open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eiler Leonard

**Leonard Eiler** ( [ˈleːɔnhaʁt ˈɔʏlɐ], šveicarine saksan virkand [ˈleːɔnhard ˈɔʏlər]; sünd. 15. sulaku 1707, Bazel', Šveicarii — kol. 18. sügüz'ku 1783, Piter, Venäman imperii) oli šveicarine, prussine da venämalaine matematikan- i mehanikantedomez'.

Lugetas händast 18. voz'sadan kaikiš znamasižembaks matematikantedomeheks (Lagranžan ühtes).

## Tedoradmine
Eiler om tetab äjiden tedotöiden tegijaks, sädi enamba mi 850 töd korktan matematikan (analiz, luguiden teorii), optikan, differencialižen geometrijan, ballistikan da toižiden disciplinoiden polhe, monografijoiden kaht kümenikad. Mahtoi pagišta äjil kelil, pästi openduzkirjoid i erasid tedotöid venän-ki kelel.

Vl 1744 Eiler avaiži variacižen lugendan. Kävuti tedotöiš meletadud terminologijad da matematikan simvolištod, niiden znamasine pala om kaičenus tähäsai. Töiden südäiolend om kirjutadud praktižil algoritmil läz kogonaz.

## Biografii
Leonard Eiler oli sündnu Bazelin Paul' Eiler-pastoran kanzha. Sai alaopendust kodiš tataspäi, i ozuti mel'hetartust matematikha laps'aigas völ. Openui Bazelin gimnazijas, vll 1720−1724 oli Bazelin universitetan üläopenikan, sai čomamahtoiden magistran arvod.

Eiler radoi da eli Piteriš (elon pol't, vll 1727−1741 i 1766−1783) i Berlinas (1741−1766). Tedomez' oli Piterin, Berlinan, Turinan, Lissabonan i Bazelin Tedoakademijoiden ühtnijaks.

## Homaičendad
Guaranin kel'

**Guaranin kel**' (ičeze nimituz: *avañe'ẽ* [ʔãʋãɲẽˈʔẽ] «ristituden kel'», mugažo *guarani*-nimituz kävutase, ) om üks' Suviamerikan indejižiš kelišpäi, guarani-rahvahan i sen heimrahvahiden kel'. Mülüb tupi-kel'kundha, sen tupi-guarani-sarakho.

Kelen reguliruidorganizacii om Guarani-kelen akademii (*Guarani Ñe’ẽ Rerekuapavẽ*, ), radab vn 2013 kezakuspäi Paragvain Asunsjon-pälidnas.

## Leviganduz
Antonio Ruis de Montoja-jezuit (*Antonio Ruiz de Montoya*) pästi kelen ezmäšt grammatikad i vajehnikad ( «Guarani-kelen kal'huded») vl 1639. Läz kaik Paragvain ristitišt pagižeb guaranikš vai el'gendab sidä, mugoi kel'situacii om üks'jäine Suviamerikan valdkundoiš indejižen kelen täht.

Guaranin kel' om Paragvain i Bolivijan valdkundkel', Argentinan pohjoižen Korr'jentes- da Misiones-provincijoiden oficialine kel'; mugažo sil pagištas Brazilijan suves.

Pagižijoiden lugu om läz kut polenke millionad ristituid (mamankeleks i toižeks keleks, 2020). Paragvain eläjiden pol' pagižeb vaiše sil, toižiden eläjiden kahtenz' kel' om ispanijan kel' päpaloin. Ispanijan kel' jäb üks'jäižeks oficialižeks üläopendusen sferas.

Vikipedii guarani-kelel om avaitud vl 2005, ezmäine toižetuz om tehtud sen ezitegeses vl 2003.

## Ümbrikirjutand
Kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal.

Sugun kategorijad ei ole. Nazaline garmonii om keles. Sanoiden järgenduz om joudjaline, no VO-järgenduz om levitadud.

Velgsanad mail'man keliš guaranin kelespäi: piranj (
Aimaran keled

**Aimar** vai **Haki** om rindataden pen' kel'kund. Keliden kandajad elädas tobjimalaz Bolivijas, mugažo Perus da Čiliš.

Üks' koumespäi kaikiš surembas kel'kundaspäi Suviamerikas (mugažo — kečua da indoevropine). Sai kečua-kel'kundan surt valatoitust.

Mülükund:
* Aimar (3 millionad kandajid; pagištas Bolivijas, Perus da Čiliš)
* Hakaru (725—740 kandajad; pagištas Perus)
** Kauki (10—15 kandajad; pagištas Perus). Se om hakarun dialekt; hot' edelpäi kelentedomehed lugiba sidä erižeks keleks.

## Homaičendad
Aimaran kel'

**Aimaran kel**' (ičeze nimituz: *aymar aru*) om üks' Suviamerikan indejižiš kelišpäi. Mülütadas aimar (haki)-kel'kundha.

Aimaran kel' om valdkundkel' Bolivijas ühtes ispanijan kelenke, Perun oficialine kel'; mugažo sil pagištas Čilin pohjoižes čogas. Pagižijoiden lugu om läz koumed millionad ristituid (mamankel'), heiden toine paginkel' om ispanijan kel'.

Kelen ezmäine grammatik om sätud Ludoviko Bertonio-papil vl 1603, hän-žo kogozi ezmäšt vajehnikad vodele 1608. Aimaran kel' om agglütinativiž-polisintetine, sanoiden järgenduz om SOV. Kelen logik om koumevariantine (trinarine) äjiden toižiden keliden erineden, kudambiden logik om kaks'variantine (binarine).

## Homaičendad
Hakaru (kel')

**Hakaru** vai **Tupinan aimaran kel' ** (ičeze nimituz: *haq'aru*) om üks' Suviamerikan indejižiš kelišpäi. Mülütadas aimar (haki)-kel'kundha.

Sil pagištas Perus. Pagižijoiden lugu om 725 ristitud (2004; kut mamankelel).
Surman kel'dand

**[[Surm]]an kel'dand** om juridine kel'dand kolda märhapandud sijiš (štrafan varuližuses kolijan heimolaižile da m. e.).

Surm om kel'dandan al neniš tahondoiš:
*  Lanharon, Ispanii — päkhuižen sijaližen kaumišton tagapäi
*  Kün'o, Francii — päkhuižen sijaližen kaumišton tagapäi
*  Le Lavandu, Francii — päkhuižen sijaližen kaumišton tagapäi
*  Sarpuran, Francii — päkhuižen sijaližen kaumišton tagapäi
*  Biritiba Mirim, Brazilii — ekologižed eriližused, ottas jondvet jogespäi
*  Longjir, Špicbergen, Norvegii — igähižen rougun arvoimižiš hibjad jädas läz hapandata i vedatadas lihansöjiden živatoiden tarkust (vauktad kondjad).

Enččes panihe kel'dandad religijan vai politikan meliden tagapäi, miše kaita sijad sakraližeks. Amuižil grekalaižil pühä Delos-sar' oli kel'tud surmaspäi videndes voz'sadaspäi EME.

## Homaičendad
Sennheiser

**«Sennheiser Electronic GmbH & Co. KG»** («Sennheiser» virktas *Zennhaizer*) om saksalaine privatine kompanii, kulundelektrotehnikan tegii da satai. Tegeb vspäi 1945 Vedemarkas (Alasaksonii-federacijanma) «Labor W»-nimen al. Vspäi 1958 nimitase nügüdläižikš.

Kompanii om tetab kut hüväladuližiden kundlimiden da mikrofoniden tegii. Fric Zennhaizer pani kompanijan alust da oli sen pämehen vll 1945−1982. Radajiden lugu om 2 750 ristitud (2015).

## Irdkosketused
* «Sennheiser Electronic»-kompanijan oficialine sait (''sennheiser.com'').   
* Oficialine resurs venämalaižiden kulutajiden täht (''sennheiser.ru'').
Kirj

**Kirj** om üks' painmižprodukcijan toižendoišpäi.

Kirj om perioditoi pästand, kudamb kogoneb ombletud vai klejatud bumaglehtpolišpäi, paindud vai kirjutadud kädel tekstanke da/vai kuvidenke. Hal'g (no ei kaikušti) om 48 vai enamb lehtpol't i kova kirjankor'. Ombeltud kirj om vahvemba i kogoneb 16- vai 32-lehtpol'žiš lehtikoišpäi.

