open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sen-Sül'pis-de-Land (Atlantine Luar)

**Sen-Sül'pis-de-Land** (, ) oli Francijan kommun Luaran mad-regionan Atlantine Luar-departamentas. Vspäi 2018 sen territorii mülüb Vallons-de-l'Erdre-kommunha viden toižen enččen kommunan keskes.

Territorii om istorižen Bretanin südäimes, 44..86 m korktusil, 71 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Eläjiden lugu oli 650 ristitud vl 2010. Enzne kommunan pämez' — Žan-Daniel' Lekajo (vspäi 2008).

## Homaičendad
Gumeniss

**Gumeniss** ( [ɣuˈme̞nisa] «igumenj», , ) om pen' lidn Grekanman pohjoižes. Mülüb Keskuzmakedonii-agjaha.

## Istorii
Jumalanmaman Gumeniss-jumalaižen jumalankodi om olmas 14. voz'sadaspäi, čudonsädai jumalaine kaičese siš. Edel 1913. vot ristitišt oli bolgarijalaižed tobjimalaz, tegiba ristitišton vajehtust Bolgarijanke Kahtenden Balkanižen sodan jäl'ghe, grekalaižed tuliba bolgarijalaižiden sijha da vastkarin.

Gumeniss-lidn šingotase vinan tehmižel.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase 268 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Pohjoižmakedonijan röunanno. Matkad Afinišpäi om 346 km pohjoižhe-lodeheze, Salonikišpäi — 54 km päivlaskmha.

Vn 2011 Grekanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 3 609 ristitud, municipalitetan — 6 130 ristitud 208,9 km² pindal. Vl 1991 lidnan ristitišt oli 4 163 eläjad, municipalitetan — 7 172 eläjad.

## Galerei

Giumendja-frenska cheshma.jpg|Memorial francijan sodamehiden muštoks lidnan keskuzpalas (2008)
Agios-Georgios-Goumenissa.jpg|Ph. Jurgijan jumalanpert', vn 2020 nägu
Panagia Goumenissa Icon.jpg|Pühän Jumalanmaman Gumenissan jumalaine, 19. voz'sada
Macedonian Museums-48-Laografiko Goumenissas-212.jpg|Makedonine fol'klormuzei


## Irdkosketused
* Lidnan da sen municipalitetan informacine sait (''goumenissa.eu'').
Letojanni (stancii)

**Letojanni-stancii** () om raudtestancii Italijan suves, sen Sicilii-sarel, Messin—Sirakuzad-linijas. Radab ühtennimižen kundan (kommunan) südäimes vn 1866 tal'vkuspäi.

Stancii sijadase pertišton i manten keskes, kül'bendrand merenno om pertišton taga. Kaik om koume ted stancijal i kaks' passažirplatformad. Raudtestancijan pert' om üks'žiruine biletkassanke i tualetanke. Keskte om saudud jügujonusiden täht, kormaduzsija om olmas pohjoižpäivnouzmha stancijan sauvusespäi i om kalutadud libutimel 30 tonnhasai jüguiden täht.

Regionaližed jonused tehtas seižutest stancijal. Trafik ližadase kül'bendsezonan aigan.

## Homaičendad
Sen-Sül'pis-de-Land

**Sen-Sül'pis-de-Land** () voib znamoita kaht Francijan kommunad:
* Sen-Sül'pis-de-Land — enzne kund (kommun) Atlantine Luar-departamentas, mülütihe Vallons-de-l'Erdre-kundha vspäi 2018.
* Sen-Sül'pis-de-Land — kund (kommun) Il' i Vilen-departamentas.
Franklin Rozalind

**Rozalind Franklin** (; sünd. 25. heinku 1920, London, Anglii, Sur' Britanii — kol. 16. sulaku 1958, sigä-žo) oli evrejalaižen augotižlibundan brijanine (anglijalaine) biofizik da rentgenograf.

Hän tedoiži DNA:n strukturad. Hänen tedoidused linniba znamasižikš nügüd'aigaižele genetikale.

## Homaičendad
Vargas Dorangel'

**Hose Dorangel' Vargas Gomes** () a. k. a. **El' Komegente** () vai **[[Andad|Andoiden]] [[Gannibal Lekter]]** (sünd. 14. semendku 1957, Kan'jo Sankudo, Venesuel) om venesueline koditoi serijaine rikoi, man'jak, kannibal da meletoi. Rikoi i söi enamb kümned ristitud (kaks'toštkümne žertvad oma todištadud), mehed oliba hänen kaikiš tetabambiš žertvoišpäi.

Mez' om ezmäine tetab serijaine man'jak valdkundan istorijas. Mecazi žertvoid Torbes-jogen ümbrišton 12. Uhokun puištos läz Tarib-lidnad Tačir-provincijas, 750 kilometras Karakasaspäi. Ogernik oli tabatud vn 1999 uhokun 12. päiväl.

Man'jak söi vaiše mehid (sportmehid i sijaližid radajid tobjimalaz): naižed, hänen mel'pidegen mödhe, oma «magutomad», sangeričuiš om «äi holesterinad», a vanhušid oma «lujas požastoitud, miše södaiži heid». Ičenägubha diagnozha i sijaližiden eläjiden vastustushe kacmata, Vargas oli sittud i om türmatud psihiatrižes klinikas ičeze elon lophusai.

## Homaičendad
Sur' Sünd! Abuta minei jäda henghe kesked necidä surmarmastust

**«Sur' Sünd! Abuta minei jäda henghe kesked necidä surmarmastust»** (, ), vai «Vellesine čuk» lühüdaks, om üks' kaikiš tetabambiš graffitišpäi mail'mas. Sen tegii — venälaine Dmitrii Vrubel'-graffitimez'. Kuvadab L. Brežnevan i E. Honekkeran tetabad čoksuišt. Om sätud vn 1979 Barbara Klemm:an fotokuvan mödhe.

Kuva om pirtud («kirjutadud») vodel 1990 enččen Berlinan seinän fragmental. Vl 2009 pühkihe graffitid restavracijan aigan, no tegii pirdi kuvad tošti. Nügüd'aigan se mülüb Berlinan kaikenaigaižhe «East Side Gallery»-ozutelendha avoinuden taivhan al.
Keimada Grandi

**Keimada Grandi (Künsar')** () om sar' kaikenaigaižeta ristitištota Atlantižes valdmeres, mülüb Brazilijha. Sijadase sen suvipäivnouzmas, 35 km suvhe San Pauluspäi.

Saren pind om vaiše 0.43 km². Se om 206 m kortte. Täs eläb sar'hine botrops (*Bothrops insularis*) — üks' kaikiš varuližembiš küišpäi mail'mas, sen čoksaiduz kucub teravad sepsisad i lopiše surmal statjoiden seičemes procentas. Arni necen kün tagapäi Keimada Grandi oti «kaikižen varuližemban saren» oficialitont arvod.

Sarel avtomatine lämoičuhunduz om saudud. Daiving i kalatez oma avaros levitadud Keimada Grandin randoidenno. Tulend randha om kel'tud valdkundan tobmudel kaičemha ristituid i saren florad da zivatištod.

## Homaičendad
Tranzit (fil'm, 2012)

**«Tranzit»** () om voden 2012 amerikaine trillerfil'm. Režissör — Antonio Negret.

## Rolid
* *Neit* — Džim Kevizel
* *Marek* — Džeims Frein
* *Ariel' * — Dajona Beird
* *Robin* — Elizabet Röm
* *Loseida* — Garol'd Perrin'jo
* *Ivers* — Rajan Danahau
* *Šein* — Sterling Nait

## Homaičendad
You Suffer

**You Suffer** (*Sinä mökičetoi* anglijan kelespäi) om Napalm Death-gruppan 12. pajo A-poles heiden debütižes Scum-al'bomaspäi (1987). Singl om pästtud vl 1989.

Pajo i singl putuiba Ginnessan Rekordkirjha kaikiš lühüdambikš muzikan istorijas. Pajon hätkeližuz om vaiše 1,316 sekundad.

