makrosimmetrii.

Ristitkundas: čomad, üleižed simvolad oma simmetrižed päpaloin, se abutab kerata ristituid. Simmetrižed ičekeskentehmižed (oz., läheližidenke) oigetas «olem ühtejiččed»-signalid, asimmetrižed (oz., tobmuden kosketused) ozutadas, miše «olen erinii, paremba mi sinä».

Matematikha sidodud simmetrijan tärtused: n-pordhan simmetrii, lorenc-invariantižuz, üleine simmetrii, objektan simmetrijan grupp, simmetrine grupp.

## Homaičendad
Elektrine joksuz

**Elektrine joksuz** vai **elektrojoksuz** om henegiden (vai kvazihenegiden) elektrotäutkenke oigetud (järgetud) likund, veimes paksumba kaiked.

Kaimdai elektromagnitine vastamižpaineg täuttud henegiden keskes tegese ei oikti, no elektromagnitižen kendan kal't. Elektromagnitižen vastamižpainegen (kendan) levigandusen piguz vai elektromagnitižen sädegoičendan piguz sase vauktusen pigut, i se ülitab lujas ičeze elektrotäutken likundan pigut. Elektrotäutken kandajad oma: metalloiš — elektronad, elektrolitoiš — ionad (anionad i kationad), gazoiš — ionad i elektronad, vakuumas märitud arvoimižiš — elektronad, pol'veimiš — elektronad vai «reiguded».

Erištadas kaikenaigašt joksust i vajehtujad joksust. Om äi vajehtujan joksusen toižendoid: periodine, sinusanvuitte, kvazistacionarine, korktan paksuden, pul'sirui.

## Homaičendad
Keramiktehmine

**Keramiktehmine** om saven ümbriradmine padakezral formuindan mahtusel glazurin krepindan ližadusenke i poltandal päčiden abul samha keramikad: kodielon kalud, sauvondmaterialad, erazvuiččed dekorativižed tegesed, suvenirad, čomitesed. Eziauguižin se tehmine oli käzitöks vaumičemha astjoid sömän slokostindan da otandan südäimehe, nozoliden i pärjiden materialiden kaičendan täht.

Keramikantehmižen tehnologii mülütab tehmižiden koume päklassad:
* savičuiden tehmine sauvondan täht;
* erazvuiččiden savesižiden i kivižiden astjoiden tehmine, čomitesiden erazvuiččiden kaluiden sädand, materialad tegimišton täht (lämoinvastaine savič, kafel', torved), tegimišton kalud (retortad i sen vuitte);
* fajans- da porcellantegesiden pästand kodielon täht i tegimišton täht.

Ned keramiktehmižen päižed klassad oma pojavad keskneze, no ottas kävutamižhe saven erištadud sortuid, i kaikuččes om ičeze tehmižen eriližusid.

## Saven vaumičend
Om paremba kävutada saved padoiden täht, sil om tarbhašt notktust i sadud tegesiden lämudenvastustust. Hot' savi om korktanke plastižusenke, no sen ahtištuz poltandan aigan om terav i ei ole tazomäraine, ka ližatas savehe toižid materialoid kaiken. Ottas kävutamižhe letet, tuhkad hilišpäi, pilajauhod koveritomiden tegesiden täht. Šamot om kožui parembiden tegesiden täht, se om tuhk vähän polttud edelpäi savespäi vai henotud muretud keramiktegesišpäi. Ližatas raudan hapandusid, mouckived, mugloid, gipsad. Kaikile ližadusile piidab olda henotud järedoita muruita, tegesen hüvä lad rippub sišpäi.

Sadud savi jäse ühteks vai kahteks vodeks il'mas vai vedes, miše tehta järgeližid keramikkaluid. Ümbriradmižen ezmäine pordaz om saven peksmine puižiš konoriš, tegimel — masinoiden abul, i muga puhtastase kivišpäi. Sadud konorišpäi savi panese kogoiden nägul, čapase hoikikš platoikš vanuimen vai veičiden abul, muga puhtastase nägujiš mehanižiš ližasegoitusišpäi völ kerdan, sid' panese konorihe möst i pekstase kahtenden kerdan. Savesižen massan korktan ladun päine arvoimine om sen gomogenižuz. Mugoi lad om tarbhaine mujutomiden i ülembaižen sortun tegesiden täht, mass niiden täht kogoneb puhtastadud hüvin i sid' segoitadud paloišpäi.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* ''Lutum.ru''-saitan kirjutused astiinikantön tehnologijoiš i mail'man praktikas ''web.archive.org''-vebarhivas.
Kilogramm

**Kilogramm** om massan märičendühtnik. Om rahvahidenkeskeižen SI-sisteman päižes seičemes märičendühtnikaspäi, niišpäi om üks'jäine prefiksanke (kilo-). Rahvahidenkeskeine znamoičend om **kg**.

