open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ford Genri

**Genri Ford** ( [ˈhenrɪ fɔːd]; sünd. 30. heinku 1863 läz Detroitad, Mičigan, AÜV — kol. 7. sulaku 1947 Dirbornas, Mičigan, AÜV) oli amerikaine tegimištonmez', inžener-melestegii, avtotegimiden pidai kaiked mail'madme.

Fordan lozungan oli «avto kaikiden täht» — hänen tegim pästli kaikiš odvambid avtoid. Fordan «Ford Motor Company»-kompanii radab nügüd'-ki.

Genri Ford zavodi ezmäižen kävutada konvejerad. Konvejer oli kävutadud edel-ki Fordad, no vaiše hänen tegimiš se radaškanzi kommertižidenke satusidenke. Fordan «Minun elo i minun satused»-kirj om klassine säduz radon tedoorganizacijas.

## Biografii
Tuleban aigan edheotai oli sündnu emigrantoiden Irlandijaspäi kanzha, Uil'jam Ford i Mari Ford oliba hänen kazvatajad. Pereh eli fermal läz Detroitad. Kuz'toštkümnevozne Genri läksi kodišpäi radamha Detroitas. Vll 1891−1899 mez' radnikoiči inženeran-mehanikan i päinženeran «Edisonan elektrižes kompanijas» (*Edison Illuminating Company*).

Vl 1893 Ford konstruirui ičeze ezmäšt avtod joudal. Vll 1899−1902 mez' pidi «Detroitan avtoiden kompanijad» toižidenke valdoičijoidenke. Oli erižmelid heidenke, i vl 1903 melestegii pani ičeze kompanijan alust (*Ford Motor Company*). Edheotandan ezmäine model' oli Ford A. Kompanii sai tetabut Ford T-modelin pästandanke. Konvejeran kävutand oli ezmäine suriden kaluiden tehmižen sferas, se laski lüheta avton ühthekeradamižen aigad kahthe kerdha.

## Homaičendad
Fosfor

**Fosfor** (*P* — *phosphorus* latinan kelel) om 15nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om videndestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — videnden gruppan päalagruppas, VA), tabluden koumandes periodas.

## Avaidusen istorii
Element om ezmäine avaitud Antižen mirun jäl'ghe. Gamburgalaine Hennig Brand-alhimik löuzi vauvhatujad substancijad ristitun kuzes vl 1669 i nimiti sidä latinan kelen sanoil *phosphorus mirabilis* «lämoin čudonsädai kandai». Francine Antuan Lavuazje-himik (1743−1794) todesti fosforad elementarižeks substancijaks. Fosfor (vai Eosfor,  *fosforos* «lämoin kandai») oli homendeztähthan kaičijan amuižgrekižes mifologijas.

## Ühthižed andmused
Fosfor om levitadud Man kores znamasižešti (800..900 grammad tonnas) i ani ei sidä merivedes — 0,07 mg/L. Ei voi löuta fosforad puhthas olendas elementan lujan himižen aktivižusen tagut.

Fosfor om tarbhaine eläbiden olijoiden täht, ühtneb luiden i hambhiden sauvondha, sen muiktused formiruidas stajiden südäitukuid, fermentoid. Ristitun maks toižetab fosforan ühtnendoid.

## Fizižed ičendad

Fosfor om metallatoi substancii normaližiš arvoimižiš, süttub kebnas. Kaik om nell' allotropišt modifikacijad, polenijan himižen aktivižusen i ližadujan ninevusen mödhe: morii vauged (kändase rusttaks lämudel vai ionizirujal sädegoičendal, pakuine — ližadusidenke), vähäntoksine rusked (2,4 g/sm³, om polimeraks koverikahanke strukturanke), must (sadas 20 tuhad atmosferid painudel i +200 C° lämudel, 2,69 g/sm³), metalline (sadas läz üks' millionad atmosferid painudel, 3,83 g/sm³, elektrojoksusen hüvä veim). Lugetas ruskedsiništ fosforad rusttan fosforan järedkristalližeks modifikacijaks.

Atommass — 30,973762. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 1,82 g/sm³ (vauged fosfor). Suladandlämuz — 317,3 K (44,15 C°). Kehundlämuz — 553 K (279,85 C°).

Londuseline fosfor kogoneb üks'jäižes stabiližes 31P-izotopaspäi. Tetas 22 ratud radioaktivišt izotopad 24..30, 32..46 atommassanke, ei ole izomärid. Kaikiš hätkemban 33P-izotopan pol'čihodamižen pord om 25,34 päivest.

## Kävutand
Kävutadas rusttad fosforad tobjimalaz, sütutamižsubstancijaks tehmaha virid (pandas konor'an polehe klejanke i stöklanke) i azegištod, mineraližeks heretuseks. Ottas kävutamižhe vauktad fosforad pästmaha travijad azegištod. Pämineralad oma apatit Ca5(PO4)3(F,Cl,OH) i fosforit.

Ottas tegimištos fosfatoid abutusikš pehmdamha vet, andmaha metalloiden pindoile rösttumatomut («mažef»-passivator).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Fosfor ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz fosforas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Ftor

**Ftor** (*F* — *fluorum* latinan kelel) om ühesanz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om seičemendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — seičemenden gruppan päalagruppas, VIIA), kahtendes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Ezmäine ftoran ühtnend om ümbrikirjutadud 15. voz'sadan lopus, se om flüorit-mineral (CaF2), kogoneb ftoraspäi poleks. Vl 1771 ročine Karl Šeele-himik sai ftorvezinikmuiktust (HF) vezisegoiteses flüoritan reakcijaspäi rikmuiktusenke. Vl 1816 francine Andre Amper-fizik tariči nimed elementan täht -sanan alusel (*ftorios* «murendai»). Mainitadud hänel-žo vl 1812 *fluorine*-sana ( «joksta») tuli anglijan kel'he, flüorit ližadab metallurgižen šlakan joksmusenmärad. Francine Anri Muassan-himik erigoiti ftoran joudjaks elementaks elektrolizan abul vl 1886. Om levitadud Man kores keskmäras, 650 grammad tonnas.

Ftor-gaz om agressivine morim, no ftoran erased-se ühtnendad oma tarbhaižeks mikroelementaks ristitun luiš (2,5 grammad) i hambhiš (0,1 grammad).

## Fizižed ičendad

Ftor om kaikiš kebnemb gaz galogenišpäi lujanke harakteriženke hajunke (peniš koncentracijoiš hajub ozonan i hloran keskes), pakuižvauvast mujud. Gazan molekul om kaks'atomine — F2.

Atommass — 18,998403. Ninevuz (−189 C° lämudel) — 1,108 g/sm³. Suladandlämuz — 53,48 K (−219,67 C°). Kehundlämuz — 85,03 K (−188,11 C°).

Londuseline ftor kogoneb üks'jäižes stabiližes 19F-izotopaspäi, putub mahushe eziauguižešti vulkanižiš gazoišpäi. Tetas 17 ratud izotopad 14..18, 20..31 atommassanke, mugažo 18mF- i 26mF-izomärad. Niiden tobj pala kändase hapanikaks vai neonaks β-čihodamižen kal't. Izotopad kaikiš hätkembanke pol'čihodamižen pordonke oma 18F (110 minutad) i 17F (64 sekundad).

## Himižed ičendad
Ftor om lujas aktivine himižešti element, kaikiš vägevamb muigotai, reagiruib palandanke vai poukahtusenke tobjimalaz. Ei ole reakcijoid vaiše nenidenke elementoidenke: gelii, neon, argon. Muigotandmärad: −1; 0 (gaz). Sädas ftorhil'nikoiden klassad (CxFy) i ftorpolimerid (oz., polivinilftorid (PVF), teflon) niiden aluseks.

