open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lira italiana

La **lira italiana** ła ze sta ła vałuta ufisałe de l'Itàlia dal 1861 al 2002. Intrà el 1999 e el 2002 ła ghea convivesto co l'eoro, finmente devegner da eło definitivamente sostituia. El canbio fiso el zera de 1.936,27 lire par ogni eoro .

La lira ła ze sta anca ła moneda ufisałe del Regno de Itàlia napołeònego, intrà el 1807 e el 1814 .

El tèrmano el deriva dal vałore del pezo fìzego de na libra de arzento s-ceto, in raporto direto co ła sterlina; In racuanti paezi, cofà Cipro e Malta, łe parołe lira e sterlina łe vegnea doparae cofà sinònemi, prima che l'eoro el vegnese aprovà inte el 2008 in anbedó i paezi izołani.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Marco todesco

El **marco todesco** el ze sta dal 1948 ła vałuta ufisałe inisialmente de ła denomenada Trizona (l'àrea de ła Zermània sol finir de ła seconda guera mondiałe soto del controło de Fransa, Stati Unii de l'Amèrica e Regno Unio), dopo, dal 1949, de ła Repùblega Federałe de Zermània e de Berlin Òvest finmente a ła reunifegasion inte el 1990 e ła vałuta ufisałe de ła Zermània da chel momento finmente a l'introdusion de l'eoro inte el 1999. El zera sudividesto in 100 Pfennig.

La vałuta doparada inte ła Repùblega Democràtega Todesca ła zera, invese, el "marco de ła Repùblega Democràtega Todesca".

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Saturno (astronomia)

**Saturno** el ze el sesto pianeta del sistema sołare in órdene de distansa dal Sołe e el secondo pianeta pì masìcio dopo de Zove. Co un rajo mèdio 9,48 volte cueło de ła Tera e na masa 95 volte pì granda a cueła terestre. Saturno, co Zove, Uran e Netun, el ze clasifegà cofà zigante gasozo. El nome el deriva da l'omònemo dio de ła mitołozia romana, omòłogo del titan grego Crono. El so sìnboło astronòmego (♄) ła ze na raprezentasion stiłizada de ła sèzoła del dio de l'agricultura.

Saturno el ze conponesto par el 95% da idròzeno e par el 3% da èlio seguio da altri ełementi. El nùcleo, fato de siłicai e jasi, el ze circondà da un speso strà de idròzeno metàłego e da un strà esterno gasozo.

I venti inte l'atmosfera de Saturno i połe rivar ai , rezultando signifegadivamente pì ràpidi de cuełi su Zove e lejeramente manco ràpidi dei venti che sùpia inte l'atmosfera de Netun.

Saturno el ga un estendesto e vistozo sistema de anełi che i ze fati prinsipalmente de partezełe de jaso e pólvari de siłicai. Co łe so 82 lune conoseste, Saturno el detiene el primà par el pì alto nùmaro de satèłiti del sistema sołare. Intrà ste cuà, Titan ła ze ła majore e anca l'ùgnoła luna del sistema sołare che ła ga un'atmosfera signifegadiva.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Dinastia Qing

La **dinastia Qing** o **Ch'ing** (cineze: ), de łe volte denomenada anca cofà **dinastia [[Manciù|Manciù-Qing]]** (in łéngua manciù: *daicing gurun*), ła ze sta na dinastia fondada dal clan Manciù dei Aisin Gioro, inte l'atuałe Manciùria, che ła se ga espandesto dopo inte ła Cina vera e pròpia e inte i teritori sircostante de l'Àzia interna, formando cusita l**'Inpero del grando Qing** (Cineze: ). La dinastia Manciù orìzenària ła ga canbià el so nome in **dinastia Jin Posteriore** inte el 1616, par dopo declararse "Qing" inte el 1636, e ła ga concuistà Pechin inte el 1644, unifegando ła Cina inte el ndar dei cuarant'ani dopo, governàndoła finmente al 1912. La denomenasion "Jin posteriore" no el ga da vegner confodesto co l'omònema dinastia del perìodo intrà el 936 e el 946.

La dinastia Qing ła ze sta l'ùltema dinastia cineze e ła so cascada inte el 1912 par man de ła Revołusion Xinhai guidada dal lìder republegan de educasion osidentałe Sun Yat-sen, el ghea segnà ła fin de ła stòria inperiałe bi-miłenària cineze e el nasimento de ła Cina moderna. La Repùblega orìzenària ła conprendeva sirca l'80% dei teritori che oncora i zera inte i gaveri del Grande Qing prima de ła so cascada (11,077 milioni de km2 su 13,1 inte el 1911-12), includeste ła Mongòlia e Taiwan. I restanti 2,03 milioni de km2, conosesti cofà **Rovenasi** o **Resti de l'Inpero Qing**, i zera stai soto del domìnio de vàrie segnorie e de sevente dei Japonezi.

Co na superfise de 15,0 milioni de km2 inte el 1790 (reduzesti a 14,7 inte el XIX secoło), el Grando Qing el ze sta l’inpero pì grando del so tenpo e ła prima dinastia cineze par espansion, co solché ła dinastia Yuan (15 milioni inte el 1330) e sorpasando cueła Tang. Sto inpero ła ze sta el cuinto pì grando de senpre. Co che ła zera oncora denomenada dinastia Jin posteriore, ła superfice ła zera de 12,73 milioni de km2, e de 10,6 milioni coi Manciù. Inte el XX secoło el Grando Qing el contava 440 milioni de sùditi o sia el 36,6% de ła popołasion mondiałe, rezultando l'inpero pì popołà del mondo moderno.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Rebejon dei Boxer

La **rebejon dei Boxer**, **rebelion dei Boxer** o **revolta dei Boxer** o anca **guera dei Boxer**, ła ze sta na rebejon traesta-sù in Cina inte el 1899, contro de l'influensa straniera cołoniałista, da un grando nùmaro de organizasion cinezi popołari, reunie soto del nome de Yihetuan (o sia Grupi de autodefeza dei viłaji de ła zustìsia e de ła concòrdia).

La revolta ła ga avesto cofà baze sociałe tante scołe de kung fu (identificae cofà «scołe de puzilà»), che inte i primi tenpi łe ghea doparà el nome de «pùziłi de ła zustìsia e de ła concòrdia», che i misionari inte łe so narative i łe ghea rendeste contae solché cofà «boxer».

## Varda anca
* Dinastia Qing
* Liansa de łe oto nasion

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Deriti siviłi

I **deriti siviłi** i ze l'insieme de łe libartà e de łe prerogative garantizae a łe persone fìzeghe, ła so viołasion ła połe conportare grandi problemi morałi a ła comunità e a łe istese persone.