Om eriližed-ki, elektrokirjad (elektronižed kirjad); nened kirjad ahtištadas hilläšti bumaganalogoid i vl 2013 ottiba kirjoiden torgusen koumandest lugumäran mödhe. Audiokirjad oma niiden toižendaks. Eriline elektronine ladim om tarbhaine kävutamha kaikid niid.

Vl 2010 kaik oli läz 130 millionad kirjoiden nimitusid mail'mas. Vedadas jogavoččid kirjjarmankoid äjiš maiš.

Mail'man kirjoiden i avtoroiktusen päiv () oigendase joga voden 23. sulakud UNESCO:n egidan al vspäi 1996.

## Kirjan istorii
Grekalaižed tedotihe kirjantorgovanoiš («bibliopol:ad») 5. voz'sadaspäi EME (oz., Ksenofont). Torguind kirjoil oli järgeline Amuižes Rimas, kirjutihe i möihe kirjoid eriližiš radhonusiš. Lühüdoiden kirjoiden sädandan mahtuz oli štampuind.

Ksilografii mainitase Päivnouzmman maiš (Korei) 8. voz'sadaspäi, Evropas — 14. voz'sadaspäi. Iohann Gutenberg tegi melel painmižpuid 15. voz'sadal, i siš aigaspäi kirjad kändihe odvemba, no todesižikš bumagfabrikoiden sauvondan jäl'ghe. Sihe kacmata, kirjad küzudas tarkoiktust kävutamižes, kuti kaiken-ki oli.

## Tehmine
Poligrafine tegimišt pästab kirjoid nügüd'aigan. Ottas kävutamižhe specialižen bumugan sortuid, miše kirj linniži kaičenus hätkemba. Tehtas standartižiden suruziden mödhe.

Sätas original-maketad. Kirjan painmižen tehnologii om ofsetine vai litografii paksumba kaiked, sen aigan muju sirdase painuzformaspäi bumagale ližacilindran abul. Paindas lehtpolid bumagal turuikš, sid' čaptas eriližikš lehtesikš, vai paindas lehtesil kerdalaz. Kogotas lehtesid oiktal järgendusel, ombletas vai kleidas agjoid ühtheze, ližatas kirjankor't.

## Kaičend
Kirjad kaičesoiš kirjištos. Kaičendan arvoimižed oma päipaštan ul'traruskedsinižen sädegoičendan olmatomuz, viluhk pol'pimed honuz, ven nepsuz. Tarbiž sortiruida kirjoid suruden mödhe, kirjad pid'oiteldas toine tošt paličal i muga kaitas ičeze eziaugušt formad.

Kirjoiden sur' kogoduz kaičese kirjžiruižil vai škapoiš. Ku om vähä kirjoid, ka voib kävutada arhivpidimid.

## Homaičendad
McDonald's

**McDonald's** om amerikaine korporacii. Sen aluz om pandud kahtel Makdonalds-vellel vl 1940. Formulirui kiruhsömän principoid vl 1948.

Vhesai 2010 kompanii oli kaikiš suremb kiruhsömän restoranoiden verk mail'mas, radab frančaizingan sisteman mödhe päpaloin. Vn 2018 lopus kaik 37 855 restoranad radoihe «McDonald's»-torguindmarkanke, niiden keskes 35 085 oliba frančaizingan oiktusenke. Korporacii mülüb AÜV:oiden kaikiš järedambiden kompanijoiden «Fortune 500»-nimikirjuteshe (149. sija vl 2019).

Korporacijan päfater sijadase Ouk-Brukas — Čikagon ezilidnas, AÜV.

## Homaičendad
Welcome to the Heartbreak Hotel

**«Welcome to the Heartbreak Hotel»** (*Tulgat tervhin muretud südäikeroiden adivpert'he*) om C. C. Catch-pajatajan kahtenz' studijanal'bom. Se om pästtud vn 1986 8. päiväl tal'vkud.

## Pajoiden nimikirjutez
# *[[Heartbreak Hotel]]* (3:45, Muretud südäikeroiden adivpert')
# *Picture Blue Eyes* (3:33, Sinižiden sil'miden kuva)
# *Tears Won't Wash Away My Heartache* (4:18, Kündled ei voigoi heitta minun südäikeran kibud)
# *V.I.P (They're Callin' Me Tonight)* (3:19, Hö kellotadas minei ehtal)
# *You Can't Run Away From It* (3:14, Ed voi pageta necišpäi)
# *[[Heaven and Hell]]* (4:02, Rai da ad)
# *Hollywood Nights* (4:22, Gollivudan öd)
# *Born on the Wind* (4:23, Sündutadud tulleil)
# *Wild Fire* (3:19, Londuseline palo)
# *Stop — Draggin' My Heart Around* (3:53)

## Homaičendad
Eläb jono

**Eläb jono** om ristituiden jäl'genduz, kudambad varastadas midä-ni (ozutesikš, voimut tehta ostmine laukas, sada eländpind i m.e.). Jonod deficitižiš tavaroiš oliba tipižed nevondkundaližen elämusen täht. Om jonoiden organizacijan erazvuiččid tipid: faktižikš jaugoil seižujiden ristituiden noraspäi komjuterha kirjutadud nimiden jäl'gendushesai.
Tavardeficit

**Tavardeficit** (latinan kelespäi *deficit* «ei ulotu») om erazvuiččiden tavaroiden i holitišiden mairiž, kudambid ostajad ei voigoi sada, eskai ku heil om rahoid.

Deficit todestab küzumižen ületandad taričendan päl i tazostuzarvoiden olmatomut. Oleskeleb torgusen i planan ekonomikoiš, no korrekcijan mehanizm om olmas vaiše ekonomikas torgusen pirdoidenke. Se mehanizm niveliruib deficitad teravas. Tavaran vajaguz planiruindan ižanduses voib olda hätken lujas, vozid ku ei ole importad.

Vastal'ne näguz om tavaroiden täuded varažomad. Sen aigan torguz polendab arvoid, planan ekonomik käskeb ostta likvidižid tavaroid vaiše madalan likvidižuden tavaroidenke.

## Kacu mugažo
* Tavardeficit NSTÜ:s

## Homaičendad
Moskvan prospekt (Piter)

**Moskvan prospekt** ( vspäi 1956) om prospekt Piteriš, sen Admiralteiskii i Moskvan rajoniš.

Levigandeb Sennaja-torguspäi lidnan keskuzpalas Vägestusen torghusai suves. Nimitihe Moskvan oiktastuseks. Pulkovon mante jätktab prospektad.

Ird zavodihe 18. voz'sadan lopus kuti te Carin külähä. Om 9,3 kilometrad pitte, lidnan kaikiš pidemb oiged magistral'.

Avtobusan, trolleibusan i tramvain maršrutad mülütadas prospektan paloid. Jüguzavtoiden likund om kel'tud kaikedme pidusedme. Seičemen metrostancijan lähtendad ratas prospektal.
Belinskijan sild

**Belinskijan sild** (, vhesai 1923 nimitihe *Simeonan sild*) om sild Fontankas päliči Piterin Keskuzrajonas. Se om avtoiden, tramvaiden i jaugnikoiden täht. Belinskijan ird augotase sildaspäi. Panteleimonovskii sild om saudud ülezjogen, Aničkov sild sijadase mödvedhe.

Puine sild oli saudud vajil vl 1733. Nügüdläine kivine sild om saudud vozil 1782−1785. Projektan sädai om francine Ž.-R. Perrone-inžener ezimeletaden. Sild om koumekeskustaine, 56 m pitte i 19 m levette. Eli läbi suriš kohendusiš vll 1859, 1890, 1997−1999.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Belinskijan sild Piterin Mostotrestan saital (''mostotrest-spb.ru'').
Moskvan Triumfaližed verajad

**Moskvan Triumfaližed verajad** () om triumfaline ark Piteriš, istorijan i arhitekturan muštnik. Se om saudud vozil 1834−1838 V. P. Stasov-arhitektoran projektan mödhe, satusekahan sodan turkoid vaste lopmižen jäl'ghe (1828−1829). 

Triumfaline ark sijadase Moskvan verajad-torgul, Moskvan i Ligovskii-prospektoiden ristikoičendal. «Moskvan verajad»-metrostancijan lähtend radab läz arkad.