## Kävutand
Ftoran ühtnendad kävutasoiš tegimištol avaros. Tehtas freonad (vilugoitai substancii), ftoroplastoid (polimerad), ftorkaučukoid. Ottas elegazad (SF6) izolätoraks korgedvol'taižes energetikas. Ftoran ühtnendad oma dielektrikad litiiakkumulätoroiš. Erasiden-se metallioden ftoridad (oz., vol'framan, vanadijan) oma ližakahidenke ičendoidenke. Jagadas uranan izotopoid uranan geksaftoridan (UF6) abul.

Kaitas joudjad ftorad gazanvuiččes (painusen al) i nozoltadud olendoiš.

## Irdkosketused
* Ftor ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz ftoras Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Gagarin Jurii

**Jurii Gagarin (Jurii Aleksejevič Gagarin)** (; sünd. 9. keväz'ku 1934, Klušino-külä, Gžatskan rajon Smolenskan agjas, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 27. keväz'ku 1968, läz Kiržač-lidnad Vladimiran agjas, Venäman NFST, NSTÜ) — nevondkundaline kosmonavt-lendai, NSTÜ:n vägimez', polknik, ezmäine ristit, kudamb oli tehnu lendusen kosmosha i pördui sišpäi.

## Biografii
Gagarin oli sündnu radnikoiden kanzha, hänen ded oli Piterišpäi. Školopenduz mäni läz Suren sodan vozid, lopi seičement klassad ehtškolas vl 1951.

Vll 1949−1951 Jurii openui Lübercin käzitöiden školas i oli pästnus sišpäi parahimidenke arvznamoidenke i «jäloihe valai»-professijanke. Vll 1951−1955 mez' openui Saratovan industrialižes tehnikumas, sen valamižpalakundas. Opendusen aigan tuli DOSAAF:an Saratovan aeroklubha vn 1954 redukus. Služi armijas vn 1955 redukuspäi, ezmäi openui Čkalov-lidnan lendajiden sodaškolas vn 1957 redukuhusai. Oigetihe händast Pohjoižlaivišton aviapolkha (Luostari, Murmanskan agj), služi siš kaks' vot vn 1959 redukuhusai.

Gagarin oli valitud kosmonavtoiden ezmäižhe joukhu kuden kesken vl 1960 i mäni läbi vaumičendas. Sen joukun viž ühtnijad kändihe kosmonavtoikš. Jurii Gagarin tegi kosmoslendust 108 minutad hätkte vn 1961 12. päiväl sulakud i sai mail'man tetabut. Matkazi mail'madme, tuli ajaden läz koumekümnehe valdkundha. Radoi NSTÜ:n Ülembaižen Nevondkundan deputatan vspäi 1962 (valitud tošti vl 1966). Vll 1961−1968 openui Il'mvägiden inženerižes akademijas Žukovskijan nimed, vahvišti diplomtöd ühtes kus edel surmad.

Mez' pölištui aviakatastrofas harjoituzlendusen aigan. Hänen hibj om kremiruidud i mahapandud Moskvan Kremlin seinhä.

## Počtmarkoil i rahuzil

The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|Vn 1964 nevondkundaline mark
1976 4569.jpg|Vn 1976 nevondkundaližel markal
2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|Vn 2011 Vaugedvenäman markal
Stamp of Azerbaijan 595.jpg|Vn 2001 Azerbaidžanan počtmarkal
RR5714-0010R.png|Venäman Keskuzbankan rahuz 10 rubläd nominalanke, 2011
RR5220-0010R.png|Venäman Keskuzbankan kuldaižel rahudel 1000 rubläd nominalanke, 2011


## Homaičendad


## Edesine lugemine
* Гагарин Ю. А. Дорога в космос (Jurii Gagarin. Te kosmosannoks). — М.: «Воениздат», 1978. — 370 lpp. — 100 000 egz.
Evropan Ühtištuz

**Evropan Ühtištuz** (**EÜ**) om evropine ekonomine da politine organizacii.

## Ühtnijad

Kaik 28 valdkundad oma EÜ:n ühtnijoikš vs 2013 heinkun 1. päiväspäi (Horvatii kändihe ühtnijan):

Viž valdkundad oma EÜ:n kandidatoikš: Albanii, Pohjoižmakedonii, Mustmägi, Serbii i Turkanma.

## Ühthižed andmused
Vn 2016 heinkus EÜ:n ünäine ristitišt oli 513 949 445 eläjad (Indijan i AÜV:oiden keskes), kogosüdäiprodukt ostmižmahtusen paritetan mödhe — 21,6 trln US$ (mail'man 23%, 2013).

Kaik om 24 oficiališt kel't. Tobmuden organad — EÜ:n nevondkund (*Consilium*, valdkundoiden pämehed), Evropine parlament (750 ezitajad, käskusenandai) i Evropine laudkund (radonoigendai). Ühtištusen 19 valdkundad mülüdas evron zonha.

## Galerei

Europa building February 2016 (cropped).jpg|«Europa»-sauvuz om EÜ:n nevondkundan ištundoiden sija (Brüssel')
Balade en canoë - Parlement européen (1).jpg|Pert' Luiza Vaiss-feministan nimed om Evropižen parlamentan ištundoiden päsijaduz (Strasburg)
ParlamentoEuropeo 2004 BE01.jpg|Pol'-Anri Spaakan pert' Evropižen parlamentan ištundoiden täht (Brüssel')
Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|Evropine laudkund (Brüssel')


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Evropan Ühtištusen oficialine sait (''europa.eu''). *(kaikiden EÜ:n ühtnijoiden valdkundkelil)*

## Edesine lugemine
* Fontaine, Pascal. ''The European Union explained: Europe in 12 lessons''. Luxembourg: Publications Office of the European Union, 2014. (pdf, ''bookshop.europa.eu'') ISBN 978-92-79-34280-6
Galatin

**Galatin** (, sijaline pagin *San Pietru* «Pühä Petr»,  *As Pètro*) om lidn da kund (kommun) Italijan suvipäivnouzmas. Se mülüb Apulii-agjan Lečče-provincijha.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 1178 notarialižes aktas, siš Sankti Petrin fermeran pert' om kirjutadud. Grafad i gercogad (vspäi 1485) valdoičiba *San-Pjetro-in-Galatina*-eländpunktal hätken aigan. Nimitihe nügüdläižikš vn 1861 Italijan ühtištusen jäl'ghe. Galatin-raudtestancii radab vspäi 1884.

Galatin šingotase metallan ümbriradmižel, torguindal (jarmank), käzitöiden edheotandoil (keramik, poimetišed, kudondad), savičun i sauvondapakuden tegimel. Cementtegim i statižiden invertoriden tegim ratas lidnanno. Ühtenzoitai Grekanmanke vedenalaine kabel' zavodiše siš. Galatin-sodalendimport om kümnes kilometras lidnaspäi. Ümbärdajan territorijan šingotez baziruiše maižandusel (olivanvoi, vin, fruktad i maplodud).

## Geografijan andmused
Lidn sijadase 75 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, läz Keskmeren randištod. Matkad provincijan Lečče-keskushesai om 21 km pohjoižhe avtotedme (kaks' manted) vai raudtedme.

Klimat om Keskmeren. Voden keskmäine lämuz +16,3 C°. Paneb sadegid 627 mm vodes, oleskeleb niid vähemba semendkus-elokus (14..29 mm kus), enamba redukus-vilukus (80..109 mm kus).

## Eläjad
Vl 1991 kundan eläjiden lugu oli kaikiš suremb, rahvahanlugemine fiksirui 29 296 ristitud. Vl 2016 kundan ristitišt oli 27 109 eläjad.

Edeližed kundan pämehed oma Kozimo Montanja (keväz'ku 2012 — eloku 2016, *Cosimo Montagna*), Marcello Amante (kezaku 2017 — kezaku 2022).

