open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vašington Džordž

**Džordž Vašington** ( [ʤɔːʤ ˈwɒʃɪŋtən], sünd. 22. uhoku 1732, Bridž-Krik, Virginii, Britanine imperii — kol. 14. tal'vku 1799, Maunt Vernon, Virginii, AÜV) oli amerikaine valdkundaline šingotai, Ühtenzoittud Štatoiden ezmäine prezident (1789−1797), AÜV:oiden Tat-augonpanii, Kontinentaližen armijan päkäskmez', Ripmatomuzsodan ühtnii, amerikaižen prezidentišton institutan sädai.

## Biografii
Džordž Vašington oli sündnu vodel 1732 uhokun 22 päiväl manpidajan kanzha. Sai kodihišt opendust, laps'aigan hänen hobbi om kirjoiden lugend. Hänen tat koli, konz Džordž oli üks'toštkümnevozne prihaine. Vašington radoi manmäričijan, ühtni susedan da heimolaižen Ferfaks-lordan ekspedicijha Ogajonnoks vn 1753 tal'vkus. Vodel 1752 mez' sai Maunt Veronan pertid perandaks, sil-žo vodel tuli kolonialižhe rahvahaližhe armijha da ühtni Seičemevoččehe sodha francijalaižid da indejalaižid vaste. Vodel 1758 läksi erindha polknikan arvonke.

Vspäi 1759 Vašington nai, oti Marta Dendridž Kastisad akaks, i oli otnus Maunt Vernonan usadiban sauvomižhe, kändihe plantacijoiden elokahaks pidajaks. Vll 1758−1774 Džordž oli valitud da ühtni Virginijan Käskusenandajha suimha, borcui siš kolonijoiden oiktusiden sirdandha näht metropolijaspäi, no oli vägen kävutandan vasthapäi sen statjas. Kontinentaližen armijan päkäskmez' (1775−1781). Vašington oli vn 1787 Konstitucižen suiman ezimehen, AÜV:oiden Konstitucii i federaline ohjastuz oliba vahvištadud sen aigan. Mez' vändi pärolid Konstitucijan vahvištuses i ratifikacijas. Vl 1789 Džordž Vašington oli valitud kaikel rahvahal valičijoiden kollegijan kal't prezidentan radnikusele ičeze populärižusen tagut, vl 1792 oli valitud tošti.

## Homaičendad
Vehkoi

**Vehkoi** (, ) om vepsän külä Venäman Karjalan Tazovaldkundan suvipäivnouzmas, sen Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Mülüb Šoutjärven vepsän küläkundha.

Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan 16. voz'sadal.

Külä sijadase Änižen suvipäivlaskmaižel randpolel. Matkad küläkundan Šoutjärv'-keskusespäi om kahesa kilometrad lodeheze «Petroskoi — Vitegr»-avtotekeskustadme.

## Eläjad
Vl 1905 kaik 158 ristitud elihe Vehkojas. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 84 ristitud. Vl 2013 külän kaikenaigaine ristitišt oli 77 eläjad.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma letud küläs: Sündun Raštvoiden kivine jumalanpert' (om saudud vll 1912−1915, om kaičenus paloin i ei ole väges) i phh. Pedran da Pavlan puine časoun' (saudihe vll 2010−2014).

## Homaičendad
Vener

**Vener** () om kahtenz' planet Päiväižespäi lugeden Päiväižen sistemas, Maižen gruppan planet. Astronomine znam om ♀. Matk Veneraspäi Päiväižhesai om läz 108 208 000 kilometrid.

## Nimitused
Rahvahidenkeskeine nimituz om anttud amuižgrekan armastusen Venera-jumalnaižen mödhe.

Veneral om toižid nimid vepsänkel'žes literaturas: **Ehttähtaz**, **Homendeztähtaz** da **Zor'atähtaz**.

## Ümbrikirjutand
Planet punose ümbri Päiväižes da tegeb kogonaižen punondan 224,7 maižes päiväs. Tegeb pindan täut pörut ičeze värtmudes ümbri 243 maižes päiväs, pöruse vastčuraduses Päiväižen sisteman toižihe planetoihe kacten. Veneran raduis om 6052 km (Man 95%), mass — 4,87⋅1024 kg (Man 81,5 %), keskmäine ninevuz — 5,24 g/sm³. Matkad Mahasai om 38..261 mln kilometrid.

Planet om Man taivhan koumanz' objekt vauktusen mödhe Päiväižen i Kun jäl'ghe. Veneran vauktuz sädab kuvahaižid Man pindal, voib nähta planetad päiväl-ki erasti.

Sanged atmosfer kogoneb hil'muiktuzgazaspäi päpaloin (enamba 96%). Atmosferan painuz Veneran pindal om 92 kerdha lujemb mi Man pindal, ani kuti painuz sen valdmeres 900 m süvüdel. Hil'muiktuzgaz om üläkritižeks nozoludeks planetan pindanno suren painuden tagut. Veneran pindan keskmäine lämuz om kaikiš korktemb sisteman planetoiden keskes — 735 K (462 C°), sidä kesken korktemb mi Merkurijal, kazmuzhonuzeffektan taguiči. Pil'viden sanged šoid kogoneb rikmuiktusespäi, i Veneran pindan ezmäine tarkoiged kart om tehtud vaiše vl 1991. Planetan soravad arvoimižed jügenzoittas tedoidusid avtomatižiden apparatoiden abul eskai.

## Kaimdajad
Veneral ei ole londuseližid kaimdajid, no kvazikaimdai om olmas — 2002 VE<sub>68</sub>-asteroid, kudamb om lujas läheline planetannoks. Aigemba tedomehed kacuiba todestada niiden olendad.

## Homaičendad
Venän kel'

**Venän kel**' (lühüdas — **venäkel**'; ičeze nimituz: *русский язык*) om indoevropine, slavine kel'.

## Ühthižed andmused
Pagižijoiden lugu om läz 165 millionad ristituid kut mamankelel. Erištadas läz 20 paginad keles.

Venäkel' om Venälaižen Federacijan valdkundkel', mugažo üks' kahtes oficialižes kelespäi Vaugedvenämas. Om oficialiženke statusanke Kazahstanan territorijal.

## Venäkelen kirjamišt

## Lugusanad
* **один** — üks' 
* **два** — kaks' 
* **три** — koume 
* **четыре** — nell' 
* **пять** — viž 
* **шесть** — kuz' 
* **семь** — seičeme 
* **восемь** — kahesa 
* **девять** — ühesa 
* **десять** — kümne
* **двадцать** — kaks'kümne
* **тридцать** — koumekümne
* **сто** — sada
* **тысяча** — tuha

## Frazad
* Здравствуйте! — Tervhen!
* Как тебя зовут? — Kut sindai kuctas?
* Откуда ты? — Kugalaine oled?
* Где ты живёшь? — Kus sinä eläd?
* До свидания! — Nägemižhesai!
* Спасибо. — Kitän.

## Homaičendad
Venäman tazovaldkundad

Venälaižes Federacijas kaik om 21 tazovaldkundad.

**Venäman tazovaldkundad da niiden pälidnad**:
# Adigei (Maikop)
# Altai (Gorno-Altaisk)
# Baškortostan (Uf)
# Burätii (Ulan Ude)
# Čečenii (Groznii)
# Čuvašii (Čeboksarad)
# Dagestan (Mahačkal)
# Hakasii (Abakan)
# Ingušetii (Magas)
# Kabardinii da Balkarii (Nal'čik)
# Kalmikii (Elist)
# Karačai da Čerkesii (Čerkessk)
# Karjal (Petroskoi)
# Komi (Siktivkar)
# Marii El (Joškar-Ol)
# Mordovii (Saransk)
# Pohjoižosetii — Alanii (Vladikavkaz)
# Saha (Jakutii) (Jakutsk)
# Tatarstan (Kazan')
# Tuv (Kizil)
# Udmurtii (Iževsk)

## Homaičendad
Vepsläižed

**Vepsläižed** (venäkelel: *вепсы, чудь*) — vähäluguine suomalaiž-ugrilaine rahvaz. Vepsläižed elädas tobjan palan Karjalas, Leningradan da Vologdan agjoiš Venäman lodehes. 2006-nden voden sulakuspäi vepsän rahvaz om mülütadud Venäläižen Federacijan igähižiden vähäluguižiden rahvahiden nimikirjuteshe.