## Irdkosketused
* Pajon videoklip ''Youtube.com''-saital.
Oksitanan kel'

**Oksitanan kel**' (ičeze nimitused: *occitan*, *óucitan*, virktas [u(t)siˈtaⁿ, u(t)siˈtɔ, ukʃiˈtɔ], mugažo *lenga d'òc* [ˈleŋɡɔ ˈðɔ(k)]; ) om üks' oksitano-romanižiš, indoevropižiš kelišpäi. Sil pagištas Francijan suves (istorine Oksitanii-agj), Italijan lodehes, Ispanijan pohjoižpäivnouzmas i Monakos.

## Status i kelenkandajad
Kel' om regionaliženke oficialiženke statusanke Ispanijas (sen Katalonijan pohjoižes aranan kel'-nimenke) i Italijas (penen rahvahan kel'). Opetas kel't Francijan školoiš kut rahvahanvähembusen kel't.

Pagižijoiden lugu mamankeleks om 800 tuhad ristituid (2007), Francijas tobjimalaz, kaik kaks' millionad ristituid kävutadas kel't muupäiväližes elos. Heiden toine kel' om francijan kel' päpaloin.

## Ümbrikirjutand
Kirjankel' om tetab 10. voz'sadaspäi i oli levitadud, konz Francijan suvi oli ripmatomudenke. Oksitanan kirjankelen variant om sätud paginoiden avarombal alusel 19. voz'sadan lopus.

Ühtenzoittas paginoid kahteks vai koumeks gruppaks: pohjoine (koume paginad), suvine (vai keskoksitanan, kaks' paginad), gaskonin pagin (erased lugetas sidä toižeks keleks).

Oksitanan kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal. Kirjamišt kogoneb 23 kirjamespäi, niiden ližaks *K*-, *W*- i *Y*-kirjamed oma velgsanoiš vaiše. Erazvuiččed diakritižed znamad ližadudas kirjamihe francijan kelen kartte. Lähembaine heimkel' om katalanan kel'. Francijan kelen erineden, oksitanan keles läz ei ole sauptud kehkranzoittud vokalid, i substantivoiden sugu erigoičese kirjutamižes: mužiksugu znamoičese -e vai noläižel lopindal, naižsugun lopind om -a. Verboiden fleksii om šingotadud.

## Homaičendad
Francijalaižiden fil'miden festival' Malagas

**Francijalaižiden fil'miden festival' Malagas** () om jogavozne Francijan kinematografan festival', kudamb oigendase Malag-lidnas (Ispanii) vodespäi 1994. Päzub Sine Al'benis-kinoteatras.

## Irdkosketused
* Aigtegon lehtpoled ''alianzafrancesamalaga.es''-saital.
Jufit Jevgenii

**Jevgenii Georgijevič Jufit** (; sünd. 17. viluku 1961, Leningrad, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 13. tal'vku 2016, Petergof, Piter, Venäma) oli nevondkundaline i venämalaine kinorežissör-eksperimentator, scenarist, pirdai da fotograf. Mez' om Venäman «paralleližen kinon» nekrorealizman alusenpanijoišpäi.

## Biografii
Jevgenijan Georgii Jufit-tat oli tedomez' radiotehnikan i metrologijan sferas, melestegii. Vll 1987−1988 Jevgenii mäni stažiruindas läbi «Lenfil'm»-kinostudijan Aleksandr Sokurov-režissöran školas.

Vl 1991 mez' fil'mzi täuz'piduzližen debütan Lenfil'mas, se om «Tatoi, Pakaine-Ded om kolnu»-fil'm, sai Riminin kinofestivalin (Italii) päarvlahjad. Jäl'geližil vozil radoi «STV»- i «Nikola-fil'm»-kinostudijoiš.

Pirdajan sädused kaičesoiš Venäman i verhiden maiden valdkundaližiš da privatižiš kogodusiš.

Jevgenii koli südäikeran kurospäi. Üks'jäine Timofei Jufit (sünd. 2002) om sündnu naimiželos eksperimentaližen kinon Marija Godovannaja-videopirdajanke.

## Fil'mografii režissöraks
* 1984 — Sanitarad-oborotenid
* 1985 — Mecančapai
* 1987 — Keväz'
* 1988 — Ičtazrikondan veprid
* 1988 — Mehestuz
* 1989 — Taivhanaluižen ricarid
* 1991 — Tatoi, Pakaine-Ded om kolnu
* 1994 — Vald
* 1995 — Puine honuz
* 1998 — Hobedaižed päd
* 2002 — Riktud samaldusel
* 2005 — Kävund kahtel jaugal

## Homaičendad
Nekrorealizm

**Nekrorealizm** om čomamahtoine čuraduz, kudamb sündui 1980-nziden voziden augotišes Leningradha.

Nekrorealizman tataks lugese Jevgenii Jufit. Nece žanr sündui kuti rezul'tad, konz jouk norid mehid imitirui torid mecoiš ümbriže Leningradas, lidnanläheližiš jonusiš, tanhiš, sauvondtahoiš dai fateriš. Nenid tegendoid Jufit fil'mzi 8-millimetrižhe kertheze.
C. C. Catch:an pajod

Se om täuz' **[[C. C. Catch]]-pajatajan pajoiden kirjutez** pordoiden i psevdonimiden mödhe.

## Kerol Din-psevdoniman al
*Carol Dean*-nimen al pajatai ezini 1980-žes vodes.
# *[[Queen of Hearts]] ([[N'juton Džus|Juice Newton]] cover)*
# *C'est la vie ([[Harris Emmilu|Emmylou Harris]] cover)*

## ''Caro K''-psevdoniman al
Sen psevdoniman al pajatai pästtud vaiše üks' pajo — «Jump In My Car» — 1986-žes vodes. Nece kompozicii mülüi oficialitomha kogodushe, sen täht tundmatoi om, oli-ki «Caro K» hänen todesine psevdonim, vai se oli järgeline mistifikacii.

## ''C. C. Catch''-psevdoniman al

### 1985—1988
# *[['Cause You Are Young]]* (Catch the Catch)
# *[[I Can Lose My Heart Tonight]]* (Catch the Catch)
# *[[You Shot a Hole In My Soul]]* (Catch the Catch)
# *[[One Night's Not Enough]]* (Catch the Catch)
# *[[Strangers by Night]]* (Catch the Catch)
# *Stay* (Catch the Catch)
# *[[Jump In My Car]]* (Catch the Catch)
# *You Can Be My Lucky Star Tonight* (Catch the Catch)
# *[[Heartbreak Hotel]]* (Welcome to the Heartbreak Hotel)
# *Picture Blue Eyes* (Welcome to the Heartbreak Hotel)
# *Tears Won't Wash Away My Heartache* (Welcome to the Heartbreak Hotel)
# *V.I.P (They're Callin' Me Tonight)* (Welcome to the Heartbreak Hotel)
# *You Can't Run Away From It* (Welcome to the Heartbreak Hotel)
# *[[Heaven and Hell]]* (Welcome to the Heartbreak Hotel)
# *Hollywood Nights* (Welcome to the Heartbreak Hotel)
# *Born on the Wind* (Welcome to the Heartbreak Hotel)
# *Wild Fire* (Welcome to the Heartbreak Hotel)
# *Stop — Draggin' My Heart Around* (Welcome to the Heartbreak Hotel)
# *[[Good Guys Only Win in Movies]]* (Like a Hurricane)
# *Like a Hurricane* (Like a Hurricane)
# *[[Smoky Joe's Café]]* (Like a Hurricane)
# *[[Are You Man Enough]]* (Like a Hurricane)
# *Don't Be a Hero* (Like a Hurricane)
# *[[Soul Survivor]]* (Like a Hurricane)
# *Midnight Gambler* (Like a Hurricane)
# *Don't Wait Too Long* (Like a Hurricane)
# *Dancing in Shadows* (Like a Hurricane)
# *[[House of Mystic Lights]]* (Diamonds)
# *Don't Shoot My Sheriff Tonight* (Diamonds)
# *Do You Love As You Look* (Diamonds)
# *[[Backseat of Your Cadillac]]* (Big Fun)
# *[[Summer Kisses]]* (Big Fun)
# *Are You Serious* (Big Fun)
# *Night in Africa* (Big Fun)
# *Heartbeat City* (Big Fun)
# *[[Baby I Need Your Love]]* (Big Fun)
# *Little by Little* (Big Fun)
# *[[Nothing But a Heartache]]* (Big Fun)
# *If I Feel Love* (Big Fun)
# *[[Fire of Love]]* (Big Fun)