Muštnik om 36 m levette i 24 metrad kortte, kolonnan piduz — 15 m.

Vl 1936 rušihe verajid sirdamha planiruidud puištho lidnan udes suvižes keskuses. Vll 1959−1960 udessaudihe verajid enččel sijal muštnikaks.

Järgenduseline rekonstrukcii planiruiše vl 2020.

## Homaičendad
LM-99

**LM-99 (71-134)** () om Venäman nell'värtmuzline tramvaivagon. Sädihe sidä Piterin tramvaiž-mehanižel tegimel vl 1999. Kaik om pästtud 325 vagonad vhesai 2008.
Hüväd öd, čočod!

**«Hüväd öd, čočod!»** () om TV-oigenduz eziškoližen da alaškoližen igän lapsiden täht. Lähtleb efirha voden 1964 sügüz'kun 1. päiväspäi. Sädi Valentina Leontjeva-TV-vedai.

Nügüdläižed vedajad oma Anna Mihalkova, Oksana Födorova i Dmitrii Malikov.

## Irdkosketused
* TV-oigendusen oficialine sait (''spokoinoinochi.ru'').
Murinon puišt

**Murinon puišt** () om puišt Piterin Kalininan rajonas.

Sijadase Grazdanskii-prospektan i Kul'turan prospektan keskes, Murinon ojan luhtoil (Ohtan oiged ližaoja). Nimitihe lähižen Murino-lidnan mödhe.

Puišt om sätud 2000-nzil vozil, hot' planiruihe 1980-nziš vozišpäi. Se om 115,33 gektarad pindanke, territorii om ližatud vl 2018. Velotehuded oma saudud.

Kuvapatshiden sad mülüb puištho. Se om sätud Aleksandr Černickii-skul'ptoral vl 1985, kuvapatshad ozrikkivespäi. Vl 2001 ližatihe živatoiden puižid kuvapatshid.

## Homaičendad
Heaven and Hell

**«Heaven and Hell»** (*Rai da ad*) om saksalaižen C. C. Catch-pajatajan kudenz' pajo kahtendes «Welcome to the Heartbreak Hotel»-studijanal'bomas (1986) da ühtennimine singl, se om pästtud 1986-nden voden kül'mkul.

Pajon tekst om anglijan kelel. Kompozicijan sädai i singlan prodüser om Diter Bolen.
Restoran

**Restoran** (franc. kelespäi *restaurer* — «endištada», «vahvištada») om kundaližen sömižen edheotand sömižiden avaronke assortimentanke, pakitoittud da firmižid emägusid mülütaden.

Erištadas restoranoid znamasižikš rahvahaližen keitimen polhe, arvoiden i formitesen mödhe, om äi holitesen mahtusid. Kiruhsömän restoranad oma odvad da sured, ratas päivesen tobjad palad. Kanzaližed i lüks-klassan edheotandad slokosttäs ičeze klijentan täht päpaloin. Om restoranoid suridenno organizacijoidenno, adivpertiš. Erased aluzkundad anttas vaiše murgn'ant, toižed avaidasoiš longispäi, ratas öližel aigal-ki. Om restoranoid zaloita, ned ratas emägusen tondha näht.

Restoran anglijankel'žiš maiš om mitte taht sömsija-ki.

## Istorii
Ezmäižed restoranad radoiba Kitain territorijal Tan-dinastijan aigan (ohjandiba vll 618−906). Ned sünduiba vastamha jogahižen klientan sömtahtoid, kudambad oliba erazvuiččed lujas. Aigan mändes restoranad kändihe specializirujikš.

Päivlaskmman maiš pojavad edheotandad oliba traktirad i tavernad amuižes mirus völ, no ned holitiba matknikoid päpaloin. Ezmäižed restoranad Päivlaskmmas radaškanziba Francijas 18. voz'sadan lopus, niiš elokahusen nell' tarbhašt palad oliba: čomad zalad,
melevad oficiantad, valitud i korgedladuine söm. Restoranad saiba levigandust Venäman imperijas 19. voz'sadan ezmäižes nelländeses i radoiba adivpertiš vaiše.

## Homaičendad
Heartbreak Hotel (C. C. Catch-pajatajan singl)

**«Heartbreak Hotel»** (*Muretud südäikeroiden adivpert' *) om C. C. Catch-pajatajan ezmäine pajo kahtendes «Welcome to the Heartbreak Hotel»-studijanal'bomas (1986), sintipop-žanras. Ühtennimine singl om pästtud 1986-nden voden elokul.

Pajon tekst om anglijan kelel. Tegii om saksalaine Diter Bolen-muzikankirjutai.
The Hottest Chicks in Metal Tour 2007

**«The Hottest Chicks in Metal Tour 2007»** om 2007-nden voden Lacuna Coil:an, Within Temptation:an i The Gathering:an sebrahine koncertine tur.
* Turan augotiž — 24. keväz'ku 2007, Kenoš (Viskonsin, AÜV)
* Turan lopind — 7. kezaku 2007, Kolorado Springs (Kolorado, AÜV)

Nened kollektivad ühtniba gruppan hulduteses: In This Moment, Stolen Babies, Kylesa.
Vaskia

**Vaskia** (ičeze nimituz: *waskia*) om papuan kel', kudambal pagištas Papua — Uden Gvinejan pohjoižpäivnouzmaiženno randištonno, Madang-agjas.

Kel' om Karkar-saren üks' kahtes sijaližes kelespäi. Saren toižed igähižed eläjad pagištas toižen, avstronezižen kel'kundan takia-kelel, kudamb om rekonstruiruidud vaskia-kelespäi. Valdkundan oficialižed keled oma tok-pisin i anglijan kel'.

Vaskian pagižijoiden lugu om läz 20 tuhad ristituid (2007, mamankel'). Kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal.

## Homaičendad
Jezeh Nkeiruka

**Nkeiruka (Kira) Hilarijevna Jezeh** (; sünd. 17. reduku 1983, Moskv, NSTÜ) om venämalaine körlingist, 11-kerdaine Venäman čempion, koumen Olimpiadan ühtnii (2002, 2006 da 2010), Evropan čempion (2006), 2-kerdane Universiadoiden prizör.

Hänen tat om nigerijalaine, mam — venälaine.

## Homaičendad
Koräkan kel'

**Koräkan kel**' (ičeze nimitused: *нымылг'ын*, *чав"чывав"*) om koräkalaižiden kel', üks' paleoazijalaižiš kelišpäi. Mülüb Čukotkan da Kamčatkan kel'kundha.

Pagižijoiden lugu — 5 095 ristitud vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe.

## Homaičendad
Torvali

**Torvali** (ičeze nimituz: *tōrwāli*) om üks' indoevropižiš kelišpäi.

Necil kelel pagištas Pakistanan pohjoižes. Kelenkandajad elädas kahesas žilos Svat-jogen üläjoksmusen randoil. Pagižijoiden lugu om 60..90 tuhad ristituid (mamankel').

Kaks' paginad: bahrain i čali. Kirjkel' om sätud 21. voz'sadan augotišes araban kirjamišton pohjal, variant latinical om olmas.

## Kelen harakteristik
Kirjkeles om 9 vokalid i 39 konsonantad. Orfografii om seižundan processas. Flektivine kel'. Sanoiden järgenduz om SOV.

## Homaičendad
Čukačun kel'

**Čukačun kel' ** (ičeze nimituz: *ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ*) om čukčulaižiden kel', üks' paleoazijalaižiš kelišpäi. Mülüb Čukotkan da Kamčatkan kel'kundha.

Pagižijoiden lugu — 5 095 ristitud (vn 2010 Venäman rahvahanlugemine), rahvahan koumandez. Kirjkel' om sätud kirilližen kirjamišton pohjal (vll 1931−1937 oli latinan kirjamišton pohjal). Normativine kirjankel' om sauvomižes.

## Leviganduz
Pagištas čukačun kelel neniš Venäman regioniš: Čukotkan avtonomine ümbrik, Kamčatkan randan Koräkan ümbrikon pohjoižpäivnouzm, Saha Tazovaldkundan Alakoliman ulus. Se om čukačuiden besedoičendan kel' monoetnižiš perehiš i veroližen ižanduzradmižen processas (pedranvodind). Rahvahan toine kel' om venän kel', läz kaik čukčulaižed tetas sidä erazvuiččes märas, pagištas sil rahvahidenkeskeižiden kosketusiden aigan koräkoidenke i jakutalaižidenke. Administrativižen radmižen kel' om venäkel' vaiše.

