Stòria aministrativa de l'Itàlia

Ła penìzoła itałiana ła vive par ła prima volta soto na unità aministradiva co l'inpero roman.

## El parìodo roman

### L'organizasion augustèa
Ła prima organizasion ła vien conpìa da Augusto che el costituìse ùndaze unità ciamàe *[[Rejon augustee|regiones]]*.

No łe godeva de autonomìe połìteghe o econòmeghe, ma łe costituiva na sudivizion de ła penìzoła fin a łe Alpi, che l'inperador el gaveva pena concuistà. Łe ùndaze *regiones* łe jera:
# *Regio I: Latium et Campania*
# *Regio II: Apulia et Calabria*
# *Regio III: Lucania et Brutti*
# *Regio IV: Samnium*
# *Regio V: Picenum*
# *Regio VI: Umbria et ager Gallicus*
# *Regio VII: Etruria*
# *Regio VIII: Aemilia*
# *Regio IX: Liguria*
# *[[Regio X Venetia et Histria|Regio X: Venetia et Histria]]*
# *Regio XI: Transpadana*
Roma no ła fazeva parte de nesuna *regio*. Ła Siciłia e ła Sardenja co ła Còrsega łe formava do provinsie esterne a l'Itałia e donca łe jera soto el controło de on governador mandà da Roma.

### El parìodo tetràrchego
Co łe reforme de Dioclesian l'inpero el vien devizo in cuatro parti, onjuna destinada a on prefeto del pretorio. Ła sìngoła parte ła jera deviza in tre diòsezi, zestìe onjuna da on vicario. A so volta łe diòsezi łe jera devize in *provinciae*, co a cao on governador.

Łe ùndaze *regiones* łe deventa donca *provinciae* de ła diòsezi “italiciana”, insenbre a łe presedenti provinsie de Siciłia, Sardenja e Còrsega, Alpi Cosie e Resia. Roma ła continua a èsar considarada na realtà a parte venjendo controłada dal *praefectus urbi*, soto el dereto dominio inperiałe.

### El parìodo costantinian e ła tarda antighità
Costantin el fa n'altra devizion organizadiva creando do defarenti diòsezi: Itałia Suburbicaria e Itałia Anonaria. Una ła gaveva cofà sentro prensipałe Roma e ła jera formada da łe ìzołe e da ła parte meridionałe de ła penìzoła, chełaltra ła se estendeva so ła parte setentrionałe fin a tuta ła Rezia e racuanti teritori de l'Iłiria. Ła capitałe de cuesta ła jera Miłan.

Provinsie de l'Italia Suburbicaria:
# *Tuscia et Umbria*
# *Picenum Suburbicarium*
# *Valeria*
# *Campania*
# *Samnium*
# *Apulia et Calabria*
# *Lucania et Brutii*
# *Sicilia*
# *Sardinia*
# *Corsica*
Provinsie de l'Itałia Anonaria:
# *Venetia et Histria*
# *Aemilia et Liguria*
# *Flaminia et Picenum*
# *Raetia*
# *Alpes Cottiae*
# *Pannonia superior*
# *Savia*
# *Valeria Ripensis*
# *Pannonia inferior*
# *Dalmatia*
# *Noricum Ripense*
# *Noricum Mediterraneum*
Co l'inperador Teodozio I A vien creada ła diosezi de l'Iłìrego che ła se destaca da l'Itałia Anonaria, che al so interno ła prezenta donca 'ste provinsie:
# *Venetia et Histria*
# *Liguria*
# *Aemilia*
# *Flaminia et Picenum Annonarium*
# *Raetia Prima*
# *Raetia Secunda*
# *Alpes Cottiae*
Daspò ła fin de l'inpero roman de osidente l'Itałia in poco tenpo ła entra a far parte del *Regnum Italiae* de i Ostrogoti. Co ła guera grego-gòtega l'inpero l'otien da novo i teritori che el gaveva perdùo. Inte 'sto parìodo łe devizion aministradive no łe subise canbiamenti.

## Parìodo bizantin e altomedievałe
L'inperador bizantin Justinian el costituise ła Prefetura d'Italia (553) deviza in do diòsezi e trèdaze provinsie. Łe ìzołe no łe entra a far parte de ła nova Prefetura.

Łe provinsie de ła Prefetura:
# *Alpes Cotiae*
# *Liguria*
# *Venetia et Histria*
# *Aemilia*
# *Flaminia*
# *Picenum*
# *Alpes Apenninae*
# *Tuscia*
# *Valeria*
# *Campania*
# *Samnium*
# *Apulia*
# *Calabria*
El dominio bizantin el dura par poco tenpo: i Łongobardi i desende da łe Alpi inte el ano 568 e i tołe el controło de na bona parte de l'Italia.

Cueło che el resta a Costantinòpołi el vien organizà infra sincue *eparchìe* o provinsie:
# *Urbicaria*
# *Annonaria*
# *Aemilia*
# *Campania*
# *Calabria*
Daspò A venjarà conpìa na reorganizasion creando l'Ezarcado d'Itałia, conponesto da:
# Ravena col so teritorio
# Ła Pentàpołi
# Dogado Roman
# Ła “*Provincia Maritima Italorum*”
# Dogado de Venesia
# Dogado de Nàpołi
# Dogado de Całabria
El continuo conbàtar co i Łongobardi el càuza na forte instabiłità inte i confini.

I Łongobardi, par contro, i organiza i so teritori cofà *Regnum Langobardorum* costituìo da i vari dogadi tenjùi da fegure che łe venjeva sernìe par mèriti miłitari.

I dogadi łongobardi, devizi par zona, i jera:
* Łangobardia maior
** Neustria
** Dogado de Asti
** Dogado de Zènova
** Dogado de Ivrèa
** Dogado de Łuca
** Dogado de Miłan
** Dogado de Parma
** Dogado de Pavìa
** Dogado de Piacensa
** Dogado de Persiceto
** Dogado de Regio
** Dogado de San Jiułio
** Dogado de Torin
* Àustria
** Dogado de Bèrgamo
** Dogado de Bresia
** Dogado de Cèneda
** Dogado del Friułi
** Dogado de Trento
** Dogado de Trevizo
** Dogado de Verona
** Dogado de Vicensa
* Łangobardia minor
** Dogado de Benevento
** Dogado de Społeto.