open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Guera

__HIDDENCAT__

Ła **guera** el xe un evénto social e polìtego in xeneral de vaste dimension chel se pol sintetixar in un scontro armà infrà dó o più sogeti cołetivi de na serta inportansa. Ła paroła "guera" ła vien fóra da *gwarra* del'alto tedesco antigo, chel signìfega "mis-cia". Inte el dirito internasional, ła paroła ła xe stada scanbià, sùbito daspò ła seconda guera mondial, dal'espresion "armed conflict" (dal ingléxe, scontro armà) che ła se pol tacar a łote de tute łe dimension e caraterìsteghe.

Se riva a ła guera co che el contrasto de interesi econòmisi, ideołògisi, stratèxeghi o de altra nadura nol xe miga bón a catar na sołusion negosiada, o co che almanco na de łe parte ła capise l'inesisténsa de altri mexi par asentar i propi obietivi.

## Cauze
Ghe sta vanti a ła guera:
* un ténpo de tension, chel ga scominsiaménto co che łe parte łe se rende cónto che łe ga poxision difarenti a łe raìxe;
* un ténpo de crixe, chel taca co che łe parte łe no xe miga più bóne a tratar infrà łóre par catar na rixołusion.

Inte i ténpi de tension e de crixe se fórma l'atività połìtrga e diplomàtega de tuta ła comunità internasional par scansar el scóntro: in sti ténpi qua, łe forse armade łe xóga un róło inportate inte el dimostrar ła credibiłità e ła determinasion del Stato, col fin de manifestar al nemigo ła sproporsion infrà l'obietivo da asentar e el costo, social e maderial, de na sołusion miłidar. Ła guera dónca ła se pol scansar co che tuti i dó nemisi i capise sta roba qua.

Carl von Clausewitz, inte el só libro *[[De ła guera]]*, el fa un'anàłixe del fenòmeno: «Ła guerra ła xe ła continuasion de ła polìtega co altri mexi» e «Ła guera ła xe n'ato de forsa chel ga el fin de obligar el nemigo a subordinà a ła nostra vogia.»

## Efeti
Ła guera, parché el xe un fenòmeno social, ła ga conseguénse vero grande su ła cultura, su ła rełigion, sul'arte, sul costume, sul'economia, sui miti, sul'imaxenario cołetivo, chei spéso ła desfigura, inansołàndoła o despresiàndoła.

## Varda anca
* Arma
* Prima guera mondiałe
* Guera sivil
* Lista de guere

## Altri progeti
Ocio

__HIDDENCAT__

right|300 px|thumb|Un ocio uman verdo.
L**'ocio** el xe un òrgano de sénso chel fa parte del paramento vixivo. El manda signałi, traverso el nervo òtico al serveło. Inte el ómo l'ocio el pol ciapar tuti i cołori col'ónda de frequénsa infrà 400 e 700&nbsp;nm, dónca miga i infrarósi e i ultraviołéti. Altri i ga oci che i ciapa ónde de frequénsa difarénte.

I inseti e i crostàcei i ga oci conplesi, formai de altri océti sénplixi. I ragi de łuxe i crea imàxene sìngołe che łe vien mése conpagne par sorapoxision, come un moxàico: sto sistema nol tol bén tuti i detagi, mal ciapa anca i moviménti più picenini.

Ghe xe animałi, come ła suéta, che i xe più bóni a véder de note parché i ga un magior nùmero de bastonsełi (sèłułe de ła rètina che łe łavóra co póca łuxe, conplementari ai coni chei pol destìnguer fórma e cołor).

El ocio del omo, dito "bulbo ocułar" el xe conpleso e bastansa bón. El se cata inte el cavità ocułare inte el cranio e se pol divìder in una parte de vanti e n'altra de indrio. Da drio ghe parte el nervo òtico, chel se orìxena inte el bulbo co diramasion. Da vanti ghe xe al séntro ła pupiła, buxo nero chel tol i ragi, ł'ìride, menbrana muscołare che ła strénsa e slarga ła pupiła drio de quanta łuxe ghe xe e che ła xe cołorada. Ste qua łe xe protete da ła còrnea. A diféxa del ocio ghe xe anca flùidi de łàgreme che ło neta da bateri, pólvere, ecc...

## Varda anca
* Łàgrema
* Ociałi

## Altri progeti
Récia

right|250 px|thumb|Récia de fóra
Ła **récia** ła xe l'òrgano del'udio.

I inpulsi nervóxi che i riva da łe séłułe cegiae e indirisai al serveło viaxa drénto i fasi de fibre nervóxe. Ghe existe desene de mièri e łe xe sénpre in funsion, di giórno che de note. Anca co che se dorme el serveło el ciapa signałi de sóni, mal sièłe di łasiarghei pèrder.

El serveło el ga el pénso de interpretar i signałi che ghe riva da łu. Sta roba ła perméte de dar un signifegà al mesagio sonoro. Infati ghe xe na memoria uditiva che ła ne perméte de recognoser un sóno o na mùxega. Ma gavémo anca ła capasità de scansełar signałi chei no serve miga, a exenpio daspò un tóco no sentimo miga el sóno de na cascada o ła cagnara del tràfego.

## Anatomia umana
thumb|right|270 px|Sesione anatòmica de ła recia.<br />'''Recia de fóra''': 1 pericondrio, 2 condoto uditivo, 3 padegion auricołar<br />'''Recia media''': 4 tìnpano, 5 fenestra oval, 6 marteło, 7 incùdene, 8 stafa<br />'''Recia drénto''': 9 canałi semisircolari, 10 coclea, 11 nervo acùstico, 12 trónba de Eustachio
Ła recia del'ómo ła xe fata de tre parte:
* Récia de fóra, el cołigaménto con fóra, da dóve vien i sóni.
* Récia media, quel che ghe xe infrà fóra e drénto.
* Récia drénto, ła roba che ła organixa e ciapa i sóni.

### Récia de fóra
Ła récia de fóra ła xe fata da padegion auricołar e dal condoto uditivo inte ła ùltema parte. 
El padegion auricołar el xe fato da cartiłàxene rivestia da ła pełe vèro tacada a na menbrana, che ła sta sóto, di tesuo conetivo, el pericondrio. Ła sóa funsion ła xe queła de ciapar i sóni par mandarli drénto el condóto uditivo.
El condóto uditivo el xe un cóvoło dai muri łisi chel ga pełi e de giàndołe sebàsee e giàndołe serumenóxe, che łe moła na roba rico de cere co na funsion protetiva.