Čukačun kel' om openduzdisciplinaks Čukotkan avtonomižen ümbrikon 28 školas (2015−2016. openduzvoden andmused), kaik 1616 last openuihe kel't sil aigal. Om radio- i TV-oigendusid čukačun kelel, kundaline besedoičend vedase sil.

## Harakteristik
Kel' om agglütinativine. Diftongid ei ole. Vokaliden garmonii om olmas. Kaks' konsonantad voidas olda rindati sanan keskes vaiše, no vokaliden redukcii om šingotadud. Sanoiš om äi suffiksoid, om prefiksoid-ki.

Üks'lugu i äilugu. Seičeme vai ühesa kändod. Painend panese vägel, ezmäižhe, ezijäl'gmäižhe vai jäl'gmäižhe tavuhu, i prefiksad ei valatoitkoi painendan sijadushe tobjimalaz.

Adjektividen klassad ei ole. Predikatividen klass om olmas. Mehed virktas sanoid toižin naižiden rindataden: mehed «r» i «rk», naižed sen sijas «c» i «cc», oz. «morž» mehil om *рыркы*, naižil *цыццы*.

## Homaičendad
Itel'menan kel'

**Itel'menan kel**', ende **kamčadalan kel' ** (ičeze nimituz: *Итэнмэн*) om ilel'menalaižiden kel', üks' paleoazijalaižiš kelišpäi. Mülüb Čukotkan da Kamčatkan kel'kundha.

Pagižijoiden lugu — 82 ristitud (vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe).

## Homaičendad
Cut the Rope

**«Cut the Rope»** (*«Čapa nor»*) om vn 2010 venälamaine mobiline/kompjutervänd jügedvänd-žanras , sättub Android-, iOS- i Windows-platformoile. Vändon sädai om «ZeptoLab»-kompanii. Pästab «Chillingo»-kompanii.

Originaližen vändon ližaks, om mülütadud nenid jatkoid: *Cut the Rope: Holiday Gift* (2010), *Cut the Rope: Experiments* (2011), *Cut the Rope: Time Travel* (2013) i *Cut the Rope 2* (2014). Originaline vändpala om lujas populärine kaiked mail'madme: vl 2013 läz 250 millionad ristituid kormiba sidä.

Vändon päheng om monstran pojav pen' *Am-Näm*-olii (, ), kudambale pidab antta magedusid noran abul. Ezmäižed tazopindad oma kebnad, no edembaižil palakahembad tugedused ottas.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Vändon oficialine sait (''cuttherope.net'').
Subway Surfers

**«Subway Surfers»** om vn 2012 danijalaine mobiline/kompjutervänd arkad-žanras, Android- i iOS-platformoile. Sen sädajad oma «Kiloo» da «SYBO Games».

Nece om lujas populärine vänd: vl 2013 läz 250 millionad ristitud kormiba sen.

Nece om „agjatoi“ vänd. Süžetan mödhe, personaž-graffitimez' jokseb pagoho inspektoraspäi i hänen koiraspäi raudtedme, miše lähtta aznoičendaspäi pirdud jonusehe. Kaik om 29 personažad, sidä kesken pägerojad — Džeik (*Jake*), Triki (*Tricky*) da Freš (*Fresh*).
Nivhan kel'

**Nivhan kel**' (ičeze nimitused: *Нивхгу диф* amuran paginas, *Ниғвгун дуф* sahalinan paginoiš) om nivhalaižiden kel', üks' izoliruidud kelišpäi. Se om kadondan grazindan al.

## Kel'situacii
Pagižijoiden lugu — 198 ristitud (vn 2010 rahvahanlugemine), hö oma rauhad mehed Venäman Edahaižes Päivnouzmpoles tobjimalaz (Sahalin-saredme i Amgun'-jogen basseinas Habarovskan randan keskuzpalan suves), ende eliba Japonijan pohjoižes mugažo. Toine rahvahan kel' om venän kel'. Rahvahan lugumär om 5,2 tuhad ristituid (2002).

Opetas kel't alaškolas Sahalinan agjan i Habarovskan randan severziš-se školoiš. Pästtas abekirjoid, openduzkirjoid, čomamahtoižid sädusid nivhan kelel. «Nivh dif»-kulehtez (*Нивх диф* «nivhan kel'») lähtleb Sahalin-sarel.

## Harakteristik
Nell' paginad: amuran (erased tedomehed lugetas erižeks keleks), pohjoižsahalinan, päivnouzmsahalinan i suvisahalinan. Kirjkel' om kirilližen kirjamišton pohjal vspäi 1937 oficialižešti, ende oli latinan grafikan alusel, edel 1931. vot piktografižen kirjkelen augud oliba i kelen kirjutused molembil kirjamištoil, latinan i kirilližen.

Erištadas sintaksižid rolid sanoiden järgendusel i ezmäižiden vokaliden čereduindal verbas. Sanoiden bazine järgenduz sanundas om SOV, adverb panese ezmäižel. Kaik om kuz' än'kulundad i 28..33 sätkulundad (paginoidme). Substantivoil om kahesa kändod, üks'lugu i äilugu. Jagadas kvantitativižid numeralid 26 klassaks, niišpäi seičeme klassad kävutasoiš objektoiden täht ühthižen tundmusen mödhe.

Kelel om parallelid tungusiž-mančžuriženke kel'kundanke, altajan kel'kundanke, paleoazijalaižidenke kelidenke, Pohjoižamerikan indejalaižiden kelidenke.

## Kirjamišt
Nügüdläine kirjamišt kävutase 1970-nziden voziden lopuspäi. Siš om 47 kirjant, amuran paginas Ӷ ӷ, Ў ў, Ч’ ч’ kirjamid ei ole.

## Homaičendad
Ketan kel'

**Ketan kel**' (ičeze nimituz: *Остыганна ӄа' *) om ketalaižiden kel', üks' jenisejižiš kelišpäi.

Pagižijoiden lugu — 213 ristitud (vn 2010 Venäman rahvahanlugemine), hö elädas Krasnojarskan randas tobjimalaz.

Kirilline kirjamišt om olmas 1980-nziš vozišpäi:

Erištadas toižid-ki kirjamid openduzpurtkiš: **а’ ё’ и’ о’ у’ ъ’ ы’ э’ ю’ я’ аа ии оо уу ъъ ыы ээ**.

## Homaičendad
Alütoran kel'

**Alütoran kel**' (ičeze nimituz: *nəməlʔu"*) om alütoralaižiden kel', üks' paleoazijalaižiš kelišpäi. Mülüb Čukotkan da Kamčatkan kel'kundha.

Pagižijoiden lugu — 25 ristitud (2010) Venäman Kamčatkan pohjoižes. Ei ole oficiališt kirjkel't. «Kamčatkan aborigen»-lehtez publikoičeb materialoid alütoran kelel regulärižešti, sen kirjkel' om kirilližen kirjamišton pohjal.

Sanundan vaihiden järgenduz om joudjaline. Koume lugud, üks'toštkümne kändod.

## Homaičendad
Kerekan kel'

**Kerekan kel**' om kerekalaižiden (rahvahan ičeze nimituz *аӈӄалҕакку* «mererandaližed ristitud», nell' ristitud vl 2010) kolnu kel', üks' paleoazijalaižiš kelišpäi. Mülüb Čukotkan da Kamčatkan kel'kundha. Voib lugeta koräkalaižiden ühten heimoišpäi keleks, 20. voz'sadal kelenkandajiden lugu oli sada ristitud.

## Leviganduz
Kel' oli levitadud Venäman pohjoižpäivnouzmaižes čogas, Čukotkan territorijal.

Čukačud assimiliruiba kerekalaižid 20. voz'sadan aigan. Kerekan kelen jäl'gmäine kelenkandai koli vl 2005. Pagižijoiden lugu — kümne ristitud vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe.

Kerekalaižiden rahvahidenkeskeižiden kosketusiden keled oliba da oma čukačun kel' i venän kel'.

