open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mamonovo

**Mamonovo** (, , ; edel 1947. vot — *Hailigenbail' * ( «pühä kirvez», )) om Venäman lidn valdkundröunanno, Kaliningradan agjan suvipäivlaskmas. Se om Mamonovon lidnümbrikon administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1314 kuti *Hailigenštadte* prussijalaižiden puižen lidnusen sijas. Vspäi 1344 nimitihe *Hailigenbail:ikš*. Kivižen kirhan (vspäi 1349) jändused oma kaičenus tähäsai. Žilo sai lidnan statusad vl 1946.

Udesnimitihe vn 1947 25. päiväl heinkud Suren sodan vägelaižen, NSTÜ:n vägimehen Nikolai Mamonov-käsknikan kanzannimen mödhe, pölištui vn 1944 redukus necen žilon šturman aigan.

Mamonovo šingotase kalanümbriradmižel i kontrol'punktoil valdkundröunanno.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Baltijan meren Kaliningradan lahten randpolel, 15 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kaliningradhasai om 48 km pohjoižpäivnouzmha. Lähembaižed lidnad oma Branevo (Pol'šanma) kümnes kilometras suvipäivlaskmha, Laduškin 22 km pohjoižpäivnouzmha kaikil teil i Baltiisk 20 km pohjoižhe lahten kal't. Avto- i raudtekontrol'punktad oma läz lidnad Pol'šanman röunal, se om kahtes kilometras suvhe lidnaspäi.

Klimat om ven meren kontinentaližen röunal. Voden keskmäine lämuz om +7,4 C°, kezakun-elokun +16,2..+17,2 C°, tal'vkun-uhokun −0,6..−3,7 C°. Meriveden keskmäine lämuz oleleb +0,6..+2,1 C° tal'vkus-keväz'kus, sase +18,3..+20,3 Cel'sijan gradushasai kezakus-elokus.

## Tobmuz
Kaik nell' pen't žilod mülüdas lidnümbrikho Mamonovon ližaks. Lidnümbrikon pind — 106,13 km². Se röunatab Bagrationovskan lidnümbrikonke i Pol'šanmanke.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 7 761 ristitud, lidnümbrikon — 7 957 ristitud, vn 2021 lidnan — 8 314 ristitud. Vl 2017 kaik 8 056 ristitud elihe lidnas i 8 247 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 10 631 eläjad vl 1939, Suren sodan jäl'ghe — 8 100 rist. vll 1996−2001, 8 105 rist. vl 2014 i om nügüd'.

Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 86,7 %, vaugedvenälaižed — 3,8 %, ukrainalaižed — 3,7 %, saksalaižed — 1,2 %, armenijalaižed — 0,4 %, totarlaižed — 0,4 %, mordvinalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 3,4 %.

Ortodoksizen hristanuskondan Jumalannägundan jumalanpert' om sätud vanhas saksan sauvuses vll 1995−2005.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma «Teremok»-päivkodi, Mamonovo-lidnan keskškol, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden «Fantazii»-škol, lapsiden da norišton sportškol. Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad ratas Kaliningradas.

## Galerei

Фотография водонапорной башни.JPG|Vezičuhunduz (2013, om saudud vll 1901−1902)
Heiligenbeil Kirchruine.jpg|Kirhan ruinad, vn 2016 nägu
Heiligenbeil, heutige Innenstadt.jpg|Torguindan sauvused lidnan keskuses (2018)
Здание почтамта в Мамоново (1880 год), бывшее здание почты в Хайлигенбайле.jpg|Počtamt (2020, om saudud vl 1880)
Heiligenbeil, Bahnhof.jpg|Päraudtestancijan sauvuz vl 2018


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''mamonovo.gov39.ru''). 
* Mamonovon lidnümbrik Kaliningradan agjan ohjastusen ''gov39.ru''-saital.
Primorsk (Kaliningradan agj)

**Primorsk** (, , , ; edel 1946. vot — *Fišhauzen*, ) om Venäman lidn Kaliningradan agjan päivlaskmas. Se om valdkundan videnz' kaikiš penemb lidn eläjiden lugun mödhe i kaikiš penemb lidn agjas. Mülüb Baltiiskan lidnümbrikho (vll 2008−2018 oli rajonaks).

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud lidnuseks vl 1268 i vhesai 1300 nimitihe *Šonevik:aks* (). Sai lidnan oiktusid vl 1305. Edel 1436. vot lidnan nimi oli *Bišofshauzen*. Zamkan jändused oma kaičenus lidnan ümbrištos. Vspäi 1818 Fišhauzen oli ümbrikon keskuseks ičeze lidnanznamanke.

Suren sodan aigan Rusked Armii anasti lidnad vn 1945 sulakus. Udesnimitihe mererandaližen sijadusen mödhe. Vhesai 1963 oli mülünu Zelenogradskan rajonha, sid' alištui Svetlii-lidnan nevondkundale. Vspäi 1994 mülüb Baltiiskan lidnümbrikho. Vll 2005−2008 Primorsk oli lidnanvuiččeks žiloks.

Lidn om Venäman Baltijan laivišton sodameriportaks.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase ümbrikon pohjoižpäivnouzmas, Baltijan meren Primorskai-lahten randal, üks' metr ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kaliningradhasai om koumekümne koume kilometrad päivnouzmha orhal, 40 km raudtel vai avtol. Lähembaižed lidnad oma Svetlii kümnes kilometras suvipäivnouzmha orhal, 15 km raudtedme vai 21 km avtotedme i Baltiisk üks'toštkümnes kilometras suvipäivlaskmha kaikil teil. *Primorsk-Uz' *-seižutezpunkt (vhesai 2018 raudtestancii) om «Kaliningrad — Baltiisk»-jonol.

## Tobmuz

Primorskan lidnankund oli vll 2008−2018. Lidn oli sen üks'jäižeks eländpunktaks.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 956 ristitud, rajonan viž procentad, vn 2021 — 1 436 ristitud. Kaik 1 960 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 3 879 eläjad vl 1939, Suren sodan jäl'ghe — läz 2 000 eläjid vspäi 1959 (2 150 rist. vl 2002).

Ortodoksižen hristanuskondan Spasan Armahtajan jumalanpert' om saudud vspäi 2015.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol nomer 8, čomamahtoiden škol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Galerei

Фишхаузен.jpg|Fišhauzen-zamkan ruinad (2015)
Водонапорная башня Фишхаузена.jpg|Vezičuhunduz, vn 2016 olend
Парковая тропинка.jpg|Takaine Mererandaližes puištos (2016)
Здание железнодорожного вокзала Приморска. Калининградская область.jpg|*Primorsk-Uz' *-päraudtestancijan sauvuz vl 2016


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden sait (''baltijsk.gov39.ru'').
Slavsk

**Slavsk** (, , , ; edel 1946. vot *Hainrihsval'de*,  «Genrihan mec») om Venäman lidn Kaliningradan agjan pohjoižes. Se om Slavskan ümbrikon (edel vn 2022 vilukud — lidnümbrikon) administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1292. Vspäi 1890 om mineralveden kurortaks. Vl 1891 «Königsberg — Til'zit»-raudte läbiti žilod. Vl 1939 sai lidnan statusad. Suren sodan aigan Rusked Armii anasti lidnad torata vn 1945 20. päiväl vilukud. Udesnimitihe «hoštajan vägestusen vihanikoiden päl oiktastuseks».