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''comune.galatina.le.it'').
Galilei Galileo

**Galileo Galilei** (mugažo italijan kelel, italijan virkand: [ɡaliˈlɛːo ɡaliˈlɛi]; sünd. 15. uhoku 1564, Piz, Florencijan gercogkund — kol. 8. viluku 1642, Arčetri, Toskanan Sur' gercogkund) — italine fizikantedomez', mehanikantedomez', astronom, filosof da matematikantedomez', kudamb valaitoiti lujas ičeze aigoiden tedod. Hän ezmäižen kävuti teleskopan taivazhibjoid kaclemas i tegi äjid surid astronomižid avaidusid.

Galilei — eksperimentaližen fizikan alusenpanii. Ičeze eksperimentoil hän kumaiži vahvas Aristotelän spekulätivižen metafizikan i pani klassižen mehanikan alust.

## Biografii
Mez' libui bajarišton roduspäi. Openui Pizan universitetas vspäi 1581, möhemba pördui sihe i radoi matematikan professoran vspäi 1589. Läksi Padujan universitetha vl 1592 penen paukan tagut, siš oli astronomijan, matematikan i mehanikan opendajan vhesai 1610. Ühtenaigašti Galilei oli otnus tedoradho.

Elon aigan Galilei oli tutab kut geliocentrižen Mail'man sisteman polenpidai. Nece vei händast konfliktannoks katolišt jumalankodikundad vaste. Tedomez' vei jäl'gmäižid päivid kanzaližes usadibas kodiarestan al.

Katoližen jumalankodikundan komissii radoi vll 1981−1992 i reabilitirui Galilejad, päti, miše inkvizicii tegi värin vl 1633, konz pani mehele pučtas Kopernikan teorijaspäi.

## Homaičendad
Gallii

**Gallii** (*Ga* — *gallium* latinan kelel) om koumekümne ühtenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om koumandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan päalagruppas, IIIA), tabluden nelländes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Gallii om harv Man kores, sen pala — 19 grammad tonnas. Ei voi löuta metallad puhthas olendas. Vl 1875 francine Pol' Emil' Lekok de Buabodran-himik sai puhtast gallijad ezmäižen kerdan Pirenejad-mägiden kivendospäi i nimiti elementad Francijan latinižen nimen (*Gallia*) mödhe.

Ei ole tarbhašt biologišt rolid, gallijan pölü om toksine lujas. Metall om luja bakterijanvastaine abutuz, azotab verenjoksmust süviš satatesiš.

## Fizižed ičendad

Gallii om kebn pehmed, plastine hobedaižvauged metall siniženke ližamujunke. Järgeline kristalline segluz om ortorombine, toižed modifikacijad oma seižumatomad (β, γ, δ, ε) i oma olmas korktan painuden al (gallii-II kubiženke i -III tetragonaliženke seglusenke).

Atommass — 69,723. Ninevuz normaližiš arvoimižiš (kova, +20 C°) — 5,904 g/sm³, nozol (+29,8 C°) — 6,095 g/sm³. Suladandlämuz — 302,91 K (29,76 C°). Kehundlämuz — 2673 K (2400 C°).

Londuseline gallii kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 69Ga (60,11 %) i 71Ga (39,89 %). Tetas 29 ratud radioaktivišt izotopad 56..68, 70, 72..86 atommassanke, i niiden koume izomärad. Kaikiš hätkemban 67Ga-izotopan pol'čihodamižen pord om 3,26 päivest, sid' 72Ga (T½= 14,1 časud) i 66Ga (9,5 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (56..59-izotopad) i β-čihodamižen kal't, kändasoiš cinkaks vai germanijaks.

## Himižed ičendad
Elementan himižed ičendad oma alüminijan pojavad, no metalližen gallijan reakcijad tegesoiš vitkomb penemban himižen aktivižusen tagut. Hapandusen kerteh sädase il'mas metallan pindal, se kaičeb gallijad edesišt muigotust vaste. Muigotandmärad: +1, +3.

Ei ole reakcijoid gallijanke nenil elementoil: vezinik, hil'nik, azot, ola, bor.

Gallii reagiruib hulanke vedenke vitkos, vezinik i gallijan gidrohapanduz (III) sädasoiš. Todesižikš reakcii seižutab metallan pindan teravan muigotusen tagut:
:: \mathsf{2Ga + 6H_2O \rightarrow 2Ga(OH)_3 + 3H_2\uparrow}

Reakcijas ülälämbitadud vezipurunke (350 C°) gallijan metagidrohapanduz (GaOOH) sädase, se-žo metagalliimuiktuz:
:: \mathsf{2Ga + 4H_2O \xrightarrow{^ot} 2GaOOH + 3H_2}

## Kävutand
Ottas kävutamižhe pol'veimiden tehmižes (97 %) i toksižen artutin vajehtamižes. Ühthesuladuz plutonijanke (gallijan koumeprocentine ližaduz) stabiliziruib atombomban strukturad.

Kaikiš suremb südäiolend om sfalerit-mineralas (0,1 procenthasai) i harvas gallit-mineralas. Sadas boksitoiden, kivihilen i nefelinan ümbriradmiženke. Gallii kucub alüminijan varmdusen lujad polendust, i pidab puhtastada toine toižespäi. Maksoi US$1200 kilogrammas vl 2005.

## Irdkosketused
* Gallii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz gallijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Gdan'sk

**Gdan'sk** (, virktas [ˈɡdãj̃sk], erasti [ˈɡdaɲsk]; kašub.: *Gduńsk* [ɡduɲsk]; vozil 1308−1466 da 1793−1945 oli **Dancig**-nimenke,  [ˈdantsɪç] vai [ˈdantsɪk]) om lidn Pol'šanman pohjoižes. Se om Pomorjen sodaveikundan administrativižeks keskuseks, kudenz' eländpunkt valdkundas eläjiden lugun mödhe, järed port Baltijan meren randal.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 997. Se sai lidnan statusad vl 1263. Nimitihe langenijan merhe Gdan'-jogen mödhe ( kašuban augotižlibundal), sen nügüdläine nimituz om Motlav (*Motława*).

Vl 1939 Saksanma ezini tarbhaičendoid pörta lidnad i antta levedoid teid ühtenzoitmaha Päivnouzmaiženke Prussijanke. Pol'sanman pučind tegihe Toižen mail'man sodan formaližeks süks.

Gdan'sk šingotase kivivoihimižel i himižel tegimištoil, laivansauvomižel da laivankohendusel, sömtegimištol. EÜ:n turizman znamasine keskuz kezaaigan. Jartalin ümbriradmižen edheotandad sijaližel torhudel. 

## Geografijan andmused

Lidn sijadase sodaveikundan pohjoižpäivnouzmas, Baltijan meren suvižel randištol, Gdan'skan lahten suvirandal, 0..180 m ü.m.t. korktusil. Om konurbacijas Gdin'-meriportanke i Sopot-kurortlidnanke. Kaks' joged jokstas lidnas: Radun' (103 km pitte, ) i Motlav (*Motława* 68 km pitte), jäl'gmäine ühtenzoitase Lenivkanke — Vislan del'tan hijamanke, laivanlikund tegese.

Klimat om ven pehmed, valdmeren i kontinentaližen röunal, pil'vekaz lujas tal'vel. Voz'aigad oma erigoittud sel'ktas. Voden keskmäine lämuz om +7,7 C°, kezakun-elokun +15,5..+17,7 C°, tal'vkun-keväz'kun −1,4..+1,8 C°. Ekstremumad oma −29,8 C° (uhoku) i +36,0 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om −0,5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +18,1 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus-elokus. Paneb sadegid 571 mm vodes, enamba heinkus-elokus (70..79 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (24..28 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 72..75 % röunoiš sulakus-heinkus, 85..90 % redukus-uhokus.

## Tobmuz

Lidn jagase 34 lidnanlaptaks: kuz' om -statusanke i 28 nimitadas *osiedle:ks*.