### 1989
# *[[Midnight Hour]]* (Hear What I Say)
# *[[Big Time]]* (Hear What I Say)
# *Love Away* (Hear What I Say)
# *Give Me What I Want* (Hear What I Say)
# *I'm Gonna Miss You* (Hear What I Say)
# *Backgirl* (Hear What I Say)
# *Can't Catch Me* (Hear What I Say)
# *Hear What I Say* (Hear What I Say)
# *Nothing's Gonna Change Our Love* (Hear What I Say)
# *Feels Like Heaven* (Hear What I Say)

### 1990—... (al'bomoita)
# *[[Shake Your Head 2003]]* (2003)
# *How Does It Feel* (2003)
# *Spring* (2003)
# *[[Silence]]* (2004)
# *[[Unborn Love]]* (2010)
# *[[Super Nature Power|Super Nature Power (I Believe)]]* (2010)
# *You Are My World* (2010)
C. C. Catch:an videografii

Se om täuz' **[[C. C. Catch]]-pajatajan muzikklipoiden nimikirjutez**.
# *[[I Can Lose My Heart Tonight]]* (1985 — Catch the Catch)
# *[['Cause You Are Young]]* (1985 — Catch the Catch)
# *[[Strangers by Night]]* (1986 — Catch the Catch)
# *[[Heartbreak Hotel]]* (1986 — Welcome to the Heartbreak Hotel)
# *[[Heaven and Hell]]* (1986 — Welcome to the Heartbreak Hotel)
# *[[Are You Man Enough]]* (1987 — Like a Hurricane)
# *[[Soul Survivor]]* (1987 — Like a Hurricane)
# *[[House of Mystic Lights]]* (1988 — Diamonds)
# *[[Nothing But a Heartache]]* (1988 — Big Fun)
# *[[Backseat of Your Cadillac]]* (1988 — Big Fun)
# *[[Summer Kisses]]* (1988 — Big Fun)
# *[[Big Time]]* (1989 — Hear What I Say)
# *[[Midnight Hour]]* (1989 — Hear What I Say)
# *[[C. C. Catch Megamix '98|Megamix '98]]* (1998 —Best of '98)
# *[[I Can Lose My Heart Tonight '98]]* (1998 — Best of '98)
# *[[Shake Your Head 2003]]* (2003)
# *[[Silence]]* (2004)

## Homaičendad
Protomelas annectens

***Protomelas annectens*** om kala Cihlidad-sugukundan *[[Protomelas]]*-heimos. Britanine Čarl'z Teit Rigan-ihtiolog avaiži da ümbrikirjuti kalad vl 1922.

Malavi-järven endemik (Päivnouzmaine Afrik). Om populärine akvariumkalaks. Täuz'kaznu erič sase 20 santimetrhasai pitte.

Ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.

## Homaičendad
Pinedo Umberto

**Umberto Onorato Pinedo Mendosa** (; sünd. 4. uhoku 1947, Lim, Peru — kol. 28. semendku 2017, siš-žo) oli tetab perulaine istorik, runokirjutai da lehtezmez'.

## Homaičendad
ETA

**ETA** (, *Euskadi Ta Askatasuna* — «Baskanma i joudjuz») oli baskine huraradikaline, nacionalistine separatistoiden organizacii. Se borcuihe Baskanman (region Ispanijan pohjoižes da Francijan ehtbokas) ripmatomudhe näht sädamha Euskadi-valdkundad. Oli olmas vll 1959−2018, pästi ičtaze radmaspäi, baskalaižed pätihe sada metoid politižil mahtusil.

Baskalaižiden politine elo radikalizui regionan avtonomijan tühjitandan jäl'ghe i baskan kelen kel'don tagut Fransisko Frankon fašistižen diktaturan aigan. ETA sai oficialitomad abud kommunistižen blokan maišpäi, sid' Latinižen Amerikan huraradikaližiš likundoišpäi. ETA-gruppan tegendad (poukahtused päpaloin) rikoiba läz tuhad ristituid i satatiba äjid. Ispanijan i Francijan policijan ühthižed tegendad mureniba ETA:n töhištod lujas.

## Homaičendad
Niinistö Sauli

**Sauli Väinämö Niinistö** (mugažo suomen kelel; om sündnu 24. eloku 1948, Salo, Suomenma) om Suomenman Tazovaldkundan valdkundaline šingotai, politikanmez' i jurist, 12. da nügüdläine prezident, radab vn 2012 keväz'kun 1. päiväspäi.

Mez' om valitud prezidentan radnikusele tošti vn 2018 vilukus. Suomenman edeline (11nz' lugul) prezident om Tarja Halonen.

## Biografii
Valdkundmez' om Turkun universitetan vn 1974 pästnikan.

Edel prezidentan radnikust Niinistö oli valdkundan parlamentan ühtnijan (1987−2003) oiktan keskusen «Nacionaline koalicii»-partijaspäi (partijan ezimez' vll 1994−2001), radoi parlamentan ezimehen (2007−2011) da ohjastusen justicijan (1995−1996) i finansoiden (1996−2003) ministran.

## Kanz
Mez' om naižiš kahtenden kerdan, Jenni Haukio om hänen ak vspäi 2009, sündutihe Aaro-poigad naimiželos vl 2018. Saulin ezmäine ak oli Marja-Leena Alanko vll 1974−1995, hän pölištui avtoteonetomuden tagut. Kaks' poigad elädas ezmäižes naimiželospäi: Nuutti (sünd. 1975) i Matias (s. 1980).

## Homaičendad
HaHaHa Productions

**«HaHaHa Productions»** om romanijalaine muzikleibl, kudamb specializiruiše hiphop-, elektro- i pop- muzikžanroiš. Sattud 2009-ndes vodes i linni üks' populärižiš Romanijan muzikleibloišpäi.

## Artistad
### Edestajad
* Aleks Velä (*Alex Velea*)
* Bojer Bibesku (*Boier Bibescu*)
* Brigi (*Brighi*)
* DJ CellBlock
* Don Bakster (*Don Baxter*)
* Kabron (*Cabron*)
* Mihai Ristä (*Mihai Ristea*)
* Mišel' (*Mishelle*)
* Randi
* Soré
* Shaka Muv
* Smaili (*Smiley*)

### Gruppad
* Radio Killer
* Simplu

## Enččed ühtnijad
* Vanda (*Wanda*)

## Irdkosketused
* Muzikleiblan oficialine sait (''hahahaproduction.com'').
ƛ̓

ƛ̓ƛʼ
**ƛ̓ (ƛʼ)** om latinan kirjamišton kirjam.

Om Pohjoižamerikan indejan keliden rivel, ozutesikš, komoksan i tompsonan keliš.

## Irdkosketused
Kopaiž-sugaižen keramikan kul'tur

**Sugaižen keramikan kul'tur** vai **kopaiž-sugaižen keramikan kul'tur** om arheologine kul'tur, kudamb oli levitadud kiviaigas Evropan pohjoižpäivnouzmas (Skandinavii, Baltijan valdkundad, Venäman lodeh), läz 4200 — 2000 vozid EME.

Nimituz om anttud keramižiden löudmižiden čomitesen mahton mödhe, kudambad oma harakterižed necile kul'turale. Ned nägudas kuti sugiden jäl'ged.

Kopaiž-sugaižen keramikan kul'turan kandajad oliba mecnikad da poimijad päpaloin, eliba järviden randoil i mererandal. Se kul'tur leviganzi Dnepran regionaspäi (Dnepran-Donan kul'tur) Valdai-ülüdele i sid' Suomenman territorijha. Kul'tur leviganzi Uralan regionannoks. Om artefaktoiden löudmižid Jenisein i Angaran basseinas, Korejas, ned putuiba sinnä vajehtusen satuseks.

