open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Laris (lidn)

**Laris** ( [ˈlarisa] *Lárisa*) om lidn Grekanman pohjoižes. Se om valdkundan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, Laris-kundan keskuz da päpala, Fessalii-agjan (periferijan, om sätud vl 1987) administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.

## Istorii
Eländpunkt om olmas amussai, enamba nelläd tuhad vozid erasiden-se andmusiden mödhe. Laris oli Fessalii-agjan ohjandusen faktižeks keskuseks 8. voz'sadaspäi EME. Fessalijan ohjandajad paniba Pifijan vändoiden alust i pid'oiteliba niid. Vl 197 EME rimalaižed anastiba lidnad. Sen kaks' antikaigašt teatrad (3. voz'sada i 1. voz'sada EME) i keskaigaine lidnuz oma kaičenus paloin.

Vn 1941 keväz'kun 1. päiväl manrehkaiduz 6,3 magnitudanke tegihe i mureni läz kut tuhad pertid (nell' sauvust videspäi), no lidn oli alustunu bombardiruindale Italijan aviacijal vn 1940 tal'vkuspäi, ka ristitišt okai lidnad, i pölištuiba 40 ristitud manrehkaidusespäi.

Laris šingotase sömtegimištol kazvateližen Fessalijan tazangišton torhudel, bumagan, tekstilin i sauvondmaterialiden pästandal. Znamasižed edheotandad oma Biokarpet (kourad) i Orient Bikes (velosipedad).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase agjan keskuzpalas, 40 km päivlaskmha i suvipäivlaskmha Egeižen meren randhasai, 67 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Olimp-mägi om nell'kümnes kilometras pohjoižhe.

Matkad Afinad-pälidnhasai om 210 km suvipäivnouzmha, Salonikihesai om 120 km pohjoižpäivnouzmha. *Laris*-raudtestancii radab Pirei — Salonikid-keskustal. Lähembaine sur' lidn om sen-žo agjan Volos kuz'kümnes kilometras suvipäivnouzmha.

Klimat om kontinentaline pol'kuiv Keskmeren pirdoidenke. Voden keskmäine lämuz om +15 C°, kezakun-elokun +24..+27 C°, tal'vkun-uhokun +5..+7 C°. Ekstremumad oma −21,6 C° i +45,5 C°. Paneb sadegid 413 mm vodes, enamba kül'mkus-tal'vkus (52..67 mm kus), vähemba kezakus-sügüz'kus (13..23 mm kus).

## Eläjad
Vn 2011 Grekanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 144 651 eläjad, Laris-kundan 162 591 eläjad 336 km² pindal, vl 2001 — 131 095 eläjad lidnas i 145 981 eläjad kaikes kundas. Kaik 164 381 ristitud elihe lidnankundas vl 2021. Kaikiš suremb lidnan i kundan ristitišt om nügüd'. Kaik 269 151 ristitud elädas lidnaglomeracijas (2021, regionaline ühtnik).

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''larissa-dimos.gr'').
Sitharag

**Sitharag** () om Kroikoinvuiččed-sugukundan levitadud lind. Erištadas 34 alaerikod.

Lindun toižed nimed paginoiš: **näriž, paskharag, räč, sitkokoš, sitnäč, sitnäriž**.

## Leviganduz
Sitharagan alaerikod elädas Evrazijadme (päiči Edahaižes Pohjoižes i lujas räkiš maiš) i Afrikan pohjoižes.

Meclind päpaloin. Kalaidab arealan tobjas palas, om kezalinduks sijidme, suves eläb ühtes tahondas.

## Ümbrikirjutand
Sitharag om näkan surtte. Täuz'kaznu erič om 15 sm kortte, 32..37 sm pitte händanke, suugiden maihutuzkeskust sase 50..58 santimetrhasai, 129..197 grammad vedutte (nominativine alaerik).

Höunhišt om loštai rohled. Händ om pit'kahk, znamasine leved harj om päl. Hibjan muju om koričma rusttan ližamujunke. Suugad, händ, erasil-se alaerikoil pän üläh-ki oma mustad. Händan üläh om vauktan mujun, ougiden höunhed oma loštabad taivazmad mustoidenke jonoidenke. Pän muju om rusked Sibirin närišil, vauged burjonoidenke evropižil alaerikoil.

Naprib eläda peitoiči pezoitelendan aigan, nägub hüvin jättud aigan. Nagranzoitab, mahtab toštta erazvuiččid kulundoid (oz., kirvhen iškendoid), ristitun än't da paginoid.

## Valitud alaerikod
*  — Irlandii.
*  — Sur' Britanii (Šotlandijan keskuz i suvipala, Anglii, Uel's), Francijan lodeh.
*  — Pohjoine i Keskmäine Evrop päivnouzmha Pečor-jogen alangišthosai i Ural-mägiden päivlaskman pautkihesai.
*  — Pirenejan pol'sar'.
*  — Korsik.
*  — Sardinii.
*  — Apenninan pol'sar', Sicilii, Dalmacijan mererandišt.
*  — Balkanižen pol'saren päivlaskmaine pala, sidä kesken kontinentaline Grekanma.
*  — Bolgarijan päivnouzm.
*  — Krit.
*  — Kipr.

## Kacu mugažo
* Harag

## Homaičendad
Volos (lidn)

**Volos** ( [ˈvolos]) om lidn Grekanman keskuzpalan pohjoižes. Se om valdkundan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Volos-kundan keskuz da päpala, mülüb Fessalii-agjaha (periferijha), sen kahtenz' surtte lidn.

## Istorii
Eländpunktan ümbrišt om elänzoittud amussai. Volosan lidnuz oli Ottomanan imperijan aigan. Meriport i külä senno mainitasoiš vl 1833. Vl 1884 *Volos*-raudtestancii radaškanzi, ühtenzoitab lidnan portad agjan Laris-keskusenke. Lidnan ristitišt ližadui znamasižešti grekalaižiden sirdandan aigan Anatolijan pol'sarespäi. Vn 1955 sulakun manrehkaidused mureniba lidnad lujas.

Volos šingotase meriportal, terasen tegimil (koume tegijad: METKA, SIDENOR, Hellenic Steel Industry), cementan pästandal (Heracles General Cement). Bioekonomikan i agrotehnologijan tedoinstitut radab lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase agjan päivnouzmas, Pilion-mägiden alusenno (, 1610 metrhasai ü.m.t. kortte), Egeižen meren Pagasitikos-lahten randal, 15 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.

Matkad agjan Laris-keskushesai om kuz'kümne kilometrad lodeheze, Afinad-pälidnhasai om 330 km suvhe, Salonikihesai om 220 km pohjoižhe.

Klimat om Keskmeren. Keza om räk, kuiv da päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +17,4 C°, kezakun-elokun +24,6..+27,0 C°, tal'vkun-uhokun +7,8..+9,5 C°. Ekstremumad oma −8,2 C° (viluku, uhoku) i +44,2 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +11,6 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +24,7 C° (tal'vku, uhoku). Ei voi panda halad sulakus-kül'mkus (kül'mkun minimum om +0,6 C°). Paneb sadegid 429 mm vodes, enamba redukus-vilukus (47..58 mm kus), vähemba heinkus-elokus (11..15 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 58..61 % röunoiš kezakus-elokus, 70..74 % redukus-keväz'kus.

## Eläjad
Vn 2011 Grekanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 86 046 eläjad, Volos-kundan 142 849 eläjad 387 km² pindal. Vl 2001 kaik 85 001 eläjad oli lidnas. Kaik 139 670 ristitud elihe lidnankundas vl 2021, agjan videndez.

