Diałeto toscan

Co **diałeto toscan** se intende na seria de parlari romanzi parlai inte el l'àrea d'Itałia corispondente uncò a ła rejon Toscana, co l'escluxion de ła Provincia de Masa Carara e de l'Alta Garfagnana indove i se parla invese diałeti setentrionałi gallo-italici, de tipo emijan co influenze liguri, includendo inveçe ł'area de ła Corsica setentrional dove el vien parlà el diałetto cismontano et l'area de ł'Unbria confinante co la Toscana dove el vien parlà el chianino

Carateristegha prinçipałe de 'sti idiomi la xe queła de èssar sustançialmente parlai. 'Sto fato el garantisse na ciara distinçion dal itałian, che da sempre (e sora tóto fin al 1860) el xe stà na léngua squasi escluxivamente scrita, leterària, aristocràtica, parlà da łe élite (pronunzia: *elìt*, el xe françexe) scołarizae. El toscano donca el xe un sistèma lenguistego inte el  isteso  tempo inovativo (grassie al uso vivo), ma anca conservativo, arcaizante, grassie al so (ancora uncò forte) legame co le àree piexe rurałi de ła rejon.

Popołarmente el toscano no el veniva considerà un diałetto itałiano data la granda somijanza co el itałian cólto de el cual, par altro, el xe ła sorxente (sia pure modificataxi intel tempo rispetto al toscano del Trezento), ma el veniva cunsiderà inveze na semplizze variante o "vernacoło" del Itałiano; inte ła leteratura lenguistega el se xe comunque sempre parlà de *diałetto toscano* anca se uncò el se prefarisse cunsidarare i parlari toscani un *insieme de diałetti romanʒi parlai in Itałia* al pari de tóti i altri, pitòsto che un *diałetto de ła léngua itałiana*.

I primi contributi leterari signifegativi in toscan i risałe al XIII-XIV secoło co łe opare de Dante Ałighieri, Francesco Petrarca et Giovanni Boccaccio, e sucesivamente intel XVI secoło co Nicoło Maciavełi et Francesco Guicciardini, che i ga conferì ai parlari toscan ła degnità de "léngua letarària" de ła penixoła.

Na secołare discussion a cui el ga parteçipà anca Dante (intel *[[De vulgari eloquentia]]*) ła ga visto do façion contraposte: na façion che el ga sostenù ła nassita de na łéngua itałiana su ła base de un diałeto et 'n'altra che ła se ga proposta de crear na nova léngua che ła prendesse el mejo dai vari diałeti. Ła ga prexo piè ai inissi del XIX secoło pròprio ła prima corente, sora tuto grassie al prestigioso parer de Alessandro Manzoni (tanto nota ła xe ła viçenda rełativa a ła selta de ła léngua par la stesura de *[[I promessi sposi]]* e de i *I panni sciacquati in Arno*), ma mica poche le xe stà łe criteghe mosseghe da chi el sosteneva (in primo logo el glotołogo gorician Graziadio Isaio Ascoli) che el toscan el xera un diałeto co fà i altri e na vera léngua nassional la sarìa podùa nassar solche dopo el incontro tra łe varie culture del paese.

## Locutor
El nùmar de łucotor che i parla uncò diałetti de tipo toscan el se aggira intorno ai tre miłion de persone.
## Carataristeghe dei diałeti
I diałetti toscani i presenta carataristeghe uniformi sebene i esiste alcune discrepanze che i dà vita a varianse locałi.

### Fonetega
#### Górgia toscana
El termine górgia el indica el passàggio de łe consonanti oclusive sorde /k/, /t/ et /p/ a fricative in poxicione post-vocałica /h/, /θ/, /ɸ/. Un exempio tipegho el xe l'articołassion della /k/ co fà /h/ in poxicione intervocałica (p.e. la casa, pronunsà [la 'ha:sa].)

La górgia la cata el so acme a Firense e a Siena, mentre la ténde ad indebołirse sia se se va verso sèra, sia verso matina fino a diventare fenomano saltuàrio intel aretino e inte ła ʒona Val de Ciana - Cortona (dove inoltre el se ressente de ł'influenza unbra); la persiste invese, ma limitandose a ła soła /k/, a Pistoja, Prato, inte ła Marema (Cecina-Orbetelo) e intełe Cołine Metałifere (Voltera - Massa Maritima) et la scompare inteł'àrea pisana-luchese-łivornese, inte łe cuałe se ga ł'elixion de ła conosonante /k/ in poxicione intervocałica.([la 'kasa] a Siena, Firenze, Pistoja, Prato et Grosseto la sarà [la 'hasa] mentre a Livorno et Pisa la sarà [la 'asa]).

