Łéngua catałana

Ła **łéngua catałana** ła xe na łéngua romanxa parlada da 10 miłioni de àneme in Spagna, Fransa, Andora e inte el comun de Alghero, Sardegna. Inte ła Comunità Vałensiana el ciapa el nome de **valencià**, invese inte łe Isołe Bałeari el xe ciamà **mallorquì**. Ste tre varianti qua łe połe comunque èsar considerà tre varianti de ła stesa łéngua, co poche difarense dovue ai sviłupi tònomi che łe ga avuo inte i ùltimi do o tre secołi.

## Storia
### Uxo łeterario
L'uxo łeterario del catałan l'è antico ben: i primi scriti famuxi in catałan i stà fati inte el Medioevo da Ramon Llull, un poeta, scritor, teòłogo, fiłoxofo de Maiorca che el savéa anca l'àrabo. El ga scrito i só tratati conbinando ła vixion fiłoxòfica europèa de l'època co łe conosense matemàtiche àrabe e donca el catałan el xe stà ła prima łéngua neolatina doparà par parlar de łe prime robe sientìfiche (par el mètodo galileian moderno bexon' spetar invese Céco Ronchiti che el ga scrito in vèneto padovan antigo el "Dialogo de Cecco da Ronchitti da Bruzene in perpuosito de la stella Nova").
### XIX Secolo
Inte i primi ani del 1800 ghe xe stai tentativi de recuperar e promóvar l'uso del catałan (dai pi considerà ormai un diałeto), del qual el pi inportante el xe stà ła *[[Renaixença]]*, un movimento letarario che el ga dà el via a ła renasesta de ła leteradura catałana. Inte i primi del '900 Pompeu Fabra el ga portà a fin l'unificasion del ła grafìa (normałixasion) in maniera da raprexentar łe diverse varianti co na ortografìa ùnega. Questo el ga dà un forte inpulso a ła produsion łibraria, teatrałe, de xornałi e quindi al riconosimento del catałan cofà łéngua. Durante ła ditatura franchista l'uso del catałan el xe tornà a èsar proibìo e xe stà propagandà ła vixion del catałan cofà diałeto (o sia variante) del spagnoło.
### Łéngua uficiałe
Dal 1979, el xe stà riconosesto cofà łéngua a l'interno de ła comunità tònoma de ła Catałogna e xe stà romovesto l'uso uficiałe e l'insegnamento su łe scołe. El catałan el xe ła łéngua uficiałe, insieme al castijan, anca inte ła Comunità Vałensiana, inte łe Isołe Bałeari e in Aragona. Inoltre el catałano el xe l'ùnega łéngua uficiałe inte el Stato de Andora.
Dal 2005 el xe stà anca riconosesto cofà łéngua co-uficiałe de l'Union Eoropea.

## Łéngua scrita e varianti

El catałan, come el vèneto, el xe na łéngua fata de tante varianti.

El catałan stàndard el vien *parlà soratuto co ła variante de Barsełóna* ma el vien *scrito tegnendo cónto de tute łe varianti*.

* Par exenpio a Barsełóna "a" e "e" łe se condónde spéso e se dixe **noiǝ / noiǝs** (toxata/toxate) co na soła vocal nèutra, ma se scrive comunque **noi''a'' / noi''e''s** parché inte łe altre varianti se distingue ben "a" da "e". 
* Istéso, a Barsełóna se confónde **pǝgà** (=pagar) co **pǝgà** (=bàtar) ma scrivendo se distingue **p''a''gar** (=pagar) da **p''e''gar** (=bàtar) parché łe altre varianti catałane łe distingue "a" da "e" e łe dixe anca ła "r" finałe che a Barsełóna ła xe spéso muta.
* Par el stéso motivo a Barsełóna se dixe **dormu / dorms / dorm** (=dormo/te dormi/el dorme) ma se scrive istéso **dorm''o'' / dorms / dorm** parché inte łe altre varianti catałane gh'è "o" in tute łe fórme del verbo e nò "u" .
* anca i pronomi scriti i ga quatro fórme seben che a Barsełóna i posa ridurse a tre: defati se scrive comunque **parlar-me** (=parlarme) difarente da **parla'm!** (=pàrleme!) anca se dopo a Barsełóna ła "r" finałe del verbo l'è muta e donca ła se fónde col pronome (parlà'm , parla'm!)

## Varda anca
* Paexi catałani
* L'Estaca