Edeline lidnan pämez' om Bogdan Olešek (*Bogdan Oleszek*, heinku 2001 — kül'mku 2018). Edel vn 2018 kül'mkud lidnan tobmuden pämez' () oli Gdan'skan nevondkundan (*Rada Miasta Gdańska*) ezimez'. Nevondkundan nügüdläine ezimez' om Agneška Ovčarčak (*Agnieszka Owczarczak*) vn 2018 kül'mkuspäi. Rada kogoneb 34 deputataspäi.

## Eläjad
Vl 2014 lidnan ristitišt oli 461 489 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Vll 1980−2019 lidnan ristitišt vajehtihe 456..470 tuhad eläjid röunoiš.

Läz 750 tuhad eläjid om Truimästo-lidnaglomeracijas (2017,  «koumekerdaine lidn»), se om nellänz' surtte valdkundas.

## Transport

Avtobusad, tramvaid i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Kiruhelektrojonused ühtenzoittas aglomeracijan lidnoid.

Rahvahidenkeskeine civiline *Gdan'sk*-lendimport Leh Valensa-prezidentan nimed (*GDN / EPGD*, 6,7 mln passažiroid vl 2024) sijadase kaks'toštkümnes kilometras lodeheze lidnaspäi.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''gdansk.pl'').
Germanii (himine element)

**Germanii** (*Ge* — *germanium* latinan kelel) om koumekümne kahtenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om nelländestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — nelländen gruppan päalagruppas, IVA), tabluden nelländes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Germanii om harv Man kores, pala — 1,5 grammad tonnas. Ei voi sidä löuta puhthas olendas.

Vl 1886 germanine Klemens Vinkler-himik avaiži ut elementad argirodit-mineralan himižel analizal i sai puhtast germanijad ezmäižen kerdan, tariči nügüdläšt nimed ičeze i mineralan augotižlibundan mödhe, Germanii-valdkundan oiktastuseks.

Löutihe germanijan penid lugumärid eläbiš olijoiš. Elementan sur' verd om toksine kaikiden täht päiči homehes. Kaks'valentine germanii om toksižemb mi toižed.

## Fizižed ičendad

Germanii om räbed kova hahkvauged hoštai metalloid (pol'metall). Om pol'veimeks. Kristalline segluz om kubine diamantanvuitte normaližiš arvoimižiš.

Atommass — 72,63. Ninevuz normaližiš arvoimižiš (kova, +20 C°) — 5,323 g/sm³, nozol (1000 C°) — 5,557 g/sm³, mülü poleneb sulandan jäl'ghe kut veden-ki mülü. Suladandlämuz — 1211,4 K (938,25 C°). Kehundlämuz — 3106 K (2833 C°).

Londuseline germanii kogoneb vides izotopaspäi, nell' oma stabiližed: 70Ge (20,52 %), 72Ge (27,45 %), 73Ge (7,76 %), 74Ge (36,52 %), 76Ge (7,75 %, T=1,92 × 1021 vot, kändase selenaks-76). Niiden ližaks, tetas 27 ratud radioaktivišt izotopad 58..69, 71, 75, 77..89 atommassanke, i koumetoštkümne izomärad. Kaikiš hätkemban 68Ge-izotopan pol'čihodamižen pord om 271,05 päiväd, sid' 71Ge (T½= 11,43 päivest) i germanii-69 (39 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (58..61-izotopad) i β-čihodamižen kal't, kändasoiš cinkaks, cinkaks i gallijaks, muite gallijaks, arsenaks.

## Himižed ičendad
Muigotandmärad: −4, −3, −2, −1, 0, +2, +3, +4, jäl'gmäine om järgeline.

Germanii seižub il'man i veden, vähäkoncentriruidud mugliden i muiktusiden vastamižpainegt vaste. Segoitase vitkos rikmuiktusen i azotmuiktusen palabiš koncentriruidud segoitesiš.

Segoib mugliš muigotajiden olendanke vaiše (oz., H2O2 vai NaOCl):
:: Ge + 2 KOH + 2 H2O2 -> K2GeO3 + 3 H2O

Metalloid muigotub il'mas GeO2-hapandushesai rusttan kalindan lämudel.

## Kävutand
Kävutadas germanijad optikas (linzad, infrarusked optik, optine kuid, öližen nägendan ladimed) da elektronkas (mikropäčid, DVD-RW-diskad).

Maksoi US$1200 kilogrammas elementarine i US$840/kg dioksid (GeO2) vl 2007.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Germanii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz germanijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Gomer

**Gomer** (amuižgrekan kelel: *Ὅμηρος* «Homeros»; ezimeletaden, eli voz'sadoil 9.-8. edel m.e.) — legendarine amuižgrekalaine runoiden sädai i sarnoičii. Hän om «Iliadan» (evropižen literaturan kaikiš amuižemb muštnik) da «Odissejan» avtoran.

Gomeran elos ei ole ni-miččid eskai todhekoskujid andmusid, no nimen grekine form voi olda vaiše realižel personal. Kuvatas Gomerad sogedaks meheks antižen veron mödhe.

## Sädused
Runopajatajan poemad starinoitas realižiš aigtegoiš möhäližiden kaivandusiden mödhe. Runod oma kaičenus meiden päivihesai ližatud variantal, ei olend kirjkel't Gomeran elon aigan. Kacmata sihe, molembiden poemiden süžet om kogonaine, niiden epitetoiden kävutand ozutab üks'jäšt avtorad.

Kaks' poemad kändihe kul'turižeks Biblijaks amuižgrekalaižile. Gomeran runoiden fragmentad oma olmas läz poles löunuziden amuižgrekižiden papirusoiden keskes.

## Mušt
Nimitihe krater Merkurijal Gomeran oiktastuseks.

## Homaičendad
Google Chrome

**Google Chrome** ([ɡuːɡl krəum], lugeda vepsäks: *Gugl [[Hrom]]*) om «Google»-kompanijan maksutoi kaclim. Sädase C++-kelel.

Ezmäine versii oli levitadud vn 2008 2. päiväl sügüz'kud. Versijad udištasoiš tähäsai. Vn 2017 heinkus se oli kaikiš populärižemb kaclim mail'mas, kävutajiden viž ühesandest otiba ičeze kompjuteroihe. Kaclimen interfeis om sätud 167 kelel.

Kaclim endustab kävutajad edel tulendad pahidoičijha saitha. Chrome sädab ičeze processad kaikuččen avaitud iknan täht tobjimalaz, muga iknoiden südäiolend ei voi valatoita toine toižhe, i ku ühten iknan process azotase äkkid, ka voib loptä sidä andmusiden kadotandata toižiš iknoiš.

Vspäi 2018 reklaman fil'tr radab kaclimes.

## Irdkosketused
* Kaclimen oficialine lehtpol' ''google.com''-saital. *(äjil kelil)*
Gent

**Gent** (mugažo alaman kelel, virktas [ɣɛnt];  [ɡɑ̃]) om Bel'gijan lidn valdkundan lodehes, Flandrii-regionas. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, om Päivnouzmaine Flandrii-agjan administrativižeks keskuseks.

Oficialine kel' om alaman kel'. Znamasine meriport radab. Lidn om järedaks openduzkeskuseks, universitet da nell' üläškolad oma avaitud.

## Istorii
Arheologijan andmused ozutadas, miše ristituiden žilod oliba Gentan nügüdläižes seižundsijas kiviaigan jo. 7. voz'sadal Gent oli järedan torguindkeskusen. Vl 1000 Gent oli Evropan kahtendeks lidnaks eläjiden lugun mödhe (jäl'ges Parižad). 

19. voz'sadal tekstiline Gent kändihe tegimišton jalos järedaks keskuseks. Lidn šingotase metallurgijan tegimel, avtotegimel, himižel i kivivoinhimižel tegimištol, cement- i betonedheotandoil, mugažo turizmal. Järedad tegimištjarmankad oleldas lidnas. Bel'gijan kahtenz' surtte *Flanders Expo*-ozutelendkompleks radab täs.