## Etimologii
Kilogramm-sana libub francijan kelen *kilogramme*-sanaspäi (om fiksiruidud vl 1795), a se om sätud grekan kelen sanoišpäi:  *hilioi* «tuha» i  *gramma* «pen' veduz». Vl 1797 sana putui anglijan kel'he, sid' leviganzi mail'madme.

## Märhapanend
Vahvištadud vn 2018 kül'mkus märhapanendan mödhe, kilogramm om massan suruz, panese Plankan kaikenaigaižen h 6,62607015⋅10−34-znamoičendha tazostadud tarkoikti, konz se om ozutadud SI:n Dž⋅s-ühtnikan kal't, kudamb om ekvivalentine kg⋅m2⋅s−1-ühtnikale.

Vn 2019 semendku 20. päivhäsai märhapanihe kilogrammad etalonal cilindran nägul. Se kogoneb ühthesuladusespäi, kudamban mülünd om platin (ühesa kümnendest) i iridii (kümnendez). Etalonan kopijad kaičesoiš mail'man suriš maiš.

Kodielos kilogramm om puhthan himižikš veden 1 dm³ massha tazostadud sen maksimaližen ninevuden lämudel (läz +4 C°), mugoman znamoičendan tarkoiktuz om ±0,2 %. Kirjutimen saub vedab läz üht grammad.

## Ühtnikad kilogramman alusel
1 gramm = 10−3 kg. Sätas ližaühtnikoid kilogramman alusel SI-sisteman standartižiden prefiksoiden abul.

Ottas kävutamižhe tonnad (t) megagramman (Mg) sijas. Nened märičendühtnikad oma märicemha atombomban vägevut trotilan ekvivalentas: kilotonn gigagramman (Gg) sijas, megatonn teragramman (Tg) sijas.

## Kacu mugažo
* Centner
* Kilogramm-vägi

## Homaičendad


## Irdkosketused
* NIST Improves Accuracy of 'Watt Balance' Method for Defining the Kilogram (NIST todestab Vattan balansan metodan tarkoiktust kilogramman märhapanendan täht) // ''Nist.gov''. 
* Kibblan balans ''npl.co.uk''-saital.
Litr

**Litr** ( latinan *litra*-sanaspäi «mülün mär») om mülün märičendühtnik. Se ei mülü rahvahidenkeskeižen SI-sisteman päižhe seičemehe märičendühtnikha, no om sidodud sen sisteman kubine metr-ühtnikha: tuha litrad om kubižhe metrha tazostadud tarkoikti. Rahvahidenkeskeine znamoičend om **L** i **ℓ** (prevaliruidas), mugažo **l** (ümbärtas paksus toižihe simvolihe pojavuden tagut).

## Märhapanendan istorii
* Vl 1793 Francijan Tazovaldkundan konvent vahvišti litrad ühteks muga nimitadud «Tazovaldkundaližiš märičendühtnikoišpäi», märhapanihe kut üks' kubine decimetr.
* Vl 1879 Rahvahidenkeskeine Märiden da veskoiden komitet vahvišti litran märhapanendad kut üks' kubine decimetr i oti «l»-znamad oficialižeks simvolaks sen täht.
* Vl 1901 koumanz' Päkonferencii märiš da veskoiš vahvišti litran märhapanendad kut mülü, kudambad veden üks' kilogramm otab kaikiš korktemban ninevuden lämudel (+3,98 C°) i üks' atmosfer painudel. Sen rezul'tataks litr kändihe läz 1,000028 kubišt decimetrad znamoičendha tazostadud.
* Vl 1964 kaks'toštkümnenden Päkonferencijan märiš da veskoiš aigan litr om märhapandud enččikš tošti kut üks' kubine decimetr (1 dm³), toižin sanoin metran tarkoiktan märan kal't.

