open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pianta paribon

__HIDDENCAT__

Łe **piante paribon** (da ła contrasion intrà el verbo *parer* + *bon*), **da bełesa** o **piante ornamentałi** łe ze piante che łe vien doparae par inbełir pèrgołi, apartamenti, etc. o par jardini e parchi dei cuałi i ze i conponenti prinsipałi.

## Norme cultive
Se ga da distìnguar łe piante paribon cultivae in piena tera e e łe piante cultivae so pitaro o contegnidor anàłogo, dato che i problemi, łe ezijense, l'èsar rùstego de łe piante da jardin łe ze difarenti rispeto a chełe cultivae da interno.

Par ła cultivasion in piena tera ghe ze da desìdar come inpostar zeneralmente el jardin e védar łe spece pì bone a star inte łe condision anbientałi del posto, in baze a ła espozision al sołe, al microclima, a ła diresion dei venti, al tipo de tera e a ła umidità del teren. Se podarà laorar ła tera co justi coretivi, ma par pusìbiłi restagni de acua cade recórar a laori de drenajo.

Łe norme zenerałi de cultivasion łe prevede che se parece ła tera co vangatura e fertiłizasion pì justa par ła pianta che se vołe cutivar, seguia da sapatura, ingonbinatura e cavar łe infestanti, darghe acua e fertiłizar segondo stajon e ezijense spesìfeghe.
Se garà senpre da preveder el conbatimento contra i parasiti animałi o vezetałi responsàbiłi de fitopatie che łe połe danejar iremediabilmente łe piante.
Inte łe stajon de fredo se cuerzarà łe piante pì sensìbiłi al zeło e inte łe stajon pì calde se incovarà dal sołe cozente estivo łe spece manco bone a soportar climi caldi.

Łe piante paribon cultivae in interno o sol belcon łe dimanda cure spesìfeghe e reiterae par rimediar a łe dificultà anbientałi andove łe njien meese. Inte el spesìfego inte i interni se garà da far atension a ła lumenozità, umidità e tenperadura del locałe, core documentarse so łe ezijense de ła pianta.

In zenerałe tute łe piante łe ghe core, de norma, ła fertiłizasion, bruscamenti, simadure, bataje contra ai parasiti, springae de acua e par łe piante da pitaro ghe vorà dei strapianti.

## Lista de piante ornamentałi o paribon pì conoseste
In órdene alfabètego rispeto al nome sientifico e sudivideste par tipo. De fianco ghe ze scrivesto anca el nome volgar.

### Tìpeghe, bone a rezìstar in interni
#### A. Cultivae in caza par łe foje

#### B. Cultivae in caza par ła fioridura

### Albare despojanti e senpreverdi

### Arbusti despojanti e senpreverdi, ranpeganti e sermentozi

### Conìfere, palme, agavacee e cycadacee arbóree

### Bulboze, rizomatoze e tuberoze

### Erbàsee anuali e pereni, da palùi e acuàteghe

### Sucułente, epifite

### Orchidee

## Voze corełae
* Botànega
* Floricultura
* Jardin
* Jardinajo
* Orchidea
* Patołozia vezetałe
* Pianta da interni
* Pianta medizenałe
* Pianta ofisinałe
* Pianta sucułenta
* Vivaismo
## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Agaricales

A l'órdene de łe **Agaricales** Clem. ghe apartien ła major parte dei fonghi mejo conosesti cofà "lamełai".  L'órdene el ciapa drento sirca 4000 spece, un cuarto de tuti i basidiomycetes conosesti.

## [[Habitat]]
Le spece che fa parte de sta clase łe ze ubìcue, prezenti in ogni dove, co l'ecesion de l'Antartide. I habitat i vària grandamente de spece a spece.

## Caratarìsteghe
I corpi frutìfari de łe **Agaricales** i ga zeneralmente stìpete,  capeło e lamełe.

## Tasonomia
Fa parte a l'órdene de łe Agaricales le seventi fameje:

* Agaricaceae Chevall. (1826)
* Amanitaceae R. Heim ex Pouzar (1983)
* Bolbitiaceae Singer (1948) [1946]
* Broomeiaceae Zeller (1948)
* Coprinaceae Overeem & Weese (1924)
* Cortinariaceae (Fayod) R. Heim ex Pouzar (1983)
* Entolomataceae Kotl. & Pouzar (1972)
* Gigaspermaceae Jülich (1982)
* Hydnangiaceae Gäum. & C.W. Dodge (1928)
* Hygrophoraceae Lotsy (1907)
* Marasmiaceae Roze ex Kühner (1980)
* Mesophelliaceae (G. Cunn.) Jülich (1982)
* Mycenastraceae Zeller (1948)
* Niaceae Jülich (1982)
* Nidulariaceae Dumort. (1822)
* Omphalotaceae Bresinsky (1985)
* Phelloriniaceae Ulbr. (1951)
* Pleurotaceae Kühner (1980)
* Pluteaceae Kotl. & Pouzar (1972)
* Podaxaceae Corda (1842)
* Pterulaceae Corner (1970)
* Richoniellaceae Jülich (1982)
* Schizophyllaceae Quél. (1888)
* Secotiaceae Tul. (1845)
* Squamanitaceae
* Strophariaceae Singer & A.H. Sm. (1946)
* Tricholomataceae (Fayod) R. Heim ex Pouzar (1983)
* Tulostomataceae E. Fisch. (1900)
* Typhulaceae Jülich (1982)

Segondo na clasifegasion filozenètega, invese, łe fameje che fa parte de l'órdene **Agaricales** łe ze:

* Agaricaceae
* Amanitaceae
* Bolbitiaceae
* Chromocyphellaceae
* Clavariaceae
* Cortinariaceae
* Crepidotaceae
* Cyphellaceae
* Entolomataceae
* Favolaschiaceae
* Fistulinaceae
* Hydnangiaceae
* Hygrophoraceae
* Hymenogastraceae
* Inocybaceae
* Lycoperdaceae
* Marasmiaceae
* Mesophelliaceae
* Mycenastraceae
* Niaceae
* Nidulariaceae
* Omphalotaceae
* Phelloriniaceae
* Physalacriaceae
* Pleurotaceae
* Pluteaceae
* Podaxaceae
* Psathyrellaceae
* Schizophyllaceae
* Strophariaceae
* Tricholomataceae

In pì, par i seventi zènari ła clasifegasion fiłozenètega ła ze oncora inserta:
* *[[Calathella]]*
* *[[Gigasperma]]*
* *[[Plicaturopsis]]*

### Racuante spece

File:Knolparasolzwam.jpg|*[[Chlorophyllum rhacodes]]*
File:Bolbitius vitellinus (2005 11 06).jpg|*[[Bolbitius vitellinus]]*
File:Bleek nestzwammetje (Cyathus olla).jpg|*[[Cyathus olla]]*
File:Clavaria zollingeri 90973.jpg|*[[Clavaria zollingeri]]*


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti

* 
*  Moncalvo JM, et al. 2002. One hundred and seventeen clades of euagarics. Molecular Phylogenetics and Evolution 23:357-400. Dispunìbiłe in: https://web.archive.org/web/20071025215852/http://www.botany.utoronto.ca/faculty/moncalvo/117clade.pdf
Boletaceae

Le **Boletaceae** (Chevall., 1826) i ze na fameja de fonghi de l'órdene Boletales.
Canbiamenti da poco fati inte ła tasonomia de łe Boletaceae łe ga cavà on mùcio de menbri, ma ła resta isteso na fameja numarévołe.