### Récia mèdia
A ła fin del condóto uditivo se cata ła menbrana del Tìnpano, che ła xe na sotiłe menbrana sensìbiłe a łe ónde sonore che łe vien cóntro eła. Łe vibrasion cusì tólte ła xe trasmése a tre osi picenini, i più picenini del corpo umane: el marteło, chel toca ła menbrana del tìnpano, l'incùdene e ła stafa. Sta qua ła sta in contato col labirinto.
I tre osi del'udio i xe contegnui in na cavità, ła casa del tìnpano, che ła comùnega co fóra traverso un canałéto lóngo 3–4&nbsp;cm, ła Trónba de Eustachio, che ła riva inte ła farinxe. En sta maniera qua ła récia ła xe cołigada co ła Goła. Sta roba ła perméte de mantengner in equiłibrio ła presion del'aria al de łà e al de qua del tìnpano.

### Récia drénto
Ła récia drénto ła xe ła parte drénto del paramento acùstico, divixìbiłe in dó parte, dite "łabirinti":
* Łabirinto òseo (o parte òsea), ła cavità drénta che ła ga un muro de oso.
* Łabirinto menbranoxo, prexente drénto al łabirinto òseo; in sto qua ghe se pol catar òrgani su ła parete conetival.

Infrà łe dó porsion de łabirinto ghe xe un łìquido, ditoo periłinfa, méntre drénto i òrgani del łabirinto menbranóxo ghe xe l'endołinfa.
Paze

[right|300 px|thumb|Ła cołónba, sìnboło [Cristianeximo|cristian de paxe.]]
Ła **paxe** ła xe na condision social, rełasional, połìtega o ligada a altre situasion che ła consiste de armonia xeneral e mancansa de tension e scóntri.

Ła paroła ła vien fóra dal łatin *pax*, *pacis* e ła xe el contrario de *bellum* (guera) in sénso połìtego e sociołòxico, vèro del stato dei raporti infrà persone o xente. Parché ła contien un dei pensieri più antighi e profóndi in sénso antropołòxico, ła paroła termine ła ga dónca tólto significai più grandi e xenerałi, come i verbi *pasifegar*, co tute łe roba che ghe ne vien fóra.

Par n'altra estension del signifegà, el pensièr de paxe come "mancansa de turbia" el xe daspò pasà dai canpi sociołòxico e połìtego a queło individual in sénso anca sicòlogico, tołéndo el signfegà de *paxe del'[[ànema]]* o *paxe drénto*, un stato equiete del'ànema umana vista come mancansa de agitasion. Sta paxe drénto ła gera studiada dai antighi che ła ciamava in difarente maniere: eutimia (en Demòcrito), aponia (en Epicuro), atarassia (inte i Stòisi). En ètiche de ancó se parla de eireneusi.

Vardando più in drénto, ła paxe ła vien dita (o ła dovarìe eser considarada, drio el pensièr de ancó) un vałor riconosuo da tuti chel sia bón a suparar qualsiasi bariera social e/o rełigióxa e ogni pregiudisio ideołòxico, in maniera da scanar situasion de guera intrà dó o più persóne, dó o più conpagnie, dó o più nasion, dó o più rełigion.

Ła paxe ła xe un dei pónti fondamentałi del pensièr cristian, orixenà da Gesù Cristo, che, inte el giórno de Pasqua el ga dito ai sói apòstołi «*Ła paxe ła sia co voialtri*». Ancó sto verso el se cata inte ła mesa. Gesù el portava n'idea de paxe più fàsiłe a interpretar come comunion col Siór, anca a costo de scóntri co chi nol vogia sta roba.

Ogni an a Oslo i da a na persóna, che ła ga dà dimostrasion de eser ativa par ła paxe inte el mondo, un premio ciamà Nobel par ła paxe.

Par *paxe* se pol entender anca un tratà chel ga come conseguénsa ła fin de na guera, dónca ła paxe.

## Notasion

## Altri projeti
Łuze

right|300 px|thumb|Łuxe che ła se véde grasie a refresion sul fumo.
Ła paroła **łuxe** o **ciàr** (dal łatin, *lux*, *lucis*, chel vien fóra a sóa volta dal greco *λευκός*, *bianco') *ła se riferise a ła porsion del spetro ełetromagnètego el se pol véder col'ocio uman, e el xe a ocio conpréxa infrà 400 e 700 nanòmetri de łonghésa d'ónda, vero infrà 750 e 428&nbsp;THz de frequénsa. Sto intervało qua el xe ugual a ła region dr màsima emision da parte del sołe. I confini del spetro vixìbiłe al'ocio uman i no xe miga uguałi par tuta ła xente, ma i canbia drio el sogeto e i pol rivar a 730 nanòmetri, 'ndando arente i infrarósi, e i 380 nanòmetri 'ndando arente i ultraviołéti. Ła prexensa al stéso ténpo de tute łe łonghése d'onda vixìbiłi in ugual quantità ła forma ła łuxe bianca. I ragi infrarósi i no se véde, ma i se pol sentir come całor su ła pełe; quei ultraviołeti i fa anca scotadure e łe ave łe pol vederli.

Ła łuxe, come tute łe ónde ełetromagnèteghe, ła sta in raporto co ła maderia. I fenòmeni più comuni che i xe i xe: l'asorbiménto, ła trasmision, ła refresion, ła refrasion e ła defrasion.

Anca se 'ntel'ełetromagnetismo clàsego ła łuxe ła xe descrita come un'ónda, el soravénto de ła mecànega quantìstega al scuminsiamento del XX sècoło el ga perméso de capir che sta qua ła ga anca propietà tìpeghe de łe partexełe e de spiegar fenòmeni come l'efeto Compton. Inte ła fìxica de ancó ła łuxe (e tuta ła radiasion ełetromagnètega) ła vien descrita come fata da quanti del canpo ełetromagnètego ciamai fotóni.

Ła łuxe ła ga na vełosità definia. Inte el vódo ła ga na vełosità costante (dita *c*) de 299&nbsp;792&nbsp;458 m/s. De sołito, sto vałor qua el vien senplifegà a 300&nbsp;000&nbsp;km/s.

El studio de ła łuxe e dei sói raporti co ła maderia el se ciama òtica. Par l'omo e par el móndo ła fónte prinsipal de łuxe ła xe sénpre stà el sol, anca se l'evołusion tecnołòxica ła ga portà a crear nóvi mexi, come el fógo e, piasè de resénte łanparine, torse, ecc.

### Lunghese d'onda de ła łuxe vixìbiłe

Ła łuxe vixìbiłe ła xe na porsion del spetro ełetromagnetego conprexa sitca tra i 400 e i 700&nbsp;nanometri (nm) (inte el aria). Ła łuxe ła xe anca caraterixà da ła so frequensa. Frequensa e lunghesa d'onda łe segue sta relazion: *l=v/f* (indove *l* xe ła lunghesa d'onda, *v* xe ła vełosità inte el mexo considerà - inte el vodo in xenere se indica co *c* -, *f* xe ła frequensa de ła radiasion).

