Alüminii

**Alüminii** (*Al* — *aluminium* latinan kelel) om 13nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om koumandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan päalagruppas, IIIA), tabluden koumandes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om levitadud Man kores lujas (7,5..8,1 %), sen kaikiš paksumb metall i koumanz' element (hapanikan i olan jäl'ghe). Vl 1825 danine Hans Ersted-himik sai alüminijad metalližes nägus ezmäižen kerdan. Nimitihe latinan kelen *alumen*-sanaspäi «muigištandsubstancii».

Alüminii om vähätoksine, sen erased-se ühtnendad oma toksižemb. Ei ühtne olijoiden metabolizmha.

## Fizižed ičendad

Alüminii om kebn paramagnitine pehmed hobedaižvauged metall. Kristalline segluz om kubine.

Atommass — 26,981539. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 2,6989 g/sm³. Suladandlämuz — 933,47 K (660,32 C°). Kehundlämuz — 2743 K (2470 C°).

Londuseline element kogoneb üks'jäižes stabiližes 27Al-izotopaspäi, sen ližaks 26Al-izotopan jäl'ged oma olmas (T½=717 tuh. vozid, sädase atmosferan argonaspäi). Kaik tetas 23 ratud radioaktivišt izotopad 19..25, 28..43 atommassanke, i niiden nell' izomärad. Radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't, kändasoiš magnijaks i olaks päpaloin, kebnembad izotopad — natrijaks neonan ližadusenke mugažo. Niišpäi kaikiš hätkembad pol'čihodamižen pordod oma 6,5 minutad 29Al-izotopal i 2,25 minutad alüminijal-28.

## Himižed ičendad
Metall kattase il'mas hapandusen kerthel (Al2O3) teravas. Muigotandmärad: +3; 0. Reagiruib hapanikanke, vedenke (hapandusen kerthen likvidacijan jäl'ghe), muglidenke, sol- i rikmuiktusidenke i galogenidenke honuzližel lämudel päiči ftoras. Om reakcijoid nenidenke substancijoidenke lämbitamižes: ftor, rik, azot, hil'nik, azotmuiktuz.

Tegimištoline samine tegese hapandusen elektrolizal sulatadud kriolitan olendanke:
: \mathsf{2Al_2O_3 \xrightarrow{Na_3[AlF_6]} 4Al + 3O_2}

Alüminijan hapanduz sädase reakcijas hapanikanke:
: \mathsf{4Al + 3O_2 \rightarrow 2Al_2O_3}

Reakcijan galogenidenke ühthine nägu:
: \mathsf{2Al + 3Hal_2 \rightarrow 2AlHal_3 (Hal = Cl, Br, I)}

Reagiruib vedenke hapandusen kerthen čuradusen jäl'ghe (oz., amal'gamiruindal vai palaban muglan segoitesel):
: \mathsf{2Al + 6H_2O \rightarrow 2Al(OH)_3\downarrow + 3H_2\uparrow}

Reakcii vezipurunke mäneb korktal lämudel:
: \mathsf{2Al + 3H_2O \xrightarrow{t^{\circ}} Al_2O_3 + 3H_2\uparrow }

## Kävutand
Ottas kävutamižhe ühthesuladusikš i ližaduseks sihe. Tehtas elektrokabelid, lämbitusen radiatorid, astjoid, hahkmujud, ottas sömližaduseks i raketpoltuseks. Kävutadas alüminijan ühtnendoid stöklan tehmižes (hapanduz, ftorid i fosfat).

Ezmäine nevondkundaline alüminijantegim oli saudud Volhov-lidnas vl 1932. Mail'man samine ližadab kaikuččel vodel, 59 mln tonnoid vl 2016. Om torhuden (alüminijan hapandusen) löudmižsijid kaiked planetadme, no odav elektroenergii piidab samha metallad elektrolizal. Pätegijad (enamba 1 mln tonnoid vl 2008): Kitai, Venäma, Kanad, AÜV, Avstralii, Brazilii, Indii, Norvegii. Maksoi 1,2..3,3 tuhad US$ tonnas vll 2007−2015.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Alüminii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz alüminijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.