## Ühtnikad litran alusel
1 litr = 1 dm³ = 10−3 m³ = 1000 sm³. Sätas ližaühtnikoid litran alusel SI-sisteman standartižiden prefiksoiden abul.

Dekalitr kävutase sömtegimištos, üks' konor' 20 pol'litran butulkanke mülütab nozoluden mugošt lugumärad. Millilitr om levitadud avaros medicinas i tehnikan erazvuiččiš sarakoiš.

## Homaičendad
Junus Väinö

**Väinö Ivanovič Junus** (; ; sünd. 1905, Piterin gubernii, Venäman imperii — kol. 15. kül'mku 1937, Leningrad, NSTÜ) oli kelentedomez', kirjutai i filolog inkerin augotižlibundan, sädi ižoran kirjkel't 1930-nzil vozil. Radoi LIFLI:n docental.

## Biografii
Tuleban aigan tedomez' oli sündnu manmehiden kanzha vl 1905. Mäni läbi suomen kelen opendajiden vaumičendkursoid Gatčinas, radoi opendajan Karjalan ANST:s i Leningradan agjas, sai opendust pedinstitutas Gercenan nimed. Mez' lopi opendamišt Leningradan valdkundaližes universitetas, hän openui sen aspiranturas, Nikolai Marr i Dmitrii Bubrih oliba opendajikš. Möhemba Junus radoi LIFLI:n docentan (se üläopendusen aluzkund oli erigoittud Leningradan valdkundaližes universitetaspäi vll 1931−1937 i sid' pandud tagaz), Institutan Gercenan nimed opendajan i Kelen da meletandan institutan tedoradnikaks.

Mez' oli pandud arestan alle NSTÜ:n NKVD:n i Prokuraturan Laudkundal vn 1937 5. päiväl sügüz'kud.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* ''Junus V. I.'' Izoran keelen grammatikka (Ižoran kelen grammatik). Leningrad, Moskova: Ucpedgiz, 1935. 140 lp. ''fennougrica.kansalliskirjasto.fi''-saital.
Mošegov Ignatii

**Ignatii Nikolajevič Mošegov** (, ) oli permin komin kirjutai.

## Biografii
Pageni Estinman kal't elämhä Suomenmaha vl 1920. Mez' okai akad koumenke lapsenke kodimal. Koli vl 1965.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Ignatii Nikolajevič Mošegovan muštoks (1880−1965 voded) / Uzištused 15. kezaku 2015 Permin Komin rahvahaližen keskuzkirjišton ''kpolibrary.ucoz.ru''-saital.
Lopmätomuz

**Lopmätomuz** om ristitun meletandan kategorii, ottas kävutamižhe sidä harakterizuimha lopmätomid, röunatomid, amundamatomid premetoid da nägusid, ei voi ozutada röunoid vai kvantitativišt märad niiden täht. Kävutase vastal'žeks kaikele alištujale agjanke, röunanke i lugendale. Tedoidase sistemalusel matematikas, logikas i filosofijas, mugažo tedoitas küzundoid lopmätomuden vasthaotmižes, statusas i londuses psihologijan, teologijan i fizikan sferas.

Lopmätomuden tärtuz znamoičese \infty-simvolal, se kuvastab kaikiš koveritomambad Möbiusan lehtest üks'pol'ženke pindanke.

Istorižikš lopmätomuden ezmäižed problemad oliba avaruden i aigan, mail'man kaluiden lugumäran agjan olend. Koverikahambad problemad oma kontinuuman lopmätoman jagamižen voimuz, operiruindan lopmätomil objektoil voimuz (aktualižen lopmätomuden problem), agjatomašti peniden suruziden (infinitezimaliden) londuz i ičtazvedand, lopmätomuden erazvuiččiden toižendoiden olend i niiden korreläcii. Lopmätomuden kaikiš süvemb tedoiduz tegese matematižes äjüziden teorijas.