No i ga a che védar solché col sìnguło indivìduo, ma łe połe esténderse a łe organizasion de łe cuałe el sitadin fa forma parte (par ezénpio, łe asociasion, anca pułìteghe). I połe configurarse de consevensa cofà tutełe de baze de ła persona, garantizae, oncó, in primo liogo da ła Costitusion e disiplinae de sevente da ła leje.

## Mension istòreghe
La prima intestasion de na leje che ła sancise un derito fondamentałe, inte el spesìfego inerente a ła libartà de culto, el ze forse el dodèzemo edito in piera de Ashoka, che el provien dal 250 v.C. ca. e el scrive:
.

I deriti pułìteghi ativi e pasivi i ze reconosesti invese solché che ai sitadini.

## Deriti siviłi e deriti umani
I deriti siviłi, secondo na difarente inpostasion, invese, i difarise dai deriti umani, i cuałi sołi i gnen considerai atribusion universałi che łe presinde da ła sitadinansa o da ła leje nasionałe. In ste inpostasion, i deriti siviłi i połe vegner estendesti da ła leje ai no sitadini che i ghe ze inte i confini teritoriałi de un Stato, mentre i deriti naturałi o i deriti umani i partégne a tuti chełi èsari umani, presindendo dal teritòrio inte el cuało ste persone łe ghe sìpia.
Par ezénpio, el fiłòzofo John Locke el sostegnia che i deriti naturałi de ła vita, de ła libartà e de ła propietà i gàpie da vegner trasmudai in deriti siviłi e protezesti dal stato sovran intrà i ponti del contrato sociałe. Altri i ga sostegnesto che łe persone łe ciàpee deriti cofà un dono inałienàbiłe da ła divinità o da un'era antesedente a cueła de ła formasion dei goerni.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Liansa de łe oto nasion

[thumb|upright=1.6|Stanpada japoneze del 1900 che ła mostra i miłitari e łe bandiere navałi de łe oto Potense (da sanca verso drita e da l'alto verso del baso: [Regno de Itàlia (1861-1946)|Itàlia, Austria-Ungaria, Zermània, Rùsia; Fransa; Stati Unii, Japon, Regno Unio) che i dezemava ła rebejon dei Boxer.]]
La **'Liansa de łe oto nasion** () ła ze sta na liansa formada da Austria-Ungaria, Fransa, Zermània, Itàlia, Zapon, Rùsia, Regno Unio e Stati Unii, costituia de sevente a ła rebejon dei Boxer in Cina (1900).

## Mension istòreghe
El fin orìzenàrio de ła liansa ła zera ła costitusion de na forsa internasionałe, co ła cuała rónpar l'asèdio de łe legasion internasionałi de Pechin da parte dei revoltozi (zugno 1900). La forsa de spedision, formada de sirca 45.000 óman e 54 nave da guera, ła ga avesto zugo fàsiłe de łe trupe inperiałi cinezi, ocupando prima Tientsin e dopo Pechin za partindo da l'agosto 1900, costrinzindo l'Inperatora Cixi e granda parte de ła corte inperiałe a scóndarse a Xi'an.

L'ocupasion straniera ła ze sta conpagnada da numarévułe viołense, matanse somàrie e stupri contro de ła popołasion siviłe cineze, cusita cofà da sacheji de òpare de arte (tanti dei cuałi dopo portai in Eoropa). La liansa ła ze sta desolvesta dopo de ła firma, inte el 1901, del Protocoło dei Boxer, oncó includesto inte i denomenai "tratai deziguałi".

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Encyclopædia Britannica

***Britannica*** (in latin *Encyclopædia Britannica*) ła ze una de łe prinsipałi ensiclopedie in łéngua ingleze; ła so prima edision ła ze datada al 1768-71 a Edinburgo, in Scòsia, cofà *Encyclopædia Britannica, or, A dictionary of Arts and Sciences, Compiled upon a New Plan*. 

Se bè che el nome el posa traer in ingagno, ła so caza editora, ła Encyclopædia Britannica Inc., ła residénsia dal 1901 a Chicago, inte el nord dei Stati Unii e no in Gran Bretagna.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Enciclopedia Treccani

L***'Enciclopedia Italiana di scienze, lettere e arti*** (*Ensiclopedia Italiana de siense, létare e arte*, scursà in ***Enciclopedia Italiana***), normalmente conosesta cofà **La Treccani**, ła ze ła pì tanto conosesta ensiclopedia in łéngua italiana, editada co ła cura de l'Istituto de l'Enciclopedia Italiana, fondà a Roma inte el 18 de febraro del 1925 da Giovanni Treccani e Giovanni Gentile. 

La so prima edision ła ze sta publegada in trentasìncue vołumi, pì una de ìndazi, dal 1929 al 1937, łe cuałe edision łe ze sevitae inte el corso dei ani da nove edision pendize.

La Treccani ła ze considerada cofà probabilmente ła màsima inpreza editoriałe italiana in contesto culturałe e una de łe pì inportanti ensiclopedie del XX secoło, co lXI edision de l*[[Enciclopedia Britannica|Encyclopædia Britannica]]* e a l*[[Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana]].*

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Scientific American

**Scientific American** ła ze na revista sientìfega popołare che ła ze vegnesta fondada da Rufus Porter. 

Ła Scientific American ła ze sta publegà, prima setimanalmente, e dopo ogni meze, dal 28 de agosto del 1845, devegnendo ła pì antiga revista continuamente publegà inte i Stati Unii de l'Amèrica. 

Dal 1902 al 1911 Scientific American ła ghea curà ła publegasion de un'ensiclopedia intitołada *[[The Encyclopedia Americana]]*, che inte el ndar de na parte de cuel perìodo ła ze sta ciamada *The Americana*.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
The Encyclopedia Americana

L***'Encyclopedia Americana*** ła ze una de łe pì grandi ensiclopedie zenerałi in łéngua ingleze. Dopo de cronpa de *[[Grolier]]*, inte el 2000, l'ensiclopedia ła ze sta produzesta da *Scholastic*.

L'ensiclopedia ła ga pì de 45000 artìcułi, ła major parte co pì de 500 parołe e tanti co na longhesa considerévołe (l'artìcuło che parla dei "Stati Unii" el ga pì de 300000 parołe). Scrivesta da 6500 contributori, l'Encyclopedia Americana ła include pì de 9000 bibliografie, 150000 referimenti incrozai, 1000+ tołe, 1200 mape e sirca 4500 imàzeni in bianco e nero e a cołori. Ła ga anca 680 factbox. La major parte dei artìcułi i ze firmai.

Da tenpo despunìbiłe in 30 vołumi, deso ła ze anca despunìbiłe cofà ensiclopedia in lìnea prèvia notasion e pagamento. La version in lìnea de l'Encyclopedia Americana, introduzesta par ła prima volta inte el 1997, ła continua a devegner renovada e vendesta. 

