open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cuzina

Co ła paroła **coxìna** o **cuxina** se intende tuto chel'insieme de pràteghe e tradisioni ligà al *magnàr*, e piesè in xenerałe ała preparasion de robe da magnàr e da béar. Ogni paexe del mondo gà ła só manièra de cuxinar e i só piati tipici.

Una de łe cuxine piesè rinomate in tel mondo ła xe cueła itałiana, che la vanta varie speciałità tipiche. In Italia ghe xe anca tante coxine rejonałi, difondeste solo inte na rejon o na xona ziogràfega.

## La Cuxina Veneta
right|thumb|200px|Un piato de bigołi co l'arna
La base de ła coxina veneta (e mìa soło veneta) ła xe sicuramente ła połenta, che ła se magna sia péna fata, sia brustolà.

Tra i vari piati e prodoti tipici del Veneto ghe xe i seguenti:

### Primi
* i bigołi co l'Arna
* i bigołi in sardeła
* ła pasta e fasoi
* ła minestra de rixi e bixi
* i risi e bruscandołi
* el risoto al'isolana e cueło col tastasal
* ła sopa coada de Trevixo

### Secondi
thumb|200px|Ła pastisada de caval, tipico piato veronexe
* el bacałà a ła visentina
* ła paeta al malgaragno, altra speciałità de Vicensa
* el léso co la pearà
* el cervo in tecia col sełeno de Verona
* łe mołeche
* ła pastisada de muso
* połenta e oxei
* połenta e scopeton (che sarìa l'aringa fumegà)
* łe sardełe in saor
* ła trota fario deł'Alto Vixentin
* al caoriòl
* ł'agneło d'Alpago in tecia

### Prodoti tipeghi
* ła sopresa vèneta
* el lardo del s-ciopo dei Lesini

### Torte e dolxi
* łe fritołe de Carneval
* el pandoro
* i gróstołi o galani
* i xałeti
* łe fritołe coła maresìna
* ła torta sbrixołona
* el tiramesù

## Le arte da coxina
thumb|right|150px|De łe arte da coxina moderne
Tra łe varie *arte* (atrezi) che se dopara in coxina ghe xe el piron, el cortel, el cuciàro o sculiaro, el mestoło (minèstro) par misciare ła pasta o altre robe, el pasìn par filtrar i liquidi, ła gratarola par gratar el formajo e tanti altri strumenti e atrézi vari.

## Notasion
Teołozia

Ła **teołoxia** ła xe el stùdio de Dio. Ła paroła ła vien dal grego *Θέος* (Dio) e *λόγος* (discorso).
El conceto de Dio el ga avesto tanta importansa inte el pensiero de l'osidente. In fioxofia el xe vedesto cofà l'èsare inte el cuało pensiero e asion łe xe conpagne inte el isteso tenpo, ma anca cofà ła verità ùltema de łe robe. In teołoxia, se varda pi che altro el aspeto de creator de sto mondo e de cheło che tuto połe so tuti.

## Ła teołozia [[Ceza catòłega|catòłega]]
Ła teołoxia catòłega ła xe el doparare ła raxon so el mesajo de ła rivełasion scoltà da ła fede. Inte ła baxe ghe xe el raporto intrà fede e raxon, che ła tradision catołega łe ciama conplementari. I teòłoxi cristiani, i dixea che ła fede ła xe da intendar cofà "vera fiłoxofia", saria a dir cofà vera e pròpia risposta a łe domande fiłoxòfeghe.

Uno dei argomenti pì inportanti de ła teołoxia catòłega ła xe ła nadura, łe propietà e l'esensa de Dio.

Sti argomenti i xe prexenti anca inte łe tradision teołòxeghe cristiane no catòłeghe, e anca in chełe no cristiane. Inte el catołicexemo ła teołoxia ła ga faxesto fronte par tradision ła rivelasion divina inte ła Trinità e inte ła cristołozia.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Studio de l'omo

__HIDDENCAT__

Lo **studio de l'omo** o anca **antropologia** (dal greco Ανθρωπολογία, che vien da άνθρωπος, *ànthropos* = "omo" e λόγος, *lògos* che voe dir "studio") xe la sciensa che studia l'omo, da tuti i punti de vista, dea società, del corpo, dea cultura.

Lo "Studio de l'omo" inte ła tradixion dei studi italiani l'è divisa in dò aree:

- l' "antropologia fisica"( studio del'omo fisico): la studia l'evolusion e le carateristiche fisiche dei omeni, a genetica dei popoi e le base biologiche dei popoi.

- le "discipline demo-etnoantropologiche" che le se ocupa dele relasion sociali.

## Varda anca
* Rassa Dinarica
Mitołozia

right|150px|thumb|Zeus, el dio piesè potente de tuti, secondo ła mitołoxia grega
**Mitołoxia** (che vien dal grego *mythos* e *logein*) ła xe ła paroła che se dopara par el studio dei miti.

## Łe mitołoxie inte el mondo
No ghe xe soło cheła clàsega (grega e romana), ma ghe xe tanti tipi de mitołoxie, in tuti i continenti: Àfrica, America, Axia, Europa e Oceania.

* Mitołoxia aborixena
* Mitołoxia albanexe
* Mitołoxia azteca
* Mitołoxia babiłonexe
* Mitołoxia celtega
* Mitołoxia clàsega
* Mitoloxia de l'Amèrica prima de Cołonbo
* Mitołoxia de l'Àfrica nèra
* Mitołoxia ejìsia
* Mitołoxia etrusca
* Mitołoxia ugro-fìnega
* Mitołoxia grega
* Mitołoxia lètone
* Mitołoxia mexopotàmega
* Mitołoxia maya
* Mitołoxia nòrdega o norena
* Mitołoxia orientałe
* Mitołoxia persiana
* Mitołoxia romana
* Mitołoxia slava
* Mitołoxia sumera

## Notasion

## Varda anca
* Fada
* Ukko
Bresa

left|thumb|Piasa Loggia

**Brèsa** (*Brèsa* in diałeto bresán, *Brescia* in tałian, *Brixia* in łatin) ze un comun suparzó de 190&nbsp;000 aneme, caołuogo de ła Provinsia de Brèsa e seconda sità de ła Łonbardia par numaro de aneme. Ła se cata inte ła zona orientał de ła Łonbardia, jiusto 'ndo sbóca ła Val Tronpia.

## Istòria

Bresa ła ze nasùa inte el 1200 v.C. cuando i Łiguri i concuista el nord ovest de ła pianura padana e i fortifega el Cołe Cidneo, 200-300 ani dopo i Vèneti antighi i riva in Orobia e Bresa deventa na sità vèneta. Inte el XI secoło v.C. ła xz stà invadesta dai Gałi Çenomani e inte el II secoło dai Romani, che inte el 7 d.C. i ła ga metésta inte ła neonasùa Regio X Venetia et Histria, cusìta ła popołasion ła torna venetica.

Dopo ła fin del Inpero Roman Bresa vien invadesta prima dai Ostrogoti e po dai Łongobardi e in fin dal Sacro Roman Inpero, dal XII secoło ła ze un común autonomo che vien de novo invadesto dai Visconti.

Inte el XV secoło Bresa vien ciapà rento da ła Repùblega de Venèsia inte ła cuae ga fato parte fin a ła so fin, inte el 1797. El masimo splendor de Bresa ze rivà co ła Repùblica Vèneta, in sto periodo ła sità ze diventà un gran sentro culturał soratuto par ła mùzega, sità pì rica de ła atuał Łonbardia e vien fate grandi opare de costrusión, come ła ricostrusion de łe mura e del Castel.

Inte el 1797 Bresa vien invadesta da Napołeon, po pasa soto el Inpero Austriaco inte el Rejo Łonbardo-Vèneto e inte el 1860 vien invadesta dal Rejo d'Itałia.

## Evołusion demografega

## Sosiedà

### Cultura
Ła cultura Bresana ła xe oroba, de matrixe łonbarda, co influense vènete par ła so istoria, prima, co ła Regio X Venetia et Histria, e po co ła Republega Vèneta.

### Łéngue
Oltra al taian, łéngua ofisiał in tuta Itaja, a Bresa, e inte el Bresán se parla diaeto bresan.

## Sinbołi

thumb|stema de Brèsa

El sinboło de Brèsa, fin dal XV secoło xe el Łeon, axuro in canpo arxento, che riciama el łigame col Vèneto e ła so visinansa storega e culturał co sto quà. El bomò xe "Brixia Fidelis" soè "Bresa Fedeł" (a ła Repùblica Vèneta).

Anca se el soranome *Łeonesa*, dà a ła sità da Giosuè Carducci, fa pensar che el Łeon sinboło de Bresa sie femena, xe mas-cio e voł ricordar queo Vèneto.

## Personałità łigae a Bresa
* El Romanin, pitor

## Note
Mezo de comunicasion de masa

On **Mexo de comunicasion de masa** (anca *midia de masa* o in léngua inglexe *Mass Media*) el xe on midia speçifegadamente projetà par comunicare in forma verta e a distansa al grando publego. Se połe dire che ła comunicasion de masa ła xe costituia da organixasion ben pareciae par rivar al fin de produre e difondare mesaji rivolti a on publego largo e incluxivo, chel ciape tochi de popołasion tan difarenti intrà de łori.

## Tipi de mexo

### Jornałe
Par pì de cuatro secołi l'unego vero e propio mexo de comunicasion de masa el xe sta el jornałe. El primo jornałe eoropeo che se conose, el l'è del 1563 a Venesia, scrito a man da persone incargae dal goerno de ła Republica de Venesia  par difondare notisie so łe guere, so łe pułìteghe de goerno al grando publego.

### Cine
Partio inte el 1895 co ła prima projesion çinematografega fata dai fradełi Lumière, el çine el se ga fin da suito difondesto in tuti i paexi del mondo, par divegner un grando mexo de comunicasion de masa, sia co i çinejornałi, che co i film projetai.

### Aradio
Partio col scumisiar del XX secoło, l'aradio l'è sta da suito on grando mexo de comunicasion. Le traxmision inte ła penixoła łe xe scumisiae inte el 1924.

Na olta el jera on mexo de comunicasion intrà i pì funsionanti, parché el se podea scoltare co se jera drio far mestieri de calsiasi tipo e de conseguensa no el inpegnava tenpo come che ło inpegnava ła carta stanpada da łexare e anca parché no ghe jera nisuna alternadiva de sto tipo. Se połe ricordare l'existensa dei radiojornałi, de łe publiçità, de łe radiostorie (raconti) e de ła mùxega.

### Tełevixion
La tełevixion ła xe partìa in Veneto inte el 3 de genaro del 1954, e no ła ga da suito vuo on grando suçeso, parché ła costava masa in confronto al costo de ła vida inte i ani çincuanta. La vera difuxion ła se ga vuo inte i ani 70.

### Internet
El rivo de Internet el se ga intorno ła fin dei ani 90, anca se el vero *boom* el se ga vuo inte i primi ani del 2000 co i Computer e inte i ani diexe co i dispoxidivi mobiłi (tełefoni intełijenti, tablet, rełoji intełijenti) che i dà ła oportunidà ai mexi de comunicasion de masa de poder vegner drento a ła nostra vita in ogni momento de ła jornada.

## Voxi corełade

* Comunicasion
* Midia

## Altri projeti
Bricolage

__HIDDENCAT__

El **bricolage** ze un lavoro che la gente se fa coe so man par divertirse, in vese de farghelo far a qualchedun altro o de cromparlo za fato.
Tenołogia

[thumb|250px|Inte el [20° secoło ła tenołoxia ła gà fato grandi pasi in vanti, tanto che se ga podù parfin far dei raxi pa' menar dei omeni so ła Luna e inte i prosimi ani anca so Marte]]El termine **tenologia,** o anca scrito **tenoloxia**, xe na parola conponesta e che la riva dal greco antico "*tékhne-logìa*" (τεχνολογία), che xe letaralmente *"tratà sistematego so un'arte"*. Inte l*'Etica nicomachea* Aristotele el gà separà do forme de axire: *prâxis e téchnē.*  La prima, la ga el proprio fin in ela, la segonda l'è senpre al servisio de chel'altro, come un mexo. In sto senso la "tenega" (termine doparà de frecuente come sinonimo), no la jera difarente né da l'arte, né da la siensa, gnanca da calsiasi prosedimento o operasion che la serve par xontar a un efeto calsiasi, e el so canpo se stendea so tute le atività omane. Solo intrà la fin del XX e el scuminsiarse del XXI secoło se xe rivai a darghe a "Tenega" un signifigà del sotogrupo de le prateghe omane, che se intende el conportamento inte i confronti de la naura diresionà a la produsion del ben.

Par tenega se pole intendare la aplicasion de le conosense derivae da la siensa a fini prateghi e a la produsion de mestieri par farli.

## Exenpi de tecnologie
La parola tenoloxia indica par sto qua la catalogasion e el studio sistematego de teneghe aplicade, un mucio riferie a un serto dirghe spesifego (se pole parlar, par exenpio, de "tenoloxia informatega", "tenoloxia mecanega", "tenoloxia eletronega", "tenoloxia eletrotecnega", "tenoloxia del magnare", "tenoloxia telematega" e un altro bel mucio).
Pandoro

El **Pandoro** l'è el dolce tipico de Verona. Secondo xerti łe origini de ła ricetta le sarìa da xercar in Austria, dove na òlta se faséa el cosideto "Pan de Vienna", derivà proabilmente da ła "brioche" fransexe. Secondo altri, invexe, el podarìa derivar dal "pan de oro" che vegnéa servìo sułe tòle dei veneziani piesè sióri.

Insieme col panetón l'è uno dei dolci de Nadal piesè tipici. La pasta l'è tènara e de cołore dorato par ła presensa dei óvi, e la sà de vaniglia. El pandoro l'è fato a tronco de cono, con riłievi fati a stela, de sołito a oto ponte. Tra i ingredienti ghè: farina, zùcaro, óvi, buro, buro de cacao e łievito.

La tènica de laorasion l'è particołarmente complicà e l'è fata de tante fasi.

## Come vienlo servìo
De sołito el pandoro nol vien mìa guarnìo par drento con creme o canditi come el paneton), anca se ormai łe case produtrici łe stà xercando de diferensiar ła só oferta inventando o riscoprendo certe ricéte. Se pol quindi magnàrse el pandoro in diverse versión, farcìo con crema o cuerto de un strato de ciocolata, ecc.

Quasi sempre el pandoro el vien vendùo in scatołe de cartón col zucaro a velo inte un sachetin par conto suo, che bisòn udàre inxìma al dolxe quando che el se verxe (questo anca par evitar che el zucaro a velo stando inxima al dolce durante tuto el periodo de confesionamento el perda łe só carateristiche).

## Critica al confesionamento
Spéxo in teła produsion industriałe in serie dei prodoti da forno come sto chì, el fondo dei dolxi (che in tanti casi l'è l'unica parte che resta descuerta inte el forno) el vien brusà in teła cotùra. Par prodoti come el Pandoro purtropo ła contraposision tra el dolxe de ła pasta tènara e el brusà del fondo el pol dar pitosto fastidio. (Ma schersemo! El culeto l'è la parte piesè bona)
Medezina

[upright=0.5|thumb|El [Baston de Asclepio, de frecuente doparà come sinbolo de la medexina]]
Ła **medezina** ła ze ła desiplina sientìfega che ła studia łe małatie de'l corpo oman, co el fin de garantir a ła definision, prevension e cura de łe małatie. Ła desiplina che ła fa ła istese robe, ma par łe bestie, ła ze ciamada *veterinaria*.

## Disipline
Onji desiplina ła połe divìdarse in tre rame: medezina chirùrzega, medezina conservativa e de pùblega sanità zenerałe.

### Disipline conservative

* Anxołoxia
* Cardiołoxia
* Dermatołoxia
* Endocrenołoxia
* Ginaecołoxia e Ostetrìsia
* Gastroenterołoxia
* Ematołoxia
* Epatołoxia
* Imunołoxia clìnega
* Infetołoxia
* Nefrołoxia
* Neurołoxia
* Neuropseghołoxia
* Oncołoxia
* Pediatria
* Farmacołoxia e Tosecołoxia
* Pneumonołoxia
* Psichiatria
* Reumatołoxia
* Transfuxiołoxia
* Virołoxia

### Disipline chirùrxeghe

* Anestexia
* Chirurxia xenerałe
* Chirurxia maxiłofaciałe
* Chirurxia plàstega
* Neurochirurxia
* Oftalmołoxia
* Ortopedia
* Otorinołaringoriatołoxia
* Traumatołoxia
* Urołoxia

### Altre disipline

* Medexina Legałe
* Microbiołoxia e Parasitołoxia
* Nanopatołoxia
* Patołoxia
* Fixiatria
* Fixiołoxia
* Psicołoxia
* Psicoterapia
* Radiołoxia
* Sanità pùblega

## Signifegari de medexina
Con el termine medexina se podarìa enténdare anca: 
# El fàrmago (anca ciamà medexina);
# Ła pratega profesionàl de l'arte medega da parte de na persona (medego) che el gà conseguio un titoło academego reconosesto łegalmente;
# Ło studio e ła prevensiòn de patołoxie łigae a un partegołàr contesto sociàl (medexina del łaoro, medexina de łe comunità, medexina sportiva, medexina spasiàl);
# L'aplicasiòn de łe conosense medeghe a partegołari canpi no diretamente corełai a ła salute de individui o comunità (medexina łegałe);
# La pratega de disipline de cura alternative, no reconoseste ofiçialmente.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Scheda video

280px|thumb|right|Na scheda video
Na **scheda video** xe un componente de computer che ga lo scopo de generar un segnal elettrico (output) de queo che el sistema el stà fasendo parché el posa esar mostrà sul schermo. A seconda de tipo de computer 'sto dispositivo el pol esar più o manco potente: i primi modełi de scheda video no i podea mostrar altro che testo; dopo sà difondesto anca schede video bòne de mostrar output grafici (cioè imagini non testuali) e, de recente, anca modełi tridimensionałi *[[texture|texturizzà]]* in movimento e in tenpo reale. Ogni scheda video ła ga el compito de elaborar sia someje 3D che 2D.

## Altri projeti
Università dei Studi de Pàdoa

L**'Università de Pàdova** ła xe na de łe più famoxe università in Itàlia, e una de quełe piesè antiche del mondo (ła tersa in Italia), esendo stà fondà inte el 1222. Inte el 2003 la contava suparzó 65,000 studenti. Oviamente la se cata inte ła sità de Pàdova. Ła sede centrałe ła xe al Bo.

## Profesori famoxi
* Girolamo Fabrici d'Acquapendente
* Galileo Galilei el gà insegnà fixica tra el 1592 e el 1610 (la "catedra" de Galilei la xe conservà oncora deso al Bo)
* Giovanbattista Morgagni
* Antonio Vallisneri, che ha tegnù ła catedra de Medisina pratica e teorica tra el 1700 e el 1730 
* Anatomista Andreas Vesalius (Andrea Vesalio)
* Francesco Zantedeschi
* Concetto Marchesi

## Facoltà
[thumb|Stemi de studenti e profesori, Aula Magna de Pałazzo Bo, su na foto de [Paolo Monti del 1966|185x185px]]

L'università la ofre na vasta sielta de lauree, ripartìe su trèdexe facoltà:

* Agraria
* Economia
* Farmacia
* Giurisprudenza
* Ingegneria
* Lettere e Fiłoxofia
* Medexina e Chirurgia
* Medicina Veterinaria
* Sicołogia
* Scienze della Formaxión
* Scienze Matematiche Fisiche e Naturałi
* Scienze Połitiche
* Scienze Statistiche

## Note
Coordinate xiografeghe: 
* Palazzo del Bò: 45°24'24"N, 11°52'38"E
* Departementi de Geologia, Paleontologia: 45°24'44"N, 11°52'41.50"E
* Departemento de Mineralogia: 45°24'43"N, 11°52'42.50"E
* Departemento de Chimica: 45°24'35.50"N, 11°53'02"E
* Segreterie: 45°24'36"N, 11°53'36"E

## Varda anca
* Padoa
* Orto botanico de Padoa

## Ligadure forèste
* Pagina uficiałe
* Muxei
* Facoltà de Ingegneria 
* Orto botanico
Università de Verona

L**'Università de Verona** l'è un'università fondà inte el 1982 e l'è organizà in 8 facoltà.
## Poli
L'Università de Verona l'è organizà in dó poli prinçipałi: el polo de Veroneta, indove ghè le facoltà umanistiche e ła sede çentrałe col retorato, e quel de Borgo Roma, dove i gà meso łe facoltà de Medisina e de Sienze. Inoltre, l'università la gà anca varie sedi minori in tełe sità viçine: nei ultimi ani i gà infati meso su un póchi de corsi de studio a Legnago (VR), Vicensa, Bolzano, Trento, Ala (TN) e Rovereto.

## Organixassion
L'università l'è organixà in 8+2 facoltà:

* Facoltà de Economia
* Facoltà de Giurisprudenza
* Facoltà de Létere e Fiłosofia
* Facoltà de Lengoe e leterature forèste
* Facoltà de Medisina e Chirurgia
* Facoltà de Sienze de ła formassion
* Facoltà de Sienze matematiche, fisiche e naturałi
* Facoltà de Sienze motorie
* Facoltà de Arte (*Academia de Bele Arti G.B. Cignaroli*)
* Facoltà de Musica (''Conservatorio E.F. Dall'Abaco')

## Varda anca
* Verona

## Cołegamenti forèsti
* Sito web de l'Università de Verona
Spetacoło

thumb|250px|right|Spetacolo
thumb|250px|right|El spetacolo de un magnafogo
On **spetacoło** l'è un avegnimento fato da ła naura o da l'omo, spontaneo o provocà o anca un imitasion de sto cua, che el atira l'atension de una o pì persone che łe ze dei sojeti testimoni che in zenare i ga un roło pasivo (le varda soło, no łe parteçipa).

La połe esare anca na raprezentasion artìstega, fata inte i confronti del sù dito pùblego, che ła pol èsar de difarenti tipi: teatrałe, çinematografega, cantora o muzicałe. Al dì d'ancó, łe varie forme de spetacoło (e soratuto łe arti vizuałi) łe se ga diferensiae oncor de pì rispeto a na olta, col rivare de ła televizion, de internet e dei computer e tełefoni intełijenti ła ga dato ła posibiłità de dare posibiłità de parteçipar a majori spetacołi e de vario tipo, fazendo preferire al publego łe arti figurative. Anca el spor el ze considerà come spetacoło.

Co mondo del spetacoło se intende tute łe persone che ghe laora drento a difarente titolo, par ezenpio: atori, rejisti, conparse, sienografi, muziçisti e altri.
Mèrcore

El **mèrcore** (anca **mercoe**, **mercol** o **mercoli**) el xe el dì de ła setimana tra el marti e el zioba, dal latin *Mercurĭi dies*, dì de Mercurio.

Considerando ła doménega come el primo dì de ła setimana, el mèrcore el ła divide in dó. Difati in tedesco, ła paroła "mèrcore" (*Mittwoch*) ła vol dir propio "metà de ła setimana".

## Mèrcore in altre łéngue

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Zioba

El **xòbia** (dito anca **zoba**, **zioba** o **đóbia**) el xe el dì de ła setimana tra el mèrcore e el vénere, dal latin *Iovis dies*, dì de Giove.

I xòbia speciałi i xe:
* **[[xòbia santo]]**: el zioba de ła setimana prima de Pascua.
* **[[xòbia graso]]**: l'ultimo zioba de carneval. Inte el rito anbrosian el xe el zioba che ven prima del sabo graso.
* xòbia eletorałe: inte el Regno Unìo de sołito łe elesion łe ven fate de zioba.

## Zoba in altre łéngue

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Vènare

El **vénere** (o anca **vénare** o **vèndre**) el xe el dì de ła setimana tra el zioba e el sabo, dal latin *Venĕris dies*, dì de Vènere.

Łe corispondenti parołe inglese *Friday* e tedesco *Freitag* łe fa riferimento invese al fato che na òlta par lóri el vénere el xera el dì sacro alla dea Freyja.

I vénere speçiali i xe:
* **[[vénere santo]]**: dó dì prima de Pasqua, i cristiani i ricorda ła morte de Cristo.
* vénere islamico: par l'Islam el vénere el xe el dì santo che se va a ła moschea par pregar.
* vénere ebraico: al tramonto del vénere scominsia el shabbath ebraico, che va vanti fin al tramonto del dì dopo.

## Vènare in altre łéngue

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Sabo

El **sabo** el xe el dì de ła setimana tra el vénere e ła doménega, dal latin *sabbatum* che ven a só volta dal'ebraico shabbath, dì dedicà al *riposo*.

Par el mondo roman, prima che vegnese el cristianesimo, el se ciamava *Saturni dies*, dì de Saturno, doparà oncora deso Inte i paesi de lengoa inglese (*Saturday*) e del nord Europa.

Par l'ebraismo el xe un dì sacro de riposo setimanałe dal laoro (Esodo 20,10) e de celebrasion del'opera salvatrice de Dio (Deuteronomio 5,12-15), prescrito inte i diese comandamenti.

## Sabo in altre łéngue

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Doménega

Ła **doménega** el xe el dì de ła setimana tra el sabo e el luni.

Ła paroła la ven dal latin *dies dominicus*, dì del Signor; par el mondo romano, prima che vegnese el Cristianesimo, el se ciamava *dies solis*, dì del Sol, doparà oncora deso in tei paesi anglofoni (*Sunday*) e del nord Eoropa.

Inte el cristianesimo el xe el dì da dedicarghe al culto, che tołe el posto del sabo ebraico a cauza de ła resuresion de Jezù, che ła xe avegnùa el dì dopo el sabo (Marco 16,2; Łuca 24,1; Giovani 20,1).

I catołici i santifica ła doménega atraverso ła parteçipasion a l'Eucaristia, el riposo dal laoro, e stàndoghe adrìo a ła só fameja e anca in xenere ai malati e ai soferenti.

La domenega l'è el primo dì de la setimana, anche se - par l'influensa anglofona (week-end vold fin de la setimana) - ghe quei che in Eoropa e in Amèrica latina el ritien la domenega l'ultimo dì de ła setimana. Invese in tei Stati Uniti e in Braxil el xe ritengù el primo. Par la Cexa Catolica, la Domenega l'è el primo dì de la setimana.

## Doménega in altre łéngue

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Marti

El **marti** el xe el dì de ła setimana tra el luni e el mèrcore, dal latin *Martis dies*, dì de Marte.

I marti speciałi:
* **[[marti graso]]**: l'ultimo dì de carneval, secondo el rito romano de ła Ciesa Catolica.
* **[[marti nero]]**: termine che se dopara par indicar el 29 de otobre 1929, el dì che xe crołà ła borsa de New York, scominsiando cosita el periodo de ła "grande depresiòn".
* marti eletorałe: Inte i Stati Uniti de sołito łe elesion le ven fate de marti. Łe elesion federałi i le fa el marti dopo el primo luni del mese de novenbre.

## Marti in altre łéngue

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Luni

El **luni** (dito anca lunij) el xe el dì de ła setimàna tra ła doménega e el marti, dal latin *lunae dies*, dì de ła luna.

In tanti paesi eoropei e sudamericani el xe ritegnù el primo dì de ła setimana, invese in tei Stati Uniti, in Braxil e par la Ciesa Catołica el xe el secondo. Par sto motivo quà in çerte lengoe (arabo, greco, ebraico e portogheze) el nome el vol dir propio "secondo dì".
## Luni in altre łéngue

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Vitòrio Vèneto

**Vitòrio** o **Vitòrio Vèneto** el xe un comun 28 389 aneme inte ła provinsa de Trevixo.

Vitòrio l'è stada ła sità itałiana protagonista sul versante italo-austriaco de ła bataja final de ła grande guera. Ła se trova inte ła provincia di Treviso, ai piè de łe Prealpi Trevigiane, inte na xona de cołine.

## Zeografia fixega
Ghe pasa al Mesch, che el va a finir intel Livensa.

## Istoria
Ła sità l'è nasésta da ła union de dó bórghi medievałi: Zèneda e Seraval. Zèneda ła fa diocexi dal secolo VII, quando l'è deventada sede de un dogado longobardo.

## Evołusion demografica

## Muxica
Na 'olta a l'an a Vitorio i fa el *Concorso Corale Nazionale* (Concorso Coral Nasional) "trofeo città della Vittoria" dove che i se confronta i mejo cori che i vien da tuta Itałia.
Intant che i fa el concorso, i fa anca un festival par i cori de vóxi bianche e par i cori de bocie e i da anca el "Gran Premio Corale" dedicà al famoso musicista Efrem Casagrande.

## Sport
Łe dó semitape de ła 21^ e última tapa del Xiro d'Itàlia 1988 łe e' finíe a Vitorio Vèneto co łe vitorie del svisero Urs Freuler ne ła prova in linea e del połaco Lech Piasecki ne ła prova a cronometro.

Vitorio Vèneto l'e anca el comun dove che l'e nasest calche sportivo iłustre: Samuela De Nardi (moto), Francesca Segat (nuoto), Giampietro de Faveri (triathlon).

## Note


## Linganbi foresti

* ''L'Azione'', settimanale della Diocesi di Vittorio Veneto.
Venèsia Jułia

La **Venèsia Jułia ** ła xe na rejon xiogràfega longo el Mar Adriatego, sarà in mexo intrà el corso del'Ixonso, le Alpi Julie da łe cuałe ła tołe el nome, el golfo de Trieste e el golfo del Carnaro, e che cuindi ła ciapa drento el altipian del Carso e l'Istria.

## Nome
El nome *Venèsia Julia* el xe stà inventà inte el 1863 dal glotòłogo gorisian Graziadio Isaia Ascoli.

## Stati
Ancó ła Venesia Julia ła xe dividesta intrà tri stati: L'Italia (ła provincia de Trieste e un toco de cheła de Gorisia), ła Slovenia e ła Croasia. La parte itałiana ła xe conprendesta inte ła rejon del Friuli-Venesia Julia.
Università Ca' Foscari

L**'Università Ca' Foscari** de Venesia (**UNIVE**) ła xe na università itałiana, che ła tol el nome da ła só sede, el pałaso ciamà Ca' Foscari sul Canal Grando, intra Rialto e Piasa San Marco.

## Organixasion
L'università ła xe organixà in cuatro facoltà:

* Facoltà de Economìa.
* Facoltà de Łéngue e Leteradure foreste.
* Facoltà de Létare e Fiłoxofìa.
* Facoltà de Siense Matemàteghe, Fìxeghe e Naturałe.

## Voxe corełade
* Venesia

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Università Iuav di Venezia

L**'Università Iuav di Venezia** ła xe un'università itałiana fondà inte el 1926 co sede a Venesia. Ła se ocupa de architetura, design, moda, arti vixive,  urbanistega e pianificasion de el teritorio.

## Organixasion
L'ateneo el xe organixà in un departemento ugnolo:
* Departemento di Culture del progetto

## Note


## Cołegamenti forèsti
* Università Iuav di Venezia
Piccio

**Piccio** ła xe na fameja vèneta de orìxene portoghexe.

## Menbri
* **[[Azaria Piccio]]**, rabin vèneto
* **[[Giuseppe Piccio]]**, crìtico literàrio vèneto
* **[[Carlo Piccio]]**, noador filipin
* **[[Efrem Piccio]]**, rabin vèneto
* **[[Lazzaro Piccio]]**, rabin vèneto
* **[[Mosè Piccio]]**, rabin otoman
* **[[Pier Ruggero Piccio]]**, xeneral italian de ła prima guera mondial
* **[[Vicente Mondéjar Piccio]]**, xeneral filipin

## Refarense
Christiania

__HIDDENCAT__

270px|right|thumb|Ła entrada inte ła sità lìbara de Christiania

**Christiania**, conosesta ànca come "sità lìbara de Christiania", el xe in cuartiér parsialmente autogoernà de la sità de Copenhagen, Danemàrca; che el ga stabilìo in Stato semi-legàlmente riconosesto de comunità indipendente.
Christiania el xe sta fondà in el 1971, cuando in grùpo de "hippie" el ga ocupà on area costituìa da edifici militari abandoné. Una de le persone piasé influenti de la maraja l'era Jacob Ludvigsen, che el publicàva in jornàl anàrchico, che anunciò la proclamasion de la sità lìbara. Par anni lo Stato legàl de la xòna el xe restà gràn "bìxo", e el goèrno Danése el ga proà, invàn, de liberàr la xòna ocupà de Christiania.
Te pol entràr drénto Christiania solo atraverso do entrate prinsipàli e no se pol entràr con autoveicoli, el xe ànca proibìo ciapàr foto drénto la sità.

## El comèrcio de dròghe legére

Famoxa par la so via prinsipàl, ciamà ànca "pusher street", ndoe l'hashish l'éra vendesta da negosietti fìsi fin al 2004, Christiania la ga comuncue de le regole che le vieta le dròghe pesanti. Christiania el ga negosià on acòrdo co el ministèro de la difesa danése (che el xe oncora paron de el terén ndoe el xe stà fondà la "sità lìbara") in el 1995; e cuei che i abìta in la sità de Christiania no i pàga le tàse.
El futùro de Christiania el xe parò mìa cèrto: le autorità danéxi le sèita a far presioni par la rimosion de Christiania.
La risposta de i abitànti el xe stà gràn spiritosa: par esèmpio, in el 2002, el goèrno l'avea chiesto che la comercialixasion de l'hasish la vegnése sconta in poco; cuindi le bancarèle i xe stè coèrte co dei teli mimètici de tipo militàr.
En el 2004 le bancarèle i xe stè demolìe pàr inisiatìva de i proprietàri. Come pàr dìr al goèrno danése de no continuàr co el progèto de demolision de la "sità lìbara". La vèndita de le sostanse legére la contìnua comuncue, ànca se su bàse personàl.

## Stòria

La sità la nàse in i anni '70, da na ìdea de in grùpo de "hippie" europèi che i ga ocupà na sitadèla militàr in dixuso e i tàca a ciamarla "stàto lìbaro de Christiania". I abitànti de la sità dopo varie ciàse i ga catà on acòrdo co el goèrno danése par el riconoscimento de Christiania come sìto autogestìo. La comunità la sa, par trent'anni, basà sul prinsìpio de autogestion e de la proprietà coletìva. Ma Christiania l'éra dientà famosa in euròpa parché drénto la sità, se podéa vènder e consumàr le droghe legére.
L'uso e véndita de dròghe pesanti el xe sempre stà vietà e bandìo.
Drénto la sità, gràn conosesti i era i negosi de artexanàto locàl, la famosa "pusher street" e i servisi par i sitadìni, tuti autogestìi.
La sitadéla danése el xe ànca conosesta par el divièto de circolasion de le màchine, i edifici coloré e la mancansa de polisìa.

Christiania el xe on esperiménto sociàl unico al mondo e ànca on atrasion tùristica; on utopìa in tèra basà su i prinsìpi de el rispèto e de la lìbara decision personàl. Praticaménte, na xòna gestìa da on ideàl de l'anarchìa pacifìsta.
Silvio Berlusconi

**Silvio Berlusconi** (Miłan, 29 de setenbre del 1936 - Miłan, 12 de zugno 2023) el ze stà un pułìtego, inprenditore, investitore, zornałista sportivo e magnate dei mèdia italian, fondatore e presidente de ła società de tełecomunicasion Mediaset.

El ze sta anca fondador e Presidente de Forsa Itàlia, el major partio pułìtego de ła coałision de Sentro-Drita dal 1994 al 2013, confluio inte el El Popoło de ła Libartà inte'l 2008 e refondà inte el 2013. El ze stà Presidente Consejo dei ministri de ła Repùblega Italiana tre volte (1994 - 1995, 2001 - 2006 e 2008 - 2011).

El ze sta Ministro de i Afari Esteri itaian inte l'ano 2002 e el ze sta presidente del Consejo eoropeo inte el semestre drioman de l'ano 2003. El ze sta deputà itałian da'l 15 de aprile de'l 1994 a'l 14 de marso del 2013 e senador da'l 15 de marso 2013 finmente al 27 de novenbre de l'isteso ano.

El ze stà anca el presidente de ła scuadra de bałon Milan Football Association da'l 1986 a'l 2017 e da'l 2018 cofà titołare de'l Club Sportivo Monza 1912. El ze soranomenà ***Cavaliere*** ('El Cavaliero') dopo che el se ga ciapà ła onorefisensa *Ordine al merito del lavoro* inte el 1977 finmente a'l 2014, ano inte'l cuało el ła ga renunsada.

## Vita
El ze nasùo da na fameja de ła borghezia de Miłan: só pare el se ciamava Luigi Berlusconi e só mare Rosa Bossi (nisuna parenteła co Umberto Bossi). El ga do fradełi: Maria Antonietta e Paolo.

El se ga spozà co Veronica Lario inte 1985, e el se ga separà el 2 de majo 2009.

El ze el 90° omo pí sior de'l mondo, e el 3° pí sior de Itałia (dopo che par ani el ze stà l'italian pi sior in asołuto).

### Cavałier
Inte el 1977 el ze stà nominà Cavałier de'l Łaoro da Giovanni Leone.

## Połitega
left|200px

El se stà cao del governo altre do volte, inte el 1994 e dal 2001 al 2006. El xe deputado a ła Camara dal 1994. El gavea fondá Forza Italia inte el 1993, e adeso el xe cao del partio Popoło de ła Libartà.

El xe sta molte volte accusà de tanti reati, ma xe stà sempre assolto o i reati jera caduti in prescrission. Un processo el xe saltà dopo che el governo de Berlusconi gaveva annulà el reato del falso in bilancio.

El 13 de novenbre 2011, al Pałasso del Quirinałe, Berlusconi el gà dato łe dimision cofà Presidente del Consijio. D'ogni modo el rimane in carega pa'l disbrigo dei afari corènti.
## Note



## Varda anca
* Mediaset
* Italia
Pitura Freska

I **Pitura Freska** i xe stà un grupo muxicałe reggae veneto, chel cantava sia in Itałian che in venesian.

El grupo, dopo piesè de vint'ani de atività, el se gà siolto definitivamente a ła fin del 2002. 
Ancó l'eredità dei Pitura Freska la vien comunque portà vanti da Skardy, ch'el jera zà prima l'anema del grupo.

Una de łe cansoni pí famoxe dei Pitura, del 1991, xe *Pin Floi*, che a parla in maniera pitosto critega del famoxo conserto a Venesia dei Pink Floyd del 1989. Intel 1997 i xe ndà anca al Festival de Sanremo co ła canson *[[Papa Nero]]*.

I primi di del 2008 a Venessia i Pitura Freska i e tornadi in sieme par sonar al concerto de la festa dela befana.

Anca se i Pitura no esiste più ma i partesipa soŀo a conçerti e i se ritrova a sonar insieme in quełe ocaxion ghe xe na nova band che vol seguir ła strada fata dai Pitura Freska, rifassendo e so canson xe i Pitura Stail.

## Formasion
* Gaetano Scardicchio (Sir Oliver Skardy) (Venesia, 14 zugno 1959) 
* Valerio Silvestri (Venesia, 3 zugno 1970) 
* Cristiano Verardo (Venesia, 3 setenbre 1966) 
* Marco Forieri (Venesia, 3 otobre 1962) 
* Francesco Duse (Venesia, 11 zugno 1966)

## Cołegamenti forèsti
* Sito Uficiałe dei Pitura Freska 
* Sito Uficiałe de Sir Oliver Skardy
* [* Canson dei Pitura Freska trasmese so - Radio Venetia - La vose dei Veneti nel mondo
Trabant

**Trabànt** l'éra el nome de na famoza automobile, prodòta da Sachsenring AG, n'asìenda automobilìstica de la Repùblica democràtica Tedésca (RDT). La Trabànt l'è sta mésa in produsion in i anni '50, i ultimi modèi i ze stè prodoti in el 1991, poco dopo che el muro de Berlìn l'è stà butà zo.

## El progèto P50
La Trabànt P-601 l'era sta inisialménte pensà come in moto-veìcolo a trì rùe, ciamà P-50, con drénto in motòr a do silìndri e do tèmpi da 600&nbsp;cm³ e 25 cavài, ch'el nazéa a miscela. El motòr de la Trabànt no l'éra gràn veloce: el podéa nàr a 100&nbsp;km/h in 29 secondi. La velocità màsima l'éra de 112&nbsp;km/h, e po, el motòr el fazéa na gràn fumaréga, par via che el nazéa a miscela (no g'éra mìa n'impianto de lubrificasion) e quindi el bruzàa benzìna misià a ojo da motòr.

Sucesìvamente el progèto l'è stà cambià e la caroserìa convertìa in na automobile picenìna a trì volumi. La caroserìa de tute le Trabànt l'è sempre stà realisà in un materiàl plàstego, rinforsà con cotòn o cànapa, ciamà "Duroplast". El Duroplast l'éra na rézina plàstega gràn resistènte che la permetéa ałe goèrno de la Jermania Comunìsta de risparmiàr i schèj par la importasion de l'aciàio par la realizasion de le caroserìe.

## I modèi
thumb|250px|La Trabant 601 "Universal"|sinistraDe la Trabànt i ze stè prodoti vàri modèi: quei par uso sivìl i éra la berlina e la jardineta. Po g'éra ànca na version militàr e una version "furgonà" sensa veri de drìo, da usàr come auto da laòro.
Tùti i modéi i g'avéa el solito motòr a do tèmpi.

Par via de la gràn crìsi econòmega che el goèrno de la RDT no l'è mai stà bòn de afrontàr, in la Jermània Est g'è sempre stà gràn carensa de materie gréze. La produsion mecànica l'è sempre stà gràn colpìa da sto fàto. Dopo la prenotasion, no l'éra quindi raro de aspetàr ànca fin a dieze ànni, prìma de compràr na Trabànt.

## La fìn de n'icona
Dopo la riunificasion de le do Zermànie, el mercà de la "Sachsenring Trabant P-601" l'è stà gràn colpìo da la concorensa capitalìsta de el mercà de l'ovest. Un pàr d'ànni dopo la riunificasion, la Sachsenring AG decide de seràr la produsion de le Trabant vìsto che l'è imposibile stàr drìo a la tecnologìa de le auto ocidentàli.

ałe dì de ancò la Sachsenring la produse tòchi de ricàmbio par el setòr automobilìstico.
Wikimedia Itałia

thumb|Proposta de logo par ła Wikimedia Itałia
**Wikimedia Itałia**, Asociassion par ła difuxion de ła conosensa libara, xe ła controparte tałiana de ła Wikimedia Foundation, Inc.

L'asociassion, che no ga fini de lucro, opera ne el setore de ła cultura e del saver contribuendo ativamente a ła difuxion, miglioramento e avansamento de el saver e de ła cultura ne el mondo; in particolar modo ła se ocupa de promovere e sostegnere ło sviłupo e łe tradussion in lengoa tałiana de i projeti de ła Wikimedia Foundation, Inc.

Ła Wikimedia Itàlia persegue i propri fini sia direttamente, che in cołaborassion con altre organixassion e enti che i ga el steso fin istitussional.

## Storia
L'asociassion xe stà costituia el 17 de zugno 2005 da 18 soci fondatori che i provegnea da mexa Itàlia e i se gà trovà davanti a lo studio notarile de el Notaio Adriano Castaldi de Canino.
El dì sucesivo preso Valentano se ga tegnù ła prima asemblea de i soci, che i ga ratificà a l'unanimità i componenti de el Consejo Diretivo e delineà le linee guida de łe future atività de l'Asociassion.

## Asociassion
Ei detagli su come asociarse e come rinovar ła propia iscrision i xe presenti su ła pàxena aposita .

## Donassion
Chiunque el pode contribuir con na donassion a Wikimedia Itałia, online tramite PayPal o MoneyBookers opure con bonifico bancario.

## Varda anca
* Statuto de Wikimedia Itałia
* Wikimedia Foundation
* Wikimedia Deutschland
* Wikimédia France
* Wikimedia Polska

## Linganbi foresti

* Sito uficiałe de l'asociassion
Francoforte sul Men

**Francoforte sul Men** (in veneto esiste anca la forma *Franchfordia*) la xe na cità de la Zermania e la cità pì granda del Land todesco de l'Assia. La ga 660.300 abitanti (2006). La xe anca La sede de la Banca Central Europea.
S.P.Q.R.

thumb
**S.P.Q.R.** jera łe łetere che ła Republica Romana (e, dopo, l'Inpero Roman) gavea come dito.

Łe vol dir **Senatus PopulusQue Romanus** ("Senato E Pòpoło Roman")
Aragorn

**Aragorn** xe un personagio del líbro fantasy-epico de John Ronald Reuel Tolkien El sior dei Anełi.

Xe un dúnadan, erede de ła coróna de Gondor

## Varda anca
* Lenguajo moro
Łegno

right|150 px|thumb|Superfiçie in łegno

El **łegno** l'è el material che se ricava dai àlbari. El pol sarvir par far un mucio de robe: l'è utile par bruxarlo par far el fógo, par costruire ogeti picenini, medi e anca grandi, come par exenpio łe caxe.

[thumb|Łegna de bosco in [Finlandia]]

Ente ła storia el łegno l'è senpre stà uno dei materiałi piasè doparà dal'omo, parchè l'era fasiłe da catar e ghe n'è asè.

## Commons
Domìnega

La **Domìnega**, **Dominiga** o **Dominica** (/domi'niga/ o /domi'nika/;ufisalmente el **''Commonwealth'' de ła Dominiga**, in ingleze *Commonwealth of Dominica*) el ze un Stato insułare democràtego-parlamentare del Mar dei Caràibi, inte l'interior del Commonwealth co capitałe e sità pì popołada Rosseau. Partegnente a l'arsipèłago de łe Picenine Antiłe, l'ìzoła ła ze situada a metà strada intrà łe ìzołe de ła Guadalupa e de ła Martìnega. Contrariamente a chełe altre ex-cołònie de ła rejon, ła Dominiga no ła ze mai stada un reame del Commonwealth col monarca britànego cofà cao de Stato: el zera devegnesto *de facto* na repùblega inte el momento de l'indipendensa.

L'ìzoła ła zera inte el prinsipio abitada dai indìzani Kalinago (Caribe) e ła ze sta de sevente cołonizada dai eoropei, prinsipalmente dai fransezi, che i ła ghea controłada dal 1690 al 1763. Cristòforo Cołonbo el ghea afermà de gaver pasà l'ìzoła inte el dì de Doménega del 3 de novenbre del 1493; da cuà el deriva el so nome *Dominiga*. El Regno Unio el ghea tolto el controło de l'ìzoła inte el 1763, dopo de ła guera dei sete ani, e el ghe ghea sostituio ła so łéngua orizenałe gradualmente co l'ingleze cofà łéngua ufisałe. L'izoła ła ghea otegnesto de consevensa l'indipendensa dal Regno Unio inte el 1978. No ła va confondesta co ła Repùblega Dominicana, altro Paeze de ła rejon zeogràfega caraìbega.

El cao del stato ze , mentre che el cao del goerno ze .

## Istoria
### Colonizasion
Tra le ìzołe dei Caraibi, la Dominica la xe sta l'ultima a esar colonizà, par via de la forte resistenza dei nativi. Ciapà finalmente dai francesi, inte el 1763 la xe passà ai inglesi, che inte el 1805 i la trasformà in colonia.

### Federasion
Dal 1958 al 1962 la ga fato parte de la Federasion de le Indie de l'Ovest, un Stato che riunea tute le ìzołete britaniche dei Caraibi, ma che el xe durà poco parché i abitanti de le varie ìzołe no i era boni de ndar dacordo.

### Indipendensa
El 3 novembre 1978 Dominica la ga vu l'indipendenza del Regno Unìo. Deso la xe na republica, par cui anca se i xe restà dentro al Commonwealth britanico, la regina d'Inghiltera no l'è mia el cao de Stato.
Inte el 1980 xe nda su come primo ministro Mary Eugenia Charles, la prima dona cao de goerno de un paese caraibico, che la xe restà al goerno fin al 1995, migliorando un fià le condision econòmeghe del paese.

## Gałeria de someje

Imàjine:Morne_Diablotins.jpg|pico *Morne Diablotins* a ovest
Imàjine:Pagua_Bay_from_south_(Dominica).jpg|foze de el fiume Pagua a nordest
Imàjine:Cuise_Pics_009.jpg|panorama de *Roseau*
Imàjine:Dominica_Boiling_Lake.jpg|Łago *Boling* int'el sito ONUESC de el Parco Nasional *Morne Trois Pitons*


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Capitałe (economia)

In Economía el **capital** xe ła richésa conplesiva de na dita o inpréxa, mixurà come schei (*capital finansiario*) o come material e mezi produtivi (''capital fìxico').

Capital Sociałe: ła quantità de schei che serve par métar in pie na dita o na inpréxa e che vien mésa dai soci fondaduri.

## Varda anca
* Inprestìo
Romano Prodi

**Romano Prodi** (Scandiano, Reggio Emilia, 9 de agosto 1939) el xe un economista e un omo pułítego itałian, Prexidente del Conséjo dei Ministri 17/05/2006- 24/01/2008. Docente universitario de economia e pułitíca industriałe a l'Università de Bologna, el xe stà inte el 1978 ministro de l'Industria e, dopo, prexidente de l'IRI. Entrà inte el 1995 inte ła sena połitega, el xe xà stà Prexidente del Conséjo (1996-1998) e Prexidente de ła Comision Europea (1999-2004). Sostansialmente se riconose a Prodi de esere sta l'unico a batare in tle competision pułìteghe, Silvio Berlusconi, solo che par farlo el doveva fare dle coalision de centro-sinistra enormi (l'ulivo in tel 1996 e l'unione inte el 2006), che le xe riusi, tute e do le volte, caso unico in tla storia dl' Italia a farghe perdare la fiducia de una dele camare: inte el 1998 par un solo voto alla Camera (de Irene Pivetti, che l'eva apena parturì) e in tel 2008 al Senato par colpa de Mastella, Andreotti el se ga gnanche presentà, e Dini. Quindi oltre a esere el primo e l'unico sfiducià in 60 ani de republica, lo xe sta par do volte a fila e na volta da na parte e na volta da claltra e tuti e do i so governi no i xe durà più de do ani.
Salsa verde

La **salsa verde** l'è na salsa a baxe de parsemoło, che vien fata in varie rejoni d'Itałia, a òlte in maniera diversa da un posto a chel'altro.

## Cosa serve par farla

* parsemolo, na bela bruscà (le foje e i rameti l'è mejo)
* un bicer, quasi du de ojo de oliva
* dei torli de ovi (du o tre)
* qualche fiłeto de aciuga, con cui se pol darghe o meno un gusto forte
* na bruscà de càperi
* pan pocià nell'axedo
* ajo da uno a tre tocheti, secondo i gusti
* se se vol, oncora axedo
* sal sensa esagerar

## Come se fa a farla
Prima de tuto se ciapa el parsemolo, mejo solo le foje, e el se taja fin, ma no masa se no el perde consistensa. Se cóxe uno o du ovi e se ciapa soło el torlo, po' se prepara del pan moło, mejo la mołica e el se pocia in tel'axedo. Dopo se mete el parsemolo inte na scudela, na teja o calcos'altro dove ghe sia abastansa posto, se ghe zonta l'ojo e se ghe dà na beła mesiada con un cuciar. Se ciapi una o do aciughe zà tajade a tochi e dei capari, e i se mete drento e se mìsia. Po' se ghe zonta man man anca l'ajo, l'ovo e un cicinin de sal e se mìsia ancora. In genere se ghe mete intrà vinti minuti e meza ora.

## Con cosa ła se magna
Ła so morte l'è magnarla con la carne bołida, magari anca con ła pearà. Ghè anca ci łe magna suła carne freda, magari de istà, e ghè ci invese łe magna con i ovi sodi (e se ła ve piaxe propio asè, podì magnarla anca fora dai pasti, pociandoghe drento el pan).
Bignàzego

**Binjàxego** el xe on comun de 22&nbsp;519 aneme inte ła provinsia de Padoa. Ła sitadina ła fa part de l'area metropoitana de ła tacà sità de Padoa; ła xe el segondo comun de ła provinsia par popołasion.

## Zeografia

Binjaxego ła se cata inte ła fertiłe area pianexante e rica de cursi de acua a sud de Padoa e a puchi chiometri da i coi Euganei.
 
## Istoria
El teritorio comunałe el xe abità fin dal'era preistòrega. Ojeti chei vegne fora dal'Età del Bronxo i xe stai catai ai inisi del XX sècoło in locałità Mandrioła e oncó i xe conservati al *[[Museo Civico di Padova]]*.

Ła prexensa dei cursi de aqua insiéme a ła fertiłità del teritorio łe ga segurà fin ai tinpi de ła dominasion de Roma na costansa abitativa inte el teritorio bignaxeghexe.

Col'arivo de łe lejon romane in Vèneto ła xona ła xe stada intaresada da ła centuriasion e bonifegada par parmétare un mejor sfrutamento del teren.

Infrà el 49 a.C. e'l 45 a.C. el teritorio de sto comun el xe intrà inte ła sfera aministrativa del *municipium* roman de Patavium (Pàdova de oncó).

### Età de Mexo
El primo documento conosesto inte el cuałe se parla de Bignàxego el xe un diploma del'inperator Berengario I (918) col cuałe vegnéva rebatà el dirito de destinasion de łe dèsime de *Villa Albignasega* ai Canòneghi del Domo de Padova.

El steso nome el salta fora in altri documinti del steso xenare, mentre ghe catémo un difarénte inte na "stima" papałe del 1297, indove ła vegne mensonada ła parocia sitadina come San Tomà ''de Bignasico'.

### I Obizzi
Dal XV sècoło Binjàxego łe łiga ła sua istoria a ła fameja dei Obizzi, orixenaria de Łuca co desendénse in difarénti sità del séntro-nord Itałia, infrà łe cuałi anca Pàdova.

## Evolusion demogràfega

## Xemełagi

## Fonte


## Łigadure foreste
* Sito del comune de Albignasego
Tinto Brass

__HIDDENCAT__

thumb
**Giovanni Brass** dito **Tinto** (Milàn, 26 de marso 1933) el xe un regista e omo de çinema venesian. El ga sposà na veronese, *Carla Cipriani* dita *Tinta* che ła gà dato na man a laorar inte el çinema.
Onbra

L**'onbra** ła xe ła pi famóxa bevanda del Veneto. In sostansa se trata de un goto de vin (de sołito noveło); manco de un całice, ma più de un bicerin normałe. A Venesia e provincia ła se beve de matina e de sera, quando che uno el ga voja.

Pare che ła terminoloja ła derive da na olta a Venesia, co che se tołeva un goto de vin (zeneralmente da 0.1 łitri) a l'onbra de un canpanil.
Sopresa vèneta

Ła **sopresa vèneta** l'è on insacà tipico vèneto che ghe soméja ai vari tipi de saładi che ghe xe intel nord Itàlia.

## Come ła se fa

In tanto se parte dal mas·cio che el ga da frołarse na note prima de èsare laorà. Dopo che el xe stà tajà zó se va 'vanti a maxenar de ła carne e a misiarla col lardo e łe droghe (a discresion del mas·ciaro che fa su). Na 'olta misià, se toma ła carne par on bel toco fin ché no se vede che ła smisia l'è posto. A sto ponto se zónta, par chi vol, o el salnitro, par tègnere ła carne rosa, ma el faria male (l'è canserogeno) e, se se vol, l'ajo par insaorirla. Dopo de che, ła se insaca inte i buei de animal, evitando de doparare i buei finti che no i tegne łe propietà de ła carne. I tenpi de stazonadura i xe vari, a seconda che piaxa fresca o stazonà.

## Indicasion par magnarla

Fresca xe mejo brustołà in teja parché no ła ga ła consistensa par magnarla crua.