## Homaičendad
Cleistocactus clavispinus

***Cleistocactus clavispinus*** om kaktusoiden (*Cactaceae*) sugukundan erik *[[Cleistocactus]]*-heimos.

Verner Rauh- (*Werner Rauh*) i Kurt Bakeberg- (*Curt Backeberg*) tedomehed ümbrikirjutihe erikod kuti *Loxanthocereus clavispinus* ezmäižen kerdan vl 1957. Karlos Ostolaza-botanikantedomez' mülüti erikod *Cleistocactus*-heimho vl 1998. *Cleistocactus clavispinus*-kaktus om *[[Cleistocactus acanthurus]]*-erikon i *Haageocereus pseudomelanostele* subsp. *turbidus*-alaerikon londuseline gibrid ezimeletaden.

Perun endemik. Kazvab Nask-agjan alangištoiš. Elonform om penzaz. Sarakoičese jurespäi, sanktad varded oleskeldas 20..80 santimetrhasai pitte. Änikoičeb rusttoil änikoil.

## Homaičendad
Mail'manpän Sar' (ATOW1996)

Jäl'gmäižiden andmusiden mödhe, **Mail'manpän Sar**' a. k. a. **ATOW1996** om kaikiš pohjoižemb punkt Mas. Mülüb Grenlandha (Danii), sijadase severziš-se kilometriš pohjoižemb Morris-Džesup-nemespäi.

Se om lujas pen' elätoi sar' (šher) 10 metrad pitte da üks' metr levette. Sar' sai sen päižen ATOW1996-nimen «Top of the World» (vepsäks — *„Mail'manpä“*) -ekspedicijan oiktastuseks, kudamban aigan, 1996-ndes vodes, «ATOW1996» om avaitud. Lühenduz anglijan kelen «American Top of the World»-frazan ezmäižiš kirjamišpäi.

Toižed pretendentad Man kaikiš pohjoižemban punktan arvol oma:
* Pördumižen sar' Mail'manpähasai (RTOW2001) — avaitud 2001-ndes vodes «Return to the Top of the World Expedition»-ekspedicijan aigan. Se om völ tagemba pohjoižhe, mi «ATOW1996», no ei ole todesižid andmusid sen realižen olendan polhe.
* Šmittan sar' (83-42) — pen' kall', om avaitud 1998-ndes vodes. Tundmatoi om, oli-k «83-42» kaikenaigaine uma, vai se om vaiše pordaigaline.
Mail'mannägend

**Mail'mannägend** om kacegiden, arvoindoiden, principoiden i filosofijanmahtusiden ühtmuz, kudamb definiruib elon i Mirun el'genduz, a mugažo — ristitun sija Mirus, hänen ičtazvedandprogramm. Mail'mannägend služib eloten organizacijan i meletamižen täht.

Mail'mannägendoiden tipad:
* mifologine
* religiozine
* filosofine
* tedoline
mugažo erigoitase erasišti:
* jogapäiväline
* gumanistine

Tobjimalaz «mail'mannägend»-terminan al toimetase konkretižišti religiozine mail'mannägend. Religiozižed pämail'mannägendad:
* teizm — „uskon Jumalha“
* politeizm — „uskon jumaloiden rivhe, joga kaikišpäi om ičeze märhapandud funkcii i znamoičend mail'male“
* deizm — „uskon Jumalha, no heilün religiozižiden dogmatoiden i Jumalantedištoitusiden adekvatižuzhe“
* itsizm (erasišti kacleb kut agnosticizman alatip) — „Mirus om eraz Ülembaine Olii, i en teda nimidä Hänen polhe; sikš minä uskon Jumalha, no en ole religiozine“.
* panteizm — „Jumal i meiden mail'm — ekvivalentižed terminad“
* panenteizm (erasišti kacleb kut panteizman alatip) — „kaik mail'm om olmas Jumalas, no mail'm i Jumal — erazvuiččed tärtused“
* agnosticizm — „mö em tedagoi, om-ik Jumal vai ei, i ei nikonz tedustam necen polhe“
* apateizm (erasišti kacleb kut ateizman alatip) — „minun tagut, om-ik Jumal vai ei; ku om-ki, Hän ei nikut valatoitab minun elod“
* ateizm — „tedan tarkoiktas, miše ei ole *j*umalad“
* ignosticizm (erasišti kacleb kut ateizman alatip) — „tö eskai et tedagoi tarkoiktad Jumalan i teizman märhapanendad, a kacut sekoida Jumalan olendan polhe“
Ruskedvauvaz vin

**Ruskedvauvaz [[vin]]** om alkogoližen joman toižend. Se om vauktan i rusttan vinoiden lähembaine.

Magun i ližamagun mödhe ruskedvauvaz om kuti vauged vin, no muju iškeb rusttan vinan mujuhu — ruskedvauvhan kaik ližamujud. Tehmižen keskuz sijadase Francijan istorižes Provans-agjas, mail'man mülündan koumandez.

Sadas vinmarjan rusttoiš sortuišpäi vinmarjimel'tahthan lühüdal kontaktal (severz'-se časuid) veresanke pekstud vinmarjanke. Kaikiš amuižemb vinan toižend koumespäi. Ei voi sada naturališt ruskedvauvast vinad vauktan i rusttan vinan segoitusel päiči ruskedvauvhas šampanjas.

## Kävutand
Rekomenduidas joda ruskedvauvhiden vinoiden enambad palad ühtes-kahtes vodes niiden tehmižen jäl'ghe. Anttas +10..+12 C° lämudenke tobjimalaz, aperitivaks päpaloin. Vin om sel'ktata maguta i voib kožuda miččenke taht blödanke.

## Homaičendad
Pen' Ponil

**Pen' Ponil** () om Venäman jogi Sverdlovskan agjan pohjoižes, Ivdelin lidnümbrikos. Om Ponil-jogen päližajogi, lankteb sihe oiktalpäi 70 m ü.m.t. korktusel. Mülüb Irtišan hurapol'žhe basseinha.

Piduz om läz 51 kilometrad. Basseinan pind — 386 km².

Ližajoged oma Car'-jogeihut i 28 km suspäi Pahanšoš (hurad), Garin Padun (oiged, ).

## Homaičendad
Montok

**Montok** () om žilo (ristitištlugemižen tahond) AÜV:oiš, Uz' Jork-štatas.

Žilo sijadase 10 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om äi puištoid Montokas. Turizm šingotase täs aktivižešti. Ühtennimine raudtestancii radab žilonno.

Montokan eläjiden lugu oli 3 326 ristitud 2010-ndes vodes.

## Puištod
* Amsterdam Bič-puišt
* Hilter Hills-puišt
* Kemp Hirou-puišt
* Montok Dauns-puišt
* Montok Point-puišt
* Šedmur-puišt
* Teodor Ruzvel'tan puišt

## Kacu mugažo
* Montokan heitač
* «Montauk»-projekt
Čagan Gol

**Čagan Gol** () om Venäman pen' jogi Altajan Tazovaldkundan suvipäivnouzmaižes čogas.

Jogi om Justit-jogen () päližajogi, lankteb sihe oiktalpäi. Mülüb Ob'-jogen üläpalan basseinha.

Augotase Boguti-mägen pohjoižil pautkil. Jogen piduz om läz 11 kilometrad.

## Homaičendad
Kahesan nellikon identižuz

**Kahesan nellikon identižuz** om matematine teorem. Avaidud K. F. Degenal 1818-žes vodes.

Toziolendas:
Morris (lidn, Minnesot)

**Morris** (mugažo anglijan kelel) om AÜV:oiden lidn Minnesot-štatan päivlaskmas. Se om Stivens-ümbrikon keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1869. Nimitihe raudten Čarlz Morris-valdkundmehen (*Charles A. Morris*) kanzannimen mödhe. Žilo sai lidnan statusad vl 1902.

Morris om maižanduzrajonan keskuz (maidon pästand). Minnesotan universitetan Morris-palakund i terazcisternoiden edheotand ratas lidnas.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase 345 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pened manrehkaidused oleldas (vl 1975 — 4,6 magnitudanke, 1993 — 4,1).

Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 286 ristitud, ümbrikon pol'. Kaikiš suremb ristitišt oli 5 613 eläjad vl 1990.

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''ci.morris.mn.us'').
Vjo d'Iznav

**Vjo d'Iznav** () om Francijan küläkund (kommun) Overn' — Ron — Al'pad-regionas.

Kommun sijadase valdkundan päivnouzmas, Al'piden ezimägištol, 540..1103 m ü.m.t. korktusil.

Vl 2012 eläjiden lugu oli 683 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 941 eläjad vl 1821.