Fessalijan universitet ( *Panepistimio Fessalias*) baziruiše lidnas alusenpanendaspäi vl 1984. Sen palakundad om ližatud vl 2001, mülütihe toižid aluzkundoid vl 2013 i vl 2019. Läz 14 tuhad üläopenikoid (2014), kahesa fakul'tetad. Om kampusoid agjan nelläs toižes lidnas Volosale ližaks.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan oficialine sait (''dimosvolos.gr'').
Leopard

**Leopard** () om Kažinvuiččed-sugukundan lihansöjiden imetaiživatoiden erik, *Panthera*-heimon üks' vides eläbas erikospäi.

## Etimologii
«Leopard»-sana tuli vepsän kel'he venän kelespäi, sihe putui 18. voz'sadal Päivlaskmaižen Evropan kelišpäi: , . Sündui niiš möhälatinan sanoiden *leopardus*-ühtištusespäi: *leo* «lev» i *pardus* «bars».

## Leviganduz
Erik erigoičihe toižiš panteroišpäi läz 3,8 mln vozid tagaz Azijan territorijal, sid' migrirui i eläškanzi Afrikas. Nügüd'aigaine leopardan form libui Afrikas 470..825 tuhad vozid tagaz i leviganzi Azijadme 170..300 tuhad vozid tagaz. Kadoi Evropas kümne tuhad vozid tagaz.

Erik jagase kahesaks..ühesaks alaerikoks levigandusen regionan mödhe. Eričuiden lugumär poleneb äjiš tahondoiš. Leopardan mectuz om kel'tud Azijan kaikiš maiš, oleleb kvotid Afrikan maiš.

## Ümbrikirjutand
Suruded varjiruidas lujas alaerikho kacten. Hibjan piduz händata om 90..190 sm (160 sm keskmäras), händ om 60..110 sm pitte. Emäčun mass oleleb 32..65 kg, ižačun 60..75 kg. Ižačuiden korktuz sägus om 50..78 sm, henombiden emäčuiden oleleb 45 sm vaiše.

Živat eläb 10..11 vodhesai londuses, voib eläda 21 vot stajas. Oleskeleb täuz'kaznu elon koumandel vodel.

## Alaerikod
21. voz'sadan augun tedoidused poleniba leopardan eläbiden alaerikoiden lugud (ende oli 27:hesai) kahesha-üheshasai:
* Afrikanine leopard (*Panthera pardus pardus*), eläb Afrikas
* Indokitajine leopard (*P. p. delacouri*), om levitadud Indokitaiš
* Javan leopard (*P. p. melas*), Jav-sar' (Indonezii)
* Indine leopard (*P. p. fusca*), Indii, Pakistanan päivlaskm i suvi, Nepal
* Ceilonine leopard (*P. p. kotiya*), Šrilank
* Pohjoižkitain leopard (*P. p. japonensis*), Kitai
* Edahaižen Päivnouzman leopard (*P. p. orientalis*), Venäman Edahaine Päivnouzm, Kitain pohjoine, Korei
* Persine leopard (*P. p. saxicolor*), Päivlaskmaine Azii, Kavkaz
* Suviarabijan leopard (*P. p. nimr*), Arabijan pol'sar' (erasti ühtištadas *saxicolor*-alaerikonke)

### Kadonuded alaerikod
* *Panthera pardus spelaea*† — eli Evropas pleistocenan aigan;
* Evropine leopard *Panthera pardus sickenbergi*† — oli levitadud avaros Evropan territorijal i kadoi pleistocenan lopus, läz 10 tuh. vozid tagaz. Naceine alasinonim *P. p. spelaea*:n täht.

## Homaičendad
Kalahabuk

**Kalahabuk** () om järed lihansöi lind Habukanvuiččed-heimkundaspäi, Kalahabukad-heimon i Kalahabukižed-sugukundan üks'jäine eläb erik. Om avaros levitadud molembiš mapoliškoiš.

## Ümbrikirjutand
Täuz'kaznuden kalahabukan piduz om 55..58 sm, maihutuzkeskustanke 145..170 sm. Emäčud oma suremb videndeses mi ižačud vedusen mödhe, suugiden maihutuzkeskust om levedamb 5..10 procentas. Pohjoižamerikan alaerikon ižačuiden mass om 1,2..1,6 kg, emäčuiden 1,6..2 kilogrammad.

Pezoiteldas kaikiš varuitomiš sijiš, kus vezišt kalan äjüdenke om olmas. Sätas pezoid koumes..vides kilometras vedespäi tobjimalaz, mugažo peza voib olda hüväs sijas ani veden päl.

## Klassifikacii
;Alaerikod
Erik jagase nelläks alaerikoks, piidab käta niid erikoikš molekuläriž-genetižiden tedoidusiden alusel:
* *P. h. carolinensis* — järed i pimed alaerik. Om levitadud Pohjoižamerikas.
* *P. h. cristatus* — kaikiš penemb alaerik. Eläb mererandaližes zonas i pidust' znamasižid jogid Avstralijas i Tasmanii-sarel.
* *P. h. haliaetus* — kaikiš järedamb i pimed alaerik. Om levitadud Evrazijas.
* *P. h. ridgwayi* — pä om vauvhamban mujun. *P. h. haliaetus*-alaerikon surtte. Om levitadud Kariban meren saril, ei tege migracijoid.

;Heimon kadonuded erikod
* 
* 

## Homaičendad
Järgeline maimkala

**Järgeline maimkala** (), **evropine maimkala** vai muite **maimkala**, om reskveden somusetoi kalan erik. Mülütadas Maimkalaižed-sugukundha.

## Leviganduz
Levigandmižavaruz om Evropan i Venäman evropižen palan joged da järved, päiči Jävaldmeren basseinas. Järgeline kala Aralmeren basseinas. Om püduzkalaks amussai, räkištadas. Voib eläda vezištoiš vällänke solakahusenke.

Kala kudob kevädel zonas randanno vezikazmusišton keskes. Aktivine öline lihansöi, päiväl navedib venuda pohjanno, sen kovil haudoil i kokruškoil. Edel vezišton jädundad maimkalad keradasoiš haudoil viž..kümne eričud joukuks.

## Ümbrikirjutand
Täuz'kaznu kala om järed, voib sadas severziden-se metrid pitte i centneran vedutte suriš jogiš (Dnepr, Dnestr, Oder). Kaikiš suremb registriruidud oficialižikš evropine maimkala oli 306 kg vedutte, enamba mi koumen metrad pitte, läz 80 vot igänke. Nügüd'aigan maimkalad enamba mi sada kilod oma harvad lujas.

Maimkalan händanalaine suug om pit'k, ei ole razvsuugad, paratomad suugad oma ogahita. Hibjan muju om bur tobjimalaz koričmavihandan ližamujuidenke, pök om vauged. Hibjan muju voib vajehtadas läz mustaspäi pakuižvauvhasai elämižtahondha kacten, om al'binosoid.

## Söte
Kazvandan aigan maimkala söb planktonad, piskuid i vezigavedid. Täuz'kaznu maimkala sötlese habukan sömäl päpaloin, mugažo eläbil kaloil, mollüskil, voib tabata veziujuid linduid i penid kodiživatoid.

Tal'vel kalad oma aktivitomad i elädas sötketa.

## Kacu mugažo
* Maim

## Homaičendad
Stavanger

**Stavanger** (mugažo norvegijan kelel, virktas [stɑˈvɑ̀ŋːər]) om lidn da municipalitet (kommun) Norvegijan suvipalan suvipäivlaskmas. Se om valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe i kivivoin samižen Pohjoižmeres päkeskuz, Rugalann-agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.

