open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Urus-Martan

**Urus-Martan** (,  vai *МартантIе*) om Venäman lidn da lidnankund Čečenijan Tazovaldkundan keskuzpalan suvipäivlaskmas. Se om Urus-Martanan rajonan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vozil 1708−1713 kuti *Хьалха Марта*-aul severziš-se futorišpäi elänzoitmaha tahod. Vl 1832 Venäman imperijan armii murenzi aulad. Vedihe čečenan rahvahan suimid neciš eländpunktas (vll 1840, 1918, 1923). 19. voz'sadan kahtendel polel venämalaižiden kaikenaigaine Urus Martan-varmitez () oli saudud läz necidä čečenalaižiden aulad, ühtištadihe niid aigan mändes.

Nevondkundaližen aigan lugetihe Urus-Martanad žiloks, sikš miše vaiše omblendfabrik da kaks' mecanümbriradmižen cehad oliba tegimišton edheotandoil, ristitišt ajeli burlakoita sauvojikš toižihe regionihe. Žilo sai lidnan statusad vl 1990. Voziden 1994−1996 i 1999 sodoiden aigan Urus Martanan erased pertid oliba muretud bombanheitandal.

Urus-Martan šingotase sauvondmaterialiden tegimil (raudbeton, vahtbetonižed blokad, asfal't), söndtavaroiden kombinatal (vspäi 2019), mugažo konditerine fabrik i lindferm ratas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan pohjoižpalas, Martan-jogen randoil ( 61 km pitte, Sunžan i Terekan oigedpol'ne bassein), 235 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Martan-jogen Tangi- i Rošni-ližajoged jokstas lidnas mugažo.

Matkad Grozniihasai om koumekümne kilometrad pohjoižpäivnouzmha. Toine lähembaine lidn om Ačhoi-Martan 21 km päivlaskmha orhal vai 23 km avtotedme.

## Tobmuz

Urus-Martan om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Mohmad Dikaev vn 2021 tal'vkuspäi. Edeline ezimez' om Musa Saaev (keväz'ku 2017 — tal'vku 2021). Edeline merijan pämez' (mer) om Salamu Asuev (tal'vku 2015 — keväz'ku 2017).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 49 090 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 63 449 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 58 588 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): čečenalaižed — 96,4 %, venälaižed — 1,8 %, toižed rahvahad — 1,5 %, rahvahuden ozutandata — 0,3 %.

Islaman enamba mi kaks'kümne pühäpertid oma saudud lidnas.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma üks'toštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2..8, 10, 12, 13), kuz' keskškolad (nomer 1..4, 6, 7), škol-internat nomer 1, rajonan lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, rajonan sportškol nomer 1.

Urus-Martanan Regionidenkeskeižen medicinižen kolledžan filial (Jessentukad) i privatine ekonomikan da oiktusen kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš. Ende Orenburgan servisan da tehnologijoiden kolledžan filial radoi mugažo.

## Galerei

Урус-Мартан.jpg|Urus-Martanan rajonan administracijan sauvuz (2015)
Мечеть города Урус-мартан.jpg|Lidnan pämečet' (Džuma-pühäpert'), vn 2020 nägu
ДК Умара Димаева.jpg|Kul'turkeskuz Umar Dimaevan nimed (2020)
Dondi10.jpg|Etnografine privatine Dondi-Jurt-muzei (2010)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''meriya-urus-martana.ru'').
Sajanogorsk

**Sajanogorsk** (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Hakasijan Tazovaldkundan päivnouzmaižes sen röunanno. Se om Hakasijan koumanz' surtte lidn.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1830 kuti *Označennoje*-külä kaičemha Venäman röunad. Vozil 1965−1975 šingotihe sidä lidnanvuččeks žiloks sauvomha järedad gidroelektrostancijad, miše sada alüminijad. Vl 1975 žilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke.

Sajanogorsk ižandusen päsarakod oma alüminijan da sen ühthesuladusiden pästand (kaks' alüminijantegint), gidroenergetik (Sajanan-Šušenskojen GES vspäi 1978), mugažo alüminijasižen pakuitesen tegim i maidtegim ratas lidnas.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Jenisei-jogen hural randal, Päivlaskmaižen Sajanan pautkidenno 300 m ü.m.t. korktusel, stepin zonas. Matkad Abakanhasai om 80 km pohjoižhe. Om ümbärtud Bejan rajonal.

Sajanogorsk jagase kümneks lidnanlaptaks. Lähižed lidnanvuiččed Čerömuški-žilo (7382 rist. vl 2021) i Main-žilo (, 4325 rist. vl 2021) mülüdas lidnümbrikho Sajanogorskan ližaks.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 49 887 ristitud, lidnümbrikon — 63 322 ristitud. Vodele 2017 lidnan ristitišt poleni 47 983 eläjhasai, lidnümbrikon — 61 013 ristithusai. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 56 tuhad eläjid vl 1996.

Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma letud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' (letihe vll 1992−1999), Jumalanmaman Tulendan Pühäpertihe jumalanpert' (1997−2003, ei ole rados) i Jumalanmaman Nägundan Sergii Radonežalaižele časoun' (2011). Niiden ližaks koume jumalanpertid om lidnümbrikon žiloiš.

Sajanogorskan politehnine tehnikum i privatine «STEMI»-tehnikum oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

Edeližed lidnümbrikon pämehed (sen Administracijan pämehed) oma Mihail Valov (sügüz'ku 2018 — kezaku 2022) i Leonid Bikov (viluku 2004 — sügüz'ku 2018).

## Galerei

Shhpp21.jpg|Sajanan-Šušenskojen GES vl 2021
Саяногорский алюминиевый завод.jpg|Sajanogorskan alüminijantegim («RUSAL»-kompanii) vl 2011
Главный вход в административное здание СТЭМИ.jpg|Sajanan STEMI-tehnikuman pätulend (2021)
Станция Саяногорск.jpg|Dizel'jonuz *Sajanogorsk*-raudtestancijal vl 2011
ДПСаА3-0001 М62-1857 Предзаводская 2.jpg|Dizel'jonuz *Predzavodskai*-raudtestancijal läz lidnad vl 2011


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Sajanogorsk-lidnan tobmuden aluzkundoiden oficialine sait (''sayan-adm.ru'').
Černogorsk

**Černogorsk** (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Hakasijan Tazovaldkundas. Se om tazovaldkundan kahtenz' surtte lidn, Abakan-pälidnan pohjoine kaimdailidn.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1907 kuti *Černogorskije Kopi*-žilo samha kivihil't. Vl 1936 ühtištadihe žilod lähevenujidenke kaivuzžiloidenke da anttihe lidnan statusad udenke nügüdläiženke nimenke. Vll 1942−1955 kävutihe türmatud mehiden radod kaivuziš, heiden lugumär saihe 12 tuhazesai aigoidme.

Černogorskan ižandusen päsarak om kivihilen samine tähäsai, mugažo kohenduzmehanine tegim radab (SUEK-kompanijan pala vspäi 2023, kaivuzmašinoiden paloiden valamine), om sauvondan kompanijoid, sauvondmaterialiden pästand tegese (raudbetontegesiden tegim, savičun tegim om sauvomas), bentonitan edheotand om avaitud sijaližel torhudel, sömtegimišton edheotandad (olud, konditerižed tegesed), gofrokartonpakuitesen tegim.