La górgia la xe un fenomeno fonetego, o sia de puro azento rejonałe. No el xe un fato fonołoʒego, parché no el coinvolge i sóni a livel de sistema: el fiorentin non el ga manco consonanti del itałiano nèutro (anzi, el ga esatamente i stessi fonemi del itałiano). El xe erà pensare che la /k/ la sparisca in fiorentin, donca el xe erà scrivar un apostrofo in grafia diałettałe, co fà par indicar che la sia cadùa la /k/, o la /t/, in tóti i caxi, inte i cuałi la vegna inveze pronunziata na /h/. Intełi caxi de łe altre conosonanti afete da ła górgia, el xe sconsijàbiłe tentar de raprexentar ła pronunzia, se non in IPA. In grafia diałetałe, el se dovarà scrivar sempliçemente "capitani" par [kaɸiˈθaːni].

#### Deafricacion de /ʧ/ et /ʤ/
Un fenomeno fonetego importante el xe el indebołimento intervocałico de łe consonanti africate comunemente dite *g pałatałe* IPA /ʤ/ et *c pałatałe* IPA /ʧ/, ciamà tradissionalmente *atenuacione*.

Tra do vocałi (et in assenza de raforzamento fonosintatico), la consonante singoła *africata postalveołare sonora* la passa a *fricativa postalveołare sonora:*


/ʤ/ → [ʒ].


'Sto fenomeno el xe evidente et el se pol s-ciaramente sentire intel parlato (et el xe difondesto - seppure non co la stessa sistematicità - anca in Umbria et intełe Marche): *la gente*, in itałiano stàndar /laˈʤɛnte/ {[la'ʤɛnte], la se reaiʒʒa in toscan co fà [laˈʒɛnte].

Anałogamente, ła consonante *africata postalveołare sorda* la passa a *fricativa postalveołare sorda* tra do vocałi*:*

/ʧ/ → [ʃ] .

Cussita, *la cena*, in itałiano stàndar /la'ʧena/ [la 'ʧe:na], in toscan el divien [la'ʃe:na].

Dato che in toscan (et cuìndi in itałiano stàndar) el fenome /ʃ/, rappresentà dal digrafo *sc(i)* el xe sempre geminà (=dopio), no'l pol avenir confusion a livel fonołogico tra i soni espressi: *pesce*, in itałiano stàndar et toscan:  ['peʃʃe]; *pece*, in itałiano stàndar: ['peʧe], in toscan: ['peʃe]. Intel caxo del fono [ʒ] no ła pol avenir alcuna confusion dato che no'l ghe xe in itałiano stàndar co fà fonema.

#### Africacion de /s/
Un fenomeno comun a tuta ła Toscana (ad ecezione de łe xone de Firençe et Prato) el xe el passajo de ła fricativa /s/ ad africata cuàndo la xe preçedùa da /r/, /l/, /n/..
/s/ → [ʦ].
Ad exempio, "il sole", che in itałiano stàndar el se pronuncia [ilˈsoːle], in toscan non-florentin el suona [ilˈʦoːle]; el fenòmeno el xe presente anca dopo de na conosonante, co fà in *"falso"*. El se trata de un fenòmeno difondesto in tuta l'Itałia centromeridional, in alcune parti de ła cuałe la se pol anca aver sonoriʒazzione de [ʦ].

#### Ełixion de /wɔ/ in /ɔ/
'Sto fenòmeno el coinvòlge ła sequensa wɔ, che la proviene da un fonèma łatino ùnego *ŏ* (/ɔ/), che el perde ła /w/ in toscan moderno, cussita che:
/ɔ/ → (/wɔ/ →)/ɔ/.
Cussita:

El łatin *bŏnum* /ˈbɔnʊ̃/ el diventa in (fiorentin treçentesco et quindi in) itałiano *buono* /ˈbwɔno/, ma in toscan (moderno) el torna a ridurse a *bòno* /ˈbɔno/ (in realtà, ła forma "ridota" /ɔ/, in toscan, la xe senpre coesistìa a łivel popołar co ła sequenxa /wɔ/).

### Sintasi
No i se riconosse intel diałetto toscan fenomeni sintatici particołari diversi da el Itałiano stàndar.

### Morfołozia
#### ''Tu'' e ''Te''
In toscan, co fà in parece varietà setentrionałi del itałiano, el xe d'uso corente el pronome **te** anca al nominativo/sojetto, in łogo del itałiano stàndar **tu**.
* in itałiano stàndar: *tu fai pena*
* in toscan oçidental: *te fa(i) pena*
* in toscan fiorentin: *tu fai pena*
Intel fiorentin el vien usà el pronome *tu* tanto de frecuente intełe fraxi:
* in itałiano: *ma che fai?*
* in toscan fiorentin: *ma i' che tu fai?*
El se dà inoltre el caxo de do pronomi sojeto, inte el cuało el primo el xe forma łibara, el secondo un clitico: *te tu devi fare...*(co fà in françexe: "moi, je t'aime").

#### Non
In tuta ła Toscan, sora tuto intel fiorentin, intel basso Valdarno e inteł'àrea meridionałe (aretino, grossetan et senese), ła negassion "non" ła vien modificà in "un".

#### Dópio pronome dativo
Fenomeno morfołògico, cità anca da Alessandro Manzoni intel so *[[I promessi sposi]]*, el xe el **radopiamento del pronome personal dativo**.

Intel pore un pronome personal al *complemento de termine (a chelcossa, a calchedun)*, ciamà anca *caxo dativo* cum un verbo, el itałiano stàndar el se serve de na *prepoxission+pronome,* **a me**, o de na forma sintetica de derivassion łatina, **mi**. El toscan el se serve de entrambi inte ła frase co fà raforzamento del dativo/complemento de termine:
* in itałiano: *a me piace* o *mi piace*
* in toscan: *a me mi pia(s)ce* opure *a me mi garba.*
'Sta forma la xe difondesta in tuto el sentro-sud, no solche in Toscana, et fin a non tanto tempo fa la veniva considerada ridondante se non adiritura scorèta in itałiano stàndar, poiché na forme del pronome la rende inutiłe ł'altra. Tutavia, uncò i gramàtici i tende i rivałutar 'sto costruto, che no'l vien considerà gnanca piexe un pleonasmo. Un fenomeno simiłe el se trova anca, par dir, inte ła łéngua macèdone, dove'l xe obligatòrio date certe condiçioni e inte ła łéngua bùlgara; el se trova anca in altre léngue romance, co fà in spagnoło *a mì me gusta*. El se veda in propòxito 'sta scheda  de ł'Academia de ła Crusca.

In alcuni diałeti el se pol sentir anca el **dópio pronome acusativo** (***me mi vedi***), ma la xe na forma antiquada et de scarso uxo comun.

#### Noi + ''Si'' inpersonałe
Un fenòmeno morfołógico difondesto intel intero teritòrio diałettałe toscan (et comun a ła łéngua françexe) el xe el uxo personal de el *si* e in forma "inpersonałe" (da non confondarse co el "*[[si passivante|si]]*passivante" et el "*[[si reflessivo|si]]*reflessivo").

In particołar, oltre a ła forma regołar de prima persona plurałe par tuti i verbi, el xe possìbiłe uxar anca ła costrussion ***si*** + ***verbo in terza persona singołare***, a cui el pol vegnar preposto anca el pronome sojeto de prima persona plurałe ***noi***, poiché el *si* el vien ormai co fà parte integrante de ła cognugassion del verbo.
* itałiano: *Andiamo a mangiare, noi andiamo là*
* toscan: *Si và a mangià, Noi si va là* (in fiorentin *si 'a a mangiare*, dato che in 'sta posicion no'l se ga el troncamento del infinì).
* franzexe: "On mange quelque chose", "Nous, on mange quelque chose"
El fenomeno el avien in tuti i tenpi verbałi, conprexi quełi conposti. Cuì, ła sostituçion de *noi* *con* si ła porta co sé el uxo del verbo **essar** co fà auxiłiarl, anca se el vertbo el domandarìa **aver** co fà auxiłiarl. Inoltre el partecìpio passà el deve acordarse col sojeto in xenere et numaro se el verbo de par sé el ghavarìa avù **essar** co fà auxiłiar, mentre no'l se acorda se in xenere el ghavarìa domandà el verbo **aver**. In franzexe el auxiłiar el rimane regołar et el partecìpio passà el deve acordarse col sojeto in xenere et numero se el auxiłiare del verbo el xe "essar".

## Notasion