## Istorii
Eländpunktan eziauguine nimen virkand oli *Stavangr*, libub sanoišpäi *stafr* («seibaz», «batog») i *anrg* («fjord»). Se sai lidnan oiktusid vl 1125, sil aigal Stavangeran päjumalanpert' om saudud i episkopatan keskuz oli pandud. Lidn kändihe sijaližen administracijan keskuseks i znamasižeks torguindlidnaks suvipäivlaskmaižel mererandal. Lidn oli sel'din samižen znamasižiš keskusišpäi 16. voz'sadal. Vl 1825 emigracii Skandinavijaspai Amerikoihe zavodihe necen lidnan portaspäi. Kalakonserviden tegimišt oli lidnas 1880-nziš vozišpäi vhesai 1965.

Vl 1969 lidnan šingotez sai jätktandad, konz löutihe kivivoid Pohjoižmeren al. Stavanger oli valitud niiden löudmižsijiden otandan kävutamižhe bazaks. Kivivoin da gazan samižen kompanijad paniba ičeze tegimištbazoid lidnha da sen ezilidnoihe (oz., Gansfjordan sar'), kaikiš suremb om valdkundaline Equinor-kompanii. Norvegijan Kivivoin Direktoratan päfater sijadase lidnas.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase Stavangeran pol'sarel i sen fjordan saril päpaloin. Municipalitetan tobj pala venub 0..50 m ü.m.t. korktusil, kaikiš korktemb čokkoim om Bandosen-mägi (514 m, *Bandåsen*).

Klimat om ven valdmeren valatoitandanke. Voden keskmäine lämuz om +8,4 C°, kezakun-sügüz'kun +13..+16 C°, tal'vkun-keväz'kun +2..+4 C°. Ekstremumad oma −19,8 C° i +33,5 C°. Paneb sadegid 1256 mm vodes, enamba redukus (148 mm), vähemba sulakus-kezakus (62..67 mm kus).

## Eläjad
Vl 2010 eläjiden lugu oli 123 850 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Vl 2022 kaik 319 822 eläjad om ezilidnoidenke 2598 km² pindal, se om koumanz' surtte lidnaglomeracii valdkundas.

Stavangeran universitet () om sätud vn 2005 vilukus, läz kümned tuhad üläopenikoid.

Edeline lidnan pämez' om Kristine Sagen Helgö (reduku 2011 — reduku 2019, *Christine Sagen Helgø*).

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Lidnankundan oficialine sait (''stavanger.kommune.no'').
Televizii

**Televizii** ( *tele* «edahan» +  «nähta»), vai **TV**, om elektrosidon tehnologii oigendamha likujad kuvad keskustale.

Kulund oigendase kuvanke ühtenaigašti statjoiden tobjas palas. Järgeližes elos televizii-termin kävutase mugažo znamoičemha kaikid otnus teleoigendusiden sädandha da levigandushe organizacijoid. Televizii kändihe kaikiš znamasižembaks massinformacijan abutuseks 20. voz'sadan kahtendes polespäi, se om kožui bobuštusen, opendusen, uzištusiden i reklaman oigendusen täht.

Pästtud efirha TV-oigendusiden varhapanendan tehnologijad, oz., videomagnitofon i optižed diskad, ližaduiba päzumižmahtust kinematografan produkcijale, laskiba kacta fil'mid kodiš televizoral, ei ole vaiše kinoteatras. Vl 2013 mail'man kodiižandusiden 79 % oliba hot' ühtenke televizoranke. Televizijal päine rol' oli kundaližen mel'pidegen formiruindas 1950-nziš vozišpäi, zavodi kadotada sidä 2010-nziden voziden keskes korgedpiguzližen internetan i kormankompjuteriden šingotesen tagut. TV-tehnologijan suren rolin tagut biznesas da politikas ÜRO pani jogavottušt Mail'man televizijan päiväd () vspäi 1997, praznuičese 21. kül'mkud.

## Kacu mugažo
* TV-čuhunduz

## Homaičendad
Pikš

**Pikš** () om merikala, Pikšad-heimon üks'jäine erik. Mülütadas Tröskižed-sugukundha.

## Leviganduz
Kalan joukud elädas täuzin solavas merivedes (32..33 ‰), Atlantižen valdmeren pohjoižes kontinentiden randanno i Islandijas ümbri, Jävaldmeren Norvegižes meres i Barencan meren suves. Vähäluguine kala Vauktas meres i läz ei ole Baltijan meres reskveden äjüden tagut niiš.

Elädas meren pohjanno i merivetme, 65..650 m süvüzil veden lämudenke +2..+10 C°. Sätas surid joukuid. Nor' pikš eläb merivetme üks'voččehe igähäsai i sötlese penemb mi sada metrad süvüdel, sid' zavodib elonmahtust pohjanno. Kala lähteb kontinentaližen šel'fan irdpolele harvoin.

## Ümbrikirjutand
Hibj om massivine, ellipsan formal, ahtištadud vähän kül'gišpäi. Se om kattud henol cikloidižel somusel, somusuzed venudas toine toižel päl. Ülälöug om edel alalöugud vähän. Su ei ole sur', kazvab alapalas. Kaik om koume sel'gsuugad, om penid keskustoid niiden keskes, i kaks' händanalašt suugad. Pal'clud oma kaikiš suugiš, no ned ei ole ogahikahad. Lateraline pird om täuz'.

Sel'g om muzahahk ruskedsinižen vai sirenižen ližamujunke, kül'ged oma vauvhamb, hobedakahan mujun, pök om maidon kartte vauged vai hobedakaz. Lateraline pird om must. Alemba sidä must vai mustan polhe läip om hibjan joga polel, sijadasoiš rindsuugan i ezmäižen sel'gsuugan keskes.

Sase 100..110 sm pitte surudel, järgeline pikšan piduz om 50..75 santimetrad. Keskmäine veduz om kaks'..koume kilogrammad, no puttas järedambad-ki eričud 9..12 kilogrammhasai vedutte. Rekordine oficialižikš registriruidud pikšan hibjan mass om 16,8 kg. Kala voib eläda 24 vodhesai.

Kala sötlese bentosal, se om sel'grodatomad živatad pohjanno, mugomad kut madod, rakanvuiččed, mollüskad, ofiurad (neglannahkad). Toižiden kaloiden (hohol', sel'd') möuk i piskud oma pikšan sömižen tarbhaižeks palaks.

## Znamoičend
Pikš om znamasižeks püduzkalas, kävutadas sömäks räkištadud nägus. Kalan kalorižuz (71 kkal) om tröskan surtte (69 kkal), no pikšan liha ülitab tröskad omega-3-razvmuiktusiden mödhe (260 mg 170 kohtas). Pikšan maksan otand südäimehe om riskha sidodud, se voib kogota artutid enamba äjan mi tröskan maks. Pikš mülütab äi jodad (318 mkg 100 grammas).

Kalan samine vajehtase lujas vozidme populäcijan lugun köläidusen tagut. Sur' Britanii i Norvegii pütas kalad enamba kaikid. Püduz tegese Pohjoižmeres, Barencan meres i Pohjoižamerikan randoidenno.

Nevondkundaližes Ühtištuses 1950−60-vozil pikšan püdusen samine oli kahtenz' surtte tröskižiden keskes, tröskan jäl'ghe, sid' mintain samine ližadui, i pikš oti koumant sijad. 2000-nziden voziden zavodindas pikš oli nelländeks Venäman kalan samižes Barencan meres saikan, tröskan i hoholin jäl'ghe.

## Homaičendad
Anatomii

**Anatomii** ( *ana-* «tošti; ülähänpäi» +  *temno* «leiktan, čapan») om tedo, biologijan i sen morfologijan (tedon formas) jaguz. Tedoidab organizman (hibj) da sen paloiden sauvondad tazopindal korktemb mi kudehed.

Tedon predmet om organizman irdpol'ne sauvond, sen südäimine form i elimiden struktur. *Anatom* tedoidab anatomijad.