Slavsk šingotase sömtegimišton edheotandoil (maidproduktad, lihaedheotand, leibän pästand) i elektropaloiden tegimel, mugažo kurortaks.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon päivnouzmas, kaks' metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Litvanman röunhasai om vižtoštkümne kilometrad pohjoižpäivnouzmha orhal, lähembaine kontrol'punkt sijadase Sovetskas (lähembaine lidn) 16 km päivnouzmha kaikil teil. Matkad Kaliningradhasai om 120 km suvipäivlaskmha kaikil teil. *Uz' Slavsk*-raudtestancii () radab lidnas, se kävutase seižutezpunktaks vaiše, toižed ted oma okaidud.

## Tobmuz

Slavskan lidnankund oli olmas vll 2006−2015. Kaik kuz' žilod mülüiba sihe lidnan ližaks.

Edeline ümbrikon pämez' om Igor' Rudenkov (reduku 2015 — reduku 2020).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 614 ristitud, ümbrikon videndez, vn 2021 — 4 153 ristitud. Kaik 4 145 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 5 172 eläjad vl 2002.

Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 89,7 %, litvalaižed — 2,7 %, vaugedvenälaižed — 1,9 %, armenijalaižed — 1,2 %, ukrainalaižed — 1,0 %, saksalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,2 %, rahvahuden ozutandata — 0,9 %.

Hristanuskondan koume pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas, niiden kesken ortodoksižen hristanuskondan ph. Ioann Kronštadtalaižen puine jumalanpert' vspäi 2014, katoline i lüteranine.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, Slavskan keskškol, lapsiden sädamižen pert', muzikškol, sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Galerei

Slawsk Heinrichswalde Kirche.JPG|Katoline Rauters-kirh, vn 2011 nägu
Heinrichswalde Friedrichstraße Kreissparkasse.jpg|Enččen varaduzkassan sauvuz (2018)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Municipaližen ümbrikon tobmuden sait (''slavsk.info''). 
* Slavskan ümbrik Kaliningradan agjan ohjastusen ''gov39.ru''-saital.
Sovetsk

**Sovetsk** om Venäman lidnoiden nimituz:
* Sovetsk — lidn da lidnümbrik Kaliningradan agjan pohjoižpäivnouzmas, edel 1946 vot Til'zit.
* Sovetsk — lidn da lidnankund Kirovan agjan suves, Sovetskan rajonan administrativine keskuz.
* Sovetsk — lidn da lidnankund Tulan agjan keskuses, mülüb Ščokinon rajonha.
Svetlogorsk (Kaliningradan agj)

**Svetlogorsk** (, , , ; edel 1947. vot — *Raušen* ( «Šobaidajad (dünad)», ) om Venäman lidn da kurort Kaliningradan agjan lodehes. Se om Svetlogorskan lidnümbrikon (edel 2018. vot — rajonan) administrativine keskuz da pala.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1258. Se kändihe kurortaks da lidnaks 19. voz'sadal. Vspäi 1900 raudte ühtenzoitab lidnad Kaliningradanke, nügüd'aigan *Svetlogorsk-2* om lopstancijaks.

Svetlogorsk šingotase turizmal, vezi- i redukurortaks (federaline status vspäi 1999), kül'bendrandal, kul'turiž-azjaližeks keskuseks.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Baltijan meren randal, 41 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Mererand om erigoittud korktal letkesižel dünal. Tün' järv () om lidnan keskuses Svetlogork-jogel ().

Matkad Kaliningradan röunhasai om koumekümne viž kilometrad suvipäivnouzmha kaikil teil. Lähembaine lidn, meriport da kurort om Pionerskii ani päivnouzmha.

Klimat om ven meren. Voden keskmäine lämuz om +6 C°, heinkun-elokun +16..+17 C°, tal'vkun-uhokun −2..−3 C°. Ekstremumad oma −26 C° i +34 C°. Paneb sadegid 911 mm vodes, enamba heinkus-tal'vkus (85..98 mm kus), vähemba keväz'kus-semendkus (45..52 mm kus). Meriveden lämuz sase +18 Cel'sijan gradushasai elokus.

## Tobmuz
Svetlogorsk oli üks'jäižen eländpunktan enččes lidnankundas.

Edeline lidnan pämez' (lidnankundan administracijan pämez') oli Daniil Jegovcev vn 2016 tal'vkuspäi. Lidnan Deputatoiden nevondkund om tühjitadud vn 2020 elokus.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 772 ristitud, rajonan koume nelländest, vn 2021 — 16 207 ristitud. Kaik 13 030 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 13 400 eläjad vl 2000 i om nügüd'.

Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 88,9 %, vaugedvenälaižed — 3,6 %, ukrainalaižed — 3,2 %, litvalaižed — 0,5 %, armenijalaižed — 0,4 %, totarlaižed — 0,4 %, saksalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,6 %.

Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma avaitud lidnas: ph. Serafim Sarovalaižen, Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ihastuz»-jumalaižen vspäi 1994, puine ph. Sergijan Radonežalaižen vspäi 2020.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Galerei

Военный санаторий г Светлогорска.. (ранее Rauschen).jpg|Sodasanatorii (2011)
Кирха Раушен.jpg|Ph. Serafim Sarovalaižen jumalanpert' (ende kirh), vn 2016 nägu
Олимп Общий вид.jpg|«Olimp»-adivpert' vl 2010
Svetlogorsk-view-from-elevator.jpg|Randird i kül'bendrand liftan kaclendlavudespäi (2008)
SvetlogorskRauschen 05-2017 img02 Sv-2 station.jpg|*Svetlogorsk-2*-raudtestancijan sauvuz vl 2017


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''svetlogorsk39.ru''). 
* Svetlogorskan lidnümbrik Kaliningradan agjan ohjastusen ''gov39.ru''-saital.
Polessk

**Polessk** (, , , ; edel 1946. vot *Labiau*) om Venäman lidn Kaliningradan agjan keskuzpalan lodehes. Se om Polesskan ümbrikon (edel 2022. vot — lidnümbrikon) administrativine keskuz da pala.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan kuti *Labagov* vl 1249. Se sai lidnan oiktusid vn 1642 28. päiväl kezakud. Suren sodan aigan Rusked Armii anasti lidnad vn 1945 23. päiväl vilukud. Udesnimitihe NSTÜ:n vägimehen Sergei Poleckii-polknikan muštoks i ümbärdajan mectahondan tagut.

Polessk om maižanduzrajonan keskuseks, šingotase sömtegimišton edheotandoil: kalakonservtegim i kaks' sagudentegint, mugažo kombisötken tegim radab.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon lodehes, Deim-jogen da kanalan hural randal ( 37 km pitte, Pregolin oiged ratud hijam), koumes kilometras suvhe Baltijan meren Kuršan lahtespäi, koume metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kaliningradhasai om nell'kümne kuz' kilometrad suvipäivlaskmha raudtel vai avtol. Lähembaine lidn om Gvardeisk 24 km suvhe orhal vai 28 km avtotedme. *Polessk*-päraudtestancijan sauvuz om sätud vl 1889, stancii radab Kaliningrad — Sovetsk-jonol elektrojonusiden i jüguiden täht.

## Tobmuz

Vll 2008−2016 Polesskan lidnankund oli olmas, se mülüti kaht pen't žilod lidnan ližaks.

Edeline municipaližen ühtnikan pämez' (deputatoiden nevondkundan ezimez') om Aleksei Museičuk (kezaku 2016 — reduku 2020).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 7 581 ristitud, ümbrikon (vll 2008−2016 — rajonan) kaks' videndest, vn 2021 — 6 926 ristitud. Kaik 7 041 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 7 600 eläjad vll 2002−2011 (7 681 rist. vl 2002).

Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 88,7 %, vaugedvenälaižed — 2,7 %, ukrainalaižed — 2,3 %, armenijalaižed — 1,2 %, litvalaižed — 1,0 %, saksalaižed — 0,8 %, totarlaižed — 0,5 %, čiganalaižed — 0,5 %, mordvinalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 1,8 %.

Ortodoksižen hristanuskondan Kaiken Venäman Tihon-patriarhan jumalanpert' om letud vodele 2007.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškol, lapsiden sädamižen pert', muzikškol, lapsiden da norišton sportškol. Sauvondan da proftehnologijoiden kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks, sen toine palakund sijadase Gur'jevsk-lidnas.

## Galerei

Г. Полесск, замок Лабиау.JPG|Labiau-zamk jogen vastrandaspäi, 2011
Labiau 4.jpg|Deim-jogi lidnas, vn 2016 nägu
Старый мост в Полесске - panoramio.jpg|Vanh kändab sild vl 2011, om rekonstruiruidud vll 2001−2002
Labiau 1.jpg|Ehtal'ne nägu lidnha (2016)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Municipaližen ümbrikon tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''polessk.gov39.ru''). 
* Polesskan ümbrik Kaliningradan agjan ohjastusen ''gov39.ru''-saital.
Pravdinsk

**Pravdinsk** (, , , ; edel 1946. vot *Fridländ / Fridland*, , ) om Venäman lidn Kaliningradan agjan suves. Se om Pravdinskan ümbrikon (edel vn 2022 vilukud — lidnümbrikon) administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan-lidnusen aluz om pandud vl 1312 prussijalaižiden vanhan eländpunktan sijas. Se sai lidnan oiktusid vn 1335. Zavottihe sauvondad lidnusen irdpolel 16.-17. voz'sadoil. Suren sodan aigan Rusked Armii anasti lidnad.

Pravdinsk šingotase sömtegimišton edheotandoil i penel GES:al.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon päivlaskman keskuses, Lav-jogen randoil (, ,  289 km pitte, padosein da pen' GES), 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Pol'šanman röunhasai om kümne kilometrad suvhe orhal, lähembaine kontrol'punkt sijadase Bagrationovskas 30 km suvipäivlaskmha avtotedme. Matkad Kaliningradan keskushesai om 43 km lodeheze orhal vai 53 km avtol. Toine lähembaine lidn om Gvardeisk 23 km pohjoižhe orhal vai 44 km avtotedme.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 323 ristitud, ümbrikon (edel 2016. vot — rajonan) videndez, vn 2021 — 3 986 ristitud. Kaik 4 171 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 4 410 eläjad vl 1939 i läz 4 500 eläjid vll 1996−2009.

Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 84,6 %, vaugedvenälaižed — 7,7 %, ukrainalaižed — 2,1 %, armenijalaižed — 1,4 %, azerbaidžanlaižed — 1,3 %, saksalaižed — 0,9 %, totarlaižed — 0,6 %, litvalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,0 %.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Jurgii-vägestusenkandajan jumalanpert' radab vspäi 1990. Se om agjan kahtenz' surtte istorine pühäpert', kivine om saudud vll 1360−1380, ende oli katoline, sid' lüteranine pühäpert', nevondkundaližen aigan kävutihe varažomaks.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi nomer 1, Pravdinsk-lidnan keskškol, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, ümbrikon sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Galerei

Pravdinsk, Kaliningrad Oblast, Russia, 238400 - panoramio - Anton Yefimov (12).jpg|Torg lidnümbrikon administracijan pertinke (ruzan mujun, 2016)
Свято-Георгиевский храм г.Правдинск.jpg|Ph. Jurgijan jumalanpert', vn 2018 nägu (ende Fridlandan kirh)
Гидроэлектростанция г. Правдинск.jpg|Pravdinskan GES vl 2016
Pravdinsk, Kaliningrad Oblast, Russia, 238400 - panoramio - Anton Yefimov (10).jpg|Keskškol (2016)
Правдинск. Капелла.jpg|Policijan palakund (2016, ende kapell)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da sen ümbrikon tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''admpravd.ru''). 
* Pravdinskan ümbrik Kaliningradan agjan ohjastusen ''gov39.ru''-saital.
Svetlogorsk

**Svetlogorsk** om Vaugedvenäman i Venäman eländpunktoiden riven nimituz. Se voib znamoita:
* Svetlogorsk — Venäman lidn, lidnankund da kurort Kaliningradan agjan lodehes, Svetlogorskan rajonan administrativine keskuz.
* Svetlogorsk — Vaugedvenäman lidn Gomelin agjan pohjoižes.

## Kacu mugažo
* Svetogorsk
Ivangorod

**Ivangorod** ( vai *Ива́нгород, Ива́нго́род*, , ) om Venäman lidn da lidnankund Leningradan agjan suvipäivlaskmas. Mülüb Kingiseppan rajonha, sen kahtenz' lidn kahtespäi. Valdkundröunan zon, tulend dokumentan mödhe.

## Istorii
Panihe eländpunktan alust Venäman Ivan III Sur'-carin käskön mödhe vl 1492 kuti valdkundan ezmäine lidnuz da torguindmeriport Baltijan meren randanno, nimitihe carin oiktastuseks. Vll 1581−1590 i 1612−1704 oli Ročinman palaks. Udessaudud lidnuz om kaičenus tähäsai. 19. voz'sadal i 20. voz'sadan ezmäižel polel mainitase kuti Narvanlidnan pala oiktal randal. Vll 1919 — kül'mku 1944 oli ripmatoman Estinman palaks. Vl 1947 sai radnikžilon statusad Venäman NFST:s. Anttihe lidnan statusad vn 1954 28. päiväl redukud.

Ivangorod šingotase Narvan GES:al (vspäi 1955), lämuzmašiništon tegimel, džutpölvhanfabrikal i avtoveimiden edheotandal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas valdkundröunanno, Narv-jogen oiktal randal i GES:an kanalan randoil, 32 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Kingisepphasai om kaks'kümne kaks' kilometrad päivnouzmha orhal, raudtedme vai avtol. Ivangorod seižub «Piter — Tallidn»-raudtejonol i avtotel. Lähembaine lidn om Narv (Estinma) ani päivlaskmas, jogen taga. Kaik koume kontrol'punktad om valdkundröunal: avtosildanno, raudtesildanno i jaugnikoiden sildanno. Raudtestancii nimitase *Ivangorod-Narvskii*.

## Tobmuz

Pähkimmähut-külä (, 10 rist. vl 2010) i Popovk-futor (1 rist. vl 2014) mülüdas lidnankundha Ivangorodan ližaks. Lidnankundan pind — 65,04 km².

Municipalitetan pämez' om Deputatoiden Nevondkundan ezimez'. Lidnan Admimistracijan pämez' om Aleksandr Sosnin vn 2019 kül'mkuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 854 ristitud, lidnankundan — 9 865 ristitud, vn 2021 — 9 861 ristitud. Kaik 10 539 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 14 400 eläjad vl 1959.

Rahvahad (enamba 0,4 % lidnankundas vl 2010): venälaižed — 84,7 %, ukrainalaižed — 2,7 %, vaugedvenälaižed — 1,5 %, totarlaižed — 0,5 %, armenijalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 2,6 %, rahvahuden ozutandata — 7,5 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: nell' jumalanpertid i kaks' časounäd.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' nomeruidud päivkodid (nomer 1 i 2), aluzškol nomer 2, keskškol nomer 1, kul'turan da joudan keskuz, čomamahtoiden škol, Ivangorodan sportškol. Ivangorodan gumanitariž-tehnine institut om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks, se om Piterin valdkundaližen aerokosmižen ladimensauvomižen universitetan filialaks.

## Galerei

Крепость в Ивангороде...jpg|Ivangorodan lidnuz (2012)
234. Ивангород. Церковь Святой Троицы.JPG|Pühän Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert', vn 2015 nägu (om letud vll 1873−1875)
4542. Narva hydroelectric station.jpg|Narvan GES vl 2015
Ivangorod art museum 2016.jpg|Ivangorodan čomamahtoine muzei (2016)
Ivangorod train station.jpg|Raudtestancijan sauvusiden kompleks vl 2011


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''ivangorod.ru'').
Kommunar (lidn, Leningradan agj)

**Kommunar** (mugažo suomen kelel, ) om Venäman lidn da lidnankund Leningradan agjan keskuzpalan päivlaskmas, mülüb Gatčinan rajonha.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1817 Generaližen štaban topografižel kartal kuti *Grafskaja Slavänk* (). Vl 1846 maiden Samoilova-grafnaine-piidai sirdi verhiže maihe valdkundröunan taga, i valdkund osti grafnaižen mad külänke ühtes, nimiti sidä *Carskaja Slavänk*. Vl 1862 Rodžersan bumagfabrik Ižoranjogel mainitase Piterin gubernijan eländpunktoiden nimikirjuteses. Vl 1918 udesnimitihe *žilod Rodžersan da Peifferan fabrikanno* nügüdläižikš. Kätihe lidnanvuiččeks žiloks vl 1953. Se sai lidnan statusad vn 1993 28. päiväl kezakud. Vll 1996−2006 alištui agjan tobmudele oikti.

Kommunar-lidn šingotase cellülozbumagaižel tegimištol (kaks' bumaganfabrikad, kartonkombinat, kaks' gofropakuitesen edheotandad), mugažo sauvondkombinatal, elektroladimiden (edel 2019. vot valdoiči Schneider Electric) i plastiktegesiden pästandal, kudotomiden täutmižmaterialiden kompanijal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Ižor-jogen randoil (,  76 km pitte, Nevan hura ližajogi), 60 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, rajonan pohjoižpäivnouzmaižes čogas, Piterin röunan taga ani.

Matkad Gatčinhasai om kaks'kümne viž kilometrad päivlaskmha.

## Tobmuz
Kommunar om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' om Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline lidnan pämez' oli Aleksandr Vlasov, radoi vspäi 2009. Lidnan Administracijan pämez' om Vera Pižova vn 2013 sügüz'kuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 20 211 ristitud. Kaik 21 965 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 25 793 eläjad vl 2021 i om nügüd'. Äi ristituid radab Piteriš.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud lidnas vll 2010−2012: ph. Vladimiran puine i kivine Mikulai-čudonsädajan lidnan läžundkodinno.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume päivkodid (nomerad 35, 38, 42), koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), čomamahtoiden škol, sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähižes Piteriš.

## Galerei

3447. Kommunar. Administrative building.jpg|Lidnan ohjastusen sauvuz (vn 2019 nägu)
6600. Kommunar. House of Culture.jpg|Kul'turkeskuz (2019)
Город Коммунар, фабрика «Коммунар» (06.03.2010).JPG|«Kommunar»-bumagfabrik vl 2010
3438. Коммунар. Предприятие АО «Кнауф-Петроборд».jpg|«Knauf-Petrobord»-kompanijan edheotand (2019)
3446. Коммунар. ФОК "Олимп".jpg|«Olimp»-fizkul'turtervehtamižkompleks (2019)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan tobmuden sait (''kommunar47.ru'').
Rahvahanikoiden soda AÜV:oiš

**Rahvahanikoiden soda AÜV:oiš** (, vai *Pohjoižen i Suven soda*) om voziden 1861 (12. sulaku)— 1865 (23. kezaku) soda nügüdläižen AÜV:oiden territorijal Ühtištusen (Pohjoine, 20 joudjad orjusespäi štatad + 4 röunanverišt štatad — «janki») i Amerikan Konfederativižiden Valdkundoiden (Suvi, 11 štatad orjusenke — «diksi»).

## Eziistorii
AÜV:oiden suvištatoiden erigoitmine zavodihe lähenemižespäi orjusen küzundonnoks. Orjuz oli aktualine uzil territorijoil Luizianan ostmižen tagut (1803) i sodan Meksikad vaste jäl'ghe (1846−1848). Pohjoižed štatad napriba kel'ta orjust kuti ei kožui azj valdkundan Konstitucijanke. Vspäi 1854 Tazovaldkundaline partii om olmas, orjusen tühjituz oli sen eziauguižeks metoks. Vl 1860 partijan Avraam Linkol'n-ühtnii kändihe prezidentaks i tedoti, miše kaikutte uz' štat linneb joudai orjusespäi, i umoiden maksutoi andlend (velgusižidenke arvoimižidenke) linneb todeks Päivlaskmaižen štatoiš.

Kaik nece ei tulend mel'he orjidenpidajile, hot' tegimištoližen Pohjoižen i agrarižen Suven ižandused oliba komplementarižed. Vn 1861 vilukus 6 štatad läksiba AÜV:oišpäi i 4. päiväl uhokud tedotiba Amerikan Konfederativižiden Valdkundoiden sädandas, sid' valitihe ičeze prezidentad da vahvištiba ičeze konstitucijad. Vn 1861 heinkus oli jo 11 mugošt štatad.

## Jäl'gused
Rahvahanikoiden soda oti 620 tuhad ristituiden eloid, enamba 410 tuhad kadoiba tedmata, 412 tuhad eläjid oliba satatadud, ottihe plenha 618 tuhad ristituid. Nene lugud oma enamb mi kadod kaikuččes toižes sodaspäi AÜV:oiden ühtnendanke. Läz 2 tuhad torid tegihe sodan aigan, sidä kesken valdmerel. Avraam Linkol'n-prezident koli hänen rikondnaprindan tagut suvilaižen polespäi.

Sodan satusiden keskes oma AÜV:oiden vägestuz, orjusen likvidacii i Suven rekonstrukcii.

## Homaičendad
Arabiž-izrailine rida

**Arabiž-izrailine rida** om jätkustui vastustuz arabialaižiden (AVÜ:n) i sionizman likundan (Izrailin) keskes.

## Istorii
Zavodihe 19. voz'sadan lopus evrejalaižiden borcuindaspäi sädamha ičeze valdkundad. Vl 1948 Izrailin i Palestinan olendan aluz om pandud, no araban mail'man valdkundad pučtas Izrailin täudes tundištamižespäi tähäsai päiči Egiptad (vn 1979 kožundkirjutez) i Jordanijad (vn 1994 kožundkirjutez).

Palestiniž-izrailine rida om regionaližeks. Etnosankeskeižen konfliktan vägi lujeneb erazvuiččen uskon taguiči (judaizm i islam), mail'man Suriden valdkundoiden valatoitandaspäi.

## Problemad
Ridan päproblemad: Jerusaliman jagund, pagenijad mehed (evrejalaižed araban maišpäi i arabialaižed Palestinaspäi), uziden eländpunktoiden leviganduz.

Äiluguižed sodad da incidentad, terroran aktad kaimdas Izrailin šingotest. Kaik läz 55 tuhad sodamehid pölištuiba konfliktan aigan.

## Ridan aigtegod
Znamasižiden aigtegoiden nimikirjutez:
* Arabiž-izrailine soda (1948−1949)
* Kuz'päiväline soda (1967)
* Soda vägitomudennoks (1967−1970)
* Kemp Devidan kožmused (1978)
* Ezmäine Intifada (1987−1991)
* Oslon kožmused (1993) i Palestinan rahvahaližen administracijan sädand (1994)
* Araban kožmuseline iniciativ (2002)
* Al' Aksan Intifada (2000−2004).

## Homaičendad
Visock

**Visock** (, ,  «kaid sal'm») om pen' lidn, lidnankund da Baltijan meren meriport Venäman i sen Leningradan agjan lodehes. Mülüb Viipurin rajonha, sen kaikiš penemb lidn da kund.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1532. Pohjoižen sodan aigan anastihe Viipurid Ročinmaspäi vl 1710, i saudihe *Trongzund-varmitesid* Viipurin lahten kaidanno sijanno ühtennimižen sal'men randal, nimitihe eländpunktad dokumentoiš Trongzund:aks mugažo. Vll 1864−1867 *Trongzund-lidnuz* om saudud, se om kaičenus paloin. Vll 1917−1940 oli ripmatoman Suomenman palaks oficialiženke *Uuras*-nimenke (). Šingotihe žilod meriportaks i saudihe raudted sennoks, veded Viipurin randanno oliba madalad.

Žilo oli mülütadud NSTÜ:he vn 1940 sulakuspäi Karjalaiž-Suomalaižen NST:an palaks i sai lidnan statusad. Vozil 1941 (sügüz'ku) — 1944 (kezaku) oli okkupiruidud Suomenman sodavägil. Mülütihe Venäman NFST:n Leningradan agjaha vl 1944. Udesnimitihe lidnad vl 1948 ezmäi *Petroostrov:aks*, sid' nügüdläižikš pölištunuden läz Trongzund-sart NSTÜ:n Kuz'ma Visockii-vägimehen muštho, mugažo nimitihe sart-ki.

Visock šingotase *Visockii*-torguindmeriportaks (hilen, kivivoin i nozoltadud gazan terminalad, 17,6 mln tonnoid vl 2017). Armijan valdkundröunmeriväged baziruišoiš lidnanno.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan lodehes, Karjalan kaglhan päivlaskmas, Suomen lahten pohjoižpäivnouzmaižel randal, Visockii-saren pohjoižes.

Matkad Piterin keskuzpalhasai om 123 km orhal vai 160 km avtotedme, om 100 km sen röunhasai orhal, Suomenman röunhasai — koumekümne kilometrad lodeheze orhal. Lähembaine lidn da port om Viipur kaks'kümne kilometrad pohjoižpäivnouzmha orhal lahtedme vai 30 km avtotedme, Saiman kanalan agj om Viipuriš.

## Tobmuzv
Visock om municipaližen ühtnikan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan pämez' om Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Lidnan Administracijan pämez' om Jevgenii Šestakov vn 2022 sulakuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 244 ristitud, rajonan ristitišton 0,6 %, vn 2021 — 1 129 ristitud. Kaik 1 120 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 1 750 eläjad vl 2007.

Ortodoksižen hristanuskondan Eläban Eziauguižen 
Stroican pühäpert' om sauvomas lidnas vspäi 2013.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi i aluzškol. Keskškolad i professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš (Viipur).

## Galerei

Крепость Тронгзунд.jpg|Trongzund-lidnusen kaičenus paloišpäi (2013, )
Часовня на острове Новик - panoramio.jpg|Puine časoun' Novik-sarel (vn 2009 nägu)
Вид на порт Высоцк - panoramio.jpg|*Visock*-portan nägu vl 2010
Memoryal in Uuras 2.jpg|Nevondkundaližiden sodamehiden velleskaum i memorial (2014)
Vysotsk railway station.JPG|*Visock*-päraudtestancijan sauvuz vl 2010


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Visockan lidnankundan tobmuden oficialine sait (''vysotsk.vbglenobl.ru'').
Rimalaine imperii

**Rimalaine imperii** (,  *Basileja tōn Rōmajōn*) oli Amuižen Riman valdkundan form Riman tazovaldkundan jäl'ghe. Oli olmas vll 27 e.m.e. — 395 m.e., sid' čihozi Päivnouzmaižhe (vhesai 476) i Päivlaskmaižhe (oli vhesai 1453) Rimalaižihe imperijoihe. Üks'jäine valdkund istorijas, kudamban randpol' mülüti Keskmeren randištod täuzin.

Oktavian Avgust pani imperijan alust da oli sen ezmäižeks imperatoraks. Kaik oli nell' dinastijad principatan aigan (Julijad-Klavdijad, Flavijad, Antoninad, Severad) i kaks' dinastijad dominatan aigan (Konstantinan vai 2nz' Flavijad, Valentinianan-Feodosijan).

Imperii oli äikel'žeks valdkundaks. Kahten kelen tobmuz — latinan kel' päivlaskmas i amuižgrekan kel' päivnouzmas veiba imperijad čihodamižhe aigan mändes. Evropižen civilizacijan amuižed tedopurtked oma kirjutadud molembil nenil kelil. Romanižed rahvahad i niiden keled jäl'gniba imperijan kul'turad.

## Homaičendad
Aparteid

**Aparteid** vai **rassanerigoičend** ( «erigoičend» — elämižes, rados i m.e.) oli Suviafrikan Tazovaldkundan Nacionaližen partijan oficialine valdkundaline politik vll 1948−1994.

## Märhapanend
Segregacii mitte taht tundusen mödhe voib nimitadas aparteidaks SAT:an istorižen segregacijan analogijan mödhe. Väritused aparteidas ezitihe erasen aigan Brazilijan, Francijan i Saudoiden Arabijan tobmudele. Vl 1973 ÜRO:n Päassamblei vahvišti «Rahvahidenkeskeine konvencii aparteidan ogeruden tugedamižes i ustavzoitandas sen tagut»-dokumentad. Rahvahidenkeskeižen kriminaližen käskuzkundan Riman statut om väges vn 2002 heinkun 1. päiväspäi, se harakterizuib aparteidad ühteks 11 ogerudespäi ristitližusen vaste.

## Istorii Suviafrikas
Vägestunu Nacionaline partii vahvišti käskusiden tobjad palad vhesai 1960 kaičemba vaugedverišt penembust, mugažo Konstitucijan kohendusid. Niiden mödhe kel'dod oliba mille taht rasale päiči vauktad — tulda kuna taht ičeze sijadusespäi-«bantustanaspäi», kävutada vaugedverižiden valdkundaližid aluzkundoid, muzaverižed valitihe ezitajid vaiše ičeze tobmuden aluzkundoihe, anastihe rahvahanikust heil, eländsijid-ki erasti. Transport i sportjoukud oliba erižed 1980-nzihe vozihesai. Nened kel'dod jätiba jäl'gid Suviafrikan kul'turas tähäsai.

Toižed valdkundad (AÜV) pučihe mugoižes käskusištospäi, Afrikan enččed kolonijad kändiba valdkundoikš i pörduiba muzaverižen ristitišton oiktusid, sil-žo aigal Suviafrik oti kävutamižhe uzid käskusid erigoičemha ristituid.

## Pučind aparteidaspäi
Vaugedverižen ristitišton palan vähenemine videndespäi kümnendeshesai vll 1940−1990 vei aparteidan politikan tühjitusennoks. Frederik de Klerkan ohjastuz zavodi reformid vl 1990. Pästtihe türmatud politižikš mehid (Nel'son Mandela i völ 6 tuhad ristituid), se vei joudjaližennoks üläühthižennoks valičendannoks vl 1994. Aparteidan sisteman likvidacii abuti kaita federativišt valdkundad i heitta rahvahidenkeskeižid sankcijoid.

## Homaičendad
Poronaisk

**Poronaisk** (,  *Poronaisku*, edel 1946. vot —  *Sikuka / Sisuka* augotižlibundanke ainan kelespäi) om Venäman lidn da meriport Sahalinan agjan Sahalin-saren keskuzpalan päivnouzmas. Se om Poronaiskan lidnümbrikon (edel 2006. vot — rajonan) administrativine keskuz.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud kuti Venäman imperijan *Tihmenevskii*-kaičendsodapost igähižiden rahvahiden külidenno vn 1869 elokus. Šingotihe pästnuzil mehil katargaspäi, tehtihe jarmankoid. Vozil 1905−1945 oli Japonijan palaks. Udesnimitihe Poronai-jogen mödhe ( 350 km pitte). Cellülozbumagaine tegim, cementan i omblendfabrik radoiba 1990-nzihe vozihesai.

Poronaisk šingotase poltuzenergetižel sarakol (sadas hil't, järed Sahalinan GRES) i sömtegimišton edheotandoil (maidtegim, leibkombinat, kalan ümbriradmine), mugažo torguindmeriportal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Poronai-jogensun oiktal randal tobjimalaz i Tünen valdmeren Ohotskan meren suvipäivlaskmaižel randal (Tirpandan laht, ), koume metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Suvisahalinskhasai om 250 km suvhe orhal, 290 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Makarov seičemekümnes kilometras suvhe orhal, 77 km avtotedme vai raudtel i Uglegorsk 77 km suvipäivlaskmha orhal vai 220 km avtotedme. *Poronaisk*-raudtestancii radab vspäi 1936, se om passažiroiden i jüguiden täht, sijadase «Korsakov — Nogliki»-jonon läz pol'tel.

Klimat om ven mussonine, Edahaižen Pohjoižen klimatha tazostadud. Voden keskmäine lämuz om +0,7 C°, heinkun-elokun +13,9..+16,2 C°, tal'vkun-uhokun −13,1..−14,6 C°. Ekstremumad oma −39,8 C° (viluku, uhoku) i +36,2 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −2,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +8,4 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus vaiše. Paneb sadegid 744 mm vodes, enamba heinkus-redukus (82..126 mm kus), vähemba tal'vkus-keväz'kus (21..33 mm kus).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 120 ristitud, lidnümbrikon koume nelländest. Kaik 15 311 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19 463 eläjad vl 1935 i 26 100 eläjad vl 1992.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Tihonan Moskvalaižen jumalanpert' om pühästadud vl 2012.

Opendusen aluzkundad lapsiden täht oma viž keskškolad, čomamahtoiden škol, sportškol. Sahalinan politehnine keskuz nomer koume om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

Municipaližen ühtnikan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Aleksandr Radomskii (tal'vku 2017 — uhoku 2022).

## Galerei

Мэрия Поронайска.jpg|Lidnan tobmuden sauvuz da torg senno (2012)
Sakhalin Poronaisk.jpg|Poronaiskan lidnümbrikon kel'dtaho (2014)
РЖД ТГ16-026 2016-06 депо Поронайск.jpg|Lämuzvedimed lidnan raudtedepos vl 2016
Поронайский краеведческий музей.jpg|Poronaiskan kodirandantedištandmuzei (2015)
Sakhalin railway poronaysk 4.jpg|*Poronaisk*-päraudtestancijan sauvuz vl 2018


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da lidnümbrikon tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''poronaisk.admsakhalin.ru''). 
* Lidn da lidnümbrik Sahalinan agjan ohjastusen oficialižel ''sakhalin.gov.ru''-saital.
Dolinsk

**Dolinsk** (,  *Dorinsku*, edel 1946. vot —  *Otiai*) om Venäman lidn Sahalinan agjan Sahalin-saren suves. Se om Dolinskan lidnümbrikon (edel 2006. vot — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud Venäman imperijha *Galkino-Vrasskoje*-žiloks elänzoitmaha tahondad ainalaižiden külidenno vl 1884 *Naibuči*-kaičendsodapostan sijas (tetihe vspäi 1867). Vozil 1905−1945 oli Japonijan palaks, šingotihe cellülozbumagaižel fabrikal. Vl 1911 raudte ühtenzoiti žilod Tojoharanke. Sai lidnan statusad vn 1946 5. kezakud, sirtihe sihe kükstud mehid tobjimalaz. NSTÜ:n aigan tehtihe äi erazvuittušt bumagad tegimel, oludtegim i maidtegim radoiba.

Dolinsk šingotase mehanižel tegimel, leibänkombinatal i mecan ümbriradmižel (pilindmaterialad).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon suvipäivnouzmaižes čogas, Naib-jogen (, ainan kelel: *Naibuči*) i sen oiktan Sur' Takoi-ližajogen () ühthejoksmusen oiktal randal, 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, mugažo pen' Dolink-jogi () om lidnan suves.

Matkad Tünen valdmeren Ohotskan meren randhasai om seičeme kilometrad pohjoižhe avtotedme (Starodubskoje-žilo). Matkad Suvisahalinskan keskuzpalahasai om nell'kümne üks' kilometr suvhe orhal, 44 km avtotedme vai raudtedme, se om lähembaižeks lidnaks.

Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +3,3 C°, heinkun-elokun +17,6..+18,1 C°, kezakun i sügüz'kun +14,1 i +13,6 C°, tal'vkun-uhokun −9,8..−12,6 C°. Paneb sadegid 1002 mm vodes, enamba elokus-redukus (110..119 mm kus), vähemba vilukus-sulakus (52..62 mm kus).

## Tobmuz
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez' (mer). Edeline mer om Vitalii Danilov, radoi edel vn 2016 redukud. Lidnümbrikon Suiman ezimez' om Galina Dvoräninova vn 2005 kül'mkuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 200 ristitud, lidnümbrikon pol', vn 2021 — 11 740 ristitud. Kaik 11 708 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15 000 eläjad vl 1967 i 15 900 eläjad vl 1992.

Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Emäganpäivän puine jumalanpert' om saudud vl 2010.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), škol-internat, čomamahtoiden škol, sportškol.

Sahalinan sauvondan i eländkodikommunaližen ižandusen tehnikum, sen Dolinskan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Памятник Ленину+.jpg|Vladimir Leninan muštpacaz lidnan torgul (2007)
Sakhalin Railway Dolinsk 3.jpg|*Dolinsk*-päraudtestancijan sauvuz vl 2016


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da lidnümbrikon tobmuden sait (''dolinsk.admsakhalin.ru''). 
* Lidn da lidnümbrik Sahalinan agjan ohjastusen oficialižel ''sakhalin.gov.ru''-saital.
Uglegorsk

**Uglegorsk** om toponim venäkel'žiš maiš. Se voib znamoita:
* Uglegorsk — Venäman lidn da meriport Sahalinan agjan päivlaskmas, Uglegorskan lidnümbrikon administrativine keskuz.
* Uglegorsk () — Ukrainan lidn Doneckan agjan Bahmutan rajonas, kontroliruiše separatistoil.
* *Uglegorsk-žilo* — Venäman sauptud Ciolkovskii-lidnan nimituz edel vn 2015 tal'vkud, se sijadase Amuran agjan keskuzpalan suves.
Uglegorsk (Sahalinan agj)

**Uglegorsk** (,  *Uguregorusku*) om Venäman lidn Sahalinan agjan Sahalin-saren päivlaskmas. Se om Uglegorskan lidnümbrikon administrativine keskuz (edel 2017. vot — rajonan).

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 20. voz'sadan augotišes. Vozil 1905−1945 oli Japonijan palaks, nimitihe *Esutoro-šičö* (). Saudud japonijalaižil cellülozbumagaine kombinat radoi sijaližel torhudel 1990-nzihe vozihesai. Anttihe lidnan statusad vl 1946.

Uglegorsk-lidn šingotase kivihilen i buran hilen samižel ümbrištos tomha verhiže maihe — «Päivnouzmaine kaivuzkompanii» da toižed, i sömtegimištol (leibtegim, oludtegim, kalanümbriradmine), meriport radab.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Tünen valdmeren Tataran sal'men päivnouzmaižel randal, 15 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lühüd Tuhlänk-jogi om lidnan pohjoižröunaks, nimitihe *Masurao-kanalaks* japonižen sauvomižen jäl'ghe, lankteb Tataran sal'mhe. Uglegork-jogi () ümbärdab lidnan päivnouzmpoles i pohjoižespäi kahtes kilometras, lankteb merhe mugažo.

Matkad Suvisahalinskhasai om 240 km suvhe orhal vai 290 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Poronaisk 77 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 220 km avtotedme i Makarov 73 km suvipäivnouzmha orhal vai 270 km avtol.

## Tobmuz
Municipaližen ühtnikan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnümbrikon pämehed oma Dmitrii Cukanov (tal'vku 2021 — viluku 2023) i Sergei Doroščuk (sulaku 2016 — tal'vku 2021).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 381 ristitud, lidnümbrikon nell' seičemendest, vn 2021 — 8 041 ristitud. Kaik 9 070 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18 800 eläjad vl 1935 i 19 100 eläjad vl 1992.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Jumalanmaman Vladimiran jumalaižen (om saudud vl 2014) i ph. Joann-edelkävujan sündundan. Sintoizman kahten pühäpertin jändused oma kaičenus.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol. Lähembaine professionaližen opendusen aluzkund om Sahalinan kaivuztehnikum, sijadase lidnanvuiččes Šahtörsk-žilos kümnes kilometras pohjoižhe, mugažo regionaline lendimport.

## Galerei

Администрация Углегорского района Сахалинской области.jpg|Lidnümbrikon tobmuden sauvuz keskuztorgul (2022)
Храм Владимирской иконы Божией Матери в Углегорске в 2016 году.jpg|Jumalanmaman Vladimiran jumalaižen pühäpert', vn 2016 nägu
Г. Углегорск, о. Сахалин - panoramio.jpg|Enččen cellülozbumagaižen kombinatan sauvused vl 2010 vai sen aigemba
Углегорск2019 (Сахалин).jpg|Lidnan stadion (2019)
Углегорский РДК.jpg|Kul'turkeskuz (2022)
Port Uglegorsk - panoramio.jpg|Lidnan meriport vl 2008


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da lidnümbrikon tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''uglegorsk.sakhalin.gov.ru''). 
* Lidn da lidnümbrik Sahalinan agjan ohjastusen oficialižel ''sakhalin.gov.ru''-saital. 
* Lidnan informacine sait (''uglegorsk.ru'').
Kiviaig

**Kiviaig** vai **Kiviaigad** om tärtuz märičemha ristitkundan šingotesen avarod pordod edel metalloiden aigad (eneolit i bronzaig).

## Ühthine harakteristik
Arheologine era zavodihe 3 mln vozid tagaz, konz ezmäine gominid oti kived kädhe azegeks. Kiviaigad lopihe 6 tuhad vozid tagaz metallurgijan sädandanke, 19. voz'sadal Avstralijan i Afrikan erasiš sijiš. Ottihe kivid kävutamižhe ühtes metalloidenke erasiš kul'turoiš, kävutadas jauhtabkivid i seraižid tähäsai. Sauvused kivespäi da kivižiš materialoišpäi oma kaikiš amuižed.

## Pordod
Jagadas erad nenikš pordoikš: paleolit (aigaline, keskmäine, üläpaleolit), mezolit, neolit. Vas'ken kävutamine — eneolit, om päličmänendpord kiviaigaspäi bronzaigha. Afrikan kiviaig jagase koumeks pordoks: aigaline, keskmäine i möhäine kiviaig.

## Ristitun kul'turan šingotez
Kiviaigan ristit kävuti kivižid azegid mecadamha da rikomha živatoid, sauvomha pordaigaižid peitsijid i pert'kuluižid savenke, tehmaha toižid azegid, vaumičemha jauhod mectähkheinišpäi, omblemha sobad. Saudihe sur'kuluid dol'menid kivižen telan abul, pühäpertid, kivirongid teveril. Kiven varmduz laskeb arheologile löuta uzid tedoid amuižes kundas kall'pirdandkuvišpäi da petroglifoišpäi. Primitivine torguind (vajehtuz tavaroil), religijan eziauguižed mujandad, mahapanend i ritualižed verod karguidenke oliba olmas.

Kiviaigal ristitun levigandmižavaruz ližadui Päivnouzmaižen Afrikan savannaspäi kaikhe mail'mhasai. Živatoiden kodikoičend i živatvodind zavodihe kiviaigan lopus. Ottihe ičeze kivid erazvuiččiden kävutandoiden täht: ola i mouckivine šoidkivi oliba tehmaha azegid i veičid, bazal't i čurukivi — mellickivid. Mugažo pumaterialan, luiden, munakoren i pedran sar'viden kävutand leviganzi. Amuižed kivižed kalud elädas meiden päivil-ki, toižed hajetas aigan mändes, i arheologii tedoidab endišt kividen mödhe tobjimalaz.

## Homaičendad
Aniv (lidn)

**Aniv** (,  *Aniva*, edel 1946. vot — *Rutak*,  *Rutaka*) om Venäman lidn Sahalinan agjan Sahalin-saren suves. Se om Anivan lidnümbrikon (edel 2005. vot — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud Venäman imperijha vl 1886 kuti *Lütogankülä* (), nimitihe jogen mödhe. Vll 1905−1945 udesnimitadud *Rutak:aks* žilo () oli Japonijan palaks sodan rezul'tataks. Suren sodan aigan Rusked Armii anasti lidnad vl 1945. Om lidnan statusanke i nügüdläiženke nimenke vspäi 1946, nimitihe lahten mödhe.

Aniv šingotase sömtegimištol (kalanpüdand, kalankazvatuz i kalan ümbriradmine, mineralveden edheotand), mechozal i punümbriradajal tegimel, londuseližen gazan samižel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon pohjoižpäivnouzmas, Lütog-jogen molembil randoil () läz sen jogensud, i Tünen valdmeren Anivan lahten randal, lahten kaidan sijan — Lohiden pohtanno (), koume metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Suvisahalinskan keskuzpalahasai om koumekümne üks' kilometrad pohjoižpäivnouzmha orhal vai 37 km avtotedme. Raudte sihesai om likvidiruidud vl 1995, *Aniv*-raudtestancii radoi vll 1926−1993. Toine lähembaine lidn om Korsakov kaks'kümnes kilometras suvipäivnouzmha orhal lahtedme vai 71 km avtotedme.

## Tobmuz
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez' (mer). Edeline lidnümbrikon pämez' om Artöm Lazarev (tal'vku 2017 — tal'vku 2021).

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 115 ristitud, lidnümbrikon pol'. Kaik 9 430 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 9 638 eläjad vl 2021.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Serafim Sarovalaižen puine jumalanpert' om saudud vll 2006−2011. Baptizman «Blagodat'»-loičendpert' om avaitud lidnas.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3, 7, 8, 9), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, sportškol.

Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Galerei

Lyutoga river.jpg|Lütog-jogi lidnan sildaspäi (2011)
Aniva 01.jpg|«Blagodat'»-loičendpert', vn 2011 nägu
Трасса бывшей Железной дороги в Аниве.jpeg|Enččen raudten pudotez lidnas vl 2012
Маяк Анива.jpg|Anivan majak vl 2017


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da lidnümbrikon tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''aniva.sakhalin.gov.ru''). 
* Lidn da lidnümbrik Sahalinan agjan ohjastusen oficialižel ''sakhalin.gov.ru''-saital.
Kuril'sk

**Kuril'sk** (,  *Kuririsku*, edel 1947. vot — *Sän*-žilo,  *Säna-mura*) om Venäman lidn Sahalinan agjan Iturup-saren keskuzpalan lodehes. Se om Kuril'skan lidnümbrikon (edel 2005. vot — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Ainalaižiden amuine *Sän*-eländpunkt () om olmas 2. voz'tuhaspäi edel m.e.. Vll 1855−1945 oli Japonijan oficialižeks palaks. Suren sodan aigan Rusked Armii anasti lidnad vl 1945. Sai lidnan statusad vl 1947, nimitihe Kurilan sariden mödhe.

Kuril'sk šingotase kalantegimen radol sijaližel torhudel.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon suvipäivlaskmas, Kurilk-jogensun randal ( 22 km pitte), 30 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Tünen valdmeren Ohotskan meren suvirandal.

Matkad Suvisahalinskhasai om 440 km lodeheze orhal, voib sadas merilaivištol vai lendimel.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 070 ristitud, lidnümbrikon nelländez, vn 2021 — 2 530 ristitud. Kaik 1 547 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 2 699 eläjad vl 1989 i om nügüd'.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: Jumalannägundan jumalanpert' (letihe vll 1999−2002) i ph. Panteleimon-spravitajan puine časoun' läžundkodinno (2010).

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma «Alönuška»-päivkodi, keskškol, čomamahtoiden škol.

Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Galerei

Итуруп9.jpg|Administrativine sauvuz (1981)
Kurilsk square.jpg|Skver lidnas, vn 2019 nägu
Iturup Kurilsk Vannochki.jpg|Termaližveziden tervehtai «Vannočki»-kompleks (*Vannuded*) vl 2019
Рейд города Курильска.jpg|Lidnan reid (1990)
Iturup Airport Yasnyi.jpg|*Iturup / Jasnii*-lendimport läz lidnad vl 2019


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan da lidnümbrikon tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''курильск-адм.рф''). 
* Lidn da lidnümbrik Sahalinan agjan ohjastusen oficialižel ''sakhalin.gov.ru''-saital.