open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karabulak (lidn)

**Karabulak** (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Ingušetijan Tazovaldkundan keskuzpalan pohjoižes. Se om tazovaldkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1859 kuti kozakoiden *Karabulakskai*-stanic (). Vn 1962 29. kül'mkud kätihe stanicad lidnanvuiččeks žiloks. Žilo sai lidnan statusad vl 1995. Sätihe lidnümbrikod sen alusel vl 2009.

Karabulak šingotase «Himreagent»-tegimel, sauvondmaterialiden edheotandoil (raudbetontegesed, asfal't), mugažo jauhkompleks i kartonažfabrik ratas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase lidnümbrikon suves, Alkančurtskii-kanalan randal i Sunž-jogen hural randal (Terekan bassein), 420 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.

Matkad Magashasai om kaks'kümne viž kilometrad suvipäivlaskmha. Lähembaine lidn om Sunž kahesa kilometrad päivnouzmha.

## Tobmuz
Karabulak om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.

Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed Administracijan pämehed oma Magomed-Bašir Oskanov (kül'mku 2019 — kezaku 2023), Ahmed Bitiev (tal'vku 2016 — kül'mku 2019). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Alihan Hamhoev vn 2023 redukuspäi, edeližed oma Mikail Dzangiev (vn 2023 semendku — reduku, *velgusentäutai*), Magomed Martazanov (reduku 2019 — semendku 2023), Jahja Kitiev (vn 2019 viluku — reduku), Magomet Ganiev (2011−2018). Edel vn 2019 redukud Deputatoiden nevondkundan ezimez' oli lidnümbrikon pämehen.

## Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 30 961 ristitud, vn 2021 — 43 037 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 39 614 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): ingušad — 97,1 %, čečenalaižed — 1,2 %, venälaižed — 0,8 %, toižed rahvahad — 0,2 %, rahvahuden ozutandata — 0,7 %.

Islaman koume pühäpertid oma saudud lidnas, niiden kesken Keskuzline mečet'. Ortodoksine hristanuskond Kazanin Jumalanmaman jumalanpert' om avaitud lidnas.

## Openduz
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2, 3 i *Skazka* «Sarn»), seičeme keskškolad (nomer 1..7), gimnazii (nomer 1), čomamahtoiden škol, sportškol H.R. Dzeitovan nimed.

Mediciniž-tehnologine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks, om avaitud vspäi 2017.

## Galerei

Ночной Карабулак.jpg|Lidnan öline nägu (2015)
Karabulak04.png|Erižpertid sauvomižes (2011)
Karabulak 3.jpg|Uz' eländfartal (2015)
Karabulak02.png|Znam lidnan röunal vl 2011, tulend Jandare-žilon polespäi


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait (''mokarabulak.ru'').
Kant Immanuel'

**Immanuel' Kant** ( [ɪ'ma:nu̯e:l 'kant]; sünd. 22. sulaku 1724, Königsberg, Prussii (nüg. Kaliningrad, Venäma) — kol. 12. uhoku 1804, sigä-žo) oli germanine filosof. Saksanman klassižen filosofijan alusenpanii, radoi Vauktustusen i romantizman aigoiden röunal.

Kantan üleižed i sistematižed tedotöd koskiba epistemologijad, metafizikad, etikad i estetikad. Ned valatoitiba lujas Päivlaskmman Uden aigan filosofijad. Tedomez' sädi töid tedon toižiš-ki sferoiš: religii, astronomii, oiktuz, istorii.

## Biografii
Tuleban aigan filosof oli vällenke tervhudenke lapsessai, i hänen mam napri antta hüväladušt opendust. Priha oli prestižiden «Fridrihs-Kollegium»-gimnazijan pästnikan (), sid' tuli Königsbergan universitetha opendusen täht vl 1740. Openui siš hätken aigan, no jäti opendust kesken gollüden tagut i radoi privatižeks opendajaks.

Vll 1755 mez' vahvišti dissertacijad doktoran arvon sandanke. Openzi 40 vot siš-žo Königsbergan universitetas.

## Tetabad tedotöd
* «Üleine londuseline istorii» (1755)
* «Puhthan haman kritik» (1781/87, )
* «Moralin metafizikan alused» (1785, *Grundlegung zur Metaphysik der Sitten*)
* «Praktižen haman kritik» (1788, *Kritik der praktischen Vernunft*)
* «Sekoimižen mahtusen kritik» (1790, *Kritik der Urteilskraft*)
* «Religii haman vaiše röunoiš» (1793)
* «Igähižennoks kožundannoks: Filosofine projekt» (1795, *Zum ewigen Frieden. Ein philosophischer Entwurf*)
* «Moralin metafizik» (1797, *Die Metaphysik der Sitten*)

## Homaičendad
Karjalan Tazovaldkundan gimn

**Karjalan Tazovaldkundan [[gimn]]** om Karjalan Tazovaldkundan üks' valdkundsimvolišpäi. Kuldas gimnad seišti sen publižen edestusen aigan.

Karjalan Tazovaldkundan gimn om vahvištadud valdkundkonstitucijal (pala 101) da Karjalan Tazovaldkundan käskusel (6.04.1993, nomer XII-16.495 «Karjalan Tazovaldkundan Gimnan tekstas»).

Muzikan avtor — Aleksandr Beloborodov, venäkel'žen tekstan avtorad — Armas Mišin da Ivan Kostin, suomenkel'žen tekstan avtor — Armas Mišin (venäkel'žen tekstan känduz). Karjalan Aleksandr Volkov-runokirjutai kändi gimnan tekstad livvin kel'he.

Ezmäi gimnal oli kaks' oficiališt tekstad (venäkelel da suomen kelel), no vl 2001 Karjalan käskusenandajan suiman Tazovaldkundan kodi om tühjitanu suomenkelžen tekstan. Tarbhažed toižetused oma tehtud «Karjalan Tazovaldkundan Gimnan tekstas»-käskushe. Nece pätand motiviruidihe sil, miše venäkel' om üks'jäižen oficialižen valdkundkelen Karjalas. Äjad baltijan meren suomalaižiden rahvahiden ezitajad Karjalas (suomalaižed, karjalaižed da vepsläižed) vasttihe pätandad hondoin.

Gimn pajatadihe suomen kelel vaiče kerdan Karjalan muzikaližes teatras gimnan vahvištoitandan jäl'ghe.

## Venäkel'ne tekst

Край родной — Карелия!
Древняя мудрая земля.
Братских племён одна семья,
Карелия!
 
Звените, озера, и пой, тайга!
Родная земля, ты мне дорога.
Высоко на сопках твоих стою
И песню во славу тебе пою.
 
Край родной — Карелия!
Ты мне навек судьбой дана.
Здравствуй в веках, моя страна,
Карелия!
 
Герои былин средь лесов и гор
Живут на земле нашей до сих пор.
Лейся, песня! Кантеле, звонче пой
Во имя карельской земли святой!
 
Край родной — Карелия!
Рун и былин напев живой.
Вижу рассвет лучистый твой,
Карелия!
 
Вижу рассвет лучезарный твой,
Карелия!


## Suomenkel'ne tekst

Kotimaamme Karjala!
Ikivanha kaunis maa.
Veljeskansat yhteen saa
Karjala!
 
Nuo järvet ja vaarat ja hongikot-
ne huomisen kutsua kuunnelkoot!
Seisoin vaaran harjalla paljain päin
ja suljin syliini mitä näin.
 
Kotimaamme Karjala!
Ikivanha laulumaa.
Työllään etsii kunniaa
Karjala!
 
Ne urhot ja sankarit laulujen-
ne asuvat täällä entiselleen.
Soita, soma kantele, jatku, työ!
Soi, laulu, sydämen liekki, lyö.
 
Kotimaamme Karjala!
Rahvas rehti, ahkera
töin ja lauluin ikuistaa
Karjalaa!
 
Töin ja lauluin ylistää
Karjalaa!