Nügüd'aigaine anatomii leviganzi tedoidusiden avarut leiktud preparatoiden mikroskopijan abul, mikroskopine anatomii erištui. Se om sidodud ahthas gistologijanke (tedo kudehiš) i citologijanke (tedo stajiš). Anatomii, gistologii, citologii i embriologii oma morfologii-tedon paloikš, se om tedo organizman formas, ontogenezas i sauvondas.

Kaikiš enamba levitadud sarakod oma kazmusiden anatomii, živatoiden anatomii, ristitun anatomii, rindatuzanatomii.

Läžundoiden enambuz kaimdase erazvuiččiden elimiden i niiden kudehiden sijadusen vai sauvondan strukturižil vajehtusil. Niiden vajehtusiden tedoiduz om patologižen anatomijan predmetaks.

## Tedoidusen metodad
Nügüd'aigaižes tedos om avaroid mahtusid ristitun i živatoiden hibjan sauvondan tedoidusen täht. Metodan valičend rippub tedoidusen metospäi i tegendaspäi. Erištadas:
* kaikiš vanhemb, no znamasine tähäsai leiktandan (prepariruindan) metod, kävutase tedoidamha irdpolišt sauvondad i järedoiden paloiden topografijad;
* injekcijan metod, kävutase röntgenografijanke paksus tedoidamha südäihavadoid i sonid;
* «pirogovan leiktandad» oma pilindad, lasktas sada andmusid kudehiden rindatusiš i elimiden ičekeskeižes sijaduses;
* plastine rekonstrukcii — tedoitud elimen vai kudehen udessauvond gistologižiden leiktandoiden serijan rindatusespäi;
* antropometrine (somatometrine) metod laskeb tedoita hibjan sauvondad sen paloiden märičemižel i niiden rindatusiden lugendal, märhapandas hibjan proporcijoid.

## Homaičendad
Termodinamik

**Termodinamik** ( *termi* «lämuz» i  *dinamis* «vägi» sanoišpäi) om fizikan jaguz, tedoidab makroskopižiden sistemiden kaikiš ühthižembid ičendoid, energijan oigendamižen i toizetamižen mahtusid niiš sistemiš.

Tedoitas termodinamikas olendoid i processoid, ku voib otta lämuz-tärtust (temperatur) niiden ümbrikirjutandan täht. Termodinamik om fenomenologine tedo, otab ühthevendoid kodviden faktoišpäi aluseks. Mänijad termodinamižiš sistemiš processad ümbrikirjutasoiš makroskopižil suruzil (lämuz, painuz, komponentoiden koncentracijad), kudambad oma kožujad vaiše sistemiden täht henegiden surenke lugumäranke, ei voi kävutada üks'jäižen molekulan i atoman täht.

Kaik om nell' termodinamikan augud: nolänz', ezmäine, kahtenz' i koumanz'. Termodinamikan käskused oma üleižed, ripmata substancijan sauvondaspäi atomiden tazopindal, sen tagut kävutadas niid tedon da tehnikan avaros satusekahašti, mugomiš küzundoiš kut energetik, lämuztehnik, fazižed päličmänendad, himižed reakcijad, kandandan nägused, mustad reigud.

## Homaičendad
Organine himii

**Organine himii** om himijan jaguz, tedoidab hil'nikan ühtnendoiden strukturad, ičendoid da sintezan metodoid toižidenke himižidenke elementoidenke, mülütadas niid organižihe ühtnendoihe.

Terminan eziauguine znamoičend el'genzi hil'nikan ühtnendoiden tedoidust kazmusiden da živatoiden augotižlibundanke vaiše. Sen tagut hil'nikan ühtnendoiden rivi ei mülü organižihe (oz., hil'nikan monooksid, hil'nikan dioksid, cianvezinik, rikhil'nik, metalloiden karbonilad), kaceltas niid anorganižikš ühtnendoikš. Hil'vezinikad oma organižiden ühtnendoiden strukturan ozutesed.

Hil'nik sädab kaikiš surembad ühtnendoiden lugumärad muga nimitadud *organogenad*-elementoidenke: H, N, O, S, P. Hil'nikan ičend ühtenzoittas elementoiden enambusenke i säta molekuloid erazvuiččenke mülündanke da sauvondanke vedab organižiden ühtnendoiden erazvuiččendale. Vn 1999 semendkus tetihe 25 mln himižid ühtnendoid, niiden keskes 12 mln oliba organižed. Se lugu ližadui teravas, i vn 2018 sulakule registriruihe 141 mln himižid substancijoid AÜV:oiden Himižes referativižes radnikoičendas (*CAS*). Organižed ühtnendad (oz., nukleotidad, londuseližed aminmuiktused, hil'vezikod) vätas pärolid eläbiden olijoiden elos.

## Tedon predmet
Organižen himijan predmet mülütab nenid metoid, eksperimentaližid metodoid i teoretižid el'gendusid:
* substancijoiden erigoičend torhudespäi (kazmused, živatad, kaivatused);
* ühtnendoiden sintez i puhtastand;
* substancijoiden strukturan märhapanend;
* himižiden reakcijoiden mehanizmiden tedoiduz;
* korreläcijoiden löudmine organižiden substancijoiden strukturan i ičendoiden keskes.

## Istorii
Erasiden-se organižiden substancijoiden samižen metodad oma tetabad amuižiš aigoišpäi. Äjad rahvahad teziba alkogoližiden jomiden tehmižen peitusud, saiba uksusad saharaspäi i trahmalanmülüjas torhudespäi.

Tedoiden edesine ližaduz zavodihe 18. voz'sadal. Vl 1747 saksalaine Andreas Marggraf-himik löuzi saharad svöklas, se om znamasine ekonomižešti tähäsai. Vll 1769−1785 Ročinman Karl Vil'hel'm Šeele-himik erigoiči severzid-se organižid muiktusid, niiden kesken jablok-, vin-, limon-, gall-, maid- i tuličuiden muiktused.

## Homaičendad
Fredrikstad

**Fredrikstad** (mugažo norvegijan kelel, virktas [ˈfrɛ̀drɪkstɑ], «Fredrikan lidn») om lidn da municipalitet (kommun) Norvegijan suves. Se om valdkundan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe Sarpsborg-kaimdailidnanke (kudamb om agjan administrativižeks keskuseks), mülüb Estfoll-agjaha. Vll 2020−2023 lidn oli Viken-agjan palaks.

## Istorii
Eländpunktan aluz om pandud Frederik II-kunigahal vl 1567 kuti lidnuz mererandanno, keskustal palanudes sil aigal Sarpsborg-lidnaspäi, i om nimitadud kunigahan mödhe. Lidnan municipalitet om olmas vspäi 1838, se om levitadud külärajonil vl 1964 i 1994. Edel 1877. vot kirjutihe lidnad oficialižešti *Frederiksstad*, vll 1877−1888 — *Fredriksstad*, vspäi 1889 nügüdläižikš.

Fredrikstad šingotase himižil tegimil, sömtegimištol (konditerižed tegesed, šokolad, möuk, maionez) i meriportal. Ende mecanpilind i laivansauvomine (vhesai 1988) oliba lidnas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase agjan suvipäivlaskmas, Oslo-fjordan i Glomm-jogensun randoil.

Matkad Ročinman röunhasai om nell'kümne kilometrad päivnouzmha orhal vai 20 km suvhe avtotedme. Oslo-pälidn sijadase 78..90 kilometras pohjoižhe avtol. Lidnan territorijan ühthine pind om 292,56 nellikkilometrad, sidä kesken kuivma otab 283,79 km², vezi — 8,77 nellikkilometrad.

Klimat om ven valdmeren. Voden keskmäine lämuz om +6,4 C°, kezakun-elokun +14,8..+16,7 C°, tal'vkun-uhokun −1,1..−3,1 C°. Paneb sadegid 825 mm vodes, enamba voden kahtendes poles (70..105 mm kus), vähemba uhokus i sulakus (40 mm kus).

## Eläjad
Vl 2021 kundan eläjiden lugu oli 83,761 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Vl 2021 kahten lidnan ristitišt oli 118,992 eläjad, kaiken lidnaglomeracijan 141,708 eläjad, se om videnz' surtte valdkundas.

## Galerei

Fredrikstad Rådhus.jpg|Lidnan tobmuden sauvuz (sulaku 2004, om sätud vl 2001)
Fredrikstad Cathedral01.JPG|Fredrikstadan päjumalanpert' (lüteranine, om saudud vll 1879−1880), vn 2006 nägu
Fmvill383.jpg|Estfollan korktan školan (baziruiše lähižes Halden-lidnas) Fredrikstadan kampus, vn 2009 kuva
Litteraturhuset, Fredrikstad.JPG|Literatoran pert' (*Litteraturhuset*, 2015, om avaitud vspäi 2013)
FredrikstadTrainStation.JPG|*Fredrikstad*-päraudtestancii vl 2008


## Irdkosketused
* Lidnankundan oficialine sait (''fredrikstad.kommune.no'').
Kork

**Kork** ( [ˈkɔɾˠkɪɟ],  [kɔːrk]) om lidn Irlandijan suvirandal. Se om valdkundan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, ühtennimižen grafkundan administrativine keskuz da pala.

## Istorii
Eländpunkt mainitaškanzihe 6.-7. voz'sadaspäi, Pühän Finbarran jumalankodin aluz om pandud hänel sil aigal. Nimituz libui -sanaspäi «so». Vll 915−922 norvegižed vikingad anastiba territorijad i paniba torguindportan alust, sid' se i jumalankodi šingotasoiš ühten aigan. Lidnuz oli olmas, 12. voz'sadale Kork kändihe Manster-kunigahusen päižeks lidnaks. Vl 1185 sai lidnan oiktusid i oli alištunu Anglijan tobmudele, sil aigalpäi Kork mülüi Irlandijha i Anglijha aigoidme.

Kork šingotase tervhudenkaičendal (viž läžundkodid oma lidnan 12 järedamban organizacijan keskes), meriportal, kompjutervändoiden Blizzard-kompanijan ofisal. Apple-kompanijan evropine päofis (*Apple Operations Europe*) radab lidnas. *Corona Cork Film Festival*-aigtego om jogavozne vspäi 1956.

## Geografijan andmused
Lidn sijadase grafkundan suvipäivnouzmas, ühesa metrad u.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnan keskuzpala om sar' Li-jogen ( 90 km pitte) hijamiden keskes, ned ühthejokstas mödvedhe päivnouzmas ani keskusen taga. Randirdad i dokad oma saudud pidust' joged i vedadas Loh-Maon-merilahtennoks ( 12 km²) da Kel'tan meren Korkan merikarannoks (*Cuan Chorcaí*). Se merikar om leved, äipalaine i kaikiš surembiš londuseližiš merikaroišpäi mail'mas, ühtes rives Sidnein merikaranke.

Klimat om ven neps valdmeren. Lidnan lendimportas (151 m ü.m.t.) voden keskmäine lämuz om +9,9 C°, kezakun-sügüz'kun +13..+15 C°, tal'vkun-uhokun +5..+6 C°. Ekstremumad oma −8,6 C° i +28,7 C°. Paneb sadegid 1228 mm vodes, enamba redukus-vilukus (120..138 mm kus), vähemba sulakus-heinkus (76..82 mm kus). Kun keskmäine nepsuz (päivän 15:00 aigan) vajehtase 70..85 % röunoiš.

## Eläjad
Vn 2011 Irlandijan rahvahanlugemižen mödhe Korkan ristitišt oli 198 582 eläjad, heišpäi 119 230 ristitud eliba lidnas ( 40 km² pindanke) i 79 352 ristitud ezilidnoiš (*environs* 125 km² pindal). Vl 2019 lidnan röunad oliba levitadud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Kaik 289 739 ristitud elihe metropolitenižen Korkan territorijal strategižen planiruindan täht (834 km²) vl 2011, grafkundan viž ühesandest.

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''corkcity.ie'').
Koiranvuiččed

**Koiranvuiččed** () om živatoiden sugukund Lihansöjad-heimkundaspäi. Se om üks'jäine eläb *Canoidea*-infraheimkundas.

## Augotižlibund i areal
Sugukundan ezitajad eläškanziba 40 mln vozid tagaz. Kaik om koume alasugukundad siš: kadonuded *Hesperocyoninae* (eliba 39,7..15 mln vozid tagaz) i *Borophaginae* (34..2 mln vozid tagaz), eläb *Caninae* (erigoičihe 34 mln vozid tagaz). Läz kahesad millionad vozid tagaz Koiranvuiččed leviganziba Evrazijadme Pohjoižamerikaspäi tulden. Lugetas 24 heimod kadonuzidenke, niišpäi 13 heimos om 39 eläbad erikod. Živatad oma koirad, reboid, händikahad, šakalad i kojotad, mugažo maikong (*Cerdocyon thous*).

Sugukundan erikod puttas kaikil kontinentil päiči Antarktidas. Koir om kodikoittud 26 tuhad vozid tagaz vai sen aigemba. Löutas händikahiden jäl'gid ristitun seižundtahoiš 300 tuhad vozid igänke, se todištab ičekeskentehmižen toižendad heiden keskes. Koiranvuiččiden erased erikod oma karvanpramozlan i živatvodindan objektoikš.

## Ümbrikirjutand
Lihansöjad järgeližes el'genduses. Hibjan piduz voib olda 18..22 santimetraspäi 50 sm (pened reboid) i 160 santimetrhasai (händikaz). Hibj i pä oma pit'kahkod, korvad oma püštti. Händad oma pit'kad da karvakahad.

Karvan piduz i lad vajehtasoiš sezonha kacten, verüž. Karvan muju voib olda erazvuitte: monohromine, čokkoimekaz, läipoikaz, erasti kirjav lujas.

## Homaičendad
Kažinvuiččed

**Kažinvuiččed** () om živatoiden sugukund Lihansöjad-heimkundaspäi. Mülüb Kažinvuiččed-alaheimkundha.

Kaikiš enamba specializiruidud lihansöjad živatsötken samižele homaičematoman varastandan abul, sabustadas sališt harvemba.

Tetas 40 eläbad erikod kahtes alasugukundas: sured kažid kahtenke heimonke (mahttas äraita) i pened kažid (11 heimod). Erikoiden keskes oma kaži, il'bez, leopard, gepard, lev, tigr.

## Ümbrikirjutand
Täuz'kaznuziden kažinvuiččiden mass i suruded oma erazvuiččed lujas: 35 sm i ühtes kilogrammaspäi kodikažil 3,8 metrhasai i 300 kilogrammhasai amuran tigral. Lopused oma sor'melkävujad, viž sor'med om ezilopusil, nell' tagalopusil. Kaikil erikoil künzad vedadas lopusen südäimehe päiči gepardas i sumatran kažiš. Om penemb hambhid (28..30) mi toižil lihansöjil, sen tagut kärz om lühüd i pä nägub kehkralaz. Kel' om ogahikaz, se abutab kažinvuiččile heitta lihad luišpäi da puhtastada karvad.

Händ om pit'k erikoiden enambusel. Karvan muju om hahkaspäi ruskedburhasai, om šoiduid, läipid, čokkoimid tobjimalaz. Karvankate om madal, pohjoižen i mägiden erikod oma karvakahambad. Mujandelimiden keskes kulemine i nägemine oma teravamba, nüh om vällemba. Kaži voib kulda korktembid kulundoid (80 kHc) mi ristit (20 kHc).