## Geografijan andmused
Gent sijadase agjan keskuzpalan päivlaskmas, Šel'd-jogen randal. Matkad Brüssel'-pälidnhasai om 50 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal vai 58 km avtotedme.

Klimat om ven valdmeren pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +10,6 C°, kezakun-elokun +15,9..+18,1 C°, tal'vkun-uhokun +3,4..+4,0 C°. Paneb sadegid 859 mm vodes, läz tazomäras kuidme, vähemba uhokus-semendkus (51..63 mm kus), 71..84 mm toižidme kuidme.

## Tobmuz

Lidn jagase 14 nimitadud rajonaks.

Edeline lidnan pämez' () om Daniel Termont (*Daniël Termont*, 2007 — tal'vku 2018). Lidnan municipalitetan nevondkund kogoneb 53 ezitajaspäi. Nevondkundan ezimez' om Kristof Peters (*Christophe Peeters*) mandatanke vozikš 2022−2025.

## Eläjad
Vll 1970−1977 mülütihe 13 kommunad lidnha, i sen eläjiden lugu ližadui 148 860 ristituspäi 248 657 ristithusai. Vl 2000 kaik 224 180 ristitud elihe lidnas, vl 2021 — 263 703 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Vl 2008 municipalitetan ristitišt oli 594 582 eläjad (nellänz' surtte valdkundas) 1 205 km² pindal, vn 2018 augotišes — 560 522 eläjad sil-žo pindal.

Augotižlibundan mödhe (2020): Bel'gii — 64,5 %, Azii — 12,6 %, Päivnouzmaine Evrop — 9,1 %, Päivlaskmaine Evrop päiči Bel'gijas — 5,0 %, Pohjoine Afrik — 3,4 %, Afrik suvemb mi Sahar — 3,3 %, toižen augotižlibundan — 1,8 %.

Katoližen jumalankodikundan kaks' päjumalanpertid da jumalanpert' oma saudud lidnas.

Znamasine üläopendusen aluzkund om Gentan universitet (läz 50 tuh. üläopenikoid). Sen aluz om pandud vl 1817. Kaik om 11 fakul'tetad universitetas.

## Transport
Jogiport da valdkundan koumanz' surtte meriport sijadasoiš lidnan pohjoižes. Merilaivad ujudas kanaladme Ternözenaspäi (Alamad). Om mugažo erazvuiččid tegimid portan industrialižes zonas.

Avtobusad, tramvaid da trolleibusad oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes. Kiruhraudted da avtoted ühtenzoittas Gentad Bel'gijan, Francijan i Alamaiden lähižidenke järedoidenke lidnoidenke.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden oficialine sait (''stad.gent'').
Gelii

**Gelii** (*He* — *helium* latinan kelel) om kahtenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahesandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan päalagruppas, VIIIA), tabluden ezmäižes periodas.

## Ühthižed andmused
Gelii om levitadud londuses lujas (23 % massan mödhe, kahtenz' sija vezinikan jäl'ghe), sikš miše se om stabiline substancii lujas i om kaičenus tähäsai Suren Poukahtusen aigaspäi. Nügüd' se sündub tähthiš levitadud vezinikaspäi. Element om harv Mas, sündub radioaktivižiden metalloiden čihodamižes da putub londuseližhe gazha, kudambaspäi sidä sadas-ki madallämuzdistilläcijal.

Francijalaine Pjer Žansen- i britanine (anglijalaine) Norman Lokjer-astronomad avaižiba uden elementan Päiväižen spektras läz ühtenaigašti vl 1868. Kahtes vodes Lokjer tariči nimitada sidä gelijaks ( *helios* «päiväine»).

## Fizižed ičendad

Gelii om inertine mujutoi üks'atomine gaz maguta da hajuta.

Atommass — 4,002602. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 0,00017846 (+20 C°) g/sm³. Suladandlämuz — 0,95 K (−272,2 C°). Kehundlämuz — 4,22 K (−268,93 C°), se om kaikiš madalamb tetabiden substancijoiden keskes.

Londuseline gelii kogoneb kahtes izotopaspäi (4He — 99,99986 %, 3He — 0,00014 %). Sen ližaks tetas seičemed ratud izotopad 2 (diproton) i 5..10 atommassanke, kaikiden niiden pol'čihodamižen pord om sekundan lühüdamb. Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomer 2), β- i neitronižen (nomer 8) vai muite β-čihodamižen kal't (nomer 6), kändasoiš vezinikaks (nomer 2), litijaks i vezinikaks (izotopad 6 i 8). Izotopad nomer 5, 7, 9 i 10 kändasoiš gelijan toižikš izotopoikš neitonižen čihodamižen kal't.

## Himižed ičendad
Element om kaikiš inertižemb Mendelejevan tabludes. Ei ole löutud himišt reakcijad völ, kudambas gelii ühtniži. Sädab vaiše erasid stabilitomid ühtnendoid — eksimeroid.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Gelii ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz gelijas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Gutenberg Iogann

**Iogann Gensfläiš cur Laden cum Gutenberg** ( [joˈhanəs ˈɡɛnsflaɪʃ tsuːɐ̯ ˈlaːdn̩ tsʊm ˈɡuːtn̩bɛʁk]; sünd. keskes 1397. da 1400. vot, Mainc, Pühä Rimalaine imperii — kol. 3. uhoku 1468, sigä-žo) oli germanine sep', gravirui, juvelir da melestegii, Evropan ezmäine tipograf.

## Biografii
Gutenberg oli sündnu lidnan Frile Gensfleiš-patricijan kanzha, El'za Virih-mam libui vatken torgovanoiden perehespäi. Priha oli noremban lapsen, hänel oliba Frile-veik, El'za-sizar i Patce-sizarindam. Om kaičenus vähän tedoid Iogannan elon polhe edel 1434. vot, no voib ezimeletada, miše hän openui käziradoile. Vll 1434−1444 mez' eli Strasburgas i oli otnus pol'kalližarvoižiden kividen šlifuindha (agat, oniks), tegi zerkloid pühämatknikoiden täht. Vl 1455 sätud tipografii läksi Iogann Fust-rahaandajale käskuzkundan pätandan mödhe. Gutenberg tegi sebrad Konrad Gumerinke i pästi severz'-se kirjoid vodele 1460.

Melestegijan mahapanendan sija Maincas om tundmatoi. Hänen muštnikad oma pandud neniš lidnoiš: Mainc, Strasburg, Frankfurt Mainal, Ven. Gutenbergan muzejad oma avaitud Maincas (vspäi 1901) i Friburas (vll 1900−2000 se radoi Bernas).

## Kirjoiden painmine

Vodele 1440 Gutenberg sädi mahtusen painda likkujiden metalližiden literiden abul, tegi melel praktižen sisteman kaikid augotižpaloid. Literiden ühthesuladuz (gart) mülüti hahktinad, tinad i antimonijad, sulazihe käzijalos kebnas. Melestegii kävuti kirjamiden zerkolkuvandad, mujuid voin alusel painmižen täht, reguliruidud matricad. Puine painmižmašin oli hänen pordon maižanduzpressoiden analogan.

Gutenbergan painmižen tehnologii levitihe kaikedme Evropadme teravas i sid' mail'madme. Se vajehti kirjoiden äikerdoičendan veroližid mahtusid (käzikirjutusiden kirjutamine kädel i ksilografii), vedi kirjan massižennoks tehmižennoks i valatoiti lujas mail'man kul'turha. Melestegijan päine Gutenbergan Biblii-tö tegihe Biblijan ezmäižeks painmižversijaks.

## Homaičendad
Göte Johan Vol'fgang fon

**Johan Vol'fgang fon Göte** ( [ˈjoːhan ˈvɔlfɡaŋ fɔn ˈɡøːtə]; sünd. 28. eloku 1749, Frankfurt Mainal, Pühä Rimalaine imperii — kol. 22. keväz'ku 1832, Veimar, Saksen-Veimar-Eizenaht-ruhtinazkund) oli germanijalaine runokirjutai, kirjutai, valdkundan šingotai, meletai da londusentedoidai.

Kirjutajan sädamižjäl'guz tedoidase Veimar-lidnan Göten i Šilleran arhivas.

## Sädused
* «Saksalaižes sauvondas»-kirjutuz (1773, )
* «Göc fon Berlihingen»-komedii (1774, *Götz von Berlichingen*)
* «Klavigo»-dram (1774, *Clavigo*)
* «Noren Verteran mokičendad»-roman (1774, *Die Leiden des jungen Werthers*)
* «Ifigenija Tavridas»-tragedii (1779−1788, *Iphigenie auf Tauris*)
* «Torkvato Tasso»-dram (1780−1789, *Torquato Tasso*)
* «Mecan car'»-ballad (1782, *Erlkönig*)
* «Egmont»-tragedii (1788, *Egmont*)
* «Mahtod kazmusiden metamorfozas»-tedotö (1790, *Versuch die Metamorphose der Pflanzen zu erklären*)
* «Reineke-ižareboi» (1792, *Reineke Fuchs*)
* «German i Doroteja», (1794, *Hermann und Dorothea*)
* «Faust»-tragedii (1774−1832, *Faust*)
* «Mujun teorijale»-esse (1810, *Zur Farbenlehre*)
* «Päivlaskmaiž-päivnoizmaine divan» (1819, *West-östlicher Divan*)
* «Runoišt i tozi: minun elospäi» (avtobiografine säduz, 1811−1831, *Aus meinem Leben. Dichtung und Wahrheit*)

## Homaičendad
Hab

**Hab** () om lehtezpun erik, mülütadas Raidaižed-sugukundha. Kazvab Evrazijan venos i vilus vöiš.

## Ümbrikirjutand
Pun tüvi om kolonnanvuitte ühthe metrhasai sankte, sase 35 metrad kortte. Eläb 80..90 vot tobjimalaz, i 150 vot harvoin. Kazvab teravas, no alištub pun südäimen läžundoile. Vanhad tervhed pud puttas vaiše erasti. Levitadud jurišt süveneb maha.

## Kävutand
Hab om levitadud pumaterial. Ištutadas eländpunktoiš dekorativižeks kazmuseks, sügüzel lehtišt om erazvuitte mujul. Änikoičeb sulakus i om mezikazmuseks sil aigal, mezjäižed ümbriratas urbiden kleid propolisaks. Ottas kävutandaha kored nahkoiden dubindsubstancijaks i samha pakušt da vihandad mujud.

## Habha sidodud vepsän tärtused
* *Dupl*' — tautatud hapaspäi lač.
* *Habaine pehk* — hapanu südäimes hab.
* *Habaine pä* — puine idol vai sangedpä, otuz.
* *Habik, habišt, habikišt, habžom* — habaine mec.

## Habha sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed
### Muštatišed

* *Anopespäi armastust, ku habaižes puspäi lämäd.*
* *Habaine om pä, ei vända nimidä.*
* *Koivuižes kandos habašt vezad ei kazva.*


### Ozoitez

* Pol'hebod, pol'habad (segl).


## Kacu mugažo
* Habobatk

## Homaičendad
Haitmann Fridrih

**Fridrih Haitmann** (; sünd. 27. reduku 1853, Ahlen, Vestfalii, Saksanma — kol. 13. eloku 1921, Königsberg, Saksanma (nügüd' Kaliningrad, Venäma)) oli germanijalaine arhitektor.

Mez' om «Zur heiligen Familie»-jumalanpertin (Kaliningrad) avtor, nügüd' filarmonijan koncertzal radab siš. Arhitektor projektirui äiluguižid kundaližid sauvusid i eländpertid Königsbergas da sen ümbrištos: počtan sauvused, Königsbergan kirhad, erižpertid, Amalienau-kolonii (lidnrajon om sätud Kretčmann-sauvondnevojanke ühtes, nüg. Kaliningradan pala). 

Haitmann ühtni Ezmäižen mail'man sodan torihe vspäi 1914, sen jäl'ghe läžuškanzi löumai i koli tundmatoman jäl'gnikoiden täht.

## Homaičendad
Hauged

**Hauged** () om jogikala. Se om Haugižed-sugukundan heim koumen kesken (edel 2016. vot oli üks'jäine). Om levitadud Evropas, Sibiriš, Pohjoižamerikas.

## Ümbrikirjutand
Täuz'kaznu haug' sase 1,8 metrhasai pitte, 32 kilogrammhasai vedutte. Emäčud oma järedamban ižačuid. Eläb koumekümnevoččehe igähäsai. Hibj om torpedan kartte, hahkvihandan mujun polhe kirjav. Pä om nülak teravidenke hambhidenke. Korktas sijatud sil'mad ümbrikactas surt tahondad. Sel'gsuug i perzesuug sijadasoiš tagapalas händanno, se abutab histtä i otta pigut heredas, tehta tacindoid severzid-se ičeze hibjoid pitte.

## Söte
Haug' om lihan- da kalansöi živat, söb toižid penid kaloid tobjimalaz (särg, ahven), mugažo amfibijoid, reptilijoid, penid hirid, makondjid, vezilinduiden poigaižid, järedoid gavedid, jändusid.

Hen haug' nimitase *haugič:uks*. Vaiše pohjoižed erikod södas niid (racionan videndeshesai).

## Erased erikod
* *Esox lucius* — Järgeline haug' vai muite Haug'
* *Esox niger* — Must haug'
* *Esox reicherti* — Amuran haug'
* *Esox americanus* — Amerikalaine haug'

## Haughe sidodud vepsän muštatiž da ozoitez
;Muštatiž

* *Haugenpä — bobulin loun, [[ahven|ahvenanpä]] — anopen loun.*


;Ozoitez

Haug' meres, a händ ülähän. (kauh vezilačus)


## Homaičendad
Heinku

**Heinku** om voden seičemenz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš, kezan kahtenz' ku. Kogoneb 31 päiväspäi.

Heinku om voden kaikiš lämhemb ku keskmäras Pohjoižen mapoliškon territorijan tobjas palas i kaikiš vilumb ku Suvižes mapoliškos, kus se om tal'ven kahtenz' ku.

## Irdkosketused
* Heinku ''tamby.info''-saital.
Hil'muiktuzgaz

**Hil'muiktuzgaz** vai **[[hil'nik]]an dioksid**, mugažo *hil'nikan hapanduz (IV)*, om gaz (**CO<sub>2</sub>**) mujuta da läz hajuta; sil om muiktahk magu.

Hil'muiktuzgazan koncentracii Man atmosferas om 0,041 % (2018, edel industrializacijad oli 0,028 %). Substancijan ninevuz normaližiš arvoimižiš om 1,97 kg/m³, se om pol'tošt kerdad enamba mi kaiken il'man. 

Kova hil'nikan dioksid kucuse **kuivaks [[jä]]ks**.

## Fizižed ičendad
Sublimacijan lämuz om −78,5 C°. Ninevuz kovas olendas om 1560 kg/m³. Voib sada nozoludeks painuden al, se kävutase hil'muiktuzgazan kaičendan täht, ninevuz om 925 kg/m³ 0 C° lämudel i 35,5 atmosferad painudel.

## Himižed ičendad
Hil'muiktuzgaz om muiktuzoksid. Vedhe segoiden se kändase hil'muiktuseks. Reagiruib muglidenke säten karbonatoid da gidrokarbonatoid.

Gaz ei pid'oitele palamišt, sädase palandan reakcijas.

