Nar'jan Mar

**Nar'jan Mar** (, , sana sanaha «Rusked lidn») om Venäman lidn da lidnümbrik Arhangel'skan agjas. Se om Nencan avtonomižen ümbrikon administrativine keskuz da üks'jäine lidn.

## Istorii
Vozil 1892−1903 koume mecanümbriradajad tegint oliba saudud ühtel-žo sijal nügüd'aigaižen lidnan territorijal, kaks' paloiba, koumanz' jäi i sen eländpunkt nimitihe *Mectegimen žilo*. Eländpunktan toine pala mainitase kuti *Beloščel'je*-külä vl 1922.

Vl 1931 *Nar'jan Mard*-radnikžilo ühtenzoiti Mectegimen, Kalüš-, Karmanovo (Gorodeckii)- i Nosovo (Kačgort)-žiloid, Beloščel'je- i Jokuš-külid sauvomha meriportad Vorkutan kivihilen täht. Sil-žo vodel udesnimitihe radnikžilod nügüdläižikš hüvän el'gendusen da virkandan täht, heittihe «d»-kirjant. Vl 1932 sirtihe Nencan avtonomižen ümbrikon keskust sihe Tel'visk-žilospäi (). Nar'jan Mar om lidnaks vn 1935 keväz'kun 10. päiväspäi.

Narjan Mar šingotase sömtegimištol (pedroiden da toižen kabjživatišton lihan ümbriradmižen edheotandad i leibtegim), Nencan kivivoin kompanijal, sauvondan edheotandal, meriportal, lendimportal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan suvipäivlaskmas, Pohjoižen nabapirdan taga, seižub Pečor-jogen alajoksmusen randal, 110 km Barencan meren randaspäi, kuz' metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Mad Moskvaspäi Nar'jan Marhasai om 1500 km, Arhangel'skaspäi Nar'jan Marhasai — 660 km. Lähembaine raudtestancii om Usinskas, 350 km matkad, vspäi 2023 voib sadas sihesai avtotedme, edel sidä tal'vavtote radoi vaiše. Lähembaine znamasine eländpunkt om Iskatelei-radnikžilo nelläs kilometras Pečoran mödvedhe, se žilo om ümbrikon üks'jäižen Polärantagaižen rajonan administrativižeks keskuseks.

Klimat om subarktine, erasil jäl'gmäižil vozil ven. Voden keskmäine lämuz om −2,4 C°, kezakun-elokun +9,2..+13,8 C°, tal'vkun-uhokun −12,5..−16,8 C°. Ekstremumad oma −47,6 C° (tal'vku, viluku) i +33,9 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −7,2 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +6,8 C° (tal'vku). Voib panda halad kezaaigan miččel taht kul (heinkun minimum om −0,3 C°). Paneb sadegid 518 mm vodes, enamba elokus-sügüz'kus (63..71 mm kus), vähemba vilukus-sulakus (23..31 mm kus). Lidn om ümbärtud igähižen rougun zonal, no ei ole rougud lidnan südäimes.

## Tobmuz
Lidnümbrikon pind om 45,13 km². Nar'jan Mar om üks'jäižeks eländpunktaks lidnümbrikos.

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Vspäi 2017 hän valičese lidnan Nevondkundan 15 deputatal videks vodeks, edel sidä oli kaikel rahvahal. Edeline lidnan pämez' om Tat'jana Födorova (keväz'ku 2012 — keväz'ku 2017). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Jurii Sus'kii (*Юрий Суський*) vn 2020 kül'mkuspäi. Edeline Nevondkundan ezimez' om Denis Gusev (reduku 2019 — sügüz'ku 2020).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 338 ristitud, vn 2021 — 23 999 ristitud. Kaik 24 654 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 25 131 eläjad vl 2020.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 73,3 %, nencalaižed — 6,6 %, komilaižed — 3,7 %, ukrainalaižed — 1,0 %, tadžikalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 3,8 %, rahvahuden ozutandata — 11,2 %.

Hristanuskondan Sündun Nägundan puine kafedraline päjumalanpert' (vspäi 2004, ortodoksine jumalankodikund) i kaks' časounäd puspäi, da Kazanin pühäpert' (vanhuskolaižed) oma avaitud lidnas.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud päivkodid, kuz' keskškolad (nomer 1..5 i nencan), specialine (korrekcine) škol-internat, lapsiden da norišton *Lider*-keskuz, čomamahtoiden škol, olimpižen varan *Trud*-sportškol («Tö»).

Nar'jan Maran socialiž-gumanitarine kolledž i Nencan agrariž-ekonomine tehnikum oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Transport
Avtobusad (ühesa maršrutad) oma kundaližeks transportaks lidnas, mugažo taksid. Meriport radab vspäi 1932 kezakuspäi kül'mkuhusai. Voib sadas likutimvenehil eländpunktoihesai kezaaigan. Avtote Usinskaspäi om saudud i avaitud vn 2023 keväz'kus.

Federaližen znamoičendan soda- da civiline *Nar'jan Mar*-lendimport (*NNM / ННР / ULAM / УЛАМ*, 183 tuh. passažiroid vl 2017) sijadase koumes kilometras päivnouzmha lidnaspäi. Tehtas reisid lähembaižihe järedoihe lidnoihe, mugažo Moskvha, Piterihe i Nencan avtonomižedme ümbrikodme.

## Mel'hetartuižed faktad
* Nar'jan Mar kändase nencan kelespäi marin kel'he Joškar-Olaks («Rusked lidn»).

## Sebruzlidnad
*  Arhangel'sk, Arhangel'skan agj, Venäma (vspäi 2011)
*  Kautokeino-lidn, Norvegii
*  Uht, Komi, Venäma
*  Usinsk, Komi, Venäma

## Galerei

Okruzhnoy sud .jpg|Ümbrikon käskuzkundan sauvuz (2020)
Богоявленский собор в Нарьян-Маре.JPG|Sündun Nägundan päjumalanpert', vn 2014 nägu vai sen aigemba
Culture Center, N-Mar.JPG|Kul'turine da azjaline «Arktik»-keskuz vl 2010
Naryan-Mar Airport during midnight sun (June 2014).jpg|*Nar'jan Mar*-lendimportan sauvused vn 2014 polärižen päivän aigan (čas öd)
N-mar, view from Pechora.jpg|Meriport, nägu Pečor-jogelpäi vl 2010


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon Nevondkundan oficialine sait (''gorsovetnm.ru''). 
* Lidnümbrikon administracijan oficialine sait (''adm-nmar.ru'').