## Homaičendad
Naceinuz

**Naceinuz** om erasen-se aigtegon tulendan voimusen märpordaz (vai relätivine mär, kvalitativine arvoind).

Ku om enamba alusid, miše voimusine aigtego tegihe todeks, ka aigtego om naceine. Kuiži om enamba vastal'žid alusid, ka aigtego om heilükaz, uskmatoi vai fantastine. Voib olda naceinuden «tazopindoiden» erazvuiččid pordhištoid.

Naceinuden tedoiduz matematižiš nägemižtahoišpäi om eriline disciplin — naceinuden teorii. Siš i matematižes statistikas formalizuidas naceinuden tärtust kut mär aigtegoiden äjüdes znamoičendoidenke noläspäi ühtnikhasai. Voimusetoman aigtegon naceinuz om 0, todesižen aigtegon znamoičend om 1. Ku aigtegon tulendan naceinuz om *p*, ka sen olmatomuden naceinuz om *1−p*. Sen paloin, naceinuz 1/2 znamoičeb tazostadud voimut aigtegon tulendan i olmatomuden täht.

Nägusiden ümbrikirjutand naceinuziden abul sai avarod levigandust nügüd'aigaižes tedos, oz., ekonometrikas, termodinamižiden sistemiden statistižes fizikas. Kvantfizikas ičeze processad oma naceižed augotižlibundaspäi.

## Homaičendad
Mail'man tervhudenorganizacii

**Mail'man tervhudenorganizacii** (, ), vai **Mail'man tervhudenkaičendan organizacii**, **MTO**, om rahvahidenkeskeine aluzkund tervhudenkaičendan sferas, mülüb ÜRO:ho.

Besedoičendan päkeled oma anglijan i francijan keled. Mail'man tervhudenorganizacijan pädirektor (kahesanz' lugul) om Tedros Adanom Gebreisus-lekar' (Efiopii) vn 2017 heinkun 1. päiväspäi.

## Istorii
19. voz'sadan keskespäi oli severt-se tervhudenkaičendan organizacijoid-edelkävujid mail'mas, no ei olend kogonaižen mail'man täht. Rahvahidenkeskeižed sanitarižed konferencijad mäniba vll 1851−1938, kaik niid oli 14.

Organizacijan aluz om pandud vn 1948 7. päiväl sulakud ühtenzoitmaha mail'man naprindoid tervhuden kaičendan sferas. Päfater sijadase Ženev-lidnas, Šveicarii. Oigetas Mail'man tervhuden päiväd 7. sulakud.

Nügüd'aigan organizacii om olmas spravitamha konkretižid läžundoid i pošavid. Se klassificiruib läžundoid, märhapaneb zelliden pänimikirjutesid i lapsiden vakcinacijan mülündad. MTO radab valdkundoiden tervhudenkaičendan sisteman šingotesen päl, sädab sen sarakon standartid. Varadab mamust i laps'aigad, abutab londuseližen ümbrišton kaičendale. Vedab sanitarišt statistikad i pästab dokumentoiden äjüt sen alusel. Vll 2020−2021 MTO:n kogonaine büdžet oli US$5,8 mlrd vai sen enamba (vl 2019 US$2,5 mlrd), sida kesken 28 % oli regulärine rahaabu ühtnijoiš valdkundoišpäi, 72 % — toine rahaabu valdkundoišpäi, organizacijoišpäi i privatižiš fondoišpäi, sal'hed rahapanendaspäi.

## Struktur

Kaik 194 valdkundad da territorijad mülüdas Mail'man tervhudenorganizacijha. Pätand uden valdkundan ühtnendas tegese äniden järgeližel enambusel. Oma Mail'man tervhudenorganizacijan paloikš:

* Mail'man tervhudenkaičendan assamblei. Organizacijan üleine organ, sen suim keradase Ženevas joga vodel läz semendkus, koumin delegatad kaikuččes valdkundaspäi vai sen vähemba;
* MTO:n radonoigendai komitet. Organizacijan ohjandai organ, siš om 34 ühtnijad koumeks vodeks, valitas koumandest joga vodel. Sessii oleskeleb kaks' kerdad vodes vai sen paksumba;
* MTO:n sekretariat;
* kaik om kuz' regionališt bürod, oma sätud vll 1949−1952;
* niiden ližaks om kahesa specializiruidud MTO:n bürod.

## Homaičendad


## Irdkosketused
* Mail'man tervhudenorganizacijan oficialine sait (''who.int'').
Tank

**Tank** (libui -sanaspäi «lahan'») om somustoittud toramašin, ujelimil paksumba kaiked, juraižimidenke i ližatud pul'kanloiazegištonke päpaloin, kudamb om sijatud punondčuhunduses täudenke käraudusenke tobjimalaz, kävutase amblusen täht metho oiktan mödhe päazjan.

Mez'kund om tankas, mülütab kaht..kut *tankistad*. Heiden radnikused oma käsknik, juraižimen vedai (hän-žo varakäsknik), vedai-mehanikanradnik, täutai mez', radist, pul'kanloinik. Venämas om kel'tud naižile olda tankistoil ülitajiden normad jügedoiden šlibakoiden tagut.

Tank om paremb mi toižed toramašinad, sikš miše om kaitud hüvin i voib sirta lämoid avaros saumas teravas punondčuhundusen olendan tagut. Kävutase sodafrontan läbirebitesen päpaloin, mugažo pid'oitelemha jaugvägid, tankanvastaižiš operacijoiš. No tank om kebn met lendimen-murendajan täht. Ahthiš arvoimižiš (lidn, mägitahond) se tehnik voib toratas motorizuidud jaugvägenke vaiše.

## Klassifikacii
Klassificiruidas tankoid nenidme parametroidme:
* massan mödhe: pened, kebnad, keskmäižed, jüžmakod, üläjüžmakod;
* kävutandan mödhe:
** nügüd'aigaižed: pävägiden, röunparametroiden, specialižed (inzenerižed, deminiruindan, sildanpanijad);
** istorižed: lujetud amblusenedhudenke, murendajad, pid'oitelendan, läbirebitesen, tedištelendan, varatoitandan, kaimdandan, ohjandusen, himižed;
* sodavägiden mödhe: artillerijan, jaugvägiden, kavalerijan, himižiden vägiden;
* likutimen mahtusen mödhe: kezroil, ujelimil kezroil, il'mpolusel.

## Kacu mugažo
* Ičelikui artillerine mašin
* Jaugvägiden toraavto
* Somuzavto

## Homaičendad
Pul'kanloi

**Pul'kanloi** om lamoiambundazegen toižend. Se ambub avtomatižikš jonoil vai rattemata (valegel), kävutab pul'kid lentaspäi. Metimen edhuz sase ühthe..kahthesai kilometrad.

*Pul'kanloinik* om otnus pul'kanlojan kävutamižhe. Azeg pid'oiteleb jaugväged toras. Ezmäižen mail'man sodan aigan kävutihe ogakahanke vanuimenke, konz mehele piidab ülitada sidä seišti i olda hüväks metoks, vai tegihe specialižid keskustoid vanuimes metimha niihe pul'kanlojal. Nügüd'aigaižes toras kaidas harvoin, vedas manevruindan taktikad, ka ottas kebnoid pul'kanlojid tobjimalaz. Pul'kanloinikad oma snaiperan prioritetižiden metoiden lugus. 

## Palad
Pul'kanlojan palad oma somuzlaud, magazin, patronlent, lentkonor', ambundreigun azotim, metim, svolin', sošk, aluz, turel'.

Toran aigan pandas azegid pul'kanloipezoihe, jogale mez'kund om märhapandud.

## Klassifikacii
Toižendad oma:
* pul'kan kalibran mödhe: sur'kalibraine (9..15 mm), normaline (6,5..9 mm), pen'kalibraine (edel 6,5 mm);
* üks'svolinäine i äisvolinäine;
* jaugvägen pul'kanlojad: käzipul'kanloi, pul'kanloi alusenke, ühthine pul'kanloi;
* specialižen kävutandan mödhe: laivan, lendimpul'kanloi, zenitine, tankan, kazematine pul'kanlojad.

Toižed parametrad oma mass (kebn, jüged), amblusen edhuz (1,5..3 km), amblusen temp (600..1500 ambundad minutas), patronkonoriden lugu.

Erasti ühtenzoittas pul'kanlojid paroil vai nellin.

## Kacu mugažo
* Avtomat (azeg)
* Pistol'-pul'kanloi

## Homaičendad
Versalin kožundkirjutez

**Versalin kožundkirjutez** (, ) om kaikiš znamasižemb kožundkirjutesišpäi, kudambad lopiba Ezmäšt mail'man sodad. Dokument om allekirjutadud Parižan Versal'-ezilidnas vn 1919 28. päiväl kezakud, sen rezul'tataks soda tuli lophu Germanijan i germanijanvastaižen koalicijan keskes.

Sätihe Versalin kožundan vahvištusid pol'vodes Kompjenan kožundaigan jäl'ghe, sidä kesken Parižan kožundkonferencijan ramuziš. Erazvuiččed, poikestusekahad paksus vägestajiden valdkundoiden metod vediba hätkeližennoks diskussijannoks kožundkirjutesen päižiš punktoiš: käskuzkundan tarbhaižuz Vil'hel'm II-kaizeran päl, Germanijan armijan lugumäras da strukturas tuleban aigan, enččen Germanižen imperijan territorijoiden ozahuz, reparacijoiden suruz.

Versalin kožundkirjutez tuli väghe vn 1920 10. vilukud sen ratifikacijan jäl'ghe Germanijal i nelläl päuhtnenudel valdkundal — Sur' Britanii, Francii, Italii, Japonii.

## Homaičendad
Pigustuz

**Pigustuz** om vektorine suruz, märhapaneb hibjan piguden vajehtusen teravut, piguden ezmäine toižetiž aigan mödhe. Ozutab hibjan piguden vektoran \vec v vajehtusen surut hibjan likumižes märitud aigas:

:  \vec a={d\vec v \over dt}.

Suruz znamoičese latinan *a*-kirjamel tobjimalaz (-sanaspäi «pigustuz»), erasti *w* mugažo. Pigustusen märičendühtnik SI-sistemas om **m/s²**. Ladim pigustusen märičendan täht om akselerometr, kirjutandanke — akselerograf.

Ozutesikš, joudjaližešti lanksijad hibjad läz Man pindad pidust' püštoiktad ližatas ičeze pigut 9,8 m/s-surudel sekundas arvoimiženke, miše il'man vastustuz takaib nolännoks, ka joudjan lanktusen pigustuz Man pindanno om läz 9,8 m/s². Ku likund tegese koveran mödhe, ka lugetas ei vaiše piguden suruden vajehtust, no sen čuradusen-ki vajehtust, oz., likkujan ümbrusen koveran mödhe kaikenaigaiženke modulin mödhe pigudenke hibjan pigustuz ei ole tazostadud nol'hä: pigustusen modul' om kaikenaigaine, no čuradusen mödhe om vajehtui, om oigetud ümbrusen keskushe.

Pigustusen toižendad: joudjan lanktusen, keskpigustuz, pikpigustuz, kuropigustuz, pirdpigustuz, Koriolisan, ližadumižpigustuz, ičeze, tangencialine, saumpigustuz, keskenecii, keskpagoine.

## Homaičendad
Stomatologii

**Stomatologii** ( *stoma* «su» i  *logos* «tedo» sanoišpäi) om medicinan jaguz, tedoidab hambhid, niiden sauvondad i funkcioniruindad, läžundoid i profilaktikan da spravitandan metodoid, mugažo suhavadon i löugluiden läžundoid, kosketab modon i kaglan lähižid sijid.

Stomatolog om stomatologijan specialist. Dantist-sana ( «hambaz»-sanaspäi) kävutase sen sinonimaks paksus, hot' todesižikš se tärtuz om kaidomb i znamoičeb praktikan lekarid vaiše — hambhiden spravitandan da proteziruindan specialistad, hambazferšalad, hambaztehnikad. Stomatologan-lekarin erineden, hambazlekarin openduz om medicinine keskopenduz.

Toižendad: terapevtine, hirurgine, ortopedine, estetine stomatologijad, ortodontii. Erižed stomatologižed klinikad oma lapsiden i täuz'kaznuziden täht.

Stomatologan rahvahidenkeskeine päiv () om oficialižetoi praznik, oigendase kaikiš valdkundoiš joga vodel uhokun 9. päiväl. Toine professionaline praznik znamoičese sen ližaks Venämas i äjiš toižiš maiš keväz'kun 6. päiväl, se om Hambazlekarin rahvahidenkeskeine päiv. Praznikad ei ole tetpaižed lebupäiväd.

## Homaičendad
Belen (Par)

**Belen** ( [beˈlẽj], Viflejem-lidnan portugaline nimi) om lidn Brazilijan pohjoižel mererandpolel. Se om valdkundan üks'toštkümnenz' lidn eläjiden lugun mödhe, om Par-štatan administrativižeks keskuseks (vspäi 1772) da palaks.

## Istorii
Ende indejalaižiden šukuru-heim eli lidnan tahondas.

Eländpunktan aluz om pandud portugalijalaižil *Feliz Lusitânia*-nimenke sodaekspedicijan aigan vn 1616 12. päiväl vilukud varjoičemha Amazonasan suhištod. Sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vl 1655. Kabanažen-vasthalibundan aigan («golliden», 1835−1840) agjan ristitišton koumandez oli riktud. Šingotihe saharrogon kazvatandal 17. voz'sadan lophusai, živatvodindal 18. voz'sadan lophusai, kofen, risan i puvillan kazvatandan agjan keskuz 19. voz'sadan keskhesai. Londuseline kaučuk toi surid sal'hid lidnan torgovanoile 19. i 20. voz'sadoiden röunal, vei äi migrantoid.

Belen šingotase metallurgijal, himižel sarakol, punümbriradmižel, sauvondal, sömtegimištol, turizmal i torguindal, eksportan meriportal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase štatan pohjoižpäivnouzmas, sadas kilometras avoinudes Atlantižes valdmerespäi, Guažar-lahtenno (se-žo Par-jogen estuarii), Par-jogen randal, Guam-jogen () lanktendan sijas, 10 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kaikis järedamb mail'mas Maražo-jogisar' om Paran vastrandal.

Matkad Brazilia-pälidnhasai om 2132 km suvhe.

Klimat om ekvatorialine neps. Il'man lämuz vajehtase +22..+31 C° röunoiš vodes läbi. Ekstremumad oma +14 C° i +37,3 C°. Paneb sadegid 2889 mm vodes, enamba vilukus-semendkus (360..466 mm kus), vähemba redukus-kül'mkus (111..116 mm kus).

## Tobmuz

Belen jagase kahesaks nimitadud ümbrikoks.

Lidnan tobmuden pämez' om mer (). Edeližed lidnan pämehed oma Edmilson Rodriges (*Edmilson Rodrigues*, 1997−2005, viluku 2021 — tal'vku 2024), Zenaldu Koutinjo (*Zenaldo Coutinho*, viluku 2013 — tal'vku 2020).

## Eläjad
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 1,393,399 ristitud. Kaikis suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Läz 2,5 mln ristituid elädas lidnaglomeracijas (2020, 11. sija valdkundas), järed suvipäivnouzmaine Ananindeua-ezilidn (535 tuh. eläjid vl 2020) mülüb sihe.

Religijan mödhe: riman katolikad — 75 %, protestantad — 20 %, toižed uskojad — 5 %.

## Irdkosketused
* Lidnan oficialine sait (''belem.pa.gov.br'').
Kedr

**Kedr** () om Pedaižed-sugukundan igähižvihandoiden kazmusiden heim, kogoneb koumes erikospäi.

## Leviganduz
Kedroiden nügüd'aigaine londuseline areal om Keskmeren mägirandoiden päivnouzm i suvi (1000..2200 m ü.m.t. korktusil), Gimalajiden päivlaskm (1500..3200 m ü.m.t.). Pud oma naturalizuidud satusekahašti Krim-pol'saren suvirandal. Om kedran mecoid Edahaižes Päivnouzmmas (26 tuhad km²). Kazvab ištutadud formal mail'madme: Britanižil saril, Avstralijan suves, Udes Zelandijas, Amerikan maiš. Liliputal'ne form kävutase bonsaikš.

Kazmuz voib äikerdoitas semnil tahondoiš ekstremumanke korktemb mi −25..−30 C° erikoidme. Kedr kazvab paremba rohlil mahusil, mouckiven vajagudenke, toižin mokičese hlorozan tagut.

## Ümbrikirjutand
Tauz'kaznuded pud oma 40..50 metrad kortte, kron om leved. Kor' om muzahahk, siled noril tüvil, räbed vanhil. Vezad oma lühüdad i pit'kad, jäl'gmäižiden kavag' kazvab spiraližikš. Neglanvuiččed lehtesed oma 8..25 mm pitte, 60 millimetrhasai gimalajižel erikol.

Änikoičeb sügüzel. Kedroiden i pedajiden käbuiden struktur om kaikiš pojavamb.

Käbud oma üks'jäižed, kazdas püštoikti, bučun- vai ellipsanvuiččed, küpsnedas kahtendel vai koumandel vodel, čihotas sügüzen i tal'ven aigan. Semniden somused oma äiluguižed, sijadasoiš spiralin mödhe. Suugiden mass otab semniden ühthižen massan kümnendest. Suugikahad semned ottas käbuiden massan viž procentad. Idüiš om 8..10 semnendoläd; ozutasoiš läz koumes nedališ semniden ištutandan jäl'ghe.

## Kävutand
Vahv pumaterial om arvokaz amuižiš aigoišpäi. Ottas pertiden i laivoiden sauvomižhe, meblin tehmižhe. Ei voi otta sömäks kedran erikoiden semnid, pedajiden-«kedroiden» erineden. Kedr kävutase parfümerižes tegimištos.

Ištutadas puištoiš, taivazman i hobedan polhe formad oma kaikiš enamba dekorativižed.

## Erikod
Kaik lugetas koume erikod heimos:
*  — Atlasan kedr
*  — Gimalajiden kedr
*  — Livanine kedr, heimon tipine erik

Ende livanižen kedran toižend oli erižeks nelläks erikoks:
*  — Kipran kedr, vai Lühüdkavag'kedr

## Galerei

Christoph Jakob Trew - Plantae selectae quarum imagines ad exemplaria naturalia Londini - 1765 - 061.jpg|Botanine kuva K. Ja. Trevan kirjaspäi
Male cone of Cedar of Lebanon.JPG|Kedran mužikkäbu (mikrostrobil)
Мужские шишки (микростробилы) кедра..JPG|Kedran mužikkäbud (mikrostrobilad) Kriman randal
Cedrus 04.JPG|Kedran ičesemetud kazmuz severz'-se kuid igäl, Krim
Cedrus wood.jpg|Kedran pumaterial
Пыльца мужских шишек кедра.JPG|Mužikkäbuiden tomu, Kriman rand


## Homaičendad
Istorijanedeline kund

**Istorijanedeline kund**, vai **eziaig**, **eziistorii**, om pord ristitkundan istorijas edel kirjkelen sädandad. Meiden täht sen päine socialine ühtnik om arheologine kul'tur, sikš miše ei ole kirjutadud purtkid.

Tärtuz tuli eloho 19. voz'sadal. Voib kävutada «istorijanedeline»-terminad mitte taht pordon täht Man sundundaspäi, no kaidas el'genduses kävutadas sidä ristitkundan polhe vaiše. Anttas aigkeskustad järgeližešti terminan ühtes, oz., «miocenan istorijanedeližed (eziistorižed) oblezjanad» (23..5,5 mln vozid tagaz) vai «Keskpaleolitan *Homo sapiens*» (300..30 tuhad vozid tagaz). Sadas informacijad istorijanedeližes kundas neniden tedoiden andmusišpäi: arheologii, etnologii, paleontologii, biologii, geologii, antropologii, arheoastronomii, palinologii, arheogenetik. *Eziistorikad* tedoitas istorijanedelišt kundad.

Kirjkel' sündui erazvuiččil rahvahil erazvuiččen aigan, ka äjile kul'turoile ei voi kävutada istorijanedeline-terminad, vai sen el'genduz i aigkeskust oma toižed, mi kaikel ristitkundal. Sen paloin, edelkolumbižen Amerikan pordhišt om toine Evrazijan i Afrikan rindataden. Järgeline pordhišt om kiviaig (ala-, kesk- i üläpaleolit; mezolit, neolit), bronzaig (ezmäižiden kirjutadud purtkiden libund), raudaig.

Ristitud eliba istorijanedeližkundaližel järgendusel. Eziauguižed tobmuden institutoiden formad i ičtazvedandan velgusižed normad formiruihe ristitkundan istorijanedeližel pordhal. Politižen tobmuden i valdkundaližiden institutoiden olmatomuz harakterizuib sidä pordast. Sen aigan socialižed normad oliba verod, verotegod i tabud. Pord edel religijad oli ristitkundal, sid' vägevad kul'tad šingotihe, no ei olend völ niiden radnikoičijoid.

## Homaičendad
Diplomatii

**Diplomatii** om valdkundoiden pämehiden, ohjastusiden i irdpol'židen kosketusiden specialižiden organoiden radmine todenzoitmaha valdkundan irdpol'žen politikan metoid i kaičemha valdkundan mel'hetartusid röunan taga. Se radmine om praktižiden aigtegoiden, mahtusiden da metodoiden ühtmuz, kävutadas niid lugeten konkretižid arvoimižid i meton sabustandan harakterad.

Dimlomatijan radnikad oma *diplomatad*, heil diplomatine rang i diplomatine immunitet oma olmas. Lugetas, miše «diplomatii»-sana libub -vaihespäi (*díplōma*). Se znamoiči «penetud kaks'haze», nimitihe sil Amuižes Grekanmas penetud kaks'haze laudaižid pandud niiden päle kirjutesidenke, anttihe niid sur'oigenuzile todestajaks kirjeižeks i vahvištajikš täuz'valdoiktusid dokumentoikš. Kävutaškanzihe diplomatii-sanad 16. voz'sadan lopuspäi, ezmäine fiksiruidud statj tegihe Anglijas vl 1645.

Diplomatii oli istorijanedeližen aigan völ tetpaižikš kut kosketusiden panendan reguliruindan metod ristituiden gruppiden keskes. Pagižmižed jädas tarbhaižikš edel sodad, sen aigan i jäl'ghe. G. Nikol'son-tedomehen melen mödhe, völ 16. voz'sadal teoretikad uskotoitiba, miše angelad oliba ezmäižikš diplomatoikš, hö tegiba sur'oigenuziden velgusidme taivhan i man keskes.

## Homaičendad