## Biologine rol'
Hil'muiktuzgazal luja znamoičend om eläban londusen täht. Se ühtneb aktivižešti kaikihe eläban stajan metabolizman processihe. Atmosferine hil'muiktuzgaz om hil'nikan päpurde kazmusiden täht. Hil'muiktuzgaz ei ole toksine, no se ei pid'oitele hengaidust.

Eziauguižešti hil'muiktuzgaz oti kümnikoid procentoid Man atmosferas, no fotosintez poleni sen palad lujas. Gazan ülämär atmosferas ühtneb klimatan toižetamižhe, vedab kazmuzhonusen effektannoks i valdmeren veden muigotamižennoks, a se kucub eläbiden olijoiden kadomišt. Nügüd'aigan sätas projektoid i tegimid kävutamha hil'muiktuzgazad himižes tegimištos, mugažo gazan mahapanendan täht.

Ristitun organizm eritab läz üht kilogrammad hil'muiktuzgazad päiveses.

## Kävutand
Kävutadas sömližaduseks (gaziruidud vezi, konservant, rohlenzoitai, kod E290), lämoinsambutimiš, kriohirurgijas, poltuzelementaks aviamodeliruindas, pnevmatižes azegištos, sauvondas (gruntan kül'menzoituz, kaičii ümbrišt ühthekeitandan aigan). Kuiv jä om avaros levitadud agent torguindan vilugoitimiš.

## Homaičendad
Hirv'

**Hirv' ** vai **Hirb' ** (), vai **Evropine hirv' **, om meckabjživat. Mülütadas Pedranvuiččed-sugukundha.

## Etimologii
*Hirb*' om uz' velgsana suomen kelespäi (rndt.  «hirb'»).

## Ümbrikirjutand
Eläb Pohjoižen mapoliškon meczonan venos vönes päpaloin (Skandinavii, Venäma, Sibir', Aläsk, Kanad). Kaik om läz pol'tošt millionad eričuid mail'mas.

Ižačud oma kaikiš järedambad pedranvuiččiden keskes, täuz'kaznuden hibjan veduz sase 360..600 kilogrammhasai, se oleleb 3 m pitte i 2,3 metrhasai kortte sägun sijas. Ei oleskele sar'vid emäčuil.

Hibj i kagl oma lühüdamb mi pedral, gurbakahanke sägunke i korktoidenke jaugoidenke. Pä om sanged, nena om gurbakaz, ülähul' rippub. Živatan sar'ved oma kaikiš järedambad Man eläbil olijoil, kazdas 180 santimetrhasai irdmäral i 20..30 kg vedutte. Tactas sar'vid joga vodel kül'mkus-tal'vkus i sar'vitomad sulakuhu-semendkuhusai. Kärb tuleb sügüz'kus-redukus, sil aigal ižačud oma agressivižed i voidas tactas ristitun päle.

Kodikoičendan naprindad oliba satusetomad, no kaks' živatfermad ratas Venämas. Om buran kondin, grizlin, händikahan i ristitun mectusen objektaks.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe tervehtajad maidod (kül'menzoittas kaičemha). Keratas ekskursijoid živatfermha.

Ratas kambakoid nahkoid. Liha om kovakaz, om vähä razvad siš, no tehtas savukurdüd kolbasad i konserviruidas.

## Homaičendad
Hired

**Hired** () oma imetaiživatoiden sugukund Nühtajad-heimkundaspäi.

Nimitadas *hirenpoigaižid* mugažo *hiroi-haroi* fol'kloras.

## Ümbrikirjutand
Täuz'kaznu hibj oleleb vidhe santimetraspäi (penikaine hir' *Micromys minutus*) 48 santimetrhasai (suvine nüguhir' *Phloeomys cumingi*). Hired kändasoiš täuz'kaznuzikš pol'tošt..koume kud igäs, ristitun sauvusiš voidas äikerdoitas vodes läbi.

Elonmahtusen mödhe hir' om kuivmaživat. Söteltas semnil, erased erikod živatoil-ki. Londuseližed erikod kanttas varuližid tärtläžundoid, travidas villäd da ižandusen toižid varoid. Hirensöi om kaži. Kävutadas hirid biokodviden täht i imetaiživatoiden genoman tedoidusiš.

## Hiren erikod
Kaik om nell' alasugukundad, 147 heimod, 701 erikod mail'mas, sidä kesken 13 erikod elädas Venämas. Nüguhired-heim mülüb Hired-alasugukundha (*Murinae*).

Erased hiren erikod:
* Kodihir' (*Mus musculus*)
* Mechir' (*Apodemus sylvaticus*)
* Nügahir' vai Mahir' (*Soricidae*)
* Pöudhir' (*Microtus arvalis*)
* Vezihir' (*Arvicola amphibius*)

## Hir'he sidodud vepsän muštatišed

* *Hir' purnhu näl'gha ei kole.*
* *Kažin nagr, a hiren voik.*
* *Kažita hired i pän södas.*
* *Nukkujale kažile hir' suhu ei tule.*
* *Pen' hir' suren kegon söb.*
* *Suril hiril enamb sitad.*


## Kacu mugažo
* Hirenherneh
* Hirenhänd
* Hir'habuk
* Hobothir'
* Öläpakaine

## Homaičendad
Hir'pulo

**Hir'pulo ** () om Evrazijan i Kanadan venon vönen levitadud meclind. Se om Pulod-sugukundan Hir'pulod-heimon (*Surnia*) üks'jäine erik.

## Leviganduz
Lind om levitadud mecoidme. Voib eläda ühtes tahondas vai kalaita. Putub Skandinavijan maiš, Venäman evropižen palan pohjoižes, Sibirin suves i Edahaižes Päivnouzmas. Eläb Tän'-Šanin erasil-se tahondoil.

## Ümbrikirjutand
Lindun hibj om 35..43 sm pitte, üläh om bur vauktoidenke läipoidenke, alah om vauged läz täuzin, jonoikaz vähäižel. Suugiden maihutuzkeskust sase 60..80 santimetrhasai. Sil'mad i n'ok oma pakuižen mujun, «korvid» eile. Lenduz om terav oiged, ei edahan man pindaspäi.

Pezoitelese puiden vanhil kandoil, pol'ondusiš, harvemba ondusiš i toižiden lihansöjiden linduiden pezoiš, man pindal. Munindas om koume..ühesa vauktad munad, erasti koumetoštkümnehesai. Emäč haudub läz 25 päiväd. Poigaižed oma pezas neceverdan-žo aigan, molembad kazvatajad söteltas heid. Sen jäl'ghe poigaižed lähttas lähižiden puiden oksile.

## Söte
Hir'pulo söb henoid nühtajid päpaloin (pöudhirid, lemmingoid), ku niid om vähä, ka oravid, mugažo linduid erasti (püid, meckanoid, tedroid). Mecadab hämäran aigan, no voib päiväl-ki. Tegeb londoid ristitun päle kaiten ičeze pezad, sen aigan naprib iškta käpšuil pähä.

## Homaičendad
Hlor

**Hlor** (*Cl* — *chlorum* latinan kelel) om 17nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om seičemendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — seičemenden gruppan päalagruppas, VIIA), tabluden koumandes periodas.

## Ühthižed andmused
Element om aktivine himižikš lujas. Mülütadas hlorad galogenihe. Hlor om kaikiš enamb levitadud galogen Man kores, sen 21nz' element levigandusen mödhe (126 palad millionas). Löutas enamba valdmeren vedes (19 grammad litras).

Vl 1774 ročine Karl Vil'hel'm Šeele-himik sai puhtast hlorad ezmäižen kerdan. Tedomehed lugiba sidä palakahaks substancijaks sihesai, kuni vl 1810 britanine Hemfri Devi-himik sai hlorad da natrijad keitandsolan elektrolizal i muga todesti hloran elementarišt londust. Hän tariči udele elementale *hlorin*-nimitust (). Elementan nimi libub grekan kelen χλωρός-sanaspäi *hlōrós* («vauhvihand» vai «pakuižvihand»).

Hlor-gaz om toksine i upehtoitai substancii, kävutihe muga Ezmäižen mail'man sodan aigan völ, no sen ühtnendad oma tarbhaižed eläjiden täht. Ristitun hibj 70 kg vedutte mülütab hlor-elementan 95 grammad. Hloran ionad reguliruidas stajiden südäipainut, oma vezisolvajehtusen palaks, ühtnedas fotosintezan processha.

## Fizižed ičendad

Hlor om pakuižvihand kaks'atomine gaz (Cl2, normaližiš arvoimižiš) lujanke harakteriženke metalliž-magedanke hajunke.

Atommass — 35,4527. Ninevuz — 1,56 g/sm³ (enamba mi il'man ninevuz normaližiš arvoimižiš, −35 C° lämudel). Suladandlämuz — 172,2 K (−100,95 C°). Kehundlämuz — 238,6 K (−34,55 C°).

Londuseline hlor kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 35Cl (75,78 %) i 37Cl (24,22 %). Tetas 22 ratud radioaktivišt izotopad 28..34, 36, 38..51 atommassanke i kaks' izomärad (34m, 38m). Kaikiš hätkembad ratud izotopad oma 36Cl 301 300 vot pol'čihodamižen pordonke (voib löuta jäl'gid londuses), 39Cl (T1/2 = 56 minutad) i 38Cl (T1/2 = 37 minutad). Niiden ližaks 34mCl-izomäran pol'čihodamižen pord om 34 minutad. Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (nomerad 28..30) vai β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš rikikš vai argonaks.

## Himižed ičendad
Hlor reagiruib läz kaikidenke metalloidenke. Nened muigotandmärad voidas olda: +7, +5, +3, +1, 0, −1. Segoib vedes hüvin. Luja muigotai. Poukahtub vezinikanke reagiruiden päiči vezinikan koncentracijas vähemb mi 5,8 % vai enamba mi 88,3 %.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Hlor ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz hloras Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Hrom

**Hrom** (*Cr* — *chromium* latinan kelel) om kaks'kümne nellänz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kudendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kudenden gruppan laptalagruppas, VIB), tabluden nelländes periodas.

## Ühthine harakteristik
Hrom sündui Kaikushe vauktoiden liliputal'židen i jüžmakoiden tähthiden poukahtusiš.

Hrom om levitadud londuses, pala Man kores — 120 grammad tonnas. Ei voi löuta elementad joudjas olendas. Francine Lui Nikola Voklen-himik sai puhtast hromad ezmäižen kerdan vl 1797. Nimitihe grekan kelen χρῶμα-sanan mödhe *hroma* «muju» ühtnendoiden erazvuiččen mujun tagut, kävutihe niid mujutimikš 19. voz'sadan augotišes.

Hroman erased ühtnendad oma tarbhaižed ristitun i živatoiden täht, mülüdas verhe i reguliruidas substancijoiden vajehtust. Puhtaz hrom i sen pölü oma toksižed. Kuz'valentine hrom om genotoksine kancerogen.

## Fizižed ičendad

Hrom om kova taivazmavauged metall. Kristalline segluz om kubine. Kändase paramagnetikaks 38 C° lämudel. Poliruidud hrom kuvastab nägujan spektran 70 % i infrarusttan sädegoičendan 90 %.

Atommass — 51,9961. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 7,19 g/sm³. Suladandlämuz — 2180 K (1907 C°). Kehundlämuz — 2944 K (2671 C°).

Londuseline hrom kogoneb nelläs stabiližes izotopaspäi: 50Cr (4,345 %), 52Cr (83,789 %), 53Cr (9,501 %) i 54Cr (2,365 %). Tetas 22 ratud radioaktivišt izotopad 42..49, 51 i 55..67 atommassanke, kaks' izomärad om löutud (45m i 59m). Niiden kesken kaikiš hätkembad oma 51Cr 27,7 päivest pol'čihodamižen pordonke i 48Cr (T½=21,5 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't, kändasoiš vanadijaks i titanaks, muite vanadijaks, vai margancaks.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe metallurgijas (legiruind, rosttumatoi teraz, aerokosmižed ühthesuladused, tehmaha düzid). Tehtas čomid gal'vanižid krepindoid («hromiruind»).

Kaik 7,5 mln tonnoid ferrohromad saihe vl 2013. Hromkivendon järedad tegijad oma Suviafrikan Tazovaldkund (läz pol't vl 2013), Kazahstan, Turkanma i Indii.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Hrom ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz hromas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Händikaz

**Händikaz** vai **Hahk händikaz** vai **Järgeline händikaz** (latinan kelel: *Canis lupus*) om koiranvuiččiden sugukundan (*Canidae*) lihansöi (*Carnivora*) imetaiživat.

Händikaz, šakal (*Canis aureus*), kojot (*Canis latrans*) i toižed heimolaižed živatad mülüdas Händikahad-heimho (*Canis*). Händikaz om mugažo kodikoiran oiged ezitat. Erased biologad lugedas koirid händikahan alaerikoks.

## Ümbrikirjutand
Händikaz om kaikiš järedamb živat koiranvuiččiden sugukundas: sen piduz (händanke) om 160 sm:hasai, korktuz säguhusai om 90 sm:hasai, hibjan vedaduz — 62 kg:hasai. 

## Areal

Konz-se händikahan areal Evrazijas da Pohjoižamerikas oli suremb. Aigan mändes sen areal da živatoiden lugu om penenus ristitun radmižen taguiči (londusižen landšaftan toižetuz, urbanizacii). Händikahale kadomine grazib äjiš Man regioniš, hot' neniden kontinentiden pohjoižpolil sen populäcii om stabiline.

Historižiš aigoiš händikahan areal oli toine pindan mödhe jäl'ges ristitun arealad imetaiživatoiden keskes. Meiden aighasai se om lujas penenu. Evropas händikaz eläb Ispanijas, Ukrainas, Venämas, Vaugedvenämas, Portugalijas, Italijas, Pol'šanmas, Skandinavijas, Balkanil da Baltijanmeren randaližes regionas. Azijas se eläb Korejas, Kitaiš, Indijas, Azerbaidžanas, Kazahstanas, Afganistanas, Iranas, Irakas, Arabijan pol'saren pohjoižes. Pohjoižamerikas händikaz eläb Aläskaspäi Meksikhasai.

Om 6 händikahiden alaerikod Venämas: Tundran händikaz, Keskvenälaine (vai Evropalaine) mechändikas, Sibirin mechändikas, Step'händikaz, Kavkazan händikaz, Mongolijan händikaz. Karjalan Tazovaldkundas om läz 480 evropalašt händikast (*Canis lupus lupus*).

## Händikahaze sidodud vepsän muštatišed

* *Ala pane händikahale sor'm suhu.*
* *Händikahan jaugad söttas.*
* *Händika(ha)späi pageni, a sid' kondi tabazi.*
* *Händikast kut taht söta, a üks'kaik kor'bhe kacub.*
* *Koza händikahanke torazi, sar'ved da kabjäd jäiba.*
* *Näl'ghine kuti händikaz.*
* *Vaiše kolnudele händikahale usko.*


## Kacu mugažo
* Händikahanbut'k

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Händikahan lugumäran reguliruindas Karjalas. — Karjalan Tazovaldkundan ohjastusen sait (''gov.karelia.ru''). (venäkelel, suomen kelel, anglijan kelel)
* Canis lupus *iucnredlist.org*-saital. 
* Händikahan alaerikod *poimai.ru*-saital. 
;Händikahiden mectuz
* Händikahiden mectus // Vepsän kelen korpus. — #30.
* Kut flaškoile sadas händikahid' // Vepsän kelen korpus. — #31.
* Kut händikahid' sadas karoihe // Vepsän kelen korpus. — #32.