## Tedoiduz
Kirjankel't ei ole. Kelen ezmäine lühüd ümbrikirjutand om tehtud čukačun kelen nevondkundaližel Pötr Skorik-paleoazijantedoidajal keratud vll 1954−1956 tedon alusel, hän-žo kirjuti ezmäižid tekstoid kelel. Vladilen Leontjev-kirjutai da fol'kloran keradai kirjuti völ kahesa kerekan tekstad vl 1971.

## Vaihišt i morfologii
Kerekan kel' mülütab äi harakterižid kaiken kel'kundan täht sanoid (čukačun i koräkan keled), ičeze augotižlibundan sanad ottas vaihišton läz nelländest. Om parallelid eskimosižidenke kelidenke, velgsanoid venäkelespäi om vähä lujas.

Kerekan kel' om agglütinirui. Sen morfologijan pirdad oma Čukotkan da Kamčatkan kel'kundan toižiden keliden pojavad.

## Homaičendad
Evenkan kel'

**Evenkan kel**' (ende **tungusan kel' **; ičeze nimituz: *Эвэды̄ турэ̄н*) om evenkalaižiden kel', üks' tungusiž-man'čžurižiš kelišpäi.

Pagižijoiden lugu om 13 800 ristituid: 4,8 tuh. rist. vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe i 9 tuh. rist. Kitain pohjoižes. Rahvahan lugumär oli 80 tuhad ristituid vl 2010, läz poleti Venämas i Kitaiš.

Koume paginoiden gruppad: pohjoine (kuz'), suvine (13), päivnouzmaine (enamba 20). Venämas kirjkel' šingotase vspäi 1929. Eziauguižešti latinan grafikal, vspäi 1937 se om kirilližen kirjamišton pohjal, 34 vai 37 kirjant. Kitaiš ei ole oficiališt kirjkel't, kirjutadas evenkan tekstoid pin'jinil, kitajan ijeroglifoil vai vanhan mongoližen kirjkelen znamoil.

Kelen vaihištos om äi kosketusid jakutan i burätan kelidenke, om velgsanoid venän kelespäi. Venämas opetas evenkan kel't päivkodiden jäl'gmäižiš gruppoiš, alaškolas disciplinaks, erasti kahesandes klasshasai fakul'tativaks. Rauhad i keskigän evenkalaižed kävutadas kodikeleks pol'viden besedoičendan täht. Opetas kel't üläopendusen aluzkundoiš (Pohjoižen rahvahiden institut Piteriš, Jakutsk, Habarovsk, Ulan Ude), mugažo Igarkan i Nikolajevskan Amural nacionaližiš pedagogižiš školoiš.

## Homaičendad
Evenan kel'

**Evenan kel**' (ende **lamutan kel' **, ičeze nimituz: *эвэды төрэн*) om evenalaižiden kel', üks' tungusiž-man'čžurižiš kelišpäi.

Pagižijoiden lugu — 5 656 ristitud (vn 2010 Venäman rahvahanlugemine), rahvahan nelländez.

Kirjkel' om kirilližen kirjamišton pohjal vspäi 1937, oli latinical-ki eziauguižešti (1932). Kirjamišton nügüdläine form om olmas vspäi 1958, se mülütab venän kelen kaikid kirjamid *ӈ*, *ө* i *ӫ*-kirjamiden ližadusenke. Kelen pagižijoiden toižed keled oma venäkel' i jakutan kel'. Leviganduz Venäman regionidme: Ohotskan meren randišt i randpol' (Habarovskan randan Ohotskan rajon, Saha Tazovaldkund, Magadanan agj), Kamčatkan rand i Čukotkan avtonomine ümbrik.

Keles om läz 20 paginad da alapaginad, ühtenzoittas niid päivnouzmaižeks i päivlaskmaižeks gruppoikš, mugažo kadonu endevanh armanan pagin oli. Päivnouzmaižen gruppan olan pagin om ottud kirjkelen aluseks. Kelen tedoiduz tegese Saha Tazovaldkundas päpaloin. Kirjutajiden rivi sädi evenan kelel. Om kirjutusid necil kelel «Kamčatkan aborigen»- (Kamčatkan rand) i «Ilken»-lugendlehtesiš (Saha Tazovaldkund).

Evenan keles substantivad oma rodun kategorijata. Kaik lugetas 13 kändod.

## Homaičendad
Nencan kel'

**Nen(e)can kel**' (ičeze nimituz: *ненэця' вада*) om nencalaižiden kel', üks' samodižiš kelišpäi. Mülütadas uraližhe kel'kundha.

## Kelenkandajad i dialektad
Pagižijoiden lugu — 21 926 ristitud (vn 2010 Venäman rahvahanlugemine), vaiše rahvahan pol' mahtab pagišta kelel. Nencan kel' om levitadud Arktikan territorijal Jenisei-jogen basseinaspäi Kolan pol'sarhesai, Venäman kudes regionas, igähižen rahvahan elonmaht om kalaidai.

Keles om kaht dialektad: tundran i mecan, 1990-nziš vozišpäi erased tedomehed lugetas mecdialektad läz tuhanke kelenkandajanke erižeks nencan meckeleks, vai nešanan keleks. Kaikutte dialekt mülütab paginoid, tundran dialekt jagase päivlaskmaižikš i päivnouzmaižikš paginoikš.

## Oficialine status
Kel' om oficialiženke statusanke Nencan avtonomižes ümbrikos i Jamalan Nenciden avtonomižes ümbrikos. Nevondkundaližes aigaspäi pästtihe ühesa lugendlehtest erazvuiččen aigan nencan kelel paloin vai täuzin.

## Ümbrikirjutand
Kelen kirjamišt kogoneb 34 kirjamespäi (venäkelen kaik kirjamed i Ӈӈ-kirjam) da ližahengitusen kahtes simvolaspäi: ʼ i ʼʼ.

Substantivoil om seičeme kändod. Kaik om koume lugud: üks'lugu, kaks'lugu i äilugu. Morfologine toižend om agglütinirui. Koume aigad om verbal: indefinitine, männu aig i tuleb aig. Infinitivan lopind znamoičese *-сь*-suffiksal (1. klass), *-ць* vai *-зь*-suffiksal (2. klass).

## Lugusanad
* **ӈопой** — üks' 
* **сидя** — kaks' 
* **няхарʼ** — koume 
* **тет** — nell' 
* **самляӈг** — viž 
* **матʼ** — kuz' 
* **сиʼʼив** — seičeme 
* **сидндет** — kahesa 
* **хасую** — ühesa 
* **юʼʼ** — kümne
* **ӈопой яӈгня** — üks'toštkümne
* **сидя юʼʼ** — kaks'kümne
* **юрʼʼ** — sada
* **ёнарʼʼ** — tuha

## Homaičendad
Nganasanan kel'

**Nganasanan kel**' (ičeze nimituz: *ня сиәде*) om nganasanalaižiden kel'. Mülütadas samodižiden keliden pohjoižhe alaoksha.

Kirjkel' om sätud kirilližen kirjamišton pohjal vl 1990, paginkirj om pästtud. Pagižijoiden lugu — 125 ristitud (rahvahan seičemendez, rauhad mehed tobjimalaz) vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe, elädas Krasnojarskan randan Taimiran rajonan pohjoižes, koumes žilos: Ust'-Avam, Voločank, Novai (). Pagižijoiden toine kel' om venäkel'.

Seičeme kändod, adjektiv jäb vajehtamata substantivan rindataden erasiš-se kändoiš. Sanoiden järgenduz om SOV päpaloin.

## Funkcionaline status
Opetas nganasanan kel't Voločankan i Ust'-Avaman školoiš, klassad 1..9 (2000/01 openduzvoden andmused). Mugažo tedoitas kel't Pohjoižen rahvahiden institutas (Piter).

Publikoitas materialid kelel «Taimir»-rajonlehteses erasti. Vedadas vižtoštkümneminutaižid radiooigendusid Dudinkan radiostancijal, viž kerdad nedališ.

## Homaičendad
Kahtenz' model'

**«Kahtenz' model'»** () om amerikaižen Filip Dik-kirjutajan (1928−1982) postapokaliptine tedoližfantastine sanutez.

Säduz om publikoitud ezmäižen kerdan amerikaiž-britanižes *Space Science Fiction*-aiglehteses (oli olmas vll 1952−1953) vn 1953 semendkul, sid' oli pästtud erazvuiččiš anglijankel'žiš kogodusiš enamba kümned kerdad. Sanutez om ekraniziruidud vl 1995, kanadiž-amerikaine fantastine «Kidastajad»-torafil'm (angl. *Screamers*) oti sanutesen süžetad aluseks.