## Karjalankel'ne tekst (livvin pagin)

Kodirandu — Karjalu!
Igäine kaunis meijän mua.
Heimokanzat yhteh suat,
Karjalu!

Tuo kuunnelkua järvet dai mečät, suot
Kui sydämeh oma mua pajuo tuou.
Se mäin piälpäi selvembi nähtä voi —
Vie parembi kaikkii mua meijän roih.

Kodirandu — Karjalu!
Ozan kel elä igä kai.
Ryndähis meijän yksi vai —
Karjalu!

Tiä runoloin rohkiembat poijat vie
Kai eletäh salolois, järvien ies.
Pajo lennä, kandeleh helkieh lyö,
Kiitä Karjalua kaikkie muadu myö.

Kodirandu — Karjalu!
Runot dai pajot elos piet.
Nägyy tiä päivännouzu vies,
Karjalu!

Päiväzen nouzu nägyy vies,
Karjalu!


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Gimn mp3-formatas ''gov.karelia.ru''-saital.
Karjalan Tazovaldkundan Rahvahaline teatr

**[[Karjalan Tazovaldkund]]an rahvahaline teatr** (venäkelel: *Национальный театр*, suomen kelel: *Kansallinen teatteri*, ičenaižkarjalan kelel: *Kanšallini teatteri*, livvinkarjalan kelel: *Kanzalline teatru*) om valdkundaline dramatine teatr Petroskoiš. Nece om üks'jäine suomenkeline teatr Venämas. Teatr radab 1932 vodespäi. 2010 vodespäi teatran direktoran radab Arvid Zeland.

Teatras om sur' scen (300 ištsijad) da pen' scen (50 ištsijad). Teatran edestused olesketas venäkelel, suomen da karjalan kelil. Sen sijaduz om Petroskoin keskuses, Kirovan torgul. Adres om Marksan Karlan prospekt, p. 19. Tätüižteatr, Rahvahaline teatr da populärine sušibar oma ühtes sauvuses.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Karjalan Tazovaldkundan Rahvahaližen teatran sait (''teatr.onego.ru''). (venäkelel, suomen da anglijan kelil)
Karjalan keled

**Karjalan keled** (ičeze nimituz: *karjalan kielet*) om suomalaiž-ugrilaižiden keliden alaoks, kudamb mülütab Baltijan meren suomalaižihe kelihe. Pagižijoiden lugu — läz 60 tuhad ristituid.

"Karjalan kel'"-termin om ridasine. Venäman tedoliteraturas nügüd' kävutadas erižed terminad «ičenaižkarjalan kel'», «livvin kel'» da «lüdikel'».

Karjalan keled oma agglütinativižed. Karjalan keled oma Karjalan Tazovaldkundan pagižkeled.

## Karjalan kirjamišt

Vl 2011 Petroskoiš pättihe, miše Ü-kirjamen sijas i ičenaiž-karjalan, i livvin kelil linneb Y.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Uzištused karjalaks *YLE.fi*-saital.
Kaskez

**Kaskez** (, ) om vepsän külä Karjalan Tazovaldkundan suves, sen Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Mülüb Kaleigan vepsän küläkundha.

Külä om olmas 16. voz'sadaspäi. Sijadase Änižjärven suvipäivlaskmaižel randal. Kaks' irdad: Onežskai, Sovhoznai.

## Eläjad
Vl 1873 külän ristitišt oli 423 ristitud, heišpäi kaik kirjutihe vepsläižikš. Vl 1905 külän ristitišt oli 683 eläjad. Vl 1926 külän eläjiden lugu oli 739 ristitud. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 33 ristitud.

## Homaičendad
Kastel'sardo

**Kastel'sardo ** (, sijaližil paginoil: *Casthèddu Sardhu*, *Caltèddu*) om lidn da kommun Italijan päivlaskmas, Sardinii-saren da agjan Sassarin provincijas.

Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1102 kuti genujalaižen Doria-kanzan *Kastel'dženoveze-lidnuz*. Kastel'sardo šingotase turizmal, sauvondal i kalanpüdusel.

Lidn sijadase Azinar-lahten randal, 114 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Geografižed koordinatad oma 40°50′0″N da 8°43′0″E. Matkad Sassari-lidnhasai om 25 km suvipäivlaskmha.

Vn 2011 Italijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 735 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''comune.castelsardo.ss.it'').
Kazahlaižed

**Kazahlaižed** (kazahan kelel: *қазақтар/qazaqtar/قازاقتار*, üks'lugu: *қазақ* [qɑzɑq]) — üks' türkižiš rahvahišpäi. Ičeze nimituz kändase kuti «kalaidai», «ozaitelemižiden ecii».

## Rahvahan lugumär
Lugumär om läz 18 mln ristituid (2018). Kazahlaižiden enambuz eläb Kazahstanas, 12,5 mln rist. (67,5 % ristitištos, 2019), sid' Kitaiš (1,6 mln vl 2010), Uzbekistanas (0,8 mln vl 2017), Venämas (647,7 tuh. vl 2010) i Mongolijas (101,5 tuh. vl 2010).

## Etnogenez
Nügüdläižen rahvahan etnogenez tegihe 13.-15. voz'sadoil päpaloin genetikan tedoidusiden mödhe, Kuldaižen ordan olendan aigan. Siš-žo aigaspäi islam vajehti tengrizmad uskondaks.

Erištadas 50 olijad sured heimod, ühtenzoittas heid koumhe «žuz:ha»: Vanhemb suvipäivnouzmas (, 12 heimod), Keskmäine keskuses i päivnouzmas (*Орта жүз*, seičeme heimod) i Noremb päivlaskmas (*Кіші жүз*, 29 heimod koumes joukus). Tetas koume heimod erazvuiččenke todištadud augotižlibundanke, niišpäi kaks' ei mülügoi žuzoiden klassifikacijha: *tore* Mongolijaspäi, Čingishanan aigaspäi; *hodža* Lähižes Päivnouzmaspäi, Arabijan missioneroiden jäl'gnikad; *arginad* (Keskmäine žuz) Iranan mägištolpäi. Kaik heimod pagištas ühtel kelel, 11 mln ristitud tezihe kazahan kel't vl 2012.

## Organizacijad
Kazahlaižiden Ezmäine mail'man kurultai (suim) mäni Almatiš vl 1992 (28. sügüz'ku — 4. reduku), kus sädihe Kazahlaižiden Mail'man associacijad (). Kurultai oleskeleb kaikuččel videl vodel.

Repatriacijan program om vahvištadud da radab Kazahstanas ripmatomuden sandan aigaspäi vl 1991. Enamba 580 tuhad kazahlaižid sirdi Uzbekistanaspäi programan mödhe.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kazahlaižiden Mail'man associacijan lehtpol' ''elbasy.kz''-saital.
Kazahan kel'

**Kazahan kel**' (ičeze nimituz: *қазақ тілі*) om altaižen kel'kundan kel'. Kazahan kel' om Kazahstanan valdkundkel'. Pagižijoiden lugu — 13 mln ristituid (2019), rahvaz — kazahlaižed.

## Ümbrikirjutand
Formirui 14.-17. voz'sadoil. Keles om koume päpaginad: pohjoižpäivnouzmaine (kirjankelen aluz), suvine i päivlaskmaine. Kirjankel' nimitase *Әdebi қазақ тілі*.

Kazahan kelen reguliruindorganzacii om Kazahstanan kul'turan da informacijan ministruz, sijadase Astanas.

## Kirjamišt

Kazahan kelen nügüdläine kirjamišt om kirilližen kirjamišton pohjal, kogoneb 42 kirjamespäi. Vll 1929−1940 se oti latinicad aluseks. Uz' kelen kirjamišt om vahvištadud latinican pohjal vn 2017 redukus, sen täuz' kävutamine linneb edel 2025 vot.

## Lugusanad
* **бiр** — üks' 
* **екi** — kaks' 
* **үш** — koume 
* **төрт** — nell' 
* **бес** — viž 
* **алты** — kuz' 
* **жетi** — seičeme 
* **сегіз** — kahesa 
* **тоғыз** — ühesa 
* **он** — kümne
* **жиырма** — kaks'kümne
* **отыз** — koumekümne
* **жүз** — sada
* **мың** — tuha

## Frazad
* Сәлем! — Tervhen!
* Сениң атың кiм? — Kut sindai kuctas?
* Сен қайдан сың? — Kugalaine oled?
* Сен қайда тұ расын? — Kus sinä eläd?
* Сау болыңыз! — Nägemižhesai!
* Рахмет. — Kitän.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kazahan kel' ''ethnologue.com''-saital.
Kazmused

**Kazmused** ( vai ) — biologine valdkund, üks' äistajižiden organizmiden gruppišpäi, kudambha mülüdas samlod, sänijaugad, kortehed, derägad, avoinsemnižed da änikkazmused. Kazmusikš lugetas erasti šoll'oid.

Kazmused oma ezitadud äjil elonformil — ozutesikš, puil, penzhil, heinil i m. e.

Botanik tedoidab kazmusid.

## Ühthižed tundused
* Stajiden kor' om sanged cellülozine.
* Kazmusiden tobjan palan stajad mülütadas hloroplastoid vihandanke hlorofill-pigmentanke, sen tagut fotosintez om voimusine niiš, i kazmusen järgeline pala om vihand.
* Igä mäneb ühtel sijal (päiči kazmusiš kadojanke jurištonke).
* Kogotas varasubstancijoid stajiš trahmalan nägul.
* Kazdas znamasižešti kaiken igän, ku arvoimižed sättudas.
* Fitogormonad reguliruidas elonradmišt.

## Kazmusiden ühthine klassifikacii
* **[[Šoll'od]] ()**
** Evglenižed šoll'od ()
** Pikobilifitižed šoll'od ()
** **[[Geterokontofitad]] ()**
*** Burad šoll'od ()
*** Pakuižvihandad šoll'od ()
*** Kuldakahad šoll'od ()
*** Diatomižed šoll'od ()
** **[[Arheplastidad]]** ((, parafiletine takson)
*** †Nematofitižed šoll'od ()
*** Rusttad šoll'od ()
*** Harošoll'od ()
*** Vihandad šoll'od (Chlorophyta) ()
* **[[Ülembaižed kazmused]] ()**
** **[[Samlonvuiččed]] ()**
*** Kägoinpölvhižed samlod ()
*** Antocerotofitad ()
*** Samlonvuiččed ()
** **[[Sonekahad kazmused]] ()**
*** Psilotonvuiččed ()
*** Sänijauganvuiččed ()
*** Deräganvuiččed ()
*** Kortehed ()
*** **[[Semenkazmused]] ()**
**** †Semensänijaugad ()
**** Gingkonvuiččed ()
**** Gnetonvuiččed ()
**** Kavag'kazmused ()
**** Cikasenvuiččed ()
**** **[[Katesemnižed]] ()**

## Kazmusihe sidodud vepsän muštatišed

* *Kus oma marjad, ka sigä poimijad-ki oma.*
* *Surele tele hein ei kazva.*


## Homaičendad
Kaži

**Kaži** vai **Kodikaži** () om kodiživat, popularižemb (koirha rindataden) «živat-kompan'jon». Kodikaži om Kažinvuiččiden sugukundan lihansöi imetaiživat. Kodikaži (*Felis silvestris catus*) om meckažin alaerik nügüd'aigaižen biologižen sistematikan mel'pidegen mödhe. Živat om kodikoittud poleks, vajehtab elonmahtod i arktub kebnas ristitun eländsijan irdpolel.

Nügüd' kaikes Mas om 600 mln kodikažid, mülütadas heid 200 kodikažin suguihe.

## Irdpoline nägu
Täuz'kaznuden kažin hibjan keskmäine piduz om 60 sm händata, händan piduz sase 25..35 santimetrhasai. Kirjutadud Ginnessan rekordoiden kirjha kaikiš järedamban kodikažin piduz om 121,9 sm. Tervhen kažin hibjan keskmäine veduz om 2,5..6,5 kg, no voib vastata surembid-ki kažid (6..9 kilogrammad). Meinkunan da sibirin suguiden kažiden veduz om 11,5..13 kg. Hö voidas sabustada 20 kilogrammad — nece om razvdusen jäl'guz.

## Elonlad
Kaži mecadab üksnäze. Hän tabadab nühtajid da toižid penid živatoid, nece mahtuz om arvokaz ristitun täht enamba 10 tuhad vot. Kaži om socialine živat mugažo; hän kävutab kommunikacijan täht kulundsignalad, feromonad da hibjan likundoiden levedan diapazonan.

Mecanerik i kodierik mecatas hüvin läz tazomäras.

## Söte i fiziologijan norm
Lihansöjad živatad, södas mugažo maidod da maidproduktoid. Lipitadas nozolut ei lanktes kel't sihe koiran erineden, no nozoluden pindale, i se libub vakuumal, 4 kerdad sekundas. Söndtavarad kofenke da kakaonke voidas travida kažid.

Pul'san paksuz — 110..140 iškendad minutas, hengaiduz — 16..40 südäimehehengahtust minutas. Hibjan lämuz +38,6 C°. Veren koume gruppad om olmas: A, B i AB.

## Kažihe sidodud vepsän virkehed, muštatišed da ozoitesed
### Virkehed
* kadonu kaži joksi heiden keskes
* kažihe da hirhe väta
* kažikoncert
* kažinhändan alle
* kuti koir da kaži

### Muštatišed

* *Den'goid kuti kažil kündlid.*
* *Kažin nagr, a hiren voik.*
* *Kažita hired i pän södas.*
* *Kodirandal da eskai kažid oma čomarožaižed.*
* *Neižne ei ole kaži, iknaspäi ed taci.*
* *Nukkujale (Magadajale) kažile hir' suhu ei tule.*


### Ozoitez

Ukoine libub päčile, korond perskes (kaži)


## Kacu mugažo
* Kažibol
* Kažinhänd

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Mail'man kodikažin federacii (''wcf-online.de'').
Katalanan kel'

**Katalanan kel' ** vai **Katalonijan kel' **, **Valensijan kel' ** (ičeze nimitused: *català*, *valencià*) om ibero-romanine kel'.

Pagižijoiden lugu om 11,5 mln ristituid vl 2009, Ispanijan pohjoižpäivnouzmas da Francijan suves tobjimalaz. Kel' om Andorran valdkundkeleks. Om oficialiženke statusanke Ispanijan koumes avtonomižes ühthižkundas: Katalonii, Valensii, Balearižed Sared.

Katalanan kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal. Regulirujad organizacijad: Katalonijan tedoidusen institut, Valensijan kelentedoakademii.

Kaks' paginoiden joukud: päivnouzmaine i päivlaskmaine. Lähembaine kel' om oksitanan kel' grammatikan mödhe.

## Homaičendad
Keväz'ku

**Keväz'ku** om voden koumanz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš, ezmäine keväden ku. Kogoneb 31 päiväspäi.

## Irdkosketused
* Keväz'ku ''tamby.info''-saital.
Kezaku

**Kezaku** om voden kudenz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš. Se om ezmäine kezan ku Pohjoižes mapoliškos i ezmäine tal'ven ku Suvižes mapoliškos. Kogoneb 30 päiväspäi.

Voden päiv kaikiš pidembanke päivänvauktusenke Pohjoižes mapoliškos (i lühüdambanke Suvižes mapoliškos) oleskeleb 20., 21. vai 22. kezakud.

## Praznikad
* 1. kezaku — Lapsiden kaičendan päiv
* 12. kezaku — Venäman päiv

## Irdkosketused
* Kezaku ''tamby.info''-saital.
Kijev

**Kijev** (ukrainan kelel: *Київ* [ˈkɪjiu̯], venän kelel: *Киев*) om Ukrainan pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om lidn eriliženke statusanke i om Kijevan agjan administrativižeks keskuseks (ei mülü sihe).

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 6.-7. voz'sadal. Sai lidnan statusad Magdeburgan oiktusen mödhe vl 1494. Oli Venäman imperijan palaks vspäi 1686. Nevondkundaližen aigan oli Ukrainan NST:n administrativižeks keskuseks. Ripmatoman Ukrainan pälidn vspäi 1992.

## Geografijan andmused

Lidn om sijatud valdkundan pohjoižhe, Dnepranjogen molembil randoil, 100..200 m ü.m.t. korktusil. Kaikiš korktemb čokkoim venub 203 metral ü.m.t..

Klimat om ven kontinentaline. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +9,0 C°, kezakun-elokun +19,5..+21,3 C°, tal'vkun-uhokun −1,8..−3,2 C°. Ekstremumad oma −32,2 C° (uhoku) i +39,4 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +2,5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +17,3 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 617 mm vodes, enamba semendkus-heinkus (65..73 mm kus), vähemba vilukus-sulakus (38..42 mm kus). Paneb lunt 73 päiväd tal'ves, lumikatken keskmäine korktuz ei ületa üks'toštkümned santimetrad. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 62..68 % röunoiš sulakus-elokus, 80..86 % kül'mkus-uhokus.

## Administrativiž-territorialine jagand

Kijev jagase kümneks administrativižeks rajonaks:

## Eläjad
Vn 2000 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 2,615,300 eläjad, vn 2010 — 2,786,518 eläjad. Vl 2018 lidnan eläjiden lugu oli 2,934,522 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Kaik 4,031,257 eläjad oli kaikes lidnaglomeracijas vl 2022.

Rahvahad (2001): ukrainalaižed — 82,2 %, venänikad — 13,1 %, evrejalaižed — 0,7 %, vaugedvenälaižed — 0,6 %, pol'šanmalaižed — 0,3 %, toižed rahvahad — 3,1 %.

Lidn om valdkundan üläopendusen (läz 70 aluzkundad) i tedon päižeks keskuseks. Znamasižed üläopendusen aluzkundad oma Kijevan nacionaline universitet Taras Ševčenkon nimed (alusenpanend 1833 kut Imperatorine ph. Vladimiran Kijevan universitet, nügüdläine nimi om vspäi 1999, 20 tuh. üläopenikoid) i Ukrainan nacionaline tehnine «Kijevan politehnine institut»-universitet Igor' Sikorskijan nimed (alusenpanend 1898, 25 tuh. üläopenikoid 18 fakul'tetal, 15 tedoiduzinstitutad).

## Transport
Avtobusad, trolleibusad, tramvaid, jogitramvai (kezaaigan), funikulöran jono, lidnelektrojonusen rengazte (vspäi 2011), metro i taksi oma kundaližeks transportaks lidnas. Kaik om viž päraudtestancijad. Jogiport radab. Metropoliten radaškanzi vl 1960, siš om koume jonod 52 stancijanke, 67,6 km raudted, nellänz' jono om sauvomas. Kaik kahesa sildad ühtenzoittas Dnepran randoid: nell' avtotesildad, kaks' raudtesildad, üks' avtoraudtesild, üks' jaugnikoiden täht vaiše.

Om severt-se lendimportoid lidnas da sen ümbrištos. Kaikiš suremb om rahvahidenkeskeine soda- da civiline *Borispol*'-lendimport (*KBP / UKBB*, 15,2 mln passažiroid vl 2019), se sijadase ühtennimižes ezilidnas kahesatoštkümnes kilometras päivnouzmha Kijevan röunaspäi.

## Irdkosketused
* Lidnan sijaližen valdkundaližen administracijan oficialine portal (''kyivcity.gov.ua'').
Kirilline kirjamišt

**Kirilline kirjamišt** (vai **kirillic**) om kirjutandsistem, kudamb om heimos grekan kirjamištonke da glagolicanke.

Kirjamišt om sätud Kirillal i Mefodijal Evropan suvipäivnouzmas 9. voz'sadal, nimitase Kirillan nimel.

## Leviganduz
Ottas kirillišt kirjamištod bazaks 108 eläbas keles, sidä kesken bolgarijan kel', mongolijan kel', serban kel', ukrainan kel', vaugedvenän kel' i venäkel'. Venäman igähižiden rahvahiden kaik keled kirjutadas kirillical vai kirjamišt sen alusel om olmas. Nened valdkundad pučihe kirillicaspäi Nevondkundaližen Ühtištusen čihodamižen jäl'ghe: Azerbaidžan, Kazahstan (vodele 2025), Moldov, Uzbekistan, Turkmenistan.

## Kirilližen kirjamišton kävutand vepsän kirjkeles
1930-nziden voziden kahtendes poles «Krasnoje Šoltozero»-lehtez lähtli pordon aigad vepsänkel'židenke materialoidenke, ka paindihe niid kirilližel (venälaižel) kirjamištol.

Vl 1991 pästtihe Petroskoihe abekirj vepsän kelen pohjoižpaginal. Se kirjutihe mugažo kirilližel kirjamištol. Nece naprind jäi läz jäl'gusita (kacu Nikolai Abramovan vn 2013 Оять-ёген рандал...-runokogodust i VKontakte-verkon vepsän gruppiden kommentarijoid). Nügüd' kaik vepsänkel'žed kirjad Karjalas paindas latinan kirjamištol.

## Homaičendad
Kirkjubajarklöistür

**Kirkjubajarklöistür** ( [ˈcʰɪr̥cʏˌˈpaiːjarˌˈkʰlœistʏr̥] «jumalanpert' + ferm + jumalankodin südäitanaz», sijaline lühenduz om *Klaustur*) om külä Islandijan suves. Mülüb Suvižen agjan Skaftaurhreppür-kundha (6946 km², läz 500 eläjad), sen kaikiš suremb eländpunkt.

Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1186. Külä mülüb turistoiden popularižihe matkoihe čoman londusen tagut.

Külä sijadase avtotel Vik-žilospäi, kudamb om kaikiš suvemb valdkundas. Matkad Reikjavik-pälidnhasai om 190 km päivlaskmha.

## Eläjad
Vl 2011 kaikenaigaižiden elajiden lugu oli 120 ristitud.

Bankan palakund i počt, supermarket i avtotäutandstancii ratas küläs, ned holitadas ümbärdajiden fermoiden-ki eläjid.

## Irdkosketused
* Külän oficialine sait (''klaustur.is'').
Kobal't

**Kobal't** (*Co* — *cobaltum* latinan kelel) om kaks'kümne seičemenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühesandes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan laptalagruppas, VIIIB), tabluden nelländes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand ​
Kobal't om harv londuses, pala Man kores — 40 grammad tonnas, merivedes — 1,7 × 10−12.

Ročine Georg Brandt-himik avaiži kobal'tad vl 1735 i nimiti saksan kelen *Kobold*-sanaspäi «mägirahkoi». Hänen avaiduz ei sand znamasišt tetabut. Vl 1781 francine Pjer Žozef Maker-himik todesti lopuks, miše kobal't om erine himine element, hän-žo ozuti sen otandan metallurgižid mahtusid.

Kävutihe elementan mineraloid Amuižes Egiptas völ, saihe siništ mujud. Kobal'tan kivend mülütab morijad arsenan hapandusid-ki, sikš ristitud travihe metallan samižes i nägui heile. Sadas nikelin kivendon ümbriradmiženke.

## Fizižed ičendad

Kobal't om kova hobedaižvauged ferromagnitine metall pakuiženke ližamujunke hapandusiden šoidun tagut. Se oleskeleb kahtes kristalližes modifikacijas: α-Co (segluz om geksagonaline i kinktas pakuidud) da β-Co (segluz om kubine i tahkkeskustoittud), α↔β-toižetamižen lämuz om 427 C°.

Atommass — 58,9332. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 8,9 g/sm³. Suladandlämuz — 1768 K (1495 C°). Kehundlämuz — 3200 K (2927 C°).

Londuseline kobal't kogoneb üks'jäižes stabiližes 59Co-izotopaspäi. Tetas 28 ratud radioaktivišt izotopad 47..58, 60..75 atommassanke, i niiden 11 izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 60Co-izotop (T½=5,27 vot), 57Co 271,8 päivest pol'čihodamižen pordonke, 56Co (77,27 päivest) i 58Co (70,86 päivest), toižed čihotas poleks lühüdamb mi päiveses. Kaikiš hätkemb eläi izomär om 58m1Co (T½=9,04 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (48..50-izotopad) i β-čihodamižen kal't, kändasoiš raudaks (50-izotop margancaks-ki) vai nikelikš.

## Himižed ičendad
Kobal't muigotub il'mas enamba mi 300 C° lämudel. Muigotandmärad: −1..+3 tobjimalaz, mugažo −3, +4 i +5 harvoin. Metall absorbiruib vezinikad.

Kaik kobal'tan hapandused endistudas vezinikal:
:: Co3O4 + 4 H2 -> 3 Co + 4 H2O

Voib sada kobal'tan hapandust(III) kobal'tan (II) ühtnendoiden kalindal:
:: 4 Co(OH)2 + O2 -> 2 Co2O3 + 4 H2O

Toine kobal'tan hapanduz om CoO, se sädase korktoil lämuzil i oleleb α- vai β-forman.

Lämbitamižes kobal't reaguruib galogenidenke, sen aigan kobal'tan (III) ühtnendad sädasoiš ftoranke vaiše:
:: 2 Co + 3 F2 -> 2 CoF3
:: Co + Cl2 -> CoCl2

## Kävutand
Ottas kävutamižhe legiruimha terast i tehmaha instrumentaližid ühthesuladusid, erasiden himižreakcijoiden katalizatoraks. Kobal'tan spektran sel'ktad jonod oma järgeližed spektrometroiden kalibruindan täht. Kävutadas radioaktivišt kobal't-60-izotopad medicinas i poltuseks.

Om järedoid kivendon varoid KDT:s (pol', 6 mln tonnoid), Avstralijas (1 mln tonnad) i Kubas (500 tuh. tonnoid). Mail'man samine oli 53 tuhad tonnoid vl 2015, i KDT andoi sen koumed videndest. Kobal't maksoi US$75,000 tonnas vn 2018 vilukus.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kobal't ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz kobal'tas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Kodima

**«Kodima»** om vepsänkeline da venäkel'ne lehtez, miččen redakcii sijadase Petroskoiš.

Vodelpäi 1991 se lähtli ližanomeraks «Prionežje»-lehteses, sid' vodelpäi 1993 kätihe ičenaižeks lehteseks. Päredaktorad — N. Zaiceva, N. Fomin, N. Abramov. Nügüdläine päredaktor om Irina Sotnikova.

Lehtez lähtleb kerdan kus, se om maksutoi kahesajonoine pästand. Tiraž om 600 ekzempl'arad. Voib lugeta veresen nomeran materialoid lehtesen oficialižel saital, arhiv om olmas sigä-žo.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* «Kodima»-lehtesen sait (''kodima.rkperiodika.ru'').
* «Kodima»-lehtesen avoin grupp VKontakte-saital (''vk.com'').
Koir

**Koir** () om kodiživat, händikahan kodikoittud alaerik, Koiranvuiččiden sugukundaspäi. Koir om populärižemb (kažin rindal) «živat-kompan'jon».

Ižač om **ižakoir**, emäč — **emäkoir**, koiranpoigaine kuctase **kužu:ks** i **kičuk:aks**.

## Ümbrikirjutand
Živat om kodikoittud Afroevrazijan territorijal möhäližes paleolitas (40..12 tuh. vozid tagaz). Äi koiransuguid om sätud selekcijan abul.

Keskmäine koir eläb kümne.. koumetoštkümne vot. Kohtusen hätkeližuz om 58..68 päiväd, emäkoir sündutab kuz' kužud kerdalaz keskmäras.

## Kävutand
Koirad oma tetabad ičeze openduzmahtusil, vändon navedindal, socialižel ičtazvedandal. Živat kävutase kaičemha territorijad eskai ižandoiden unen aigan, mecadamha, vedamha nartoid, om dekorativižid suguid. Kaimdajad koirad oma sogedoiden ristituiden täht. Radnikoičendan specializacijad voidas olda ristituiden i substancijoiden ecind, ühtnend sodategendoihe, nüguhiriden püdand, kodiživatoiden kaičend omaluižel.

*[[Koirvodind]]* om koiriden kazvatuz.

## Koiran sugud
* Bolon'jalaine koir
* Irdkoir
* Mectuzkoir, sidä kesken Küksii koir *vai* Sabutaikoir
* Paimenkoir *vai* Lambazkoir

## Koiraha sidodud vepsän muštatišed

* *Ei koir ujumaha opete händad ligotamata.*
* *Ei ole küläd koiratomad, a mad mehetomad.*
* *Ei sil meri pagan ole, mi koirad randas lipitadas.*
* *Hebod taganpäi, koirad edespäi, ristitud kaikiš polišpäi tarbiž varaita.*
* *Kenen koir om, ka sen pertin-ki varjoičeb.*
* *Koir ei opete ujumaha händad ligotamata.*
* *Koir ei pane pahaks, konz leibäl lödas.*
* *Koir koirad tundištab / Koir koiran tedab.*
* *Koir nutab, tullei kandab.*
* *Koir om harjenu kivilaudoid nolmaha, ka ei sa küksta. (har'gmusen väges)*
* *Koiral om seičeme puheged keles.*
* *Koiral oružj om kerdal.*
* *Koiran keles om nell'kümne spravitust.*
* *Koirid ajelta. (ištta radmata)*
* *Koiridenke eläda, koiran kartte nutta.*
* *Konz mechudele mända, siloi koir-ki sötta.*
* *Kudamb koir nutab, se ei pure.*
* *Küläd eile koiratomad, mad eile mehetomad.*
* *Mustad koirad vauktaks ei voi pesta.*
* *Nutai koir jänišad ei sa.*
* *Ostaiži koir leibäd, da dengoid ei ole.*
* *Pen' koiraine igän om kužuine.*
* *Putui kuti koirale kürz.*
* *Tahtoi koir kürzad, a putui kunutad.*
* *Varaida sidä koirad, kudamb venub, a ei sidä, kudamb nutab.*


## Kacu mugažo
* Kinofobii
* Koiranbut'k
* Koirankel'
* Koiranmarjad
* Koiranmuiktad
* Koirkala
* Koiranvaivhuz

## Homaičendad
Kolumb Hristofor

**Hristofor Kolumb** ( [kriˈstɔːforo koˈlombo],  [kɾisˈtoβal koˈlon]; sünd. vl 1451 elokun 26. da redukun 31. päividen keskes, Genui (vai Korsikansar', om versijoid), Genujan Tazovaldkund — kol. 20. semendku 1506, Val'jadolid, Ispanii) — merimatkadai-ispanijalaine i uziden maiden tenavaidai. Tetas händast Amerikan avaidusen tagut evropalaižiden täht (1492) tobjimalaz.

Vodel 1492 Kolumb tegihe ezmäižen ristitun, ken läbiti Atlantižen valdmeren pohjoižen mapoliškon subtropižes da tropižes vöiš. Hän kävui ujuden puižil laivoil Kariban merhe i zavodi Amerikan avaidamižen processan, avaiži Keskuzamerikad i Suviamerikad. Kolumb löuzi kaik Sured Antiližed sared, Pened Antiližed sared, Bagaman sarišton palan da Trinidad-sar'. Vikingiden erineden, löutud territorijad saiba tetabut evropalaižiden keskes i zavodiba Amerikan kolonizacijad evropalaižil.

## Homaičendad
Gorbatov Konstantin

**Konstantin Ivanovič Gorbatov** (; sünd. 5 (17). heinku 1876, Stavropol' (nügüd' Tol'jatti), Venäman imperii — kol. 24. semendku 1945, Berlin, Saksanma) oli venälaine pirdai.

## Galerei

Kitezh.jpg|Kitež
Gorbatov Sergiev Posad.jpg|Sergijev Posad
Gorbatov VidNaStarGorod6850.jpg|Vanhan lidnan nägu
Псков 1915.jpg|Pskov


## Homaičendad
Konstebl Džon

**Džon Konstebl** (; sünd. 11. kezaku 1776, Suffolk, Anglii, Britanii — kol. 31. keväz'ku 1837, London, Sur' Britanii) oli britanine pirdai, peizažist. Romantizman ezitai.

## Biografii
Tuleban aigan pirdai oli sündnu mellican pidajan kanzha. Navedi pirta lapsessai, sädi peizažid, mugažo kuvazi elon scenoid (harv azj sil aigal, no znamasine rad meiden päividen täht). Konstebl oli runoišton i pühäpaginan kumardelijan, se toi erilišt lirižust i tarkoiktust hänen sädamižhe.

Vl 1799 Džon pakiči tatal laskendad pühätada čomamahtole ičeze elod, i openui Londonan Kunigazližes čomamahtajademijas sadud rahoišpäi. Erasen aigan radoi pirdandan opendajan *Great Marlow Military College*-aluzkundas, no jäti radnikust i pirdi portretoid samha rahoid. Oti elokast našt akaks, sid' sai tatan biznesan videndest jäl'guseks, se abuti olda ottud čomamahtho.

Pirdajan kaikiš tetabambiš töišpäi oma *Dedham Vale* (1802) i *The Hay Wain* (1821). Nügüd'aigan arvosteldas korktas Konsteblan töd, ned oma populärižed keradajil, no elon aigan pirdai ei sabustand kommertišt satust. Kändihe händast Kunigazližen čomamahtakademijan ühtnijaks vn 1829 uhokus, 52-voččen.

## Kanz
Džon oli naižiš, laps'aigan Maria Biknell-sebranik oli hänen akaks. Seičeme last oli sündnus naimiželos. Akan tervhuz oli väll', hän koli jäl'gmäižen lapsen sündutamižen aigan, i Konstebl holiti da varatoiti kaikid lapsid iče elon lophusai.

## Galerei

John Constable - Salisbury Cathedral from the Bishop's Grounds.jpg|Solsberin päjumalanpert', 1823
John Constable - Stonehenge - WGA5203.jpg|Stounhendž, 1835
John Constable - Boat-building near Flatford Mill - WGA5182.jpg|Venehen tehmine Fletfordas, 1815
John Constable - The Cornfield.jpg|Kündatez, 1826


## Homaičendad
Kaunas

**Kaunas** (mugažo litvan kelel, virktas [ˈkɐʊˑnɐs]) om Litvanman kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe. Se om valdkundan erine municipalitet, mülüb Kaunasan statistikan regionha i om sen keskuseks.

## Istorii
Legendan mödhe panihe Kaunasan alust vodel 1030, no ezmäine mainitez lidnas vasttase vaiše vodel 1361. Eländpunkt sai lidnan statusad vl 1408. Vl 1441 Kaunas ühtni Hanza-ühtištushe, i 16. voz'sadan augotišes se oli jo Litvanman ühteks kaikiš elokahambiš lidnoišpäi. Vodelpäi 1701 Kaunas oli Venämas (möhemba — Venälaižes imperijas). Vl 1862 ühtenzoittihe Kaunasad raudtel Venäman da Saksanman pälidnoidenke.

Konz Litvanma sai ripmatomut i kadoti Vil'nüsad, ka pälidn sirtihe Kaunasha. Kaunas oli Litvanman pälidnan vodelesai 1940, sid' sirtihe pälidnad tagaze, Vil'nüsha (valdkundan konstitucijan mödhe Vil'nüs oli pälidnan kaiken). Toižen mail'man sodan aigan 30 tuhad kaunaslašt evrejalašt oli riktud.

## Geografijan andmused
Kaunas sijadase 104 km lodeheze Vil'nüsaspäi. Lidn seižub Litvanman kaikiš surembiden Nämunasan () da Nerisan jogiden ühthejoksmusenno, 48 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Via Baltika-kiruhtel.

Klimat om ven kontinentaline Baltijan meren valatoitusenke. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +7,9 C°, kezakun-elokun +16,3..+18,7 C°, tal'vkun-uhokun −1,4..−3,0 C°. Ekstremumad oma −36,3 C° (uhoku) i +35,3 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +0,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +14,8 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 710 mm vodes, enamba heinkus (96 mm) i elokus (84 mm), vähemba uhokus-sulakus (41..44 mm kus). Kun keskmäine relätivine il'man nepsuz vajehtase 67..73 % röunoiš sulakus-heinkus, 84..89 % redukus-uhokus.

## Tobmuz

Kaunas jagase 11 nimitadud lidnrajonaks ( «tobminkund»).

Lidnan municipalitetan edeline pämez' om Andrüs Kupčinskas (*Andrius Kupčinskas*, 2007 − keväz'ku 2015).

## Eläjad
Vl 2004 lidnan ristitišt oli 366 652 eläjad. Kaik 292 677 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaik 623 262 eläjad om ezilidnoidenke 8086 km² pindal (2022), valdkundan videndez.

Kaunas om üläopendusen lidnaks, läz 50 tuhad üläopenikoid elädas siš. Kaikiš suremb üläopendusen aluzkund om Universitet Vitautas Suren nimed (), sen aluz om pandud vl 1922. Kaik seičeme tuhad üläopenikoid om üks'toštkümnel fakul'tetal, ratas kaks' institutad mugažo.

## Sport
* Kauno Žal'giris (futbolklub)
* Hegel'mann (futbolklub)
* FBK Kaunas
* FC Stumbras

## Mel'heižtahod
Kaunasas om čomid arhitekturmuštnikoid: keskaigaižen lidnusen ruinad, äiluguižed jumalankodid, toižed istorižed pertid, muzejad.

## Galerei

Kauno pilis. Kaunas Castle.2006-06-11.jpg|Kaunasan lidnuz (2006)
Kauno rotuse 2006-06-11.jpg|Lidnan ratuš (2006, tobmuden pert' enččel)
Kauno soboras. 2007-04-06.jpg|Pühän Mihail-arhangelan pühäpert', vn 2007 nägu
Kaunas war museum.jpg|Kaunasan voinmuzei, vn 2008 nägu


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan municipalitetan oficialine sait (''kaunas.lt''). (litvan da anglijan kelil)
Korejine kuz'

**Korejine kuz' ** () om kuz'-heimon puiden levitadud erik. Om erigoittud klassifikacijas Sibirižes kuzespäi vl 1919, pojav sihe irdpol'žikš.

## Leviganduz
Kazvab Edahaižes Päivnouzmmas (suvižemb mi 50nz' parallel'), Venäman, Kitain i Korejan röunmaiš. Sädab mecoid mägiden pautkil i jogiden alangištoiš.

Korejine kuz' om levitadud nepsan hobedan klimatan rajoniš. Sädab gibridoid sibiriženke kuzenke, se jügenzoitab tundištust. Nepsuz om tarbhaine, ei tirpi kuivaigoid. Pil'vesenvastaine erik, no navedib täut vauktust. Pakaiženvastaižuz om vähemb mi sibirižel kuzel.

## Ümbrikirjutand
Täuz'kaznu kuz' om 35..40 metrhasai kortte, tüvi oleleb 80 santimetrhasai sankte. Kron om piramidanvuitte, oksiden agjad kactas maha. Kor' om koričmaiž-hahk vai harvoin hahk.

Nored pakuižed vezad muzavudas koumevoččele igäle, ned oma pal'had sibirižen kuzen erineden. Korejižen kuzen käbud oma suremb mi sibirižen i sadas vit..kahesad (kümned) santimetrad pitte, 2,5..3,5 sm sankte. Pu oleskeleb küpsan 30-voččes igäs, eläb 300 vodhesai.

## Kävutand
Ottas mecan varhapanendan aigan, kävutadas kuti toižid kavag'puid: sauvond, meblin tehmine, cellülozbumagaine tegimišt.

Dekorativine pu, ištutadas korejižid kuzid lidnoiden maha, ottas kävutamižhe landšaftan dizainas.

## Homaičendad
Korsik

**Korsik** (francijan kelel: *Corse*, korsikan dialektal: *Corsica*) om Francijan sar' da üks' 18 regionaspäi, sijadase suvipäivnouzmha valdkundan kontinentaližes palaspäi.

Mülütab kaht departamentad: Suvikorsik i Üläkorsik, ned alajagasoiš 360 kundaks. Se om Keskmeren nellänz' surtte sar' pindan mödhe. Saren päine lidn om Ajaččo.

Amuižen Riman kirjutajad mainitadas sart nügüdlaiženke nimenke (*Corsica*). Se libui finikijan *horsi*-sanaspäi «mecakaz», saren kavag'mec oli ottud laivansauvomižhe avaros.
Koskhaižed

**Koskhaižed** vai **Todesižed koskhaižed** () om gavediden sugukund. Koskhaižen toižed nimitused paginoiš oma **čirgjäine** i **skoc'k**. Üks' erikoišpäi om heinkoskhaine (*Decticus verrucivorus*).

## Leviganduz
Voib vastata koskhaižid kaikil kontinentil päiči Antarktidas. Kaik om läz 6400 erikod, ühtištadas niid 20 alasugukundha.

Erikoiden enambuz eläb Amazonasan vihmmecoiš, läz 2 tuhad, erased täuz'igäižed kazdas 130 millimetrhasai. Koskhaižed oma olmas venon vönen tahoiš-ki, 255 erikod elädas Pohjoižamerikas.

## Ümbrikirjutand
Igän hätkeližuz om läz üht vot. Hibj oleleb 5..130 mm pitte, suruz rippub tahondan nepsudespäi: kuivamb — ka penemb. Habinoižed oma sugasudenvuiččed, pidemb mi hibj. Hura üläsuug venub ülemb oiktad üläsuugad kaiken. Kulemiželim sijadase ezijaugoiden säril. Emäč munib kezan lopus tobjimalaz, munind tegese mahushe vai kazmusiden tüviden reiguihe.

Gavedin muju om vihand kamuflirui, kazmusiden lehtesiden pojav. Ku otta käzihe sured koskhašt, ka se rebitab nahkad harvoin, no voib tehta kibud.

## Söte
Södas lehthištod, änikoid, möuvast da semnid, no om lihansöjid-ki erikoid, ottas sömäks toižid gavedid, edenoid, eskai penid küid i šihlikoid. Erased erikod travidas maižanduzkul'turoid i puid.

## Homaičendad
Kosov (region)

**Kosov**, oficialižikš — **Kosovon Tazovaldkund** (, ), om rajon Serbijas, kudamb om albanijalaižiden kontrolil. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Prištin.

Eläjiden lugu — 2,2 mln.
Pind — 10 887 km².

## Homaičendad
Koumanz'päiv

**Koumanz'päiv** om koumanz' nedalin päiv rahvahidenkeskeižen ISO 8601-standartan mödhe, tožnargen i nellänz'päivän keskes. Se voib olda nedalin nelländen vai videnden päivän toižiš kalendariš. Radnedalin pä, ehtal om «pen' sobat».

Pühän päiv ortodoksižes hristanuskondas tobjimalaz (päiči suriš pühänikoiš), uskojad tuldas jumalanpertihe službha näht.
Mel'nikov Konstantin

**Konstantin Stepanovič Mel'nikov** (; sünd. 22. heinku (3. eloku) 1890, Moskv, Venäman imperii — kol. 28. kül'mku 1974, Moskv, NSTÜ) — venämalaine i nevondkundaline arhitektor-konstruktivist, pirdai da pedagog, Venäman NFST:n arvostadud arhitektor. Hän oli avangardan čuradusen lideroišpäi nevondkundaližes arhitekturas vll 1923−1933.

Arhitektor sai mail'man tetabut 1930-nzil vozil, no niil-žo vozil Mel'nikovan sädamižkoncepcii oli alištunu teravale arvostelendale NSTÜ:s «formalizman» tagut. Mez' oli čuratud radmižespäi ičeze professijas, jäl'gmäine letud sauvuz hänen projektan mödhe datiruiše vodel 1936.

## Homaičendad
Kaist

**Kaist** () om vepsän külä Vologdan agjan Babajevon rajonas, mülüb Vepsän rahvahaližhe küläkundha.

Vspäi 2006 vilukun 1. päiväspäi vhesai 2009 sulakun 13. päivhäsai külä oli Kaistan rahvahaližen vepsän küläkundan keskuseks.

Külä sijadase Šol-jogen basseinas, läz 160 m ü.m.t. korktusel. Matkad küläkundan Timošino-keskushesai om 27 km suvhe-suvipäivlaskmha, Babajevo-rajonkeskushesai om 118 km suvhe avtotedme. Lähembaižed eländpunktad oma Sontaga ani päivlaskmha i Prangatist 2 km pohjoižpäivnouzmha.

Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 91 ristitud, i 86% heišpäi kirjutihe venälaižikš.

Vn 2019 sügüz'kulpäi külän tobmin om Angelina Födorovna Gerasimova.

## Homaičendad
Kundlimed

**Kundlimed** om elektrotehnine ladim muzikan, paginan da toižiden kulundsignaliden personaližen kundlemižen täht. Sihe mülüb kaks' pen't dinamikad, harvemba — üks' (*monitor*).

Kundlimiden sijaduz om kävutajan korviden sires, niiden veimed sidodas signalan purtkehe (kompjuter, kulundan vägestoitim, MP3-plejer, radio i m.e.). Veimetomad kundlimed ühtenzoittas kulundan purtkenke «Bluetooth»-tehnologijan abul vai infrarusttal sädegoičendal. Kundlimed kingitadud mikrofonanke sätas pängarniturad.

Ezmäižed satusekahad kundlimed oma tehtud Nataniel' Bolduinal vl 1910. Hän möi niid AÜV:oiden sodamerivägile.

Hätkeline kundlend lujanke komedusenke voib kucta kulemižen kadondad.

## Kacu mugažo
* Kaičendkundlimed

## Homaičendad
Kripton

**Kripton** (*Kr* — *krypton* latinan kelel) om koumekümne kudenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahesatoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan päalagruppas, VIIIA), tabluden nelländes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand
Element om harv londuses. Man atmosferan il'man 1 m³ mülütab 1,14 sm³ kriptonad.

Anglijalaine Uil'jam Ramzei-himik avaiži kriptonan il'mas vl 1898. Nimituz libub grekan kelen κρυπτός-sanaspäi *kriptos* «peittud».

Biologine rol' ei ole löutud. Ei ole toksižust. Korged koncentracii kucub asfiksijad. Gaz om kožui anestezijan abutuseks 3,5 atm painudel.

## Fizižed ičendad

Kripton om inertine üks'atomine gaz mujuta, maguta da hajuta. Diamagnetik. Kovan substancijan kristalline segluz om kubine tahkkeskustoittud.

Atommass — 83,798. Ninevuz: gaz (normaližiš arvoimižiš) — 3,745 kg/m³, nozoluz (−153 C°) — 2,413 g/sm³, kova (0 K) — 3,1 g/sm³. Suladandlämuz — 115,78 K (−157,37 C°). Kehundlämuz — 119,93 K (−153,41 C°).

Londuseline kripton kogoneb kudes stabiližes izotopaspäi: 78Kr (0,35 %, T½ = 9,2 × 1021 vot, kändase selenaks), 80Kr (2,28 %), 82Kr (11,58 %), 83Kr (11,49 %), 84Kr (57,00 %) i 86Kr (17,30 %). Ližaks tetas 27 radioaktivižes izotopas 69..77, 79, 81, 85, 87..101 atommassanke i niiden kümnes izomäras. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 81Kr 229 tuhad vozid pol'čihodamižen pordonke, 85Kr-izotop (T½=10,78 vot) i 79Kr (35 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (izotopad 71, 73), β-čihodamižen i neitronižen (izotopad 92..94, 97, 101) čihodamižen kal't, kändasoiš bromaks (izotopad 71 i 73 selenaks-ki) vai rubidijaks.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe lampoiš kaičemha spiralid, fotokuviš tehmaha fotod korktanke vauktanke mujunke i lujanke tarkoiktusenke pigudel. Tehtas lämoitorvuzid ozutamha irdaližid logotipid. Kävutadas ftoranke lazeraks. Erasti täuttas gazal iknoiden keskustoid lämuzizoläcijan täht. Kripton-85 (T½=11 vot) säse uranan i plutonijan čihodamižes, löutas niiden kävutandan sijid kriptonan koncentracijan mödhe il'mas.

Kripton maksoi 0,4..0,65 US$ litras (atmosferine painuz) vl 2017, kal'hemb mi argon läz sadaha kerdha. Sadas laptaližeks produktaks atmosferižen il'man jagandan mašinoil.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kripton ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz kriptonas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.
Kuruv

**Kuruv** vai **Kurov** (pol'šan kelel: *Kurów*) om žilo (külä) Pol'šanman päivnouzmas, Kurovan gminan keskuz Lüblinan sodaveikundas.

Ezmäine mainitez Kuruvas vasttase XII voz'sadal. Vlpäi 1442 vhesai 1870 Kuruv oli lidnan statusanke.

Kuruv seižub Kuruvk-jogen randoil. Vl 2011 eläjiden lugu oli läz 2 800 ristitud.

Postkommunistižen Pol'šanman ezmäine prezident Voiceh Jaruzel'ski om sündnu Kuruvha vodel 1923.

## Irdkosketused
* Kuruv-gminan da žilon oficialine sait (''kurow.eu''). 
* Kuruvan vikipedijan pälehtpol' (''kurow-wiki.openhosting.pl'').
Kuruvan znam

**Kuruvan znam** () om Pol'šanman Kuruv-municipalitetan da enččen lidnan oficialine simvol. Se om olmas vspäi 1464 i om vahvištadud oficialižeks tošti 1990-ndel vodel.

## Ümbrikirjutand
Vauged kukoi kuldaiženke azegištonke (n'ok, künzid, harj) om sijatud laudha rusttanke tagamanke. Simvolizuruib Petr Kuralaine-ricarid ( «kukoi»), hän vajehti lidnan oiktusid Pol'šanman käskusištospäi Magdeburgan käskusihe. Kukoi tob vauktad šarfad n'okul Zbaski-kanzan znamaspäi, se kanz oli lidnan pidajan vll 1464−1683.

## Homaičendad
Kuruvk

**Kuruvk** vai **Kurovk** (pol'šan kelel: *Kurówka*) om jogi Pol'šanmas, Vislan oiged ližajogi. Sen piduz om 42,8 km, basseinan pind — 395,4 km². 

Kuruvkan randal om 5 eländpunktad: Garbuv, Markušuv, Kuruv, Kon'skovol' i Pulavi.

Päližajoged oma Struga Kuruv (), Bälk (*Białka*), Vodna Strug (*Wodna Struga*).
Kuzedejevo

**Kuzedejevo** () om žilo Kemerovon agjan suvipoles, sen Novokuzneckan rajonas. Žilo om küläkundan administrativižen keskusen.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1660. Oli Kuzedejevon rajonan keskusen (22. kezaku 1939 — 23. keväz'ku 1961). Vll 1964−2004 oli lidnanvuiččen žilon statusanke.

Kuzedejevo šingotase mecan ümbriradmižel i asfal'tbetontegimel. Raudtestancii «Novokuzneck — Mundibaš»-jonol.

## Geografijan andmused
Žilo sijadase Kondom-jogen randal (), läz Novokuzneckad.

## Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 3 609 ristitud. Sur' lugumär suvivepsläižid om žilos, kudambad oma tulnuded Leningradan agjaspäi i lodaitas suvivepsän paginal.

Keskškol, 18. vsadan jumalanpert'.

## Homaičendad
Kärbhaižed

**Kärbhaižed** () oma gavediden heim, mülütadas Todesižed kärbhaižed-sugukundha (*Muscidae*). Kaik 67..83 erikod mülüdas heimho erazvuiččiden klassifikacijoiden mödhe.

## Leviganduz
Heimon eričud elädas kaikedme mail'madme. Erikoiden tobj pala om levitadud ristitun eländsijiš ümbri i infekcijan kandajad.

Kaikiš enamba levitadud da tetab heimon erik om *[[Honuzkärbhaine|Musca domestica]]*.

## Ümbrikirjutand
Gavediden hibj om muzav. Sil'miden pindal om hibusuzid vai ei. Aristad (kaks' ezihibused) oma pörokahad, sanktad alusenno. Sel'gan keskpalas om šoiduid pidust' hibjad.

Ižačuiden sil'mäd oma lähemba toine toižennoks, pök om pakuižidenke läipoidenke laptoiš.

Emäčud mundäs tobjimalaz, erased erikod sündutadas (oz., *Musca larvipara*). Gaved'madod kazdas živatoiden i kazmusiden jändusiš.

## Valitud erikod
* *Musca aethiops* (Tanzanii)
* *Musca afra* (Tanzanii)
* *Musca albina*
* *Musca autumnalis*
* *Musca domestica* — Honuzkärbhaine
* *Musca osiris*
* *Musca sorbens*
* *Musca tibetana*
* *Musca transvaalensis*
* *Musca ugandae*
* *Musca ventrosa*
* *Musca vetustissima*
* *Musca vilis*
* *Musca villeneuvii*
* *Musca vitripennis*
* *Musca wittweri*
* *Musca xanthomelas*

## Homaičendad
Kur'ged

**Kur'ged** () om linduiden heim Kur'gižed-sugukundaspäi. Kogoneb kahesas eläbas erikospäi.

## Leviganduz
Heimon lindud elädas Evropas, Azijas, Pohjoižamerikas i Avstralijas.

Kaik erikod elädas sodunuzil territorijoil vezištoidenno.

## Erikod
;Eläbad
* *Grus americana* — Amerikaine kur'g (Pohjoižamerik)
* *Grus grus* — Hahk kur'g vai Järgeline kur'g (Evrop), heimon tipine erik
* *Grus monacha* — Must kur'g (Sibirin suvi, Kitai)
* *Grus carunculata* (Afrik suvhe Saharaspäi)
* *Grus paradisea* — Sinivauvaz kur'g (Suviafrik)
* *Grus virgo* (Keskuzevrazii i Indii)
* *Grus japonensis* — Japonine kur'g (Edahaine Päivnouzm)
* *Grus nigricollis* — Mustkaglaine kur'g (Tibetan mägišt, Indijan pala)

;Kadonuded
Kaikiš amuižemb kividunu heimon erič om löutud Romanijas, sille om 12 mln vozid, †*Grus miocaenicus*-erikospäi.
* †*Grus afghana* (möhäine miocen, Afganistan);
* †*Grus nannodes* (möhäine miocen / aigaline pliocen, AÜV);
* †*Grus haydeni* (möhäine miocen / aigaline pliocen, AÜV);
* †*Grus penteleci* (möhäine miocen / aigaline pliocen, Evrop);
* †*Grus bogatshevi* (möhäine pleistocen, Azerbaidžan);
* †*Grus latipes* (möhäine pleistocen, Bermudan sared);
* †*Grus melitensis* (möhäine pleistocen, Mal't);
* †*Grus pagei* (möhäine pleistocen, Meksik);
* †*Grus primigenia* (möhäine pleistocen, Evrop).

## Kacu mugažo
* Kur'genkengäd
* Kur'genn'ok
* Vauged kur'g
* *[[Antigone]]*-heim

## Homaičendad