## Geografijan andmused
Lidn seižub tazovaldkundan päivnouzmas, vides kilometras Jenisei-jogen hural randalpäi, Minusinskan katl'uses, 260 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad lidnan röunaspäi Abakanan röunhasai om viž kilometrad suvhe. Lidnanvuitte Ust'-Abakan-žilo sijadase Černogorskan da Jenisein keskes.

## Tobmuz
Lidnanvuitte Prigorsk-žilo mülüb Černogorskan lidnümbrikho mugažo (2392 rist. vl 2017).

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Tatjana Gricaenko vn 2012 keväz'kuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 72 147 ristitud. Kaik 74 698 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb ristitišt lidnan oli läz 80 tuhad eläjid vozil 1986−1998 i 75 419 eläjad vl 2020.

Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma saudud lidnas: viž jumalanpertid, valatusiden pühäpert' i časoun'.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma 25 päivkodid, 12 školad, viž ližaopendusen aluzkundad. Černogorskan mehaniž-tehnologine tehnikum i kaivuzsauvondan tehnikum oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.

## Galerei

Черногорск. Памятник Вере Баландиной.jpg|Muštnik ezmäižen kaivuden Vera Balandina-alusenpanijale (2013)
Черногорск - Памятник погибшим шахтерам.jpg|Muštnik pölištunuzile kaivajile i Pühän Jumalanmaman sündundan jumalanpert' (om saudud vll 1989−1992) tagamal, vn 2013 nägu
Черногорск. Памятник лётчикам.jpg|Muštnik Birm-garnizonan sodaaviaškolan lendajile vl 2013
Школа 4 - panoramio.jpg|Škol nomer nell' (2006)
Черногорское кольцо - panoramio.jpg|Znam lidnan röunal vl 2002


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden sait (''chernogorsk.com'').
Čuvašijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om ühesa lidnad (, ) **[[Čuvašijan Tazovaldkund]]as**.

## Lidnad

 lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.

## Homaičendad
Kanaš

**Kanaš** ( «nevondkund», , ) om Venäman lidn da lidnümbrik, järed avtote- da raudtesol'm Čuvašijan Tazovaldkundan keskuzpalas. Se om tazovaldkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, mugažo om Kanašan rajonan administrativižeks keskuseks, ei ole rajonan palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1892 kuti *Šihrani*-külä (). Vl 1925 se sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke.

Kanašan tegimišton päsarakod oma transportmašinoiden sauvomine (vagonad i niiden palad, avtobusoiden palad, kormadimed, mecližavedamad jüguavtoiden täht, traktoran jäl'gmašiništ, tesauvondan pened mašinad, henotiž-sortiruindmašiništ i konvejerad), toine mašinansauvomine (leiktimiden pästand, metallan ümbriradmine, henikon tegim), elektrotehnine (Arkto-vilugoitimed-škapad, vspäi 2020), sömtegimišt (leibtegim, sagudkombinat, painatosed), sauvond, sauvondmujuiden, keramikan i hobasižiden kengiden tehmine.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbärdajan rajonan keskuzpalan päivnouzmas, Pen' Civil'- () da Kubn'- (, ) jogidenkeskeižes (Volgan oiged randpol'), 190 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Reljef om vanoikaz.

Matkad Čeboksarhasai om seičemekümne kilometrad pohjoižhe orhal vai 80 km avtotedme. Lähembaine lidn om Civil'sk 39 km pohjoižhe orhal vai 47 km avtotedme.

## Tobmuz
Kanaš om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnan Administracijan pämez' om Vitalii Mihailov vn 2020 kül'mkuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 45 607 ristitud, vn 2021 — g ristitud. Kaik g eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 56 tuhad eläjid vozil 1992−2000 (56 900 rist. vl 1996).

Rahvahad (2010): čuvašalaižed — 53,0 %, venälaižed — 31,8 %, totarlaižed — 8,7 %, toižed rahvahad — 6,5 %.

Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan kafedraline päjumalanpert' (1901), koume jumalanpertid i časoun' pühäpäivän školanno.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.

Professionaližen opendusen aluzkundad: Kanašan transportiž-energetine tehnikum, Kanašan sauvondtehnikum, Kanašan pedagogine kolledž, mugažo Čeboksaran medicinižen kolledžan filial i kahten üläopendusen aluzkundoiden filialad.

## Transport
Avtobusad da maršruttaksid oma kundaližeks transportaks lidnas.

*Kanaš*- i *Kanaš-2*-raudtestancijad sijadasoiš lidnan territorijal.

## Galerei

Kanash administration 2008.jpeg|Kanaš-lidnan Administracijan sauvuz (2008)
Здание учительской семинарии г.Канаш.jpg|Opendajiden seminarijan sauvuz (1915) i ph. Mikulai-čudonsädajan kafedraline päjumalanpert', vn 2016 nägu
Перед Канашским ВРЗ (8).jpeg|Kanašan vagonkohenduztegimen pätulend vl 2008
Kanash bolnica ЖД.jpeg|Raudten läžundkodi Kanašas (2008)
Kanash railway station 08-2016.jpg|*Kanaš*-päraudtestancii vl 2016


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kanaš-lidnan tobmuden sait (''gkan.cap.ru'').
Mariinskii Posad

**Mariinskii Posad** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Čuvašijan Tazovaldkundan pohjoižes. Se om Mariinskii Posadan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1927) da üks'jäine lidn.

## Istorii
Marilaižiden amuine lidnut sijazihe Sundirin mägen pohjanno amuižes aigas. Čuvašalaižiden külä sündui sen jäl'ghe. Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan aigkirjas vl 1620 kuti *Sundir*' (). Nimitadas čuvašan kelel *Сĕнтĕрвăрри* tähäsai kahten penen jogen mödhe (nüg. Üläsundirk i Alasundirk), nimi kändase «Sundirin jogensu». Vl 1856 ühtenzoittihe lähižidenke külidenke da anttihe lidnan statusad udenke venäkel'ženke nimenke, Venäman imperatoran Marija Aleksandrovna-akan oiktastuseks.

Mariinskii Posadan ižandusen päsarakod oma turizm, sauvondmaterialiden tehmine (elektrokabeläd, elektroveimed, naglad) i sömtegimišt (leibkombinat, lihan ümbriradmižen edheotand), mugažo spirttegim om radmata.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase rajonan pohjoižes, Volg-jogen () oiktal randal, 80 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Emändan vai Sundirin mägi (,  vai *Аралы курык*) om pirtud lidnanznamal, seižub lidnan päivnouzmas.

Matkad Čeboksarhasai om kaks'kümne viž kilometrad päivlaskmha orhal vai 45 km avtotedme. Lähembaine lidn om Novočeboksarsk seičeme kilometrad päivlaskmha orhal vai 25 km avtotedme.

## Tobmuz
Mariinskii Posad om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Edeline lidnan pämez' om Aleksandr Budnikov (kül'mku 2015 — reduku 2020). Lidnan Administracijan pämez' om Väčeslav Sergejev vn 2022 kezakuspäi (*velgusentäutai*).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 088 ristitud, rajonan ristitišton kaks' videndest, vn 2021 — 7 851 ristitud. Kaik 8 755 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 11 tuhad eläjid vozil 1992−2001 (11 100 rist. vl 2000).

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma udessündutadud i letud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (1726), Kazanin Jumalanmaman jumalanpert' (1761), koume časounäd.

Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud päivkodid, keskškol, gimnazii nomer 1, školnikoiden sädamižen pert', muzikškol, lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkund om Mariinskii Posadan tehnologine tehnikum. Vll 2007−2021 Volgaveren valdkundaližen tehnižen universitetan filial (Joškar-Ol) radoi, sauptihe rahoiden mairhen tagut.

## Transport
Avtobusad da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas.

Jogivaldmad ma turistlaivoiden täht.

## Galerei

Volga river cruises- the old Russian town of Mariinsky Posad is located on the right bank of the Volga River. - 42135492235.jpg|Lidnan ZAGS (2018)
Mariinsky Posad At spring.jpg|Kazanin Jumalanmaman jumalanpert', nägu 1990-nziden voziden lopus
Марпосадкабель - panoramio.jpg|«Marposadkabel'»-tegim vl 2012
Мариинский спорткомплекс - panoramio.jpg|Fizkul'turiž-sportivine «Mariinskii»-kompleks (2012)
Marposad.jpg|Pordhad randirdanno vl 2004


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan ohjastusen lehtpoled Čuvašijan Tazovaldkundan tobmuden aluzkundoiden oficialižel portalal (''gov.cap.ru'').
Novočeboksarsk

**Novočeboksarsk** (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Čuvašijan Tazovaldkundan pohjoižes. Se om tazovaldkundan kahtenz' surtte lidn, Čeboksaran päivnouzmaine kaimdailidn.

## Istorii
Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud vl 1960 kuti *Sputnik-žilo* sauvomha himižkombinatad. Vl 1965 žilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke.

Novočeboksarskan ižandusen päsarakod oma himine tegimišt (AS «Himprom»), gidroenergetik (Čeboksaran GES), kivivoin ümbriradmine da sauvondmaterialiden pästand, mugažo omblendfabrik om olmas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Volgan oiktal randal (Čeboksaran vezivaradim), 90 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Reljef om vanoikaz, kukhikaz tazangišt.

Matkad Čeboksaran röunhasai om kuz' kilometrad päivlaskmha, toižes keskusespäi toižhesai om vižtoštkümne kilometrad.

## Tobmuz
Novočeboksarsk jagase koumeks administrativižeks rajonaks: Päivnouzmaine, Suvine da Päivlaskmaine. Alajagadas rajonid 18 lidnanlaptaks. Ol'deevo-külä (310 rist. vl 2017) mülüb lidnümbrikho Novočeboksarskan ližaks.

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Deputatoiden suiman ezimez'. Edeline lidnan suiman ezimez' om Oleg Matvejev (reduku 2010 — reduku 2020). Lidnan Administracijan pämez' om Dmitrii Pulatov vn 2021 kezakuspäi.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 124 097 ristitud, lidnümbrikon — 124 392 ristitud. Lidnan ristitišt vajehtase 123..126 tuhad eläjid röunoiš vspäi 1995 (126 885 rist. vl 2009). Vl 2017 kaik 126 072 ristitud elihe lidnas i 126 382 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 127 586 eläjad vl 2021.

Rahvahad (enamba 0,6 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): čuvašalaižed — 50,0 %, venälaižed — 38,7 %, totarlaižed — 1,3 %, marilaižed — 0,8 %, mordvinalaižed — 0,6 %, toižed rahvahad — 8,6 %.

Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma avaitud lidnas: Ph. Vladimir I Kijevalaine-ruhtinasen päjumalanpert' (om letud vll 1990−2000), kaks' jumalanpertid i kaks' časounäd. Islaman üks'jäine pühäpert' om saudud lidnas.

Kaik koume sijališt specialižen keskopendusen aluzkundad ratas lidnas: himiž-mehanine i politehnine tehnikumad, olimpižen rezervan škol.

## Transport
Avtobusad, trolleibusad da maršruttaksid oma kundaližeks transportaks.

Ühtennimine *Novočeboksarsk*-raudtestancii kävutase vaiše jüguiden täht raudtel Čeboksaraspäi.

## Galerei

Новочебоксарск-Храм.jpg|Ph. Vladimir I Kijevalaine-ruhtinasen päjumalanpert' (ortodoksine hristanuskond), vn 2010 nägu
Чебоксарская ГЭС.jpg|Čeboksaran GES vl 2008
Новочебоксарск-ГЭСстрой.jpg|«GESstroi»-bizneskeskuz (2010, ende betonan tehmižen kompanii)
Новочебоксарск-Атал.jpg|«Atal»-kinoteatr i bobuštuzkeskuz (2010)
Центральный стадион (Новочебоксарск).jpg|Keskuzstadion A.G. Nikolajevan nimed (2008)
Высотка (Новочебоксарск).jpg|«Sportivnaja»-adivpert' i sportkompleks vl 2008 (*Sportivine*)
НОВОЧЕБОКСАРСКИЙ ГРУЗОВОЙ ПОРТ. - panoramio.jpg|Lidnan jogiport jüguiden täht vl 2009


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Novočeboksarsk-lidnan Deputatoiden suiman sait (''ngcd.cap.ru'').  *(+ äikel'ne avtomatine känduz)*
* Novočeboksarsk-lidnan tobmuden sait (''nowch.cap.ru'').
Šumerl'

**Šumerl**' (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Čuvašijan Tazovaldkundan päivlaskmas. Se om tazovaldkundan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, om Šumerlin rajonan administrativižeks keskuseks (vspäi 1935), ei mülü rajonha.

## Istorii
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1916 kuti *Šumerl' *-raudtestancii da žilo senno «Moskv — Kazan'»-raudten sauvomižes, nimitihe lähižen Šumerl'-külän mödhe. Vl 1930 kätihe Šumerlid radnikžiloks, vn 1937 23. päiväl kezakud anttihe lidnan statusad.

Šumerlin ižandusen päsarakod oma avtosauvomine (avtofurgoniden kombinat, avtod specialiženke konor'anke — sömsija, kirhuližen abun) i sömtegimišt (leibtegim, voitegim, sömkombinat), mugažo omblendfabrik i mebel'fabrik ratas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbärdajan rajonan keskuzpalan lodehes, Sur-jogen (, Volgan oigedpol'ne bassein) oiktal randpolel, koumes kilometras jogespäi, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Čeboksarhasai om 85 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 105 km avtotedme, Alalidnan agjan röunhasai om koume kilometrad suvipäivlaskmha. Lähembaižed lidnad oma Kanaš 68 km päivnouzmha orhal, Sergač (Alalidnan agj) 59 km päivlaskmha orhal vai 85 km avtotrassadme i Jadrin 60 km pohjoižhe avtotedme.

Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +3,4 C°, heinkun +18,7 C°, vilukun −12,2 C°. Paneb sadegid 500 mm vodes.

## Tobmuz
Šumerl' om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Deputatoiden suiman ezimez'. Lidnan Administracijan pämez' om Eduard Vasil'jev vn 2023 uhokuspäi. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Valerii Šigašev (semendku 2020 — uhoku 2023), Aleksei Grigorjev (eloku 2017 — keväz'ku 2020).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 31 722 ristitud, vn 2021 — 26 873 ristitud. Kaik 29 553 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 42 800 eläjad vl 1992.

Rahvahad (2010): venälaižed — 68 %, čuvašalaižed — 14 %, toižed rahvahad — 18 %.

Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud lidnas: Ioann-jumalantedomehen (sauvomine jätktase vspäi 2009) i ph. Serafim Sarovalaižen (om letud vll 1988−1990).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1, 2, 3, 6), gimnazii nomer 8, muzikškol, čomamahtoine škol, sportškol. Šumerlin politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

Мэрия Шумерли.jpg|Šumerlin lidnümbrikon i Šumerlin rajonan Administracijoiden sauvuz (2012)
Налоговая.jpg|Valdkundmaksoiden radnikoičend, vn 2017 nägu
Shumerlya delivery van combine.JPG|Avtofurgoniden kombinat vl 2009
56y894984598749794skdhgkff.jpg|«Voshod»-kul'turkeskuz vl 2013 (*Nouzm*)
ShumerlyaRailwayStation (3).jpg|*Šumerl' *-päraudtestancijan sauvuz vl 2018


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnümbrikon tobmuden sait (''gshum.cap.ru'').
Civil'sk

**Civil'sk** (, ) om Venäman lidn da lidnankund Čuvašijan Tazovaldkundan pohjoižes. Se om Civil'skan rajonan administrativine keskuz da üks'jäine lidn.

## Istorii
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1589 kuti Venäman puine lidnuz čuvašalaižiden külänno. Om nimitadud möhemba venäks *Sürbejevo:ks* eländpunktan čuvašan nimitusen mödhe, čuvašan kelen *ҫӗрпӳ*-sana znamoičeb «sadanik» — sodajoukun sadanke mehenke käsknik. Lidnuz kadoti sodaznamoičendad, i 17. voz'sadaspäi külä šingotaškanzihe torgovanoiden da käziradajiden keskuseks. Vl 1781 se sai makundan lidnan statusad.

Civil'skan tegimišton päsarakod oma sömän tehmine (maidkombinat, leibkombinat, humalan fabrik) i sauvondmaterialiden pästand (savič, metalltegesed, uksiden kaks' fabrikad), mugažo innovacižtehnologijoiden tegim om olmas lidnas. Jogavozne jarmank oleleb heinkun ezmäižel nedalil.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Sur' Civil'- (, mödvedhe muite Civil', Volgan oiged ližajogi) i Pen' Civil'- () jogiden ühthejoksmusen randoil, 70 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Čeboksarhasai om koumekümne viž kilometrad lodeheze orhal vai M7-avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Čeboksarad, Novočeboksarsk 28 km pohjoižhe orhal i Kanaš 39 km suvhe orhal vai 47 km avtotedme. «Volg»-avtote (M7) läbitab lidnan suvipäivlaskmašt palad. Lähembaine *Civil'sk*-raudtestancii sijadase kudes kilometras päivlaskmha «Čeboksarad — Kanaš»-jonol, om olmas vspäi 1938.

Civil'sk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 479 ristitud, rajonan ristitišton kaks' videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd' (vl 2021).

Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus lidnas: Tihvinan Jumalanmaman naižjumalankodi (17. voz'sada) päjumalanpertinke i Haralampijan jumalanpertinke, Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (1734) Joann Armahtajan jumalanpertinke kellčuhunduses i Kazanin Jumalanmaman jumalanpert' (1735).

Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Civil'skan agrariž-tehnologine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Galerei

A church in the city of Tsivilsk, Chuvashiya. (29849835638).jpg|Kodirandantedištandmuzei (huralpäi) i Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' kellčuhundusenke (tagamal, 2018)
Near the women monastery in the city of Tsivilsk, Chuvashiya. (41910882090).jpg|Tihvinan Jumalanmaman naižjumalankodi päjumalanpertinke Suren Civilin randal, vn 2018 nägu
Каменный одноэтажный дом, улица Карла Маркса, 14, Цивильск, Цивильский район, Чувашия.jpg|Lapsiden čomamahtoiden škol (2022)
Цивильск автовокзал Tsivilsk Bus Station - panoramio.jpg|Avtostancii vl 2011


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Civil'skan lidnankundan oficialine sait Čuvašijan Tazovaldkundan tobmuden aluzkundoiden portalal (''gov.cap.ru'').
Jadrin

**Jadrin** (, , , ) om Venäman lidn da lidnankund Čuvašijan Tazovaldkundan lodehes. Se om Jadrinan municipaližen ümbrikon (edel 2023. vot — rajonan) administrativine keskuz (vspäi 1927) da üks'jäine lidn.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1590 kuti varjoičendpost. Külä sai lidnan statusad vl 1781 oficialiženke *Jadrinsk*-nimitusenke, möhemba nimi lüheni nügüdläižeks.

Jadrinan ižandusen päsarakod oma sömtegimišt (spirttegim, maidon da lihan ümbriradmižen edheotandad), sauvondmaterialiden tehmine (savičun tegim), mugažo metallmašiništon tegim i omblendfabrik ratas. Lidn om maižanduzrajonan keskuseks.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase ümbrikon päivlaskmas, Sur-jogen hural randpolel, päivlaskmha jogen känmaspäi, 70 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad Čeboksarhasai om kuz'kümne kilometrad päivnouzmha orhal vai 77 km avtotedme. Lähembaine raudtestancii radab Šumerl'-lidnas 59 km suvhe avtotedme.

## Tobmuz
Jadrin oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline lidnan nevondkundan pämez' oli Irina Oblinova (reduku 2015 — 2017). Jäl'gmäine lidnan Administracijan pämez' oli Igor' Čečeneškin (kül'mku 2020 — kezaku 2022).

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 614 ristitud, rajonan ristitišton koumandez, vn 2021 — 7 918 ristitud. Kaik 8 451 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11 tuhad eläjid vozil 1996−2001.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): čuvašalaižed — 66,7 %, venälaižed — 31,1 %, marilaižed — 0,4 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,4 %.

Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: päjumalanpert', koume jumalanpertid i časoun'. Niišpäi Spasan Toižetamižen päjumalanpert' i Mikoi-arhangelan jumalanpert' oma kaičenus vaiše paloin i ei ole väges.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud päivkodid (niišpäi kahtel om kaks' adresad), kaks' keskškolad (nomer 2 i 3), gimnazii nomer 1, lapsiden sädamižen pert', ümbrikon čomamahtoiden škol, sportškol.

Jadrinan agrotehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.

## Transport
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas.

«Volg»-avtote (M7) mäneb vides kilometras pohjoižhe lidnaspäi.

## Galerei

A view around from a church in Yadrin.jpg|Lidnan sauvused Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpertinnopäi (1829), vn 2018 nägu
Ядрин Троицкая.jpg|Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert', vn 2025 vai sen aigemba nägu
The city of Yadrin.jpg|Rahalugendan sauvuz vl 2018
The city of Yadrin. - 43077511462.jpg|Znam armastuses lidnannoks, 2018
Герб Ядринского полка.svg|Jadrinan polkan znam (1776)
Ядрин (1859).gif|Jadrinan lidnanznam (1859)


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Jadrinan municipaližen ümbrikon tobmuden sait (''yadrin.cap.ru'') 
* Lidnan informacine sait (''yadrin.ru'').
100TV

**100TV** () oli Venäman regionaline TV-kanal, kudamb ozuti Piteriš i Leningradan agjas. Edesti teleoigendusid venän kelel.

Kanal zavodi radon vl 2003 elokun 31. päiväl. Mülüi Baltijan media-gruppha. Vl 2015 redukun 5. päiväl se vajehtui Life 78- informacižel kanalal. Enzne «100TV»-kanalan valdoičii tedoti sen udessündutamižes internetas vn 2019 redukul.

## Irdkosketused
* 100TV-kanalan oficialine sait (''100tv.eu'').
* Oficialine kanal ''youtube.com''-saital vspäi 2019.
Viski

**Viski** ( vai *whiskey*; ) om väghine hajukaz alkogoline jom.

Tehtas jomad villän toižendoišpäi (ozr, rugiž, nižu, kukuruz, greč) imel'zoitandan, kävundan i ajandan processidenke, pidetas tammbučiš pit'kan aigan. Viskin tehmižen veroližed regionad oma Šotlandii (Sur' Britanii) i Irlandii.

Järgeline vahvuz om 32..50 % mülün mödhe, erased markad 60 procenthasai. Joman muju oleskeleb vauvazpakuižespäi koričmahasai. Mülütab saharoid lujas vähän vai ei mülütand ani.

## Homaičendad
Reboinnena

**Reboinnena** (, ) om Venäman radinžilo i municipaline ühtnik Piterin Merenrandaižes rajonas. Sijadase Suomen lahten randal.

## Istorii
Küläeländpunkt mainitase Vodin pätinan aigkirjas vl 1500 kuti Reboinžilo Korinannemel (). 17. voz'sadal tahond oli Ročinman tobmuden al.

Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1854 kuti redut azegidenke da žilo senno kaičemha Piterid Anglijan laivištod vaste. Sai radnikžilon statusad vn 1948 sulakus, alištadihe Leningradan tobmudele vn 1950 21. päiväl keväz'kud.

## Geografijan andmused
Sestroreck-lidnan rajonad levigatas pohjoižhe žilospäi.

Meriveden keskmäine lämuz om +18..+20 C° kezakus-elokus, no absolütine voib olda i +10 C°, i +30 C° niil kuil. 

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 4 759 ristitud, vn 2002 — 2 563 ristitud. Kaikiš suremb radinžilon eläjiden lugu oli 5 032 ristitud vl 2015.

## Transport
Piterin ümbärten nolänz' kilometr sijadase žilos. Reboinnena-žilo ühtenzoitase läbiajajil avtobusmaršrutoil lähižidenke lidnoidenke (Sestroreck, Zelenogorsk, Kronštadt) i metropolitenan erazvuiččiden linijoiden koumenke stancijanke («Begovaja», «Staraja Derevnä», «Čornaja rečka»).

Ühtennimine raudtestancii radab žilos vspäi 1894. Edel 1928. vot sen nimi oli Razdel'nai (), i Reboinena-nimi oli toižel stancijal (1894−1928), sarakol Razdel'najaspäi, no tühjitihe sarakod i stancijad vl 1928 i anttihe nimed nügüdläižele stancijale.

## Irdkosketused
* Municipaližen ühtnikan oficialine sait (''moposlisnos.ru''). 
* Sait Reboinnenan (Lisii Nosan) polhe ''web.archive.org''-saital.
Ermitaž

**Valdkundaline Ermitaž** () om muzei Piteriš. Se om kaikiš suremb Venämas da üks' kaikiš surembiš muzejišpäi mail'mas.

Viž sauvust sijadasoiš Pert'kulun randirdal, tulend — Pert'kulun torguspäi. 5,3 mln kacujid tuli muzejha vodes 2016.

## Istorii
Sur' Jekaterina pani Ermitažan alust vl 1764. Ezmäi se oli hänen privatine keraduz. Ermitaž om avaitud publikan täht vspäi 1854.

## Ermitažan sauvused
Viž sauvust mülüb Ermitažan muzejankompleksha:
* Tal'veline Pert'kulu (1754−1762), arhitektor — F. B. Rastrelli
* Pen' Ermitaž (1764−1775), arhitektorad — Ž. B. Vallen-Delamot, J. M. Fel'ten, V. P. Stasov

Penen Ermitažan kompleksha mülüdas Pohjoiž- da Suvipavil'jonad i tetab Rippui sad:
* Sur' Ermitaž (1771−1787), arhitektor — J.M. Fel'ten
* Uz' Ermitaž (1842−1851), arhitektorad — Leo fon Klence, V.P. Stasov, N.J. Jefimov
* Ermitažan teatr (1783−1787), arhitektor — Dž. Kvarengi

Mülüdas Ermitažan sauvusiden kompleksha mugažo:
* Tal'veližen pert'kulun Varakodi (1877−1878)
* Ermitažine garaž (1911), arhitektor — N. I. Kramskoi

## Filialad
Ermitaž-muzei ozutab eksponatoid eriližiš kaikenaigaižiš honusiš mail'madme, ned oma severziš-se lidnoiš: Kazan' (vspäi 2005), Amsterdam (2009), Viipur (2010).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Ermitaž-muzejan oficialine sait (''hermitagemuseum.org'').  
* Ermitažan sferanvuiččed panoramad ''panoramas.classic-ru.org''-saital.  
* Kuviden reprodukcijad ''agniart.ru''-saital.
24 (lugu)

**24** (**kaks'kümne nell**') om lugu 23 da 25 keskes.

## Lugun ičendad
* Nece lugu om palakaz.
* Necen lugun cifroiden summ om kuz'.
* Necen lugun cifroiden äikerdoičend andab kahesa-lugud.
* 24-lugun nellik — 576.
* 24 om nell'-lugun faktorial.
* 1024-lugun nimituz om septillion, ližaduzsanad: jotta- i jokto-.
* Nece lugu om maksimaline, kudamb jagase kaikikš naturaližikš luguikš, miččed oma penemba mi nellikjur' sišpäi.
* Üks'jäine lugu, kudamban jagajiden summ om nellik, miččen perimetr om ičheze luguhu tazostadud (1 + 2 + 3 + 4 + 6 + 8 + 12 = 36; 6 х 4 = 24)

## Kävutand
* Kaik om 24 časud päiveses.

## Homaičendad
Kapšar'v

**Kapšar'v** vai **Kapšjärv** om Venäman järv Leningradan agjan päivnouzmas, sen Tihvinan rajonas.

Kapšar'ven pind om 4 km². Järv om 18 km pitte, ühthe kilometrhasai levette. Basseinan pind — 362 km².

Päivnouzmpolespäi järvhe lankteb Henoja. Kapšar'vespäi lähteb Kapšjogi. Randad oma mecakahad.

Kapšar'ven randoil seištas küläd Korbal da Nürgoil.

## Homaičendad
Korbal

**Korbal** () om Venäman vepsän külä Leningradan agjan päivnouzmas, sen Tihvinan rajonas. Se mülüb Paksjärven küläkundha. Eläjiden lugu (1997) — 51 ristit (vepsläižed).

## Geografijan andmused
Korbal sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmaiženno röunanno, seižub Kapšar'ven pohjoižrandal. Matkad rajonan Tihvin-keskushesai om 126 km suvipäivlaskmha.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 27 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 145 eläjad vl 1910.

Küläs oma počt, kirjišt da küläklub.

## Transport
Te Paksjärvespäi veb külähä,  pontonsild om tehtud Kapšar'ves päliči.

Korbalha kävub avtobus Šugar'vespäi. Ted Korbalaspäi Nürgoilha, kudamb om ozutadud kartoil, jo ei ole. Nürgoilha voib putta vaiše järvedme.

## Homaičendad
Ojat' (jogi)

**Ojat**' om jogi Leningradan da Vologdan agjoiš. Se om Süvären hura ližajogi.

## Geografii
Jogi lähteb Čaimjärvespäi Vologdan agjan territorijas (Vepsän ülüz). Joginišk käroudab i jokseb Leningradan agjaha.

Piduz om 266 km, basseinan pind — 5220 km².

## Znamoičend
Ojat' om tetab «vepsän jogi». Znamasižed vepsän küläd sijadasoiš Ojatin randoil. Neciš joges pagištas da pajatadas äjiš vepsän fol'klorsädusiš. 

Keskaigan Baltijan meren suomalaine heim eli Ojatil, kudamb kändihe nügüdläižen vepsän rahvahan palaks.

## Eländpunktad
* Kurb-žilo
* Ojat'-žilo
* Vingl-külä
* Kos'kenüläine-külä
* Jefremkovo-külä
* Alöhovščin-külä
* Akul'mägi-külä
* Jaroušin-külä
* Himačal-külä
* Šangoil-külä
* Domožirovo-külä
* Mäggär'v-külä
* Sar'jär'v-külä
* Pecoil-külä
* Vil'häl-külä

## Ojatihe sidodud vepsän muštatiž

* *Ojatin lapsed seičemen üht ei varaikoi.*


## Homaičendad


## Edesine lugemine
* *[[Mullonen Irma|Муллонен И. И.]]* Гидронимия бассейна реки Ояти (Ojat'-jogen basseinan gidronimii) / И. И. Муллонен. — Петрозаводск: Карелия, 1988. — 162 lpp. — 400 ekz.
Kurb

**Kurb** () om vepsän žilo Venäman Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonas. Se mülüb Vinglan küläkundha.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1960, šingotihe mecan varhapanendal. Vll 1967−2006 žilo oli Kurban küläkundan administrativižeks keskuseks.

## Geografijan andmused
Žilo sijadase küläkundan i kaiken rajonan suves, seižub Ojat'jogen hural randal.

Matk rajonan Kos'kenaluine-keskushesai om 111 km lodeheze, se-žo lähembaine raudtestancii. Mante veb Kurbaspäi Vinglaha, avtobus № 421 ajeleb sidme (seičeme reisad nedališ), matkad om koumekümne kuz' kilometrad pohjoižhe.

Kaik om kuz' nimitadud irdad da nell' kujod Kurbas.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 285 ristitud. Vn 2021 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon ristitišt oli 109 kaikenaigašt eläjad, heišpäi 60 oli vepsläižikš, 43 oli venälaižikš, üks' oli moldovalaižeks i üks' oli kirgizlaižeks. Kaik 275 eläjad oli registriruidud žilos vl 2017. Kaikiš suremb žilon ristitišt oli 530 eläjad vl 1971 i 497 eläjad vl 1989.

Ei ole pühäpertid žilos.

Kurbas nened valdkundaližed aluzkundad oma saudud: augotižškol (vll 1968−2009 erine keskškol oli) da päivkodi, kul'turpert' i Vepsän muzei, kirjišt, počt (indeks 187773), fel'dšeriž-akušerine punkt.

## Homaičendad
Alöhovščin

**Alöhovščin** () om Venäman žilo Leningradan agjan Pöudon rajonan keskuzpalas. Se om Alöhovščinan küläkundan administrativižeks keskuseks vspäi 2006.

## Istorii
Alöhovščin om kaikiš järedamb žilo Pöudon rajonas. Mainitase ezmäižen kerdan Piterin gubernijan kartal vl 1834. Nevondkundaližen Ühtištusen aigan kaks' kolhozad oli täs: «Alöhovščin» i «Ojatin».

## Geografijan andmused
Žilo seižub Ojatin muugotil randoil, om ümbärtud mecal.

Matkad Pöud-lidnhasai da raudtestancijhasai om nell'kümne viž kilometrad lodeheze R36-avtotedme («Pöud — Tihvin — Budogošč»-keskust). Raudbetonine avtotesild om saudud žilos Ojatiš päliči.

## Eläjad
Vn 2002 rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli kaikiš suremb — 1882 ristitud, kirjutihe 85 % ristituid venänikoikš.

Kul'turpert' om saudud, astiinikoiden-padanikoiden radhonused oma. Keskškol radab žilos, lapsed vepsän külišpäi (Tervoilaspäi, Enar'vespäi) elädas internatas senno.

## Homaičendad
Henar'v

**Henar'v** om Venäman järv Leningradan agjan päivnouzmas. Sijadase sen Tihvinan rajonas, läz Nürgoil-küläd.
Glittertind

**«Glittertind»** om norvegine muzikgrupp, kudamb edestab folk/vikingmetal-, vikingrok- da hardrok-žanroiš. Om nimitadud Norvegijan korktan mägen mödhe.

Gruppan aluz om pandud Lillesann-kundha vl 2001.

## Mülükund

* Torbjörn Sandvik (*Torbjørn Sandvik*) — än', gitar, basgitar, bangsoitod, koskimsoitod
* Geirmund Simonsen — gitar, basgitar, bangsoitod, akkordeon, sintezatorad, organ (vspäi 2008)
* Stefan Teofilaktis (*Stefan Theofilakis*) — soitoine, än' (vspäi 2010)
* Björn Nordstuga (*Bjørn Nordstoga*) — basgitar (vspäi 2010)
* Ulaf Oosbö (*Olav Aasbø*) — gitar, än' (vspäi 2010)
* Geir Holm — bangsoitod (vspäi 2010)

## Diskografii
* Mellom bakkar og berg (demo) (2002, Kukhiden da mägiden keskes)
* Evige Asatro (2003, Igähine Asatro)
* Evige Asatro (2004, Igähine Asatro)
* Til Dovre faller (2005, Sihesai kuni Dovre lankteb)
* Evige Asatro/Til Dovre Faller (2009, Igähine Asatro/Sihesai kuni Dovre lankteb)
* Landkjenning (album, 2009, Tedod mas)
* Djevelsvart (2013, Must oiged mez')
* Blåne for blåne (2015, Sinine sinižes)
* Himmelfall (2017, Taivaz lankteb)

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Muzikgruppan oficialine sait (''glittertind.net'').
Henoja

**Henoja** om jogi Leningradan agjas, Tihvinan rajonas. Se lankteb Kapšar'vhe.

Henojan piduz om 18 km, basseinan pind om 281 km².
Augär'

**Augär**' (**Augjärv**; ) om järv Leningradan agjan päivnouzmas, sen Pöudon rajonas, läz Kapš-joged (Süvärin hurapol'ne bassein). Lähembaine külä om Reboil.

Augoja jokseb Augärespäi Kapšjogehe.
Vepsän Vikii

**Vepsän Vikii** om vikienciklopedii vepsän kelel, kudamban kirjutused kirjutadas udel vepsän kirillical.

Sen adres Internetas om http://veps-kir.wikia.com/
Habarduz (järv)

**Habarduz** () om Venäman järv Leningradan agjan päivnouzmas, sen Pöudon rajonas.

Pindal sijadase 99 m ü.m.t. korktusel. Kaik koume ojad lanktas järvhe. Habarduzjogi jokseb järvespäi Kapš-jogen Poisar-ližajogehe.

Lähembaine külä om Humar'v. Konz-se vepsän Habarduz-külä seižui järvenrandal.

## Homaičendad
Habarduz (jogi)

**Habarduz** () om Venäman 
lühüd jogi Leningradan agjan päivnouzmas, sen Pöudon rajonan suvipäivnouzmas. Jogi lähteb Habarduzjärvespäi (99 m ü.m.t.) i lankteb Kapš-jogen Poisar-ližajogehe (90 m ü.m.t.).

Jogi jokseb sokahid, mecakahid tahoidme.
Ehtaline Urgant

**Ehtaline (Večernii) Urgant** () om Ezmäižen kanalan öline šou.

Om AÜV:oiden «Late Night Show»-programiden («Öline šou») adaptacijan. Oleleb efiras vn 2012 sügüzespäi, lähtleb ezmärgespäi videnz'päivhäsai 23:30 ehtal.

Programman vedai om Ivan Urgant.

## Irdkosketused
* «Ehtaline Urgant»-šoun lehtpoled Ezmäižen kanalan oficialižel saital (''1tv.ru'').
Videnz' kanal (Venäma)

**Videnz' kanal** () om Venäman federaline (vn 2006 redukuspäi) venäkel'ne TV-kanal. Sen tedotelendan keskuz sijadase Piteriš. Rahvahidenkeskeine versii om olmas vn 2018 sulakuspäi («Videnz' kanal International»).

## Istorii
TV-kanal om NSTÜ:n da Venäman kaikiš vanhembaks. Ezmäine oigenduz läksi efirha voden 1938 7. päiväl heinkud «Leningradan eksperimentaližes televizijan keskusespäi». Lähteb efirha päiveses läbi vn 2008 tal'vkun 20. päiväspäi.

Videnden kanalan mödičezkalunikad oma «Nacionaline Media Grupp» (72,4%) i Piterin ohjastuz (27,6%). Kanalan pädirektor — Jurii Šalimov vn 2017 1. päiväspäi uhokud. Kanal om nügüdläiženke nimenke vn 2010 15. päiväspäi keväz'kud.

## Oigendused
* Avaitud studii () — jogapäiväline analitine program.
* Elon tozi () — avtorižed reportažad erazvuiččiš temoiš.
* Homendez Videndel / Homendez vižnikaks () — jogapäiväline homezline program.
* Istorijad tulebas aigaspäi () — tedoližpopulärine program.
* Nügüd' () — uzištused.
* Ogerusen sija () — kriminaližed uzištused.
* Ogerusen sija. Pätegoiden polhe () — lopprogram, lähteb pühäpäividme.
* Piterilaine televizii () — jogapäiväline informaciž-analitine program Piterin elon polhe.
* Privatižed kalud () — paginad tetabidenke mehidenke.
* Päverk () — oigenduz melentartuižiš kaluiš internetas.
* Toduzkuro () — Andrei Karaulovan avtorine program.
* Sanadal'žed purehed () — reportaž praznikalpäi, lähtleb kerdan vodes.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Videnden kanalan oficialine sait (''5-tv.ru'').
Jäine pert'kulu (Piter)

**Jäine pert'kulu** () om sportiž-koncertine kompleks Piterin Nevan rajonas. Sauvushe voib mülütada 12 500 kaclijad.

## Sauvusen südäin
Pöudon suruz — 60 × 30 m. Se kožub mugažo muzikkoncertoiden, sportvoibuižiden, ozutelendoiden da toižiden aigtegoiden täht, zalan transformacijan voimuz om sätud.

Kaik 74 komfortišt VIP-honust (ložad) sijadasoiš pidust' arenan ümbrust amfiteatran i gardalein keskes.

## Istorii
Sauvusen päradonoigendai oli *Skanska East Еurоре Оу*. «LenNIIprojekt» sädi projektan. Moskvan kul'turan, lebun, sportan da tervhudenkaičendan objektoiden projektirui i tedoinstitut (MNIIP) radatoiti tenhiž-ekonomišt alust i arhitekturišt koncepcijad. SAÜ Igl Grupp SanktPeterburg i Eagle Group International tegiba radoiden dokumentacijad.

Stadionan lendand oti kaks' vot (1998−2000), ezmäine matč oli vätud voden 2000 sulakus. Sauvondmänetused oliba ümbri 60 mln AÜV:oiden dollarid ekvivalentas. Jäine pert'kulu om saudud mail'man hokkein čempionatan aigale, oigetihe sidä Piteriš vl 2000.

Stadion sijadase läz Prospekt Bol'ševikov-metrostancijad, Pätiletkoiden prospektan i Rossiiskii-prospektan ühtenzoitusen sijanno. Ende sodunu pustolän' oli stadionan tahos. Om SKA-hokkeijoukun kodiarenaks vspäi 2005.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Arenan oficialine sait (''newarena.spb.ru''). 
* Stadionan lehtpol' ''sport812.ru''-saitan arhivas (''archive.is'').
Piterin metropoliten

**[[Piter]]in metropoliten** () om kahtenz' pitte da avaidusen aigan mödhe NSTÜ:s da Venämas Moskvan metropolitenan jäl'ghe. Se om avaitud vn 1955 kül'mkun 15. päiväspäi.

Nügüd' viž linijad funkcioniruidas Piterin metropolitenas, teiden piduz om 113,6 km. Stancijoiden lugu — 67 (niiden keskes om seičeme sirdandsol'med), 11 stancijad oma ühtenzoittud raudtestancijoidenke. Mülüdas metropolitenan sistemha: 74 vestibülid, 263 eskalatorad i 856 turniketad. Siš om viž ekspluatacišt i üks' kohenduzdepo.

2007. vodes Piterin metropoliten vedi 829,8 mln matknikoid, necen ozutajan mödhe se om 12-ndel sijal mail'mas.
 
Piterin metropoliten om kaikiš süvemb mail'mas. Äjad stancijad oma nägutadud lujas čomin i originaližešti.

## Linijad

#### Saudud

#### Perspektiv

## Stancijad

Pohjoižespäi suvhe:

## Verkon piduz i passažiroiden lugu

## Mel'hetartuižed faktad
* Admiralteiskaja-stancii om kaikiš süvemb stancii Venämas (ümbri 86 metrad süvütte).
* Piterin metro om ezmäine kahtespäi (toine om Moskvan metro), kudamb sijadase Venäman Federacijan kahtes subjektas — Devätkino-stancii om Leningradan agjas.
* Prospekt Veteranov-stancijan jügutoitand om kaikiš lujemb Venämas.
* Piterin metro om kaikiš pohjoižemb i päivlaskmaižemb Venämas. Parnas-stancii om kaikiš pohjoižemb, Primorskaja-stancii — kaikiš päivlaskmaižemb.
* Jo enamba koumedkümned vot stancijoiden nimed tedištoittas Mihail Bikov-diktoran änel.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Piterin metropolitenan oficialine sait (''metro.spb.ru'').  
* Piterin Metrostrojan (sauvondorganizacijan) oficialine sait vspäi 2022 (''metrostr.ru'') i sen edeline versii (''metrostroyspb.ru'', om täuttud vll 2010−2021) 
* Informacine «Metro Piteriš»-sait (''metro.vpeterburge.ru'').
Teräsbetoni

**«Teräsbetoni»** (suomen kelespäi — *raudbeton*) om suomalaine hevimetalgrupp, kudamban aluz om pandud vl 2002 Tampereheze. Debütine al'bom om pästtud 2005 vodel.

Jarkko Ahola, gruppan solist, pajati ende Dreamtale-gruppas mugažo.

Vl 2008 Teräsbetoni ezini "Evrovizii"-konkursal, kus pajati "Missä miehet ratsastaa"-pajon. Grupp sai 22-nden sijan.

## Mülükund
* Jarkko Ahola
* Arto Järvinen
* Viljo Rantanen
* Jari Kuokkanen

## Diskografii
### Al'bomad
* 2005 — *Metallitotuus*
* 2006 — *Vaadimme metallia*
* 2008 — *Myrskyntuoja*
* 2010 — *Maailma tarvitsee sankareita*

### Singlad
* 2005 — *Taivas lyö tulta*
* 2005 — *Orjatar*
* 2005 — *Vahva kuin metalli*
* 2005 — *Metallisydän* (Internet-singl)
* 2006 — *Älä mene metsään*
* 2006 — *Viimeinen tuoppi*
* 2008 — *Missä miehet ratsastaa*
* 2008 — *Paha sanoo*
* 2010 — *Maailma tarvitsee sankareita*
* 2010 — *Uudestisyntynyt*
* 2010 — *Metalliolut*

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Terasbetoni-gruppan oficialine sait (''terasbetoni.com''). 
* Gruppan lehtpoled ''Feisbuk.com''-saital.
Toksovo

**Toksovo** (, ) om Venäman lidnanvuitte žilo Leningradan agjan Vsevoložskan rajonan keskuzpalas. Se om Toksovon lidnankundan administrativine keskuz.

## Istorii
Nell' lähišt küläd nügüdläiženke nimenke mainitasoiš Uz'lidnan Vodin pätinan aigkirjas vl 1500. Nimituz libub suomen kelen *tuoksuva*-vaihespäi «hajui hüvin». Vll 1930−1939 Toksovo oli rajonkeskuseks. Suomenkel'ne ristitišt oli enambuses žilos edel Sured sodad. Kezaküläpertiden žilo sai lidnanvuiččen žilon statusad vl 1963.

Toksovo šingotase betonantegimel, sömtegimištol (olud, jabloksidr), meblin tehmižel, noroiden edheotandal (mugažo kervačud, verkod), agjan hihtandsportan keskusil i turizmal.

## Geografijan andmused
Lidnanvuiite žilo sijadase kaks'kümnes kilometras pohjoižpäivnouzmha Piterin röunaspäi.

Matkad Vsevoložsk-rajonkeskushesai om kaks'kümne nell' kilometrad suvipäivnouzmha.

Ühtennimine ''Toksovo''-raudtestancii radab žilos vspäi 1917. Kaik om 130 nimitadud irdad, kujod da allejad.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 6 135 ristitud. Kaikiš suremb žilon ristitišt oli 7 616 eläjad vl 1970.

Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2002): venälaižed — 88,6 %, ukrainalaižed — 4,1 %, suomalaižed — 2,1 %, vaugedvenälaižed — 1,6 %, toižed rahvahad — 3,6 %.

Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikoi-arhangelan i Kaikiden taivhaližiden vägiden päjumalanpert' om saudud žilos vl 1999−2003. Lüteranine pühäpert' om restavriruidud vspäi 1990 i om avaitud.

Ristitišt ližadub kezaaigan 40 tuhazesai. Hihtandsportan nell' bazad i mägisuks'kurort sijadasoiš žilos ümbri.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma Toksovon opendusen keskuz (keskškol) kahtenke školanedeliženke palakundanke (nomer 1 i 2), koume privatišt nimitadud päivkodid, lapsiden šingotesen *Akademija Toksovo*-keskuz.

Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Toksovon lidnankundan tobmuden sait (''toksovo-lo.ru'').
Anglijan kel'

**Anglijan kel**' (vai **englandin kel**'; ičeze nimituz: *English*) om germanižen gruppan indoevropine kel'.

## Ühthižed andmused
Pagižijoiden lugu — 410 mln (mamankel') vai 1 mlrd (toine i veraz kel') ristituid.

Anglijan kel' om üks' ÜRO:n radkelišpäi. Arni nece kel' kävutase rahvahidenkeskeižen besedoičendan täht kaiked mail'madme järgeližes elos.

Se om valdkundkel' Sures Britanijas, Avstralijas, Udes Zelandijas da AÜV:oiden 32 štatoiš, üks' kahtes valdkundkelespäi Irlandijas, Kanadas da Mal'tas. Anglijan kel' kävutadas mugažo kuti oficialine kel' erazvuiččiš Azijan (Indii, Pakistan, Singapur i toižed) da Afrikan valdkundoiš.

## Grammatik
Kelen grammatižen znamoičendan kuvandoičend om analitine tobjimalaz. Sanoiden järgenduz om tarkoiged. Vaiše kaks' kändod om olmas: *common case* i *objective case*. Üks' vajeh mülüb paksus severdha-se sanaklassha (substantiv, adjektiv i verb).

Anglijan kel' mülüb analitižiden keliden gruppha.

## Vaihišt
Om äi velgsanoid kelen leksikas. Kävutadas latinalašt kirjkel't 7. voz'sadaspäi. Tradicižiden kirjutamižiden äjüz harakterizuib orfografijad, se om saudud 16. voz'sadan virkandal.

;Morfologii
Anglijan kelen ičevuitte pird om sanoiden lühüduz. Sil-žo aigal om äi pit'kid sanoid keles, no pagištes kävutadas niid harvašti.

;Kirjamišt

## Fonetik
Änekahad lopkonsonantad ei tehkoiš änetomikš. Ei ole palataliziruidud konsonantoid anglijan keles. Akkomodacijad oma harvad keles.

## Lugusanad
* **one** [wʌn] — üks' 
* **two** [tuː] — kaks' 
* **three** [θɹiː] — koume 
* **four** [fɔː] — nell' 
* **five** [faɪv] — viž 
* **six** [sɪks] — kuz' 
* **seven** [ˈsɛv.ən] — seičeme 
* **eight** [eɪt] — kahesa 
* **nine** [naɪn] — ühesa 
* **ten** [tɛn] — kümne
* **twenty** [ˈtwɛnti] — kaks'kümne
* **thirty** [ˈθɜːti] — koumekümne
* **hundred** [ˈhʌndɹəd] — sada
* **thousand** [ˈθaʊz(ə)nd] — tuha

## Frazad
* Hello! / How are you? — Tervhen!
* What is your name? — Kut sindai kuctas?
* Where are you from? — Kugalaine oled?
* Where do you live? — Kus sinä eläd?
* Goodbye! / See you! — Nägemižhesai!
* Thanks / Thank you. — Kitän.

## Kacu mugažo
* Anglijan Vikipedii

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Anglijan kelen paginoiden rahvahidenkeskeine fonogrammarhiv (''dialectsarchive.com'').
Paksjogi

**Paksjogi** vai **Paš**, **Pašjogi** om Venäman jogi Leningradan agjan päivnouzmas. Paksjogi om Süvären hura ližajogi, lankteb sihe Süvärensu-žilos.

Piduz om 242 km, basseinan pind om 6650 km². Leveduz alajoksmuses, läz Paš-küläd — 255 m.

Kaikiš järedamb ližajogi om Kapš. Paksjogi jokseb Paksjärvespäi Vepsän ülüden lodehližel pautkel. Vago om letkesine, erasti — kivekaz. Randad om korktad, niil kazdas kavag'mecad i segoitadud mecad.

## Homaičendad
Kapš (jogi)

**Kapš**, **Kapšjogi** om Venäman jogi Leningradan agjan päivnouzmas. Se om Paksjogen oiged ližajogi.

Kapš jokseb Kapšar'vespäi Tihvinan i Pöudon rajonidme. Joksmuz om hered, vago om letkesine. Randad oma kukhakahad da mecakahad.

Jogen piduz om 115 km, basseinan pind — 1700 km². Vagon leveduz om 10..15 m üläjoksmuses, sase 50 metrhasai alajoksmuses.

## Homaičendad