## Süžet
Sanutez ümbrikirjutab, kut Ma kattase tuhkal i kändase sättutomaks elon täht Nevondkundaližen Ühtištusen atomsodan jäl'ghe AÜV:oid vaste. Jänuzile elegiš ristituile grazib likvidacii ičeopenujil i paremboičijoil torarobotoil.

Starinoičese, miše robotad oliba sätud ÜRO:n armijal toradamha nevondkundaližid sodavägid vaste. Robotad oma ristitunvuiččed kahtendes pol'vespäi augotaden i muga zavodihe torata ristituiden molembid polid vaste, mugažo robotoiden toižed modelid kačusteldas toižid.

## Irdkosketused
* Sanutesen originaline tekst anglijan kelel ''gutenberg.org''-saital.
* «Kahtenz' model'» venäkelel ''lib.ru''-saital.
Ficdžeral'd Ella

**Ella Džein Ficdžeral'd** (; sünd. 25. sulaku 1917, N'juport N'jus, Virginii, AÜV — kol. 15. kezaku 1996, Beverli Hills, Kalifornii, AÜV) oli sur' amerikalaine pajatai naine, „ezmäine džazan ledi“. «Gremmi»-premijan koumetoštkümnekerdaine laureat.

Vaiše hänen elon aigan oli mödud enamb 40 millionad platoid hänen änetamižidenke.

## Diskografii

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Oficialine sait Ella Ficdžeral'dan polhe (''ellafitzgerald.com'').
Künambruzvarz'

**Künambruzvarz**' om ristitun vai živatoiden ülälopusen pala künambrusen i käzivarden keskes.

Lihased künambruzvarden mülükundas jagadas ezigruppaks (nell' šoidud) i tagagruppaks (kaks' šoidud). Verenpörund zavodiše pal'clun i künambrusen arterijoišpäi.
Niža

**Niža** om üks' naižiden sekundarižiš sugutundusišpäi. Mülütab rodnikoid sötlemha vagahaižid.

Nižan šingotez neiččil om heiden normaližen suguküpsnedan üks' tarbhaižiš elementoišpäi. Pojav šingotez mehil (ginekomastii) om harv patologii.

Alastoman nižan nägu (toples) ei ole etine äjiš kul'turoiš, mehiden rindhan erineden. Nižan rodnikad oma lujad erogenižed zonad tobjimalaz. Tariž valita aigad da sijad, kus nižale voib olda alastoman i kus ei sa, oz., Evropan maiš kül'bendrandal voib ozutada nižad, lidnan keskuses ei.

## Homaičendad
Lavaš

**Lavaš** ( *lavaš*,  *lavaši*, , , , ,  *lavâš*) om resk vauged lapak leib nižujauhospäi, kudamb nägub kuti sur' hoik läpušk.

Blöd libub Iranan i Kavkazan regionoišpäi. Om levitadud Päivlaskmaižes Azijas tähäsai tobjimalaz. Leibän päine toižend vaiše Armenijas. Vaumitadas veroližes tandir-päčiš (mugažo *tendir* i *tonir*).

## Ümbrikirjutand
Läpušk om hoik ellipsanvuitte, 2..5 mm sankte, 90..110 sm pitte i 40..50 sm levette. Vedaduz om läz 250 grammad. Vilugoičese üksin rippujas olendas, sen jäl'ghe panese labodehikš 8..10 lavašad ühtes. Kuivase il'mas teravas. Kuivatud lavaš voib kaitas hätken lujas.

## Homaičendad
Läpušk

**Läpušk** om pašttud tegez tahthaspäi, tobjimalaz toižita ližadusita, lapak i kehker.

Keskuzazijan i Kavkazan rahvahiden järgeline leib, no om levitadud mail'madme veroližeks blödaks, Šotlandijaspäi Latinižen Amerikan indejalaižihesai.

Tahtaz oleleb nižušpäi i rughine, maged vai resk, da toižed. Voib ližata läpuškon tahthaze nenid komponentid: eriližmagutesed, jändused sigarazvan räkištandaspäi, sagud, marjad vai fruktad.

## Kacu mugažo
* Kürz

## Homaičendad
Vihand sild (Piter)

**Vihand sild** () om Venäman üks'keskustaine kaugedraudasine avtotesild Piterin Keskuzrajonas Moikas päliči. Nevan prospekt läbitab sildad. Pevčeskii-sild om ülezjogen, Rusked sild sijadase mödvedhe.

## Istorii
Ezmäine sauvond oli edel 1718. vot, puine avaiduzsild oli Piterin röunaks. Nimitihe sildad «vihandaks» toštmižsauvondan jäl'ghe 1730-nzil vozil. Sild om saudud kaugedraudan blokoišpäi voden 1806 seičemes kus Vil'jam Geste-arhitektoran projektan mödhe. Sen alusel vl 1807 sädihe «ezikuvališt projektad» — Venäman sildan ezmäine tipine projekt, i vll 1808−1840 saudihe enamba kümned mugošt sildad Piteriš, niiden kesken Rusked, Sinine i Pocelujev.

Vozil 1768−1918 sildan nimi oli *Policeiskii* («Policijansild»), sid' *Narodnii-sild* («Rahvahansild»). Eziauguine nimi pördui vspäi 1998. Vll 1906−1908 rekonstruiruihe i levitihe sildad panemha tramvaiteid.

Avtod da jaugnikad ottas kävutamižhe Vihandad sildad, kahesa ted transportan likundan täht. Čurazihe tramvaiteid sildaspäi vl 1951, kut kaikes prospektaspäi-ki. Vll 2019−2020 sild eli rekonstrukcijas läbi. Mülüb Venäman kul'turjäl'gusen objektoiden nimikirjuteshe.

## Konstrukcii
Sild om 29 (40) m pitte i 39 m levette, avtoteiden ühthine leveduz om 30 metrad. Kaugedraudkeskust om kattud monolitižel raudbetonal bembelüläh, kogoneb pandud 24 riveks penembiš bembelülähišpäi seičeme tübingad kaikuččes. Kaik ned oma kingitadud boltoil.

Alused oma saudud kivipanegespäi cemental, oma kreptüd ozrikkivel. Ned seištas vajil betonrostverkanke, ottas jogen vagon levedust vähän.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Vihand sild Piterin Mostotrestan saital (''mostotrest-spb.ru'').
Rusked sild (Piter)

**Rusked sild** () om üks'keskustaine raudbetoniž-terasine avtotesild Piteriš Moik-joges päliči. Sijadase Gorohovai-irdal. Ühtenzoitab Admiralteiskii- i Keskuzrajonad, Kazanin i 2nz' Admiralteiskii-sarid. Vihand sild om saudud ülezjogen, Sinine sild sijadase mödvedhe.

## Sijaduz
Sijadase Gorohovai-irdan värtmudel. Torguindpert' «S. Esders i K. Šeifal's» (Moikanjogen randird nomer 73/15) i Venäman valdkundaližen pedagogižen universitetan sauvuz A. I. Gercenan nimed (Moikanjogen randird nomer 52) oliba läz sildad vspäi 1906.

Lähembaižed metrostancijad oma «Gostinnii dvor», «Sadovaja», «Admiralteiskai».

## Istorii
Ezmäine sild oli puine avaiduzsild vspäi 1717. Vspäi 1737 vhesai 1778 oli nimitadud *Vauktaks sildaks* (), sid' nügüdläižikš mujutandan mödhe, i ei olend jo avaiduzsildaks. Mujutadud pusildoiden gruppan vizualine erinend oli muju vaiše, sikš nimitihe-ki muga.

Vodele 1814 uz' sild oli saudud kaugedraudaspäi šotlandižen Vil'jam Geste-arhitektoran tipižen projektan mödhe. Rusked sild om üks'jäine sild Moik-joges päliči saudud sen projektan mödhe sildoišpäi, kudamb kaiči ičeze irdnägud. Venäman kul'turan jäl'gusen objekt federaliženke znamoičendanke.

Vozil 1953−1954 sildan material om vajehtadud terashe, no kaitihe sildan istorižen irdnägun, «Lengiproinžprojekt:an» V. V. Blaževič-inžener sädi projektad. Udessaudihe pachid ozrikkivespäi bronzšuruidenke i nell'tahkoižid pidatimid A. L. Rotač-arhitektoran ohjandusen al, mugažo röunad avtoten i trotuaran keskes.

Vn 1998 restavracijan aigan vajehtihe uzikš röunoid kaugedraudaspäi i ozrikkivespäi.

## Ümbrikirjutand
Sild pidase seičemel ühthekeittud bemblel, ned oma kreptüd monolitižel raudbetonal.

Sauvuz om 22 m pitte (vai 33 m, sidä kesken keskust 21 m) da 16,8 metrad levette. Se om avtoiden i jaugnikoiden likundan täht. Koume avtoted i kaks' trotuarad, kaik oma kreptüd asfal'tbetonal.

## Irdkosketused
* Rusked sild Piterin Mostotrestan saital (''mostotrest-spb.ru'').
Sanskrit

**Sanskrit** (devanagari: संस्कृता वाच्, IAST. *saṃskṛtā vāk* «literaturine kel'», संस्कृतम् *saṃskṛtam* [ˈsɐ̃skr̩tɐm]) — Indijan amuine kirjankel' koverikahanke sintetiženke grammatikanke, sen valdkundan üks' oficialižiš kelišpäi.

«Sanskrit»-sana üksnäze znamoičeb «ümbriratud, vigatoi». Aigaližiden kirjmuštnikoiden igä om läz 3,5 tuhad vozid (2. voz'tuhan edel meiden erad kesk). Se ei olend märitud rahvahan keleks i oli levitadud antikaigaspäi ristitkundan elitas vaiše, märitud kul'turas. Pühäd religiitekstad oma kirjutadud sanskrital, se oli regionan tedomehiden kosketusiden keleks latinan kelen kartte Evropas. Kel't formiruiše 1. voz'tuhan EME keskele i jäi läz vajehtamata, sen šingotez tuli lophu.

## Kävutand
Pagižijoiden lugu — 14 000 ristituid Indijas (2001), 1669 ristitud Nepalas (ezmäine kel', vn 2011 rahvahanlugemine).

Kaks' universitetad ratas sanskrit-kelel: Keskuzline sanskritan universitet (vspäi 1970, Nju Deli) i Nepalan sanskritan universitet (vspäi 1986, Dang-rajon Nepalan keskuzpalan suvipäivlaskmas).

## Ümbrikirjutand
Severz'-se kirjutandsistemid oma sanskritan täht: edel meiden erad brahmi i kharošthi, 4..8. voz'sadal gupta, 8. voz'sadaspäi šarada, 7..12. voz'sadaspäi devanagari. Veroližikš indižed literatursädused oliba suližed, panihe muštho niid kirjutandata kaičemha alakastoišpäi.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Sanskritan kaičijoiden venäkel'ne kund (''samskrtam.ru'').
Sinine sild (Piter)

**Sinine sild** () om üks'keskustaine avtotesild Piterin Admiralteiskii-rajonas Moik-joges päliči. Se om Ph. Isaakijan torgun palaks, ühtenzoitab sidä Antonenkon kujonke i Voznesenskii-prospektanke. Mariinskii-pert'kulu i Nikolain I muštpacaz sijadasoiš sildanno. Rusked sild om saudud ülezjogen, Fonarnii-sild sijadase mödvedhe.

Avaiduzsild oli saudud puspäi vl 1737. Vajehtihe sildaks kaugedraudaspäi vl 1818, i se oli jo avaiduseta. Levitihe sauvomha pert'kulud vl 1842, i 19.-20. voz'sadal äiluguižed pened rekonstrukcijad oliba. Vhesai 1861 paukatud mehiden torguz oli sildanno. Nügüdläine sild om raudbetonaspäi voziden 1929−30 suren kohendusen jäl'ghe. Sild om 30 m pitte i 97 metrad levette (kaikiš levedamb Piterin sild). Se kävutase avtoil da jaugnikoil: kaks' trotuarad i viž avtoted laptoil, avar keskuzpala om avtoseižundtahoks. Jäl'geline sur' kohenduz mäni vll 2013−2014, vahvištihe bemblenvuittušt alust.

## Irdkosketused
* Sinine sild Piterin Mostotrestan saital (*mostotrest-spb.ru*) venäkelel, anglijan kelel i kitain kelel
Počtamtan sild

**Počtamtan sild** () om rippui üks'keskustaine metalline jaugnikoiden sild Piterin Admiralteiskii-rajonas, Moik-joges päliči. Fonarnii-sild om ülezjogen, Pocelujevan sild sijadase mödvedhe.

Sild jätktab Pračečnii-kujod i tuleb Surele Meriirdale. Piterin päpočtamtan pert' lidnan noländen kilometran patshanke südäimes om läz sildad, radab vspäi 1714 i andoi nimed sile. Sild om Piterin üks'jäine istorine pidajidenke čepinke, pojaviden Bankan i Levan sildoiden čepil dekorativine funkcii om vaiše.

## Istorii
Ezmäine sild oli saudud puspäi nell'kekustaižen 18. voz'sadan lopus. Vozil 1823−1824 uz' sild om saudud čepil kuti *Pen' čep'sild Moikas päliči* (), sid' *Jaugnikoiden čep'sild* (vspäi 1829) i *Pračečnii-sild* (vspäi 1849). Vspäi 1851 nimitase nügüdläižikš.

Vl 1905 varmitihe sildad i panihe ližaalusid puspäi. Jäl'ghine sur' kohenduz oli vozil 1981−1983, heittihe puižid ližaalusid, i vaiše čepid metallkvadrantoil pid'oiteldas sildad kut oli-ki meletadud eziauguižešti projektan mödhe.

Vn 2003 suren kohendusen aigan čepid oma vajehtadud, tehtihe niid pol'tošt kerdad sanktemb. Sen kohendusen projekt i raddokumentacii oma sätud «Institut "Stroiprojekt"»-organizacijal, inžener Ju. B. Devičinskii.

## Konstrukcii
Sild om 42 m pitte i kahten metrad levette, rippub čepil. Astužnikoiden pala om tehtud teraraudbalkoišpäi 30 sm sankte. Alused oma kivižes panegespäi vajil. Tagodud čomamahtoine raudasine segluz om sildan kaičijaks röunaks.

## Irdkosketused
* Počtamtan-sild Piterin Mostotrestan saital (''mostotrest-spb.ru'').
Fonarnii-sild

**Fonarnii-sild** ( «sild pidatimidenke») om Venäman Piterin üks'keskustaine raudbetonine avtotesild Moik-joges päliči.

Sauvuz sijadase Admiralteiskii-rajonas. Ühtenzoitab Kazanin i 2nz' Admiralteiskii-sarid, Fonarnii- i Počtamtan kujoid. Ülezjogen om Sinine sild, mödvedhe — Počtamtan sild.

## Istorii
Sild om avaitud 18. voz'sadan keskes. Se om 33 m pitte i 20 m levette. Nimi om tetab vspäi 1906, se om anttud kujon mödhe, 1920-nzihe vozihesai täuz' nimi oli Jaugnikoiden Fonarnii-sild (). Vhesai 1971 oli puspäi i vaiše jaugnikoiden täht. Raudbetonine sild jäl'ghe 1973. vot, nell' avtoted, jaugnikoiden tehuded oma teverikš.

Nügüd'aigaine üks'keskustaine sild om saudud vll 1971−1973 L.N. Sobolev-inženeran i Lev Noskov-arhitektoran projektan mödhe. «Lenmostostroi»-trestan SU-2-organizacii vaumiči sauvondad O. A. Rozov-päinženeran i S. N. Suščev-proraban ohjastusen al. Pidatimed alištuiba restavracijale vl 2001. Sildan gidroizoläcii i asfal'tbetonine krepind oma vajehtadud vl 2011.

## Konstrukcii
Fonarnii-sildan konstrukcii om ramanvuitte koumepalaine. Raudbetonižed alused vajil kaidetas jogen vagon levedust vähän i oma kreptud ozrikkivel.

Trotuarad oma erigoittud avtoteišpäi ozrikkivižel bordüral. Sildan röunan seglused oma tehtud kaugedraudaspäi čomamahtoližen valamižen mahtusel, ühtejiččed Moikan randirdan seglusidenke. Kaičendröun lopiše ozrikkivižel parapetal sildan alusen päl. Metalližed toršerad pidatimidenke oma seižutadud sildan tulendoidenno klassicizman stiliš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Fonarnii-sild Piterin Mostotrestan saital (''mostotrest-spb.ru'').
Depressii

**Depressii** (**depressivine olend**) om kaikiš levitadud psihine palahtelend. 5..10% ristitištod mokitas sišpäi.

M. k. «depressivine triad» harakterizuib:
# Agedonii (melen lähtend, mahtutomuz mujada ihastuz)
# Meletamižen palahtelend (ozut. negativižed mel'pigeded, pessimistine kaceg eloho)
# 

Hal'g erištasoiš:
* Ičenaine depressii
* Distimii (enamba avaitud form)
* Sur' depressivine palahtelend (vai klinine depressii).
Šizofrenii

**Šizofrenii** om jüged psihine palahtelend; meletamižen processoiden i emocionaližiden reakcijoiden čihodamine.

Harakterižed pirdad: gallücinacijad (nägemižen vai kulemižen), paranoidine vai fantastine horind, meletamižen i vasthaotmižen fundamentaližed palahtelendad, paginan dezorganizacii, adekvatoi vai hond affekt; mugažo socialine disfunkcii da tömahtutomuz.

## Kacu mugažo
* Šizotipine palahtelend
* Demencii
* Šizofazii
* Ar brüt

## Homaičendad
"The X Factor" Venämas

**«[[The X Factor]]»** om üks' kaikiš tetabižiš muzikkonkursoišpäi mail'mas. Venämas oli olmas **kaks' konkursan analogad**:
# **«[[Sekret Uspeha]]»**. Se oli Venäma-1-kanalal vlpäi 2005 vhesai 2007 (2 sezonad);
# **«[[Faktor A]]»**. Oli Venäma-1-kanalal vlpäi 2011 vhesai 2013 (3 sezonad).
Sekret Uspeha

**«Sekret Uspeha»** (*satusen peituz*) oli televizijan «The X Factor»-muzikkonkursan adaptacii Venäman täht. Sen tehtihe vlpäi 2005 vhesai 2007, om ozutadud RTR-kanalal. Vaiše kaiken kaks' sezonad oli madalan reitingan tagut. Nügüd' tehtas projektan ut versijad, nimitase **«[[Faktor A]]»**.

Linniba vägestajikš: Vladimir Sapovskii (2005, 1. sezon) i Nikolai Timohin (2007, 2. sezon). Arvostihe personad, ičtazprezentacijan mahtust, kargmahtoid. Kacmata koume kategorijha (norembad, vanhembad i gruppiden), sezonan üks'jäine vägestai oli.

## 1. sezon (2005)
### Norembad-kategorii (16..24 vot)
**Näradoičii**: Katerina fon Gečmen-Val'dek
# Jevgenija Otradnaja
# Aleksei Vorob'jov
# Marija Novikova

### Vanhembad-kategorii (25 da sen enamba vot)
**Näradoičii**: Aleksandr Revzin
# **Vladimir Sapovskii**
# Vladimir Dibskii
# Aleksei Kuznecov

### Gruppiden kategorii
**Näradoičii**: Valerii Meladze
# Queens
# 8 marta *[8 марта]*
# Nota Fraid

### Rezul'tatad
# ***Vladimir Sapovskii***
# **Jevgenija Otradnaja**
# **Aleksei Vorob'jov**
# Queens
# Marija Novikova
# 8 marta
# Vladimir Dibskii
# Nota Fraid
# *Aleksei Kuznecov*

## 2. sezon (2007)
### Norembad-kategorii (16..24 vot)
**Näradoičii**: Valerija
# **Nikolai Timohin**
# Il'ja Vasil'jev
# Jekaterina Antonenko
# Dmitrii Karpinčik

### Vanhembad-kategorii (25 da sen enamba vot)
**Näradoičii**: Valerii Garkalin
# Vitalii Gasanov
# Jelena Gorskaja
# Oksana Muhina
# Ol'ga Čekadanova

### Gruppiden kategorii
**Näradoičii**: Tigran Keosajan
# Bridge
# O'Da
# Just Listen
# Peekaboo

### Rezul'tatad
# ***Nikolai Timohin***
# **Il'ja Vasil'jev**
# **Vitalii Gasanov**
# Bridge
# Jelena Gorskaja
# O'Da
# Just Listen
# Oksana Muhina
# Jekaterina Antonenko
# Peekaboo
# Ol'ga Čekadanova
# *Dmitrii Karpinčik*

## Irdkosketused
* Konkursan sait veb-arhivas (''web.archive.org'').
Puhtaz, ajatud

**«Puhtaz, ajatud»** () om voden 1994 tetab amerikaine arthausfil'm. Režissör — Lodž Kerrigan. Prodüser — Teodoro Man'jači.

## Kinotarin
Fil'm om noren šizofrenikan polhe, kudamb naprib pördutada ičeze tütärt. Äjad kritikanmehed virgaziba lujas naturaližen päakt'oran (Piter Grin) vändon.

## Rolid
* *Piter Uinter* — Piter Grin
* *Neičukaine mäčunke* — Elis Levitt
* *Piteran mam* — Megan Ouen
* *Nikol' Uinter* — Džennifer MakDonal'd
* *Džek MakNelli* — Robert Al'bert

## Homaičendad
Villem-Aleksandr

**Villem-Aleksandr** vai **Villem IV** (; sünd. 27. sulaku 1967, Utreht, Alamad), täuz' nimi — **Villem-Aleksandr Klaus Georg Ferdinand** (alam.: *Willem-Alexander Claus George Ferdinand*), om Alamaiden kunigaz vs 2013 sulakun 30. päiväspäi. Hän om seičemenz' kunigaz Oranžan da Nassaun dinastijaspäi.

## Biografii
Beatriks-princessan (kunigaznaine vll 1980−2013) i Klaus-princan ezmäine laps'. Villem-Aleksandr sai Oranžan princan arvod maman tulendan jäl'ghe valdištmele vn 1980 30. päiväl sulakud. Hän kahtenke vellenke — Johan Frizo (1968−2013) i Konstantin (1969) — kazvoiba Drakenstein-lidnuses.

Villem-Aleksandr om istorik openduses, om Leidenan universitetan pästnikan (1987−1993).

## Homaičendad
Dirbal

**Dirbal** (ičeze nimituz: *djirbal*) om üks' avstraližiš aborigenan kelišpäi. Mülütadas pama-njungan kel'kundha.

Kelel pagištas Avstralijan Kvinslend-štatan pohjoižes. Pagižijoiden lugu (mamankel') om 8 ristitud ičeze kelel i 44 — giramai-paginal (2016). Kel' om kadomižen röunal.

Dirbalal om lujas mel'hetartui grammatik, i sikš se linni tetabaks kelentedomehiden keskes.

## Homaičendad
Birbincpühäpäiv

**Birbincpühäpäiv** vai **Birbincad** (**Sündun tulend Jerusalimha**) om üks' hristanuskondan päižiš praznikoišpäi (pühänikoišpäi). Oigetas Suren Nedalin ani edes, nedališ edel Äipäiväd.

Praznikan oigenduz zavodiše Jerusalimas. Birbincoiden tetab atribut — pal'mveza, birbinc vai (harvašti) nižutähk. Nened konfessijad pidadas pühänikaks: ortodoksine hristanuskond, katoline jumalankodikund, protestantizm, Päivnouzmman jumalankodikundad.

Pühänik simvoliziruib Iisus Hristosan tundištamišt Messijaks (Sünduks), no i Ristituiden Poigan tulendan Rajuhu ezimel'kuvad.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Iisus raccastab Jerusalimha // Evangelii Markan mödhe. Iisusan töd Jerusalimas 11-12. 11. — Uz' Zavet, 2006, lpp. 108−109.
Trumai (kel')

**Trumai** (ičeze nimituz: *ho kod ke*) om trumai-rahvahan kel', üks' Suviamerikan indejižiš kelišpäi. Necel kelel pagištas Brazilijas; pagižijoiden lugu om läz 120 ristitud (mamankel').

Kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal. Se om izoliruidud kel', i om ani atipižed grammatižed, morfologižed da leksižed eriližused sen regionan kelile.