## Zènari de Boletaceae
Se reporta cuà soto i zènari che fa parte de ła fameja de łe Boletaceae.
On mùcio de zènari i ze stai spostai in altre fameje pì picenine in baze a studi de fiłozèneze mołecołare che i ga mostrà grande difarense anca se ghe zera simiłarità fìzeghe. Par ezénpio el zènaro *[[Suillus]]* el ze stà spostà inte łe Suillaceae.

## Gałaria de imàzene

Immagine:Boletinus cavipes yellow variety.jpg|*[[Boletinus cavipes]]*
Immagine:Boletus piperatus JPG01.jpg|*[[Chalciporus piperatus]]*
Immagine:Leccinum lepidum Italy.jpg|*[[Leccinum lepidum]]*
Immagine:Porphyrellus porphyrosporus.jpg|*[[Porphyrellus porphyrosporus]]*
Immagine:Strobilomyces strobilaceus.jpg|*[[Strobilomyces strobilaceus]]*
Immagine:Tylopilus felleus01.jpg|*[[Tylopilus felleus]]*


## Bibliografia
*

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Stìpete (micołozia)

Ła **ganba**, **stìpete** o **ganbo** ła ze na strutura morfołòzega dei fonghi che el sostiene el capeło.

El ze costituio da na baze, che ła vien fora dal substrato, e da on àpeze, che el se inserise inte ła parte inferiora del capeło.

Łe spece che łe ga on stìpete o ganbo, łe ze dite "peduncołae", chełe che invese no łe ga łe ze dite "sesiłi".

## Insersion inte el capeło
In baze a ła pozision del ganbo rispeto al sentro del capeło, podemo destìnguar fonghi co stìpete: 
* **sentrałe**, inserio al sentro del capeło
* **laterałe**, inserio inte on ponto perefèrego del capeło, cuazi so l'orlo
* **eséntrego**, inserio inte on ponto intermèdio, no inte el sentro ma njianca inte el màrzene del capeło

## Forma
La forma ła ze racuanto variàbiłe anca intrà fonghi de ła istesa spece.
El ganbo, in baze a ła forma, ła połe èsare:

## Retìcuło
I retìcułi del ganbo i ze simiłari a chełe del capeło, e par sta motivasion se parlarà de ganbo:

* fibrozo
* scuamozo
* glutinozo
* granułozo

## Struturasion e consistensa
Ła struturasion de ła ganba, in rełasion a cheła del capeło, ła se definise:
* **omozènea**: se ła ganba no ła se divide dal capeło
* **eterozènea**: se ła ganba ła se divide dal capeło e in sesion lonzitudenale ze evidente na neta demarcasion intrà la carne del ganbo e del capeło

Segondo la struturasion e la consistensa el ganbo se połe destìnguare in:
* **carnozo**, co ła se ronpe co poco (ez. Russula)
* **fibrozo**, co ła tende sbregarse lonzitudenalmente evidensiando le fibre (ez. Clitocybe)
* **fibro-carnozo**, co ła prezenta na strutura intermèdia (ez. Tricholoma)
* **cortegà**, co la parte esteriora ła ze de consistensa tanto pì dura de ła carne (ez. Gyroporus)
* **cartiłazineo**, co ła se piega invese de rónparse

In relasion a ła sesion el ganbo el połe definirse:
* **pien**, co la superfise interna ła ze piena in manjiera omozènea
* **cavo**, co el ze vodo drento
* **midołozo**, co el ze de consistensa moła
* **fistołozo**, co el prezenta na cavità interiora de grosesa inferiora a cheło de ła scorsa
* **tubułozo**, co el prezenta na cavità interiora de grosesa superiora a cheło de ła scorsa
* **cavernozo**, co la cavità interiora ła ze formada da difarenti cavità picenine

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Capeło (micołozia)

El **capeło**, o *capeła*, in micołozia, ła ze ła parte del fongo metesta sora del ganbo e che el ghe da ła clàsega e tìpega somejansa a na onbreła verta.

## Dimension

Inte ła descrision de on fongo łe dimension del capeło, unie a altre caraterìsteghe morfołòzeghe, łe costituise on ełemento de distinsion e ùtiłe al reconosimento de ła spece.

Łe indegasion de grandesa, łe ze de sòłito esprimeste in sentìmetri, riłevada in fonghi de mèdia età.

Se połe catar inte ła descrision ła definision de "picenin", "mèdio", "grando", che el se rifarise rispetivamente a fonghi co capeło de diàmetro inferioro a 3–4&nbsp;cm, co diàmetro màsemo de 8–10&nbsp;cm o superioro ai 10&nbsp;cm.

In racuante spece, cofà chełe apartegnenti al zènaro *[[Coprinus]]* e *[[Conocybe]]*, che łe ga el capeło metesto in vertegałe, ła vien indegada na segonda dimension, o sia l'altura.

## Forma
In tute łe spece de fonghi co ganba e capeła, inte ła crésita, el so capeło el ciapa su par zo ła istesa somejansa: pena che el vien fora el ze globułozo, dopo, verzéndose, el devien semisfèrego, conveso etc.

Inte łe vàrie spece el połe ciapar forme difarenti, łe pì conoseste łe ze:

## Màrzene

Inte i fini del reconosimento, rełevar ła forma del màrzene del capeło e eventuałi retìcułi.

### Forma
Tegnendo conto de come che ze fato el màrzene drio el perìmetro del capeło, el se definise:
* unio o regołare, co ghe ze el contorno uniforme;
*lobà, co el sègue el profiło de parte prominenti intervałae da insenadure;
* sinuozo o ondułà, co ghe ze el contorno ondułà;
* iregołare, co ghe ze el contorno frastajà co contìnui canbi de diresion.

### Retìcułi
Tegnendo conto de come che ze i retìcułi, el màrzene el se definise:
* esedente e apendegołà;
* fransià e finbrià;
* cejà.

### Orientamento
El màrzene del capeło el połe variar ła diresion e angołatura rispeto al teren. Sto caràtaro el garà da èsar deinio inte łe vàrie età

In rełasion al pian orizontałe, el màrzene el połe èsar

### Sbreghi
Tegnendo conto del so èsar bon de mantegnerse intoero o de torse na partegołar conformasion al sbregamento, el màrzene el połe definirse:
* dentełà, seghetò
* fesurà
* erodesto, insidesto, sdentegołà
* finbrià

### Striature
In base alla presenza di striature, o sia ornamentazioni in rilievo, il margine si può definire:
* strià par trasparensa
* strià, 
* spieghetà,
* rugozo, corugà;
* costołà, fatto a costole;
* petenà;
* tubercolà,

## Zona discale
Par zona discałe se intende ła zona de intersesion intrà ganbo e capeło. Sta zona no ła coresponde senpre al sentro del capeło:

In baze a ła conformasion de ła zona discałe, el capeło el połe èsar:
* deprimesto-onbełegà
* deprimesto unbonà
* unbonà
** unbon grando e otuzo
** unbon prominente (papiła)
** unbon acuto
** unbon tronco

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Aneło (micołozia)

L**'aneło** de on fongo el ze el vanso del veło, in parte o totałe, o sia i resti de ła menbrana che ła invòłucra el capeło, che de sòłito el sirconda el ganbo inte ła so parte sora, cofà protesion de l'imènio fin a maturasion de łe spore.

