Vèneto

El **Vèneto** ła ze 'na rezion (sirca 18 400&nbsp;km², sirca 4 900 000 àneme, caołogo Venesia) del nord-est de l'Itàlia.
El confina a nord co l'Àustria, a est col Friul-Venesia Jułia e col Mar Adriàtego, a sud co l'Emiłia-Romagna e a ovest co ła Łonbardia e col Trentin - Sud Tirol/Trentin - Alto Àdeze.

El ze caraterizà da 'na forte identità del só popoło; łe łéngue pì parlàe intel Veneto łe ze el vèneto, cofà prima łéngua dal 80% dei vèneti, et el tałian, łéngua ofiçiałe del Stado.

## Zeografia
El Vèneto el ze intel nord-est de l'Itałia, el ga 'na popołasion de 4&nbsp;940&nbsp;000 àneme (2010) et el se estende par 18&nbsp;930&nbsp;km², co 'na densità de 268&nbsp;ab/km².

### Idrografia
El Vèneto el ze traversà da dei fiumi inportanti: el Po al confin co l'Emiłia-Romagna; l'Àdeze, ch'el pasa par Verona e a nord de Rovigo; la Brénta che ła pasa viçin Padoa, ła Piave che ła pasa par Bełun, el Bachijon ch'el pasa par Viçensa e par Pàdoa, el Tajamento al confin co'l Friul. La stratificasion geołozica del teren de ła pianura pedemontana veneta ła porta łe aque soteranee a far 'na strisa de sortumi soto de ła linea de divizion de ła strada Postumia. La vecia strada romana Postumia, che ła jera squazi tuta dreta, ła ripercor defati i veci caminamenti che i popołi arcaiçi i gavéa segnà al de sora de le pałùi. El Sil, ch'el bagna Trevizo, el ze'l terso fiume de risortiva de l'Eoropa. El so percorso el segue ben ła linea de contato tra i tereni ałuvionałi del nord e i tereni de crea e arenaria de ła parte sud de ła pianura.

Un aspeto geogràfego asè notévołe el ze sensa dubi ła Laguna de Venesia.
A òvest ghe ze'l Łago de Garda.

### Orografia
left|200 px|thumb|Ła Marmołada
El Vèneto el ze costituìo in gran parte da planura: a ovest e sud se cata ła Pianura Padana, formada in bona parte da łe ałuvion del Po e dei so afluenti, al çentro-ovest ghe ze inveçe ła Pianura Veneto-Furlana, formada da łe ałuvion dei fiumi che i se buta direti in Mar Adriàtego. Al nord-ovest ghe ze anca montagne inportanti parte de łe Alpi, in particołar modo i Monti Lesini, el Pasubio, l' Altopian de Aziago e łe Dołomiti col giasaro de ła Marmołada, sa ła ze la çima pì alta.

Inte ła pianura vèneta ze prezenti i pì grandi rełievi cołinari de l'entrega Pianura Padana: i Cołi Euganei, sa i ze erge, in mo' izołà, 'ndo'l sud-ovest de Pàdoa, seghìi, ła breve distansa, da i Cołi Berici (al sud de Viçensa).

Da recordar anca łe cołine del Alto Trevizan, intorno a Valdobiadene e Conejan, et el Montel.
### Clima
## Istòria

Abità fin da ła preistoria, in prinçipio el jera abità dai Euganei, in seguìo dal popoło dei Paleoveneti.

L'istòria del Vèneto ła ze łigà a queła de ła pì vasta rezion del Nord-Est de l'Italia, ciamada anca Triveneto, confinante co'l Mar Adriàtego e tuta ła caéna de łe Alpi Orientałi, che conprende Trentin - Sud Tirol/Trentin - Alto Àdeze, Vèneto e Friul-Venesia Jułia.

N'epoca stòrega a partir dal I sec. a.C. ła ga fato parte de l'Inpero Roman come *[[Regio X Venetia et Histria]]*.

Dapò el croło de l' Inpero Roman, ła ze stada invaza da maraje de popołi de orìxene barbarica (*[[Goti]]*, *[[Eruli]]*, *[[Unni]]* e *[[Longobardi]]* sta ùltima invazion ła ze descrita da Poło Diacono inte ła só *[[Historia Langobardorum]]*). Tra'l VI e 'lVIII secolo ghe ze stà na divizion senpre pì neta tra ła *Venetia* interna, soto el dominio łongobardo e la *Venetia maritima* dipendente da l'inpero bizantin e da l' Esarcà de Ravéna. Gran parte de łe popołasion e le autorità rełijoze łe se ga trasferì da łe çità de l'interno ai çentri łagunari (Grado, Torceło, Caorle, oltre che a quełe ancùo sconparse Małamoco e *Civitas Nova* o *Heraclea*). Co ła conquista łongobarda de Ravéna a ła metà de l'VIII secolo, el teritorio łagunar el ga aquistà 'na independensa senpre pì granda da l'inpero bizantin dal qual formalmente ła restava dependente. Dal trasferimento de ła sede del *dux* bizantin da *Civitas Nova* su ła teraferma, a Małamoco, inte łe ìzołe łagunari (e da qua al prinçipio del VIII secoło a "Rivoalto", ancùo Rialto), ga orìxene ła çità de Venesia.

Venesia, gràsie a łe fortune imense ricavàe co i só comerçi maritimi e terestri co tuto'l mondo che se conoséa ałora, ła ze deventada ła pì potente de łe quatro Repùbleghe marinare de ła penìzoła italica, che łe se contendéa el dominio comerçiałe de łe rote del Mediteraneo. Espandendo el só dominio sui teritori çircostanti, intorno al 1400, ła ga costituìo un Stado del qual i confini se ga estézo anca pin là de quełi de l'antiga *regio* romana.

A ła fin del XVIII secoło ła Repùblega, zà in declin, ła ze stà invaza da Napołeon Bonaparte e po' da sta pasada, dapò 'na serie de sacheji e de scuntri sanguinozi (Pasque Veronezi) a l'Aostria in canbio del Belzo.
La ze restà cusì par çirca 60 ani soto ła dominasion de l'Inpero Aostro-Ongarico come parte del Regno Łonbardo-Vèneto. La ga ciapà parte ai moti resorgimentałi co ła eròega e desperada rebełion e rezistensa de Venesia e Trevizo del 1848-1849 soto ła guida corajóza de Daniel Manin par ła so independensa. Sconfita dal general Radetski, ła entra intel Regno d'Itałia in seguìo a ła sconfita aostrìaga de Sadowa contro ła Prusia, determinante par asegurar el suceso de ła Tersa guera de indipendensa tałiana intel 1866.

Dal 1946 ła ze parte de ła Republica Tałiana cofà Rezion a Statudo ordinario.

Anca se el Vèneto el jera tanto poareto prima de ła Seconda Guera mondial, ancùo el ze deventà una de łe rezioni pì riche d'Itałia.

## Bandiera e stema

thumb|El leon alà, sìnbolo de Venesia

El pì antigo gonfałon e sìnboło de Venesia el jera porabilmente costituìo da 'na croze indorà su canpo azuro (i colori de l'Impero Bizantin, de qui la çità la fazéa formalmente parte).

Có i ga portà in çità el corpo del vanzełista San Marco e a i ło ga fato santo patron de la çità e del Stado, se ga ciapà a rafigurar el santo in figura umana inte i stemi e inte i gonfałoni pùbliçi.

Ła prima rafigurasion de San Marco in forma de łeon co łe ałe la ze stà adotà intel 1261, cuando, co la cascada de l'Inpero Latin, Venesia la strenxe maxor raporto co l'Egito, tera andove el sultan, Baybars, el doparava un "leon andante" cofà stema, e el porto de Venesia Antiga, çità de qùi el santo el jera stà el primo papa. Inte sta èpoga la rafigurasion preminente la jera cheła del "łeon in moeca".

A metà del XVII sècoło se ga scominsià a espóner gonfałoni inte i quai canpezava el clàsego łeon marcian andante co łibro e spada. Inte ła stesa èpoga tal iconografìa ła vien in zenerałe adotà cofà sìnboło del Stado.

El gonfałon el prezentava el leon marcian su canpo azuro orà de croze e decorasion indorae su fase rose. Łe sìe fiame łe raprezentava i sìe sestieri de la çità (ancùo, inte l'atuałe gonfałon de la Rezion del Vèneto conpare invense 'na fasa par ogni provinçia).

Łe nave de la flota łe doparava invense espónar el steso gonfałon, ma co canpo roso (cofà l'atual gonfalon de la sità de Venesia), color fin da l'èpoga asoçià a la forsa miłitar.

El leon marcian el conparìa anca incuadrà inte el tricolor de l'efìmara Repùblica de San Marco, durante i moti resorximentai del 1848.

## Połìtega
### Sudivizion aministrativa
El ze spartìo inte ła çità metropołitana de Venesia, e sìe provinçe: Bełun, Pàdoa, Rovigo, Trevizo, Verona e Viçensa.

#### Comuni prinçipałi
Łe çità prinsipałi, łe ze Venesia, Verona, Pàdova, Viçensa e Trevizo.

## Economìa
In Vèneto łe atività de laóro łe ze sviłupàe sóratuto in grupi de aziende che łe laora magari par conto de grose inpréze, anca multinasionałi. A ghe ze ancùo 28 grupi de inpreze ciamài distreti o distriti (it: distretti). Ła lista:
* Bełun:
** Distreto del'ociałeria
* Pàdoa: 
** Distreto termałe euganeo
** Distreto dei arzentieri del Veneto
** Distreto padovan de ła łojistega
** Distreto veneto del condisionamento e de ła refrigerasion industriałe
* Rovigo: 
** Distreto itico del Delta del Po
** Distreto de ła jostra
* Trevizo: 
** Distreto trevizan del legno-aredo
** Distreto del Spor System de Montebełuna
** Distreto trevizan de ła bioediłisia
** Distreto del proseco de Conejan e Valdobiàdene
** Distreto veneto de łe atresature alberghiére
* Venesia: 
** Distreto calsaturiero veneto
** Distreto de ła portuałità, intermodałità e łojistega
** Distreto del viero artistico de Muran
** Distreto interprovinsałe de ła pioła cantieristica venesiana
** Svilupo agroitico de ła provinsa de Venesia
* Verona - Pàdoa - Rovigo:
** Distreto del mobiłe clàsego de ła pianura vèneta
* Verona: 
** Distreto veroneze de ła moda 
** Distreto del marmo e piére del Vèneto
** Distreto de ła termomecanica VeronaClima
** Distreto calsaturièro veroneze
** Distreto łojistego veroneze
** Distreto grafico-cartario Carta Stampa
** Distreto del vìn 
* Vicensa: 
** Distreto orafo
** Distreto del *packaging*
** Distreto del mobiłe d'arte de Basan
** Distreto de ła ceramica e teracota
** Distreto de ła moda (tesiłe e abijamento)
** Distreto de ła consa 

## Istrusion
In Vèneto ghe ze quatro istituti universitari:

* Università de Padoa
* Università Ca' Foscari de Venesia
* Università IUAV de Venesia
* Università de Verona

## Omeni inportanti che i ze nasùi inte'l Vèneto
* Roberto Baggio, zugador de bałon
* Angelo Beolco/Anzoło Beolco, dito el Ruzante, scritor de comedie
* Antonio Canova, scultor
* Giacomo Casanova/Jacomo Cazanova, aventuriero Venesian
*Daniele Comboni Inportante tra i santi veneti el ze (15 marso 1831 - 10 otobre 1881) primo vesco de l'Africa çentrale, esplorador del Sudan, e fondador dei misionari comboniani de Verona.
* Can Grande Dela Scala, Signor de Verona,Viçensa, Pàdoa, Bełun e de tuta la Marca Scaligera
* Alessandro del Piero, zugador de bałon
* Federico Faggin/Ferìgo Faggin, resercator, el ga inventà el microchip de siicio
* Ugo Foscolo/Ugo Foscoło, poeta
* Giorgione/Zorzón, pitor da Casteo
* Carlo Goldoni, scritor de comedie
* Gaetano Marxotto, imprenditor intel tesile
* Andrea Palladio, architeto e sienografo
* Giorgio Panto, inprenditor e polìtego
* Marco Polo, esplorator e mercante
* Antonio Salieri, musista e compositor
* Mario Rigoni Stern, scritor de Aziago
* Emilio Salgari, le sò upà del corsaro Nero e de Sandokan
* Giambattista Tiepolo, pitor Venesian
* Tiziano Vecellio/Tisian Vecełio pitor de Pieve de Cadore, Belun
* Antonio Vivaldi, viołinista e conpoxitor Venesian

*Par saverghene piasè sui fioi pi ilustri de la [[Republica de Venesia|Republica Veneta]], varda [[Sitadini veneti ilustri]].*

## Gałeria de someje

Tofana-Massiv_2690_a.jpg|masiso de łe Tofane inte łe Dołomiti, a nord
Prosecco_Valley.jpg|Cołine de el proseco de Conejan e Valdobiadene, patrimonio ONUESC
Casoni_-_Caorle.JPG|Łaguna de Caorle, a est
Ponte di Porta Brescia - Peschiera del Garda.jpg|sità fortifegada de Peschiera, patrimonio ONUESC


## Notasion


## Varda anca
* Agordin
* Cador
* Comelego
* Delta del Po
* Połézine
* Altipian dei sete comuni
* Transpadana Ferareza

## Altri projeti