Vepsän rahvahas om koume etnografišt palad:
* Pohjoižed (Änižröunan) vepsläižed — hö elädas Änižen päivlaskmrandal, Karjalan Tazovaldkundan suves (enččes Vepsän rahvahaližes volostiš, kudamban pälžilon oli Šoutjärv' vai Šoutarv').
* Keskmäižed vepsläižed (keskvepsläižed) — elädas Ojatin keskmäižel da ülähäižel joksmusel, Paksjogen (Pašjogen) da Kapšjogen purtkiden rajonas (Leningradan agjan päivnouzmpol'), Vologdan agjan päivlaskmpoles.
* Suvivepsläižed — hö elädas Vepsän ülüden suvižil pautkil (Leningradan agjan päivnouzmpol').

## Kel'
Vepsläižed pagištas vepsän kelel. Tämbei kaik vepsläižed oma jo kaks'kel'žed i pagištas völ venän kelel-ki. 

## Genezis da istorii
Kirjutadud purtked tetas lujas vähän vepsän rahvahan amuižes istorijas.

## Lugumär
Venäman imperijan eläjiden lugemižen mödhe kaik oli 25 820 vepsläšt valdkundas.

## Tetabad vepsläižed
* Süvären Aleksandr — venälaine ortodoksine pühämez', igumen.
* Jašdären Iona — venälaine ortodoksine pühämez'.
* Zinaida Strogalščikova — politikanmez'.
* Anna Lisicina — Karjalaiž-Suomalaižen Nevondkundaližen Socialistižen Tazovaldkundan kommunistižen partijan keskuzkomitetan sidonik, partizan, Nevondkundaližen Ühtištusen vägimez'.
* Nikolai Abramov — vepsän runokirjutai, lehtezmez' da akt'or.
* Rürik Lonin — Šoutjärven Vepsän etnografižen muzejan alusenpanii, runokirjutai.
* Anatolii Petuhov — vologdalaine kirjutai.
* Mark Gorbačov — nevondkundaline valdkundmez'.
* Ivan Man'kin — nevondkundaline valdkundmez'.
* Andrei Matvejev — deputat.
* Ivan Golunov — lehtezmez'-riškotai.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Karjalan televizijan «Aigoiden sidoi — Vepsläižiden mail'mannägend»-oigenduz ''youtube.com''-saital.  *(+ venäkel'žed subtitrad)*
* Vepsläižed // Fil'mad rahvahiden mödhe. — Finnougrovizii: Venälaižen Federacijan Suomalaiž-ugrilaižen kul'turkeskusen televiziiportal (''fusee.tv'').  *<small>(+ menü avtomatiženke kändusenke anglijan, francijan i saksan kelihe)</small>*

## Edesine lugemine
* Strogal'ščikova Zinaida. *[[Vepsläižed (kirj)|Vepsläižed]]*. Petroskoi, 2008 (vepsänkel'ne i venäkel'ne variantad).
Vepsän kul'turan muzei

**Vepsän kul'turan muzei** vai **Šoutjärven vepsläine etnografine muzei** () — Venäman radai muzei, Karjalan Tazovaldkundan Kodirandantedištandmuzejan filial. Sijadase Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan rajonan Šoutjärv'-žilos.

Vepsän muzei radab vodespäi 1967, sijazihe Šoutjärven kirjištos eziauguižešti. Muzejan augonpanii om Rürik Lonin. Vhesai 1980 muzei oli rahvahaline. Vspäi 1980 kätihe sidä Karjalan Tazovaldkundan Kodirandantedištandmuzejan palakundaks, vspäi 1987 — sen-žo filialaks. Erasen-se aigan muzei oli internatan sauvuses Goristai-irdal. Vspäi 1991 muzei sijadase žilon enččen Mel'kin-torgovanan puižes pertiš, Počtovai-irdal. Nügüd'aigan muzejas om enamba mi seičeme tuhad ozuteluzkaluid.

Muzejan fondan paäpala om keratud Venäman koumen regionan vepsän küliš: Karjal (Kaleig, Šokš, Šoutjärv'), Leningradan i Vologdan agjad.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lehtpol' Kodirandan muzejan saital (''kgkm.karelia.ru'') venän kelel da anglijan kelel
* Šoutjärven muzejale täudub 50 vot // Radiooigenduz 20-02-2017. — VTR «Karjal»-kompanii (''tv-karelia.ru'').
Verdi Džuzeppe

**Džuzeppe Fortunino Frančesko Verdi** ( [dʒuˈzɛppe ˈverdi]; sünd. 10. reduku 1813, Le Ronkole-külä läz Busseto-lidnad (nüg. Emilija-Romanj-agjas), Ezmäine Francine imperii — kol. 27. viluku 1901, Milan, Italii) oli italine muzikankirjutai, italižen operan školan kaikiš järedamb ezitai.

Verdi tegi nenid sädusid: kaks'kümne kuz' operad, rekviem, jändekvartet i hengeližiden p'jesiden rivi. Hänen parahimad operšedevrad oma kaiken mail'man teatriden repertuaras: *[[Maskaradbal (Verdin oper)|Maskaradbal]], [[Rigoletto]], [[Torvenvändai (oper)|Torvenvändai]], [[Traviata]]*. Sädamižen pä om jäl'gmäižed operad: *[[Aida]], [[Otello (Verdin oper)|Otello]], [[Fal'staf]]*.

## Biografii
Mez' oli sündutadud külän traktiran Karlo Verdi-pidajan i Luidža Uttini-kezerduznaižen goll'hä kanzha. Lähižen Busset-lidnan Antonio Barecci-torgovan homaiči prihan lahjakahut. Kümnevoččen Verdi zavodi muzikopendust Bussetos. Ühtni organan vändho kodikülän jumalanpertiš alaigäčun. Napri jätkta opendust Milanan konservatorijas kahesatoštkümnevoččen, no ei otkoi sihe «vändan fortepianol madalan tazopindan i igän röunadusiden tagut». Barecci-torgovan oti mest opendajaks ičeze Margarita-tütren täht, i pigai Verdi oti Margaritad akaks.

Lavastadud Milanan «La Skala»-teatras kahtenz' «Nabukko»-oper (Navuhodonosor) toi muzikankirjutajale tetabut Evropadme.

## Kanz
Muzikankirjutajan kaks' last koliba vagahaižil, ezmäine ak koli encefalitaspäi ezmäižen «Kunigaz časuks»-operan (*Un giorno di regno*) kirjutandan aigan. Toine ak oli sopranon Džuzeppina Strepponi-pajatai, Verdi eli hänenke 38-voččes igäspäi üks'toštkümne vot edel naindad.

## Mušt
* Merkurijan krater om nimitadud muzikankirjutajan muštoks.

## Homaičendad
Vezinik

**Vezinik** (*H* — *hydrogenium* latinan kelel «sündutai vet») om ezmäine himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om tabluden ezmäižes periodas.

## Ühthižed andmused
Francižed Antuan Lavuazje-himik i Žan Batist Mön'je-inžener sädiba vet sintezal i jagoiba sen purud gazoihe ezmäižen kerdan vl 1783.

Vezinik om kaikiš enamba levitadud element londuses, otab mail'man substancijan koume nelländest barionižen massan mödhe. Tähthad päiči kompaktižiš kogotas vezinikan plazmaspäi päpaloin.

## Fizižed ičendad

Element om kaikiš kebnemb mujutoi hajutoi gaz tobjimalaz, ei ole toksine. Vezinikan molekul om kaks'atomine — Н2.

Kaik seičeme vezinikan izotopad oma ičeze nimidenke, niišpäi kaks' oma stabiližed. Voib löuta koumed izotopad londuses: 1H — protii (järgeline Н, se om neitronita, 99,988 %), 2H — deiterii (D, 0,012 %) da 3H — tritii (radioaktivine T 12,32 vot pol'čihodamižen pordonke, jäl'ged londuses). Niiden ližaks, tetas nell' ratud radioaktivišt izotopad 4..7 atommassanke: kvadii, pentii, geksii i septii, kaik elädas läz 10−21 sekundad.

Atommass — 1,00794. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš, 0 C°) — 0,0000899 g/sm³. Suladandlämuz — 13,99 K (−259,16 C°). Kehundlämuz — 20,27 K (−252,88 C°).

## Himižed ičendad
Erazvuiččed ühtnendad da niiden kävutamine oma levitadud. Vezinik formiruib kebnašti kovalentižid sidoid metallatomiden substancijoiden enambusenke, sen tagut vezinik om sidodud nägus Man pindan arvoimižiš. Muigotandmärad: +1, 0, −1.

Segoituz il'manke vai hapanikanke andab palamižen reakcijad vai poukahtust. Vezinik voib poukahtadas ftoran i hloran olendan statjas mugažo. Voib segoitadas etanolas i erasiš metalloiš (raud, nikel', titan, niobii, platin, palladii).

Vezinikan molekulad oma vahvad, i piidab rajata surt energijad, miše reakcii vezinikanke mäniži:
:: \mathsf{H_2 \rightarrow 2H - 432 \text{kDž}}

Sen tagut vezinikan muigoitandmahtuz ozutase reakcijoiš aktivižidenke metalloidenke lujetud lämudel i painudel päpaloin. Järgeližil lämuzil vezinik reagiruib lujas aktivižidenke metalloidenke vaiše, oz., kal'cijanke sen gidridan sädandanke:
:: Ca + H2 -> CaH2

i üks'jäiženke metallatomanke elementanke ftoranke, ftorvezinik sädase:
:: H2 + F2 -> 2HF

Vezinik reagiruib metalloiden i metallatomiden substancijoiden enambusenke lujetud lämudel vai toižel painudel (oz., pidatusen al):
:: 2H2 + O2 -> 2H2O

## Irdkosketused
* Vezinik ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz vezinikas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Pätnič

**Pätnič** (vai **videnz'päiv**) om videnz' nedalin päiv rahvahidenkeskeižen ISO 8601-standartan mödhe, nellänz'päivän i sobatan keskes. Se voib olda nedalin kudenden vai seičemenden päivän toižiš kalendariš. Järgeližen radnedalin agjahine päiv.

Pühän päiv ortodoksižes hristanuskondas Sündun mokičendoiden ristal muštoks.
Vikimedii

**Vikimedii** (anglijan kelel: *Wikimedia Foundation, Inc.*) om kommertižetoi organizacii. Fondan saitoiden nimikirjutez:
* **[[Vikipedii]]** — joudai Internet-enciklopedii
* **[[VikiVajehnik]]** — äifunkcionaline vajehnik da tezaurus
* **[[VikiCitatad]]** — citatoiden, suugikahiden frazoiden da muštatesiden keraduz
* **[[VikiPurde]]** — originaližiden tekstoiden kirjišt
* **[[VikiKirjišt]]** — openduzliteratur
* **[[VikiŠkol]]** — interaktivine openduz
* **[[VikiUzištused]]** — rahvahidenkeskeine informacine agentuz da Internet-painišt
* **[[VikiAit]]** — multimedižiden failoiden keraduz
* **[[VikiErikod]]** — biologižiden erikoiden keraduz
* **[[VikiGid]]** — joudai Internet-tedonandai turistoile

## Irdkosketused
* Vikimedijan fondan sait (''wikimediafoundation.org''). 

### Fondan saitad vepsän kelel
* Vepsän Vikipedii
* Vepsän VikiVajehnik (''incubator.wikimedia.org'').
* Vepsän VikiPurde (''wikisource.org'').
* Vepsän VikiGid (''incubator.wikimedia.org'').
Vikipedii

**Vikipedii** ( [ˌwɪkɨˈpiːdiə] / [ˌwɪkiˈpiːdiə]) om joudai, kaikile avaitud äikel'ne universaline enciklopedii. Amerikaine «Vikimedii-fond» pid'oiteleb sidä, siš om 37 regionališt palakundad.

Nimi om sätud «viki»- (saitoiden sädamižtehnologii) da «enciklopedii»-sanoišpäi. Vn 2022 sügüz'kun 1. päiväl Vikipedijas om enamb 59 mln kirjutusid 329 kelel (vn 2016 heinkus oli 40 mln 293 kelel). Ičetahtnikad mail'man kaikiš tahoišpäi kirjutadas niid ühtes, i kaikuččele sab kirjutada da redaktiruida kirjutusid tugedusita. Kuctas Vikipedijan ühtnijoid *Vikipedistoikš*.

Džimmi Ueils i Larri Senger pästiba Vikipedijad töhö vn 2001 vilukus, ezmäi anglijan kelel. Se kel' om saitan radinkeleks. Lugetas Vikipedijad ühteks kaikiš täudembiš enciklopedijoišpäi ristitkundan istorijas tedoiden lugumäran i temoiden olendan mödhe. Vikipedijan sait mülüb Internetan kaikiš populärižembiden saitoiden kümenikha.

## Kaikiš surembad Vikipedijad
Naku om surembiden Vikipedijoiden nimikirjutez vl 2016, enamba 1 mln kirjutusid, järgenduz andase kirjutusiden lugun mödhe. Kacu nügüdläšt nimikirjutest alemba pandud šablonas.

# Anglijan Vikipedii
# Ročinkel'ne Vikipedii
# Sebuanokel'ne Vikipedii
# Saksan Vikipedii
# Alaman Vikipedii
# Francijan Vikipedii
# Venäkel'ne Vikipedii
# Italijankel'ne Vikipedii
# Ispanijankel'ne Vikipedii
# Varaikel'ne Vikipedii
# Pol'šankel'ne Vikipedii
# Vjetnaman Vikipedii
# Japonan Vikipedii

## Kacu mugažo
* Vepsän Vikipedii

## Homaičendad
Vepsän kändod

Kaik om 23 nügüd'aigašt kändod vepsän keles. Ottas niid kävutamižhe substantividen, adjektividen i pronominoiden kändluses.

Sätas sanad kändos lugunlopun da kändlopun ühtenzoitusel sanantüvenke. Substantividen kändluz *[[pöud (maižanduz)|pöud]]*-sanan ozuteseks, tüvi — «pöudo-»:

## Homaičendad
Vepsän rahvahaline volost'

**Vepsän rahvahaline volost**' () oli Venäman vepsläižiden administrativine avtonomii. Se oli olmas Karjalan Tazovaldkundan suves vodelpäi 1994 vodhesai 2005.

## Geografii
Volostin sijaduz oli Karjalan Tazovaldkundan suvipolel da Änižjärven päivlaskmaižel randal. Pind — 830 km².

Vodelpäi 2006 mülütihe volostihe Änižröunan rajonan Šokšun, Šoutarven da Kaleigen (Kalajogen) vepsän küläkundoid. Keskuz oli Šoutarves. Volostin küliden enambusen sijaduz oli Änižjärven randal da pidust' R19-ted (Petroskoi — Šoutarv — Šušt).

Volostin klimatvö om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +3 Cel'sijan gradusad, uhokun — −9,5 C° (kaikiš vilumb ku) da kezakun +17 C° (kaikiš lämemb ku). Keskmäine nepsuz — ümbri 80%.

Enččen volostin territorijal om kvarcitan, gabrodiabazan löudmižsijid da savisijid. Se volost' oli Karjalan kaikiš mecakahamb municipaline palakund.

## Eläjad
Vodel 2002 eläjiden lugu oli 3 493 ristitud. Volostin igähine ristitišt oliba vepsän rahvaz, enamba 30% Volostin eläjid.

Mugažo Volostiš om ortodoksižen hristanuskondan D'äšarvan jumalankodi (läz 1580 v.), Brusnenskii-jumalankodi, pühän Homoi-apostolan jumalanpert' (20. voz'sada), puine jumalanpert' Vehkoiš (19. voz'sadan lop), jumalanpert' Mägiküläs (19. voz'sadan kesk).

## Kul'turine elo
Ristitišton päazjin oliba manalaižiden kal'huziden samine, mecradod, punümbriradmine, kalatez da maižanduz.

Volostiš kaik oliba 3 keskškolad, lapsiden päivkodid, lapsiden muzikškol da üks' sen filial, kirjištod, 3 kul'turkodid da klub. Vodelpäi 1936 tähäsai Vepsän rahvahaline hor radab, vodelpäi 1982 Vepsän lapsiden hor om olmas.

Šoutarven vepsläine etnografine muzei kaičeb vepsläižiden rahvahaližid veroid. Enččen Volostin territorijal kaik om 111 arhitekturan, arheologijan, istorijan muštpacast (68 arhitekturmuštpacast puspäi: küläkodid, läväd da aitoid).

## Homaičendad


## Edesine lugemine
* Zinaida Strogalščikova. ''Vepsläine rahvahaline volost': tegemižen da sauptamižen istorii'' // Verez tullei-al'manah. Petroskoi: «Periodika»-pästandkodi, 2018. — Lpp. 3−5.  ISBN 978-5-88170-273-1 (tekst VepKar-korpusas *dictorpus.krc.karelia.ru*-saital)
* Vepsän rahvahaline volost' Karjalan Enciklopedijas ''gov.karelia.ru''-saital (venäkelel)
Jeršov Viktor

**Viktor Jeršov** — vepsläine runokirjutai. Om sündnu Vinglaha (Leningradan agj, Nevondkundaline Ühtištuz). Runod vepsän kelel erazvuiččiš keradusiš, periodikas.
Gügo Viktor

**Viktor Mari Gügo** (, virktas: [viktɔʁ maʁi yˈɡo]; sünd. 26. uhoku 1802, Bezanson, Francii — kol. 22. semendku 1885, Pariž, Francii) — francine kirjutai, runokirjutai, prozankirjutai da dramaturg, francižen romantizman pävei da teoretik.

## Biografii
Gügo sai tetabut kirjutajaks ezmäižiš sädusišpäi. Mez' oli Francijan akademijan ühtnijan vspäi 1841. Radoi Francijan senatoran Sen-departamentaspäi vll 1876−1885. Formiti ičeze kirjoid kuvil, kaičese läz nelläd tuhad kuvid, niiden tobj pala om sätud pirdimel i mustoil vll 1848−1851.

Gügon ak oli Adel' Fuše (1803−1868) vn 1822 redukuspäi. Sündutihe viž last naimiželos: Leopol'd (koli vagahaižen), Leopol'dina, Šarl', Fransua-Viktor, Adel'.

## Sädused
;Romanad i starinad
* «Gan Islandijalaine» (1823, ).
* «Büg-Žargal'» (1826, *Bug-Jargal*).
* «Süttud surmičendale ristitun jäl'gmäine päiv» (1829, *Le Dernier jour d’un condamné*).
* «Parižan Jumalanmaman päjumalanpert'» (1831, *Notre-Dame de Paris*, ezmäine istorine roman francijan kelel).
* «Klod Gö» (1834, *Claude Gueux*).
* «Kükstud» (1862, *Les Misérables*).
* «Meren radnikad» (1866, *Les Travailleurs de la Mer*).
* «Ristit, kudamb nagrab» (1869, *L’Homme qui rit*).
* «Ühesakümne koumanz' voz'» (1874, *Quatrevingt-treize*).

;Dramaturgii
* «Ines de Kastro» (1819/1820, *Inez de Castro*)
* «Kromvel'» (1827, *Cromwell*)
* «Marion De Lorm» (1829, *Marion de Lorme*)
* «Ernani» (1829, *Hernani*)
* «Kunigaz bobištuse» (1832, *Le roi s’amuse*)
* «Lukrecia Bordžia» (1833, *Lucrèce Borgia*)
* «Maria Tüdor» (1833, *Marie Tudor*)

## Homaičendad
Jašov Viktor

**Viktor Jašov** om vepsläine kirjutai. Hän om sündnu Pondlaha (Babajevon rajon, Venäman NFST, NSTÜ). Kirjutai sädi sanutesid vepsän kelel («Kondi», «Nutai»).
Vilulind

**Vilulind** vai **Järgeline vilulind** () om levitadud lind *[[Fringillidae]]*-sugukundaspäi.

## Leviganduz
Vilulind eläb Evropadme i Azijan maiš. Kaikenaigaižen elämižen areal om znamasine, kezalind sijidme.

Putub kuššiš i segoitadud mecoiš, saduiš i puištoiš, erasti mecstepiš. Naprib peittas leten ristituišpäi.

Populärine kodilind Evropas, äikerdoičese stajas hüvin.

## Ümbrikirjutand
Täuz'kaznu lind om paskačun suremb vähän. Pä om must päiči alaigäčuiš, maihutuzhöunhed oma mustad siniženke ližamujunke. Vösija i händanaluine oma vauktad. Ougad i kaglanaluine oma hahkad. Höunhišton alapalan ližamuju rippub alaerikospäi i linduspäi. Lindunpoigaižiden höunhišt om pakuižkoričman mujun päpaloin.

Ižačun rindaz om ruzarusttan mujun, sel'g om hahk, modpoliškod, pök i kül'ged oma rusttad. Emäčun rindaz om burhahkon mujun, sel'g om burhahk, modpoliškod, pök i kül'ged oma hahkkoričmad.

Lugetas kahesa alaerikod, niišpäi koume om Venäman territorijal.

## Galerei

Pyrrhula pyrrhula europoea Gouvieux 222.jpg|Vilulindun munad
Male bullfinch (Pyrrhula pyrrhula) feeding on sunflower seed.webm|Vilulindun ižač žoubib podsolnušnikan semnid sadus, Sur' Britanii. Videon hätkeližuz om 27 sekundad


## Homaičendad
Vil'häl

**Vil'häl**, vai **Vil'hal**, **Vilhal** (venän kelel: *Яросла́вичи*, vepsän kirjamil: *Jaroslaviči*) om vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonan suvipäivlaskmas.

## Istorii
Eländpunkt mainitase Uz'lidnan aigkirjas vspäi 1496. Edel 1960-nzid vozid viž küläd ezmäiženke -nimenke oli, sid' ühtenzoittihe niid oficialižikš nügüdläiženke venän nimenke (om vahvištadud vl 1970), miččel nimitihe kaikid niid külid ühtes ende-ki.

Edel 2006. vot Vil'häl oli ičeze küläkundan administracijan keskuseks.

## Geografijan andmused
Külän sijaduz om Vinglan küläkundas, Ojat'jogen oiktal randal. Matkad küläkundan Vingl-keskushesai om 25 km pohjoižpäivnouzmha.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 180 ristitud, vl 2002 — 216 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 287 eläjad vl 1997.

Rahvahad (2002): venälaižed — 61 %, vepsläižed — 34 %, toižed rahvahad — 5 %.

Vil'hälas om socialižen holitusen aluzkundoid: küläkirjišt, fel'dšeriž-akušerine punkt, kul'turkodi. Vodhesai 2009 keskškol radoi, nügüd'aigan lähembaine škol sijadase Vinglas.

## Irdkosketused
* «Leningradan agjan kul'tur»-enciklopedii: Vil'häl.
Vintaž

**Vintaž** ( «märitud voden vinad») om stilizirui čuraduz modas. Sen pämeletuz — eläbzoitta enččid modan čuradusid.

Modas vai dizainas *vintaž*-termin znamoičeb enččen epohan originaližid modižid kaluid koumekümne vot sädandan jäl'ghe da sen amuižemb, toižin sanoin modan edeližiš pordoišpäi. Sen tagut tarbiž teta hüvin 20. voz'sadan modan istorijad voz'kümnidme, miše sel'gitada vintažan kaluid.

Vintažine stil' tuli modha 1990:nzil vozil, konz tutabad akt'orad da top-modelid pidaškanziba vintažad i retro-stilid. Stilin arvostajad oma olmas 1950-nziš vozišpäi.

Mirus om laukoid, elektronižid-ki, antikvariatan i vintažan kaluiden möndan specializacijanke.

## Homaičendad
Vintaž (popgrupp)

**«Vintaž»** (venäkelel: *Винтаж*) om populärine venämalaine muzikaline popgrupp. Edestab muzikad evropop- da danspop-stiliš. Gruppan aluz om pandud Moskvha vl 2006.

## Mülükund
* Anna Pletnöva (2006−2016, 2018—) — än'
* Aleksei Romanof (2006−2016, 2018—) — pajatai, muzikankirjutai, kulundan prodüser

### Enččed ühtnijad
* Evgenija Polikarpova (2016−2017) — än'
* Anna Kornil'jeva (2016−2017) — än'
* Anastasija Kreskina (2016−2017) — än'
* Anastasija Kazaku (2016−2017) — än'
* Mija (Ol'ga Berezuckaja, 2006−2008) — kargnik
* Svetlana Ivanova (2008−2011) — kargnik

## Studijanal'bomad
* 2007: *[[Kriminal'naja lübov'|Криминальная любовь]]* (Kriminaline armastuz)
* 2009: *[[SEX]]*
* 2011: *[[Anečka|Анечка]]* (An'oi)
* 2012: *[[Very dance]]* (Luja karg)
* 2014: *[[Decamerone]]* (Dekameron)
* 2020: *[[Navsegda (Vintaž:an al'bom)|Навсегда]]* (Kaikeks igäks)

## Homaičendad
Vitegran rajon

**Vitegran rajon** () om rajon Venäman Vologdan agjas.

Administrativine keskuz om Vitegranlidn, otab rajonan ristitišton nelläd ühesandest.

## Istorii
Rajonan aluz om pandud vn 1927 elokun 1. päiväl Leningradan agjan Pöudon ümbrikho. Vn 1930 heinkun 23. päiväl heittihe ümbrikod, i vhesai 1937 rajon mülüi Leningradan agjaha kut administrativine ühtnik. Rajon om olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 1959.

## Geografijan andmused
Vitegran rajon om Vologdan agjan lodehline taho. Se om kaikiš suremb agjan municipaline ühtnik pindan mödhe (13 088,47 nellikkilometrad). Mec otab seičeme ühesandest rajonan territorijad, se om kavag'mec tobjimalaz.

Röunatab kahesanke Venäman ümbrikonke i rajonanke:
* päivnouzmas Arhangel'skan agjan Kargopolin rajonanke;
* suvipäivnouzmas Vologdan agjan Kirillovan ümbrikonke;
* suves Vologdan agjan Vaškiden, Belozerskan da Babajevon ümbrikoidenke;
* päivlaskmas Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonanke;
* lodehes Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan rajonanke;
* pohjoižes Karjalan Tazovaldkundan Pudožan rajonanke.

Volgan-Baltijanmeren vezite läbitab territorijan keskusen. Atlek-čokkoim sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmas, se om ühthine jogiden koumen basseinan täht: Atlantižen valdmeren, Jävaldmeren da Kaspijan meren. Znamasine jogi om Andom. Kaikiš suremb vezišt om Änine, se mülüb rajonha vaiše paloin.

Londuseližed varad oma mouckivi, mineraližed mujud, mec, kala, reskvezi.

## Tobmuz
Vn 2013 semendkun 30. päiväspäi rajonan territorii jagase 11 municipalitetaks: 10 küläkundad da üks' lidnankund (Vitegr-lidn).

Vn 2013 sügüz'kun 17. päiväspäi Aleksandr Pavlikov radab rajonan da sen administracijan pämehen (seičeme ohjandust).

Käskusenandai tobmuz om Ezitajiden Suim (15 ezitajad), Aleksandr Zimin radab sen ezimehen vs 2013 redukun 4. päiväspäi.

Rajonan i kundoiden tobmuden valičendad oleldas kerdan vides vodes.

## Eläjad
Vl 1939 rajonan ristitišt oli 29 272 eläjad, vl 1959 — 51 723 eläjad, vl 1970 — 47 154 eläjad, vl 1989 — 37 792 eläjad. Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 31 757 ristitud, vn 2010 — 29 058 ristitud, vn 2021 — 22 624 ristitud.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 93,6 %, vepsläižed — 0,4 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,9 %, rahvahuden ozutandata — 3,7 %.

Kaik om 206 eländpunktad rajonas, niiden kesken üks' lidn, 25 žilod da 180 küläd. Niišpäi kaks' žilod i 60 küläd seištas kaikenaigaižeta ristitištota.

Toižed znamasižed eländpunktad oma Depo-žilo (2,8 tuh. rist. vl 2002), Annan Sild-žilo (1,9 tuh. rist. vl 2010), Šušt-žilo (1,2 tuh. rist. vl 2002) da Devätinad-žilo (1,1 tuh. rist. vl 2010).

## Ižanduz
Rajonan ižandusen päsarakod oma mecan ümbriradmine, vezitransport da turizm, tarbhaižiden kaivatusiden samine, elektrusen tehmine, sömtegimišt. Vl 2008 Vitegran rajon oti jäl'gmäšt sijad agjas živatvodindan produkcijan pästandan mödhe.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Vitegran rajonan tobmuden sait (''35vytegorskij.gosuslugi.ru''). 
* Tedod rajonas agjan oficialižes ''vologda-oblast.ru''-portalaspäi.
Viluku

**Viluku** om voden ezmäine ku grigorianižes da julianižes kalendariš. Se om kahtenz' tal'ven ku Pohjoižes šurupoliškos i kahtenz' kezan ku Suvižes šurupoliškos. Kogoneb 31 päiväspäi.

## Praznikad
* 1. viluku — Uz' voz'
* 7. viluku — Raštvad ortodoksižes hristanuskondas

## Irdkosketused
* Tal'vku ''tamby.info''-saital.
Vobl

**Vobl** (, sinonimad: *Rutilus rutilus caspicus*, *Rutilus lacustris*) om Kaspijan meren kalan erik vai sär'gen alaerik Karpižed-sugukundaspäi. Pütas voblad Alavolgal kevädel.

Täuz'kaznuden kalan piduz om 30..35 sm, hibj om 800 grammad vedutte, no oleldas eričud 45 santimetrhasai pitte i 2 kg vedusenke. Kalasuugad oma hahkad muzanke röunanke.

Vobl om Kaspijan meren endemik.

## Söte
Vobl om lihansöi kala. Sömižen toižend om geterotrofine.

## Äikerdoičend
Ičeze elon aigan vobl äikerdoičese 5..6 kerdad. Se kudob sulakus da semendkus.

## Eloncikl da šingotamine
Vobl tal'vdub meres. Sügüzel voblan parvehed tuldas randoihe i jädas tal'veks vedenalaižihe kopihe. Tal'ven lopul vai keväden augotišes vobl tuleškandeb Volgha i Kaspijan toižihe ližajogihe (Ural, Emb, Terek, Kur). Sulakul joges om äi voblan parvehid jo. Kudondan jäl'ghe kala lähteb Volgaspäi: semendkun lopus joges ei ole jo necidä kalad.

Voblan piskud mugažo lähttas merhe. Sigä kalad söteltas hätken. Meres-žo piskad kändasoiš vanhembikš. Vobl om kaspižen nörpan i osetriden sömäks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Biologižen vajehnikan kirjutuz voblas (''bioword.narod.ru''). (venäkelel)
Vul'gat

**Vul'gat** ( «Ühthine Biblii») om Biblijan latinankel'ne kändmuz Ieronim Stridonalaižen töiden alusel. Se om katoližen jumalankodikundan oficialine Biblii latinan kelel 16. voz'sadaspäi.

Biblijan edeližed kändused nimitadas *Vetus Latina* (vanhad latinižed) i *Itala*. Ünäižen Biblijan tarbhaižuz libui pühäkirjan äiluguižiden variantoiden tagut, joga käzikirjutai vajehti kirjad vähäižin.

Saksalaine Iogann Gutenberg-tipograf pästi ezmäižeks kirjaks arni Vul'gatan tekstan vl 1456. Vul'gatan arvostelendan ezmäine kirj om pästtud Francijha Rober Etjenal vl 1528. Tridentan suiman aigan (1545−1563) Vul'gatan avtoritet om vahvištadud oficialižešti vl 1546, käskusenke sen pästandoiš *quam datissime* (toižin sanoin, petusita ku voib).

## Literatur
* Vul'gat latinan kelel *thelatinlibrary.com*-saital.
Zaiceva Nina

**Nina Grigor'jevna Zaiceva** (; om sündnu 25. semendku 1946 Voilaht-külähä, Babajevon rajon, Vologdan agj, Venäman NFST, NSTÜ) om vepsläine kelentedomez' da literator.