Inte ła descrision de on fongo, l'aneło, unio a altre caraterìsteghe morfołòzeghe, łe costituise on ełemento de distinsion e ùtiłe al reconosimento de ła spece e ła clasifegasion.
## Forma
Distinsion in baze a ła forma:
* asendente (infero)
* disendente (supero)
* scorévoło
* dópio

## Caratarìsteghe
Caratarìsteghe de l'aneło ùtiłi ai fini del reconosimento de łe spece:
* persistensa (cadugo, evanesente)
* consistensa (menbranozo, rìzedo, araneoso)
* anpiesa (largo, streto)
* cołore
* conformasion (striadura, plisetatura, granułasion, fiocozità).

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Lameła (micołozia)

Łe **làmene** o **lamełe**, in micołozia, łe ze magre làmene disponeste a corteło, a rajo, soto el capeło, dei fonghi, che łe unise el màrzene col ganbo.
Le **laméłułe** łe se identifeghea co łe lamełe fato salvo che, partendo dal màrzene, łe ze da tanto curte a pì o manco longhe, sensa parò mai rivar al ganbo.

## Caratarìsteghe de łe lamełe
Łe prinsipałi caraterìsteghe de łe làmene da védar łe ze
* color inte el fongo zóvane e inte el fongo maduro
* forma e struturamento (superfise, fiło, larghesa, spesor, profiło, etc.)
* modo de insersion al ganbo

### Forma
In baze a come che łe ze destrìbuie soto ła superfise del capeło, le lamełe łe ze definise:

File:Lamelle_biforcate.svg|biforcae
File:Lamelle ramificate.svg|ramefegate
File:Lamelle anastomosate.svg|anastomozae
File:Lamelle con lamellule.svg|co lamèłułe
File:Lamelle fitte.svg|fite
File:Lamelle spaziate.svg|spasiae


### Forma lonzitudenałe
* Ventregoze: O sia che łe lamełe łe ga na forma spansada pì sgionfa al sentro.

### Modo de insersion al ganbo
Dipendendo da come che łe lamełe łe ze unise al ganbo łe se definise:

File:Adnate gills icon2.svg|adnae
File:Adnexed gills icon2.svg|aneteste
File:Decurrent gills icon2.svg|decorenti
File:Free gills icon2.svg|lìbare
File:Sinuate gills icon2.svg|sinuae
File:Subdecurrent gills icon2.svg|subdecorenti


## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Micołozia

La **micołozia** ła ze na branca de łe siense biołòzeghe che ła stùdia i fonghi.

El tèrmano el deriva da łe parołe greghe fongo (múkes, *μύκης*) e stùdio (lógos, *λόγος*).

El canpo de stùdio de ła micołozia ła ze l'intiero regno dei fonghi: dai macromiceti, che i połe rivar a grande dimension, ai micromiceti, tanto pì numarévołi dei primi e infinitamente pì picenini.

Se parlade na siensa in contìnua evołusion, vista ła partegołar cołocasion dei fonghi cofà èsari viventi (i ze organismi co caratarìsteghe sia dei animałi che dei vezetałi).

## Istòrego

El regno dei fonghi el ze senpre stà de grando intarese par l'omo, che de frecuente i i metea in rełasion co ła mazia o el soranadurałe, no esendo boni de capir ła nadura dei fonghi. Solché dal XVI e XVII secolo se ga scumisià anałizar in manjiera sientìfega ła flora micołòzega, e ze in sto perìodo che se cołochéa ła nàsita de ła micołozia cofà siensa.

Intrà i primi a sudivìdar sistemategamente łe spece de fonghi ghe ze Charles de l'Écluse, conosesto col nome latin Carolus Clusius, che el ghea stabiłio divizion intrà *lamełozi* (ez. Agaricus), *porozi* (eg. Boletus) e *echinai*, o sia co l'imènio a acułei.

Inte el 1729 Pier Antonio Micheli el descuerze che ła reproduzione dei funghi ła se verifeghea traverso łe spore. Cuazi on sècoło dopo, inte el 1837, Joseph Henry Lévillé el descrive par primo i bazidi.

Piere miliari de ła micołozia łe ze łe tołe de Pierre Bulliard, (1791 - 1793), la *Symposys Metodica Fungorum* (1805) de Christian Persoon. Se parla de òpare inportanti, ma nisuna de ste cuà ła parla fin infondo ła cuestion de ła clasifegasion sistemàtega dei fonghi.

Se gavarà da spetar łe publegasion de Elias Magnus Fries, considarà so pare de ła micołozia moderna. Eło, inte el 1821, el ghea publegà el *Sistema Mycologicum*, inte el 1828 l’*Elenchus Fungorum* e inte el 1874 l’*Imenomycetes Europei*, descrivendo in sti vołumi sirca trè-miła spece de fonghi difarenti. L'òpsra del Fries ła sarà portada vanti e slargada dal fransezo Lucien Quélet.

## Categoria tasonòmega dei fonghi
Ła tasonomia dei fonghi ła ze sotometesta a na zerarchia simiłar a cheła de łe piante, i difarenti sufisi i ne permete de visuałizar ła categoria tasonòmega. Insima de ła zerarchia ghe ze el **domìnio** (eucarioti), seguio dal **regno** (*Fungi* o fonghi in vèneto). Cheło che resta de ła nomenclatura ła ze fata da łe seventi dezinense latine:
* -*mycota* : divizion;
* -*mycotina* : sotodivizion;
* -*mycetes* : clase;
* -*mycetidae* : sotoclase;
* -*ales* : órdene;
* -*ineae* : sotórdene;
* -*aceae* : fameja;
* -*oideae* : sotofameja;
* -*ieae* : tribù;
* -*inae* : sototribù (tribù e sototribù łe se dòpara raramente).

I sègue el zènare e ła spece (co pusìbiłi sotospece, varietà, sotovarietà, forme, sotoforme, forma speciałe, rasa).

Fin i ani 1990, se clasifegava i fonghi in cuatro divizion: Gymnomycota, Deuteromycota, Mastigomycota, Mastigomycota. Anca uncó ghe ze cuatro divizion, ma no łe ze łe istese: Chytridiomycota, Zygomycota, Ascomycota, Basidiomycota.

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Daniel Pemberton

**Daniel Pemberton**, (3 de novenbre 1977) el ze un conpozidor britanego de cołone sonore sinematografeghe e tełevizive.

## Filmografia parsiałe
### Cinema
* *[[The Counselor - Il procuratore]]* (*The Counselor*), regia de Ridley Scott (2013)
* *[[Cuban Fury]]*, regia de James Griffiths (2014)
* *[[Operazione U.N.C.L.E.]]* (*The Man from U.N.C.L.E.*), regia de Guy Ritchie (2015)
* *[[Steve Jobs (film)|Steve Jobs]]*, regia de Danny Boyle (2015)
* *[[Mal di pietre (film)|Mal di pietre]]* (*Mal de pierres*), regia de Nicole Garcia (2016)
* *[[Gold - La grande truffa]]* (*Gold*), regia de Stephen Gaghan (2016)
* *[[King Arthur - Il potere della spada]]* (*King Arthur: Legend of the Sword*), regia de Guy Ritchie (2017)
* *[[The Silent Man (film 2017)|The Silent Man]]* (*Mark Felt: The Man Who Brought Down the White House*), regia de Peter Landesman (2017)
* *[[Molly's Game]]*, regia de Aaron Sorkin (2017)
* *[[Tutti i soldi del mondo]]* (*All the Money in the World*), regia de Ridley Scott (2017)
* *[[Ocean's 8]]*, regia de Gary Ross (2018)
* *[[One Strange Rock]]*, documentario naturałistego (2018)
* *[[Spider-Man - Un nuovo universo]] (Spider-Man: Into the Spider-Verse)*, regia de Bob Persichetti, Peter Ramsey e Rodney Rothman (2018)
* *[[Motherless Brooklyn - I segreti di una città]]* (*Motherless Brooklyn*), regia de Edward Norton (2019)
* *[[Birds of Prey e la fantasmagorica rinascita di Harley Quinn]]* (*Birds of Prey and the Fantabulous Emancipation of One Harley Quinn*), regia de Cathy Yan (2020)
* *[[Enola Holmes]]*, regia de Harry Bradbeer (2020)
* *[[Il processo ai Chicago 7]]* (*The Trial of the Chicago 7*), regia de Aaron Sorkin (2020)

### Tełevizion
* *[[Peep Show (serie tełeviziva)|Peep Show]]* - serie TV (2003-2015)
* *I Shouldn't Be Alive* - serie TV (2005-2006)
* *Suburban Shootout* - serie TV (2006-2007)
* * [[Dirk Gently (serie tełeviziva)]] * - serie TV (2010-2012)
* *Complicit* - film TV (2013)
* *[[Dark Crystal - La resistenza]]* (*The Dark Crystal: Age of Resistance*) - serie TV (2019)

### Videozoghi
* * [[LittleBigPlanet]] * - (2008)
* * [[LittleBigPlanet 2]] * - (2011)
* The Movies - (2005)

## Linganbi foresti
*
Inpero Zermànego

El tèrmano **Inpero todesco** o **Inpero zermànego** (in todesco *Deutsches Kaiserreich*), ciamà anca **Secondo ''Reich*** (*Zweites Reich*), el se referise normalmente a ła [[Zermània]] inte el perìodo che ła va dal conseguimento de na totałe [[unità nasionałe]] inte el [[18 de zenaro]] del [[1871]] finmente a l'abdicasion del *Kaiser* [[Gulielmo II de Zermània|Gulielmo II]] inte el [[9 de novenbre]] del [[1918]], mentre pì rara ła ze ła forma *Reich* todesco.

Ponesto inte l'[[Eoropa]] sentro-setentrionałe, el nome ufisałe del Stato el zera *Deutsches Reich*, e sto cuà el zera restà anca inte el ndar de del perìodo de ła [[Repùblega de Weimar]] e finmente ła fin de ła [[seconda guera mondiałe]], anca se, dopo l*Anschluss* de l'[[Austria]] inte el [[1938]], ła [[Zermània nazista]] ła ghea ciapà, prima in magnera informałe, dopo dal [[1943]] in magnera ufisałe, el nome de *Großdeutsches Reich* (letaralmente "*Reich* grando-todesco", o sia "de ła [[Granda Zermània]]"; de frecuente anca rendesto in [[łéngua vèneta|vèneto]] zeneregamente cofà "Grando *Reich* todesco"). Sta nova denomenasion ła ze sta rendesta vincołante co un decreto del ministro e cao de ła cancełària del *Reich*, Hans Heinrich Lammers, del [[26 de zugno]] del [[1943]], ma no ła ze sta mai in magnera formałe adotada par liveło de ato costitusionałe.

I todeschi, co che i se refarise al *Reich* del perìodo monàrchego, i dòpara tipegamente el tèrmano *Kaiserreich* (o sia [[inpero]]); *de facto* solché che co ła paroła *Reich* no se dezigna nisuna forma monàrchega, ma solché un Stato de na serta inportansa. De łe volte se dòpara anca l'espresion Secondo *Reich*, contando el [[Sacro Roman Inpero]] cofà che el fuse el Primo *Reich* e ła [[Zermània nazista]] cofà che ła fuse stada el Terso *Reich*. In vèneto e łe łéngue neolatine in zenerałe, intrà el [[1871]] e el [[1918]], el Stato el vegnea denomenà anca co ła locusion de *'Inpero zermànego** o **Inpero Ałeman*'.

La capitałe ła zera [[Berlin]], ła vałuta el zera el [[Goldmark]], l'in inperiałe *Heil dir im Siegerkranz* e l'ino nasionałe no ufisałe *Die Wacht am Rhein''. La bandiera ła zera un tricołore conponesto de tre bande orizontałi de conpagne dimension, de cołore nero, bianco e roso. La fameja inperiałe regnante ła ze sta cueła prusiana dei Hohenzollern.

## Sità pì grande
Łe sità pì grande de l'Inpero zermànego łe xera:

* Berlin
* Monaco de Baviera
* Anburgo
*Cołogna

Inte el 1914 l'Inpero Todesco el se ghea ałeà co l'Inpero Austrìago inte ła Prima Guera Mondiałe

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Nomenclatura trinomenałe

La **nomenclatura trinomenałe** el ze on sistema tasonòmego doparà in biołozia par ła clasifegasion sientìfega de łe forme de vita. El vien aplegà co na spece ła rezulta sudividesta in pì sotogrupi, i cuałi, de consevensa, no i nesèsita de èsar destinguesti e identifegai co na estension del sistema de nomenclatura binomenałe, che ła consiste inte ła zonta de on terso epìteto.

La zerarchia dei taxa inferiori al liveło spesìfego ła ze ła sevente:
*sotospece (ssp./subsp.)
*varietà (var./v.)
*sotovarietà (subvar.)
*Forma (forma/f.)
*Grupo o sèrie
*cultivar

No ze nesesàrio che tute łe categorie sora iłistae łe gàpia da èsarghe in tute łe partegołari spece.

Inte on mùcio de cazi, i ingrupaminti sotospesìfeghi i respècia ła rejonałità de na popołasion ła cuała, co l'izołamento zeogràfego (e de consevensa anca reprodutivo), spenzesta da difarenti presion ecołòzeghe, ła tende a evòlvar co dei adataminti conportamentałi e morfołòzeghi propi, ndando cusita verso on procedimento de speciasion.
Boletales

Ła fameja pì conosesta de l'órdene de łe **Boletales** ła ze cheła de łe **[[Boletaceae]]** che ła include el zènaro Boletus, conoseste par łe spece cofà *[[Boletus edulis]]* e *[[Boletus aereus]]*, mejo conosesti cofà "*brizoti*" o "*brize*".
## Descrision de l'órdene
### Fonghi a [[Tùbułi (micołozia)|Tùbułi]]
l'órdene el detien fonghi caraterizai da **tùbułi** soto el capeło, apartegnenti a fameje cofà le Boletaceae, łe Gyroporaceae e łe Suillaceae.
### Fonghi a [[Lamełe (micołozia)|Lamełe]]
El isteso òrdane el nclude anca fonghi **lamełai**, apartegnenti rispetivamente a łe fameje de łe Paxillaceae, Gomphidiaceae e Hygrophoropsidaceae; łe pena dite fameje łe ga difarenti caraterìsteghe simiłari a ła fameja de łe Boletaceae, cofà par ezénpio la carne co ła istesa trama, l'imenoforo separàbile da ła carne del capeło e łe conpagne caraterìsteghe microscòpeghe.
## Tasonomia
Fa parte a l'órdene de łe Boletales le seventi 93 fameje, clasifegate dal micòłogo austrìago *[[M. Moser]]*.
* Boletaceae
* Coniophoraceae
* Gomphidiaceae
* Gyroporaceae
* Hygrophoropsidaceae
* Paxillaceae
* Rhizopogonaceae
* Sclerodermataceae
* Suillaceae

La fameja **Suillaceae** ła ze stada creada da poco par inclùdar el zènaro *[[Suillus]]*, che el fazeva parte de ła fameja de łe Boletaceae.

Segondo na clasifegasion filozenètega, invese, l'àlbara fiłozenètega de l'órdene **Boletales** el ze:

### Racuante spece

File:Espenrotkappe.jpg|*[[Leccinum aurantiacum]]*Fam. Boletaceae
File:Gomphidius roseus.jpg|*[[Gomphidius roseus]]*Fam. Gomphidiaceae
File:Gyroporus castaneus 2011 G2.jpg|*[[Gyroporus castaneus]]*Fam. Gyroporaceae
File:Hygrophoropsis aurantiaca.jpg|Hygrophoropsis aurantiacaF. Hygrophoropsidaceae
File:Paxillus involutus EtgHollande 041031 063.jpg|*[[Paxillus involutus]]<br />*Fam. Paxillaceae
File:Scleroderma citrina 051106low.jpg|*[[Scleroderma citrinum]]*Fam. Sclerodermataceae
File:Suillus luteus 2.jpg|*[[Suillus luteus]]*Fam. Suillaceae
File:Boletus_badius_JPG1.jpg|*[[Xerocomus badius]]*Fam. Xerocomataceae


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
* 
* 
* 
* 
* 
*
Sotozènaro

El **sotozènaro** el ze na categoria tasonòmega, doparada in biołozia par ła clasifegasion sientìfega de łe forme de vita, raprezentante un taxon zerarchegamente inferior al zènaro e superior a ła spece.

## Notasion


## Voze corełae
* Clasifegasion sientìfega
* Sistemàtega
* Nomenclatura binomenałe
Sotospece

Inte ła zerarchia de ła clasifegasion dei organismi viventi, ła **sotospece** ła se si cołochéa on scałin pì in zo de ła spece. Ła viene doparada par dirghe ai organismi de ła istesa spece ma co de łe difarense mìneme, che no łe ze sufisenti par considerarli na spece totalmente difarente.

In nomenclatura zoołòzega, co na spece ła ze dividesta in sotospece, ła popołasion orizenariamente descrivesta ła vien mantegnesta cofà **sotospece nomenałe** che el repete el isteso nome de ła spece. Par ezénpio, *Motacilla alba alba* ła ze ła sotospece nomenałe del ła spece *Motacilla alba*.

Sudivizion menori in botànega de ła sotospece łe ze ła varietà, che de sòłito ła se rifarise a łe rase che łe se ga produzesto in nadura o i cultivar, tèrmano doparà par łe varietà de piante cultivae.
## Notasion


## Voze corełae
* Clasifegasion sientìfega
* Sistemàtega
* Nomenclatura binomenałe
Culmo

[miniatura|El [formento el ze on ezénpio de pianta dotada de culmo.]]

El ganbo o stìngoło de łe graminacee el ciapa el nome de **culmo**. Eło el ze netamente sudividesto in gropi e intergropi (de frecuente i ze vodi).

Dai gropi i ciapa el via łe foje (una par gropo). I gropi i ze tanto visini a ła baze del culmo e i se distànsia man man che se se distànsia dal teren. Sta roba ła sucede parché el mecanismo de cresimento primàrio de ła pianta el ze bazà so ła crésita dei gropi e el consevente distansiamento dei intergropi. Dai primi gropi (tanto visini) se forma novi culmi. Sto procedimento el consente a ła pianta de crésar in larghesa a formar pì cespi pì o manco conpati. A ze partegolarmente rełevante se se consìdara el sfalsamento (da parte de l'omo co ła false o dopo el pascołamento de łe bèstie).

In racuante spece i gropi bazali del culmo i połe far cùmuło de sostanse de reserva.

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Ganbo

* **[[Ganbo (micołozia)|Ganbo (micołozia)]]** – strutura morfołòzega dei fonghi che el sostien el capeło.
* **[[Ganbo (piante erbàsee)|Ganbo (truzo)]]** – anca dito stìngoło, el truzo de łe piante erbàsee.
* **Ganbo** – sinònemo inpròpio de truzo.
* **[[Nota (mùzica)#Ganbo|Ganbo (mùzica)]]** – in mùzica, parte gràfega de ła nota
Ho vinto la lotteria di Capodanno

***Ho vinto la lotteria di Capodanno***, el ze un film del 1989 direto da Neri Parenti.

## Trama
Paolo Ciottoli, cronista de un cuotidian roman, deside de coparse par meter fin a na vita priva de sodisfasion: umilià dal diretor, sbefà dai cołeghi, gravà de debiti e menasà da un boss de ła małavita so credador. No'l ghe riese fin a cuando, mentre ch'el tafia un misiòto łetałe de detersivi, se incorze de esar el posesor del bilieto vinsente de ła łotaria de cao d'ano vałevołe sincue miliardi de łire. Drìo na łavanda gastrega, el va fora da l'ospeal, el torna caza e sconde el bilieto vinsente in una machina par scriver. Co'l so diretor ło incarga de descoerzer chi che ga vinsesto ła łotaria de cao d'ano el autoproclama tałe e'l sciopa, el desfa el studio, el partesipa ai aplauzi del personałe e'l promete al paron de saldar el debito.

Cuando che el torna caza, el bilieto ze spario: ła so machina da scriver ghe ze stà penjorà insenbre a tuti i mobiłi dei ofisiałi zudisiari. A l'asta Ciottoli ła recupera, vołendoła pagar cuatro milion,  ma el bilieto no ghe ze: de machine da scriver ne ze stae poneste a l'asta altre sincue conpanje a ła soa, donca no ghe resta che metarse a casa so łe piste dei unjołi acuirenti, venjendo daspo' bersalià dai scanjosi del parson. Ciottoli serca sensa riusirghe el bilieto inte łe restanti machine da scriver acuistae, respetivamente, dal diretor de un istituto pa orbi, da un anticuario fanatego de cristałarie, da un pensionà de orizene sarda, da un terorista che al so interno el pozisiona na bonba col fin de provocar un atentato  a l'anbasada de l'Arabia, e da l'architeto Dante Mazzoleni, senografo de un spetacoło so ła Fransa de ła *[[belle époque]]* inte el cuało ze prezente Arcangela, ła conpanja del paron.

Fałio onji tentadivo de catar el bilieto, Ciottoli prova da novo a coparse, ma propio mentre el ze drio darse fogo el scoerze che el tajando vinsente ze stà reperìo inte ła Fondasion de l'istituto par orbi, trasferio in una nova sede, acuistada propio grasie al bilieto. E xe łà  che Ciottoli, sconto drio de na cołona, pol amirar ła statua che se inaugura in so onor.

## Produsion
Fra i łoghi de łe ripreze:
* Viterbo, al *Teatro Unione*;
* Roma, al *Centro Commerciale Cinecittà Due*, l*'Accademia britannica*, *Villa Chiaraviglio*, *Villa Miani*;
* Castel Romano, ai *Stabilimenti Cinematografici Pontini*.

## Dopiajo
Sonorizasion e dopiajo a cura de ła *Doppiaggio Margutta*, reałizà da *DEA 5*, fonego mixage Danilo Moroni.

## Curiozità
* El ze stà trasmetesto par ła prima volta in TV, so Canale 5, el 30 de disenbre 1991.

## Altri projeti

## Linganbi foresti
*
Regno de łe Du Sicìlie

El **Regno de łe Do Siciłie** el zera na monarchìa asołuta ezistìa dal 1816 fin al 1861, guidà da ła dinastia dei Borbon che ła ga goernà el Sud Itałia.
El nase inte el 1816, dopo l'union del Regno de Sicìłia co cheło de Nàpułi.

La cavedałe ła zera Nàpułi, anca se inte el 1816, par on curto perìodo, ła cavedałe ła zera stada Pałermo.

El Regno de łe Do Sicìłie el ze termenà inte el 1861, co l'Unità de Itàlia.
## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Fràgoła

Par **fràgoła**, **froła** o **fraga** se intende i fruti de łe piante del zènaro *[[Fragaria]]* a ła cuała ghe fa parte racuante spece.

In realtà se ze drio parlar de un falso fruto e de un fruto agregà.

Comunemente co sto tèrmano se intende ła parte comestìbiłe de ła pianta: anca se łe fràgołe łe ze considarae dei fruti in nutrision, no łe ze invese considerae conpagno in botànega, parché i fruti veri e propi i saria i acheni, o sia łe "samesete" załe che se vede inte ła superfise de ła fràgoła.

Ła fràgoła ła vien considarada anca cofà fruto agregà parché ła deriva da un fioro che el ghea pì pistiłi, cadaun dei cuałi, dopo ła fecondasion, ła ga formà un achènio. La parte rosa no ła ze altro che el risetàcoło ingrosà.

## Produsion

## In altre łéngue

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Fragaria vesca

Ła **fragołeta mata**, **fragheta mata** o **frołeta mata** (***Fragaria vesca*** L., 1753) ła ze na pianta erbàsea de ła fameja de łe rosacee. 

Spontànea inte i boschi e drio i trodi dei canpi, ła ze cultivada par i so fruti: fragołete picenine da ła profumasion racuanto persepìbiłe. 

Ła se destìngue da łe varietà ìbride cultivae de Fragaria par el fato che el fruto el ze picenin e mòrbido (da cuà ła paroła *vesca* che in latin vol dir moło). Segondo racuante fonte, el nome *fragaria* el ze indoeoropeo e el ze conetesto al sanscrito *ghra*, che signìfega "fragransa".
## In altre łéngue

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Fragaria

***Fragaria*** L., 1753 el ze on zènaro de Magnoliophyta (dite pì comunemente Angiosperme), apartegnente a ła fameja de łle *[[Rosaceae]]* conosesto par la produsion del falso fruto froła, fraga o fràgoła; in realtà, i veri fruti i ga el nome de acheni. Ghe vien reconosesto pì de 20 spece e numarévołi ibridasion e *[[cultivar]]*.

## Tasonomia
Come sorascrito, ghe vien reconoseste pì de 20 spece apartegnenti al zènaro "Fragaria". El primo critero de clasifegasion e descriminasion intrà spece el ze cheło de verifegar el nùmaro de cromozomi.
De règoła, siben che ghe sia ecesion, pì còpie de cromozomi łe ghe da major robustesa a ła pianta, che ła produze de consevensa fràgołe pì grande.

;Diplòidi

* *[[Fragaria daltoniana]]* J.Gay (Himalaya)
* *[[Fragaria iinumae]]* Makino (Rusia orientale, Japon)
* *[[Fragaria nilgerrensis]]* Schlecht. ex J.Gay (Sud e sudest de l'Asia)
* *[[Fragaria nipponica]]* Makino (Japon)
* *[[Fragaria nubicola]]* Lindl. ex Lacaita (Himalaya)
* *[[Fragaria vesca]]* Coville - fragołeta mata (Emisfero boreale)
* *[[Fragaria viridis]]* Duchesne (Eoropa, Asia centrale)
* *[[Fragaria yezoensis]]* H.Hara (Azia nord-orientale)

;Tetraplòidi
* *[[Fragaria moupinensis]]* Cardot (Cina)
* *[[Fragaria orientalis]]* -

;Exaplòidi
* *[[Fragaria moschata]]* Duchesne - (Eoropa)

;Otoplòidi e ibridasion
* *[[Fragaria × ananassa]]* Duchesne -
* *[[Fragaria chiloensis]]* (L.) Mill. - (America osidentale)
** *Fragaria chiloensis* subsp. *chiloensis* forma *chiloensis*
** *Fragaria chiloensis* subsp. *chiloensis* forma *patagonica* (Arzentina, Cile)
** *Fragaria chiloensis* subsp. *lustra* (E.Vilm. ex Gay) Staudt (Costa pasìfega de la Columbia Britannica, Washington, Oregon, California)
** *Fragaria chiloensis* subsp. *pasìfega* Staudt (costa de l'Alaska, Columbia Britannica, Washington, Oregon, California)
** *Fragaria chiloensis* subsp. *sandwicensis* (Decne.) Staudt - *Ōhelo papa* (Hawaii)
* *[[Fragaria iturupensis]]* Staudt - (Iturup, ìzołe Kurili)
* *[[Fragaria virginiana]]* Mill. - (Nord America)

;Decaplòidi e ibridasion
* *[[Fragaria cascadensis]]* (Oregon, Caena de łe Cascae)
* *[[Fragaria × potentilla]]*
* *[[Fragaria × vescana]]*

### In altre łéngue

## Notasion

* Darrow, George M. The Strawberry: History, Breeding and Physiology. New York. Holt, Rinehart and Winston, 1966.

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Cichorium intybus

La **cicòria comune** o **cicòria catałogna** (***Cichorium intybus*** L., 1753) ła ze na pianta erbasea, perene co fiori intensi de cołor blu ciaro, apartegnente a ła fameja Asteraceae.

## Etimołozia
Par el nome zenèrego (*Cichorium*) de sta pianta ze difìsiłe catar fora ła etimołozia. Probabilmente se ze drio parlar de on antigo nome arabo che el podaria sonar cofà *Chikouryeh*.

Par altre fonte invese el pare derivar dal nome ejìsio *Kichorion*, o forse anca dal visinamento de do tèrmani *Kio* (= io) e *chorion* (= canpo); i antighi greghi i ciamava sta pianta *kichora*; ma anca *kichòria* o *kichòreia*. Posaria èsar che i àrabi i gàpia ciapà dai greghi el nome, ma no ze seguro.
### In altre łéngue

## Descrision
La cicòria ła riva a na altesa màsima de 1,5&nbsp;m (mìnimo 20&nbsp;cm), de siclo biołòzego perene, ma a volte anca anuałe; inte el primo ano buta na rozeta bazałe de foje, e el trozo fiorałe solché inte el segondo ano de vita. La forma biołòzega de ła spece ła ze emicriptofita scapoza (**H scap**): o sia ła ze na pianta perenante co buti al liveło del teren co fusto slongà e co poche foje.

### Raize
Raize secondàrie da rizoma.

### Fusto

* Parte ipozea: la parte interada ła ze on rizoma ingrosà che ła finise inte na raiza a fiton sotiłe (a forma cònega), de color moro scuro; el rizoma el ze par de pì pien de vazi latesìfari amari.
* Parte epizea: la parte aèrea ła ze reta (a volte anca prostrada o co anda zigzagante) co ramozità divaregada; superfise cuerta da pełi verso zo e interno vodo.

### Foje
* Foje bazałi: łe forma na rozeta e łe ze oblanseołae e penatifide a màrzeni ronsinai (raramente intieri); i segmenti i ze su par zo triangołari.
* Foje caułine: pì picenine de chełe bazałi, ma senpre co na forma anseołada col màrzene dentà - lobà (o raramente intiero). Łe ze sesiłi (anca anplesegàułi, ma senpre verso alto) e a dispozision alterna drio el fusto.

