open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tema (Gramàdega)

El **tema** de na paroła l'è ła raixa slongà da un sufiso de racordo che el ła łiga co łe dexinense e 'l ła clasìfica (drio vari criteri) asegnàndoghe un grupo.

Par exenpio in itałian i verbi *parl-a-re, ved-e-re, dorm-i-re* i ga na raixa (parl-, ved-, dorm-) e ła dexinensa finałe de l'infinìo (-re) e dopo i ga na vocal de racordo che ła ne dixe anca el grupo de coniugasion (prima: -a- ; secónda: -e- ; tersa: -i-) oltre a łigar raixa e dexinensa. Se dixe 'łora che *parla- , vede- , dormi-* i xe i temi de l'infinìo par ła prima/secónda/tersa coniugasion rispetivamente.

Verbi come *parl-av-o, parl-av-i , ved-ev-o, ved-ev-i , dorm-iv-o, dorm-iv-i* in itałian i ga na raixa (parl-, ved-, dorm-) e tuti quanti łe stése dexinense personałi (-o / -i); po i ga un sufiso de racordo (-av- , -ev- , -iv-) che el raprexenta anca el tenpo inparfeto łigando ła raixa co łe dexinense. Se dixe 'łora che *parlav- , vedev- , dormiv-* i xe temi de l'inparfeto parché i slónga ła raixa e i ła méte inte el grupo dei verbi a l'inparfeto faxendo ła baxe par coniugar łe vóxe de l'inparfeto.

## Confuxion intrà tema e raixa

'Sto mecanismo qua che in łatin l'era ben sviłupà e regołar, col tenpo el tende sparir: par exenpio in itałian fórme come "parl-i, ved-i, dorm-i" łe fa védar diretamente raixa e dexinensa sensa sufisi de racordo.

In vèneto el tema l'è quaxi sparìo visto che se fa fadiga védarlo da soło: gh'è restà exenpi come *i parl-av-a, i sav-é-a, i fin-ì-a* e come *parl-a-r, sav-e-r, fin-i-r* 'ndo che se pol dir che *parlav- , savé- , finì-* i xe temi de l'inparfeto e che *parla- , save- , fini-* i xe temi de l'infinìo de ła prima/secónda/tersa coniugasion. Ma l'inparfeto el ga anca varianti come "i parléa, i finéa" o come "te savivi, te vegnivi" ónde che łe coniugasion in -a- / -e- / -i- łe tende confóndarse. Anca al futuro łe dexinense vènete łe se ga fuxo intrà de łore e no łe depende pi dal tema ma diretamente da ła raixa come *i parl-arà, i sav-arà , i dorm-irà* dato che no ghe xe mìa pi na distinsion ciara intrà i temi in -a- / -e-. In 'sti caxi qua se preferise ciapar -arà come na dexinensa intiera che ła se taca drita a ła raixa independentemente che ła sia de ła prima coniugasion (parl-ar) o secónda coniugasion (sav-er) e co l'inparfeto se tende far istéso, considerando -ava , -éa , -ìa come dexinense intiere che se taca drite a łe raixe sensa pi tegner cónto del tema.
La Crau

**La Crau** el xe on comune fransexe de 14.509 abitanti inte el departemento del Var de ła rejon de ła Provensa-Alpi-Costa Azura.

## Evołusion demografega
Welkenraedt

**Welkenraedt** (en ripuario *Wälekete*, en todesco *Welkenrath*) el xe on comune francofono co minoranse todesche e neerlandexi del Belxo che el se cata inte ła Rejon Vałonia, inte ła provincia de Liexi.
## Abitanti
El cunta 9.164 abitanti (2005).

## Superficie

El se estende sora na superfise de 2.446 etari.

## Altitudine

Ła so altitudine ła varia tra i 230 e i 354 metri.

## Xemełi

El comune el xe xemełà co i comuni de Epfig e Łe Nove.
Camerlengo

El cardinałe **camerlengo** de Santa Romana Cexa el xe on cardinałe de ła Cexa Catołica che el ga du incarichi: in primo łogo, quando che el papa el xe in viajo o no el ghe xe, aministra i beni temporałi. Ała morte del pontefice, come incarico speciałe, el presiede el periodo de ła cosideta Sede vacante.

## Ełenco dei camerlenghi in carica dal 1432 al 2007
thumb|250px|right|El stemma del cardinal camerlengo
* Francesco Condulmer (1432-1439)
* Ludovico Mezzarota Scarampi (1440-1465)
* Latino Orsini (1471-1477)
* Guillaume d'Estouteville (1477-1483)
* Raffaele Sansoni Galeotti Riario (1483-1521)
* Innocenzo Cibo (1521)
* Francesco Armellini Pantalassi de' Medici (1521-1528)
* Agostino Spinola (1528-1537)
* Guido Ascanio Sforza di Santa Fiora (1537 - 1564)
* Vitellozzo Vitelli (1564 - 1568)
* Michele Bonelli (1568 - 1570)
* Luigi Cornaro (1570 - 1584)
* Filippo Vastavillani (1584-1587)
* Enrico Caetani (1587-1599)
* Pietro Aldobrandini (1599-1621)
* Ludovico Ludovisi (1621 - 1623)
* Ippolito Aldobrandini (1623-1638)
* Antonio Barberini (1638 - 1671)
* Paluzzo Paluzzi Altieri Degli Albertoni (1671 - 1698)
* Giambattista Spinola (1698 - 1719)
* Annibale Albani (1719-1747)
* Silvio Valenti Gonzaga (1747-1756)
* Girolamo Colonna di Sciarra (1756-1763)
* Carlo Rezzonico (1763-1799)
* Romoaldo Braschi-Onesti (1800-1801)
* Giuseppe Maria Doria Pamphilj, pro-camerlengo (1801-1814)
* Bartolomeo Pacca (1814-1824)
* Pietro Francesco Galeffi (1824-1837)
* Giacomo Giustiniani (1837-1843)
* Tommaso Riario Sforza (1843-1857)
* Lodovico Altieri (1857-1867)
* Filippo de Angelis (1867-1877)
* Gioacchino Vincenzo Raffaele Luigi Pecci (1877-1878)
* Camillo Di Pietro (1878-1884)
* Domenico Consolini (1884)
* Luigi Oreglia di Santo Stefano (1885-1913)
* Francesco Salesio Della Volpe (1914-1916)
* Pietro Gasparri (1916-1934)
* Eugenio Pacelli (1935-1939)
* Lorenzo Lauri (1939-1941)
* Benedetto Aloisi Masella (1958-1970)
* Jean-Marie Villot (1970-1979)
* Paolo Bertoli (1979-1985)
* Sebastiano Baggio (1985-1993)
* Eduardo Martínez Somalo (1993 - 2007)
* Tarcisio Bertone (2007 - in carica)
Sebastiano Baggio

**Sebastiano Baggio** (Roxà, Diocexi de Vicensa, 16 de majo 1913 - Sità del Vaticano, 21 de marso 1993) el xe sta creà cardinałe da papa Pagoło VI.
## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Zugadore de bałon

__HIDDENCAT__

[thumb|[Alessandro Del Piero in azion.]]

On **zugadore de bałon** el xe un atleta che el pràtega ło sport del bałon. Esendo na squadra fata da 11 parsone, ogni zugador el riveste un ruoło ben precizo. 

## Roli
Zeneralmente i rołi i dipende da ła pozision ocupà in canpo:

* *[[portiere]]*, el xe l'unico xugador che el pol ciapar ła bała co łe man, purché rento de ła propria area de porta.
* *[[Difensore|difensori]]*, i xe i zugadori che i protege ła propria porta dai atachi dei aversari.
** terzin drito 
** sentrałe de difexa (łibaro)
** sentrałe de difexa (stoper)
** terzin sanco
* *[[Centrocanpista|centrocanpisti]]*, i ga el conpito de fare da racordo tra i difensori e i atacanti.
** esterno drito
** esterno sanco
** median
** regista
* *[[Atacante|atacanti]]*, i xe i zugadore che i ga da concludare łe azion inpostà dai sentrocanpisti, co un tiro en porta e posibilmente un gol.
** sentravanti
** mezaponta
Andrea Campagnolo

thumb|right|Andrea Campagnolo
**Andrea Campagnolo** (Basan, 17 de zugno 1978) el xe on xugadore de bałon itałian che el xuga inte el ruoło de portiere.
Andrea Caron

**Andrea Caron** (Rozà, VI, 14 de zugno 1848 - Genova, 29 de genaro 1927), arsivescovo de Zènoa.

Ł'8 de lujo 1905 el ze sta ełeto vescovo coadiutore de Vitorio Veneto col titoło de Argos, e el ze sta ordenà el 1° de otobre del steso ano. El ze sta ełeto vescovo de ła stesa diòseze ł'8 de zenaro 1908.

Da lì el 29 de apriłe 1912 el ze sta trasferio ała sede arcivescoviłe de Genova.

El se ga ritirà el 22 de genaro 1915.

El ze morto a Zènoa el 29 de zenaro 1927.
Sitadin

opur

Ła paroła **sitadin** l'è cołegà co i conceti de siviltà e de sità de sitadinansa e col pasar del tenpo el ga ciapà vari significài che deso i vive tuti quanti insieme e i se capise drio el contesto.
* sitadin come nome col sénso de uno che el vive in sità (al posto de star in canpagna o in paéxe); par exenpio i sitadini de Pàdova
* sitadin come nome col sénso de uno che el vive int'un Stato e el ga i diriti e i doveri de sitadinansa; p.ex. sitadin ingléxe/spagnoło/american
* sitadin come agetivo che se riferise sia a zente sia a robe o conceti che i ga a che far co ła sità; p.ex: tràfico sitadin

## Orìxene de ła paroła

Ai tenpi che ła Roma ła xera na sità-stato, chi che gavéa ła condision de sitadin roman el gavéa dei diriti e de łe protesion che, grasie a pati e acordi co altri Stati, no łe vałéa miga soło rento Roma ma anca in altre sità foreste e pi tardi anca in tute ła parte de l'Inpero Roman; da de cua xe vegnesto fora el sénso moderno de sitadin de un Stato, come omo o dona che el ga doveri ma anca diriti particołari (de sitadinansa) rento un teritorio statałe.
Sitadinansa

Ła **sitadinansa** (pron. *zh*itadinan*zh*a, *z*itadinan*z*a o *s*itadinan*s*a) ła xe łigà col conceto de sitadin e in sénso łargo anca de sità e siviltà.

Ła xe l'insieme dei diriti siviłi e połìtici e dei doveri che un Stato el riconóse a ogni só sitadin, cioè omo o dona sotoposto al dirito. Ła sitadinansa, donca, ła xe diversa da ła suditansa parché 'sta qua ła se riferise soło al fato che uno el xe sotoposto a ła sovranità de un Stato sensa aver diriti ma soło che doveri.

Bexon' tegner cónto comunque che in un saco de monarchìe costitusionałi, Stati comunque democràtici, se parla tradisionalmente de sùditi (come zente sotoposta a l'autorità del sovran, Re o Regina) al posto de sitadini, dando par scontà che comunque i diriti siviłi i vien reconosesti cioè che comunque ghe xe na sitadinansa. Invese l'uxo de ła paroła sùdito rento na Repùblica el ga soło che un sénso irònico par indicar che uno el xe si sitadin ma che in realtà el fa fadiga far vałer veramente i só diriti de sitadin verso el Stato.
Monarchia

Ła **monarchìa** ła xe na fórma de goerno 'ndo che el Cao de Stato el xe uno soło e el trasméte ereditariamente l'incargo a persóne de ła só faméja o sielte da łu stéso.

Gh'è vari tipi de monarchìa, drio i criteri che se ciapa par far ła clasìfica: 
* Monarchìa Asołuta
* Monarchìa Costitusionałe
* Monarchìa Ełetiva
* Monarchìa Federałe

Ciaramente, ghe xe anca conbinasion de 'sti tipi cua come Monarchìa Asołuta Ełetiva o Monarchìa Ełetiva Costitusionałe.

Se a cao del Stato ghe xe dó persóne co i stési poteri precixi se parla invese de Diarchìa.
Monarchìa Ełetiva

Ła **monarchìa ełetiva** ła xe na fórma de governo bastansa rara 'ndo che el Cao de Stato el ga un tìtoło (Re, Regina, Prìnsipe...) e magari anca poteri da sovran, ma el vien votà al posto de ciapar l'incargo par via ereditaria in modo automàtico.
## Exenpio
Un vecio exenpio de monarchìa ełetiva el xera el Sacro Roman Inpero (a partir dal 1356) mentre n'exenpio moderno de monarchìa ełetiva el xe ła Sità del Vatican.
Arsidiòseze de Zènoa

Ł**'arsidiòseze de [[Zènoa]]** (łatin: *Archidioecesis Ianuensis*) ła xe na sede metropułitana de ła Ceza catòłega in Itàlia e ła costituise na provincia ecleziàstega co siè diòseze sufraganee.

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Trevere

thumb|200px|left|La Catedral de Trevere
**Trevere** [trè-ve-re] (en todesco: *Trier*, en fransexe: *Trèves*) el se cata inte ła parte osidentałe del Land todesco de ła Renania-Palatinato.

## Zeografia
Trevere la se cata inte el mezo de la mèdia val de la Mosela e gran parte de la cità la se cata sora la riva destra del fiume. A nord e a sud a se cata coline par el pì coltivae co vigne.  La cità la se cata a circa 15&nbsp;km dal confin col Lusenburgo.

## Zemelazi
Trevere la xe zemelada co:
*  Metz, Fransa, dal 1957
*  Ascole, Itàlia, dal 1958
*  Gloucester, Regno Unìo, dal 1959
*  Hertogenbosch, Paexi Basi, dal 1968
*  Poła, Croasia, dal 1971
*  Fort Worth, Stati Unii de America, dal 1987
*  Weimar, Germania, dal 1990
*  Nagaoka, Giapon, dal 2006
Curitiba

**Curitiba** a xe a pì granda cità del sud del Braxil, capoluogo del stato del Paraná, ła xe ła cavedal dal 29 de marso 1693. Curitiba la xe le piesè grando sentro econòmego, comerciałe, scientifico, storico, pułìtego e culturale del sud del Braxil, co 2 milioni de abitanti (3 se se conta l'area metropolitana).

## Demografia

Secondo el censimento del 2007, ła popołasion de Curitiba l'è rivà a contar 1&nbsp;797&nbsp;408 abitanti e ła so densità l'è de 4&nbsp;111,9&nbsp;ab./km², in rapida e continua cresita; de sti qua, el 47,7% i era foresti nasional (2000). Ła popołasion curitibana originali ła xe conposta prevałentemente da etnie europee (disendenti de imigrai polachi, ucraìni, itałiani e todeschi). Ła popołasion de xità ła ga subìo na ràpida cresésta particołarménte significativa inte el XX sècoło, a càuxa de ła granda quantità de migrati.

Ł'evołusion de ła popołasion de Curitiba dal 1780:

## Sità Xemełae

## Foto

Universidade Federal do Parana 3 Curitiba Parana.jpg
Jardim_Botânico_de_Curitiba.jpg
Ópera de arame - Curitiba.jpg
Museu Oscar Niemeyer 2 Curitiba Brasil.jpg
Curitiba Parque Tingui.jpg
Parque Tanguá, Curitiba.jpg
Curitiba Trade Center Noite.jpg
Bus Stops 3 curitiba brasil.jpg


## Cołegamenti fora

* Imagines e infos
* El sito de Curitiba 
* Curitiba in Wikivoyage
Landshut

Łantsùt (in todesco *Landshut*, [ˈlantshuːt]), ła xe na sità todesca che ła se cata inte el Land de ła Baviera.

## Sità xemełae
Repùblega del Congo

La **Repùblega del Congo** o **Republica del Congo** xe no Stato de l’Africa Centrale.
El Congo confina co el Gabon a nordest, el Camerun a nord, la Republica Centrafricana a nordest, la Republica Democràtega del Congo a sudesst e l’enclave angolano de Cabinda a sudovest; la costa a sudovest la xe sul Golfo de Guinea.

## Zeografia

El paexe presenta de le pianure costiere che le se alsa man man che se va a l’interno, fin al altopian central.

El fiume Congo e i so tributari xe la carateristica pi importante del paexe.

La foresta equatorial la cuerze la majoria del teritorio.

## Storia

### Antighità
I primi abitanti de la rejone xera pigmei.
Co l’arivo de i bantu, i pigmei se sa spostà ne le foreste.

I regni bantu del Congo, di Loano e di Teke ga verto le trate comerciali in tuta la zona del Congo. I abitanti fasea marcà de sciavi, ma anca de oro che vegnea da lo Shaba e dal Katanga. Par on periodo, ghe fu anca na diocesi catolega co on vescovo locale.
Co la fin de la trata de i sciavi, anca i regni locali ga perso forsa.

### Modernità
La Conferensa de Berlino del 1885 ga dato el teritorio a est del fiume Congo al re Leopoldo II del Belzo, e la zona tra i fiumi Congo e Oubangui a la Francia.

Dopo on periodo de protetorato, el Congo l’è diventà na colonia francexe rentro l’Africa Equatorial Francexe.

### Indipendensa
La Republica del Congo xe diventà indipendente el 15 agosto 1960.
El primo presidente xera Fulbert Youlou che ga perso el poder in on colpo de Stato inte el 1963. Alphonse Massemba-Débat ga preso el so posto. Inte el 1968, co n’altro colpo de Stato, Alfred Raul ga preso el poder, par lasarlo dopo pochi mesi al major Marien Ngouabi. Ngouabi l’è stà copà l’oto marso 1977 e Denis Sassou-Nguesso ga tolto e so posto.
Inte el 1992 ghe stà le prime elesion democràteghe , vinte da Pascal Lissouba. Denis Sassou-Nguesso l’è tornà dopo na serie de violenze tra l’esercito e le milisie private de Sassou-Nguesso inte el 1997.

## Zeografia politega
La cavedal le xe Brazzaville.

## Popolasion
### Etnie
La popolasion xe quasi tuta de origine bantu, ma ghe oncora de le minoranse pigmee.
I grupi pi grosi xe: kongo 48%, sangha 20%, m’bochi 12%, teke 17%.

### Religion
Chi che seve la cexa catolega i xe el 60%, cheli che seve le religioni tradisionali el 24%, i cristiani protestanti el 15%, i musulmani el 1%.

### Lengoe
La lengoa oficial xe el fransexe.

## Economia
La popolasion laora ne l’agricoltura par la susistenza.
I majori campi econòmeghi xe l’estrasion del petrolio, el legname pregiato, e la pesca.

No ghe industria de rilievo.

## Gałeria de someje

KouilouSounda.jpg|fiume *Kouilou-Niari*
Rivière Sangha.jpg|fiume *Sangha*
黑角海景.jpg|panorama de *Pointe-Noire*
COLLECTIE TROPENMUSEUM Ivoren armband bestaande uit losse schakels in de vorm van maskers TMnr 2947-1.jpg|brasal Bacongo in avòrio


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Giovanni Marinelli

De fameja siora, el ga adrio al fasismo fin da ła so fondasion sostegnendo finansiariamente ła marcia so Roma. El xe sta segretario aministrativo del Partio Nasionałe Fasista.

El xe sta inputà par el sequestro (ma non par ł'omicidio) del deputato sociałista Giacomo Matteotti, ma nol xe sta mai procesào in quanto el reato el xe sta estinguesto da on provedimento de amnistia del 31 de Lujo 1925.

Menbro del Gran Consejo del Fasismo, el 25 de lujo del 1943 el ga votà *sì* a ł'o.d.g. Grandi. Par questo el xe sta condanà a morte inte el proceso de Verona del 1944.
Matteo Rubin

**Matteo Rubin** el xe on xugadore de bałon e xoga inte el ruoło de tersin sanco.

## Cariera
Atualmente el fa parte del Bologna FC al cuałe, durante el calciomarcà 2012, el xe sta vendù dal Torino FC.
Lion (Fransa)

**Lion** (in arpitan *Liyon*, in fransese *Lyon*) la xe la terza cità pi granda de la Fransa dopo Parise e Marseja, ma la seconda àrea metropolitana e anca el caologo de la region Ròdano-Alpe. La cità a sortisse a la confruenza del Rodano e de la Saona e la xe conposta da un centro stòrego (*Vieux Lyon*, *Fourvière*, *Saint Jean*) e da un centro pi comercial co la *Place des terreaux*, *Place Bellecour* e la *Rue de la République* su de la penìsola intra el Rodano e la Saona.

I so abitanti i se ciama Lionesi (in francese *Lyonnais*, in arpetan *Lyonês*). El moto de la cità el xe *Avant, Avant, Lion le Melhor*, in arpetan *Vanti, Vanti, Lion la mèjo*.

## Loghi de intaresse

image:Au dessus du quartier Saint-Jean.jpg|Quartier de S. Joani
Image:Rue Gadagne Lyon.jpg|Na via de la cità vechia
Image:France_Lyon3.jpg|La cità vechia vista da la Croix-Rousse


## Sità zemeae
*  Curitiba, Braxil
*  Birmingham, Regno Unìo
*  Milàn, Itàlia
*  Francoforte sol Meno, Germania, dal 1960
*  St. Louis (Missouri), Stati Unii de America
*  Guangzhou, Cina
*  Beer-Sheva, Israełe
*  Canton, Cina 
*  Lipsia, Germania «Patto d'amicizia» 
*  Yokohama, Giapon
*  Łódź, Połonia
São Carlos (San Poło)

**San Carłos** ła xe na xità de 246.088 àneme, de San Poło, stato del sudest del Braxil, ła xe ła cavedal dal 4 de novenbre 1857. Ła ga na popolasion de 246.088 abitanti, in rapida e continua cresita.

## Altri projeti
Canfanaro

**Canfanaro** (en croato **Kanfanar**) el xe on comune de 1457 abitanti inte ła parte meridionałe de ł'Istria (Croasia).

## Divixion aministrativa
El comune de Canfanaro el xe divixo in 21 insidiamenti (*naselja*):
Canałe de Brenta

**Canale de Brenta** ła xe ‘na vałe de ła Provincia de Vicensa che ła congiunge, co ła Strada Statałe de ła Valsugana Primołan, frasion de Cismon del Grapa, dove scuminsia ła vałe Valsugana inte ła Provincia de Trento, a ła sità de Basan, indove el fiume el riva in pianura.

## Toponimo
El toponimo de ła vałe ła xe ła definision veneta del percorso idrografico de ła parte mediana del fiume Brenta che vegnendo zo da ła Valsugana, daspò el continua el so persorso ‘nte ła pianura fin ał so sboco al mar atuałe, a sud de Cióxa.

## Comuni
I Comuni vixentini e łe so frasion che i ga teritori che i interagise co ła vałe i xe :
* Basan e łe só frasion :Campexe, Marchexane, Quartiere Prè, Rubio, San Łàzaro, San Michełe, Sant'Eusebio, Sarson, Valrovina 
* Pove del Grapa e ła frasion de Ponte San Lorenso 
* Valstagna e łe só frasion: Cołiceło, Costa, Ołiero, Roncobeło, Saso Stefani 
* Campołongo sol Brenta
* Cismon del Grapa, e łe só frasion : Corlo, Fastro Basanexe, Primołan 
* San Nazario e łe só frasion : Carpanè, San Roino 
* Sołagna e ła frasion de San Giovani ai Cołi Alti
Kaposvár

thumb|left|350 px|Vista aerea de un toco de ła sità de Kaposvár

**Kaposvár** ła xe ‘na sità che ła se cata ‘ntel Sud-Ovest de ł'Ongaria. El xe el capołogo de ła provincia de Somogy.
Prefiso gramadegałe

Un **prefiso** gramaticałe l'è un morfema che el se taca davanti ła raixa de na paroła par derivàrghene n'altra come par exenpio in vèneto ***stra'''bon'' (=bon asè), ***stra**rico' (=rico forte), ***in*'posìbiłe* (=che no xe mìa posìbiłe), ***i**regołar* (=che no l'è mìa regołar).

* In [[łéngua inglexe|ingléxe]] el prefiso *un-/in-*: ***un**fair* (=no "fair") , ***in**possible*, ***ir**regular*
* In [[łéngua todésca|todésco]] el partisipio pasà el ciapa el prefiso *ge-*: ***ge**macht*, ***ge**kommen''.
Ałativo

El **caxo aƗativo** (dito anca **diretivo**) l'è queƗo che el ségna el moto a Ɨógo, ma sensa spesificar se se va *rento*. Par exenpio fórme come "vago *al* mar, o vago *in* Fransa" Ɨe vien tradóte in finlandéxe co na dexinensa aposta del caxo aƗativo. L'aƗativo no'l va mìa confuxo co l'ablativo che de sòƗito el vol dir el contrario.
Ablativo

El **caxo ablativo** el xe ła fórma de ła declinasion che ła raprexenta el moto da łógo, ła proveniensa o l'orìxene come in "el vien da Washington, el xe da Veróna, da 'ndo sìto?". 

In serte łéngue come el łatin el el serve (o el servìa) anca par raprexentar el conpleménto de càuxa, de tenpo, de agente, de mezo e de conpagnìa e parfin de modo, seben che altre łéngue łe abia dei caxi aposta come el strumental e/o l'esivo.
Pétange

**Pétange**, en Łusenburghexe/Lëtzebuergesch **Péiteng**, el xe on comune de 13&nbsp;749 (censimento 2001) abitanti (al 5° posto in Łusenburgo) su 11&nbsp;93&nbsp;km² inte el Canton de Esch, Distreto de Łusenburgo, Granducato del Łusenburgo, e forma comune insieme co Rodange e La Madeleine.

El teritorio municipałe el confina a nord co Bascharage e el Belzo (Arlon), a ovest co ła Fransa (Mont Saint Martin), a sud co ła Fransa e Differdange, a est co Differdange e Bascharage.

## Note
Tourcoing

**Tourcoing** el xe on comune fransexe de 93.540 abitanti che el se cata inte el departemento del Nord inte ła rejon del Nord-Paso de Calè.

## Evołusion demografega
Camerata Picena

**Camerata Picena** el xe on comune de 1917 abitanti inte ła provincia de Ancona.

## Evołusion demografega

## Aministrasion comunałe
Strumental

El **strumental** l'è el caxo de ła declinasion de serte łéngue che el serve par raprexentar el conpleménto de mezo, o sia l'arte (lat. *instrumentum*) che se dopra par far na asion: par exenpio "scrivo *co' ła péna, scrivo *a* man, vo *in'' tren/barca". Par el conpleménto de modo se pol doprar invese altre fórme.
Àlbara

[thumb|right|Àlbara de [ułivo]]

Par **àlbara**, **àrboro**, **àrbol**, **àlbore** e **àlber**  (dal łatin *arbor*) in botànega, se intende na pianta łegnoza perene, bona a desviłuparse in altesa, grasie a ła prezensa de un fusto legnozo, ciamà "truzo", che el costuma sramefegarse a racuanti metri da tera. El insieme de łe rame e de łe foje, łe fa ła cioma. Ła cioma ła połe variar dependendo da ła rasa e da łe condision anbientałi che el ga da torno.

## Descrision
Łe àlbare łe se destingue da łe altre piante dai arbusti, no par ła so grandesa ma par el èsarghe de un truzo ben identefegabiłe, che par un primo toco el ze sensa sramefegasion.

Ła justa definision pena scrivesta, ła vien parò contradita co se parla de àlbare inte l'anbito comersałe: in sto cazo, de fati, a łe vien prefisae de łe altese minime par ła definision de àlbara (pae ezenpio: 5metri de altesa segondo calche norma FAO).

El legno de łe àlbare el ze inportante anca parché:

* *na fonte enerzetega*' (conbustion direta e carbon de legna) 
* **un materiałe da costrusion** (a se ghe połe far intiere abitasion, travadure, nave, mobiłi, ojeti de comune doparasion)
* **produze ła [[sełułoza]]** (co ła cual a se ghe połe prodùzar carta)

## Morfołozia
La conformasion tìpega de un àlbaro ła ze data da:
* raize
*truzo
*rama

Łe raize łe ga ła funsion de asimiłar minerałi dal teren, mentre i rami i funze da suporto par foje e fruti.

Coi àlbari se fa el legno ùtiłe par ła costruzaion de móbiłi, infisi e carpentarìa in legno. El é anca dorà cofà font de energia, tipo par far el fogo.

## Gałaria de someje

Imàjine:Snow-covered fir trees.jpg|De łe àlbare de basa altesa inevae.
Imàjine:Picea abies 2.jpg|On àlbara de mèdia altesa
Imàjine:Albero gigantesco.jpg|On àlbara caraterìstego
Imàjine:Tree.ring.arp.jpg|I anełi che se pol védar dopo el tajo
Imàjine:Albero secolare (Villatora, Saonara).JPG|Na àlbara secołare a Viłatora, comun de Saonara (PD)
Imàjine:Schwarzseetal FR.jpg|Someja da andove se vede che łe àlbare no łe połe mai ndar pì de na determinada altesa


## Vozi corełae
* Bosco
* Desboscamento
* Àlbaro de Nadałe

## Altri projeti
Darmstadt (distreto)

El **distreto governativo de Darmstadt** (en todesco: *Regierungsbezirk Darmstadt*) el xe uno dei tri distreti governativi del *[[Stati federai de ła Germania|Land]]* de ł'Assia in Germania.

## Sudivixion
* Diexe circondari rurałi

# Bergstraße
# Darmstadt-Dieburg
# Groß-Gerau
# Hochtaunuskreis
# Main-Kinzig-Kreis
# Main-Taunus-Kreis
# Odenwaldkreis
# Offenbach
# Rheingau-Taunus-Kreis
# Wetteraukreis

* Quattro sità extracircondariałi
# Darmstadt
# Francoforte sol Meno
# Offenbach sol Meno
# Wiesbaden

## Note
Renania Setentrional-Vestfalia

Ła **Renania Setentrional-Vestfałia** (en todesco *Nordrhein-Westfalen*) ła ze el pi' popolà de i sedeze Stati federati de ła Zermania e kueło ko el PIL pi' alto. Kuarto Stato todesco par superfise, el se kata inte ła zona nord-osidentałe de el paeze. El ze traversà da el fiume Ren da el kual ła capa el nòme una de łe do parti de l Land.

El konfina ko ła Sasonia Basa a nord e a nordest, ko ła Asia a sudest, ko ła Renania-Pałatinà a sud, e ko el Belzo a susovest e ko i Paezi Basi a nordovest.

## Zeogràfia fizega
El ga na superfise de 34&nbsp;080&nbsp;km².

El teritorio el ze karaterizà łe Base Montañe a sud e a est (Masiso Šistozo Renan e Altopian de el Veser); da el Basopian de ła Zermania Setentrional a nord e a ovest.

I fiumi pi' inportanti i ze el Ren, a ovest, ko i so afluenti de sanka Ruar e Łipe; el Ems a nord; e el Veser a nordest.

## Zeogràfia umana
El ga 18&nbsp;000&nbsp;000 abitanti.

Ła kavedal ła ze Düsseldorf, altre sità inportanti łe ze Cołonia, *[[Bonn]]*, *[[Dortmund]]*, *[[Essen]]*, *[[Münster]]*, *[[Bielefeld]],* Akuisgrana, *[[Bochum]]*, *[[Duisburg]]* e *[[Gelsenkirchen]]*.

## Aministrasion
thumb|left|Mapa de ła Renania Setentrional-Vestfalia: i Distreti Goernadivi de Cołonia e ''Düsseldorf'' i fa parte del Nordren (Renania), kuei de ''Arnsbeg'', ''Münster'', ''Detmold'' de la Vestfalia.
thumb|left|Mappa dei sircondari de ła Renania Setentrional-Vestfalia
El Stato el konsiste de 5 distreti governativi (*Regierungsbezirke*), dividesti in 31 sirkondari (*Kreise*) e 23 sità ekstrasirkondariałi (*kreisfreie Städte*). In tuto, ła Renania Setentrional-Vestfalia ła ze conpoñesta da 396 komuni (1997), konprendeste łe sità ekstrasirkondariałi.

I sirkondari de ła Renania Setentrional-Vestfalia i ze:

Łe 23 sità ekstrasirkondariałi (ke no łe apartien a nisun sirkondario) łe xe:

## Polìtega
Łe elesion aministrative de el 13 majo 2012 łe gaveva portà a el governo de el Land ła ałeansa SPD e B90/*Grüne*. Int'el parlamento rejonal i ge jera 237 rapresentanti, kusì disribuìi SPD 99, CDU 67, B90/*Grüne* 29, FDP 22, pirati 20.

A el *Bundesrat* el Land el ze rapresentà da 6 parlamentari.

### Łista de Ministri-Presidenti de ła Renania Setentrional-Vestfalia
# 1946 - 1947: *Rudolf Amelunxen*
# 1947 - 1956: *Karl Arnold* (CDU)
# 1956 - 1958: *Fritz Steinhoff* (SPD)
# 1958 - 1966: *Franz Meyers* (CDU)
# 1966 - 1978: *Heinz Kühn* (SPD)
# 1978 - 1998: *Johannes Rau* (SPD)
# 1998 - 2002: *Wolfgang Clement* (SPD)
# 2002 - 2005: *Peer Steinbrück* (SPD)
# 2005 - 2010: *Jürgen Rüttgers* (CDU)
# 2010 - 2017: *Hannelore Kraft* (SPD)
# 2017 - 2021: *Armin Laschet* (CDU)
# da el 2021: *Hendrik Wüst* (CDU)

## Ekonomia
A el marso 2005 el taso de disokupasion el jera del 12,0%.

## Gałeria de someje

LangenbergBlickWinter.jpg|Monte *Langenberg* a sudest
River-ruhr-essen-kettwig.jpeg|fiume Ruar
Dortmund aus dem Linienflugzeug Mai 2012.jpg|panorama de *Dortmund*
AC Dom Katschho Winter.JPG|Katedral de Akuisgrana, patrimonio ONUESC


## Notasion

## Varda anca
*  Breinigerberg

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Òrbita

thumb|200px|Animasion de do ogeti che i xe drio orbitar torno on sentro de masa comun
In **fíxica**, na **òrbita** ła xe ła trajetòria che el reałixa on ogeto torno n'altro mentre el stà soto ła influensa de na forsa sentrípeta, cofà ła gravità.

## Òrbite planetarie

Dentro de on sistema planetario, i pianeti, i pianeti nani, asteroidi, comete e łe scoase spasiałi i òrbita torno de na steła sentral.

## Tipi de òrbite

#### Òrbite terestri
* Òrbita geosèntrega
** Òrbita geosíncrona
*** Òrbita geostasionaria
** Òrbita mèdia terestre
** Òrbita de Molniya
** Òrbita squaxi equatorial
** Òrbita połar
** Òrbita tundra

#### Òrbite marsiane
* Òrbita aerosíncrona
** Òrbita aerostasionaria

#### Òrbite łunari
* Òrbita lunar

#### Òrbite sołari
* Òrbita elioséntrica
** Òrbita eliosíncrona

## Referense
* 

## Łigamenti foresti
*  Orbital Mechanics
Monarchìa Federałe

Na **Monarchìa Federałe** ła xe na fórma de governo fata da na federasion che a cao ghe xe un Sovran (Re, Regina, Prìnsipe, Sultan) al posto de èserghe un Presidente come inte łe Repùbliche Federałi.

No ła va mìa confuxa co l' union personałe de vari Stati parché in cûel caxo lì ogni Stato l'è na monarchìa independente da łe altre ma, par motivi difarenti , tuti quanti i ga ła stésa persóna come Re.

Par exenpio: el Cànada el ga ła stésa Regina del Regno Unìo ma tuti du i xe Stati independenti l'un da l'altro o sia ghe xe na union personałe; invese el Cànada, de suo, l'è divixo federalmente in vari teritori e comunità che parò łe fa cao al governo sentrałe federałe e donca se pol dir che el Cànada, de suo, el xe na monarchìa federałe.
Asizi

**Asizi**, in itałian *Assisi*, el xe un comun de sirca 28&nbsp;000 abitanti inte la provincia de Peruza.

El ze conosesto par esar la sità dove che ze nasui, ga visuo e ze morti san Fransesco e santa Ciara.

## Evolusion demografega

## Jemełaji
* 20 px Betleme (Cisgiordania)
* 20 px Marino, Itàlia
* 20 px San Francisco (USA)

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Sede vacante

thumb|Miniadura

La **sede vacante** xe el periodo de transizion da la morte de un vescovo a la nomena e consacrasion del so sostituto ne le diocesi de la Cexa Catòłica. Quando un vescovo xe sposta' da na diocese a n'altra no ghe sede vacante parche' el Vatican el manda n'altro vescovo o nomina n'Aministrator Apostolico. Le regole che garantise el funzionamento de na sede vacante le se cata inte el Codego de Dirito Canonego (numari 416-430).
El caso piasè importante de sede vacante l’e’ quelo de la diocesi de Roma. Par definision, el vescovo de Roma l’e’ anca el Papa, e el cao de tuta la Ceza Catòłica. Quando el Papa el more, el cardinal Camerlengo ga da verificar la morte a la presenza de tri altri prelati. El ga da far cosi’:
El bate la testa del Papa con un martel de argento e ciamandolo par nome par tre olte.
El sera le porte de la camara del Papa e le sigila con un toco de teracota.
El ordena che la porta del Palazo Apostolico (doe che el Papa el vive) la sia sera’ a meta’.
El ordena che la campana de la Ceza de San Marco la bata a morto, e dopo de quela, tute le Ceze de Roma le sona el luto.

Dopo che el ga fato sti pasi, el colegio de i cardinali se riunixe e elege tre de lori par mandar avanti l’aministrasion de la Ceza finche’ ghe un novo Papa. Dopo tre setimane da la morte, tuti i cardinali de manco de otanta ani se riunixe par elegere el novo Papa. Quando questo l’e’ incorona’ la sede vacante la finise.

Inte el caso de na diocesi, a la morte del vescovo, tuti i preti con un servisio particolare (vicario generale, aministrator, e altri) i ga da dare le dimixioni. El novo vescovo pol ciamrli n’antra volta ma nol l’e’ mia tegnu’ a riconfermar i veci aministratori.
Inperador

Col tìtoło de **Inperador** se se riferise (o se se riferìa) al Cao de un Inpero, diversamente dal Re o ła Regina che i ze a cao de un Regno. L'exenpio clàsico inte ła storia i xe stài i Inperaduri Romani ma se pol nominar anca el Sacro Roman Inpero e l'Inpero britànico del sècołi pasài o l'Inpero itałian del periodo fasista .

## Varda anca
* Neron
Highlands

mapa in fransexe|thumb|sinistra

Panorama de łe Highlands Scozzéxe|thumb|sinistra
Paéxe de Shieldaig, Highlands|thumb|sinistra
Łe **Highlands Scozzéxe** (o normalménte ciamae sól Highlands) łe xe ła rejon montagnera de ła Scozia, tacada a nord e a òvest de l'Highland Boundary Fault, inte ła banda pi setentrional de ła Gran Bretagna. Łe xe comuneménte descrite cofà una de ła pi bełe rejon d'Eoropa. Ł'òrea ła xe pa'l pi scarsaménte popołada, dominada da numaróxe caéne montagnere.

## Densità
Anca se ła fa part de ła Gran Bretagna, che ła xe tanto densaménta popołada, ła densità mèdia de ła popołasion inte łe Highlands e inte łe ìxołe scozzéxe ła xe inferior e qûeła de Svezia o Norveja.

## Popołasion
Intra i séntri abitai el pi inportante el xe Inverness. L'àrea aministrativa de 'Highlands' (Highlands Council) ła ciapa pi o manco el 40% de ła rejon; la banda che ła resta ła xe divixa intra łe àree aministrative de Aberdeenshire, Angus, Argyll e Bute, Moray, Perth e Kinross e Stirling. Sebén che l'ìxoła de Arran ła apartegna aministrativaménte a l'Ayrshire setentrional, ła só rejon setentrional ła vien xeneralménte tacada inte łe Highlands.
Zermeghedo

**Zermeghedo** el ze un comun de 1311 abitanti de ła provincia de Vicensa.

## Evołusion demografega

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Domo de Cołogna

230px|El Domo de Cołogna vist de not|thumb|right
El **Domo de [[Cołogna (Xermania)|Cołogna]]**, che el nome oficial el xe *Chiesa dei Santi Piero a Maria*, in todesco Hohe Domkirche St. Peter una Maria, co i so 157 metri de altezza la xe la seconda chiesa pì alta de la Zermania (dopo el Domo de Ulma, finio inte el 1890) e la terza pi alta del mondo intiero.

Dal 1880 al 1888 el xe stà la costruzion pì alta del mondo (dada de la costruzion de la Tor Eiffel, e inoltra la pì granda atrativa turistega de ła Zermania: inte el 2004 el xe stà visità da cerca 6 milioni de persone.

## I texori

El Domo el ga 12 campane. La prima la xe stà la **Dreikönigenglocke** (*canpana dei tre re*), del peso de 3,4 tonelae, 
fondua inte el 1418 e instalada inte el 1437, rifondua de novo inte el 1800. Le campane dite *Pretiosa* (10 tonelae, a l'epoca la pì granda de l'Ocidente) e *Speciosa* (4,3 tonelae) le xe stae instalae inte el 1448 e da l'ora le xe sempre stae al so posto.
La pì granda de le campane del Domo le xe la St. Petersglocke (*Campana de San Piero*), fondua inte el 1922 e pesante 24 tonelae, la pì granda del mondo intra de quele che le pol rodar completamente (la canpana de la paxe de Newport, in Kentucky, la xe pì granda ,ma mo la pol compir un ziro completo sul pian vertegal).

L'Arca dei re Maghi, la pi celebre opara de arte contegnua a l'interno de la Catedral, situada drio de l'altar principal e risalente al XIII secolo, la par rivendegar co le so dimension l'anbizion de la Catredal de pacar el visitador ispirandoghe sintimenti de grandezza: in legno e arzento, pesante tresento chii, alta pi de 1 metro e mezo e longa pì de do metri, la xe el pì grando sarcofago d'Europa.
Sagrada Familia

right|thumb|250px|Vista de ła catedral da nord
thumb|upright
thumb|upright
Ła **Sagrada Família**, nome conpleto in łéngua catałana **Temple Expiatori de la Sagrada Família** (*Ténpio espiatorio de ła Sacra Faméja*) de Barçełóna, Catałogna, ła xe el cavolaóro de Antoni Gaudí, architet spagnol.

El se trata de na baxełega Católega Romana (no de na catedral - ła catedral de Barçełóna ła xe ła Catedral de Santa Eułałia, na costrusion gòtega del tardo medio-evo).

## Projeto
El projeto el xe baxà sìa su łe version ricostruìe dei projeti e dei modełi perdésti inte un inséndio inte el 1936), intacà durante la Guera siviłe Spagnoła dai repùblegani a l'atelier de Gaudì, che el ga desfà tante tołe projetuałi del sèłebre architet, sìa su adataménti moderni.

Ogni part del dixegno ła xe rica de sinbołismi cristiani mìstisi, visto che Gaudì el considerava ła Ceza Catòłica "l'ùltimo grando santuario de ła cristianità". I aspeti che i colpise de pi łe xe łe do tóre fuxołae. In total łe xe previste 18 tóre, raprexentanti in órden de altésa: i dódexe apòstołi, i quatro vangełisti, ła Madona e, ła pi alta de tute, Jesù. Łe tóre dei vangełisti łe sarà sormontae da sculture dei só sìnbołi tradisionałi: un On (Omo), un Toro, na Łaguia, e un Łeon. Ła tóre de Cristo ła sarà sormontada da na Cróxe xigante: l'altésa total de łe tóre ła sarà inferior al metro a qûeła del Montjuïc, visto che Gaudì el credéa che el só laóro no'l vése da pasar via qûeł'a de Dìo. Łe do tóre łe xe sormontae da grasp de ua , che i raprexenta el fruto spiritual.

Ła Ceza ła varà tre grande fasae, ła *Fasada de ła Natività*, ła *Fasada de ła Gloria* (incóra da finir), e ła *Fasada de ła Pasion*. Sta ùltima ła colpise in maniera particołar par' i so personaji fini, tormentai, conprexa ła figura del Cristo tonfà su ła Cróxe. Sti dixegni controversi i xe òpara de Josep Subirachs.

I temi de tuta la decorasion i include parole de la liturgia. Le tori le xe decoràe con parole come "Hosanna", "Excelsis", e "Sanctus"; la granda porta de la faciada de la Passion la riproduse parole de la Bibia in svariate lengue, conpreso el catalan; e la faciada de la Gloria se prevede che la sarà decorada con parole tolte dal credo dei apostoli.

Aree specifiche del santuario le sarà, da quel che se pol presùmar, designàe a rapresentar vari conceti religiosi come: santi, virtù, pecadi e conceti secolari come le rejoni de la Spagna.

La modelasion al computer la se ga resa necesaria par darghe forma a vari elementi, come i pilastri interni de la cesa. Defati grasie a l'uso de sti programi e de determinadi machinari se pole finalmente realizar tochi identici intrà de lori, così come Gaudí el li gaveva imaginà.

Atualmente i xe drio costruìr le navade sentrali, caraterizàde da colòne che ricorda enormi àlbari e un sofito che par conposto da giganteschi girasoli, e el transeto, conpreso el coro e el roson che ghe darà luce. Co sarà finìe ste parti, se 'ndarà vanti a costruìr la cupola sentral.
## Altri projeti

## Linganbi foresti
Monarchìa parlamentar

right|350px|thumb|I Stati de monarchia parlamentar i xe mostrà in roso e ròxa
Ła **monarchìa parlamentar** ła rapresenta ła natural evołusion storega de ła monarchia costitusional. Se inte el secondo caxo el re, sepur privà del potere łegislativo e de queło giudisiario, el xe oncora titołare del poter executivo e duncue de ła guida połitega del Stato, inte el sistema parlamentar el re el vien ridoto a esare na figura puramente serimoniałe, el rapresentante de ł'unità nasionale.

## Stati reti da monarchie parlamentari
* Antigua e Barbuda
* Australia
* Bahamas
* Barbados
* Belize
* Canada
* Regno Unìo
* Granada
* Giamaica
* Nova Zełanda
* Papua Nova Guinea
* Saint Kitts e Nevis
* Santa Lucia
* Saint Vincent e Grenadine
* Sałomone
* Tuvalu
* Belzo
* Canbogia
* Danimarca
* Giapon
* Lesotho
* Lusenburgo
* Nèpal
* Norveja
* Paéxi Basi
* Spagna
* Svezia
Federico Saccardin

**Federico Saccardin** (Rovigo, 25 de majo 1950) el xe el presidente de ła Provincia de Rovigo.

Giometra profesionista, el xe sta dipendente del Ministero de łe infrastruture e dei trasporti preso el Magistrato a łe Aque de Venesia dal 1972 al 2007. El xe sta ativista sindacałe inte ła CISL dal 1974. El xe sta insignio inte el 1986 de ł’onorificensa de Cavaliere de ła Republica e sucesivamente de Ofixial, el xe sta nominà Comendatore de ła Republica dal Presidente Ciampi. Segretario generałe de ła CISL del Połesine dal 1994 fin a ła so candidatura a Presidente de ła Provincia inte el 1999.

El xe sta ełeto Presidente de ła Provincia inte el turno ełetorałe del 2004 (ełesion del 12 e 13 de zugno), sunando su el 50,6% dei voti in rapresentansa de na coałision de sentro-sanca.

El xe sta Democristian, po' Popołar, po' de ła Margherita e - infine - Democratego.

## Łigamente foresti
Sito personałe
Sito ofixial de ła Provincia de Rovigo
Tor Eiffel

__HIDDENCAT__

miniatura|sinistra|Ponta de la tore da el secondo pian
thumb|Tor Eiffel
La **Tor Eiffel** (in francese Tour Eiffel) e xe el monumento pi famoso de Parise e le conossua in tuto el mondo cofà simbolo de la Franza. E xe stada chiamà cussita par via del nome del so prozetista, l'inzegner Gustave Eiffel.

La xe visitada mediamente da cinque milioni de persone par ano.

La strutura a xe stà costruia en manco de cinque ani, dal 1887 al 1889; la gavaria dovuo servir da intrada a la Esposizion Universal del 1889. Inaugurada el 31 de marzo del 1889, la xe stada ofisialmente verta el 6 de marzo del stesso ano.
Mori (TN)

**Mori** el xe on comune de 8918 abitanti inte ła provincia de Trento.

## El nome
Ła pronuncia coretta ła xe Móri, co ła "o" sarà, nonostante ła radixa del nome ła se cata inte ła paroła mòra, con ła o verta.

El nome el vien tradisionalmente asocià ai "morari" (dal łatin *morus alba*, pianta che produxe łe more), o sia al gelso.

## Aministrasion comunałe

## Xemełagi
Carni

Łi **Carni** łi jera on sčiapo etnego de orijine Seltega che da łe falbe-piane tra el Reno e el Danubio łi se ga spostà, se pensa de torno al 400 v.C., e łi se gà ensedià da łe bande pi o manco anpie de coel che łe xe łe rejion de el Friułi-Venesia Julia, de la Stìria, de la Carinsia e de la Slovenia nord-osidentałe de ancò. Cusita, de bota, łi Carni łi xe vegnesti en contato co el "progredìo" popoło dei Vèneti e co łi sčiapi ètneghi (Histri, Łiburni, Giapidi). Łi ghe gà dà anca el nome a ła Carnia, e a ła Carinsia.

## Varda anca
* Carnia
San Geminian

thumb|Giovanni Maria Parente, ''Vita di san Gimignano'', 1495|sinistra

**San Geminian** (Cognento de Modena, 312 sirca - Modena, 397) el xe venerà come santo dała Cexa catołica, el xe sta protetor e vescovo de Modena.

Geminian el gera de fameja romana e el xe sta on omo de fede, ricordà par el potere che el gavaria avudo sui demoni.
Telve de Sora

**Telve de Sora** el xe un comune de 609 abitanti inte ła provincia de Trento che el se cata ai piè de ła Ciołina.

## Evołusion demografega
Carpegna

**Carpegna** el xe on comune de 1606 abitanti inte ła provincia de Pesaro e Urbin.

## Evołusion demografega

## Aministrasion comunałe
Costa Smeralda

[thumb|right|200px|On trato de ła Costa Smeralda, 'rante a [Capriccioli]]
Ła **Costa Smeralda** ła xe ła recente denominasion del trato costiero de ła Sardegna nord-orientałe (Gałura) localmente conosuo col nome gałurese *monti di mola* (piera de maxena).

Ła xe conprexa completamente inte el teritorio comunałe de Arzachena e ła forma na penìzoła che ła se estende da ł'omonimo golfo a queło de Cugnana.

I sentri principałi de ła costa i xe Porto Cervo, Poltu Cuatu, Liscia di Vacca, Capriccioli, Cala di Volpe.

## Ixołe
* De Capuccini
* Delle Bisce
* Di Li Nibani
* Mortorio
* Le Camere
* Soffi
Voghera

**Voghera** (en łonbardo **Vughera**) el xe un comune de 38&nbsp;426 abitanti inte ła provincia de Pavia.

## Evołusion demografega

## Xemełagi
* 20px Leinfelden-Echterdingen, Germania
* 20px Manosque, Fransa
Vałénsia

240px|thumb|Vałénsia|left
**Vałénsia**, in vałénsian València /va'łεnsia/, in castiłian Valencia /ba'lenθia/, ła xe ła terzoa sità de ła Spagna par nùmaro de abitanti, dopo Madrid e Barsełóna. Ła xe el cavoliogo de ła Comunità Vałensiana e un inportante porto del Mar Mediteràneo, Ła popołasion de ła sità ła xe de 807&nbsp;396 abitanti (2006); l'àrea metropułitana ła ga 1&nbsp;664&nbsp;560 persóne in 1&nbsp;407&nbsp;km², co na densità de 1&nbsp;182&nbsp;ab./km².

## El nome
I Romani, che i ga fondà ła sità inte el II sècol a.C., i ła ga ciamada Valentia edetanotum, che el vołe dir "sità forte dei Edetani", na tribù ibèrega insediada inte ła xona.

Sóto i Mori ła jera famóxa cofà Balansiya, par dopo canbiar incóra nome in Vałénsia.

Atualménte łe vien ofisialménte riconosédta ła dópia denominazison biłéngue València/Valencia, che ła val anca par ła provinsia omònema. Cołoquialméntein vałensian ła xe ciamada anca Cap i Casal, osìa "Cavedal"

## Economìa
Vałénsia ła ga godést de na forte cresésta econòmega inte i ùltimi diéxe ani, dovésta in gran part a turismo e costrusion.
Comunque, sti model de sviłupo el ga portà a ła costrusion de tanti edifisi su àree rurałi.

Ła so inportansa econòmega e ła so popołasion pitost alta ła fa de Vałénsia l'ùnega sità de ła Spagna che ła sìa bóna de spacar ła bipołarità Barcełona-Madrid
Ła xe famóxa anca par łe só inportanti fiere comerciałi de caràtare internasional, cofà ła Fiera del Mobiłe, o de ła Màchina.

In pi, ła só poxision giogràfega e łe só infrastuture inte el séntro del Mediteràneo łe fa de Vałénsia na sità ideal onde investir e crear inpréxe, cofà che el demóstra l'anuario econòmego European Cities Monitor 2006.

## Sport
Ła sità ła ga ospità inte el 2007 la 32a Copa America de Vea. Par sta raxon ha ga subìo piasè laóri de ristruturasion e modernixasion.

## Cuxina
Le qua che la avù origine la vera e propria "paella" (se lede paeja). I posti meio par saiarla iè sul longomar dea "Malvarossa" o de "Las Arenas".
A Valencia esiste anca na roba da bever tipica che se ciama "orchata", che le fata strinzando le parti sucose dei papiri ("chufas"). De soito tutti i beve la orchata co dei dolz locai che i se ciama "fartons" che ià na clasica forma slongada.

## Evołusion demogràfega

## Altri projeti

## Linganbi foresti
2008

El **2008** (MMVIII in numari romani) el xe on an del XXI secoło.

## Avegnimenti

* - Łe vien zó le borse del mondo co perdite de pì del 10%.

*1° de zenaro
** Vien firmà el Protocoło de Kyoto.
*23 de zenaro
** Republica Democràtega del Congo, vien firmà ła paxe tra forse fiłogoernative e ribełi, finise ła guera.
*23 de zenaro
** Salvatore Cuffaro, presidente de ła Siçiłia, vien condanà a 5 ani de prexon par favorejamento a ła mafia.
*17 de febraro:
**El goerno provixorio del Kosovo proclama l'independensa da ła Servia.
*19 de febraro:
**Fidel Castro se ritira da ditator de Cuba, ghe va drio el fradel Raúl Castro e deventa el novo ditatore el 24 de febraro.
*21 de febraro:
**Belgrado, sentinaja de mijaja de omeni i manifesta contro l'independensa del Kosovo.
*22 de febraro
**10.000 soldai turchi i invade el Kurdistan Irachen par copar e masacrar i curdi dei menbri del Partio dei Łaoradori del Kurdistan.
*6 de marso:
**Jerusałem, atentati teroristego islamego-pałestinexe a na scoa rabinega ebraica, vien copài col mitra 8 toxi.
*7 de marso:
**L'Abcazia domanda al ONU al riconosimento internasionał de ła so independensa.
*14 de marso:
**A Łasa, Tibet l'esersito çinéxe reprime inte el sangoe na manifestasion de monasi budisti tibetani che i manifestea in paxe inte el dì del 49° ano de ocupasion miłitar çinéxe del Tibet.
**Iran, broji, trufe e intimidasion dei candidai aversari inte el ełesion in Iran.
*26 de marso:
**'L esersito de łe Comore e del Union Africana invade l'isoa de Anjouan
*15 de setenbre:
** Ła banca Lehman Brothers fałise e i indisi de łe borse mondiai i se sbasa.
*26 de setenbre:
**Molte banche łe fałise.
*6 de otobre:
** Crixi de łe borse.
*26 de otobre:
**Republica Democràtega del Congo, taca de novo el Congo de Kivu.
*1° de disenbre:
**Venesia, agua alta de 156&nbsp;cm sora el łiveł del mar record da cuando łe xe tacàe łe registrasion.
*4 de disenbre:
**Zinbabwe, epidemia de cołera.
*12 de disenbre:
**Ła Svìsera intra inte a Xona Schengen.
*23 de disenbre:
**Guinea, colpo de stado del esersito.

## Avegnimenti

### 'Tività fixega

*7 de zugno:
**Tra Austria e Svìsera taca el canpionà eoropeo de bałon.
*8 de agosto:
**Pechin, Sina, łe taca łe Ołinpiadi del 2008.

## Nasesti

## Morti

*5 de disenbre:
**Łesio II, 16° patriarca de Mosca e de tute łe Rusie.

## Altri proxeti