open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cannabis

La ***Cannabis*** (Linnaeus, 1753) o **canavaro**, **canaparo**, **cànapa** el ze un zènero de piante anzosperme de ła fameja de łe Cannabaceae. Drio racuanti studiozi sto zènaro el detien na ùgnoła spece, la *[[Cannabis sativa]]*, la pianta storegamente pì difondesta inte l'Osidente, che a volta soa el conprende difarenti varietà e sotospece; drio altri invese ła Cannabis ła se destìngue in trè spece, *C. sativa*, *C. indica* e *C. ruderalis*.

Orizenària de l'Àzia sentrałe e sacra par ła zente hindu, ła pianta ła vegneva indegada in sanscrito coi tèrmani *bhanga*, *vijaya* e *ganjika*; in hindi, *ganja*. Ła vien zeneralmente acetada l'ipòteze drio ła cuała el canavaro ła sìpia rivada inte łe Amèriche dopo de Cristoforo Colombo; tutavia racuanti siensiai i ga catà restanse de cannabis, tabaco e foje de Erythroxylum coca (*coca*) in numarévułi mùmie (1500 a.C.) descuerte inte el Perù.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Asociasion Latinoamericana de Lìbaro Comèrcio

La **Asociasion Latinoamericana de Lìbaro Comèrcio** (ALALC) ła ze stada un organismo rejonałe, latinoamerican ezistente intrà el 1960 e el 1980. Creà inte el 18 de febraro del 1960 dal Tratà de Montevideo, el ze sta mudà posteriormente inte el 12 de agosto del 1980 par crear l'ALADI, o sia ła Asociasion Latinoamericana de Integrasion.

## Stati menbri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti

* Protocolo de Caracas modificatorio del tratado de Montevideo, suscripto en la ciudad de Caracas el 12 de diciembre de 1969
Teodoro Obiang Nguema Mbasogo

**Teodoro Obiang Nguema Mbasogo** (Acoacán, 5 de zugno del 1942) el ze un pułìtego, militare e ditatore ècuato-guinean.

El ze presidente de ła Guinea Ecuatoriałe dal 3 de agosto del 1979, co che el zera sta bon de roersar el rezime ditatoriałe de so zio Francisco Macías Nguema doparando e metindo in pie un colpo de Stato miłitare.

Lìder african inte l'incargo da pì tenpoe el primo inte dl mondo intrà i Cai di Stato dei Paezi no monàrcheghi, el ze sta denunsà ripetitivamente de stra-gravi abuzi dei deriti umani. Za presidente de ła Union Africana, so nevodo el ze el conosesto zugador de bałon Pedro Obiang.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Łéngua dei ségni azera

Ła **łéngoa dei ségni azera** (*Azərbaycan işarət dili*, scursà *AİD*) ła xe na łéngoa dei ségni, vixiva, doparà pì che altro inte ła comunidà sorda azera.
Ła xe doparà da on numaro no serto de parsone che el xe torno a łe 31.000 parsone inte ł'Azerbaijan.

## Notasion


## Vara anca
* Łéngoa dei ségni

## Łigami foresti
*  Deaf Azerbaijanis of Azerbaijan – Peoplegroups.org
Armée de terre

L**Armée de terre** ("Ezersito de tera") el ze una de łe cuatro conponenti de łe forse armae fransezi. Come łe altre tre forse (Marine nationale, Armée de l'air e Gendarmerie nationale), ła ze ponesta soto responsabiłità del goerno franseze.

Oparativamente, łe unità de l'ezèrsito łe ze soto l'autorità del Cao de stato majore de łe forse armae (*chef d'état-major des armées* CEMA). El Cao de stato majore de l'ezèrsito (*Chef d'état-major de l'armée de terre*) el ze responsàbiłe davanti al CEMA e al Ministro de ła Defeza, de l'organizasion, de l'inbastimento, del dòparo de łe so forse, cusita cofà de ła pianifegasion e programasion dei so mezi, de łe provizion future.

Tuti i soldai i ze considerai profesionisti de sevente de ła sospension de ła coscrision, votada in parlamento inte el 1997 e rendesta efetiva inte el 2001.

Partindo dal 2017, l'ezèrsito franseze el dòpara 117.000 persone (intrà cual ła lejon straniera franseze e i Vìziłi del fogo de Parize). In pì, l'ełemento de reserva de l'ezèrsito franseze el ze fato da 15.453 menbri del personałe de ła Reserva oparativa.

Inte el 1999, l'ezèrsito el ga emetesto el *Còdaze del soldà franseze*, che el detien i órdeni zudisiari:

## Notasion

## Varda anca
* Stasion miƚitare de Pierre-sur-Haute

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Marine nationale

Ła **Marine nationale** ("Marina nasionałe") ła ze una de łe cuatro conponenti de łe forse armae fransezi. Come łe altre tre forse (Armée de Terre, Armée de l'air e Gendarmerie nationale), ła ze ponesta soto responsabiłità del goerno franseze..

La so flota ła ze fata da un sentenaro de nave de superfise (tegnendo drento anca el navejo secondàrio, cofà nave cisterna e rimorchiadori), intrà łe cuałe na portaèrei de propulsion nucleare (ła ùgnoła marina eoropea che ła ghene ga una), e da dieze sotomarini nucleari, dei cuałi cuatro i ze armai co SLBM.

Inte el 2014 ła Marine nationale ła ghea 39.300 ómani (36.500 miłitari e 2.800 siviłi) reclutae par concorso. 

El bomò de ła *Marine nationale*, inprimesto co létare bianche in fondo blu el ghe ze in tute le unità de ła flota, el ze: « *Honneur, Patrie, Valeur, Discipline* » (*Onor, Pàtria, Vałore, Desiplina*), bomò che mai el ze canbià dai tenpi de ła *[[Marine royale]]*.

Ła vien famejarmente ciamada « *La Royale* », anca parché prima de èsar imperiale o nasionałe, ła zera reale o oncora parché l'antigo Ministero de ła Marina (andove el ghea sede el Stato majore de ła Marina finmente al 2016) el zera pozisionà inte el nùmaro 2 de rue Royale in Parize, o par finir par destìnguarla da « *La Marchande* ».

## Notasion

## Varda anca
* Stasion miƚitare de Pierre-sur-Haute

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Lista de sonde spasiałi

**Lista de łe [[Sonda spasiałe|sonde spasiałi]]**.

In cełeste le mision mai rivae in destinasion.

## 1950-1959

## 1960-1969

## 1970-1979

## 1980-1989

## 1990-1999

## 2010-2019

## 2020-2029
Pałaso dei Retori

**Pałaso dei Retori** el ze un pałaso de Belun pozisionà so ła banda setentrional de Piasa del Domo.

## Istoria
El ze sta costruio intè el 1409, so na fortesa medieval za prezente.

Inte el 1491, soto el retor Matteo Tiepolo, ła se ga zontada 'na loja a do piani puzada sora tre archi. Inte el 1496 so projeto de Giovanni Candi se scuminsia a slargar el pałaso, che da gotego venesian el pasa a rinasimental. I łavori i ze finii inte el 1536, soto el retor Girolamo Arimondo. Intra el 1536 e el 1547 ła ze stada zontada so el canton sud-est ła tore de el rełojo, projetada da Valerio da San Vittore.

El ze sta comisionà da el "Cołejo de i nobiłi" par confermar de novo ła dedision  ła Repùblega de Venèsia, daspò ła Guera de ła Liga de Canbrai. Da ła fin de el secoło el pałaso el ze deventà sede de el governo venesian inte ła sità.

Al di de ancuo el pałaso el ze ła sede de ła Prefetura.

## Strutura
El fabricà el ga do piani, co un portego al pian teren. Inte ła fasada prinsipal el portego el ga nove archi a tuto sesto co capitełi decorai; al primo pian ghe ze 'na cuadrifora co cuatro bifore par banda; al secondo pian 'na połifora a sete fenestre, co tre bifore par banda.

Busti e łapidi de i retori de ła Serenisima a Bełun da el XVII secoło i decora ła fasada.

## Łinganbi foresti
*Descrision inte el sito de el comun
Łista de presidenti del Venesueła

I **presidenti del [[Venesueła]]** dal 1830 (indipendensa da ła Granda Cołónbia e proclamasion de ła *República de Venezuela*) finmente uncó i ze i seventi.

## Lista
 Presidente del Venesueła
Ìndigo (cołorante)

El **ìndigo** el ze un cołorante, pì precizamente un pigmento, derivà prinsipalmente da l'Indigofera tinctoria che el vien doparà par ténzar i tesudi (anca jeans inte ła so orìzene). La mołècoła che l'ìndigo detien ła se ciama **indigotina**.

## Istòrego
Zà i antighi ezisi i doparava sto cołorante. Inte el Medioevo el zera tanto difondesto un cołorante blu tanto arente de cueło ìndigo, el blu de Prùsia, che el zera de orìzene minerałe.

Inte el 1882, Adolf von Baeyer e Vigo Drewsen i ghra proponesto el primo mètodo de sìnteze chìmega de l'indigotina da 2-nitrobensaldeide e aceton.

## Propietà fìzego-chìmeghe
L'indigotina ła se prezenta soto forma de pólvare cristałina che ła sublima intrà i 390°C e 392°C. El ze insołùbiłe in àcua, etanoło o ètere, ma el ze sołùbiłe in clorofòrmio, nitrobenzene o àsido solfòrego consentrà e el ze altamente sołùbiłe in DMSO (dimetilsolfòsido).

La deconpozision de l'ìndigo el połe prodùzar aniłina e àsido pìcrego, intrà chełi altri.

L'ìndigo tratà co àsido solfòrego el conferise un cołore blu-verdo; sto cołore el zera parvesto inte el XVIII secoło e in franseze el zera ciamà *bleu de Saxe* o *carmìnio d'ìndigo*.

L'ìndigo el ga na strutura cuazi idéntega al vioła del Tiro, un clàsego cołorante otegnesto dal sguso de łe limeghe de mare.


Indigo plant extract sample.jpg|Tintura estrada dal Indigofera tinctoria su un fojo de carta
Blue Blood jeans.JPG|Jeans claseghi cołorai co l'indicotina
Indigoterie-1667.jpg|Jean-Baptiste Du Tertre, *Histoire générale des Antilles habitées* (1667)
Indigo-Historische Farbstoffsammlung.jpg|Indi, *Cołesion stòrega de tinture de l'Università Tècnega de Dresda, Zermània*


## Produsion e sinteze
La sostansa ła se cata naturalmente inte l'indigan, na sostansa incołora e sołùbiłe in àcua.  L'indigan el połe vegner fasilmente idrołizà a β-D-glucòzio e indosiłe. Un'osidasion, par ezénpio par sénplega espozision a l'ària, trasforma l'indosiłe in ìndigo.
Sex symbol

Se definise **sex symbol** un personajo popołare, mascułin o femenin, che par łe so virtù fìzeghe el sìpia bon de svejar l'atrasion sesuałe in indivìdui tersi. El tèrmino el se ga sparpagnà e el ga tacà èsar doparà inte el 1911, co l'afermasion del denomenà star system e, spesalmente in chełi tenpi, de l'indùstria sinematogràfega. 

## Notasion

## Bibliografia
*Donna Leigh-Kile, *Sex Symbols*, Random House Inc, Aug 28, 1999,
Łista de presidenti del Burkina Faso

I **[[Presidente de ła Repùblega|presidenti]] del [[Burkina Faso]]** (finmente al 4 de agosto 1984 '''Repùblega de l'Alto Volta''') dal 1960 (data de indipendensa da ła Fransa) finmente uncó i ze i seventi.

## Lista

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Sovrani d'Ungaria

Sta cuà ła ze na lista dei **sovrani ungarezi** che i ga regnà in Ungaria dal medioevo al XX secolo.

## Sovrani semi-lezendari (850 - 895)

## Gran Prìnsipi d'Ungaria (896 - 1001)

## Re d'Ungaria (1001 - 1526)

## Re de l'Ungaria orientale (1526 - 1570)

## Re d'Ungaria (1526 - 1867)

## Re d'Ungaria (1867 - 1918)

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Semàforo

El **semàforo** (), dizesto anca **lanterna semafòrega**, el ze un segnałe lumenozo doparà predomenantemente inte ła circołasion stradałe inte incrozi, traersamenti pedonałi e in altre situasion inte el cuało sìpia necesàrio regołar flusi de tràfego potensialmente in conflito intrà de lori. I semàfori i ze stai storegamente intrà i primi segnałi lumenozi e i ze oncora uno dei pì defondesti.

In baze a na convension universalmente reconosesta le luze del semàforo łe połe èsar solché de tre cołori, roso par denomenar la fermada, verde par denomenar el via lìbara e zało-naranson par preavizar de l'iminensa de un cànbio de stato, intrà el verde e el roso. Fazesta sta premesa conpagna par tuti, no tute łe nasion łe dòpara le istese convension so ła secuensa de aparision dei cołori; in Itàlia el cołore zało el vien doparà par preanunsar l'iminente órdene de fermarse; in altri Stati ła vien doparà anca in conbinasion col roso par denomenar l'arentarse del via lìbara.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Sonda spasiałe

Na **sonda spasiałe** ła ze na picenina navezeła spasiałe sensa ecuipajo, cargada de strumenti de oservasion, in parte autònoma, e co drento el mìnemo indispensàbiłe dei motori e carburante de nesesità par portar vanti ła so mision.

Se ze drio parlar de na astronave che zeneralmente ła viaja verso pianeti esterni e prinsipalmente el ze un veìcuło esplorativo, mentre un satèłite artifisałe el ze ma astronave che ła se lìmita a voltar da torno a ła Tera.

## Descrision

Na tìpega sonda spasiałe ła consta zeneralmente de un bloco de metało alto racuanti metri, totalmente cuerto da antene, tełecàmare, brasi mòbiłi, etc. Da na parte ła dòmena na antena parabòłega doparada par comunicasion co la Tera, da l'altra ła tobera de descargo del motore prinsipałe. I motori i ze doparai sia par canbiar la vełosità de ła sonda, par eventuałi manovre cofà l'insersion in òrbita da torno a un pianeta, sia par controłare el so orientamento inte łe tre dimension. De frecuente la sonda ła ze cuerta da un fojo de carta metàłego refletente, che el ga el fine de reflètar i raji sołari che de contràrio i la suriscaldaria. 

Se la mision de ła sonda ła ze prevedesta col fin de esplorare corpi del sistema sołare interno, ła garà panełi sołari ùtiłi par prodùzar ełetrisità, se invese el fine el ze l'esplorasion de corpi cełesti del sistema sołare esterni, la sonda ła detegnarà racuante batarie, zeneralmente nucleari che łe desfruta el decadimento radioativo de sostanse cofà plutònio.

Le mision de łe sonde łe połe prevédar dei sorvołi de alta vełosità (*flyby*), o sanò l'insersion in òrbita da torno al corpo sełeste (la sonda ła ze de consevensa dizesta *[[orbiter]]*), e de łe volte l'aterajo de ła sonda o de parte de sta cuà (*[[lander]]*), se no par-fin el tornar de novo in Tera co canpioni de ròcia erlevai dal teren esplorà.

Na sonda no ła ze bona de erlevarse eła soła in voło ła vien de consevensa lansada par mezo de un razo vetore che la sgansa inte ła trajetòria inisiałe vołesta. Sta trajetòria ła ze sta calcołada dai controłori de voło in magnera che, movéndose solché gràsie a inèrsia e a l'influensa de ła gravità dei vari ojeti del sistema sołare, sta cuà ła rìvee a destinasion doparando el mìnemo de carburante necesàrio.
## Lista de łe sonde spasiałi

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Union personałe

Un**'union personałe** ła ze na rełasion de du o pì entità, considerae stati sovrani separai che, traerso na leje, i spartise ła istesa persona cofà Cao de Stato de anbedó łe nasion. L'union personałe no ła ga da vegner confondesta co na federasion, che ła ze considerada dai altri stati internasionałi cofà stato sìngoło. 

Łe union personałi łe połe nàsar par vàrie motivasion, che łe va da ła s-ceta coincidensa (cofà na prinsipesa che, dopo èsarse maridada, ła cronpa un fioło, che el ereditarà łe corone de anbedó i Paezi) a l'anesion virtuałe (inte el cuało un'union personałe ła vien fazesta par inpedir na revolta). Ghe ze anca union personałi sancie par leje (inte łe cuałe łe costitusion dei stati łe delìnea ciaramente ła so futura union) o union no codifegae (inte el cuałp cazo łe połe vegner fasilmente ronpeste).

Ponesto-che i Presidenti de łe repùbleghe i vien de sòłito decidesti intrà i sitadini del stato in cuestion, łe union personałi łe ze cuazi senpre un fenòmano che el intaresa łe monarchie, e talvolta el tèrmano *dópia monarchia* el ze doparà par inténdar na union personałe de du monarchie. Col declin del nùmaro dei stai goernai da un re inte el XX sècoło, łe union personałi łe ze devegneste bastansa rare. El contesto inte el cuało łe se cata inte el ventunèzemo sècoło el ze el Commonwealth britànego, inte el cuało el Goernatore Zenerałe el ze el rapresentante del Cao de Stato, e el ze nomenà dal Cao del Goerno locałe.

Ghe ze un lìmito miga ben defìnio intrà l'union personałe e ła federasion: de frecuente ła prima ła ze confluia inte ła seconda. In pasà ste union personałi intrà stati łe ze ndae verso na sparision. Intrà łe union stòreghe se połe recordar: i tre regni de Danemarca, Norveja e Svèsia (XIV secoło), el regno de Prùsia e el prinsipà de Neuchâtel (1707-1857), el regno de Połònia e Sasònia (1679-1763), el regno de Danemarca e el Schleswig-Holstein (1460-1863).

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Porta de Brandeburgo

La **Porta de Brandeburgo** (in todesco *Brandenburger Tor*) ła ze na porta in stiłe neoclàsego de Berlin. Ła ze pozisionada intrà i cuartieri de Mitte e Tiergarten.

El ze el monumento pì tanto conosesto de Berlin e el ze conosesto in tuto el mondo cofà sìnboło de ła sità e de ła Zermània.

## Stòria
Verzesta al tràfego inte el 6 de agosto del 1791, ła porta ła zera vegnesta costruia partindo dal 1788 da Carl Gotthard Langhans, che el ghea ciapà idea da ła recostrusion dei Propilei de Atene, publicada inte el 1758 da Leroy inte łe so "Ruines des plus beaux Monuments de la Grèce". El stiłe doparà da Langhans el ze un dòrego-roman revedesto: al pie de łe cołone łe ze defati prezenti de łe baze e a ła fin del frejo, da un lato e da l'altro del prospetivo, i fa parision meze metope, in contrasto col stiłe dòrego auténtego, che el prevedeva cołone sensa baze e parte finałi del frejo resołusionae co sènpleghi triglifi. Sta cuà ła costituise el ponto finałe osidentałe del viałe Unter den Linden inte la Pariser Platz.

La porta ła ze alta 26 metri e larga 65. Le cołone dòreghe in piera, che par tera łe ga un diàmetro de 1,75 metri, łe verze 5 varghi de pasajo.

Dopo de l'interamento de łe mure sitadine, Johann Heinrich Strack el ghea zontà inte el 1868 inte i łati de ła costrusion sentrałe du base costrusion.

La cuadriga su ła so parte sora ła ze sta creada inte el 1794 da JJohann Gottfried Schadow. Napołeon I ła ghea trasportà inte el 1807 a Parize, cofà botin de guera. Inte el 1814 i prusiani i ła ghea retraesta-indrio, e i ghea zontà ła croze de fero a ła corona che ła sormonta l'asta in man a ła dea de ła paze.

Durante ła Guera Freda ła porta ła se catava a Berlin Est arente al muro che el ghea dividesto Berlin dal 1961 al 1989.

La costrusion e ła cuadriga łe zera vegneste seriamente danejae inte el ndar de ła seconda guera mondiałe e restaurae intrà el 1956 e el 1958.
I stanpi orìzenałi de ła cuadriga i se catava par fortuna oncora inte el magazin de ła fondaria Noack a Berlin ovest.

I resti del Muro de Berlin e dei vari sbaramenti inte łe arense de ła porta i zera vegnesti drioman totalmente interai.

Inte ła note de Cao de l'an del 1989 ła cuadriga ła zera vegnesta de novo danejada, ma zà inte el 1991 i zera stai finii terminai i lavori de restauro.

Atualmente ła ze figurada su racuante monede (10, 20 e 50 cent de eoro) emeteste da ła zeca todesca.

## Multimèdia

Brandenburg Gate Quadriga at Night.jpg|La cuadriga, vizion noturna
Bundesarchiv B 145 Bild-F079009-0032, Berlin, Brandenburger Tor mit Berliner Mauer.jpg|1988 – ła porta vedesta da Berlin Ovest, drio del muro che el divideva ła sità


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Mars Science Laboratory

**Mars Science Laboratory** (**MSL**) el ze na mision de esplorasion del pianeta Marte de ła NASA. La mision ła ze prinsipalmente formada da łe atività del rover nomenà ***Curiosity***, che el ze sta lansà inte el 26 de novenbre 2011 da Cape Canaveral e aterà su Marte inte el 6 de agosto 2012. Suito dopo de l'aterajo, fazesto co bon èzito doparando el mètodo EDL (entry, descent, landing), pì precizo de łe mision precedentemente mandae inte el pianeta, el rover el ga scumisià a mandar de łe imàzeni da ła superfise. La durada de ła mision ła zera prevedesta in almanco un ano marsian (sirca 2 ani terestri) ma ła ze oncora uncó in corso col fin de investigare su ła pasada e prezente capasità de Marte de sostegnere ła vita.

Par consentire anàłize pì fonde, *Curiosity* el trasporta strumenti sientìfeghi, provizionai da ła comunità internasionałe, pì vansai in confronto a cuełi de calsìase altra mision fata inte el pasà inte el pianeta roso; el ze in pì sirca sìncue volte pì pezante e du volte pì longo dei rover *[[Spirit (rover)|Spirit]]* e *[[Opportunity]]* rivai inte el pianeta inte el 2004.

Inte el 22 de lujo del 2011 ła NASA ła ghea anunsà ła zona verso andove ła sonda el saria stada inviada: el cratero Gale. El lanso el se ga de consevensa gavesto in novenbre de l'isteso ano par mezo de un vetore *[[Atlas V]]*, e *Curiosity* el ze inte-ła-fin aterà co bon-èzito su Marte inte el 6 de agosto del 2012 a łe 5:14:39 boti UTC, 7:14:39 ora vèneta, 8 mezi dopo. Durante de ła so atività su Marte, el robot el anałizarà dozene de canpioni del teren e de ròcia marsiana.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Satellite Catalog Number

El **Satellite Catalog Number** (conosesto anca cofà **NORAD catalog number**, **NASA catalog number**, **USSPACECOM object number** e variante simiłari) el ze un nùmaro de 5 sifre progresivo asegnà dal USSPACECOM a tuti i satèłiti in òrbita datorno de ła Tera in órdene de identifegasion. Prima de l'USSPACECOM, el catàłogo el zera mantegnesto dal NORAD. El primo ojeto catałogà, nùmaro de catàłogo 00001, el ze el stàdio finałe del razo che el ga lansà el Sputnik 1. Al 11 de zugno del 2021, el catàłogo el detegneva pì de 48,833 ojeti traciai intrà i cuałi 11,264 satèłiti lansai in òrbita dal 1957..

## Notasion


## Linganbi foresti
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Rover (astronàutega)

[thumb|Schema de ła mision [Lunochod.]]
[thumb|[Rover lunare de ła mision Apollo 15 (NASA).]]
[thumb|Inte l'imàzene, inte ła drita el ''rover'' marzian ''[Spirit (rover)|Spirit*, inte ła sanca *Sojourner* de ła mision *Mars Pathfinder* ([[NASA]]).]]
El *'rover*' el ze un veìcuło doparà par el trasporto su un [[Ojeto cełeste|corpo cełeste]]. El rover el vien portà su un [[pianeta]] o su un [[satèłite naturałe]] dal *lander*.

== Istòria ==
I primi rover de ła istòria i zera stai lozegamente cuełi destinai a l'esplorasion [[luna]]re. Inte el 17 de novenbre [[1970]], trasportà da ła sonda [[Luna 17]], el ghea [[Ałunajo|ałunà]] el primo rover, el [[Lunochod]] de fabregasion soviètega. Le prime mision [[Programa Apollo|Apollo]] aterae su ła Luna de fato no i desponiva de nisun rover. El primo el zera rivà co ła mision [[Apollo 15]], inte el [[31 de lujo]] del [[1971]], e de sevente i ghene ghea portà uno anca łe mision [[Apollo 16]] e [[Apollo 17|17]]. In tuto, i [[astronàuta|astronàuti]] i ze stai boni de percórar ben 90&nbsp;km su ła superfise lunare. La vełosità màsima de sti rover ła zera de sirca 13&nbsp;km/h.

Anca [[Marte (astronomia)|Marte]] el ze sta vizità da tanti rover: el *Prop-M Rover* soviètego, trasportà dal *lander* [[Mars 3]], el cuało tutavia no el ga mai oparà in cuanto el se ghea danejà inte l'aterajo, el *Sojourner*, trasportà dal *lander* *Mars Pathfinder*, *Spirit*, *Opportunity*, *Curiosity'' e Perseverance.

## Caraterìsteghe
I rover i vien projetai par èsar boni de móvarse su tereni contorzesti e par sorpasar grandi ostàcułi: par sta motivasion i ga pì rode de un normałe veìcuło. I ze de sòłito provedesti de grandi panełi sołari par l'ałimentasion ełètrega.

I rover che i atera su corpi cełesti destanti da ła Tera no i połe vegner controłai da destansa in tenpo reałe perché ła vełosità de propagasion de łe onde ràdio ła ze inferiora de cueła dimandada par łe comunegasion in tenpo reałe: de consevensa sti rover i ga da poder oparar in magnera autònoma co poca asistensa da ła Tera. (es: Marte el ze distante da ła Tera intrà i 100 e 56 miliuni de chiłòmetri, i segnałi ràdio i viaja inte el spàsio verto a ła vełosità de 3\cdot10^8m/s; co un ràpido càlcuło i ghe vuria intrà i 5,5 e 3,1 minuti par far rivar un segnałe su Marte: no el ze pusìbiłe comandare un rover in tenpo reałe).

I ùgnołi rover che l'omo el ga controłà in magnera direta (cofà un'automòbiłe) i ze stai i modełi de tipo lunare.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Ochroma pyramidale

El **balsaro** (***Ochroma pyramidale*** (Cav. ex Lam.) Urb., 1920) el ze na àlbara de ła fameja Bombacaceae, difondesto in Amèrica sentro-sud. El ze l'ùgnoła spece del zènare ***Ochroma***.

El so legno el ze el legno pì lejero conosesto al mondo (densità 150–160&nbsp;kg/m³) e el ze doparà par ła costrusion de aeromodełi. siben che el gàpia un baso pezo spesìfego, el ga na rezistensa a ła conprension de pì de 100&nbsp;kg/cm² otegnìbiłe gràsie a ła strutura alveołare del legno: el ga dei canałi linfàteghi tanto grandi che i parmete a l'àlbera na stra-ràpida crésita (in 5 ani na pianta ła vien madura par vegner batesta zo).

## Descrision
thumb|left|Foje e fruto
Ła ze na àlbara senpreverde, co trozo erezesto, silìndrego, alto da 15 a 35 m, co un diàmetro da 20 a 60&nbsp;cm.
La cortécia ła ze lisa co secatrisi lineari protuberanti, de cołore grijastro.
La cioma ła ze rodondada e iregołare, co foje poneste a spirałe, longhe finmente a 35&nbsp;cm, coreformi, co nervadure rezaltanti.
I fiori i ze grandi, sołitari, actinomorfi, larghi 10–15&nbsp;cm, profumai, co càłeze roso e pètałi zało cadavèrego co bordi rosastri.
I fruti i ze càpsułe larghe da 15 a 25&nbsp;cm, nere a madurasion, deisenti, sudivideste in 5 tochi dopo de ła vertura. Al paro de altri fruti de łe Bombacaceae i ga na fibra cotonoza inte el cuało łe ze sperdeste samese de picenine dimension.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti

*
Strisa de Gaza

La **strisa de Gaza** o **franza de Gaza** (; in ebràego: רצועת עזה, *Retzu'at 'Azza*) el ze un'exclave del teritòrio pałestineze confinante co Israełe e Ezito arente de ła sità de Gaza.
Se ze drio parlar de na rejon costiera de 360&nbsp;km² de superfise popołada da 1.760.037 abitanti de etnia pałestineza, dei cuałi 1.240.082 refujai pałestinezi.

Revendegada dai pałestinezi inte el 1994, co ła Ciszordània e a Jeruzałeme Est, cofà parte del Stato de Pałestina inte ła rejon stòrego-zeogràfega de ła Pałestina, solché dopo del retiro dei miłitari e dei siviłi israeliani da Gaza inte el 2005, ła ze pasada soto del tendimento pułìtego-aministrativo de l'Autorità Nasionałe Pałestineze.
Dal 2007 ła ze parò goernada diretamente da Hamas conseventemente a łe ełesion lejislative del 2006 e a ła bataja de Gaza del 2007 intrà Fatah e Hamas. Le Nasion Unie, łe organizasion internasionałi par i deriti umani, e ła majoransa dei goerni e dei zuristi i consìdara el teritòrio oncora ocupà da Israełe, che el mantegne inte ła franza un bloco co l'Ezito. Israełe el controła el spàsio aèreo e marìtemo de ła strisa, sie dei sete traersamenti de ła frontiera terestre e el movimento de merce e persone verso drento e de fora da ła strisa. La franza de Gaza ła resta de consevensa inte el mezo del conflito israeło-pałestineze, e de reiterae guere intrà Israełe e Gaza s-ciopae inte i ùltemi ani (2008, 2014).

In senso pezorativo, specialmente da parte dei sostegnitori de Israełe, ła Franza de Gaza dal 2006 in dopo ła ze devegnesta talvolta denomenada cofà *Hamastan* ("tera de Hamas").

Dal 2012 l'ONU ła reconose formalmente ła Strisa cofà parte del Stato de Pałestina, entità statałe semi-autònoma.

## Istòria
St'àrea no ła ze reconosesta internasionalmente cofà un Stato sovran, ma ła ze reclamada da l'Autorità Pałestineze cofà parte dei Teritori pałestinezi. Inte el zenaro del 2006, co na vitòria sorprindente a łe ełesion lejislative in Pałestina del 2006, Hamas el ga otegnesto ła majoransa inte ła càmara. De sevente de ła bataja de Gaza del 2007, Hamas ła ga ciapà el goerno *de facto* de ła Strisa de Gaza.

L'Ezito el ga goernà ła Franza de Gaza intrà el 1948 e el 1967, e oncó el ghene controła ła so frontiera sud intrà el dezerto del Sìnai e ła Strisa de Gaza, da ła cuała ła ze dividesta da ła Philadelphi Route. Israełe el ga goernà ła Strisa de Gaza dal 1967 al 2005, co che el se ga formalmente retirà firmando un Pian de dezinpegno uniłaterałe. Ai sensi dei acordi de Oslo firmai intrà Israełe e l'Organizasion par ła Libarasion de ła Pałestina, Israełe ła mantegne parò el controło miłitare del spàsio aèreo de ła Strisa de Gaza, de łe frontiere terestre (traerso ła bariera intrà Israełe e ła Strisa de Gaza) e de łe àcue teritòriałi co rełasionà controło de ła so frontiera, mentre l'altra ła ze controłada da l'Ezito.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Ponte de ła Paze

El **Ponte de ła Paze** (in ingleze **Peace Bridge**) el ze un ponte a arco che el traersa el fiume Niagara e el liga ła sità de Fort Erie (Ontario, Cànada) co cueła de Bufalo (New York, Stati Unii).

La longhesa del ponte ła ze de 1,77 km e i ze stai doparai par ła costrusion sirca 1,07 Km de aciàio, rivando al totałe de 9 800 tonełae. El Ponte de ła Paze el ze costituio da 5 archi. La costrusion ła zera vegnesta aprovada da ła International Joint Commission inte el 6 de agosto del 1925. El zera sta incargà cofà cao-inzegnero Edward Lupfer.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Vècia Confederasion

Co **Vècia Confederasion** se ghe denòmena łe vàrie forme ciapae da ła Confederasion Elvètega intrà el 1291 (ano de ła liansa intrà Uri, Svito e Untervaldo) e el 1798 (ano de l'invazion de łe trupe napołeòneghe e creasion de ła Repùblega Elvètega). La Vècia Confederasion ła zera un débołe intrezamento federałe, creà dai vari intaresi dei sìngułi menbri e mantegnesto saldo da łe numarévułe lianse incrozeae intrà łe rejon alpine e łe sità de l'Altipian Svìsaro.
Bazegamente ła zera formada dai Cantoni Sovrani (dizesti Orte in łéngua todesca) e dai Teritori Liai (Zugewandter Ort in todesco). Inte-ła-fin tuta na sèrie de teritori sotometesti, dizesti Bailiai, e protetorai i conpletava in magnera mutévołe ła zeografia elvètega.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Fenòmano cełeste de Baziłea

El **fenòmano cełeste de Baziłea** el ze un avegnimento atmosfèrego naturałe che ga svejà stupor inte ła popołasion de Baziłea inte el 7 de agosto del 1566, al ponto che el fato el vegnea reportà inte el *Vołantin de Baziłea*, ła gazeta sitadina, in ciave mìstego-teołòzega, cofà che ocoreva normalmente inte łe publegasion de l'època.. L'incizion de Samuel Koch ła ze conservada inte ła *[[Wickiana]]* de ła Biblioteca Sentrałe de Zurigo.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Programa Viking

La **mision Viking** ła zera formada da du sonda spasiałe, ła **[[Viking 1]]** e ła **[[Viking 2]]**, ognuna de łe cuałe formà da un mòduło orbitante (o sia un *[[orbiter]]*) e un moduło de aterajo (o sia un *[[lander]]*). 

I fini primari de ła mision i zera:
* otegnere imajini a alta resołusion de Marte;
* caraterizare ła strutura e ła conpozision de l'atmosfera e de ła superfise;
* sercar trase de vita ałiena.

La ze stada la mision pì cara e anbisioza mai spedia par studiar Marte, co un costo totale de poco pì de 1000 milioni de dòlari de cheła època. Soto de tuti i ponti de vìsta, el programa Viking el ga avesto bon-èzito e el ga portà ła granda parte de łe informasion so Marte che łe se ghea vesto dispunìbiłi inte ła fin de ła dècada del 1990.

El Viking 1 el zera sta lansà ai 20 de agosto del 1975 e el Viking 2 ai 9 de setenbre de l'isteso ano, tute e do portae un òrbita dal vetore Titan III-E. Na volta rivae inte l'òrbita de Marte, par vari mezi, le dò sonde łe ga portà vanti na operasion de renlevamenti fotogràfeghi de ła superfise marsiana, par dopo pasar a ła decizion dei mejo siti de aterajo. El 20 de lujo el *lander* del Viking 1 el se ghea destacà da l*orbiter* e el se ghea aterà inte ła superfise de Marte, in *[[Chryse Planitia]]*, a 22,3° latitùdene nord e 48,0° Lonzitùdene est, un posto arente a cheło pensà in prinsìpio, ma considarà pì tardi, dopo del stùdio de łe imàzeni rivae, cofà un posto poco seguro par el aterajo.

El *lander* el zera vegnesto prima steriłizà co granda rancura in operasion de insebramento dei tochi col zera in Tera, col fin de evitar calsìase pusìbiłe contamenasion del anbiente marsian. 
Ła durada de ła mision ła zera prevedesta e definia a 90 dì da l'aterajo, ma sia che el *lander* che el *orbiter* i zera ndai vanti inte łe oparasion par tenpi belché pì longhi. L*orbiter* el ghea oparà par altri 4 ani, mandando insieme a la sonda zemeła Viking 2 pì de 1400 imàzeni, co na resołusion de 300 e 150 metri e in racuante partegołari rejon, par fin de 8 metri par pixel

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Insidente del golfo del Tonchin

L**insidente del golfo del Tonchin** (in vietnamita *Sự kiện Vịnh Bắc Bộ*, in ingleze *USS Maddox incident* o *Papalousa incident*) el ze un insidente gavesto inte el ndar de ła guera del Vietnam inte el golfo del Tonchin inte el 2 de agosto del 1964, che el ga cofà sentro el sucéderse de un scontro aeronavałe intrà un caciatorpediniere statunitense e racuante motosiłuranti nordvietnamite cusita cofà de un ataco mai avegnesto che parò i Stati Unii i sostegnea che el ghe fuse sta du dì dopo, inte el 4 de agosto del 1964, inte el contesto del conflito.

Secondo el rendiconto american l'èzito del scontro el ze sta de cuatro marinari del Vietnam del Nord copai e sie ferii, mentre no łe ghe zera stae vìteme intrà i marinai dei Stati Unii. La consevensa de sti insidenti ła ze sta un *[[casus belli]]* che el presidente statunitense Lyndon B. Johnson el ghea desfrutà par dimandar ła **Resołusion del golfo del Tonchin**, inte el 7 de agosto del 1964, al Congreso american, in magnera da otegnere l'autorità de atacar el Vietnam del Nord, sensa formałe declarasion de guera. El tuto el se ghea vesto inte el ndar de ła presidensa de Lyndon B. Johnson.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Asociasion de łe Nasion del Sud-est aziàtego

L**ASEAN** (IPA: *ˈɑːsiɑːn*; in ingleze: **Association of South-East Asian Nations**; in vèneto: **Asociasion de łe Nasion del Sud-est aziàtego**), el ze un'organizasion pułìtega, econòmega e culturałe de nasion piasae inte el Sud-est aziàtego, a ła cuała ła ze ligada l'omònema àrea de lìbaro scànbio, o sia l'àrea de lìbaro scànbio de l'ASEAN, a so volta ligada co sìngułi acordi a l'Austràlia, Nova Zełanda, Repùblega Popołare Cineze, Corea del Sud e Japon.

L'ASEAN ła ze sta fondada inte el 1967 col fin de promóvar ła cooparasion e l'asistensa resìproca intrà i stati menbri par cełerare el progreso econòmego e erlevar ła stabiłità de ła rejon. L'ASEAN ła mantegne na rete globałe de lianse e pàrtner de diàłogo e ła vien considerada da racuanti cofà na potensa globałe e un'organizasion influente. Ła ze coinvolzesta in numarévułi afari internasionałi e ła òspita mision diplomàteghe in tuto el mondo. El ze uno dei prinsipałi pàrtner de l'Organizasion par ła Cooparasion de Shanghai, co ła cuała ła desviłupa un modeło de cooparasion par ła paze, ła stabiłità, el desviłupo e ła sostegnibiłità de l'Àzia.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Organizasion par ła Cooparasion de Shanghai

L**'Organizasion par ła Cooparasion de Shanghai** (**OCS**; in cineze *上海合作组织*, pinyin: shànghǎi hézuò zǔzhī, *上合组织*; in ruso *Шанхайская Организация Сотрудничества*, *ШОС*; in ingleze *Shanghai Cooparation Organization*, *SCO*) o **Pato de Shanghai**, el ze un organismo intergoernativo fondà inte el 14 de zugno 2001 dai cai de Stato de sie Paezi: Cina, Rùsia, Kazakistan, Kirghizistan, Tazikistan e Uzbekistan.

Sti paezi, co l'ecesion de l'Uzbekistan, i fazea za parte del Shanghai Five (anca conosesto cofà Grupo de Shanghai). Dopo de l'adezion de l'Uzbekistan, inte el 2001, i menbri de l'organizasion i ghea tołesto decizion de canbiàrghene el nome in cueło atuałe.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Àrea de lìbaro scànbio de l'ASEAN

L**'[[Àrea de lìbaro scànbio]] de l'ASEAN** (ASEAN Free Trade Area, **AFTA**) ła ze sta creada inte el 1992 fondàndose da un tratà internasionałe sotoscrivesto dai paezi de l'Asociasion de łe Nasion del Sud-est aziàtego. L'acordo ła constava in na redusion progresiva e el sevente anułasion dei dasi doganali intrà i paezi sotoscritori. El tratà el se ga perfesionà dopo vàrie revizion de l'acordo inte el 2010 par i menbri fondatori e inte el 2015 par i restanti sìncue. 

I fini prinsipałi de l'AFTA i ze:

* Trar-sù el vantajo conpetitivo de l'ASEAN cuałe baze produtiva inte el marcà mondiałe traerso l'ełiminasion, inte l'interior de l'ASEAN, de tarife e bariere no tarifàrie
* Atirare pì investimenti esteri inte l'interior l'ASEAN.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Mànega (disanbìgua)

* **[[Mànega (nàutega)]]**, larghesa de na barchesa
* **[[Mànega (indumentària)]]**, parte de un vestio 
* **[[Mànega (tubo)]]**, tubo bon par trasportar flùidi
* **[[Mànega de ciùcio]]**, tubo flesìbiłe par suciar o ciuciar sù àcua o altre sorte de lìcuidi doparando na ponpa che ła spenze el lìcuido verso ła cisterna de un veìcuło dei ponpieri 
* **[[Mànega pasticera]]** (o **mànega pastisera**), arnezo da cuzina
* **[[Ła Mànega]] o **Canałe de ła Mànega**, canałe de àcua che el va da l'osèano Atlàntego comunegante col mar del Nord
* **Mànega''': sinònemo de grupo de persone, zentaja, zentasa, blebaja
Senato de ła Nasion Arzentina

El **[[Senato]] de ła Nasion [[Arzentina]]** (uficialmente inte el spagnoło ***Senado de la Nación Argentina***) el ze una de le du càmare del Congreso de ła Nasion Arzentina. El ze el principałe òrgano federałe del paeze e la so conpozision e łe conpetense łe ze definie da ła Costitusion de l'Arzentina. El ze conponesto da 72 menbri e el ze presiedesto pel vicepresidente del paeze.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Osèsia del Sud

L**Osèsia del Sud**, ła ze un teritòrio piasà inte el Càucazo, revendegada da ła Zeorza, ma *[[de facto]]* ła ze un Stato de reconosimento limità, el cuało el vien denomenà ufisalmente **Repùblega de l'Osèsia del Sud - Stato de Alània**. La capitałe del Stato ła ze Tskhinvali (38.000 abitanti), ła cuała ła se levanta sul versante sud del Grando Càucazo e el ze un notévoło marcà agrìcuło. Dal 1934 al 1961 ła capitałe ła zera ciamada *Staliniri*, in onore de Stalin.

Al dì d'oncó, el ruso ła ze ła soła łéngua ufisałe doparada inte el paeze. A l'època de l'Union Soviètega ghe zera un serto liveło de autonomia, che ła conprendea ła dòpara comun e l'educasion a ła łéngua oseta.

## Ordenamento del stato
### Sudivizion aministrative
El teritòrio de ła Repùblega el vien aministrativamente dividesto, finmente da l'època soviètega, in cuatro provinse (*Rayon*):

### Popołasion
Divizion ètnega de ła repùblega drio de censimenti ufisałi

### Sinbołozia

Imàjine:Ossetia Vakhushti COA.jpg|Stendardo medioevałe
Imàjine:Flag of South Ossetia.svg|Bandiera ufisałe
Imàjine:National Emblem of the Republic of South Ossetia.svg|Stema aràldego ufisałe


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Manciùria

La **Manciùria** (AFI: ) anca conosesta col so nome ufisałe de ***Dongbei Pingyuan*** () ła ze na rejon de l'Àzia nord-orientałe. Secondo l'interpretasion domenante, sta cuà ła coinside co un'àrea che ła casca intieramente inte ła Cina, ma łe ghe ze anca interpretasion pì larghe, inte łe cuałe sta cuà ła se estendària anca par de là del fiume Amur, ciapando drento de consevensa anca na parte de ła Sibèria formada da ła parte orientałe del teritòrio de l'Amur, ła parte sud del Teritòrio de Chabarovsk e el Teritòrio del Litorałe.

## Clima
El clima el ze bastansa fresco e piovozo de istà e estremamente fredo in inverno: ła tenperatura mèdia de na sità interna, cofà Harbin, łe se move da torno dei 20° soto del zero in Zenaro, co mìnime anca de tanto inferiore. 
Vladivostok, invese, piasada su l'osèan, ła ze pì fresca d'istà e tanto manco freda d'inverno, ma isteso co tenperature mèdie negative.

## Economia
La Manciùria ła ze sta ła prima rejon cineze a conósar el moderno proceso de industriałizasion. Dopo de ła nàsita de ła Repùblega Popołare Cineze, ła Cina nord-orientałe ła ze nda vanti devegner ła rejon pì industriałizada del paeze. Inte i ùltemi ani, tutavia, l'indùstria pezante inte ła cuała sta zona ła bazava ła so economia ła ga conosesto na faze de stagnasion, propio co che el goerno de Pechin el zera drio asionar el proceso de privatizasion e lìbarałizasion del marcà. El goerno, isteso, par far fronte al problema, el ga varà el programi de revitałizasion del teritòrio.

## Demografia
Le tre province de Heilongjiang, Jilin, e Liaoning łe ga na popołasion totałe paro a 107.400.000 persone. Granda parte dei abitanti i partégne a l'etnia Han. I manciù, siben-ché raprezentando oncora na menoransa signifegadiva, i ze stai totalmente somejai co l'etnia Han. Tanti cinezi Han che i abita inte ła Cina nord-orientałe, tutavia, i połe a bon derito revendegare na meza orìzene manciù. Łe ghe ze anca menoranse móngołe e coreane.

## Łéngua
La łéngua orìzenària de ła Manciùria, defìnia łéngua manceze o łéngua manciù, ła ze pròsima a l'estinsion.

## Istòria
El teritòrio de ła Manciùria ła ghea vedesto l'invazion de l'inpero nipònego ocupà a espànderse in oriente in serca de matèrie prime contro de ła grave crize industriałe che ła zera drio sorbirse in cheła època. Dai primi ani del 1900 el japon el gaveva investio grandi capitałi econòmeghi in Manciùria inte ła costrusion de ła lìnea feroviària "transmanciuriana" longa sirca 1000 chiłòmetri. Dal 1915, in forsa de un tratà intrà Cina e Japon, el japon el gaveva cronpà tuti i priviłeji, deriti e propietà, rełasionai co ła transmanciuriana.

## Voze corełae
* Manciuko

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Mànega (indumentària)

Ła **manica** ze el tèrmene col cuało vien indegà cheła parte de un indumento che coverze un braso, o traverso el cuało el braso pasa. El tipo de mànega ła ze una de łe carataristeghe de l'abiliamento che mazormente vària in baze al paeze e al pariodo.

Ła mazor parte de łe màneghe inte ła moda moderna łe pol èsar *łonghe*, da ła spała al polso, o *curte* ła cuała łonghesa ła ze pì o manco a metà del bisìpite,  *meze màneghe* se riva a l'altesa del gomio, fin a rivar a metà vanbraso denomenàndołe *màneghe a tre cuarti*. Racuanti tipi de majete łe ze del tuto privae de màneghe (par ezénpio łe canutiere).

## Tipi de mànega
* *Mànega ànzoło*: mànega drapejà e verta in fondo.
* *Mànega a bałonsin*: mànega ànpia e rigonfia.
* *Mànega a barbastrejo*: mànega de grande dimension, e ànpia, che re-crea l'efeto de un poncho. Dita anca *mànega majara*.
* *Mànega a canpana**: mànega łarga, che ła se strosa so'l [[polsin]].
* *Mànega svazada*: mànega łarga e verta.
* *Mànega gigot*: mànega s-gionfa a l'altesa de łe spałe, e streta sol resto del braso.
* *Mànega da kimono*: mànega tonda, o retangołar e partegołarmente ànpia.
* *Mànega a pagoda*: mànega svazada sol polso.
* *Mànega Raglan*: mànega racuanto ànpia, tacà co sintura a razo da scajo fin a baze coło.
* *Mànega a tułipan*: mànega ła cuała forma ła someja a cheła de un dułipan.
<gallery>
image:Manche Pagode.JPG|Mànega pagoda
image:Ideal of woman 1895.gif|Mànega gigot
</gallery>

== Magnere de dir ==
Ła *mànega* ła ze asè prezente inte łe [[proverbio|magnere de dir]] e inte i [[łogo comun|łoghi comuni]]. Intrà i pì frecuenti: 
:*Gaver un aso inte ła mànega*: gaver oncora na posibiłità 
:*Esar de màneghe łarghe*: èsar zenerozo o spendacion o gaver na interpretasion verta de norme, preceti e costumari popołani.
:*Renbocarse łe màneghe*: darse da far.
:*Ze un'altro per* (<small>o *paro*</small>) *de màneghe:'' na roba o argomento totalmente difarente dal presedente

## Altri projeti

## Linganbi foresti
*
Pianeta terestre

[destra|miniatura|I cuatro pianeti rociozi del Sistema Sołare. El fotomontajo el ghene respeta łe proporsion dei deàmetri ma no łe distanse. Da sanca verso drita se ga [Mercùrio (astronomia)|Mercùrio, Vènere, Tera e Marte.|364x364px]]
Un **pianeta terestre** (dizesto anca **pianeta rociozo**, **pianeta rocozo** o **pianeta tełùrego**) el ze un pianeta conponesto par el pì de ròcia e metałi. El tèrmano el deriva diretamente dal nome del nostro pianeta, ła Tera, e el ze sta adotà par denomenar i pianeti del sistema sołare interno contrapozisionàndose a chełi del sistema sołare esterno dizesti ziganti gasozi, che i ze pianeti privai de na superfise sòłida, fati da na conbinasion de idròzeno, èlio e àcua in vàrie conbinasion de gas e lìcuido.

## Strutura
I pianeti terestri i ga senpre ła istesa strutura zenerałe: un nùcleo sentrałe metàłego, par ła major parte de fero, co un manteło de siłicai, e pusibilmente na crosta. Su ła superfise dei pianeti terestri el ze pusìbiłe individuare struture comuni cofà canyon, crateri, montagne e volcani. Inte-ła-fin, i pianeti terestri i ga in posesion atmosfere secondàrie - atmosfere orìzenae da gas libarai par repercusion del volcanismo interno o de sevente a urti co corpi cometari, difarentemente dai ziganti gasozi, che i ga in posesion atmosfere primàrie caturae diretamente da ła nebułoza sołare orìzenària.

Teoregamente, i ze prevedesti du tipołozie de pianeti terestri, una domenada dai conponesti del siłìcio e l'altra dai conponesti del carbònio. I pianeti del Sistema sołare i fa tuti parte de ła prima clase e solché racuanti asteròidi, łe condriti carbonàcee, i ga ła conpozision de ła seconda categoria.
Drio łe ipòteze de Marc Kuchner e ła so ecuipa, i pianeti de carbònio i se podaria formar da un disco protoplanetàrio rico de sto ełemento o poareto de osìzeno. Da torno de un nùcleo de fero, se formaria un manteło de carburi e probabilmente grafite, drento el cuało, se łe condision de presion łe vegnese respetae, łe podaria formarse un strato rico de diamanti, podendo devegner sircondà da un'atmosfera secondària, rica de conponesti del carbònio.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Liv and Maddie

***Liv and Maddie*** ła ze na sitcom statunitense, creà da John D. Beck e Ron Hart inte el 2013 par ła Disney Channel.

## Trama
La serie ła parla de łe aventure cuotidiane de du zemełe e de ła so fameja, conpagne inte l'aparensa ma tanto vàrie de caràtare: Liv, atora de Hollywood che, dopo cuatro ani vivesti là co so zia recitando inte el telefilm *Sing It Loud*, ła torna da ła so fameja in Wisconsin, inte ła sitadina de Stevens Point, e Maddie, che invese la ze el contràrio, ła clàsega tozata de ła porta de fianco, sportiva, inisiativista, anca un fia mas-ciasa e zogadora de basket, capitan de ła scuadra femenina de ła scola. Co che Liv ła torna là, a conplicarghe ła vita ghe ze anca i so fradełi e zenitori, che i lavora anbedó inte ła so scoła.

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Plebiscito sol desolvimento del Landtag prusian

El **referendum sol desolvimento del Landtag prusian** del 9 de agosto del 1931 el zera sta convocà dopo de na petision popołana prezentada a ła organizasion todesca antirepublegana Stahlhelm, col sostegno de vari partii de drita, de l’Partio Nasionalsociałista Todesco dei Lavoratori e dei comunisti del Kommunistische Partei Deutschlands. El referendum el zera falio, no-ostante i “sì“ i fuse rivai al 93,93 dei voti, par via de ła mancansa del consevimento del quorum del 50%. De fato, a ndazer cheła volta inte łe urne a votar, el ze sta el 39,21% dei gaventi derito al voto.

## Contesto istòrego
La Prùsia, dopo de łe ełesion del 1930, ła zera considerada l’ùltema pusibiłità democràtega in Zermània. Par sta motivasion i atachi contro del goerno del canceliero Otto Braun i zera cresesti. Su presion de Heinrich Brüning e Joseph Wirth, l’organizasion Stahlhelm, proibia in Prùsia inte ła istà del 1930, ła zera stada autorizada de novo. Inte el “dì nasionałe dei rèduci del fronte“, gavesta el 4 de otobre a Coblensa co ła partesipasion de 100000 infiołai, el cao de l’organizasion Franz Seldte el ghea tacà co asperità el goerno “marxista“ de ła Prùsia e el ghea anunsà na petision par el desolvimento antesipatòrio del parlamento prusian.

El desolvimento de ła càmara el zera sta refudà dai partii de ła coałision goernadiva de l'SPD, Zentrum e Deutsche Staatspartei co 229 voti, contro i 190 voti de l'opozision de NSDAP, NVP, KPD, DVP, Deutsche Fraktion, Wirtschaftspartei e Christlich-Sozialer Volksdienst. Par sta motivasion, inte el 9 de agosto se ghea decidesto de métar in ato el referendum.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
The Rescuers

***The Rescuers*** (tituło orizenałe inglezo traduzìbiłe in łéngua vèneta co *Łe Aventure de Bianca e Bernie*) el ze on film d'animasion statunitense direto da Wolfgang Reitherman, John Lounsbery, e Art Stevens, prodoto dała Walt Disney Productions e distribuìo intè łi Stati Unii dała Buena Vista Distribution el 22 de zugno 1977. El ze considerà èsar el 23° clasego Disney secondo el *canone ufisiałe*.

Dopo el suceso del film, inte el 1990 el ze stà destribuìo on sequel cinematografego del film, intitolà *[[The Rescuers Down Under]]*.

## Altri projeti

## Lingambi foresti