## Notasion

## Altri progeti
Idrògeno

[right|300 px|thumb|Idrògeno drénto un contenitor de [véro, iłuminà.]]
'L **idrògheno** o **idròdzeno** (dal greco antigo *ὕδωρ*, *hydor*, "aqua", e ła raìxe *γεν*/*γον* che ła signìfega "zenerar") el xe el primo ełemento chìmego de ła tabeła periòdica dei ełementi e el ga come sìnboło **H** e come nùmero atòmego 1.

Al stato ełementar ghe xe idròdzeno sóto fórma de mołècoła biatòmega, H2, che a presion atmosfèrega e a tenperadura anbiénte (298 K) el xe un gas sénsa cołor, odor, vèro infiamàbiłe. L'idròdzeno el xe l'ełeménto più łixièro e più comun de tuto l'universo chel vedémo. El se cata 'ntel'acua (11,19%) e in tuti i conposti orgànisi e organismi vivénti. L'idrògeno el fa conposti co ła magior parte dei ełeménti, spéso anca par sìntexe direta. Łe stéłe łe xe in magioransa fate de idrògeno inte el stato de plasma. Sto ełeménto el xe doparà inte ła produsion de amonìaca, 'ntel'idrodzenasion dei oji vegetałi, in aeronàutega (prima inte i dirixìbiłi), come roba da bruxar alternativamente e, più de resénte, come reserva de energia inte łe batarie a conbustìbiłe. Daspò el xe serà in qualche pièra, come el granito.

## Caraterìsteghe

L'idrògeno el xe l'ełeménto chìmego più łixièro. El só ixòtopo più comun (pròsio) el xe fato de un sìngoło proton e de un ełetron. In condision normal de presion e tenperadura l'idrògeno el xe un gas biàtomego H2, co un pónto de bogimento de sołi 20,27&nbsp;K e un pónto de fuxion de 14,02&nbsp;K.

Mese a presion parécio alte, come quełe che se cata al séntro dei giganti gasóxi (Xove ad exenpio), łe mołècołe łe perde ła łora identità e ł'idrògeno el devénta un medało łìquido. Desferentemente, in condision de presion vèro basa, łe mołècołe H2 łe pol subir disociasion e se mese a radiasion de giusta frequénsa, i àtomi individuałi i pol soravìver par bastansa ténpo par èser riłevai. Nùvołe de H<sub>2</sub> łe se fórma e łe xe sociade co ła nàsida de łe stéłe.

Sto ełeménto el xóga un róło vital inte el dar energia al'universo, traverso procesi de fuxion nuclear chei moła na granda quantità de energia drio ła smisiada de quatro àtomi de idrògeno in un de ełio.

Parché el pròsio el xe più sénplexe ełeménto chìmego, el xe stà studià da ła mecànega quantìstega in maniera profondia.

## Note


## Altri projeti
Osìzeno

'L **osìgheno** o **osìdzeno**  el xe l'ełemento chìmego de ła tabeła periòdica dei ełementi, chel ga come sìnboło **O** e come nùmaro atòmego 8. El nome el vien fóra dal greco: *οξύς* (oxys) (àsido più ła raìxa *γεν* che ła signìfega "zenerar") 'na volta infati se pensava chel fuse łu a dar caràter àsido a determinae sostanse. L'ełeménto el xe comun e el se cata non sóło su ła Tera ma in tuto 'l universo. L'osìgeno łìbero, come ghe ło se cata su ła Tera, el xe instàbiłe drio ła termodinàmega, mal existe grasie al'asion de ła fotosìntexi de łe piante. L'osìgeno el xe l'ełeménto chìmego pì comun de ła crosta terestre, parché el xe a ocio el 47% de ła masa, méntre 'ntel'atmosfera el xe in persentual del 21%.

## Storia
L'osìgeno el xe stà scoverto dal farmasista svedéxe Karl Wilhelm Scheele inte el 1771, ma ła sóa scoverta ła vegnéva reconosùa prèstio, e queła miga conpagna fata inte el 1774 da Joseph Priestley ła ga tólto magior recognision pùblica. Inte el stéso an Antoine Laurent Lavoisier el ga dà el nome al'elemento, ma soło inte el 1777, Scheele el ga reconosuo l'osìgeno come na componénte del'aria. Inte el 1781 Antoine Lavoisier el ghe ga stabiłio ła funsion vital par i fenòmeni de respirasion e de bruxada.

## Caraterìsteghe
A tenperasura e presion stàndar, l'osìgeno el se cata in fórma de gas costituio da dó àtomi O2 (nùmaro CAS: ). Sta mołècoła qua ła xe un importante parte del'aria fata da łe piante traverso ła fotosìntexe, e ła xe fondamental par ła respirasion dei èseri vivénti. Da soło el saria anca ris-cióxo par tuto: ła sóa granda capasità de bruxar ła xe łimitada da ła magior prexensa de azoto (cusì stàbiłe chel squaxi nol reagise) inte el atmosfera.

L'osìgeno łìquido e queło sòłido i ga cołor turchin e i xe tuti i dó vèro paramagnètisi. Par exister i ga bexogno de base tenperadure e alte presion.

## Note
Sełuła

right|350 px|thumb|Schema de na sèłuła animal.
Ła **sèłuła** (dal łatin, *càmara picenina*) ła xe l'unita fondamentale de tuti i organismi chei vive e ła più pìcoła strutura che ła pol èser clasifegada come *vivénte*.

Ghe xe organismi, come par exenpio i bateri acidoplastici o i protozoi, che i pol eser fati de na soła sèłuła ed definidi unisełułari. I altri organismi, come l'ómo (formà da 100&nbsp;000 miliardi (10^{14}) a ocio de sèłułe), i xe invese plurisełułari. I prinsipałi organismi plurisełułari i partien tipicamente ai regni , vegedal e dei funghi. Łe sèłułe dei organismi unisełułari łe ga carateri morfołòxici de sòłito uniformi. Con l'aumentar del nùmero de sèłułe de un organismo, invese, łe sèłułe drénto łe xe difarénti in fórma, grandésa, raporti e funsion spesiałixae, fin a ła costitusion de tesui e òrgani.

## Caraterìsteghe
Tute łe sèłułe łe demostra qualche caraterìstega comun:
* ła reprodusion traverso divixion sełułar (mitóxi o meióxi);
* l'uxo de enzimi e altre proteine (o àsidi nucleici) prodoti coi geni prexenti sul DNA, doprando come intermedio DNA/proteine un trascrito de RNA (dogma sentral de ła biołogia mołecołar);
* el metabołismo, chel perméte a łe sèłułe de ciapar maderiałi grexi e de tirarghe su parte cełułare, de tór energia e de łasiar i prodoti de scarto; el funsionar de na sèłuła el sta inte ła sua capasità de cavar fóra e doprar l'energia chìmega contegnua inte łe mołècołe orgàniche (sta energia qua ła xe łasiada via durante i ''pathway'' metabòłisi);
* ła risposta a stìmołi da drénto e fóra, come variasion de tenperadura, pH o inte i livełi de nutritivi o ormoni;
* el contegnuo sełułar serà in na menbrana plasmàtica, fata de un dopio fogéto fosfolipìdico.

Ghe xe sèłułe procariote che łe ga drénto importanti riparti serai drénto altre menbrane, ma sóło quełe eucariote łe pol prexentar in gèner ste robe qua, i organełi. El scanbio de maderiałi infrà ste desferénte region el xe varentà da conplesi sistemi de trasporto de pìcołe visìgołe, come queło de łe chinesine.

## Notasion
Verdo

El **verdo** o *vért*(pronunsà *vèrdo*) el xe un dei cołori del spetro che l'omo el xe bon a véder, vèro comun in natura. Łe piante łe xe verdi parché ła clorofiła ła asorbe tute łe longhésze d'ónda (e dónca i cołori) manco el verd, che el vien "refreso" e dónca ciapà dal'ocio umano.

Ła łuxe verde ła ga longhésa d'ónda mèdia rispeto ai altri cołori vixìbiłi, infrà 490 e 570 nanòmetri.

El xe un dei tre cołori primari xontatitivi, el suo cołor complementar el xe el magenta. Un mucio de artisti, parò, i dixe ancor che el xe el róso el suo cołor complementar.

Paréci minerałi i ga un cołor verdo, come el smeraldo, che el xe cusì grasie al contegnuo de cromo. Animałi come rane, luxerte, e altri rètiłi e anfibi, pési, inseti e oxei, i xe verdi par via de un smisiamento de strai de blu e xało che i cołora ła łora pełe. Parò in natura ła clorofiła ła resta ła magior "fónte" de verdo e paréce creadure łe se ga evołue co sto cołor par scónderse co l'anbiénte.

Inte łe culture del mondo el verdo el ga signifegai desferénti, qualche volta in contradision. El più cognosuo de tuti el xe ła speransa. El pol signifegar anca crésita, méntre in altre culture el sta par morte, małan, invidia e anca el diàvoło. I łigami co ła natura, parò, i xe ła roba che particołarixa eło infrà i cołori. Par exenpio, l'Islam el ga na inportante venerasion par sto cołor, parché el łoro paradixo el gavaria da eser pien de giardini e piante, a desferénsa de gran parte dei posti dove i vive i musulmani, chei xe dexerteghi. El verdo el xe cołigà anca a ła reprodusion, ła fertiłità e renàsita par ste conesion co ła natura. Ghe xe movimenti połìteghi de ancó chei se gà sièlti el verdo come sìnboło del łoro inpegno par protèxer l'anbiénte e giustisia social.

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Antonio Machado

**Antonio Machado** el xe un poeta spagnoło.
El xe nasesto el 26 lujo 1875 a Sivija, intel palaso de "Las Dueñas" situà inte la via homònema. A oto ani ga asà insieme a ła so fameja ła sità andaluxa e el se ga spostà a Madrid. El xe morto scanpando da la Spagna el 22 de febraro del 1939. El xe stà intrà i majiori de tuti i tenpi apartenente a ła cusiaciamada generasion del '98. Defensor de ła ideołozia republicana.
[thumb|325px|<div style="text-align:center;">Tonba de Antonio Machado<br />intel zimitero de [Collioure (Francia).]]

## Òpare
**N. B.** - de frecuente rimanegiade, varia olte anca dal steso autor. 
### Rancuro de poexie
* *Primeras poesías* (anteriori al 1902)
* *Soledades* (1899-1902), Alvarez, Madrid, 1903
* *Soledades, galerías y otros poemas* (1899-1907), Pueyo, Madrid, 1907, edision final inetl 1919.
* *Campos de Castilla* (1907-1912), Renacimiento, Madrid, 1912.
* *Nuevas canciones*, (1917-1920), Mundo latino, Madrid, 1924.
* *Cancionero apócrifo de Abel Martín*, Revista de Occidente, Madrid, 1926
* *Poesías completas*, in quattro edizioni dal 1917 al 1936:
::(1899-1917), Residencia de Estudiantes, Madrid, 1917.(1899-1925), Espasa-Calpe, Madrid, 1928(1899-1830), Espasa-Calpe, Madrid, 1933(1899-1936), Espasa-Calpe, Madrid, 1936.
* *La guerra*, Espasa-Calpe, Madrid, 1937.
### Prosa
* *Juan de Mairena*. Sentencias, donaires, apuntes y recuerdos de un profesor apócrifo, Espasa-Calpe, Madrid, 1936.

### Teatro
* D*esdichas de la fortuna* o Julianillo Valcárcel (1926)
* *Juan de Mairena* (1927)
* *Las adelfas* (1928)
* *La Lola se va a los Puertos* (1929, in cołaborasion co Manuel Machado. 
* *La prima Fernanda* (1931) 
* *La duquesa de Benamejí* (1932)

## Łigadure foreste
* 
*  Abel Martín. Revista de estudios sobre Antonio Machado
*  Biografía de Antonio Machado 
*  Poesías Completas de Antonio Machado
*  La Obra Poética de Antonio Machado 
*  Comprender a Antonio Machado 
*  Centenario de Machado in Soria. 
*  Retrato biográfico: Antonio Machado, el diálogo con el inconsciente.
*  Poética de Antonio Machado.
*  Colección de Poemas de Antonio Machado 
*  Antonio Machado in Soria. 
*  Biografía y poemas de Antonio Machado.
*  Antonio Machado In Memoriam 
*  Poetas Andaluces - Biografía y poemas de Antonio Machado
*  Los artículos de Antonio Machado in La Vanguardia  
*  parte de la obra del Poeta Antonio Machado
Fenestra

__HIDDENCAT__

[right|300 px|thumb|Caxa dei tre oci a ła [Zueca|Giudeca.]]
Na **fenestra** ła xe na verxadura fata in un muro drito de ła muradura par łasiar, se ła no xe serada, l'intrada de ła łuxe e, de sòłito, el scambio del'aria infrà el van drénto de na costrusion e fóra. En architetura ła fenestra ła ga spéso un autònomo contegnuo stiłìstego e qualche volta ła particołarixa el prospeto, drio darghe el movimento.

En geometria descritiva łe fenestre ła xe definie come caxi de intersesion infrà sòłidi, i cuałi, inte i casi più frequénti, i xe formai da prismi, piràmide e superfisi de rotasion.

## Grandése
Łe grandése de na fenestra łe canbia in funsion de vari fatori:
* el clima del posto;
* łe exigénse de łuminasion e ónbregiaménto;
* łe exigénse de scaldada e sfredimento;
* l'estension del star;
* łe cuałità estèteghe e stiłìsteghe, anca considerando l'intèro edifisio.

## Tipi
[right|300 px|thumb|Bìfore a [Venesia]]
I Romani i xe stai i primi a crear łe fenestre de tanponamento in véro, na tècnega che daspò ła se ga persa par mancansa de materiałi durante l'alto Medioevo, par vènger daspò tólta de nóvo a granda difuxion soło inte i ténpi gòtisi (XII sècoło - XIII sècoło).

Inte el Rinasimento i xe sta tirai fóra de nóvo più tipi de fenestra, come ła bìfora, ła trìfora, ła serliana, l'inxenociada, l'ocio de bó e, tipicamente itałian, el luminal, chel se verxa inte ła covertura. Da łe influénse morésche e saraxine ghe salta fóra altri stiłi e acesori de ła fenestra, che ła xe proteta da fóra da ła feriada, da ła persiana, dal porteło o dal caseton e drénto da ła venesiana o dal scuro.

Se pol averghe fenestre che łe riva al'altésa del pavimento, ciamade anca "porte-fenestre", fenestre ła cui altésa del piana ła xe a ocio de un metro e ła perméte che persone łe se 'fasa, o anca fenestre mése più in alto, che łe da soło łuxe e aria ('nel dirito privà łe se ciama infati *łuxe*).

Ghe xe daspò tipi particołari de fenestre, diti łuxernari, chei vien fati su łe coverture inclinae.

Intrà łe numeróxe tipołogie de fenestre:
* Fenestra bìfora
* Fenestra orba
* Fenestra croxada o guelfa : van-fenestra particołarixà da légni a mési a cróxe chei crea quatro fenestre desferénti. Tìpega de łe aree del nord (ted. *Kreuzfenster*)
* Fenestra monòfora
* Fenestra połiłòbata
* Fenestra stónbata
* Fenestra triłoba
* Fenestron
* Fenestron absidal
* Serliana
* Fenestra inxenociada

## Altri projeti
Cervus elaphus

El **cervo** el xe un mamifero artiodatiło de ła fameja dei *Cervidi* (**Cervus elaphus**). El nome todesco xe *Hirsch*, keło inglexe *deer*, keło sloveno *jēlen*. Anca in italian se dixe *cervo*.
thumb|left|Un cervo mas-cio
Dałe nostre parti el vive in Sud-Tiroło, in Trentin, suła montagna veneta bełunexe e vixentina (Altopian dei sete comuni, Laste, Val Posina e Val de Laghi); Friuli (Carnia). Alto, inte i mas-ci, fin a 2 metri, e longo anca do metri e mexo, el pexa dai 80 ai 150 kiłi; łe femene łe riva de rado a esar longhe 2 metri e łe pexa al masimo 100 kiłi. 
thumb|Na femena de cervo|sinistra
El cołore del peło xe bruno-roso d'istà e grixo-bruno d'inverno, 'ntełe femene sti cołori i xe pi ciari, inte i picołi el cołor xe bruno-roso co mace bianche ke łe va via quando ke i crese.
I mas-ci ga i corni (ke se ciama *palki*): i vien fora al primo inverno e i xe coverti da na pełe piena de vasi sanguigni, ciamà *veludo*, ke in lujo ła se fa dura e ła diventa de oso. Al 2° ano de vita sucede na decalcificasion de ła base dei palki, ke i casca xo al primo colpo ke i ciapa.
230px|thumb|left|Come ke crese i corni col pasar dei ani
Ogni ano se va vanti cusì, coi corni ke crese e dopo i casca.
I primi i xe curti (70&nbsp;cm), ma 'ndando vanti i pol rivare a esar longhi anca un metro e trenta.

## El cervo in cuxina
* Cervo in tocio col sełeno de Verona

## Note
Angelo Gabrielli

**Angelo Gabrielli** (1926 – Cittadella, 30 de lujo 2009) el xe sta un imprenditore e dirigente sportivo. El xe sta presidente e fondatore dea società Siderurgica Gabrielli e dea squadra de bałon Associazione Sportiva Cittadella, portandoła a alti łivełi e sfiorando ła Seria A italiana.
Gianluigi Rigoni

## Carriera
El ga xogà par el L.R. Vicenza in Serie A, Padova e Giorgione. Attualmente el se ałenadore del Summania.
Plàstega

right|300 px|thumb|Grupo de ojeti de plàstega
Ła xe dita **plàstega** quel maderiałe artifexałe co strutura macromołecołare che in determinae condision de tenperadura e presion łe subise canbiamenti de fórma par sénpre. Se poe divìdare łe plàsteghe in termoplàsteghi, termoindurenti e ełastòmeri. Łe gome, anca se łe ga sóto l'aspeto chìmego e tecnołòxico na s-cianta de robe in comune co łe materie plàsteghe, de sòłito łe no xe miga considarae cusì.

* Termoplàsteghe: łe xe dite termoplàsteghe quełe plàsteghe che łe toe małeabiłità, dónca łe se smoła co che łe se scalda. In sta faxe qua łe poe èsare modełae o formae in ojeti finìi e daspò par sfredamento łe torna a èsare dure. Sto proceso qua, in łìnea teòrega, el se poe fare più volte in baxe ai tipi de łe difarénti materie plàsteghe. 
* Termoindurénti: łe xe un grupo de materie plàsteghe che, daspò na faxe iniziałe de smołamento par ła scaldatura, łe devénta dure par efeto de reticołasion tridimensionałe; inte ła faxe de smołamento par efeto conpagno de całor e presion łe pol tóre fórma. Se sti maderiałi qua i vegne scaldai daspò l'indurimento i no se smoła più, ma i se spaca carbonixàndose.
* Elastòmeri: ła łora caraterìstega prinsipałe ła xe na granda desformabiłità e ełastisità; i pol èsare sia termoplàsteghi che termoindurénti.

Inte ła chìmega, łe materie plàsteghe ła xe in xenare el rexultà de ła połimerixasion de na quantità de mołècołe baxe (monòmeri) par formar caéne anca vèro łónghe. Se parla de *omopołìmeri* se el monòmero el xe ùnego, *copolimeri* se el połìmero el se fa co dó o più monòmeri difarénti, e de *łighe połimèreghe* se el maderiałe el xe el rexultà de na smisiada de dó monòmeri chei połimerixa sénsa modifegarse chimegaménte.

Un maderiałe plàstego el xe in xenare composto da mołècołe połimèreghe de difarénte łonghésa, par cui bexogna saver ła distribusion dei péxi mołecołari par determinare łe propietà chìmego-fìxiche del maderiałe plàstego in oservasion.

Łe plàsteghe łe se tira su drio łavorar el petrojo.

## Altri projeti
Cole Porter

**Cole Albert Porter** (9 de giunio del 1891 - 15 de otobre del 1964) el xe stà un compositor nord merican de mùxega poolar, autor de pi de mie canson (come *Night and Day*, considerade come stándards) e de numaroxe comedie musicałi.
Bazèłega de Santa Croze

La **baselega de Santa Croce**, inte la omonima piazza a Firenze, la xe una de le pì grande chiese uficiae dai francescani e una de le massime realisazion del gotico in Italia. La xe nota cofà *Tempio de le Itale glorie* par le numarose sepolture de somi artisti, leterai e sienziai che la contien. La definizion la risal al poema *[[Dei Sepolcri]]* de Ugo Foscolo inte un passo inte el qual l'autor el definisse Firenze: 

Santa Crose la xe un simbolo prestisoso de Firenze, el logo de incontro dei pì grandi artisti, teologhi, religiosi, leterai, umanisti e politeghi, che i ga determinà, inte la bona e cativa sorte, la identità de la cità tarda-medieval e rinassimental. Al so interno ga catà ospitalità celebri personasi de la storia de la Chiesa cofà san Bonaventura, Piero de Zoani Olivi, san Toni da Padova, san Bernardin da Siena, san Lodovigo de Anzò. La xe stà anca logo de acogenza par pontefesi cofà Sisto IV, Eugenio IV, Lion X, Clemente XIV.

Inte i so archîvi xe custodie testimognanze che i ne tramanda la costruzion quotidiana, inte el corso dei secoi, de un gran proseto archîtetonego, artistego e de fede.
Blu

El **blu** (dito in maniera più s-ceta **blò**, anca se nol xe più doprà ancó) el xe un dei cołori del spetro ełetromagnètego chei pol èser visti dal'omo e partegnénte al "spetro del vixìbiłe". El se cata intrà el cian e el viołeto e el ga na longhésa d'ónda a ocio de 470 nanòmetri. El xe un dei tre cołori primari, conpagno al xało e al roso. El so cołor conplementar el xe el naranson.

El blu el xe el cołor del sieło parché łe mołècołe de gas che łe conpon l'atmosfera łe refranxe soło ła łuxe blu che ła ga łonghésa d'onda menor, méntre łe łonghése d'onda magiore łe vien refrese.
L'aqua dei grandi speci (mari, laghi...) ła xe blu parché łe bande energèteghe łe vien asorbie in maniera desferénte dal'aqua, faxendo desconparir in órdene łe radiasion più débołi: prima el roso, daspò el xało, daspò el verdo, daspò el vioła, e par fin el blu. Atexoché ła łuxe blu ła xe sia queła co magior penetrasion, sia queła dominante inte łe grande destexe de aqua, łóre łe xe dónca de cołor blu.

Łe parołe "blu" e "blò" łe xe sta te tólte dal corispondénte tèrmene franséxe ***bleu***, na volta dopra cusì come el xe.

Ai antighi Gresi e Romani (i eło ciamava *κυανός*, *kyanós* e *coeruleos*) el blu a nol ghe piaxeva miga cusì tanto, parché sto qua el gera el cołor dei oci dei Bàrbari. Col cristianéximo el blu el xe pasà a sinbołegiar ła vèrxene Maria, dónca el gà tacà a èser poxitivo. Dèso el xe el cołor chel piaxe de più in Europa, anca se, dal altra parte del mondo, łe parlade dei xóveni austrałiani no łe ghe da miga un signifegà bon. En natura el blu nol cata in maniera sénplexe. Ghe xe ecesion come ła giàxena, chel parò el xe, par èser s-ceti, de cołor èndego.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Desfenestrasion de Praga

Co l'espresion **desfenestrasion de Praga** se intende tre difarenti intermexi capitai inte la cavedałe çieca inte el 1419, 1483 e 1618.
Tutavia la pì famoxa, e cheła che se se refarise in prinçipal manjiera co se dopara sta espresion, la xe la segonda.

right|300px|thumb|La segonda defenestrasion de Praga (pintura de Karel Svoboda del 1844)

La prima e ła tersa łe ga contribuio a descaenare on longo conflito in Bohemia e in altri lioghi, ła segonda invese, vegnesta el 23 de marso del 1618, ła xe tradisionalmente considerada ła descaenante de ła guera dei Trenta Ani. L'aristocrasia boema la jera in revoltada a sèvito de l'elesion de Ferdinando II, doxe de Stiria e catolego xełante, a sovran del Regno de Boemia, de popolasion prevalentemente protestante.

A volte, se nòmena anca na "cuarta defenestrasion", che el xe el epixodio pì rènte a ni altri, vegnesto in tel 1948, inte ła istoria çecoslovaca.

## Storia
Co l'elesion de Ferdinando II a inperadore del Sagro Roman Impero o cheło che restava, la tolaransa mostrada fin a l'ora inte i confronti dei protestanti la vegneve metesta in discusion, la reintrodusion del servaso (servi de la gleba) e l'ordene de cexar la costrusion de algune capełe protestante el ga fato da fałiva par la sołevasion.

I cospiradori, sostegnendo che i tereni onde che se jera drio costruir łe capełe łe fuse del re e no de la Ceza catołega, i ga denunçià ła viołasion de la *letara de maestà*, scrivesta da l'inperador Rodolfo II inte el 1609, che el permeteva la libartà de culto.

## Altri projeto
Barena

[right|300 px|thumb|Barena, [Lazzaretto Nuovo]]
right|300 px|thumb|Baréne e Ghebi inte ła laguna de Venesia-
Ła **baréna** ła ze na spesie de izołéta, o megio na tera, che ła ze saltà fora traverso procesi de sedimentasion, drénto na laguna. Ła ga infati na tera conposta par de pì de crea e paltan. Sto tipo de teritorio el ze parécio comun inte ła laguna de Venesia de ca qual el ze el 8%, anca se al prinçipio del XX sècoło el zera almanco del 25%.

Łe barene no łe ze miga un teritorio tuto sodo e tacà asieme. Łe ze divize da canałeti basi (i ghebi), anca davèro picenini, chei cołiga zone pi profónde intrà łore, tagiando łe barene. Ghe ze daspò łe velme, tóchi de baréne che łe salta fora soło co ła basa marea e łe ga drénto na vegetasion de àłeghe e qualche mołusco. Par fin gavémo i ciari e łe paciare, laghéti chei se forma co che łe maree łe torna indrio. Ghe e defarénti tipi de baréne, tuti co łe sue caraterìsteghe, nasùi tuti co ła soa maniera.

## Tipi de baréna
### Baréna de bordo lagunar
Ste baréne łe xe tóchi de pianura de ła costa che ła xe drio formarse. Ła prova de sto fato qua el xe ła prexensa de ełeménti de orìxene miga costiera, portai dai fiumi. Da co chei ga tagià sta conesion qua intrà teraferma e costa, sto tipo de baréne el xe drio desconparir. Łe xe spéso coverte dal mar e łe pol aver soło na vegetasion vèro bóna a adatarse a n'anbiénte pien de sal. Ste baréne łe se pol catar intrà Canpalto e el Déxe.

right|300 px|thumb|Tóco de laguna co łe sue barene e i ghebi.
### Baréna de aree drénto
Ste qua łe ga na formasion più conplicada: i fiumi i portava sabie che łe faxeva pałui, spéci de aqua dolsa e torbiere, ma co che i xe stai dexalveai verso el mar, sti anbienti i ga tólto caraterìsteghe łagunare. Łe se cata inte łe xone de soto de ła laguna, intrà Marghera e Cióxa, dove rivava el fiume Bachigion. Da co che el fiume sfoxa diretamente inte el mar Adriàtico, el ga finìo de portar material teroxo e ste baréne łe ga tacà a basarse.

### Baréna ai lai del'antiga imision dei fiumi in laguna
Łe xe stà orixenae co ła dexalveasion dei fiumi chei rivava in laguna: co che no ghe xe stà più l'aqua che spostava el paltan, sto qua el se ga depoxità formando sti ixołoti. Inte łe mape łe vien ciamae "*pónte de lovo*", co "*lovo*" che nol xe l'anemal, ma'l demostra ła soa orìxene fluvial ("*alluvium*").

### Baréne ai bordi dei canałi lagunari
I sedimenti in sto caxo i xe stai trasportai da łe corénte del mar, anca tólti dal baso del canal. Łe xe quełe che łe ga subio de manco l'asion del omo e łe ga mantegnuo megio łe łore flora e fauna orixenałe. Ste baréne łe ga bordi rialsai e drénto se pol catar fasilmente velme. Łe se cata prinsipalmente inte el alto de ła laguna (da łe parte de Buran e Sant'Erasmo), visin a ła boca de porto del Lido, méntre xó, verso Cióxa, ła corénte no ła xe miga bastansa forte par tegnir su sabia.

### Paleobarene
Come chel dixe el nome, ste qua łe xe xone che łe xe saltae fora antigamente grasie al basamento del łiveło de mar, e no co ła sedimentasion. Łe ga na vegetasion stabiłe.

## Note


## Cołigamenti de fora
* Scheda de informasion su łe barene
Cuareło

right|300 px|thumb|Muro de cuarełi
El **cuareło** (o anca **maton**) el xe un material seràmico, porózo, fràziłe, ma anca bastansa duro co chel xe bastansa łargo. In zenere el se cata a forma de parałełepìpedo o cubo e unio a altri co malta a formar muri.

El material baxe el xe fato prinsipalmente de crèa, formada da sìlise inte ła parsentual variàbiłe, a ocio del 50%, più un 20-30% de carbonato de calcio, più na pìcoła parsentual del 2% de òsido de fero e na parsentual a partir dal 4-6% di acua.

## Preparasion
Ła prima oprasion par produr un quareło xe preparar l'inpastada.

Se méte el prodoto a ła plastisità vosùa traverso smisiada de crèe de quałità desferénte o xontando giusti scarmenti come ła sabia siłìsea o tóchi tagiai fini de quarełi scartai par sbałio inte ła cota.

Al'inpastada de crèa e aqua el vien de sòłito dada na forma co ła trafiładura: ła pasta ła xe spinta contro no stanpo dal qual ła vien fora come un continuà. Un fiło de asal el xe doprà par tagiar el nastro in tóchi łónghi come se łi vol. Daspò i quarełi i se mete al séco par un ténpo chel va da dódexe a quarantoto ore, alsà fin a 1,40 metri da tera, soto coverte. L'ultimo pasagio ła xe ła cota, che ła se fa intrà 900&nbsp;°C e 1200&nbsp;°C, a tenperadure cusì alte che i conponénti i se deconpon e i reagise, dando łe caraterìsteghe de duresa al cuareło.

I tóchi più difìsiłi da far i xe invese prodoti in xenere da sołi e tacai daspò, ma no se parla più de materiałi par l'ediłisia, e in sto caxo qua se xonta carbonato de sodio chel fa el conposto più flùido.

Ła grandésa del quareło ła canbia, e ghe xe desferénse intrà quei de un posto e del'altro inte el mondo, ma i no se łontana tanto da ła dimension del quareło che in Eoropa el xe ciamà *NF* (*normalformà*) grando 60&nbsp;mm (altésa) par 120&nbsp;mm (baxe) par 250&nbsp;mm (profondità; naturalmente łe mixure no łe canbia se ti giri el cuareło, soło i tèrmeni). Ghe xe paéxi inte i quai i fa quarełi de dimension 60&nbsp;x&nbsp;90&nbsp;x&nbsp;190.

## Diti so'l cuareło
* «*Ghe xe rivà un cuareło in testa*». El se ga tólto na batosta
* «*El fa tre pasi su un cuareło*». Dito de na persona masa prudénte, o łénta.

## Altri progeti

## Collegamenti esterni
*  Sito sui quarełi
Note

thumb|
Inte el sénso astrònomico del tèrmene, ła **note**, che ła se intersa al dì, ła xe na parte del dì (più comun xe dir che el *dì* el se intersa a ła notte). Ła xe quel fraténpo contegnuo intrà ła tramontada e l'alba, inte el qual el Sol el resta de soto al'orizonte ed inte el qual, in xenere, i èseri vivénti i reposa inte na faxe ciamada sòno. En xener di notte, invese del sol, se pol véder ła Luna.

Ła durada de ła note ła se desferénsia in baxe al seguirse de łe stagion, a ła łatitùdene, a ła łonxitùdene e al fuxo orario. Inte i dì de equinosio ła note e el dì i ga in łìnea teòrega ła stésa durada; par vèro, ła defrasion cauxada dal'atmosfera terestre ła fa el dì più lóngo de ła note.

En vèneto, cusì come in franséxe e itałian, sémo bituai a dar un nome a ła prima parte de ła note, queła prima de ła mexanote, co na paroła sua, ła sera.

Inte el mondo ghe xe dó pónti geogràfisi indove par sie méxi xe note. Ai dó połi infati existe soło dó stagion, istà e inverno, che łe corisponde a sie méxi de dì e st'altri sie de note. Co che, par exenpio, al poło nord xe istà, al poło sud xe inverno, e par via del'inclinasion asial ła łuxe del sol no ghe riva. Par sta roba qua se parla del sol de mexanote co che xe istà in un dei dó połi, parché i ragi del sol i riva par tuta ła durada del dì. El fenòmeno el dura invese par un menor fraténpo via che ghe se sposta verso i dó sìrcołi połari.

All'equator ła note e el dì i ga ła stésa durada durante tuto l'an.

