Marganc

**Marganc** (*Mn* — *manganum* latinan kelel) om 25nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om seičemendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — seičemenden gruppan laptalagruppas, VIIB), tabluden nelländes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand ​
Vl 1774 ročine Juhan Gotlib Gan-himik sai puhtast margancad ezmäižen kerdan pirolüzit-mineralan hilenke lämbitamižel päčiš. Sai rahahidenkeskešt *manganum*-nimed 19. voz'sadan augotišes. Vepsän nimi tuli elementan -nimespäi, a se libui saksan kelen *Manganerz*-sanaspäi «marganckivend».

Marganc om levitadud londuses, 14nz' element i kahtenz' raudan jäl'ghe jüged metall Mas levigandusen mödhe (kaikuččed koume atomad kümnes tuhaspäi), no ei voi löuta sidä joudjas olendas. Kaimdab raudad kivendoiš päpaloin, sil-žo aigal om kivisuguid margancan dominiruindanke. Mülündmär merivedes om pen', 10−7..10−6 %, no sase 0,3 procenthasai valdmeren pohjanno, sil marganc sab konkrecijoid raudanke.

Marganc om ristitun organizman tarbhaižeks mikroelementaks. Sen varaduz ülemb märad om toksine, kucub keskuznervsisteman läžundoid.

## Fizižed ičendad

Marganc om kova räbed hahkvauvaz metall. Element om paramagnetik. Sil om viž allotropišt modifikacijad: nell' kubiženke kristalliženke seglusenke i üks' tetragonaliženke.

Atommass — 54,93805. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 7,21 g/sm³. Suladandlämuz — 1519 K (1246 C°). Kehundlämuz — 2334 K (2061 C°).

Element kogoneb üks'jäižes stabiližes 55Mn-izotopaspäi. Kaik toižed 25 izotopad oma ratud radioaktivižed 44..70 atommassanke, tetas mugažo seičeme izomärad. Niišpäi kaikiš hätkembad čihodajad oma 53Mn (T½=3,7 mln vozid), 54Mn 312 päivest pol'čihodamižen pordonke i 52Mn (5,59 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen i β-čihodamižen kal't, kändasoiš hromaks i vanadijaks, muite hromaks, vai raudaks.

## Himižed ičendad
Reagiruib vedenke lämbitamižes. Absorbiruib vezinikad. Muigotandmärad: +7..−3, sidä kesken +2, +3, +4, +6 i +7 oleldas kaikiš paksumba.

Passiviruiše muigotandal il'mas. Margancan tuhk palab hapanikas:

: Mn + O2 -> MnO2

Marganc sädab gidrohapandust reakcijas ülälämbitadud vezipurunke, ahtištaden vezinikad (sen aigan sädajan margancan gidrohapandusen šoid vitkodab reakcijad):

: Mn{} + 2 H2O ->[^\circ t] Mn(OH)2{} + H2\uparrow

Ei olele metallan reakcijoid mugliden segoiteses. Sulatadud marganc vastaimižpainab hil'nikanke säten karbidoid (oz., Mn3C).

Marganc sädab nenid hapandusid: MnO, Mn2O3, MnO2, MnO3 (ei ole erigoittud joudjas olendas) i margancine angidrid Mn2O7.

## Kävutand
Ottas kävutamižhe metallurgijas legiruimha terast i heitmaha rikid sišpäi. 12..13-procentine ližaduz terashe varmdab sidä somusen olendhasai, mugažo ližatas 20 procenthasai kaugedraudha samha «zerkolkaugedraudad». Kävutadas alüminijan ühthesuladusiš. Margancan hapanduz ottase portlandcementan ližaduseks.

Mail'man margancan kaikiš znamasižembad varad oma Suviafrikan Tazovaldkundas i valdmeren pohjas (raudanke ühtes). Sadas millionad tonnoid vodes. Om vähähkoks torhudeks Venämas, Usan löudmižsija om znamasižeks (70 mln tonnoid, Kemerovon agj, 60 km pohjoižhe Meždurečenskaspäi).

## Irdkosketused
* Marganc ''webelements.com''-saital. 
* Kirjutuz margancas Himižiden elementoiden populärižes ''n-t.ru''-kirjištos.