## Irdkosketused
* Küläkundan oficialine sait (''vieudizenave.fr'').
Potihonovo

**Potihonovo** (, ) om Ukrainan külä Har'kovan agjas, sen Kupänskan rajonas.

Külän aluz om pandud vl 1746. Šingotase lindfermal.

Eländpunkt sijadase agjan pohjoižpäivnouzmas, 3 kilometras Venäman valdkundröunaspäi, 182 m valdmeren pindan päl korktusel.

Potihonovon eläjiden lugu oli 27 ristitud 2001-ndel vodel, sidä kesken 10 mest i 17 našt.

## Homaičendad
Savant Merilin vos

**Merilin vos Savant** ( [ˌvɒs səˈvɑːnt]; sünd. 11. eloku 1946, Sent Luis, Missuri (štat), AÜV) om amerikaine kirjutai naine, dramaturg i lehtezmez'. Hän putui voziden 1986−1989 Ginnessan Rekordkirjan pästandoihe kuti ristit, kudambal om kaikiš suremb IQ mail'mas.

## Biografii
Merilin om sündnu Džozef Makan (Mahan, ) i Meri vos Savantan kanzha. Lugeb, miše naižile pidab antta maman kanzannimed, ka hän oti sidä. Tat om avstrižen Ernst Mah-filosofan da fizikantedomehen jäl'gnik.

Merilin openui filosofijad Vašingtonan universitetas (Sent Luis), no jäti opendust kesketi sätmaha abud perehele investicižes edheotandas. Himižpuhtastandsijiden verkon šingotez laski naižele sada finansišt ripmatomut, i hän zavodi olda kirjutajan.

Vl 1987 läksi nügüdläižele koumandele lugul mehele, Robert Džarvik-tedomez' om hänen mužik, mez' om tetab kuti ratud südäikeran satai. Elädas Nju Jorkan Manhettenas. Merilinal om kaks' last ezmäižes naimiželospäi.

## Sädused
* 1985 — «IQ kaikiden täht: viktorinoiden konkurs» ()
* 1990 — «Aivoiden šingotez: Harjoita ičtaiž melevamb» (toine tegii om Leonor Fleišer, *Brain Building: Exercising Yourself Smarter*)
* 1992 — «Küzugat Merilin: Vastused kaikiš paksumbile küzundoile Amerikas» (*Ask Marilyn: Answers to America's Most Frequently Asked Questions*)
* 1993 — «Mail'man kaikiš tetabamb matematine problem: Ferman jäl'gmäižen teoreman todištuz da toižed matematikan peitusud» (*The World's Most Famous Math Problem: The Proof of Fermat's Last Theorem and Other Mathematical Mysteries*)
* 1994 — «Enamba Merilin: Erasile om mel'he loštabaks!» (*More Marilyn: Some Like It Bright!*)
* 1994 — «"Olen unohtanu kaik školan opendusid!": Udištandan kurs abutamha sinei udessündutada ičeiž opendust» (*"I've Forgotten Everything I Learned in School!": A Refresher Course to Help You Reclaim Your Education*)
* 1996 — «Tetpas olen monogamijan poles: Minä olen igähižen kožundan i valdkundmaksoiden lopun polenpidajan mugažo» (*Of Course I'm for Monogamy: I'm Also for Everlasting Peace and an End to Taxes*)
* 1996 — «Logižen meletamižen vägi: sekoimižen čomamahton koveritomad urokad... i tetpaižed faktad sen olmatomudes meiden elos» (*The Power of Logical Thinking: Easy Lessons in the Art of Reasoning...and Hard Facts about Its Absence in Our Lives*)
* 2000 — «Virkandan čomamaht: Meletomuz i mahtused» (*The Art of Spelling: The Madness and the Method*)
* 2002 — «Kazvataden: Klassine amerikaine laps'aig» (*Growing Up: A Classic American Childhood*)

## Homaičendad
Venä

**Venä** (amuižven.: *Рѹсь*, *Рѹсьскаѧ землѧ*; nüg. ukr., vaug. i , amuižskand.: *Garðaríki*,  *Rosia*, ) om päivnouzmslavilaižiden istorine agj. Mülütab nügüd'aigaižiden Venäman, Ukrainan i Vaugedvenäman paloid, mugažo paloin Latvijan, Estinman, Slovakijan, Pol'šanman da Suomenman territorijoid.

Istorižed agjan päine ristitišt oli amuvenälaižed (rus'-rahvaz). Hö küksiba varägoid (amuižskandinavijan paukatud sodamehed) i kucuiba toižid varägoid-rus' Rürikanke pämeheks vl 862, miše rus' ohjandiži Venän maid. Erased tedomehed lugetas 882. vot valdkundan alusenpanendan vodeks, konz Oleg-ruhtinaz ališti Kijevad ičeze tobmudele. Aigan mändes nimitaškanzihe kaiked Venän rahvast rusikš valdoičijoiden mödhe.

Kijevan Venä (Amuižvenän valdkund) niiš maiš saihe änikoičendhasai 10.-11. voz'sadal. Sen znamoičend Evropas oli luja. Kijevan Venä kändihe ühten rahvahan, kelen da kul'turan formiruindan aluseks. Vl 988 Kijevan ruhtinaz sai valatusid päivnouzmaižen hristianižen veron mödhe. Jago ruhtinazkundoikš i mongoline hogahtuz veiba Venän territorijoid alištushe voz'sadoikš. Se azj azoti konsolidacijan processoid, i nügüd'aigan koume päivnouzmslavilaižiden rahvast oma olmas.

Vepsläižiden keskes Venä om levitadud nimi Venämale mugažo. Nened valdkundad mülütiba Venän territorijad alištusen Kuldaižele Ordale polendusen jäl'ghe: Uzlidnan Tazovaldkund, Sur' Moskvan ruhtinazkund, Sur' Litvan ruhtinazkund, Pol'šan kunigahuz.

## Homaičendad
Kočkurkina Svetlana

**Svetlana Ivanovna Kočkurkina** (; sünd. 16. sulaku 1940, Denau, Uzbekistanan NST, NSTÜ) om venämalaine istorik, arheolog, istorižiden tedoiden doktor (1985), Venäman Arvostadud tedon šingotai (2001). Specialist suomalaiž-ugrilaižes kul'turas.

Tedoiži karjalaižiden i vepsläižiden istorijad da kul'turad. Om «Edessatuses Tatanmad»-orden (2. mär).

Eläb Petroskoiš.

## Kirjad
Svetlana Kočkurkina om enamba 150 tedotön avtoran, niiden keskes om kirjoid vepsläižiden polhe, kaik oma venän kelel:
* *Курганы летописной веси*. Петрозаводск, 1985 (toine avtor om Aleksandr Linevskii)
* *Сокровища древних вепсов*. Петрозаводск, 1990
* *Белозерская весь (по материалам поселения Крутик IX—X вв.)*. Петрозаводск, 1991 (toine avtor om L.A. Golubeva)
* *Народы Карелии: история и культура*. Петрозаводск, 2004.
* ''Народы Карелии: история и культура''. 2nz' pästand. Петрозаводск: Карелия, 2005. — 208 lp.
* ''История и культура народов Карелии и их соседей''. Петрозаводск: АУ РК «Информационное агентство „Республика Карелия“», 2011. — 240 lp.

## Homaičendad
Kivi

**Kivi** voib znamoita:
* **[[Kivi (material)|Kivi]]** — material.
* Kivid () — Uden Zelandijan linduiden heim i sugukund.
* Kivi — marj.
* Kivi — uz'zelandijalaižiden kucundnimi.
Ištui Härg

**Ištui Härg** (lakotan kelel: *Tȟatȟáŋka Íyotake* [tˣaˈtˣə̃ka ˈi.jɔtakɛ] *(Tatanka Ijotake) — «Bizon, ištui mas»*; sünd. läz 1831, Suvidakot — riktud 15. tal'vku 1890, Stending-Rok-rezervacii, Suvidakot, AÜV) oli hunkap-indejalaižiden heimon pämez'. Hän oli indejalaižiden heimoiden ezinenas, kudambad vastustuiba sirdust rezervacijoihe.

## Homaičendad
Ročine laud

**Ročine laud**, vai **bufetlaud** (, , , , ), om laudserviruindan populärine mahtuz, kudamb idi skandinavižiš valdkundoiš, i sai levigandusen kaiked Evropadme i mail'mas.

Ročižel laudal kaik sömižed pandas laptati, a adivod banketan vai furšetan aigan voidas otta sömad sigäpäi blödiš.

Amuižen veron mödhe, ročilaižed paniba kaiked sömäd stal'cale kerdalaz adivoiden tulendan statjas, miše joudutada kallišt aigad besedoičendan täht.

## Kacu mugažo
* Banket
* Furšet
* Ordövr *(hors-d'œuvre)*

## Homaičendad
Puerto Iguasu

**Puerto Iguasu** () om lidn Argentinan pohjoižpäivnouzmaižes čogas, Mis'jones-provincijas.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud Iguasu-vezilanktendad-londuzkompleksanno vn 1901 12. päiväl elokud. Se vedab ičezennoks äjid turistoid kaikes mail'maspäi.

Puerto Iguasu šingotase turizmal (äi adivpertid anttas radod lidnalaižile) i kalližarvoižiden kividen kaivuztegimištol (agat, ametist, kvarc, topaz), voib kodvda kaivajan radod.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase provincijan pohjoižes-lodehližes čogas, Iguasu-jogen randal, 162 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Brazilijan i Paragvain röunoidenno. Matkad lidnaspäi vezilanktoidehesai om 17 km. Om ühtenzoittud lähiženke braziliženke Fos du Iguasu-lidnanke sildan abul.

Klimat om subtropine neps. Voden keskmäine lämuz om +21 C°, redukun-keväz'kun +22..+26 C°, semendkun-elokun +16..+18 C°. Ekstremumad oma −5 C° i +40 C°. Paneb sadegid 1949 mm vodes, enamba redukus-vilukus (177..237 mm kus) i semendkus (192 mm), vähemba elokus (94 mm).

## Eläjad
Vn 2010 Argentinan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 82 227 ristitud.

Enzne lidnanpämez' — Marselo Orasio Sančes (radoi vspäi 2011).

Rahvahidenkeskeine civiline «Iguasu-vezilanktendad»-lendimport (, *IGR / SARI*, 1,5 mln passažiroid vl 2019) radab lidnas. Tehtas reisid Buenos Airesha i Argentinadme.

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''iguazu.gob.ar'').
Must nellik

**«Must [[suprematizm|suprematine]] nellik»** om kaikiš tetabamb Kazimir Malevič-pirdajan säduz i hänen magnum opus. Voikuva paltnäl om tehtud vl 1915. Se om üks' kaikiš tetabambiš kuvišpäi venämalaižes čomamahtos-ki.

Kuva mülüb koumnikha, sen toižed kuvad oma «Must rist» (1915) i «Must kehkruz» (1923).

Mustan nellikon koncept znamoiči suprematizman sündundad. Kuvan idei tuli Malevičale radon dekoracijoidenke i kostümoidenke aigan M. Matüšinan «Vägestusen otand Päiväižen päl»-operan täht vn 1913 lopus. Must nellik znamoiči siš ristitun aktivižen sädamižen vägestusen plastišt kuvahašt. Vägestihe londusen passivišt formad: must nellik ozutihe Päiväižen kehkruden sijas. Voikuva om pirtud möhemba i tegihe suprematizman ozutelendan päižeks.

## Homaičendad
Mšinskoje-so

**Mšinskoje-so** () om Venäman valdkundaline londuseline kel'dtaho Leningradan agjan suvipäivlaskmas.

## Geografii
So sijadase agjan Lugan i Gatčinan rajoniden territorijas, Oredež- i Jaščer-jogiden vezijagandal.

Pind — 60 400 ga. So sädihe läz 8 tuhad vozid tagaz. Om ümbärtud mecal. Turbhan šoid sase 3..6 metrhasai.

## Kel'dtaho
Kel'dtaho om sätud vn 1982 30. elokud Venäman NFST:n Glavohotan käsköl № 308, vahvištadud Maižandusen ministrusen käsköl № 1500 vn 2003 kül'mkun 24. päiväspäi.

Harvoiden linduiden sur' lugumär seištas da tehtas pezoid kel'dtahos. Piterin valdkundaline universitet vedab tedoidusid. Kezaaigan so om fototurizman objektaks.

## Homaičendad
Ong'

**Ong**' om kalanpüdusiden toižend novelan kunutan formas lebukalatesen täht. Veroline ongirag tegese puspäi, nügüdläine — kebnas stökol- vai hil'plastikaspäi.

Onged jagasoiš kahteks sureks klassaks: pullonke i pullota. Ongen täuz' piduz (ongirihmanke) vajehtase 0,5..15 metrad röunoiš. Jogahine ong' kävutase erazvuiččen surtte kalan täht. Manitez panese koukuižhe.
Džeronimo

**Džeronimo** (, čirikauan nimi **Gojaale** (Goyaałé [kòjàːɬɛ́]), midä znamoičeb *«Se, ken haikostase»*; sünd. 16. kezaku 1829, Hil, Arispe, Meksikan Ezmäine Tazovaldkund — kol. 17. uhoku 1909, Fort-Sill, Komanče, Oklahom, AÜV) oli apačiden čirikaua-heimon sodapämez', kudamb oli vastustelendan ezinenas 25 voden joksten, konz Meksikan, i sid' AÜV:oiden sodaväged napriba anastada hänen heimon mad. Vl 1886 hänele pidi anttas amerikaižele armijale.

Mez' kändihe heimon sodavejaks meksikalaižiden rikojan londan jäl'ghe vl 1851, hän oli äjiden reidoiden pämeheks meksikalaižid i AÜV:oiden armijad vaste. Džeronimon jouk oli vähäluguižemb toras kaiken, no sai tetabut ičeze rohktusen tagut, lähtli aznoičendata vihanikoiden polespäi. Torazi kodimaižen Arizon-štatan i Nju Neksiko-štatan maiš, Meksikan pohjoižiš štatoiš.

Otandan plenha jäl'ghe Džeronimo kirjuti avtobiografijad. Hänen joukun vägitegoiden istorii om fil'mdud amerikaižil kinostudijoil severz'-se kerdoid.

Mez' besedoiči ühesanke naiženke, kaks' poigad kazvoiba.

## Homaičendad
Sanmarinolaižed

**Sanmarinolaižed** (, emil'.-rom.: *sammarinêṡ*) oma indoevropine, romanine rahvaz.

Elädas San Marinos tobjimalaz. Sanmarinolaižed pagištas italijan kelel, mugažo sen emil'jaroman'jan dialektal. Lugu om läz 41 tuhad ristituid kaiked mail'madme.

## Homaičendad
Vauktoiden sosiskoiden ekvator

**Vauktoiden sosiskoiden ekvator** (germ.: *Weißwurstäquator*) om kul'turižen röunan Vanhan Bavarijan i toižen Germanijan paloiden keskes jumorine nimituz, kudamb lugese kuti münhenalaižiden vauktoiden sosiskoiden levigandusen zon. Nened vauktad sosiskad oma Bavarijan kul'turan harakterine tunduz.

## Kacu mugažo
* Röštigraben
Röštigraben

**Röštigraben** (germ.: *Röstigraben* — «röšti:n rova») om röunan Šveicarijan germanijankeližen i francijankeližen paloiden keskes jumorine nimituz, üks' kul'turižiden erižmel'žusiden simvolišpäi.

«Rova» om nimitadud röšti-sömižen mödhe, kudamb ende oli populärine germanijan Šveicarijas, no nügüd' lugese kogonaižen Šveicarijan rahvahan sömižeks. Keline i kul'turine röun mäneb Zane-jogedme.

## Kacu mugažo
* Vauktoiden sosiskoiden ekvator
Zane

**Zane** (, ) om jogi Šveicarijan päivlaskmas, Bernan Al'pil.

Jogen piduz — 126 km, bassein — 1892 km². Keskmäine sekundvedhuz vajehtab 42..72 m³ röunoiš kuidme «480 m»-korktusel. Joginišk sijadase 2344 m ü.m.t. korktusel. Lankteb Arehe huralpäi 463 m korktusel. Korktusiden erinend 1881 m, om padoseinid da GES:oid jogenvagol. Glan i Sens oma päližajoged.

Muga nimitadud Röštigraben mäneb jogedme — röun Šveicarijan germanijankeližen i francijankeližen paloiden keskes.

Jogen oiktal randal om maidfermoid, villän kazvatand tegese. Hural randal om enamba lidnoid, sauvoškanzihe niid 11. voz'sadal. Zane oli laivjogeks 14. voz'sadaspäi. Tehtihe vuigonkad jogedme 19. voz'sadahasai.

## Homaičendad
Gorbačov Mark

**Mark Vasil'jevič Gorbačov** (; sünd. 23. keväz'ku 1902, Kall'sar', Olonecan gubernii, Venäman imperii — kol. 16. uhoku 1964, Petroskoi, Karjalan ANST, Venäman NFST, NSTÜ) oli nevondkundaline valdkundmez' da kompartijan šingotai. Toižen mail'man sodan ühtnii. Oli vepsläine rahvahuden mödhe.

Vll 1937−1940 Mark oli Karjalan ANST:n Ülembaižen Nevondkundan ezimehen, vozil 1940−1951 radoi sen varaezimehen.

## Homaičendad
Üläjogi

**Üläjogi** () om pen' jogi Venäman Evropan palan lodehes, Leningradan agjan päivnouzmas, sen Tihvinan rajonas.

Jogi lähteb Üläkorolövo-järvespäi. Lankteb Šugjärvehe (76 m ü.m.t., Paksjogen hurapol'ne bassein).

Piduz om läz 26 kilometrad, basseinan pind — 76 km².

## Homaičendad
Mägranjogi

**Mägranjogi** () om Venäman toponim Karjalan Tazovaldkundan Anusan rahvahaližes rajonas. Se voib znamoita:
* Mägranjogi — jogi.
* Mägranjogi (, ) — külä.
Monakolaižed

**Monakolaižed** (monak.: *munegàsche*, ) oma indoevropalaine, romanine rahvaz.

Elädas Monakos tobjimalaz. Monakolaižed pagištas monakon dialektal (italijan kelen üks' ligurijan dialektoišpäi), aigemba levitadud oksitanan kelen niccan pagin (*Niçard*) valatoiti monakon paginha lujas. Rahvahan lugumär om 7634 ristitud (2008), ruhtinazkundan videndez. Sihe kacmata, valičendoiden parlamentha aigan änen oiktuz om monakolaižil vaiše, om toižid-ki privilegijoid, oz., eländsijan kortomas. «Veren oiktuz» om väges, kuti erasiš-se toižiš maiš: ku hot' tat om monakolaine, ka laps' sab Monakon rahvahanikust avtomatižikš tulendata Monakho ičeze elos eskai.

Rahvahan augotižlibund om erazvuitte. Finikijalaižed tuliba Monakon randištole 10. voz'sadal EME. Grekalaižed paniba Gerkulesan portan da pühäpertin alust 5. voz'sadal EME. Genujan Grimal'di-feodaloiden ezitajad eläškanziba necil Ligurijan randištol 13. voz'sadan lopus i vediba italijalaižid ičezenke.

## Homaičendad
Zaslavskaja Tat'jana

**Tat'jana Ivanovna Zaslavskaja** (; sünd. 9. kül'mku 1927, Kijev, Ukrainan NST, NSTÜ — kol. 23. eloku 2013, Moskv, Venäma) oli nevondkundaline i venämalaine sociolog, ekonomist da politolog, VTA:n akademik da ekonomižiden tedoiden doktor (1965).

Tedonaižen al'mamater oli Moskvan valdkundaline universitet. Hän openui sen fizikan fakul'tetas vll 1943−1946, no oli otnus Marksan «Kapital:ha» i läksi universitetan ekonomižen fakul'tetan kahtele kursale, oli pästnus sišpäi parahimidenke arvznamoidenke vl 1950. Sid' radoi Novosibirskas.

## Homaičendad
Energine arvuz

**Energine arvuz** vai **kalorižuz** om energijan lugumär, kudamb tegese ristitun organizmas sömproduktoišpäi sömänsulatusen aigan, ku energii otase kogonaz.

Märitas produktan energišt arvust kilokalorijoil (kkal) vai kilodžoulil (kDž, 1 kkal = 4,1868 kDž) produktan 100 grammas, sen täht polttas sömän palliškod kalorimetras. Kilokalorijad, kudambad kävutadas sömižen produktoiden energižen arvusen märičendale, kuctas «sömkalorijaks»-ki, sikš «kilo»-sanad tactäs paksus.

Produktan energine arvuz ozutase sen pakuitesel. hil'vezikoiden, razvoiden i vauktušiden südäiolend kirjutase grammoiš sen produktan 100 grammas, jomiden — sadas millilitras.

Amerikaine Uilbur Etuoter-himik da metabolizman tedomez' märiči sömän energižen arvusen znamoičendoid ezmäižen kerdan 1870-nzil vozil. Energijan jogapäiväline tarbhaižuz vajehtase 2100..4200 kkal röunoiš mehil i 1800..3050 kkal naižil, se rippub hibjan suruzišpäi i elonmahtospäi.
Solo

**Solo** ( «üks'jäine») om kogonaižen muziksädusen vai sen vejan tematižen partijan edestamine ühtel änel vai soitol. Mugoižen soližen partijan edestajad kuctas solistoikš.

Ku muziksädusen kollektivižes edestamižes üks' än' om enambuses i vedab sen sädusen päšt temad, ka *Solo*-znam panese partituras mugoman änen päle.

Hätkeline vänd vaiše gitaral om tetab rokmuzikas kuti solo.

## Homaičendad
Änižen kanal

**Änižen kanal** () om Venäman kanal pidust' Änižen suvirandad, Vologdan i Leningradan agjoiš. 

Kanal om Volgan-Baltijanmeren veziten pala. Ühtenzoitab Vitegr- i Süvär'-jogid. Projektiruihe ezmäižen kerdan vl 1800. Änižen kanal om saudud koumanden projektan mödhe vozil 1818−1820 i 1845−1852 ümbärdamha torokakast merod. Kanal om süvetud vll 1890−1896, ližatihe kaičendpudotest sen aigan.

Muštnik kaugedraudaspäi om pandud Ust'kaha veziten sauvojiden oiktastuseks. Kanalan piduz om 67 km, leveduz — läz 50 m, keskust järvhesai 5 m .. 2 km. Kävutase vedatamha ujuden laivoid jüguidenke da turistoidenke.

## Homaičendad
Soul Survivor '98

**«Soul Survivor '98»** (*Kolmatoi heng, 98. voz' *) om C. C. Catch-pajatajan kahtenz' (rep-stiliš) i ühesanz' (pop-stiliš) pajo koumandes «Best of '98»-kompiläcijanal'bomas da ühtennimine singl. Ned oma pästtud 1998-ndes vodes.

Kompozicii om **«[[Soul Survivor]]»**-pajon uz' versii, kudamb om pästtud vl 1987 koumandes «Like a Hurricane»-studijanal'bomas.
I Can Lose My Heart Tonight '99

**«I Can Lose My Heart Tonight '99»** (*Voin kadotada ičemoi südäikerad necil öl '99 *) om C. C. Catch:an singl «Best of '98»-kompiläcijanal'bomas. Om pästtud 1999-ndes vodes, vilukun 5. päiväl. Nece singl nimitase **«I Can Lose My Heart Tonight '98»** (*98-nden voden versii*) erasiš purtkiš.

Om **«[[I Can Lose My Heart Tonight]]»**-pajon uz' versii, kudamb om pästtud 1985-ndes vodes «Catch the Catch»-al'bomale (1986).
Secret Star

**Secret Star**, om tutab mugažo kut **Salü**, todesine nimi — **Sabina Lürenbaum** (; sünd. 1965, Osnabrük, Alasaksonii, Saksanma), om saksalaine evrodiskopajatai hätkelitomanke karjeranke.

Ezini «Optimal»-gruppas (vlpäi 1983 vhesai 1985) kut päsolist (C. C. Catch:anke). Jäl'ges gruppan čihodamišt hän ezipakiči kontraktan Diter Bolenanke, no heiden partnörižed kesksidod ei vastnugoi.

1987-ndes vodes hän änetoiti *Shy Shy Sugarman*-pajon «Jack's Project»-kollektivan mülükundas. Necil kompozicijal oli eraz satuz (sen paloin, tetab venälaine DJ Oleg Minajev änetoiti sen pajon jumoristine kaver *«Ох уж этот взгляд...»*-nimenke).

## Diskografii
### Singlad
* *[[Jump In My Car]]* (1986)
* *I Need a Man* (1986)
* (kut Salü) *Niemandsland* (2009)

### Sebrradod
* «Optimal» — *Er war magnetisch* (1983)
* «Optimal» — *The Good Bye (feat. Silke)* (1984)
* «Jack's Project» — *Shy Shy Sugarman* (1986)

## Homaičendad
Mec

**Mec** om kattud pukazmusil Mašurun pindan pala.

## Märhapanendad
Mec om ekologine sistem, biogeocenoz, kudambas pud oma päižeks elonformaks.

Mec — londusen pala. Voib kacta «mec»-tärtust erazvuiččil tazopindoil. Se om biosferan palaks globaližes masštabas, se voib olda ištutadud mec sijaližes el'genduses. Voib otta mecad londusen zonaližeks alajaguseks mugažo, biologižen provincijan jaguseks, nimitadud vai ei mecmassivaks, ekosistemaks.

ÜRO:n Söndtavaroiden da maižandusen organizacii märhapaneb mecad kut «matarh enamba mi 0,5 ga pindanke, kudambal pud kazdas korktemb mi viž metrad kronoiden ümbištusen märanke enamba mi 0,1, vai om puid, kudambad voidas sadas necil tarhal niihe röunznamoičendoihesai».

## Ühthine pind
Meczon ottab läz 9,4 procentad Man pindad da läz koumandest kuivman pindad, nece om 38 mln km². Necen meczonan polišk mülüb tropikoihe, nelländez levitase Pohjoižmapoliškos. ÜRO:n arvoimižen mödhe, Venäman mecan pind om 8,5 mln km² (851 mln gektarad), Rosleshoz:an andmusiden mödhe, miččid lugetas toižel metodal, voden 2011 augotišes mecfond oli 1183,3 mln. gektarad, 797,1 — kattud mecal.

## Mecoiden toižendoiden vepsän nimed
* *Barbik, barbišt* — hen lehtezmec.
* *Harv mec, harvišt* — mecpind ladvištoiden ümbištundmäranke 0,2..0,3 vähemb.
* *Kaskez* — nor' segoitadud mec.
* *Kor'b, šohro, mecakišt, org* — paks da amuine da edahaine mec.
* *Lomžom* — mec äiluguižiden lohkaidud puidenke.
* *Madališt, barbikoikaz mec* — madal ladvoil mec.
* *Palatez, palatiž* — palanu mec.
* *Pihk* — paks kavag'mec.
* *Puregišt* — paks nor' mec.
* *Reskač, norišt* — nor' mec.
* *Rozjam* — kuivanu jurele mec.
* *Rouhišt* — vanh mec, vanhoiš puišpäi.
* *Rädeg* — paks da amuine kuz'ne mec.
* *Sar', sarik, sarjak* — kazvai eriži mec.
* *Šaim* — mectunu henošti so.
* *Vičikišt* — nor' paks mec; paks penzhišt.
* *Vidä* — nor’ kuz’ne mec, mž. paks.

## Mecha sidodud vepsän tärtused
* *Lamad* — mecan tarh meckävutamižen täht.
* *Mechine, mechaine, mecauk, mecamez*' — mifine mecan ižand.
* *Parččom* — mecan varhapanend.
* *Tösk* — mecan tarh vai čapmaha sidä.
* *Uhring* — notked taho mecas.
* *Vugonk* — mecan ajand jogedme.

## Mecha sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed
### Muštatišed

* *Azj eile kondi, mecha ei mäne. / Rad eile kondi, mecha ei lähte.*
* *Eraz eläb, ku puzuhu paneb, a toine eläb, ku märgän mecan poltab.*
* *Gorä ei mecadme kävele, a rahvastme.*
* *Händikast kut taht söta, a üks'kaik kor'bhe kacub.*
* *Ičeiž mad armhembad, ičeiž mecad čomembad.*
* *Kut mecha, muga i mecaspäi.*
* *Kut mecha kidastad, muga mec-ki vastustab.*
* *Mecas oma mäthaižed, a kodiš saumaižed.*
* *Mecas pu-ki kuleb i nägeb.*
* *Mecas pud ei olgoi ühtejiččed, muga i rahvaz.*
* *Mechapäi ei ajagoi lapsenkacujad ecmaha.*
* *Min edahamb mecha, sen enamb haugoid.*


### Ozoitesed

* Čuhkab, čahkab pimedas pihkus, komedas kor'bes. (taigin päčil)
* Mecas koume mechašt, kezal i tal'vel ühted sädod. (hong, kuz' da kadag)
* Mecha mäneb, kodihe kacub, kodihe tuleb, mecha kacub. (kašal' sel'gas)


## Kacu mugažo
* Pu (material)

## Homaičendad
Palatoi lugu

**Palatoi lugu** om naturaline lugu, miččel om **vaiše kaks' ** erast naturališt jagajad: üht da ičeze. Kaik toižed naturaližed lugud, paiči ühtes, nimitasoiš palakahikš luguikš. Muga kaik ühten enambad naturaližed lugud jagasoiš palatomikš da palakahikš. Luguiden teorii tedoidab palatomiden luguiden ičendoid. Originaližed elementad sättudas palatomile luguile renghiden teorijas.

Vn 2018 vilukus kaikiš surembal tetabal palatomal lugul (277 232 917 − 1) oli 23,249,425 decimališt lugud.

Evklid ozuti ičeze teoremas läz 300 vodes edel meiden erad, miše palatomiden luguiden verd om lopmätoi.

Palatomiden luguiden jäl'genduz zavodiše muga:
: 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97, 101, 103, 107, 109, 113, 127, 131, 137, 139, 149, 151, 157, … (A000040-jäl'genduz OEIS:as).

## Palatoman lugun teorem
: \pi(x)\sim\frac{x}{\ln x} 

## Homaičendad
Catch the Hits

**«Catch the Hits»** (*Püda hitoid*) om C. C. Catch-vändajan kompiläcijanal'bom. Se om pästtud vodel 2005.

## Pajoiden nimikirjutez
# *[[Backseat of Your Cadillac]] (New Dance-Mix)* (3:32)
# *Like a Hurricane (New Dance-Mix)* (3:15)
# *[[Shake Your Head 2003]]* (3:30)
# *Anniversary Mega-Mix* (3:51)
# *[[I Can Lose My Heart Tonight]]* (3:49)
# *[[Strangers by Night]]* (3:38)
# *[['Cause You Are Young]]* (3:30)
# *[[Are You Man Enough]] (Long Version—Muscle Mix)* (6:08)
# *[[Nothing But a Heartache]] (Long Version)* (5:20)
# *[[Soul Survivor]]* (3:13)
# *[[Heartbreak Hotel]]* (3:33)
# *[[Heaven and Hell]]* (3:39)
# *[[Summer Kisses]]* (3:42)
# *[[House of Mystic Lights]] (Long Version Dance Mix)* (4:08)
# *[[Big Time]]* (3:35)
# *[[Midnight Hour]]* (4:35)
# *[[Baby I Need Your Love]] (Long Version)* (4:45)
# *Anniversary Mega-Mix (12" Version)* (8:03)
Bustrofedon

**Bustrofedon** (amuižgr.: *βοῦς* — «härg» i *στρέφω* — «kändan») om kirjutandan mahtuz, konz kirjutandan čuraduz vajehtelese päliči rives. Ku ezmäine rivi kirjutase oiktalpäi hurale, ka toine — huralpäi oiktale, koumanz' — möst oiktalpäi hurale i m.e. Nece kobaiduz koskub härgan likundha pluganke pöudol. Kirjutandan čuradusen vajehtusen aigan kirjamed kirjutihe zerkolmahtusen mödhe.

Bustrofedon putub Luvijan, Suviarabijan, etruskan, grekan, Penen Azijan i toižiden kirjkeliden erikoiden muštnikoiš.