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Bonba atòmega

La **bonba atòmega** (ciamada anca "bonba A" drio na termenołozia dezoparada, o talvolta denomenada col nome inpropio "bonba nucleare") el ze el nome col cuało ła vien normalmente denomenada ła *bonba a fision nucleare.* Se ze drio parlar de un ordegno esplozivo partegnente al grupo de łe armi nucleari, che ła ga ła enerzia che ła ze intieramente produzesta da na reasion a caena de fision nucleare. El tèrmano el vien doparà normalmente anca par denomenar łe arme termonucleari, in cuanto ste cuà łe forma cuazi intieramente i arsenałi nucleari de oncó. 

## Funsionamento
El funsionamento de sti ordigni i se baza su ła reasion de fision nucleare, un procedimento de divizion del nùcleo atòmego, che el sucede inte un ełemento pezante dizesto fìsiłe, in du o pì nùclei de masa inferiora, de sevente da ła cołizion co un neutron lìbaro. La rotura del nùcleo ła produze a so volta, oltre che ełementi pì lejeri, anca racuanti pòsteri neutroni lìbari, oltre che na cuantità tanto signifegadiva de enerzia. Se el materiałe fisiłe el ga un grado de consentrasion sufisente e el ze in na masa suficentemente granda, dizesta "masa crìtega", i neutroni lìbari produzesti a so volta i ze boni de colpir novi nùclei de ełemento fisiłe, produzindo na reasion a caena *incontrołada* che ła se propaga par tuta ła masa de materiałe libarando na granda cuantità de enerzia inte un tenpo stra-curto. 

## Dizarmo nucleare

La bonba atòmega ła ze un'arma de desfamento de masa, de ła cuałe ła comunità internasionałe ła ghene lìmita e sansiona ła produsion par el mezo del Tratà de no prołiferasion nucleare.

El 21 febraro 2023 la Rusia la ga sospezo la so partecipasion al tratato. Vladimir Putin el ga infati diciarà intel so discorso a la nasion che la Rusia non se ritira dal tratato ma sospende la so partecipasion.

## Varda anca

* Relojo de l'apocalise

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Mujaheddin

El tèrmano ***Mujaheddin*** (o anca *Mujahedin* inte łe trascrision vènete; da ), erònea trasliterasion zornalìstega de ***'muj&#257;hid&#299;n***, plùremo de *mujāhid* (مجاهد): el denòmena el "conbatente inpegnà inte el jihād" o anca, par estension, "patriota". 

Partindo da ła seconda metà del XX secoło sto tèrmano el se ghea difondesto inte i Paezi osidentałi par denomenar i guerajeri de ispirasion islàmega, inte el spesìfego cuełi che inte i ani otanta i se oponea a l'Union Soviètega inte el contesto de ła guera in Afghanistan. Inte ła guera siviłe siriana l'Ezèrsito dei Mujaheddin el ze un insieme de grupi de rebełi anti-goernativi inpegnai predomenantemente inte ła lota a l'ISIS.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Ishi

**Ishi** (1860 – 25 de marso del 1916) el zera el nome che el ghe ze sta dazesto a l'ùltemo menbro de ła tribù dei Yahi de ła California, inte i Stati Unii.

La paroła *ishi* ła signifega *omo* inte ła łéngua yahi. Ishi el ze considarà èsar sta l'ùltemo nativo american che el ga vivesto sensa conósar ła cultura osidentałe.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Soviet Supremo de l'Union Soviètega

El **Soviet Supremo de l'URSS** () el ze sta dal 1938 al 1989 l'òrgano pì alto del sistema dei Soviet, sul cuało el se bazava el podere inte ła Union Soviètega. El ga dopo laorà, reformà e trasformà in organo a ełesion indireta, finmente al 1991.

## Istòria

El Soviet Supremo de l'URSS e cuełi de łe repùbleghe federae i zera stai istituii inte el 1936 co ła aprovasion de ła nova Costitusion soviètega, che ła suprimea el Congreso dei Soviet de l'URSS e el Comità ezecutivo sentrałe de l'URSS (CEC) e el ponea el novo òrgano inte el vèrtaze del sistema.

Inte el 1989, dopo de l'elesion del I Congreso dei deputai del pòpolo, el Soviet Supremo el ghea perdesto el so roło de òrgano sora de tuti chełi altri òrgani de poder statałe e el zera devegnesto na spece de parlamento permanente, ełezesto da l'isteso congreso.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Repùblega Sosiałista Federativa Soviètega Transcaucàzega

La **Repùblega Sociałista Federativa Soviètega Transcaucàzega** o **RSFS Transcaucàzega** (in armen: Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն; in azero: Загафгија Совет Федератив Сосиалист Республикасы, *Zagafgya Sovet Federativ Sosialist Respublikası*; in zeorzan: ამიერკავკასიის საბჭოთა ფედერაციული სოციალისტური რესპუბლიკა; in russo: Закавкáзская Сове́тская Федерати́вная Социалисти́ческая Респу́блика, ЗСФСР, *Zakavkázskaja Sovétskaja Federatívnaja Socialistíčeskaja Respúblika, ZSFSR*) ła ze sta na repùblega soviètega de curta durada, dal 1922 al 1936.

Ła zera costituia da na federasion de Stati che ła ciapava drento de ła RSS Zeorzana, ła RSS Armena e ła RSS Azera, tradisionalmente conoseste co nome "Rejon Transcaucàzeghe" inte l'Union Soviètega. La capitałe ła zera Tbilisi.

## Istòria
Le radize de ła repùblega łe deriva da ła desołusion de l'Inpero ruso inte el 1917, inte el ndar de ła Revołusion rusa, co che łe province del Càucazo łe se ghea separà e łe ghea tentà de formare un stato federałe a parte, ciamà Repùblega Federałe Democràtega Transcaucàzega. I vari intaresi nasionałi e ła guera co l'Inpero turco i ghea portà parò a ła desołusion de ła Repùblega solché sie mezi dopo, inte l'apriłe 1918.

Inte i ani sucesivi, i tre stati costituenti i zera pasai traerso de na guera siviłe che ła ghea traesto-drento anca l'Armada Rosa, e i ghene zera ndai fora cofà repùbleghe sociałiste sovièteghe. Inte el marso del 1922 ła zona ła ze sta reunia cofà union de repùbleghe sovièteghe. Inte l'isteso an i tre stati i ghea costituio na sìnguła repùblega, ma inte el 1936 st'ùltema ła se ghea desolvesto e ła se ghea dividesto in tre stati separai: ła RSS Zeorzana, ła RSS Armena e ła RSS Azera.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Tatarstan

La **Repùblega del Tatarstan** (o **del Tataristan**) o **Tatària** (in ruso: Респу́блика Татарста́н, *Respúblika Tatarstán*, o sanò Тата́рия, *Tatárija*; in tataro Татарстан Республикасы, *Tatarstan Respublikası*), ła ze na repùblega de ła Federasion Rusa, con capitałe Kazan'.

## Popolasion
El Tataristan ze vivesto da sirca 70 etnie. La leje de ła Federasion Rusa so łe łéngue del 2002 ła dà dispozision che l'alfabeto ufisale el sìpia el alfabeto sirìłego, anca se el goerno del Tataristan e racuanti grupi par i deriti umani i ze contrari anca fortemente a sta leje.

### Dati ètneghi
thumb|sinistra|Mapa ètnega del Tatarstan
* Tatari: 2.012.571 – 53,2%
* Rusi: 1.501.369 – 39,7%
* Ciuvas-ci: 150.244 – 4,1%

### Dati popołasion zenerałe
thumb|sinistra|Densità de popołasion
* **Popolasion**: 3 779 265 (2002)
** urbana (sità) 2 790 661 (73,8%)
** rurale (canpagne) 988 604 (26,2%)
** òmani 1 749 050 (46,3%)
** done 2 030 215 (53,7%)

## Sudivizion aministrativa
El teritòrio del Tataristan el aministrativamente sudividesto inte i seventi rajon:
* Agryzskij
* Aktanyšskij
* Aksubaevskij
* Alekseevskij
* Al'kseevskij
* Al'met'evskij
* Arskij
* Apastovskij
* Atninskij
* Aznakaevskij
* Baltasinskij
* Bavlinskij
* Bugul'minskij
* Čeremšanskij
* Čistopol'skij
* Drožžanovskij
* Elabužskij
* Kajbicskij
* Kamsko-Ust'inskij
* Kukmorskij
* Laiševskij
* Leninogorskij
* Mamadyšskij
* Mendeleevskij
* Menzelinskij
* Musljumovskij
* Nižnekamskij
* Novošešminskij
* Nurlatskij
* Pestrečinskij
* Rybno-Slobodskij
* Sabinskij
* Sarmanovskij
* Spasskij
* Tetjušskij
* Tukaevskij
* Tjuljačinskij
* Verchneuslonskij
* Vysokogorskij
* Zainskij
* Zelenodol'skij

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Sciismo

L**Islam sciita** ( «partio, fasion», inplisitùdene «de ʿAli e dei so desendenti») el ze ła prinsipałe rama menoritàrio de l'Islam (da torno al 15% inte el scumìsio del XXI secoło). El raprezenta ła majoransa de ła popołasion in Iran, Iraq, Azerbaijan e Bahrein, mentre in Lìbano e in Yemen el costituise na forte e signifegadiva menoransa, co cuazi un terso de ła popołasion de fede musulmana che ła ze sciita.

In Ezito, in Sìria, in Turchia, in Afghanistan, in Ìndia, in Qatar, in Kuwait, in Pakistan, inte l'Àzia Sentrałe ex-soviètega, inte l'Àfrica islamega a Sud del Sahara, el Sciismo el vanta invese persentuałi asè menori (intrà el 5% e el 10%), cofà che el ze el cazo de l'istesa Aràbia Saudia, col so scarso 4-5% a l'insirca. Anca inte l'interior del Sciismo (cofà inte el Sunismo e inte el Kharigismo) i ghe ze i sufi e chełi che i refuda el sufismo, parché considarà masa lìbaro.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Ayatollah

**Āyatollāh**, raramente adatà in łéngua vèneta in **aiatołà** o **aiatolà**, (; ) el ze un tìtuło de grado erlevà che el vien concedesto a chełi esponenti pì inportanti del clero sciita, talvolta al pì autorévoło, e ai mujāhidīn, ła casta dei doti musulmani. Sto tìtuło inte łe ùltemi dècadi el ga asumesto na conotasion pułìtega che prima ła zera tenuada.

## El conceto
El tèrmano el signìfega *segni de [[Allah]]* o *segni de [[Dio]]* (*[[āyāt]]*, segni, plurałe de *aya*, segno; e *Allah*) e chełi che i ga sto tìtuło i ze esperti in studi islameghi cofà ła zurisprudensa, l'ètega, ła fiłozofia e el misticismo. Sołitamente i insegna in scołe islàmeghe (*[[ḥawza]]*). Par de soto del grado de ayàllah el ghe ze el grado de *[[hojjatoleslam]]* (ojjatoleslām, *prova* o *autorità de l'Islam*).

## El tìtuło de ''Grandi āyatollāh''
Solché pochi dei pì inportanti āyatollāh i gnen reconosesti cofà *Grandi āyatollāh* (*āyatollāh al-ʿuzmā*, "grando segno de Allah" o "grando segno de Dio"), o *[[marja' al-taqlīd]] * ("fonte de emułasion"). Sołitamente el ocore co che i seguidori de un āyàllāh i fa referimento a eło e i ghe dimanda de publegare un testo zurìdego-rełijozo che el posa vegner seguio da ła zente cofà còdaze de vita musulman. Sto testo el ze dizesto *Risālat ʿIlmiyya* e de sòłito ła ze na rescritura de ła *al-Urwa al-Wuthqa* andove l'ayàllah el ła reintèrpreta drio del perìodo e condision istòreghe.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Salto in longo

El **salto in longo** ła ze na spesałità sia mascułina che femenina de l'atlètega lejera, inte el cuało i atleti, dopo de na rencorsa, i riva a ła zona lìmite andove poder saltar, dizesta "ase de batua", sercando de aterar el pì destante pusìbiłe inte ła buza impiensua de sàbia.

La longhesa del salto ła vien mezurada dal lìmite de batua, indipendentemente dal ponto precizo andove che l'atleta el ga destacà. El salto in longo ła ze parte dei salti in estension cofà el salto triplo.

## Ezecusion
El salto in longo el ze considarà intrà i zesti pì naturałi. Come chełi altri salti, anca sto el se confà de 4 faze:
* Rencorsa
* Destaco
* Voło
* Aterajo.

### Masculini
*Statìsteghe renovae al 4 de marso 2021*.

### Femenini
*Statìsteghe renovae al 29 de majo 2021*.

### Masculini indoor
*Statìsteghe renovae al 4 de marso 2021*.

### Femenini indoor
*Statìsteghe renovae al 4 de marso 2021*.

**Lejenda**:

: record mondiale: record ołìnpego: record african: record asiatico: record eoropeo: record nord-sentroamerican e caraìbego: record oceanian: record sudamerican

## Mejo atleti
### Masculini outdoor
*Statìsteghe renovae al 4 de marso 2021*.

### Femenini outdoor
*Statìsteghe renovae al 4 de marso 2021*.

### Masculini indoor
*Statìsteghe renovae al 12 de marso 2021.*

### Femenini indoor
*Statìsteghe renovae al 4 de marso 2021.*

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Kinetoscòpio

El **kinetoscòpio** el ze un pareciadura ideà da Thomas Edison inte el 1888, precursore de un projetore sinematogràfego. El zera sta desviłupà intrà el 1889 e el 1892 da l'oparatore de Edison William Dickson.
## Descrision
Se tratava de na sorta de granda casa andove inte ła parte sora ghe zera un ocułare; el spetatore el pozava l'òcio sora de sto cuà, butava drento na moneda, voltava ła leva e el podea vardare el film montà inte ła màchina su de rocheti. Se gaveva de consevensa na vizion monocułare, cofà par el despozitivo conosesto cofà Mondo novo, che parò el permeteva de védar solché inte imàzeni stàteghe. Traverso de un picenin foro piasà inte ła parte par sora de ła pareciadura el se podea védar un filmatin curto, proietà fazindo córar ła pełìcuła da 35 miłìmetri a na vełosità de 48 imàzeni par secondo (ła pełìcuła de ła Kodak). La prima demostrasion pràtega del novo aparato el se ghea vesto inte el 14 de apriłe del 1894 e ła ze sta vołesta da Edison par intrategnere ła zente co ła zera drio scoltar ła mùzega dal so fonògrafo.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Łista de presidenti del Ciłe

I **[[Presidente de ła Repùblega|presidenti]] del [[Ciłe]]** i se ga sorasevitai partindo dal 1826, co che el ze sta abolia l'incargo de Director supremo.

El presidente el raprezenta el cao de Stato e de goerno del Paeze, el vien ełezesto co un mandà de cuatro ani a sufrajo popołare direto e, dopo de ła reforma costitusionałe del 2005, no el ze imediadamente rełezìbile.

## Lista
### Presidenti 1826-1920

### Presidenti dal 1920

## Línea temporałe dal 1925

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Lanpadina da incandesensa

[thumb|Schema de na lànpadina de incandesensa:<br />1) Bała de vero<br />2) [Inerte (chìmega)|Gas inerte o vodo3) Fiłamento de tungsten4) Fiło de andada5) Fiło de torno6) Suporto del fiłamento7) Suporto de ła lànpada8) Contato col bazamento9) Baze fato a vida10) Izołante11) Contato col bazamento]]
La **lanpadina da incandesensa** o manco frecuentemente **lànpada da incandesensa** ła ze na fonte lumenoza artifisałe che ła funsiona bazàndose sul fenòmano de l'incandesensa, l'irajamento dei fotoni zenarà dal sorascaldamento de un ełemento metàłego.

Le lanpadine a incandesensa łe ze tanto manco efisenti de altri dispozitivi de lumenasion ełètrega: ste cuà łe convertise manco del 5% de l'enerzia che łe dòpara inte ła luze vedìbiłe (łe lanpadine stàndar in mèdia łe convertise el 2,2%). L'enerzia restante ła vien convertita in całore. 

L'eficensa lumenoza de na tìpega lanpadina **a incandesensa** par el funsionamento a 120 V el ze de 16 lumen par watt, in confronto a 60 lumen / W par na lanpadina **floresente conpata** o 150 lumen / W par racuante **lanpadine a LED bianche**. 

Partindo da l'ano 2009 łe lanpadine a incandesensa łe ze stae portae verso na guałiva sostitusion, in favore de łe pì moderne lanpadine LED o floresenti.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Pian Dawes

El **pian Dawes** el ze un pian de natura econòmega ezeguio dai Stati Unii de l'Amèrica inte el 1924 par jutarghe a ła crésita de ła Zermània, a l'època in forte crize. Ła Repùblega de Weimar ła se ghea catà inte ła prima metà dei ani 1920 a farghe fronte un'inarestàbiłe inflasion che ła ghea provocà dezocupasion e malcontento culmenai in racuanti tentativi de roversamento del goerno. In pì, inte el 1923 ła Fransa ła gaveva miłitarmente ocupà ła conca minerària todesca de ła Ruhr, cofà garansia par łe gaveste reparasion de guera stabiłie dal Tratà de Versailles, tajando fora el goerno todesco da ła prinsipałe zona produtiva che ła podea jutar inte ła recuperasion econòmega.

El pian Dawes el ze sta ideà da Charles Dawes. Sto cuà el constava inte el far afluire capitałi statunitensi in Zermània e da cuà indiretamente a łe altre nasion eoropee brincae da ła guera. In sta magnera, cofà che el saria avegnesto dopo par el Pian Marshall inte el secondo dopoguera, i americani i garia conseguio racuanti inportanti sucesi:
* esportar in Eoropa merse e capitałi in soraprodusion, evitando na crize econòmega;
* ligare i marcai eoropei e soratuto todeschi a chełi Statunitensi par arzenare pusìbiłi revołusion de matrise comunista;
* rełansar l'economia eoropea al fin de véderse suito repagai i dèbiti de guera.

El pian Dawes el ghea otegnesto grandi èziti, potensiando l'economia todesca e rełansàndoghene ła indùstria. A sto èzito el ghea contribuio anca ła Pian Young del 1928, che el reduzeva ła portada de ła indenizasion gavesti dai todeschi co l'ezònero in pì in rate par sesant'ani, sbasando l'influensa del nazismo in Zermània par un parìodo.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Pian Young

El **pian Young** el ze un pian de natura econòmega su łe reparasion de guera da parte de ła Zermània dopo de ła prima guera mondiałe; el ze sta acetà da ła Zermània inte el 7 de zugno 1929.

El zera vegnesto prezentà da na comision presiedesta dal statunitense Owen D. Young. Dopo che el pian Dawes el zera devegnesto oparativo inte el 1924, el ze sta ciaro a tuti che ła Zermània no ła garia podesto onorar i ezorbitanti pagamenti anuałi, specialmente inte un perìodo de tenpo indefìnio.

El pian Young el divideva ła pagamento anuałe (inte l'órdene dei 473 milioni de dòłari) in du parte: 

*na parte sensa condision, par un terso de ła soma, 
*na parte che ła podea vegner posponesta.

Intrà l'acordo e el scumìsio de l'atuasion del pian ła ghe ze sta parò ła crize de Wall Street del 1929, par ła cuała el sistema bancàrio statunitense ghe ghea tocà reciamar indrio i schei da l'Eoropa e descansełare i crèditi che i gaveva rendesto pusìbiłe el pian Young.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Liberty Bell

La **Liberty Bell** (in vèneto: **Canpana de ła Libartà**) ła ze na canpana fata par el 70% da rame, el 20% da stagno e el 10% da altri materiałi, che ła ze pozisionà a Filadelfia in Pensylvania, andove ła zera rivà inte el 1º de setenbre del 1752.

Ghe ze incidesta na scrita, in ingleze, ciapando drento anca un verseto del *[[Levìtego]]*: 
Proclaim LIBERTY Throughout all the Land unto all the Inhabitants Thereof Lev. XXV. v X.
By Order of the ASSEMBLY of the Province of PENSYLVANIA for the State House in PhiladA
Pass and Stow
Philada
MDCCLIII
## Istòria
La canpana ła ze sta fuzinada inte el 1751 inte el cuartiere de Whitechapel de Londra, andove el zera nasesto William Pen, fondatore del stato de ła Pensylvania e ideatore de ła Carta dei Priviłeji col fin de sełebràrghene el sincuantèzemo aniversàrio. Ła peza 950 kg e ła sinbołeja ła Revołusion americana. Inte el 4 de lujo del 1776, el so sono el ghea congregà i sitadini de Filadelfia par ła letura de ła Declarasion de indipendensa. Prima oncora parò ła gaveva sonà par anunsare ła vertura del primo congreso continentałe inte el 1774 e dopo de ła bataja de Lexington e Concord inte el 1775. Ła ghea sonà par l'ùltema volta inte el 22 de febraro del 1846, in ocazion del conpleano de George Washington.

La Liberty Bell ła ze conosesta anca cofà **Old State House Bell** ("Vècia Canpana de ła Caza del Stato") dal 1837, co che ła ze sta adotada da ła socetà americana contro de ła s-ciavitù, cofà sìnboło del movimento abołisionista. Inte i Stati Unii, ła Liberty Bell ła ze uno dei pì famejari sìnbołi de indipendensa, amor par ła pàtria e libartà.

Ła zera sta instałada in pasà inte ła tore de l'Independence Hall, Inte el dì de oncó ła canpana, col so tanto conosesto crepo, ła ze esponesta drio de ła strada inte l'interior del Liberty Bell Center.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Canpionà del mondo de siclismo su strada

I **canpionai del mondo de siclismo su strada** (ufisalmente *UCI Road World Championships*) i ze uno dei canpionai del mondo de siclismo, e i asegna el tìtuło de canpion del mondo inte łe vàrie categorie del siclismo su strada, inte łe speciałità de ła corsa in lìnea, de ła cronòmetro individuałe e de ła stafeta mista a scuadre: zestii da l'Union Ciclìstega Internasionałe (UCI), se tien co cadensa anuałe dal 1921.
## Edision










## Albo de oro
;Gare in lìnea
* Corsa in lìnea, categoria Ómani Profesionisti/Elite (Profesionisti 1927-1993, Elite 1994-oncó)
* Corsa in lìnea, categoria Ómani Diłetanti (1921-1995)
* Corsa in lìnea, categoria Ómani Under-23 (1996-oncó)
* Corsa in lìnea, categoria Ómani Juniors (1997-2004, 2011-oncó)
* Corsa in lìnea, categoria Done Elite (1958-oncó)
* Corsa in lìnea, categoria Done Juniors (1997-2004, 2011-oncó)

;Gare individuałi a cronòmetro
* Cronòmetro individuałe, categoria Ómani Elite (1994-oncó)
* Cronòmetro individuałe, categoria Ómani Under-23 (1996-oncó)
* Cronòmetro individuałe, categoria Ómani Juniors (1997-2004, 2011-oncó)
* Cronòmetro individuałe, categoria Done Elite (1994-oncó)
* Cronòmetro individuałe, categoria Done Juniors (1997-2004, 2011-oncó)

;Gare a scuadre a cronòmetro/stafeta
* Cronòmetro a scuadre, categoria Ómani (Diłetanti 1962-1994, Elite e Under-23 2012-2018)
* Cronòmetro a scuadre, categoria Done (1987-1994, 2012-2018)
* Stafeta a scuadre, categoria Ómani/Done Elite e Under-23 (2019-oncó)

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Fasa prinsipałe

La **fasa prinsipałe** o **centura prinsipałe** (talvolta ***centuron prinsipałe***) dei asteròidi ła ze ła rejon del sistema sołare piasada aprosimadamente intrà łe òrbite de Marte e de Zove. Ła ze ocupada da numarévułi corpi de forma iregołare ciamai asteròidi o pianeti menori. Sirca metà de ła masa de ła fasa ła ze contegnesta inte i cuatro asteròidi pì grandi, Cèrere, Vesta, Pałade, e Izea. Sti cuà i ga diàmetri medi de pì de 400&nbsp;km, mentre Cèrere, l'ùgnoło pianeta nan de ła fasa, el ga un diàmetro mèdio de sirca 950&nbsp;km. I restanti corpi i ga dimension pì reduzeste, finmente a cuełe de un graneto de pólvare. El materiałe asteroidałe el ze destribuio in magnera estremamente diradà; numarévułi veìcułi spasiałi sensa ecuipajo i ła ga traersà sensa insidenti.

## Descrision
Intrà i asteròidi pì grandi łe połe verificarse cołizion che łe połe formar na fameja de asteròidi andove i i ga caraterìsteghe orbitałi e conpozision simiłari. Na volta se pensava che łe fuse łe cołizion intrà i asteròidi a prodùzar cueła pólvare fina che ła contribuise de pì a formare ła luze zodiacałe. Nesvorny e Jenniskens (2010 Astrophysical Journal), parò, i ga atribuio l'85% de ła pólvare de ła luze zodiacałe a framentasion de comete de ła fameja de Zove. I asteròidi de ła fasa i gnen clasifegai in baze al so spetro. La pì granda parte ła entra in tre grupi fondamentałi: a baze de carbònio (tipo C), a baze de siłicai (tipo S), a baze de metałi (tipo M).

Drio del zudìsio de ła teoria de Viktor Safronov de ła denomenada ipòteze planetezemałe, ła fasa dei asteròidi ła se ga formà da ła nebułoza sołare primordiałe cofà agregasion de planetèzemi, che a so volta i ga formà i protopianeti. Intrà Marte e Zove, tutavia, łe perturbasion gravitasionałi cauzae da Zove łe gaveva dotà i protopianeti de masa enerzia orbitałe parché i podese incrésarse divegnendo pianeti. Le cołizion łe zera devegneste masa viołente, cusita, invese de agregarse, i planetèzemi e ła pì granda parte dei protopianeti i se ghea sfrantumà. De consevensa, el 99,9% de ła masa inisiałe de ła fasa dei asteròidi ła zera ndà perdesta inte i primi 100 milioni de ani de vita del Sistema Sołare. Inte ła fine, racuanti framenti i se ghea fazesto strada verso del Sistema Sołare interno, cauzando urtamenti meteorìteghi coi pianeti interni. Le òrbite dei asteròidi łe continua devegner sensibilmente perturbae ogni volta che el so perìodo de revołusion da torno del Sołe el entra in resonansa orbitałe co Zove. A łe destanse orbitałi ai cuałi i susiste, inte el momento inte el cuało sti cuà i gnen spenzesti in altre òrbite, se forma na laguna de Kirkwood.

In altre rejon del Sistema Sołare ghene ze altri corpi menori, intrà sti cuà: i sentàuri, i ojeti de ła fasa de Kuiper e del disco difondesto, łe comete de ła nube de Oort.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti

* 
* 
* Asteroids Page at NASA's Solar System Exploration
* 
* 
* 

* 
* Plots of eccentricity vs. semi-major axis and inclination vs. semi-major axis at Asteroid Dynamic Site
* 
*
Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie

L**'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie** (***United Nations General Assembly - UNGA***) el ze el prinsipałe e pì raprezentativo òrgan istitusionałe de łe Nasion Unie. A l'asenblea i partèsipa tuti i Stati menbri de łe Nasion Unie e racuanti stati e organizasion col status de oservatori de l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie; ła prima sesion ła se ghea vesto inte el 10 de zenaro del 1946 inte ła Westminster Sentral Hall dea Londra e ła zera formada dai raprezentanti de sincuanta-uno stati.

## Descrision

### Cònpiti e poderi
L'asenblea zenerałe ła ga prinsipalmente funsion consultive: ła ezàmena *de facto* i prinsìpi zenerałi de cooparasion par el mantegnimento de ła paze e de ła seguresa internasionałe, e adota, inte el confronto de sti prinsìpi, racomandasion sia ai stati menbri che al Consejo de Seguresa.

Ła discore so ogni cuestion rełasionada al mantegnimento de ła paze e de ła seguresa internasionałe a eła sotoponesta. Ogni cuestion andove se ga da intervegner ła vien diferia al Consejo de Seguresa, parché ła asenblea no ła ga podere ezecutivo (che el resta in man al Consejo de Seguresa), l'Asenblea zenerałe ła połe reclamar l'atension del Consejo su situasion vałutae cofà pericułoze.

Dal 1950, co ła resołusion "Uniting for Peace", in cazo de inèrsia del Consejo de Seguresa (par ezénpio blocà dal veto de un menbro permanente su decizion reputae urzenti) l'Asenblea Zenerałe de l'ONU ła połe tórghene łe veci, devegnindo de consevensa un òrgano ezecutivo bon de inponer sansion o tore decizion anca sul dòparo de ła forsa.

### Conpozision e funsionamento
Ogni stato menbro el połe gavere finmente sìncue raprezentanti inte l'Asenblea, ma el ga solché un voto dispunìbiłe. Le decizion de l'Asenblea zenerałe su łe prinsipałi cuestion łe vien tolte co ła majoransa de du tersi dei menbri prezenti e votanti.

L'Asenblea zenerałe ła se reunise in sesion ordenàrie anuałi. Na sesion ordenària ła scumìsia ła terso zoba de setenbre e ła dura finmente a metà disenbre. L'asenblea ła se reunise parimenti in sesion spesałi andove łe sircostanse i ło dimanda e łe ze convocae dal segretàrio zenerałe su dimanda del Consejo de Seguresa o de ła majoransa dei menbri de łe Nasion Unie. I dełegai de l'Asenblea, prima de łe sentae plenàrie, i lavora in comision temàteghe che łe ze:

* I comision - **DISEC** (*Disarmament & International Security*): dezarmo e seguresa internasionałe;
* II comision - **ECOFIN** (*Economic & Financial*): cuestion econòmeghe e finansiàrie;
* III comision - **SOCHUM** (*Social, Cultural & Humanitarian*): cuestion sociałi, culturałi e umanitàrie;
* IV comision - **SPECPOL** (*Special Political & Decolonization*): pułìteghe spesałi e decołonizasion;
* V comision - *Administrative & Budgetary*: aministrasion e budget;
* VI comision - *Legal*: afari legałi.

## Sesion

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Micronasion

Na **micronasion** ła ze un'entità creada da na persona, o da un picenin nùmaro de persone, che ła pretende de vegner considerada cofà nasion o Stato indipendente, ma che tutavia no ła ze reconosesta dai goerni e da łe pì grande organizasion internasionałi.

El tèrmano el ze nasesto inte i ani setanta del XX secoło par descrìvar łe stra-tante "entità autodeclarae" che łe nasea in cuel perìodo, in zènere de picenine dimension e de ezistensa efìmara.

Ultemamente racuante micronasion łe se ga definie **cuinto mondo**, probabilmente in senso połèmego in rełasion a ła conosesta scała econòmega che ła clasìfega łe nasion del mondo in primo, secondo, terso e cuarto mondo.

## Caraterìsteghe
Le micronasion łe ga un nùmaro de atribusion in comun:

# Na forma e strutura aparentemente simiłare a cueła dei Stati sovrani, de consevensa i declara de gaver reclami teritoriałi, istitusion goernative, sìnbołi ufisałi, e sitadini.
# Łe ze zeneralmente picenine sia par estension, sia par nùmaro dei pretendesti "sitadini".
# Le micronasion de frecuente łe emete, in aparensa, strumenti nasionałi formałi cofà francobołi, monede, banconote, pasaporti, onorificense, e tìtułi nobiłiari.

El pretendimento de sovranità el ga caràtare pì o manco fitìsio, talora vertamente parodìstego.

Picenini Stati ufisalmente reconosesti, sparii o oncora ezistenti, cofà el Prinsipà de Monaco e San Marin, i gnen talvolta in magnera erada ciamai micronasion, ma sti Paezi i ze propiamente denomenai microstati.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Piasa Rosa

La **Piasa Rosa** (, *Krasnaja ploščad*) ła ze ła piasa prinsipałe de Mosca. Ła ze adjasente al muro orientałe del Cremlin, sede istitusionałe de ła presidensa rusa.

La piasa ła separa ła Cremlin, ex sitadeła zarista e atuałe rezidensa del Presidente de ła Federasion Rusa, da un stòrego cuartiero de marcanti, conosesto cofà Kitay-gorod. Dato che łe prinsipałi vie de Mosca łe nase da cuà e łe va verso ogni diresion, divegnindo dopo autostrade na volta fora da ła sità e ponesto-ché ła mezura 74.831 metri cuadri, ła Piasa Rosa ła ze considerada ła piasa sentrałe de Mosca e de tuta ła Rùsia e intrà łe piase pì grande in estension de tuto el mondo.

El nome "*piasa rosa*" no deriva dal fato che i edifisi e łe costrusion da torno a sta cuà łe ze par el pì de cołore roso e gnanca dal ligamento intrà el cołore roso e l'ideołozia comunista. El nome deriva *de facto* da l'ajetivo ruso красная (*krasnaja*, femenin del tèrmano красный, *krasnji*, "beło"), che signìfega sia "rosa" sia, inte el pasato, "beła": l'ajetivo el ze sta orìzenariamente aplegà (col signifegà de "beła") solché inte i confronti de ła Catedrałe de San Bazìlio, e de sevente estendesto a ła piasa inte el cuało sta cuà ła se erize. Se pensa che ła piasa ła gàpia sorbio el so nome atuałe inte el XVII secoło (in precedensa, sta cuà ła zera ciamada *Požar*, o sia "posto bruzà", ponesto-ché i edifisi in legno che i ła vardava i zera fasilmente sojeti ai insendi).

## Lioghi de intarese
* Catedrałe de San Bazìlio,
* Cremlin de Mosca, 
* Muzeo statałe de stòria,
* monumento a Minin e Požarskij,
* sentro comerciałe GUM,
* mauzołeo de Lenin

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Masacri de setenbre

Par **straji de setenbre** o **masacri de setenbre** se intende l'ezecusion somària de pì de miłe detegnesti inte łe gałere de Parize, suponesti partezani del re, che łe se ga consumà intrà el 2 e el 6 de setenbre del 1792.

## Stòria
Łe straji, de fato, łe zera stae ła produsion de ła viołenta reasion de ła popołasion de ła capitałe franseze a łe notìsie che łe rivava dal fronte sul dezastrozo andamento de ła guera contro de ła Prùsia (tolta de Longwy, asèdio de Verdun) e sul tentativo de insuresion de ła Vandea.

El difonderse del pànego e ła psicozi del conploto controrevołusionàrio, i ghea spenzesto ła foła a asaltar łe prezon de Parize  (l*Abbaye-aux-Bois*, l*Hôtel des Carmes*, la *Prison de la Force*, l'ex seminàrio de *Saint-Firmin*, la *[[Conciergerie]]*, el *[[Chàtelet]]*, la *[[Salpetrière]]*): dopo de un somàrio proceso sełebrà da un tribunałe del pòpoło presiedesto da Stanislas-Marie Maillard I zera stai copai cuazi ła metà dei detegnesti, mentre che łe autorità łe vardava l'avegnimento in magnera pasiva.

Sirca i tre cuarti dei pì de miłe cascai i zera creminałi comuni: numarévułi i zera anca i preti *refratari* (che no i gaveva acetà ła *[[costitusion siviłe del clero]]*). Intrà łe vìteme ecełenti Maria Tereza Luiza de Savoja-Carignan, prinsipesa de Lamballe, i véscovi Jean-Marie du Lau d'Alleman, Pierre-Louis e François-Joseph de La Rochefoucauld e l'abate Ambroise-Augustin Chevreux.

I zirondini i ghea credesto colpévołi de gaver istigà ła foła. I *masacri de setenbre* i gnen considerai ła prima manifestasion spontànea del Terore zacobin.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Guera franco-prusiana

La **guera franco-prusiana** (in todesco *Deutsch-Französischer Krieg*, in franseze *Guerre franco-allemande* o *Guerre franco-prussienne*) ła ze sta conbatesta dal 19 de lujo del 1870 al 10 de majo del 1871 intrà el Secondo Inpero franseze (e, dopo de ła cascada del rezime, da ła tersa Repùblega franseze) e ła Confederasion Todesca del Nord (guidada dal Regno de Prùsia), liada coi regni todeschi del sud de Baden, Baviera e Württemberg.

El conflito el ghea segnà el s-ciopar de ła tension intrà łe du potense, che ła se ghea guałivamente cresesto de sevente del fałimento del projeto de Napołon III de anesion del Lusenburgo, avegnimento che el ga cauzà ła fin de na rełasion rełativamente bałansada co ła Prùsia de Otto von Bismarck. I contrasti i se ghea fato pì inpisadi par colpa de ła senpre pì granda influensa, par gnente tołerada da Parize, ezersitada da ła Prùsia inte i confronti dei Stati todeschi verso sud del fiume Men partegnenti a l'ex Confederasion zermànega e del roło guida prusian ezersità inte l'interior de ła Confederasion Todesca del Nord, creada inte el 1867 dopo de ła vitòria prusiana inte ła guera contro de l'Inpero austrìago.

La guera franco-prusiana ła ze sta ła pì inportante conflito conbatesto in Eoropa intrà l'època de łe guere napołeòneghe e ła prima guera mondiałe, e el se ghea sarà co ła conpleta vitòria de ła Prùsia e dei so liai. La consevensa pì de rezalto ła ze sta ła creasion de l'Inpero todesco, che el ghea mantegnesto na funsion de granda autorevołesa inte łe rełasion pułìteghe internasionałi de łe dècade drioman del nasimento. La *débâcle* franseze ła ga determenà anca ła fine del Secondo Inpero de Napołon III e, col croło de sto cuà, ła tenporànea subalternità de l'influensa franseze in confronto de łe altre potense del foro eoropeo. Indiretamente, ła sconfizesta ła ghea vesto repercusion anca inte ła penìzoła italiana: el goerno sabàudo el ga profità de ła fine del Secondo Inpero, tradisionalmente protetore dei teritori pontifisi, par concuistar Roma inte el 20 de setenbre del 1870, metindo in pie ła ''Bresa de Porta Pia - Tolta de Roma.

La fine del perìodo inperiałe el ghea signifegà par ła Fransa el scumìsio de un rezime republegan, che - par dimension e influensa - el zera devegnesto el pì inportante intrà cuełi che ghe zera inte l'època inte el continente.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Dagen H

El ***Dagen H*** (*Dì H*, in vèneto), anca ciamà ***Högertrafikomläggningen***, el ze el nome de un'oparasion concordada dal goerno svedeze che ła zera vegnesta fata inte el 3 de setenbre del 1967, o sia el dì inte el cuało ła sircołasion stradałe in Svèsia ła ga canbià senso de màrcia; ła "H" ła ecuivałe a ła paroła *Högertrafik*, che in svedeze signìfega "sircołasion inte ła parte drita".

El canbio de sircołasion da ła "guida inte ła sanca" a ła "guida inte ła drita" ła se ghea vesto, cofà stabiłio, partindo da łe 6:00 boti de ła matina de Doménega 3 de setenbre, in magnera da sbasar al mìnemo i problemi rełasionai al tràfego.

La decizion de adeguarse al senso de màrcia de ła pì granda parte dei paezi de l'Europa e soratutto dei paezi diretamente confinanti cofà Norveja e Finlàndia, ła ghe ze stada dopo de un senpre pì cresente nùmaro de insidenti gavesto par ła majoransa par via de automobiłisti che i sircołava co veìcułi pensai par ła guida verso sanca, inte łe zone de ła Svèsia de confin. Sirca el 90% de łe automòbiłi svedezi łe ghea za el vołante da ła parte sanca.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti