Gvatemal

**Gvatemal**, täuz' oficialine form — **Gvatemalan Tazovaldkund** ( [reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala]), om valdkund Keskuzamerikas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Gvatemal-lidn.

## Etimologii
Valdkundan nimituz nahuatlin kelel (''Cuauhtēmallān'') znamoičeb «äjiden puiden taho».

## Istorii
Vn 1821 15. päiväl sügüz'kud Gvatemal tedištoiti ičeze ripmatomudes Ispanijaspäi.

Vozil 1960−1996 Rahvahanikoiden soda mäni valdkundas.

Valdkundan ezmäine Konstitucii oli olmas vspäi 1825. Jäl'gmäine kaks'toštkümnenz' lugul Konstitucii om väges vspäi 1985 voziden 1986 i 1993 vajehtusidenke.

## Geografijan andmused

Gvatemal om mavaldkundröunoiš Meksikanke lodehes da pohjoižes (röunan piduz — 958 km), Belizanke päivnouzmas (266 km), Gondurasanke (244 km) da Sal'vadoranke (199 km) suvipäivnouzmas. Ühthine röun kuivmadme — 1667 km. Valdkundan päivnouzmaižed randad lainištab Atlantižen valdmeren Kariban meren Gondurasan laht, suvipäivlaskmaižed randad lainištab Tün' valdmeri. Ühthine randanpird — 400 km.

Gvatemalan territorijan keskuzpalan Kordiljerad-mäged ottas. Peten-plato om man pohjoižpoles. Kaikiš korktemb čokkoim om Tahumul'ko-vulkan, 4211 m valdmeren pindan päl. Kaik om 33 lämoimäged, voib olda lujid manrehkaidusid erašti, pened manrehkaidused oma paksud. Kaikiš znamasižemb järv om Isabal', jogi — Motagua.

Randišton klimat om tropine, mägištol om ven klimat. Voden kesklämuz om +23..+27 C° randpolel, mägištol +15..+20 C°. Tal'vel (viluku-uhoku) paneb haloid mägile (−10 C°), mägištol voib olda 0 C°. Paneb sadegid 1300 mm keskmäras, semendkul-redukul tobjimalaz. Tropižed ciklonad oma paksud.

Londuseližed pävarad oma kivivoi, nikel', antimonii, kuld, hahktin; toižed varad oma mec, gidroenergii, kala.

## Politine sistem

Gvatemal om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident (), hän-žo om ohjastusen pämez' da armijan päkäsknik. Rahvaz valičeb händast nelläks vodeks, toižen strokun voimuseta. Ministrad da varaprezident oma abuiš prezidental. Ohjastuz voib vahvištada käskusid, kut parlament-ki.

Parlament om üks'kodine Kongress (), rahvaz valičeb sen 158 ühtnijad mugažo nelläks vodeks.

Gvatemalan järgenduseližed pävaličendad oliba vn 2019 16. päiväl kezakud i 11. päiväl elokud. Nügüdläine prezident om Alehandro Džammattei vn 2020 vilukun 14. päiväspäi. Hän sai vägestust valičendoiden kahtendel tural vn 2019 11. päiväl elokud (57,95 %).

## Administrativiž-territorialine jagand
&nbsp;&nbsp;&nbsp;*Kacu kirjutuz: [[Gvatemalan administrativiž-territorialine jagand]].*

Gvatemal jagase kaks'kümneks kahteks departamentaks (). Departamentad alajagasoiš municipalitetoikš (vl 2014 kaik niid oli 338, ).

## Eläjad
Gvatemalas elädas gvatemalalaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 14,647,083 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.

Ispanijan kel' om ristitišton seičemen kümnendest mamankel'. Ristituiden kaks' videndest kävutadas maja-indejalaižiden kelid. Kaik om 23 igähižiden rahvahiden kel't valdkundas.

Augotižlibundan mödhe (2018): mestizo (sijaline nimituz om ladino, segoitadud indejalaižed ispanijalaižidenke) — 56,0 %, maja-indejalaižed — 41,7 %, ksinka-indejalaižed — 1,8 %, afrikalaižed — 0,2 %, garifuna-indejalaižed — 0,1 %, verazmalaižed — 0,2 %.

Uskondan mödhe eläjad oma riman katolikad, protestantad, majan rahvahaližen uskondan polenpidajad.

Gvatemalan toižed sured lidnad (enamba 600 tuh. ristituid vl 2012, surembaspäi penembha): Villa Nuev, Mihko. Vl 2002 kaik oli 101 lidnad enamba 10 tuh. ristitištonke. Lidnalaižiden pala om 51,8 % (2020).

## Ižanduz
Gvatemal om šingotai industrialiž-agrarine ma, rippub irdpol'žes torguindaspäi keskmäižes märas. Vl 2019 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 81,32 mlrd. US$ ekvivalentas (66. sija mail'mas; US$4,617 ühtele hengele, 103. sija) vai 153,32 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (75. sija; US$8,705 ühtele hengele, 116. sija). Valdkundaline velg oli KSP:n nelländesen surtte vl 2017. Radotomudenmär om madal (2,5..5 % vl 2017) kacmata madalha keskmäižhe opendusenmärha. Industrijan päsarakod oma tekstiline i sobiden omblend, kivivoin da metalloiden samine, himine, räzinan tehmine, sömtegimišt (sahar, kofe), meblin pästand, turizm. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.

Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 13,3 %, tegimišt 23,4 %, holitišiden sfer 63,2 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (vn 2017 andmused): maižanduz 31,4 %, tegimišt 12,8 %, holitišiden sfer 55,8 %.

Vn 2009 valdkundan päeksport oli erazvuiččed sobad (läz 12 %), sahar (10 %), kofe (8 %), bananad (7 %); toine eksport — kuld, metallkivendoiden koncentratad, kivivoi, pal'mvoi, zelläd, muil. Importan tavarad oma poltuz, mašinansauvomižen produkcii i transportine mašiništ, sauvondmaterialad, villäd, heretused, elektruz, mineraližed i himižed produktad, plastmassad i produkcii niišpäi. Vl 2017 import ületi eksportad pol'toštha kerdha. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2017) oma AÜV (Gvatemalan eksportan 33,8 % i importan 39,8 %), Sal'vador (eksportan 11,1 % i importan 5,3 %), Meksik (4,7 % i 10,7 %), Kitai (importan 10,7 %), Gonduras (eksportan 8,8 %).

## Galerei

CasaPresidencialGuatemala2016.jpeg|Gvatemalan Prezidentan pert'kulu (*Casa Crema*, Gvatemal-lidn, tal'vku 2015)
Palacio Nacional (Guatemala City).jpg|Nacionaline kul'turan pert'kulu (*Palacio Nacional de la Cultura*) om valdkundan ohjastusen päsauvuz, Gvatemal-lidnan keskuzpala, keväz'ku 2014
MINEDUC.jpg|Gvatemalan opendusen ministruz (Gvatemal-lidnan 10. zon, sulaku 2004)
Corte Suprema de Justicia y Torre de Tribunales - panoramio.jpg|Gvatemalan Ülembaine Käskuzkund (oiktalpäi, *Corte Suprema de Justicia*, Gvatemal-lidn, eloku 2011)
Autoridades de BANGUAT realizan reunión de transición 20231023 (cropped).jpg|Gvatemalan bank (*Banco de Guatemala*, keskuzbank), päfater Gvatemal-lidnas, reduku 2023
Archivo General de Centro América.jpg|Keskuzamerikan Päine arhiv (Gvatemal-lidn, semendku 2018)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Gvatemalan Tazovaldkundan prezidentan da ohjastusen oficialine sait (''guatemala.gob.gt''). 
* Gvatemalan Tazovaldkundan parlamentan oficialine sait (''congreso.gob.gt''). 
* Gvatemalan kaičendministrusen oficialine sait (''mindef.mil.gt'').