Łe foje łe nase in autuno, łe dura inte l'inverno ma łe se seca suito inte ła fioridura dopo, par sta roba ze fàsiłe catar piante co rame co sołi fiur. El color de łe foje łe ze verdo scuro, inte łe nervadure łe połe èsar sfumae de roso. Dimension foje: larghesa 3 –5&nbsp;cm; longhesa 10&nbsp;– 25&nbsp;cm.
### Infioresensa
### Fiuri
### Fruti

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Cucumis sativus

__HIDDENCAT__

El **cocómaro** o anca dito **sarùmoło** e **mescołoto** inte el teritòrio de ła Sità metropułitana de Venèsia e **megało** (*me | ga | ło*) in provincia de Verona  (***Cucumis sativus*** L., 1753) el ze on ortajo che el fa parte de ła fameja de łe Cucurbitaceae, orizenàrio de l'Azia orientałe e meridionałe. Ła ze na pianta strisante o ranpegante co ła se cata pozada inte on suporto, ai cuałi ła se taca traerso pànpani produzesti dai trozi o da łe rame.
El truzo, cuadrangołar, el ze pełozo co coste su par zo in rezalto. Łe foje łe ze racuanto grande, łe ze palmae-bobae, co on longo pégoło, verdo scuro e rùvido. I fiuri i ze załi a sìncue lobi, mia tanto grandi, i ze unisesuałi, portai da ła istesa pianta (pianta monòega), i mascułini a grupi de sìncue, i femenini i ze sołitari o a cópie. El fruto el ze na baca polpoza piena de àcua.

## Tasonomia
*Cucumis sativus* L., Sp. Pl. 2: 1012 (1753).

### Sinònemi
* *Cucumis esculentus* Salisb., Prodr., 157. 1796., nom. illeg.
* *Cucumis sativus* f. *typicus* Gabaev, La Turquie Agricole 556. 1933.

### Nomi comuni in altre łéngue

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Fruticultura

Col tèrmano **fruticultura** se intende in zenerałe ła cultivasion de àlbare da fruto. Inte łe siense agràrie la fruticultura ła ze na rama de l'arboricultura che ła stùdia łe caraterìsteghe relative ai àlbare da fruto.

## Caratarìsteghe
Cheło che caraterizea łe cultivasion arbòree, ła ze ła so lonzevità e ła consistensa legnoza, gavesta gràsie a l'èsarghe de ła Lignina.

Ste cultivasion łe ga ezijense asè pì grande de chełe de łe sénpleghe Cultivasion erbàsee, laorasion pì profonde; par ezénpio par cheło che revarda l'arada, cuà ze previsto talvolta el "scaso", o sia na laorasion che ła połe rivar fin a on metro de profondità.

Ghe ze tutavia na sèrie de incorzimenti da tore dipendendo de cuałe pianta se ze drio tratar: ulivaro, vigna, pomaro, armełinaro, etc.
Inte ła baze de cheło che se ga davanti, se ga da adatar łe consimasion, łe irigasion, łe bruscadure e tute łe tècneghe cultive.

## Le prinsipałi piante da fruto

* *[[Actinidia chinensis]]* Planch. **[[Actinidia]]** 
* Agrumi
* *[[Prunus armeniaca]]* L. **[[Armełinaro]]** 
* *[[Prunus avium]]* L. **[[Sarezara]]** 
* *[[Cydonia oblonga]]* Miller **[[Cotogno]]** 
* *[[Prunus dulcis]]* (Miller) D.A.Webb **[[Mandołaro]]** 

* *[[Malus domestica]]* Borkh. **[[Pomaro]]** 
* *[[Olea europaea]]* L. **[[Ulivaro]]** 
* *[[Pyrus]]*  **[[Peraro]]** 
* *[[Prunus persica]]* (L.) Batsch **[[Persegaro]]** 
* *[[Prunus domestica]]* L. **[[Amołaro]]** 
* *[[Vitis vinifera]]* L. **[[Vigna]]** 

### Fruti menori

* *[[Castanea sativa]]* Miller **[[Maronaro]] - [[Castagnaro (pianta)|Castagnaro]]** 
* *[[Ficus carica]]* L. **[[Figaro]]** 
* *[[Diospyros kaki]]*  **[[Cacaro]]** 
* *[[Rubus idaeus]]* L. **[[Franbołaro]]** 
* *[[Vaccinium]]*  **[[Jazena]] - [[Cexareła]]** 
* *[[Juglans]]*  **[[Nozara]]** 

* *[[Corylus avellana]]* L. **[[Nozełaro]]** 
* *[[Pistacia vera]]* L. **[[Pestàcio]]** 
* *[[Ribes]]* L.
* *[[Rubus ulmifolius]]* Schott **[[Rusara]] - [[Rangona]]** 

### Fruti tropegałi e subtropegałi

* *[[Annona cherimola]]* Miller **[[Anona]]** 
* *[[Persea americana]]* **[[Avocado]]** 
* *[[Babaco|Carica X pentagona]]* Heilborn **[[Babaco]]** 
* *[[Acca (botanica)|Acca]]* O. Berg **[[Feijoa]]** 
* *[[Opuntia ficus-indica]]* (L.) Miller **[[Figodìndia]]** 
* *[[Psidium guajava]]* L. **[[Guava]]** 
* *[[Litchi chinensis]]* Sonn. **[[Litchi]]** 

* *[[Macadamia]]*
* *[[Banana|Musa]]* L. spp. **[[Banana]]**  
* *[[Eriobotrya japonica]]* (Thunb.) Lindl. **[[Nèspoło del Japon]]** 
* *[[Carica papaya]]* L. **[[Papaya]]** 
* *[[Passiflora edulis]]* Sims **[[Passiflora]]**   ( **[[maracuya]]** )
* *[[Carya illinoensis]]* (Wangenh.) K.Koch **[[Pecan]]** 
* *Solanum betaceum* Cav. **[[Tamarillo]]**  

## Notasion


## Voze corelae
*Agricultura
*Pomołozia

## Altri projeti

## Linganbi foresti
*
Arboricultura

L**'arboricultura** ła ze na disiplina tècnego-sientìfega che ła se òcupa de ła cultivasion de łe àlbare par fini produtivi o ornamentałi.

Inte el partegołar ła łaora so ła sełesion, inpiantajon e zestion de łe àlbare, e del stùdio, dal liveło mołecołare a ła pianta intiera, de come che łe crese e łe responde a łe pràteghe cultive a łe cuałe łe ze sotoponeste e a l'anbiente inte el cuało łe ze drio vìvar.
## Descrision

L'arboricultura ła se destìngue in:
* arboricultura da legno, la se ocupea de łe piantajon de spece arbòree par ła produsion de legno.
* arboricultura da fruto, ła se ocupea de ła cultivasion de łe piante da fruto.
* arboricultura orbana o ornamentałe, inte el lenguajo comun, ła se ocupea de ła cultivasion e ła cura de łe àlbare paribon o ornamentałi.

arboricultura urbana (in inglese Arboriculture), inte ła definision de Harris et al. (2004), ła se rifarise primariamente a l'inpianto e a ła cura de łe àlbare e ła ze na disiplina che ła fa rifarimento al grando setor de ła “horticulture” inte l'acesion ingleza del tèrmino che no ła corisponde al nostran "orticultura", ma el ciapa un signifegar pì grando e rełativo a ła siensa e a ła tecnołozia coinvolzeste inte ła cultivasion intensia de piante par dòparo oman e, de consevensa, no limità solché a łe spece ortive.
La selvicultura orbana (In inglezo Urban Forestry), invese, ła ze na spesałizasion drento de łe siense forestałi che ła ciapa ła zestion de łe àlbare naduralmente prezenti o piantai inte łe àree orbane co tècneghe forestałi.

## Voze corełae
*Agricultura
*Selvicultura
*Catasto àlbare
Swansea

**Swansea** (en gałeze: *Abertawe*) ła ze na sità e na contea de ła costa sud-orientałe del Gàłes, rivolzesta so ła baia de Swansea e so ła fose del fiume Tawe. Ła xe ła seconda sità pì granda del Gàłe dopo Cardiff; l'intiera contea ła ga na popołasion de sirca 247000 abitanti.

## Ziografia
Ła sità de Swansea ła se cata intrà Cardiff e Carmarthen, rispetivamente a ovest de ła prima e a est/sud-est de ła seconda. 
A ovest de ła sità se estende ła penìzoła de Gower.

## Istòrego
Ai scumisi del XVIII sècoło, Swansea ła ze divegnesta na sità portuałe par el trasporto del carbon.

## Monumenti
* Casteło de Swansea (XIII-XIV sècoło)

## Spor
Ła scuadra de bałon locałe ła ze el Swansea City A.F.C.,  club fondà inte el 1912 e che el zuga inte el canpionato ingleze

## Note


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Greghi

I **greghi** () i ze na popołasion e na etnia locałizada prinsipalmente in Gresa.

I se definise **ełeni** e i rifiuta l'apeładivo "grego", favorendo el lema *ellenes*, proponesto anca in eoropa co ła version ingleza *Hellenes*. La łéngua dei greghi ła ze el grego o ełènego, che ła ze restada par sècułi na łéngua franca.

Par Aristotele i *graekoi*, da andove deriva el nome "greghi", i zera na antiga tribù de l'antigo Epiro. Inte perìodo de l'Inpero roman el tèrmano "greghi" el ze sta adotà par dirghe a tute łe popołasion de ła istesa àrea culturałe e łénguìstega.

## Notasion


## Voze corełae
* Denomenasion dei Greghi
* Gresa
* Łéngua grega
* Cołonizasion grega

## Altri projeti

## Linganbi foresti
*
Agrume

Col tèrmano **agrumi** a se intende łe piante cultivae apartegnenti al zènaro *[[Citrus]]* de ła sotofameja de łe Aurantioideae (fameja de łe Rutaceae) e i so fruti.

Ła sotofameja ła ciapa drento spece definie e stàbiłi ma anca on mùcio de  varietà e mutasion nadurałi, inte ła infioresensa cofà inte i fruti, par sta motivasion se ghe połe catar inte el mondo vàrie sorte de agrumi. Par de pì, ze stai sviłupai tanti ìbridi, racuanti dei cuałi co caratarìsteghe che no łe ze durévołe e par sta motivasion łe połe èsar catae sol marcà solché par tenpi relativamente curti.

## Orìzane e distribusion
Ła orìzane de tuti i *Citrus* ła ze l'India e l'Estremo Oriente. Uncó i agrumi i crese spontaneamente anca in Indonèzia, Malayzia, Nova Guinea e inte łe Fiłipine. Le vàrie spece łe ze rivae inte ła Eoropa in tenpi difarenti. Pararia che ła prima a èsar rivada ła sìpia ła limonara, ben conosesta ai antighi Romani cofà *pomo de [[Pèrsia]]*. Ghe ze documentasion che costori za i conosese inte el I secolo anca el limon e ła naransa amara, ma łe ze stae cultivae inte el Mar Mediteràneo solché inte el X secolo dai Saraceni. La cultivasion del naransaro dolse ła ze stada introduzesta dai Portoghezi inte el XVI secolo, e ła riva al XIX secolo par ver anca el mandarinaro. I agrumi uncó i ze largamente cultivai in tuti i continenti inte łe zone tenprerae e subtropegałi. 

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti

* Effects of pollination on Citrus plants  Pollination of Citrus by Honey Bees
* Citrus Research and Education Center of IFAS (largest citrus research center in world)
* Citrus Variety Collection by the University of California
* Citrus (Mark Rieger, Professor of Horticulture, University of Georgia)
* Fundecitrus&nbsp;– Fund for Citrus Plant Protection is an organization of citrus Brazilian producers and processors.
* ''Citrus''&nbsp;– taxonomy fruit anatomy at GeoChemBio
*
Citrus hystrix

La **conbara**, **combava** o **lima kafir** (nome scientìfego ***Citrus hystrix*** DC.) el ze on agrume del zènaro *[[Citrus]]*, del cuało no se ze oncora stai boni determenarghe l'orìzane zeogràfega presiza. Racuanti esperti i ło ritien on ibrido intrà el sedraro e ła limetara, altri i ze del pensiero che sìpia drio parlar de na mutasion spontànea de ła limetara.
## Distribusion e habitat
La combara ła ga orìzani inte el sud-est aziàtego e ła vien oncora cultivada in Thailandia, Vietnam, Laos e Canboza.

Ła ze difondesta anca in Indonèzia e Malaysia, ìzołe de Riunione e Madagascar.

## Tasonomia
El nome *Citrus hystrix* el ze el nome dato a ła pianta da Augustin Pyrame de Candolle inte el 1813.

### Sinònemi

**Citrus × aurantium var. saponacea* Saff. 
**Citrus auraria* Michel 
**Citrus balincolong* (Yu.Tanaka) Yu.Tanaka 
**Citrus × bergamia var. unguentaria* M.Roem. 
**Citrus × bergamia var. ventricosa* (Michel) M.Roem. 
**Citrus boholensis* (Wester) Yu.Tanaka 
**Citrus celebica* Koord. 
**Citrus celebica var. southwickii* (Wester) Swingle 
**Citrus combara* Raf. 
**Citrus combara var. boholensis* (Wester) Yu.Tanaka 
**Citrus combara var. macroptera* (Montrouz.) Yu.Tanaka 
**Citrus combara var. micrantha* (Wester) Yu.Tanaka 
**Citrus combara var. southwickii* (Wester) Tanaka 
**Citrus echinata* St.-Lag. [Illegitimate] 
**Citrus hyalopulpa* Yu.Tanaka 
**Citrus hystrix var. annamensis* (Yu.Tanaka) Guillaumin 
**Citrus hystrix var. balincolong* Yu.Tanaka 
**Citrus hystrix var. boholensis* Wester 
**Citrus hystrix var. micrantha* (Wester) Merr. 
**Citrus hystrix var. microcarpa* (Wester) Merr. 
**Citrus hystrix var. southwickii* (Wester) Merr. 
**Citrus hystrix var. torosa* (Blanco) Wester 
**Citrus kerrii* (Swingle) Yu.Tanaka 
**Citrus kerrii* (Swingle) Tanaka 
**Citrus latipes* Hook.f. & Thomson ex Hook.f. 
**Citrus macroptera* Montrouz. 
**Citrus macroptera var. annamensis* Yu.Tanaka 
**Citrus macroptera var. boholensis* (Wester) Yu.Tanaka 
**Citrus macroptera var. combara* (Raf.) Yu.Tanaka 
**Citrus macroptera var. kerrii* Swingle 
**Citrus macroptera var. micrantha* (Wester) Yu.Tanaka 
**Citrus macroptera var. southwickii* (Wester) Yu.Tanaka 
**Citrus micrantha* Wester 
**Citrus micrantha var. balincolong* Wester 
**Citrus micrantha var. microcarpa* Wester 
**Citrus papeda* Miq. 
**Citrus papuana* F.M.Bailey 
**Citrus southwickii* Wester 
**Citrus torosa* Blanco 
**Citrus tuberoides* J.W.Benn. 
**Citrus ventricosa* Michel 
**Citrus vitiensis* Yu.Tanaka 
**Citrus westeri* Yu.Tanaka 
**Fortunella sagittifolia* K.M.Feng & P.Y.Mao 
**Papeda rumphii* Hassk.

### In altre łéngue

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti