open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Krüčkov Koz'ma

**Koz'ma Firsovič Krüčkov** (; sünd. 1890, Donan sodavägiden agj, Venäman imperii — kol. 18. eloku 1919, Lopuhovk-külä, Saratovan gubernii) oli Donan kozak, ezmäine mez', ken sai Georgijan ristan Ezmäižes mail'man voinas.

Mez' oli sündnu vanhuskolaižiden kanzha, openui kirjkel't kodiš. Rikoi 11 saksalašt sodamest voinan zavodindas vl 1914 Prussijan i Pol'šanman röunal. Hän ühtni joukhu nellän kesken, joukule putui kaks' saksan varjoičendjoukud 27 mehenke, kozakad rikoiba 24 heišpäi. Krüčkov sai 16 satatest, no jäi elegiš, hänen hebol lugetihe 11 satatest vilus azegištospäi. Kätihe kozakad Venäman imperijan rahvahaližeks vägimeheks.

Koz'ma pölištui Rahvahanikoiden sodal vl 1919, ühtni Vauktaha armijha.

## Homaičendad
Lujima Seripos

**Lujima Seripos** (mans.: *Лӯимā сэ̄рипос* — «Homendezzor'a») om Venäman lehtez mansin kelel.

Lähtleb kerdan kahtes nedališ vspäi 1989, päofis sijadase Hanti-Mansiiskas. Tiraž — 1750 egzemplärad. Om üks'jäižeks mansinkel'žeks lehteseks mail'mas. *Хōталакве*-lehtez (veps. «Päivoihut») om lapsiden täht, pästtase ližalehteseks.

Om kirjutusid Hantin da Mansin avtonomižen ümbrikon tärktoiš azjtegoiš, mansilaižiden materialižes da hengeližes šingoteses, toižiš suomalaiž-ugrilaižiš rahvahiš.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* ''Lujima Seripos''-lehtez onlain ''khanty-yasang.ru''-saital. Voib lugeda nomerad pdf-formatal.
Lambaz

**Lambaz** () om kabjživat, mülütadas Pall'azsar'vižed-sugukundha (*Bovidae*).

Lambhan ižač om **[[bošak]]**, vai **[[oinaz]]**. Lambhanpoigaine om **vodn (vodnaz, cikuine)**.

## Lugumär
Vl 2013 kaik oli 1 172 mln lambhid mail'mas. Valdkundad järedanke lambazvodindanke: Kitai — 185 mln lambhid, Avstralii — 89 mln, Indii — 75 mln, Sudan — 52 mln, Iran — 50 mln, Nigerii — 39 mln, Sur' Britanii — 33 mln, Uz' Zelandii — 30 mln.

Kaik enamba mi kaht sadad lambhan suguid om sätud mail'mas.

## Ümbrikirjutand
Živat om kodikoittud nügüdläižen Turkanman, Sirijan i Irakan territorijoil kahesa tuhad vozid tagaz vai sen amuižemb.

Täuz'kaznuded ižačud oleldas 70..160 kg (rekord 247,2 kg), emäčud 45..100 kg. Ižačud oma sar'vekahad tobjimalaz, emäčuil voib olda penid sar'vid. Sägun korktuz om 55..100 sm, hibjan piduz — 60..110 sm. Kandand vedase viž kud. Elädas 10..12 vodhesai.

Lambaz om märehživat, otab sötkeks heinäsižid kazmusid, ei navedi karktoid heinid.

## Kävutand
Kävutadas villad karvaspäi (enamba, mi miččen taht toižen živatan), lihad, maidod (tehmaha brinzad), razvad (kulinarine razv) i ket. Ottas kaclendtegoihe model'organizmikš (oz., Dolli-lambhaine — ezmäine kloniruidud imetaiživat).

Lambhan mel'kuva kävutase äjiš kul'turoiš, lapsiden pajoiš, runoiš i mul'tfil'miš kut kaičematoi da dropk živat. Vastkarin, mecoinhan mel'kuva edestab mehestusekast da vägevad živatad. Lambhad oliba paksuikš andoikš religijan verotegoiš.

## Lambhaze sidodud vepsän tärtused
* *Baši-baši, čke-čke* — sanad kucumha lambhid.
* *Keričimed* — raudad lambhid keričemha.
* *Kezi* — lambaznahk.
* *Lambazlävä* — sauvuz lambhid pidamha.
* *Lambaznik* — lambhiden pidai.
* *Tal'vill* — keritud kevädel lambazvill.

## Lambhaze sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed
### Muštatišed

* *Armaz kuti hahk lambaz verhas läväs.*
* *Sindai ei kerikoi, ka ala bäläida.* (ku ei küzugoi, ka ole vaitti)


### Ozoitez

* Iče Timoi karvakaz, kauhtanaine villakaz. (lambaz)


## Homaičendad
Neandertalin ristit

**Neandertalin ristit** vai **Neandertalilaine** (), mugažo **paleoantrop** nevondkundaližes literaturas, om kividunu i assimiliruidud ristitun erik, kudamb eli 140—24 tuhad vozid tagaze Evropas, Azijan päivlaskmas i keskuses.

Nügüdläižed evropalaižed i azijalaižed mülütadas neandertalin ristitun genoman 2 %, afrikalaižed — 0,3 %.

Neandertalin ristit oli madalamb kazvol i levedamb ougil mi nügüd'aigaine, aivoiden mülü oli enamba, voib olda mahtoi pagišta. Keskmäine igä oli kaks'kümne vot. Mahtoi säta keihasid i radkaluid, kävuti lämoid. Sötlihe živatoiden lihal tobjimalaz, kävuti zell'kazmusid sömäks.

## Kacu mugažo
* Kroman'jonan ristit

## Homaičendad
Brassempujan Vener

**Brassempujan Vener** om figuran fragment elefantanluspäi üläpaleolitan aigan. Se om löutud francižes Brassempui-kommunas vl 1892.

Fragmentan igä om läz 25 tuhad vozid (gravettan kul'tur). Figurut lugese ühteks kaikiš amuižembiš ristitun modon kuvišpäi.

## Kacu mugažo
* Paleolitižed Venerad

## Homaičendad
Veimar

**Veimar** vai **Vaimar** ( [ˈvaɪmaɐ], ) om lidn Saksanman keskuzpalas, Türingii-federacijanman keskuzpalan pohjoižes. Sijadase Jenan da Erfurtan keskes.

Vspäi 1998 «Klassine Veimar» mülüb UNESCO:n mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe.

## Istorii
Eländpunktan istorii jätktase 10. voz'sadaspäi. Vl 1919 Saksanman uz' konstitucii oli vahvištadud neciš lidnas, i valdkundan istorijan pord (1919−1933) nimitase *[[Veimaran tazovaldkund]]aks*. Vozil 1920−1946 lidn oli Türingijan administrativižeks keskuseks, sid' sirtihe sidä lähižhe Erfurt-lidnha. Vozil 1949−1990 mülüi GDT:ha.

Veimar šingotase turizmal (650 tuh. ödumišt vl 2012), elektrotehnikan da inžiniringan edheotandoil. Tegimišton järedad kompanijad oma danine «Hydrema» (Saksanman päfater da fabrik, kaikiš järedambad jüguavtod), «Bayer» (farmaceftine fabrik) i «Coca-Cola» (alkogolitomad jomižed). Municipalitetan pindan pol' otase kävutamižhe maižandusen edheotandoil.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Il'm-jogen randal (El'ban bassein), 200..481 m korktusil valdmeren pindan päl (208 m om keskmäine).

Matkad Berlinhasai om 224 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 284 km avtotedme vai raudtedme.

## Tobmuz
Veimar jagase kümneks lidnrajonaks (üks'lugu ) da üks'toštkümneks külärajonaks (*Ortsteil*).

Lidnankundan tobmuden pämez' om oberburgomistr (), valitas händast kudeks vodeks. Edeližed lidnan pämehed oma Stefan Vol'f (*Stefan Wolf*, heinku 2006 — kezaku 2018), Fol'khardt Germer (*Volkhardt Germer*, 1994 — kezaku 2006).

## Eläjad
Vn 2011 Saksanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 65 542 ristitud. Kaik 64 131 eläjad oli lidnas vl 2015. Vspäi 1940 lidnan eläjiden lugu om läz kaikenaigaine i vajehtase 65 tuhas ristituid ümbri. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 66 675 eläjad vl 1955.

Uskojiden mülükund (2011): ateistad — enamba pol't, Keskuzsaksanman evangeližen jumalankodikundan uskojad — 20,3 %, katolikad — 6,1 %.

## Galerei

Weimar City hall.jpg|Veimar-lidnan ohjastusen pert' (2006)
Weimar, Herderkirche, 2019-09 CN-03.jpg|Phh. Petran da Pavlan jumalanpert' (nüg. 1498−1500, lüteranine), vn 2019 nägu
Bauhaus weimar.jpg|Bauhaus universitet Veimar, päsauvuz vl 2006
Weimar Theater.jpg|Veimaran teatran i orkestran päsauvuz (vn 2006 olend)
Weimar Bahnhof.jpg|*Veimar*-päraudtestancijan sauvuz vn 2003 semendkus


## Irdkosketused
* Lidnan tobmuden sait (''weimar.de'').
Kozakad

**Kozakad** (, , ) oliba eziauguižešti ukrainalaižiden etnografine grupp, möhemba Venäman imperijan ripmatoman azektud ristitišton ühthine nimituz segoitadud etniženke augotižlibundanke da ičeze kul'turan järgendusenke.

## Ühthižed andmused
Nügüd'aigaine oficialine ühthine lugumär om läz 67,5 tuhad ristituid (2010, Venälaine Federacii). Pagištas venäkelel penidenke dialektižidenke eriližusidenke.

Kozakad eliba repressijoiš i emigracijas läbi, nügüd'aigan lugetas alaetnosaks (vai erižeks rahvahaks). Elädas Venämas (suvipäivlaskmaižed regionad da Sibirin suvi tobjimalaz), Ukrainas, Kazahstanas da Pol'šanmas.

## Valdkundaline služb
17.-18. voz'sadoil Venäman tobmuz tarbhaiči uskoližust da oiktad radnikoičendad kozakoišpäi, mi vastkaroiči heiden valdan el'gendusenke i vedi vasthalibundoile (Bolotnikov, Razin, Pugačov). Vn 1897 Venäman imperijan rahvahanlugemižen mödhe kozakoiden lugu oli 3 millionad.

## Voinkundad Venämas
Kaik om 12 kozakoiden tipad/voinkundad Venämas:
# Amuralaižed kozakad‎ ()
# Astrahanin kozakad‎ (*Астраханские казаки*)
# Baikalantagaižed kozakad‎ (*Забайкальские казаки*)
# Donan kozakad‎ (*Донские казаки*)
# Enisejalaižed kozakad‎ (*Енисейские казаки*)
# Kubanilaižed kozakad‎ (*Кубанские казаки*)
# Orenburgan kozakad‎ (*Оренбургские казаки*)
# Sibirilaižed kozakad (*Сибирские казаки*)
# Tereklaižed kozakad (*Терские казаки*)
# Uraližed kozakad (*Уральские казаки*)
# Ussurilaižed kozakad (*Уссурийские казаки*)
# Volgan kozakad‎ (*Волжские казаки*)

## Homaičendad
Unleashed Memories

**«Unleashed Memories»** (*Pästtud johtutesed*) om Lacuna Coil-muzikgruppan kahtenz' studijanal'bom. Se om pästtud vn 2001 29. päiväl vilukud.

## Pajoiden nimikirjutez
# *Heir of a Dying Day* (4:59, Lopijan päivän jäl'gnik)
# *To Live Is to Hide* (4:34, Eläda znamoičeb peittas)
# *Purify* (4:36, Oigenda puhtastandan verotegon)
# *Senzafine* (3:53, Lopmätoi *italijan kelespäi*)
# *When a Dead Man Walks* (5:54, Konz kolii ristit guleib)
# *1.19* (4:58)
# *Cold Heritage* (5:23, Vilu jäl'guz)
# *Distant Sun* (5:29, Edahaine päiväine)
# *A Current Obsession* (5:20, Joksii naprind)
# *Wave of Anguish* (4:40, Tuskan ald)
# *Lost Lullaby (bonus)* (5:00, Kadonu kättepajo)
Trabzon

**Trabzon** (mugažo turkan kelel, virktas [ˈtɾabzon],  *Trapizon*), ende mugažo **Trapezund** () om lidn da meriport Turkanman pohjoižpäivnouzmas. Se om Trabzonan agjan administrativižeks keskuseks da palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud läz 756. vot EME. Se oli Amuižen Grekanman kolonii Τραπεζοῦς-nimitusenke (*Trapedzous*), Evsevii Kesarijalaine-istorikan mödhe.

Trabzon šingotase meriportal i turizmal. Kaivuztegimišton edheotandad oma ezilidnoiš, sadas nenid metalloid: vas'k, cink, hobed, raud, marganc. Sijaližed ančousad (sel'din toižend) kulutadas äiluguižiš restoranoiš, kazvatadud mecpähkmed i čajud lähttas portan kal't.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase agjan pohjoižes, Mustmeren randal, 50 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Kolat-Dag-mägen pohjal (3410 m).

Klimat om subtropine valdmeren, pil'vekaz vodes läbi, tal'vaigan eriližešti. Voden keskmäine lämuz om +15,2 C°, heinkun-elokun +23,8..+24,4 C°, kezakun +20,9 C°, sügüz'kun +21,1 C°, tal'vkun-keväz'kun +7,5..+9,5 C°. Kaikiš lujemb pakaine oleskeli −7,4 C° (viluku, uhoku), räk pil'veses — +38,2 C° (semendku, eloku, sügüz'ku). Kezaaigan minimum om +9,2 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +30,1 C° (uhoku). Ei voi panda halad semendkus-redukus, toižiš kuiš voib harvoin. Paneb sadegid 902 mm vodes, enamba redukus-vilukus (89..134 mm kus), minimum heinkus (35 mm). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 68..70 % röunoiš kül'mkus-uhokus, 73..77 % toižiš kuiš.

## Tobmuz

Vspäi 2014 agjan keskuzrajonan turkan oficialine nimituz om *Ortahisar*.

Lidnan tobmuden pämez' om municipalitetan mer ( vspäi 2014). Edeližed merad oma Murat Zorluoglu (*Murat Zorluoğlu*, sulaku 2019 — sulaku 2024), Orhan Fevzi Gümrükčüoglu (*Orhan Fevzi Gümrükçüoğlu*, sulaku 2009 — sulaku 2019).

## Eläjad
Vn 2011 Turkanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 305,231 ristitud. Kaik 317,520 eläjad oli lidnas vl 2018. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Läz 800 tuhad eläjid om ezilidnoidenke, ned oma kaik Trabzonan agj faktižikš. Vspäi 2011 lugetas agjan kaikid eläjid lidnalaižikš.

Pontan grekalaižiden kund eläb lidnas, no heišpäi vaiše vanhad ristitud pagištas ičeze kelel.

## Irdkosketused
* Lidnan da agjan oficialine sait (''trabzon.bel.tr'').
Kroman'jonan ristit

**Kroman'jonan ristit** () oli nügüd'aigaižen ristitun aigaline ezitai, kudamb eli 40..12 tuhad vozid tagaze, üläpaleolitan aigan.

Se ristit eläškanzi Evropas äjan möhemba mi Neandertalin ristit, no hö eliba ühtel territorijal 40..30 tuhad vozid tagaz. Löutihe Kroman'jonan ristitun jändusid Evropan mägidme i Sibiriš.

## Etimologii
Ristitun nimituz libub kall'oiden Kro-Man'jon-karaspäi () Francijan suvipäivlaskmas, sen Dordon'-departamentan Le-Ezi-de-Tajak-Siröi-lidnas. Vl 1868 francine Lui Larte-paleontolog löuzi siš da ümbrikirjuti ristituiden severz'-se skeletoid üläpaleolitan azegidenke. Sen populäcijan märitud igä om 30 tuhad vozid.

## Elonmaht
Jäihe arheologižid kul'turoid heišpäi. Kroman'jonan ristitud tegiba azegid sarvišpäi i luišpäi kiviazegiden ližaks, mahtoiba säta čomitesid. Mectuz oli heiden kul'taks, kuvaziba živatoid, ristituid i mectusen statjoid mägikaroiden seinil. Oli mahapanendan verotegoid.

Eliba kundoikš (roduikš) 20..100 ristitunke, sädiba ezmäižid eländpunktoid mägikaroiš, tegiba eländsijid karvišpäi i kiviapakoišpäi (Sibiriš), čongoiba kodid mahuses. Sobihe karvid päle, mahtoihe pagišta. Koir om kodikoittud Kroman'jonan ristitul.

## Homaičendad
Koht

**Koht** (vai **vac**) om hibjan pala, pökhavad i sen seinäd. 

Päorganad oma südäikoht, soled, südäimunad, maks, sap'burak, südäimunanpäližed raugud, südäikohtunalaine raug, pärm. Naba jäb kohtun keskuses nabarihman heitandaspäi.

Kohtun karg om tetab avaros, arabine eziauguižešti. Alastoi koht praktikuiše nügüdläižen norišton modas, kuvadase čomamahtos paksus.

## Homaičendad
Oug

**Oug** (äilugus mugažo **hardjod**) om käden pala, sijadase ougnivelehen da künambruznivelehen keskes. 

Tobjimalaz, konz pagištas ougan polhe, ka lugedas ei käden üläpalad, no hibjan palad pän da käden keskes. Anatomižešti kuctas sidä ougniveleheks.

## Ougha sidodud vepsän muštatišed

* *Kanz kadjoiš, a elo hardjoiš.*
* *Oza ei ole havad, ougale ed ota.*
* *Ougil päd ei kehta kandišta.*
Kaimol

**Kaimol** () om sija ristitun ougnivelehen da rindstajan keskes.

Äi higon i izran rauguid sijadasoiš kaimlos. Bakterijad eläškatas niiden eritusiš i kuctas haižud aigan mändes. Kävutadas dezodorantoid hajud vaste i ližakangast kaičemha sobad.

Kaimlod oma kattud hibusil alaigäčun aigaspäi. Ei tekoi tarkoikti, mihe ned hibused oma tarbhaižed, — voib olda nahkan pindan nepsuden reguläcijan täht kaimlos, hosindad polendusen täht i seksualižusen ližadusele.

Märitas hibjan lämut kaimlos nozoluztermometran abul Evropan maiš.

## Homaičendad
Kagl

**Kagl** () om sel'grodaižiden hibjan pala, kudamb ühtištoitab päd hibjrungonke.

Kagl tegeb päd likujaks hibjrungon rindataden, i se abutab orijentiruindale avarudes, sömän tabadandale, kaičendale da äkkiližele londale. Kaglan aluz om kaglanrodad.

## Kaglha sidodud vepsän muštatiž

* *Pit'k om kagl, a pä ülemba.*
Nahk

**Nahk** om sel'grodaižiden organizman irdkatuz, kudamb kaičeb hibjad painusišpäi i ühtneb hengaidushe, termoreguläcijaha, vajehtamižihe da äjihe toižihe processoihe. 

## Nahkaha sidodud vepsän muštatišed

* *Kesknahkaspäi om vil'düd.* (koverikaz ristit)
* *Pahk — se-žo nahk, vaiše rusktembahk.*
Päivituz

**Päivituz** om nahkan pimidund ul'traruskedsinižen sädegoičendan painuden tagut, päiväižen tobjimalaz.

Melanin-pigment sädase nahkan alašoiduiš päivitusen jäl'ghe, se om D-vitaminan aluz, kudamb om tarbhaine luiden kazvandan täht. Pigment vajehti hibjan tihedoid hibusid evolücijan processas.

## Process
Tariž päivituda penil aigoil, päivituz šingotase vitkos, vaugedverižil ristituil eriližikš. Hätkeline rattematoi olemine päiväižen sädegoičendas, mugažo solärijas, vedab löumendusidennoks, nervoiden i südäikeran sistemad mokičesoiš.

Kremad, katused, šläpad i sobad pit'kidenke hijamidenke kaitas hibjad päivitust vaste.

Himižed abutused i bronzatorad oma panemha ratud päivitust nahkale. Om vastal'žid-ki substancijoid, ned vauvhatadas nahkad.

## Istorii
Lugetihe päivitusen lujad mujud mehekahuden i radklassan tundmuseks amussai. Naižed i aristokratii panihe äi sobad päle kaičemha nahkan vauktust.

Vn 1903 Nobelän premii tedoiduses insoläcijan ližan polhe i Francijan tetabad naižed vajehtihe verod 1920-nzil vozil, lugeškatihe päivitust tervhuden nägubaks tunduseks.

## Homaičendad
Veri

**Veri** (vai **čak**, ) om organizman südäiümbrišton nozol likui ühtenzoitai kudeh. Kogoneb nozolas ümbištospäi (verenplazm, 50..60 %), leikocitoišpäi, eritrocitoišpäi da trombocitoišpäi (40..50 %).

Mehen veren mülü om 5,2 litrad keskmäras, naižen — 3,9 litrad, vaiše sündnuden lapsen veren lugumär om 200..350 ml. Veren pala täuz'kaznuden ristitun organizmas vajehtase 6..8 procentad röunoiš. Sel'grodaižil veri om rusttan mujun ližamujuidenke (vauhrusttaspäi muzarustthasai).

Veri cirkuliruib soniden sauptud sistemas südäikeran ritmižen likundan abul. Verenpörund ei kosketa hibjan toižid kudehid gistogematižiden barjeroiden olendan tagut.

Gematologii tedoidab veren eriližusid.

## Homaičendad
Südäikera

**Südäikera** vai **Südäin** (,  *kardia*), paginoiš **hengkera** mugažo, om havadoikaz organ, kudamban abul veri jokseb sonidme.

Ristitun südäikera kogoneb nelläs havadospäi, ned oma jagatud seinil i klapanoil. Veren seičeme..kümne tuhad litroid läbitadas ristitun südäikerad ühtes päiveses, 3,15 mln litroid vodes.

## Südäikerha sidodud vepsän muštatišed

* *Kal'hemb kuldad om puhtaz südäin.*
* *Verhad käded hüväd, a ei olgoi südäimen mödhe.*


## Kacu mugažo
* Kulonkorv (živatoiden südäikera)

## Homaičendad
Čak-čak

**Čak-čak** (, ) om totarine i baškirine rahvahaline mageduz medespäi da tahthaspäi.

Blöd varadase severz'-se kuid, čaptase veičel kebnašti.

## Slokostind
Vaumitadas kanamunoid härkmel solanke, ližatas jauhod i tehtas pehmdad tahtast. Levitadas, erigoittas hoikid jonoid i jagadas lühüdoikš keskustoikš. Räkištadas fritüras. Segoitadas vilugoittud paloid palabanke mezisiropanke, pandas mägeihudeks.

Čomitadas irgel kirjaval karamelil, pähkmil, marjasižel pastilal.

## Homaičendad
Siemens S10

**«Siemens S10»** om Siemens-kompanijan mobiline telefon. Pästtihe vspäi 1997.

Nece om ezmäine telefon mail'mas mujuekrananke. Sil om kahesa mujud. Voi rata GSM 900-standartan verkoiš (P-GSM). Kävutab SMS-tehnologijad. Kurn om SIM-kartan täht.

Änetab paginad 20 sekundhasai. Modem om saudud südäimehe. Telefon om 185 g vedutte. Avtonomine rad 10 čashusai (telefonii) vai 100 časud (varastusen režim).

## Homaičendad
Sitronics

**«Sitronics»** (*Ситроникс*) om avoin akcionerine sebr, venämalaine koncern, elektrižiden ladimiden tegii da satai. Tegeb vspäi 1997 Zelenogradas (Moskvan pala). Om edheotandoid Voronež-lidnas, vspäi 2013 ei ole palakundoid verhiš maiš, om vaiše ezitaikundoid. Vn 2012 elokuspäi AFK Sistema-kompanii kontroliruib koncern täuzin.

Vn 2008 redukuspäi kodielektronikan «Sitronics»-torguindmarkanke pästand tuli lophu. Tehtas komponentoid da elektronižkartoid, mašiništod da projektoid telekommunikacijan täht, kompjuterprogramid, elektrotehnikad tegimišton täht.

## Irdkosketused
* «Sitronics»-kompanijan oficialine sait (''sitronics.ru'').
Kall'voimujupirdand

**Kall'voimujupirdand** om kuvad mägikaroiš. Ristitud tegiba niid paleolitan aigan. Kuviden tobj pala om löutud Evropan territorijal, ristitud eliba mägikaroiš päzutamhas pakaižišpäi. Amuižed seinkuvad oma olmas Suvipäivnouzmaižes Azijas mugažo.

## Kacu mugažo
* Petroglifad
Al'tamir (mägikar)

**Al'tamir** () om mägikar Ispanijan pohjoižel mererandpolel, avtonomižes Kantabrii-ühthižkundas. Üläpaleolitan aigan polihromižed kall'kuvad oma löutud siš vl 1868. Mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe vspäi 1985.

Kuvad da pirdatesed ozutadas živatoid i antropomorfižid olijoid, om abstraktižid kuvid da kuvid predmetata. Sädused mülüdas Madlenan i Solütrein kul'turihe tobjimalaz, severz'-se kuvid oma tehtud Gravettan i aigaližen Orinjakan kul'turoiš uran-torijan datiruindan metodan satusiden mödhe. Tedon andmisuden mödhe, mägikar oli kävutamižes 22 tuhad vozid, 35 600..13 000 vot tagaz sihesai, kuni reduvalu blokirui tulendad karha.

Nügüdläine tulend mägikaraha sijadase nitul. Matknikoiden lugumär mägikaras om röunatud vilikon paksun levitandan tagut.

## Kacu mugažo
* Petroglifad

## Homaičendad
Petroglifad

**Petroglifad** vai **Kall'kuvad** ( *petros* «kivi» i γλυφή *glife* «leikand») oma išktud kivehe vai pirtud mujuil kuvad. Voib vastata kaikil kontinentil päiči Antarktidas. Ei lugegoi petroglifoikš kuvid hüvänke znamsistemanke.

Kaikiš amuižembad kuvad oma mecživatad, kuvatihe niid 40..20 tuhad vozid tagaz. Elon kuvad (mectuz, kargud, torad, verotegod) zavodidas aigaližes neolitas (6.−4. voz'tuha edel m.e.). Pirtihe kuvid mujuil mugažo, no se mujutadud eziauguine nägu om kaičenus hondomb, voib restavriruida mujuid niiden jättud palaižiden mödhe. Tehtas kuviden kompjuterkopijoid (sidä kesken 3D-kuvid) i kävutadas tedoidusiden täht.

Kuviden sädamižen ezmäine met oli verotegoiden oigenduz, löutas živatoiden-andoiden jändusid petroglifoidenno. Om kadonuzid-ki živatoid amuižiš kuviš, oz., mamant, sablänhambhaine tigr.

## Kacu mugažo
* Geoglifad
* Kall'voimujupirdand

## Homaičendad
Brusak

**Brusak** () om torokanoiden (*Ectobiidae*) sugukundan gaved'. Levitadud sinantropine erik. Hibj om koričman mujun.

Libub Suvižes Azijaspäi, koleb −5 C° lämudel. Elon aktivižuz mäneb öližel aigal päpaloin. Voib leta lühüdas. Ižačun hibj om kaidemb mi emäčun. Emäč tob munitest ičeze hibjan pindal, muniše 4..9 kerdad elos.
Kägentäid

**Kägentäid** (, *Acarina*) oma živatoiden Hämähoukunvuiččed-klassan (*Arachnida*) alaklass.

Kaikiš äiluguižemb klassan jaguz: nügüd'aigan enamba 54 tuhad erikoid om ümbrikirjutadud, sidä kesken 144 kividunust. Mugoi biologižiden erikoiden erazvuiččend sündui kägentäiden penen suruden tagut.

Akarologii om tedoidai kägentäid zoologijan jaguz.

## Homaičendad
Kojeged

**Kojeged** (üks'lugu *Kojeg*) oma gavediden polifiletine jouk, pened öližed i hämäran lipkaižed (*Lepidoptera*-heimkund). Jouk mülütab enamba mi 15 tuhad erikoid.

## Leviganduz
Gavedid oma levitadud kaikedme mail'madme. Erased erikod elädas ristitun eländtahoiš (sinantropižed).

Erased erikod oma maižandusen satusen travijad, neniden kul'turoiden: puvill, rugiž da toine vill', kapust, jablokpu. Levitadud kojeg travib villasižid tegesid.

## Ümbrikirjutand
Kojegen pä om leved, kaks' hibusut oma püštti. Suugad oma kaidad, pidetud ribuikahanke paksus. Polifiletižen joukun erikod oma erazvuiččed hibjan sauvondan i suugiden soniden mödhe.

Suugiden maihutuzkeskust vajehtase 3..20 millimetrad röunoiš, erasti 40 mm (*Cosmopterigidae*- i *Coleophoridae*-sugukundad), harvoin lujas 60 millimetrhasai (sen'kojegiden sugukundan *Scardia*-heim).

## Sugukundad
Mülütadas kojegihe nenid sugukundoid:

## Kacu mugažo
* Kojeghein

## Homaičendad
Ludeged

**Ludeged** () oma gavediden alaheimkund.

Läz 40 tuhad erikod 50 sugukundas. Om travijoid i ližakahid ludegid maižanduses.

Erased tetabad erikod:
* Kodiludeg (*Cimex lectularius*);
* Mecludeg (*Acanthosomatidae*);
* Veziludeg (*Hydrocores*).

## Kacu mugažo
* Ludeghein

## Homaičendad
Sonzared

**Sonzared** ( —  *sifon* «pomp» i  *apteron* «suugitoi») oma verenimijoiden gavediden heimkund.

Kaik lugetas 2086 erikod heimkundas (2011), sidä kesken nell' kividunut. Ühtenzoittas niid enamba mi 200 heimho 15..22 sugukundas. Sonzared oma levitadud kaikil kontinentil, no enamba venos i subtropižes klimatvöiš.

Gavediden metamorfoz om täuz'. Ned oma suugitomad sekundarižikš, suugad oma hajenuded evolücijan processas. Hibj om 1..5 mm pitte, 10 millimetrhasai harvoin. Londuseližes elos gavedin igä om kaks' kud da sen lühüdamb, no laboratorijas *[[Neopsylla setosa]]*-sonzar' eli 4,7 vot.

Sonzared oma ristitun, linduiden i imetaiživatoiden varuližiden läžundoiden kandajad. Likvidacijan märad oma paks pezend, ümbriradmine insekticidal (paremba kaiked kodiživatan).

## Sonzarehe sidodud vepsän muštatiž

* *Hänel sonzar' kelel ei ištu.* (kelekahan ristitun polhe)


## Homaičendad
YouTube

**YouTube** (lugese *jutjub*, kändase «SinäTorv» anglijan kelespäi) om populärine videohostingan sait.

Saitan aluz om pandud vl 2005 uhokun 14. päiväl. Vspäi 2006 se om Google-kompjuterižgigantan tütärkompanijaks. YouTube:n päfater sijadase amerikaižen Kalifornii-štatan San Bruno-lidnas (San Franciskon suvine ezilidn).

Kävutajad voidas kacta video saital vai panda ičeze videorolikad sinnä.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* ''YouTube.com'' venäkelel.
Lumineižne

**Lumineižne** (vai **Sneguročka**; ven. *Снегурочка*) om Uden voden personaž, Pakaine-Dedan vonuk, hänen kaikenaigaine kaimdai i abunik.

## Kacu mugažo
* Talveližed fol'klorpersonažad
Uden voden kuz'

**Uden voden (Raštvoiden) kuz**' om Uden voden da Raštvoiden praznikoičendan veroline atribut äjiš mail'man valdkundoiš.

Vero libui Saksanman lidnalaižes kul'turaspäi Uden voden zavodindal. Tegihe populärižeks Venämas i anglijankel'žiš maiš 19. voz'sadaspäi.

Tradicijan mödhe čomitadas kuzid pranzikale. Kuz' oleleb ratud vai londuseline. Erasti vajehtadas sidä erigoittud oksil kaičemha eläbad pud vai čomitadas eläbid kuzid pertin ezitanhas. Kävutadas toižid-ki igähižvihandoid kavag'puid: piht, pedai. Pandas kuzid irdal i pertiš praznikan aigaks.

## Homaičendad
Peugeot 308

**«Peugeot 308»** (*Pežo 308*) om francižen Peugeot-kompanijan C-klassan avto. 

Pästandan augotiž — voden 2007 sügüz'ku. Vspäi 2013 tehtihe kahtent pol'ved. Vajehti Peugeot 307-avton model'rives. Vn 2021 semendkus koumanden pol'ven ühthekeradamine zavodiše, avton transmissii kändihe gibridižeks (benzin/dizel' elektrolikutimenke).

Ezmäižiden pol'viden dizainan toižendad: hetčbek (5 uksed i 5 sijad, 3 uksed i 4 sijad), universal (5 uksed, 5 sijad), sedan (4 uksed i 5 sijad), kupe (2 uksed i 4 sijad).

## Harakteristik (kahtenz' pol'v)
* Likutimen mülü: 2,0, 1,6 vai 1,2 litrad
* Ajaimiden konorüt: 5 vai 6 pigut, mehanine vai avtomatine
* Irdmärad: 4253..4580 mm (SW) pitte, 1815 mm levette, 1460 mm korkte
* Kezroiden baz: 2620 mm
* Kaikiš lujemb piguz: 173..250 km/čas
* Täuz' veduz passažiroita i jüguita: 1160..1200 (2,0 l) kg

## Homaičendad
Škoda Yeti

**«Škoda Yeti»** (*Škoda Jeti*) vai «Škoda 5L» om čehijalaine avto, Škoda Auto-kompanijan ezmäine krossover.

Pästtihe vozil 2009−2017. Model' eli restailingas läbi vl 2013. Vn 2015 redukus tehtihe 500-tuhaižen ekzempläran. Jäl'ghetulii — «Škoda Karoq» vspäi 2017.

Modelin dizainer om Jozef Kaban.

## Harakteristikad
* Likutimed: 1,2, 1,4 i 1,8 litrad benzinan täht, 1,6 i 2,0 dizel'poltusen täht.
* Ajaimiden lugu konorüdes: mehanine 5 i 6, avtomatine 6 i 7.
* Kaikiš lujemb piguz: 200 km/čas 1,8 L likutimenke i 201 km/čas 2,0 L likutimenke.
* Irdmärad: 4222 mm pitte, 1793 mm levette, 1691 mm kortte
* Keskust mahasai: 180 mm.
* Jügutoitmižvoind: 545 kg.
* Käroudusen ümbrusen diametr — 10,3 m.
* Bakan mülü: 60 litrad.

## Homaičendad
Renault Logan

**«Renault Logan»** (*Reno Logan*) om B-klassan büdžetine avto, om ratud Romanijan Dacia-kompanijal, kudamb mülüb Renault-kompanijha vlpäi 1999. Pozicioniruiše šingotajiden valdkundoiden torgusiden täht.

Tehtas vspäi 2004, kahtenz' pol'v pästtase vspäi 2012. Avto möse kuti **Dacia Logan** Evropan valdkundoiš (päiči Venämas) i Marokos. Vn 2006 Dacia Logan MCV universal-konor'anke pästtas Venämas kuti LADA Largus. Vn 2018 lopus Loganan Stepway-versii om olmas ližatud klirensanke.

Venämas avton ezmäine pol'v pästtihe Avtoframos-tegimel (Moskv, möhemba «Reno-Rossija») vll 2005−2015. Reno Loganan kahtenz' pol'v pästtihe AvtoVAZ-kompanijan tegimel Tol'jattiš vspäi 2014.

Ezikezrad oma vejad (4x2-formul).

## Homaičendad
Kebnavto

**Kebnavto** om 2..8 mehen kehette avto, kudamb om märitud passažiroiden i bagažan vedandale. Tarbhaičeb B-kategorjian vedailicenzijad ohjastusen täht. Ku avtos om enamb ištsijid passažiroiden täht, ka se lugese avtobusaks (mikroavtobusaks).

Ezmäine kebnavto om sätud vl 1876.

## Ümbrikirjutand
Kebnavtos om nell' (erasti koume) kezrad šinoidenke kahtel värtmudel. Ottud kävutamha poltuz voib olda erazvuitte: benzin, dizel', londuseline vai nozoltadud gaz (metan vai propan-butanan segoituz), vezinik, elektruz, kazmuzvoi, etanol-benzinan segoituz.

Konor'an toižendad oma sedan, hetčbek, universal muite, universal lujetud mülünke, penenijanke katusenke.

## Klassifikacii
Erištadas kebnavtoid neniden tundusiden mödhe: tehmižen valdkund, suruded, likutimen mülü, klass, kävutand.

Klassifikacijan ramuded märičesoiš avton olemižen valdkundan käskusištol, eile augotižlibundan valdkundal. Ozutesikš, kebnavton täuz' mass ei voi olda enamba mi 3500 kg Venäman käskusen mödhe, i om röunatud 3904 kg (8600 funtad) AÜV:oiš, ku enamba, ka se om jüguavto i tarbhaičeb C-kategorijan vedailicenzijad.

## Mail'man tehmine
Kaik om läz 1 mlrd kebnavtoid om olmas mail'mas. Kebnavtoiden mail'man tehmine oli 91,7 mln vl 2019, kaikiš suremb — 97 mln vl 2017. Koume valdkundad tehtas niiden pol't: Kitai, AÜV, Japonii.

## Homaičendad
Jüguavto

**Jüguavto** om avto, kudamb om märitud jügun vedandale pulläs vai platformal. Jügutehnik sädase jüguavtoiden alusel. Päpalad oma likutim, varmed ram šassil, kabin.

## Ümbrikirjutand
Nened jüguavton toižendad oma olmas: kebn jüguavto (mul'tistop, pikap) i furgon, specialižed jüguavtod, ližavedamanke, avtojonuz (fur). Erased sured specialižed avtod kävutasoiš vaiše teiden irdpolel.

Komponuind voib olda erazvuitte: kabin likutimen päl, kapotine vai pol'kapotine; värtmuziden lugu (2..5 da sen enamba), mehanine vai avtomatine ajaimden konorüt, likutimen poltuz (benzin, dizel', gaz, gibridine, elektruz). Ühthižiden teiden jüguavton jügutoitmižvoind sase 20..25 tonnhasai. Jagadas jügutoitmižvoindan mödhe: pened furgonad madalanke jügutoitmižen korktusenke (kaikiš enamba levitadud jüguavton toižend, gidroliftanke erasti), jügun vähemb mi koume tonnad, 3..5 tonnad, enamba mi viž tonnad, avtojonused (Avstralii, 105 tonnhasai nelläs-vides ližavedamas).

## Istorii
Ezmäine mail'mas jüguavto südäipalandlikutimenke om tehtud Saksanmas Gotlib Daimleran edheotandal vl 1896. Ezmäine jüguavto dizel'likutimenke om sätud Karl Bencan kompanijal vl 1923. Pästtihe massižikš jüguavtoid-furgonid elektriženke ajaimenke AÜV:oiš 1920-nzil vozil.

## Kacu mugažo
* Avtobus
* Kebnavto

## Homaičendad
Bencan avto

**Bencan avto** () om ezmäine avto mail'mas (kuti Daimleran-ki avto). Se om tehtud vl 1885 germanijalaižel Karl Benc-melestegijal. Ezmäine satusekaz kommertižikš odvahk avto südäipalandlikutimenke mail'mas. Ühthekerazihe vhesai 1893 Mangeim-lidnas, jäl'ghetulii — «Benz Victoria» (nell'kezraine).

Transportine abutuz om saudud kuti nügüd'aigaižed avtod päiči rulid, nened palad oma siš: šassi, benzinlikutim, elektrosütutamine, karbürator, vilugoituzsistem, transmissii, azotimmehanizm. Vhesai 1893 Benz ei voind löuta hüväd pätandad oigendamha da reguliruimha avton likundan čuradust, sikš sädi koumekezrašt avtod.
Annan Kofi

**Kofi Atta Annan** (mugažo anglijan kelel; sünd. 8. sulaku 1938, Kumasi, Britanijan Kuldrand — kol. 18. eloku 2018, Bern, Šveicarii) oli ganalaine politikanmez' da diplomat. Radoi 7. ÜRO:n generaližen sekretarin (1997−2006). Om Nobelän premijan kožundas laureatan (2001).

Politikanmez' oli sündnu akalaižiden aristokratijan kanzha ühtes sizarenke-kaks'jaiženke, tat oli *fanti*-heimon vejan i radoi Ašanti-agjan gubernatoran. Kofi openui Tedon da tehnologijoiden universitetas (Kumasi), Ženevan Rahvahidenkeskeižiden sidoiden institutas i Massačusetsan tehnologižes institutas. Zavodi kar'jerad üläopenikaks vl 1962 ÜRO:n aluzkundoiš — Mail'man tervhuden kaičendorganizacii, sid' Afrikan ižanduz, azekahad väged i pagenijad. Oli naižiš kahtišti, koume last. Mahtoi pagišta anglijan i francijan kelil, Afrikan kodikelel.

## Homaičendad
Britanijan Kuldrand

**Britanijan Kuldrand** (, akan kelel: *Sika Mpoano*) oli britanine kolonii Päivlaskmaižes Afrikas. Se kolonii kändihe ripmatomaks Gan-valdkundaks vl 1957. Oficialine kel' oli anglijan kel'.

## Istorii
Sijaližiden kunigahusiden kuldan varad i orjidentorguind vedihe evropalaižid kolonistoid sihe 15. voz'sadaspäi. Kolonijan aluz om pandud vl 1821 Keip Kost-pälidnanke. Kuldrand kändihe valdkundaližeks vspäi 1867. Sirtihe pälidnad Akkrha vl 1877.

Vodele 1901 sijaližiden heimoiden sodad ripmatomudes tuliba lophu, i ižandusen šingotez zavodihe. Saudihe raudteid eksportiruimha londuseližid varoid, tehtihe läžundkodid britanijalaižiden ohjandusen al.

## Homaičendad
Küd

**Küd** () oma Ujelijad-klassan Somusekahad-heimkundan alaheimkund.

Živatad sünduiba šihlikoišpäi 143..167 mln vozid tagaz. Kaik om enamba 20 sugukundad, 520 heimod, 3600 erikod.

*[[Serpentologii]]* tedoidab küid.

## Leviganduz
Voib vastata küid kaikil kontinentil Antarktidas päiči. Ei ole küid Irlandijas i Udes Zelandijas, Tünen valdmeren keskusen saril i Atlantižen valdmeren penil saril, Grenlandas, Islandijas, Kanadan i Venäman pohjoižes kaikenaigaižen vilun klimatan tagut (arktine i subarktine vöd). Küd oma äiluguižed Azijan, Afrikan, Suviamerikan i Avstralijan tropikoiš.

Živatad navettäs eläda räkäs klimatas. Elädas erazvuiččiš landšaftoiš: mecad, stepid, letetazangištod, ezimägištod, mägitahondad. Vedadas elod man pindal päpaloin, no erasiden erikoiden eländtahond om manaluine, vezišt, pud.

## Ümbrikirjutand
Küiden piduz om ühten metran röunoiš tobjimalaz. Kaikiš järedambad tetabad eläjad erikod oma viž..seičeme metrad pitte, ned oma *[[Python reticulatus]]* i anakond. Kaikiš penembad oma *[[Tetracheilostoma carlae]]* kümnehe santimetrhasai pitte.

Erased küd oma morijanke raugunke, no morimeta om enamba erikoid. Küd kävutadas morint ei ičtazkaičendale, no rikomha sališt mectusen aigan. Erasiden levitadud erikoiden morim om luja i voib rikta ristitud. Küd morimeta laindeldas sališt eläbalaz vai riktas upehtoitten edel laindusid.

Ku sättumatomad arvoimižed tuldas (oz., vilu tuleb), ka küd lanktas magadushe.

## Kacu mugažo
* Künänikod

## Homaičendad
Peilin Sara

**Sara Luiz Peilin** (; sünd. 11. uhoku 1964, Sendpoint, Aidaho, AÜV) om amerikalaine politikanmez'. Hän om ranu Aläsk-štatan gubernatoran (04.12.2006—26.07.2009).

Naine om Tazovaldkundaližen partijan ühtnijan. Sara Peilin ühtni vn 2008 AÜV:oiden prezidentan valičendoihe varaprezidentan radnikushe näht paras Džon Makkeinanke, no hö saiba kilad.

## Homaičendad
Rumenchein

**Rumenchein** ( vai *Isoetes beringensis*) om äivozne heinäsine vedenalaine kazmuz. Mülüb Izoetižed-sugukundha.

## Leviganduz
Kazvab Pohjoižamerikan i Evropan oligotrofižiden järviden letkesižel pohjal 4,6 metrhasai süvütte, sädab žomid. Putub Uralan i Päivlaskmaižen Sibirin erasil vezištoil. Navedib järvid vilunke vedenke.

Areal poleneb veden redustusen i kabjživatišton paimendusen tagut, rumenchein om puhthan veden bioindikator. Venäman erik kaičese, mülüb Rusttha kirjha.

## Ümbrikirjutand
Rumencheinän kaidad lehtesed oma 8..20 sm pitte, kazdas kaks' kerdad vodes: kevädel i sügüzel. Lehtesed kazdas lühüdas seikhespäi, jurišt levitase mahusedme veden al. Kazvab seičemekümnehe lehteshesai ühtel seikhel. Sügüzel lehtesed lähttas kazmusišpäi, tacib niid järven randale.

Äikerdoičese idäčuil, ned oma lehtesiden alusenno. Idäčud küpsnedas heinkuspäi sügüz'kuhusai. 

## Kävutand
Kazmusen olend ozutab puhtast vet.

Rekomenduidas ištutada vezištoihe kalankazvatandanke. Kävutadas ištutamha akvariumoihe.

## Homaičendad
Ruhj

**Ruhj** vai **karbaz** — veneh, kudamb om tautadud ünäižes sanktas pun tüvespäi. Tobjimalaz sil ei ole emäpud, lapak pohj. Vaumitas laidoiden formad ligostundal i kuivandal kopran päl cikloil. Ližasaudas laidoid laudoil ku pidab.

Tetas äjan mugoižid venehid Venämas i kaikes mail'mas. Tehmine om koveritoi, kävutadas kiviaigaspäi. Pöudon makundan karbaz oli levitadud penil järvil. Tehtihe habaspäi, mülüti 3..8 ristithusai.
Čžen He

**Čžen He** (, kebnenzoittud kit.: 郑和; sünd. 1371, Hedai-külä, Kun'jan-makund, Junnan', Min-imperii — kol. 1433 meren matkan aigan vai 1435, Nankin, Min-imperii) oli kitajine matkadai, laivišton pämez' da diplomat.

Seičeme matkad oliba tehtud Indižen valdmeren randoile admiralan ohjastusen al. Merimatkad kändiba Indokitain, Indostanan, Arabijan pol'saren da Päivnouzmaižen Afrikan randoid Min-imperijan vassaloikš, torguindpartnörikš, hot' vaiše severdoikš-se voz'kümnikš. Min-dinastijan Čžu Di-imperator oigenzi matkoid, no hänen poiganpoigan surman jäl'ghe Kitai saupsihe irdpol'žes miruspäi tošti, suriden laivoiden pirdatesed kadoiba tarbhaižusetomudespäi vai oliba likvidiruidud.

Tedomehed meletadas, miše kitajižen merilaivišton matkad valatoitiba Malain pol'saren, Sumatr- i Jav-sariden šingotest hätken aigan, ned andoiba čuradust kitajalaižiden emigracijale Suvipäivnouzmaižen Azijan regionha, kitajine kul'tur vahvišti pozicijoid siš i om tähäsai.

Nügüd'aigaižes Kitaiš pidadas Čžen Hed rahvahan vägimeheks, lugetas hänen ekspedicijoid Kitain kožmuseližen politikan ezikuvaks, evropižiden kolonizirujiden anastajiden tegendoiden vastaiti.

## Homaičendad
Gektar

**Gektar** (**ga**) om pindanmäran rahvahidenkeskeine ühtnik. Kävutase man pindan märičemižes neniš sarakoiš: maižanduz, mecižanduz, territorialine planiruind.

«Gektar»-märičendühtnik da sen rahvahidenkeskeine «ha»-znam oma vahvištadud Märiden da vedusiden rahvahidenkeskeižel komitetal vl 1879. Nügüd'aigan sen komitetan pätandan mödhe voib kävutada gektarad Rahvahidenkeskeižen märičendühtnikoiden sisteman (SI) ühtnikoidenke.

1 ga = 10 000 m² = 100 ar = 0,01 km²

Kehkruz 1 ga pindanke om läz 56,4 m radiusal.

Venäman territorijal (i kaikedme NSTÜ:dme sen jäl'ghe) «gektar»-ühtnik praktikuiše Redukun revolücijan aigaspäi kümnendesen sijas. Kävutihe vajehtusen täht tazostust 1 ga = kümnendesen 11/12. «Ga»-lühenduz kändihe paginan palaks jo 1930-nzil vozil.

## Homaičendad
Kokteine

**Kokteine** om radkalu, nügelzoittud pall' tehmaha lujid tarkoiktoid iškendoid.

## Ümbrikirjutand
Kokteine voib olda üks'pol'ne i kaks'pol'ne. Ezmäižen radpala om pit'k nügelzoittud šorp, sen tagapala om kehker muite vai pall'an formal. Kaks'pol'žen kokteižen radpala om nügelzoittud šorp molembiš polišpäi vai šorp i kaid tera.

Radpalan profil' om bemblenvuitte, muga radkalu tegese effektivižikš dai tagaiškend poleneb. Varz' čokaidase radpalaha i kingitase penel metalližel detalil (teral vai tor'ven agjal) ümbärdamha radpalan heitandad vardespäi tön aigan. Pall' tagapolel om olmas, miše löda sidä surel-ki pall'al.

Šorpakaz agj sättub kovan gruntan täht, konz kaid tera ližatoi jo.

## Kävutand
Kävutadas iškemha kividme, kivimadme, murenemha savičpanegt. Tehtas manradoid, radoid linmas i kiviradoid. Kivinikad i päčinsauvojad ottas kävutamižhe pen't koktešt avaros savičun polendusen täht.

Sur' kokteine om amuine radkalu. Nügüd'aigan kävutadas sidä valdkundoiš i maiš vällänke šingotesenke, mugažo geologoil i kaivajil erasti. Kokteižen literaturine mel'kuva om orjiden tön simvol.

Ottihe lähižen toran azegeks torakirvhenke ühtes. Kokteine mülüb Suren Britanijan armijan azegištho tähäsai. Lühetud kalu kävutase policijal pöl'gastoitajaks azegeks protestoiden alištusen aigan.

## Kacu mugažo
* Jäkokteine

## Homaičendad
Tsvanan kel'

**Tsvanan kel**' (ičeze nimituz: *seTswana*) om bantu-gruppan kel'. Se om Botsvanan valdkundkel' anglijan kelen ühtes da Suviafrikan Tazovaldkundan üks' 11 valdkundkelespäi. 

## Kelen olend
Pagižijoiden lugu om läz 8 millionad ristituid, sidä kesken mamankeleks Botsvanas 1,1 mln, SAT:as 4,1 mln, jättud toižeks keleks. Tsvanan kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal. Ezmäižed tsvanankel'žed kirjad oma sätud missioneroil Biblijan kändused 19. voz'sadan keskele.

Tsvanan kelen reguliruindorganizacii om PanSALB, se om ühthine SAT:an 11 oficialižen kelen täht i radab Pretorijas vspäi 1995.

## Kirjamišt
Kelen kirjamed, digrafad, trigrafad da niiden virkand:

*Erižed fonemad om erigoittud katkimil, ühten foneman allofonad — slešal.

## Grammatik
Kelen painend om fiksiruidud edeljäl'gmäižel tavul. Kaks' tonad: korged i madal. Om kaičenus plokkonsonantid.

Labializuidud konsonantad kirjutadas «w»-kirjamen ližadusenke: gw, tshw, nyw da m.e..

Vikipedii tsvanan kelel sädase *tn.wikipedia.org*-saital.

## Homaičendad
Porvoo

**Porvoo** (mugažo suomen kelel, virktas [ˈporʋoː]; ročin kelel: *Borgå* [ˈbɔrːɡoː]) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan suvirandanno, Udenma-provincijas. Se om valdkundan 19. lidn eläjiden lugun mödhe.

## Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan aigkirjas läz 1380. vot lidnan oiktusidenke, se om kahtenz' lidn Suomenmas vanhuden mödhe Turkun jäl'ghe. Lidnan suomen nimi om kal'k ročin nimespäi. Nimituz znamoičeb ročikš «lidnuz jogel»: *borg* «lidnuz (zamk)», *å* «jogi».

Vn 1760 lidnan kaks' koumandest paloi. Vanh lidn om kaičenus tähäsai, se om puine tobjimalaz. Vl 1809 Borgon suim vahvišti Suomenman rahvahan avaron avtonomijan, se kändihe necen rahvahan ezmäižeks valdkundanvuiččeks formaks istorijas.

Porvoo šingotase «Neste»-kompanijan kivivoin ümbriradmižen tegimel, «Borealis»-kompanijan polietilenan i polipropilenan tehmižel, vilugoitimiden fabrikal, turizmal. Elektromašiništon Ensto-kompanijan päfater i tegim oma saudud lidnas.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase ühtennimižen jogen randoil, Suomen lahten mero om vižtoštkümnes kilometras suvhe.

Matkad Hel'sinkin röunhasai om 30 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha E18-avotel. Toine lähembaine lidn om Loviis 37 km päivnouzmha.

Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan pind om 2 139,82 km², sidä kesken kuivma — 654,56 km², meri — 1 475,10 km², vezi da sokaz tahond ottas 10,16 km².

## Tobmuz

Porvoon municipaline suim kogoneb 51 ezitajaspäi.

Edeližed lidnan pämehed oma Jukka-Pekka Ujula (eloku 2009 — 2023), Per-Hokan Slotte (*Per-Håkan Slotte*, 1995−2006).

## Eläjad
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 38 296 ristitud, vl 2000 — 44 969 ristitud, vl 2010 — 48 768 ristitud, vl 2020 — 50 361 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt om nügüd'.

Vn 2011 Suomenman rahvahanlugemižen andmusiden mödhe suomen kel' om mamankeleks 64,6 % täht lidnalaižišpäi, ročin kel' — 30,1 % (vl 1960 oli 54,7 %), toižed keled — 5,4 %.

## Galerei

Porvoon kaupungintalo.jpg|Lidnan tobmuden pert' (2022)
Porvoo Cathedral 01.jpg|Porvoon jumalanpert' (lüteranižuz), vn 2018 nägu
Porvoo refinery from air.jpg|Porvoon kivivoinümbriradai tegim vl 2011
Porvoon rautatieasema.jpg|Porvoon raudtestancii vl 2016


## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnan ohjastusen sait (''porvoo.fi'').
Taug

**Taug** om azeg tomaril amblusen täht.

Ambui kingitab jändet i muga varadab energijad taugan bembles, sid' pästab jäntken, i oigendai bembel' kändab varatud potenciališt energijad lendajan nolan kinetižeks energijaks. Nolan lendandan edhuz sase 250..500 metrhasai, se rippub säspäi, taugan sauvusespäi i bemblen kingitusen vägespäi.

Eziauguižešti kävutihe taugad mecadamha živatoid. Möhemba se oli sodakaluks, kaksitadud vägenke raccastajal hebol. Taug oli levitadud mail'mas, vaiše Avstralijan i Valdmerimaiden rahvahad lugiba keihast parembaks. Aigan mändes sätihe arbaletad taugan alusel (läz 4. voz'sadad EME), se tarbhaiči vähemba mahtusid da vägid.

Nügüd'aigan kävutadas taugad sportkaluks.

## Homaičendad
Nol

**Nol** vai **tomar** om taugan i arbaletan šlibak.

Nolan päpala om värtmuz, se parahim tegese klejatud paloišpäi päzutamha deformacijad aigan mändes, erasti voz'kümniš. Nolan agjad oma nügüz i höunhišt. Kaik nolad ühtes hodras oma ühtejiččed pidusel i vedusel.

Taugan nolan piguz om 100 metrhasai sekundas, arbaletine nol sase 150 m/s pigudel. Nolan lendandan edhuz taugaspäi om 150..200 metrad.

## Istorii
Nolan nügüz voib sanuda äjan. Tehtihe niid nell'tahkižen vai koumetahkižen piramidan formal, erasti oliba kaks'tahkižed nügüsed. Material oli erazvuitte mugažo: olakivi vai lu amuižaigan, bronz vai raud möhemba.

Sätihe värtmut lähižes puspäi, rogospäi vai bambukaspäi. Nolan tehmine oli jüged rad, tegesed oliba pahan ladun tobjimalaz, keratihe täuzid nolid toran jäl'ghe. Ambui ei voi tehta nolid iče toran aigan. Noliden massine tehmine jätksihe Keskaigan lophusai, konz tuikutimed leviganziba.

## Homaičendad
Nin'

**Nin**' om noren lehmusen dai toižiden puiden alakor'.

Ninespäi kuvatas virzuid da toižid kodikaluid: puzuid, konorid, burakoid, kašlid, da stal'coid i ištmid eskai.

Nin' oli andan palaks Amuižes Venäs. Sen territorijan sodaväged ottihe kävutamižhe somuzpaidoid i somuzlaudoid 15. voz'sadahasai. Virzud oliba levitadud kengäd Venämas 17.-19. voz'sadal nahkan kal'huden tagut.

Openzihe rata ninen kuidud lapsessai. Varhapandas nined keväz'kezal, edel Stroicanpäiväd. Toine operacii om ligotamine pehmitamha, sid' mahtuz plettä ninen paloišpäi oli arvokaz.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Kut ottas tohen i ninen // Vepsän kelen korpus. — #101.
Toh'

**Toh**' om koivun koren pälembaine šoid (irdpala).

## Kävutadud tärtused tohesižen tegesen sädamižen aigan
* *Kerdoida, ligoida* — kuvata tegesen ezipol'.
* *Kerduz* — ezitegez kuvatud ühten rivenke.
* *Kuvadišttoh*' — toh' kuvadišen täht.
* *Toh'kera*.
* *Toh'kärpišk, toh'räb, toh'räpišk* — rizukaz vai kärpiškoikaz tohen pala.
* *Toh'läip* — tohen pala.
* *Toh'sarg*.
* *Toh'turtik* — kätud (kändai) torvudeks toh'.

## Toššed tegesed
* *Burak* — konor'.
* *Čuhlik, čuhluine, čumbuine, löuhaine, burak* — mülüd da pilikod amundamha midä-se.
* *Komšuine* — pen' puzuine.
* *Kämbud* — naižen pol'sapkad.
* *Merš* — kašal'.
* *Pit'kač* — hodr seraižen täht.
* *Purtik* — kouvaz amundamha vet.
* *Robeh* — konorüt.
* *Seglik, seglinpuzu, seglikand* — puzu, sihe segloidas jauhod vai surint.
* *Upud* — stupnäd sär'nikoidenke.

## Kacu mugažo
* Tohesižed kirjeižed

## Irdkosketused
* Kut ottas tohen i ninen // Vepsän kelen korpus. — #101.
Tohesižed kirjeižed

**Tohesižed kirjeižed** () oma kirjeižed i kirjutesed tohel — koivun korel. Ned oma Venän kirjkelen muštnikad, sätihe 11.—15. voz'sadoil, edel odvan bumagan levitandad. Tetas enamba mi tuhas kaks'sadas mugoižid kirjeižid, kaik ned oma nomeruidud.

Tobmad tohesižiš kirjeižišpäi (enamba tuhad) oma löutud Sures Uz'lidnas. Löutihe enamba 10 kirješt Vanh Russ-, Toržok- i Smolensk-lidnoiden kaivandusiš. Severz'-se kirjeižid oma sadud Vaugedvenäman i Ukrainan lidnoiš. Läz kaik artefaktad oma amuižvenäkel'žed, uz'lidnan paginal tobjimalaz, om vähän kirjeižid jumalanpertin slavižel kelel i toižil kelil.

Kirjeižed tohel oma istorižed dokumentad, ned sanudas ristitkundan istorijas i muupäiväližes elos, oma purtked päivnouzmslavižiden keliden istorijas.

Kirjkel' tohel om tetab mail'man toižiden-ki rahvahiden rivel.

## Irdkosketused
* Venän kaik tohesižed kirjeižed ''gramoty.ru''-saital.
Son'lehtez

**Son'lehtez** (), paginoiš mugažo **tätükhein** vai **tätüklehtez**, om äivozne heinäsine kazmuz. Mülüb Son'lehtesižed-sugukundha, Son'lehtez-heimon tipine erik.

## Ümbrikirjutand
Kazmusen augotižlibund om Evrop, Pohjoine Azii da Keskuzazii, nügüd' levganzi kaikedme mail'madme. Kazvab kuti rujohein kaikil sijil päiči Edahaižes Pohjoižes.

Jurišt om lühüd äjidenke nitinke. Lehtesed oma levedad da munanvuiččed formal. Änikoičeb püštoiktoil kunutaižil 15..45 sm pitte, semendkus-kezakuspäi (pohjoižmaiš) elokuhu-sügüz'kuhusai. Plod om äisemnine konorüt.

## Kävutand
Kazvatadas kul'turas ümbriradamha zelläks. Kävutadas veresid i kuivatud lehtesid, sadas südäivet-ki veresiš lehtesišpäi. Veresed lehtesed anttas ližad tervehtamha nahkan satatesid. Pästtas son'lehtesen südäivet () kävutamha gastritad, dispepsijad i anoreksijad vaste.

Voib ližata norid lehtesid keitoshe.

## Galerei

Fail:Plantago major ies.jpg|Lehtez
Fail:Plantago major 04 ies.jpg|Kunutaine(Son'lehtesen änikod)
Fail:Plantago major 05 ies.jpg|Plodud


## Kacu mugažo
* Tätük

## Homaičendad
Helühein

**Helühein** () om heinäsižiden kazmusiden heim 30..40 erikonke, mülüb *[[Orobanchaceae]]*-sugukundha.

## Leviganduz
Voib vastata Evropan (28 erikod), Sibirin i Pohjoižamerikan äjil nepsoil nituil venos vös.

Kazmuz levitab ičeze žomad vitkos.

## Ümbrikirjutand
Üks'vozne kazmuz, om vällänke jurištonke. Seikhed oma oiktad vai sarakoitas. Lehtesed kazdas toine tošt vaste, lehtesen röun voib olda oiged vai hambhikaz. Heimon kaikiden erikoiden kazmusil om koume lehtesiden toižendad: järgeližed lehtesed seikhel, kandaižlehted i interkalärižed lehtesed (sijadasoiš ülemb järgeližid, no madalamb mi änikusen aug).

Änikuz om toppaz. Änikon vencut om pakuine. Kaik nell' pölükäd om änikos, niišpäi kaks' oma vencuden turudes i kaks' pit'kembad išktas siš turudespäi. Plod om kehker konorüt, avaidase tahkoidme. Se mülütab korvenvuiččid semnid, suugikahid paksumba kaiked.

Küpsad semned rämäitas plodun seinhä kazmusen lehkutamižes tulleil i sil hein om helün pojav.

## Znamoičend ižanduses
Helühein om rujoheinäks maižanduses. Om pol'parazitaks, sen jured kazdas toižiden kazmusiden kolnuzil juril, voib satatada kul'turkazmust küt'kindan aigan. Čaptud hein om paha sötmižes, sikš miše om äi seikhid i vähä lehtesid. Pidab otta nitud omaluižeks puhtastamha helüheinäspäi.

Voib levineda villän pöudoil. Semned puttas obrättüd villähä, tehtud jauh sišpäi om sinižen mujun, pašttud leib kändase kovaks i jügedaks sulatusele. Pidab puhtastada villän semnid edel semendust.

## Valitud erikod
* *Rhinanthus alectorolophus* — Sur' helühein
* *Rhinanthus alpinus* — Al'pine helühein
* *Rhinanthus angustifolius* — Kaidlehtesine helühein
* *Rhinanthus borealis* — Pohjoine helühein
* *Rhinanthus carinthiacus* — Karintine helühein
* *Rhinanthus freynii* — Freinan helühein
* *Rhinanthus groenlandicus* — Grenlandine helühein
* *Rhinanthus halophilus* — Solannavedii helühein
* *Rhinanthus mediterraneus* — Keskmeren helühein
* *Rhinanthus minor* — Pen' helühein
* *Rhinanthus oesilensis* — Ezeline helühein
* *Rhinanthus pampaninii* — Pampaninin helühein
* *Rhinanthus rumelicus* — Rumeline helühein
* *Rhinanthus wagneri* — Vagneran helühein
* *Rhinanthus wettsteinii* — Vettšteinan helühein

## Homaičendad