Agjatomašti pened suruded (infinitezimalid) figuriruidas lopmätomiš potencialižešti processoiš, kudambad harakterizuišoiš polenijoil jäl'gendajašti suruzil, sen paloin kontinuuman jagandas paloikš, polenijoiš lugujäl'gendusiš, erasti — el'genduses mail'man vai tuntken atomarižes strukturas. Sätud Njutonan i Leibnical infinitezimaliden matematine ümbrikirjutand agjatomašti peniden suruziden lugendas kändihe matematižen analizan aluseks.

## Homaičendad
Liberalizm

**Liberalizm** (-sanaspäi «joudjaline») om filosofine i kundaliž-politine joksmuz, tedoidab ristitun oiktusiden i joudjuziden vajehtamatomut.

Ideologijan polenpidajad oma *liberalad*, vai *liberalistad*.

Mugoi ideologii kut liberalizm tedoizi jogahižen ristitun oiktusid i joudjuzid kaikiš korktembaks kal'hudeks, paneb niid kundaližen i ekonomižen järgendusen aluseks. Liberalizm znamoičeb takaindad ristitun joudjudele ramuzišpäi, kudambid religii, verod i valdkund pandas, kucub ristitkundan reformid personan i kundan joudjuden metonke. Sen aigan valdkundan i jumalankodikundoiden valatoitusen voindad röunatadas konstitucijal. Nügüd'aigaižen liberalizman kaikiš tarbhaižembad palad oma publižen paginan joudjuz, mel'tundan joudjuz (sekulärizacii, suril'man olend ristitkundas), legaližen ühtnendan oiktuz politižes šingoteses. Ekonomižes polespäi liberalizman päižed pirdad oma privatižen ičezkaluišton koskmatomuz, torguindan i edheotaikundan joudjuz.

Liberalizm sündui ezikät kut reakcii tobmuden otandan pahudele absolütižil monarhoil i katoližen jumalankodikundan ijerarhoil. Liberalizm tühjiti äjid sändoid, kudambad oliba enččiden teorijoiden valdkundas alusikš, mugomid kut monarhoiden tobmuden sadud jumaloišpäi oiktuz, religijan rol' todusen üks'jäižeks purtkeks. Niiden sijas liberalizm tariči jäl'gelišt: anttud londuseližiden oiktusiden kaičend, civiližiden i politižiden oiktusiden da joudjuziden garantijad, kaikiden rahvahanikoiden kohtaižusen edel käskust panend, joudjaližen torgusen ižandusen šingotez, ohjastusen vastusenpidandan i valdkundaližen tobmuden puhthuden varmitez.

Toižendad: politine, ekonomine, kul'turine, socialine, koumanden pol'ven liberalizm («koumanden mirun» valdkundoiden borcuind kolonializmad vaste).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Liberaližiden i progressivižiden demokratižiden partijoiden federacii (''liberal-international.org'').
Protestantizm

**Protestantizm** ( «protest», «üläihastuseline tedotuz») om hristanuskondan üks' koumes päižes čuradusespäi, ühtes rives katoliženke jumalankodikundanke i ortodoksiženke hristanuskondanke. Se čuraduz om ripmatomiden jumalankodikundoiden, jumalanpertiden ühtištusiden i denominacijoiden ühtmuz.

Protestantizman augotižlibund om Reformacijha sidodud, se oli leved katolikanvastaine likund Evropan 16. voz'sadan ezmäižes poles. Hristanuskondan uz' čuraduz sündui kut oppozicii riman katoližen jumalankodikundan keskaigaižile institutoile i niiden eidand Reformacijan aigan, kudamban ideal oli pördutamine apostoloiden hristanuskondannoks. Reformacijan melen mödhe riman katoline jumalankodikund läksi hristanuskondan eziauguižiš alusišpäi keskaigaižen jumalantedon da verostusen äiluguižiden šoiduiden rezul'tataks. Martin Lüter kändihe religiozižen revolücijan ezinenas.

Vn 2011 lopus tedoiduz avaiži, miše protestantoiden mail'man lugu oli läz 800 mln ristituid. Kaikiš äiluguižembad protestantizman čuradused oma vižkümnenden paivan jumalankodikund (läz 280 mln polenpidajid), baptizm (läz 100 mln. uskojid), lüteranižuz (läheli 85 millionad), anglikanine jumalankodikund (läz 85 mln), metodizm (läz 80 mln), kal'vinizm (läzn 80 mln ristituid).

## Homaičendad