## Biografii
Naine om Vologdan pedagogižen institutan pästnikan (1969). Vl 1973 hän om pästnus Petroskoin valdkundaližen universitetan aspiranturaspäi. Filologijan doktor (vspäi 2002). Om olnu «Kodima»-lehtesen redaktoran.

## Sädused
Monografijad: «Nimiden vajehtamine vepsän keles» (1981), «Vepsän verb» (2001), kelentedoližed kirjutesed erazvuiččiš keradusiš da aiglehtesiš. Vepsän kelen openduzkirjad školan täht (5, ühtes Mulložen M.), niiden keskes — «Vepsän kelen grammatik» keskškolan täht, openduzvajehnik (1995), Uz' vajehnik (2007). Kändmižed (Uz' Zavet — 2006, Kalevala /lühetud kompožicii lapsile/ — 2003, toižed). Runod (publikacijad «Carelia»-aiglehteses, runokirj lapsile «Izo Lizoi» — 2005), Virantanaz-epos, publicistik.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Nina Zaicevan biografii, bibliografii da kirjad ''avtor.karelia.ru''-saital. 
* Karjalan televizijan «Kirjakamari»-oigenduz Nina Zaicevas ''youtube.com''-saital.  *(+ venäkel'žed subtitrad)*
Zebr

**Zebrad** () om kabjživatoiden alaheim. Mülüb Hebonvuiččed-sugukundan Hebod-heimho.

Evolücijan aigan alaheim erigoiči oslišpäi läz kaht millionad vozid tagaze.

## Leviganduz
Živatoiden levigandmižavaruz om Päivnouzmaižen i Suvižen Afrikan tahondad, rahvahatomad päpaloin. Voib löuta erazvuiččiš eländtahoiš: savannad, nitud, penzhišt, mecad, mägiden pautked.

Elädas penil joukuil: üks' ižač da emäčud poigaižidenke. Zebrad sätas migracijoid 500 kilometrhasai vet ecmäs kuivan sezonan aigan.

## Ümbrikirjutand
Hibj om kattud vauktoil i mustoil šoiduil. Kaikutte živat om šoidukaz ičeze kartte. Voib söteltas kauktombil heinil. Živatoiden besedoičend tegese änen, hibjan i kärzan znamoil. 

Zebrad ei olend ottud kodikoičemižhe, ka kävutadas orahambhid i kabjoid kaičemhas. Täuz'kaznu zebr om 120..150 sm kortte sagus, ka ištta rachal ristitule ei sättu. Lev mecadab zebrad päpaloin.

## Eläbad erikod
* *Equus grevyi* (Oustalet, 1882) — Grevin zebr
* *Equus quagga* (Boddaert, 1785) — Börčellan zebr (järgeline erik)
* *Equus zebra* (Linnaeus, 1758) — Mägizebr, kaikiš vähemba levitadud zebran erik.

Kodihebon i zebran gibrid om zebroid, oslan i zebran — zebrul.

## Homaičendad
Zelenogradsk

**Zelenogradsk** (, , ; edel 1946. vot — *Kranc*, ) om Venäman kurortine lidn Kaliningradan agjan lodehes. Se om Zelenogradskan lidnümbrikon administrativine keskuz da pala.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud kuti Prussijan kalanikoiden *Pillkoppen*-külä («mererandaline lidneihut» prussijan kelespäi). Vl 1282 Prussijan *Kranta-Krug*-žilo («traktir randal» prussijan i saksan kelišpäi) vajehti sidä, sijazihe ten Klaipedannoks augotišel Kuršan čirakodme. Vspäi 1283 ristankandajiden ordenan lidnuz oli olmas, vaiše puine aluz jäi sišpäi. Vl 1816, konz 300 ristitud elihe žilos, saudihe ezmäižid kül'bendsijid, i Kranc kätihe rekomenduidud kurortaks.

19. voz'sadan keskes Kranc kätihe kunigahan kurortaks (1844) da sid' lidnaks. Raudte tuli lidnha Königsbergaspäi vl 1885, i tulijoiden samha lebud lugu ližadui äjan. Om kaičenus äi vanhid saksan pertid.

Zelenogradsk šingotase Kaliningrad-lidnan eläjiden kurortaks i maižanduzrajonan keskuseks.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon päpalan pohjoižpäivnouzmas, Baltijan meren suvižel randištol, koume metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel, Kuršan čirakon augunno.

Matkad Kaliningradhasai om 25 km suvhe elektroraudtedme vai avtol.

Klimat om ven meren kontinentaližen röunal. Heinkun keskmäine lämuz om +17 C°, vilukun −3 C°. Paneb sadegid 800 mm vodes, enamba kezal. Meriveden lämuz sase +16..+17 Cel'sijan gradushasai keskmäras.

## Tobmuz

Kaik 111 žilod mülüdas lidnümbrikho Zelenogradskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 2016,49 km².

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 026 ristitud, lidnümbrikon (edel 2016. vot — rajonan) nell' ühesandest, rajonan — 32 271 ristitud. Vl 2017 kaik 15 493 ristitud elihe lidnas i 35 754 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan i lidnümbrikon ristitišt om nügüd'.

Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 87,0 %, ukrainalaižed — 3,8 %, vaugedvenälaižed — 3,6 %, armenijalaižed — 1,1 %, uzbekalaižed — 0,9 %, totarlaižed — 0,5 %, litvalaižed — 0,5 %, azerbaidžanlaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 2,1 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid om sätud lidnas, enččes katoližes i lüteranižes sauvusiš: Sündun Toižetamižen i ph. Ondrijan Ezikuctud.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Galerei

Zelenogradsk 2377.JPG|Lidnan administracijan sauvuz vl 2012
Zelenogradsk 2393.JPG|Sündun Toižetamižen päjumalanpert' (ende ph. Adal'bertan pühäpert'), vn 2012 nägu
Курорт Зеленоградск.jpg|Kurortan nägu vn 2013 uhokus
Zelenogradsk 2387.JPG|«Princessa Eliza»-adivpert' (2012)
ZelenogradskCranz 05-2017 railway station.jpg|*Zelenogradsk*-raudtestancijan sauvuz vl 2017


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''zelenogradsk.com''). 
* Zelenogradskan lidnümbrik Kaliningradan agjan ohjandusen ''gov39.ru''-saital.
Zubr

**Zubr** vai **Evropine zubr** vai **Evropine bizon** (latinan kelel: *Bison bonasus*) om Pall'azsar'vižiden sugukundan (*Bovidae*) bizoniden heimon erik, imetaiživat. Hän om jalos läheline amerikaižid bizonid. Hö voidas poiktas da andeltas plodukahid norid jäl'gpol'vid — zubrobizonid. Zubr mülüb Londusen kaičusen rahvahidenkeskeižen ühtištusen Rusttha kirjha.

## Areal
Istorižiš aigoiš zubran areal oli suremb. Zubrad eliba Pirenejan nemespäi Päivlaskmpol'žehe Sibirihesai, sidä kesken Anglijas da Suvipol'žes Skandinavijas. Hö eliba mecoiš da avoinuzil tahoil. Intensivižen ristitmectusen taguiči zubrad linni živat, kudamb vasttase vaiše šohroiš. Pigai hö eliba vaiše Belovežan puščas da Kavkazal.

Ezmäine mail'man soda (voin) da murendatišen  voded linni katastrof zubroiden täht. Peitmecnikad surmičiba jäl'gmäšt zubrad, kudamb eli valdal Belovežan puščas Vaugedvenämas, vodel 1921. Koume jäl'gmäšt zubrad, kudambad eliba valdal Kavkazal, om surmičetud peitmecnikoil 1927. vodel. Vaiše 66 zubrad oli kaiken mail'man živatpuištoiš.

Nügüd'aigan küksetud valdal živatpuištoišpäi zubrad elädas Pol'šanmas, Vaugedvenämas, Litvanmas, Moldovas, Ukrainas da Venämas (Kavkazal, rahvahaližes «Orelan polesje»-puištos).

## Irdpol'ne nägu
Zubr om kaikiš järedamb da jügedamb imetaiživat Evropižes kontinentas da jäl'gmäine evropine mechärgan ezitai. Hibjan piduz om 330 sm:hasai, korktuz säguhusai om 2 m:hasai, hibjan vedaduz sabustab 1 tonnad. Hänen karv om muzabur, tal'vel om lujas paks; sägul, kaglal da löudal om pit'k. Noril vazoil karv om rusttahk. Hibjrungon ezine pala om massivine, kagl om lühüd, pä om pen', lasketud, bardanke da kahtenke penidenke sirpinvuiččidenke sarvidenke.

Zubran erikos om 2 alaerikod — Belovežine zubr (*B. b. bonasus*) da Kavkazine zubr (*B. b. caucasus*). Ristitud koletiba Kavkazižid zubroid 1927. vodeks. Nügüd' Kavkazas elädas zubrobizonad, kudambid ristit elätoiti.

## Elonlad
Zubrad elädas penil kogoil, niil om koumespäi kaks'kümnehesai živatad (augul emäčud da nored vazad). Zubroiden kogon lider om emäč. Ižačud elädas üksin da ühtetas kogohe vaiše kärban aigan. Londuseližes populäcijas kärb oleleb elokus—sügüz'kus. Kesketi konkurirujad ižačud voidas torata emäčun tagut. Tal'vel kogod ühtetas surembha kogoho, kudambiš om äjak-se ižačud.

Emäčun kohtukahuz' jatkub 9 kud. Semendkun da heinkun keskes sündub üks' vaza (kaks'jäižed om harv), kudamban mass om 20..25 kg da kudamb imeb mamanmaidod 1 voden igähäsai.

Zubroiden ezmäižed vihanikad om peitmecnikad da händikanad. Zubr voib eläda 28-voččehe igähäsai.

## Söte
Sömižen aug om heinasižed kazmused, puiž-penzhiine söm, karpked, plodud.

## Galerei

Wisent.jpg
Bison bonasus right eye close-up.jpg
Altamira, bison, museum 02.JPG|Kuva Al'tamir-mägikaras
Wisentsauerland.jpg|Zubr Zauerland-mägiagjas Saksanman päivlaskmas (2006)
Fleischextrakt 0002774 m.jpg|*Liebig*-lihaekstraktan italine reklamtedotuz, läz 1900. vot
Żubroń head Białowieża cropped.jpg|Belovežine zubr
Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Venäman sel'grodaižed živatad: Zubr ''sevin.ru''-saital. (venäkelel)
* Evropalaine zubr ''npbp.brestobl.com''-saital. (venäkelel)
Mocart Vol'fgang Amadeus

**Vol'fgang Amadeus Mocart** ( [ˈvɔlfɡaŋ amaˈdeːʊs ˈmoːtsart]), täuz' nimi — **Johan Hrizostom Vol'fgang Teofil Mocart** (; sünd. 27. viluku 1756, Zal'cburg, Pühä Rimalaine imperii — kol. 5. tal'vku 1791, Ven, Pühä Rimalaine imperii) — sur' avstrijalaine muzikankirjutai, instrumentalist da dirižor.

Venan klassižen školan järed ezitai, violižnik-virtuoz, klavesinist, organist. Mason vspäi 1784.

## Homaičendad
Avrora (kreiser)

**«Avrora»-kreiser** () om muzei-laiv Piteriš, Keskuzližen sodamerimuzejan filial. Se om Redukun revolücijan simvol, tegi tühjad ambundad psihologižeks signalaks šturmuimha Tal'velišt pert'kulud.

## Istorii
Säten laivan projektad ottihe aktualižen sil aigal angližen «Talbot»-laivan ezikuvaks. Nikolai II valiti laivan nimitust üks'toštkümnespäi vl 1896. Sodasomuzkreiser om saudud Piteriš Admiraluden verfil vll 1897−1903 koumen ühtejiččiden kesken, toižed oliba «Diana» i «Pallada». Ühtni Cusiman toraha vn 1905 semendkul i Ezmäižhe mail'man sodaha. Vn 1948 kül'mkuhusai kreiser mülüi Venäman imperijan, sid' NSTÜ:n Baltijan sodalaivištho.

Toižen mail'man sodan aigan heittihe azegid laivaspäi i formiruihe «Avrora»-ambundbrigadad kaičemha Leningradad, laiv jäi metoks saksalaižiden lendajiden täht, muretihe sidä lujas. Vodele 1948 om kohetud da jättud kaikenaigaižel jakar'seižundal Petrogradan randirdanno, Nahimovan sodameriškolanno, kävutihe sen školan openduzbazaks vhesai 1956. Vspäi 1957 om olmas Keskuzližen sodamerimuzejan filialaks, vll 1984−1987 eli läbi kal'hes restavracijas (35 mln rublid). NSTÜ:n, sid' Venäman kul'turjäl'gusen objekt (vspäi 1960).

Vn 2010 tal'vkuspäi laivan mez'kund oli tühjitadud. Vll 2014−2016 om kohetud Kronštadtas. Vn 2018 heinkuspäi ortodoksižen hristanuskondan pühäpert' om udessündutadud laival.

## Suruded
Laivan vedenahtištuz — 6731 tonnad järgeline i 7130 tonnad täuz'. Se om 126,8 m pitte, 16,8 m levette i 6,4 m ištumižsüvüdenke vedes. Voi ujuda 19,2 sol'med pigudenke (35,6 km časpigudenke). Koume likutimmašinad 24 katl'anke, koume laivanpunod, voi ujuda 4 tuhad merimijlihesai avtonomižikš. Vägevuz — 11 791 hebonväged (8,8 MVt). Mez'kund — 20 oficerad i 550 merimest, 42 ambundazeged i 3 torpedapparatad.

## Irdkosketused
* «Avrora»-kreiser-filial Keskuzližen sodamerimuzejan ''navalmuseum.ru''-saital.  i lehtpoliden anglijankel'ne versii.
* Kreiseran-muzejan enzne sait (''aurora.org.ru'').  
* Mul'timedijan sait laivan polhe (''крейсераврора.рф'').
Kuldaine Verai (sild)

**Kuldaine Verai-sild** () om amerikaine rippui avtotesild Kalifornii-štatan San Francisko-lidnas.

Sild om saudud betonaspäi i terasespäi vozil 1933−1937 ehtatimen sijas. Ühtenzoitab ühtennimižen lahten randoid voimusižiden lujiden manrehkaidusiden zonas (üheshasai magnitudanke). Projektiruiba Lev Moisejev i Čarlz Al'ton Ellis, sauvomine mäni Džozef Strauss-inženeran ohjandusen al, konsul'tirui Irving Morrou-arhitektor. Specialine Golden Geit Bridž-ümbrik ohjandab sildan holitandal.

Sauvuz om federaližen manten nomer 101 pala, üks'jäine lähtend San Franciskospäi pohjoižes. Se om ühteks kaikiš tetabambiš sildoišpäi mail'mas, oli kaikiš suremban rippujan sildan vhesai 1964. Sild om 2737 metrad pitte (päkeskust 1280 m), 27 m levette, kuz' avtoted, om tehuzid jaugnikoiden i velosipedistoiden täht. Avtotepalan korktuz valdmeren päl om 67 metrad ližadumižen aigan. Sildan härgad oma 227 m kortte veden päl. Avtoiden korktuz om röunatud 4,3 metral tulendan verajil. Suriden jüguavtoiden tulend om kel'tud, mugažo ei sa läbitada sildad velosipedistoile i jaugnikoile öližed aigal.

Läz sadad tuhoid avtoid päiveses läbitab sildad (110 tuhad keskmäras vll 2012/2013). Vn 2015 vilukus likui erigoičendjono om sätud sildal päzutamha molembiden poliden čuradusiden avtoiden ainastusid. Erinii tehnik sirdab jonod avtotelikundan intensivižushe kacten.
Änine

**Änine** vai **Änižjärv** (, , ) om reskveden järv Venälaižen Federacijan evropižes lodehpoles, Karjalan Tazovaldkundas tobjimalaz, mugažo Leningradan da Vologdan agjoiš. Se om kahtenz' järv pindan mödhe Evropas Ladogjärvhe rindataden. Änine om Atlantižen valdmeren Baltijan meren basseinan järv.

## Ümbrikirjutand
Järven pind saridenke om läz 9700 km². Basseinan pind — 66 284 nellikkilometrad. Änižen veden mülü om 285 km³, koumandez Ladogan rindataden. Piduz pohjoižespäi suvhesai om 245 km, kaikiš suremb leveduz om 91,6 km. Keskmäine süvüz om 30 m, kaikiš znamasižemb süvüz om 127 m. Pohjan reljef om koverikaz, se abutab kalale äikerdoičemas. Voib vastata 47 kalan erikod järves. Toižes polespäi, kall'oiden korvused telustadas laivoidenlikundale.

Läz tuhad penid vezivaluid da 52 pit'kad joged (kümnen kilometran pidemb) langetas järvhe, no vaiše üks' — Süvär' — jokseb lähten Änižespäi. Om reguliruindpadoseinid Süvärin üläjoksmuses. Vspäi 1951 järv om vezivaradimen režimas, sen pind reguliruiše Üläsüvärin vezivaradimen padoseinäl, kudamban sauvond üleni järven pindad koumekümneks santimetraks. Kaik koume lidnad om Änižen randal: Petroskoi, Kondopog da Medvežjegorsk. Järv om Vaugedmeren-Baltijanmeren veziten palaks. Volgan-Baltijanmeren vezite ümbärdab järved randaližedme kanaladme.

Kaik om 1650 sart Änižes, tobj pala sijadase järven pohjoižes, niiden ühthine pind om 224 km². Kiži-sar' mülüb sariden lughu, sil om 89 pušt arhitekturan muštpacast 15.-20. voz'sadoid (časounäd, pühäkodid, küläpertid, mellicad da aitod). Nece keraduz om pandud UNESCO:n mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe. Änižen päivnouzmrandal om 1200 petroglifad (4.-2. voz'tuhad edel meiden erad).

## Änižhe sidodud vepsän muštatišed

* *Mägelpäi palab päiv, Änižespäi vilu päiv.*
* *Änižen taga hebo koli, a sinai jo händ sus.*


## Homaičendad


## Irdkosketused
* «Änine»-fotoal'bom ''photokarelia.ru''-saital. (venäkelel)
* Änine Karjalan turistižel ''ticrk.ru''-portalal.
Tolstoi Lev

**Lev Tolstoi** (; sünd. 28. eloku (9. sügüz'ku) 1828, Jasnaja Polän, Tulan gubernii, Venäman imperii — kol. 7 (20). kül'mku 1910, Astapovo-stancii, Räzanin gubernii (nüg. Lipeckan agjas), Venäman imperii) oli mail'man tutab sur' venämalaine venäkel'ne kirjutai, publicist da meletai; graf. Vl 1849 sädi školad manmehiden lapsiden täht. Sevastopolin kaičendan ühtnii (1854−1855).

## Sädused
Mez' kirjuti «Soda i kožund»-romanan (vll 1863−1869) i toižid sädusid realizman žanraks. Tolstoin sädamine tegihe sildaks 19. voz'sadan klassižen romanan da 20. voz'sadan sarakoiden literaturan keskes. Lev Tolstoi valatoiti evropižen gumanizman šingotest.

Kirjutajan sädamine mülüti koumed romanad (toižed oma Anna Karenina i Toštmižsündund), 18 starinod, läz 40 sanutest, 23 filosofišt sanutest i starinod, openduzliteraturad (kaks' abekirjad, arifmetikan openduzkirj, nell' lugendkirjad), kümned p'jesad, kut religiozišt sädust, üht runopajod i üht runosarnad, enamba 50 kirjutust, Ezopan 30 vaumen-moral'sanutesen kändust. Tolstoin kirjeižed i päivkirjad oma kaičenus, ned oma publikoitud sädusiden kogoduses.

Lev Tolstoin sädused oma lavastadud i fil'mdud äi kerdoid. Ned oli kaikiš enamba pästtud nevondkundaližen aigan vozil 1918−1986, kaik tehtihe 3199 pästandad 436,2 mln egzemplärid ühthiženke tiražanke.

## Homaičendad
Lezgin kel'

**Lezgin kel**' (ičeze nimituz: *лезги чӀал*) om nahiž-dagestanižen kel'kundan kel'. Lezgin kel' om üks' Dagestanan Tazovaldkundan oficialižiš kelišpäi. Pagižijoiden lugu — läz 900 tuhad ristituid, heiden enambuz eläb Dagestanas da Azerbaidžanan pohjoižes.

## Lezginan kelen kirjamišt

Lezginan kirjamed oma kirilližen kirjamišton pojhal:

## Lugusanad
* **сад** — üks'
* **кьвед** — kaks'
* **пуд** — koume 
* **кьуд** — nell'
* **вад** — viž 
* **ругуд** — kuz' 
* **ирид** — seičeme 
* **муьжуьд** — kahesa 
* **кӀуьд** — ühesa 

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lezgin kel' ''ethnologue.com''-saital.
LiAZ-677

**LiAZ-677** () om nevondkundaline massine lidnalaine korgedlavaine avtobus. Se oli ezmäine NSTÜ:n avtobus ajaimiden gidromehaniženke (avtomatiženke) konorüdenke.

Projektiruihe vl 1963. Pästtihe vspäi 1967 vhesai 1994 Likinon avtotegimel (Moskvan agj), sid' üksin vhesai 2002. Kaik om tehtud 194 183 egzemplärad. Model' om vajehtadud ekspluatacijas avtobusoiden toižil modelil 2000-nzil vozil päpaloin.

## Harakteristikad
* Irdpol'žed suruded: 10 565 mm pitte, 2500 mm levette, 3033 mm kortte.
* Mülü: 110 passažirad.
* Veduz joudjal: 8 363 kilogrammad
* Täuz' veduz: 16 133 kilogrammad
* Kaikiš lujemb piguz: 70 km/čas.
* Keskust tehesai: 350 mm.
* Poltusen kulutuzmär (40 km/č): 35 litrad 100 kilometras.
* Likutim: ZIL-375JA7, sid' ZIL-509.10.
* Ajaimiden konorüt: kaks'pordhaine tagaajaimenke.

## Homaičendad
Lipkaižed

**Lipkaižed** () oma somuzsuugaižed gavedid täudenke toižetamiženke. Nece heimkund mülütab kojegid (horid) mugažo, lipkaižed kazvoiba kojegišpäi 56 millionad vozid tagaz.

Lepidopterologii tedoidab lipkaižid.

## Leviganduz
Kaik om ümbrikirjutadud enamba mi 158 tuhad erikod mail'mas vodele 2013, elädas kaikil geografižil zonoil päiči jäžomid, oma levitadud enamba tropikoiš. Ezimeletaden, läz sadad tuhad erikoid jädas ümbrikirjutandata, ned elädas läbipäzmatomiš tahondoiš: korktoiden mägiden pautked, Suviamerikan džunglid. Enamba kaiked erikoid (45 tuhad) oma ümbrikirjutadud Keskuz- i Suviamerikas, sid' Evrazijas i Afrikan pohjoižes (22 tuhad), Pohjoižamerikas (14 tuhad), Suvižes i Suvipäivnouzmaižes Azijas (nell' tuhad), Tropižes Afrikas (koume tuhad), Udes Gvinejas (800 erikod) i Avstralijas (400 erikod).

Regionan pindha kacten enamba kaiked erikoid elädas Perus (3450 erikod) i Indijan Sikkim-štatas (690 erikod 7300 km² pindal).

## Elonlad i söte
Kazdas nelläs pordhas läbi: muna — gaved'mado — tätüine — lipkaine. Suugiden maihutuzkeskust oleleb erazvuitte lujas: kahtes millimetraspäi 28 santimetrhasai (*[[Thysania agrippina]]*).

Täuz'kaznuded södas nektarad, südäivet i saven vezisegoitest. Erased lipkaižed elädas sömäta ani, heiden söndorganad jättas alašingoteses i kävutadas gaved'madon varoid. Om lihansöjid-ki erikoid Suvipäivnouzmaižen Azijan maiš. Erased erikod letas tal'veks tropižhe vöhö.

## Klassifikacii
Lipkaižiden sistematik om šingoteses. Lugetas 124..200 sugukundad nelläs alaheimkundas.

## Homaičendad