El fenòmeno de ła note el xe da atribuir a ła rotasion asial dei corpi sèłesti, che ła crea l'iłuxion del spontar e tramontar del sol. Parché ogni corpo sełeste el ga na sua vełosità de rotasion, ła dudata de ła note ła se desferénsia da pianeta a pianeta. Parché anca l'atmosfera de ogni corpo sełeste ła xe desferénte, ghe xe pianeti e satèłiti in pràtega sénsa atmosfera indove ła xe ciara e vixìbiłe ła łìnea de destinsion intrà note e dì.

[right|275 px|thumb|[Ałoco, svégio de note.]]
## Efeti su ła vita
Ła note ła ga influénsa sui èseri vivénti. Łe piante par exenpio de note no łe xe miga bone de far ła fotosìntexi clorofiłiana, méntre ła magior parte dei ła dopra ła note par reposar. I animałi noturni, come par exenpio i barbastrełi e łe soete, i ga invese el łoro ténpo di vegia durante ła note, e i łavora daspò ła tramontada e prima l'alba.

### Efeti sul'omo
Fin al'invension e a ła difuxion de ła corente ełètrega e del'iłuminasion artifisial ła note ła gera par l'omo considerada soło ténpo de dormia. Daspò invese l'atività de note ła xe cresùa, e sta roba ła ga tacà a aver un refreso de riłievo sul'economia; ghe xe paréce atività łigae a ła note come nightclub, pub, discoteche.

## Altri projeti

## Varda anca
*Péndoło de Foucault
Arma

right|350 px|thumb|Armeria che ła ga arme par defènderse e tacar, de vari ténpi stòreghi
N**'arma** (pl. **arme**) ła xe n'ogeto col qual n'omo el pol danegiar n'altra o defènderse in caxo de agresion. En xeneral, comunque, squaxi ogni ogeto el pol èser doprà come arma, anca se ciaramente ghe xe ogetti chei xe più bóni de altri: giuridicamente se fa desferénsa intrà *arme propie* e *arme inpropie*, dónca intrà ogeti studiai e creai giusto par èser doprai come arme e ogeti in orìxene destinai invese a altre funzion, che in na ocaxion determinada i vien doprai come arme.

## Storia
Ła clava sénbra che ła sia stada ła prima e adónca ła più antiga arma fata dal'omo. Ghe xe daspò rivai ła maza a pónta o baston pontìo co corno o de natura, e daspò łe manère, i cortei, le aste tirae su co selce łavorae, i archi e łe frese. Co l'uxo dei metałi ła varietà, cusì par tacar, come par defènderse, ła xe cresua parecio e ghe xe nasua ła prima divixion in *difensive* e *ofensive*, łe qual łe ga tólto desférente forme nomi.

Da tacar e defènderse da visin, se ga pasà a farlo anca da łontan, co màchine corasae e łe armi da lanso.

Col'invension de ła pólvere da boto inte el XIV sècoło, łe xe nasue łe *[[arma da fógo|arme da fógo]] portàtiłe* e łe *[[artiłiaria|artiłiarie]]*, a łe qual se xonta robe da lansar a man, come bonbe e granade. Łe arme da fógo portàtiłe łe ga tólto fin che łe xe saltae fora, desferénti nomi, a seconda dei ténpi de costrusion, de ła forma, de come łe gera fate. Ła stesa roba ła xe capitada par łe artiłiarie. El primo s-ciopo el xe stà creà in Spagna inte el 1450.

El nùmero de łe arme par tacar, inte ła crésita del'umanità, dai prinsìpi a ła storia ła xe sénpre 'ndà vanti e ste qua łe xe stà sénpre più pericołoxe. L'invension de łe arme da fógo e el łoro uxo inte ła guera el ga fato desminuir e squaxi conpletamente łasiar pèrder łe arme defensive personałi, łe qual łe se divide in *antighe* e *moderne*.

Ła diféxa (personal, dei propi béni e del propio teritorio) e l'ataco (per vadagnar béni e teritori) łe xe sénpre stae un travagio ciave inte ła storia del'umanità, portando sénpre a doprar, par ła costrusion de armi e difexe, łe megior tecnołogie e i megiori materiałi disponìbiłi: inte el ben e inte el mal, el łiveło sientìfego e tecnołòxico de na siviltà el se pol ben mixurar da ła quałità e dal tipo de arme che ła crea.

## Note


## Altri progeti
Bydgoszcz

**Bydgoszcz** (in todesco *Bromberg*) la xe na sità de la Polonia, e insieme a la sità de Toruń una dei do cavologhi del Voivodà de Cuiavia-Pomerania. Par popołasion la xe la otava sità polaca.

## Storia
Dal 1947 al 1998 la xe stà cacedal del Voivodà de Bydgoszcz, e dal 1945 al 1947 del Voivodà de Pomerania.

## Zeografia
La se cata cerca 100&nbsp;km a nord-est de Poznań e cerca 140&nbsp;km a sud di Danzega.
La xe traversada dal fiume Brda, poco prima che el confluissa inte la Vistola, e la xe coligada par via del *Canal de Bydgoszcz* (in polaco *Kanal bydgoski*) ai fiumi Netze e Oder.

## Economia
La xe un importante centro industrial e comercial, al centro de na region intensivamente coltivada. La so posizion central a la rende un desgropo importante de vie de trafego.

## Trasporti
La cità la xe servia da l'Aeroporto di Bydgoszcz *Ignacy Jan Paderewski*.

## Personazi conossui
* Rafał Blechacz, pianista classego (nativo de Nakło nad Notecią)
* Zbigniew Boniek, (*Zibi*) zogador de balon
* Teresa Ciepły, atleta
* Tomasz Gollob, speedway
* Marzena Hanyżewska, balavolista
* Hugo Hergesell
* Marcin Jaskulski, zornalista
* Jan Kulczyk, imprendidore
* Eberhard von Mackensen, zeneral
* Edmund Michał Piszcz, vesco
* Marian Rejewski, criptolego
* Radosław Sikorski, politego, ministro
* Sylwester Szmyd, ciclista
* Michal Winiarski, balavolista

## Sport
* Astoria Bydgoszcz
* Zawisza Bydgoszcz
* La ga ospedà inte el 2008 da l' 8 al 13 de lugio i Campionai mondiai juniores de atletega lisiera

## Cità zemelae
* 20px **[[Čerkasy]]**, Ucraina
* 20px **[[Hartford (Connecticut)|Hartford]]** - Stati Unì
* border|20px **[[Kragujevac]]** - Serbia
* 20px **[[Kremenčuk]]** - Ucraina
* 20px **[[Mannheim]]** - Germania
* 20px **[[Ningbo]]** - Cina
* 20px **[[Pavlodar]]** - Kazakistan
* 20px **[[Patraso|Patrasso]]** - Grecia
* 20px **[[Perth (Regno Unito)|Perth]]** - Scozia, Regno Unio
* 20px **[[Reza inte l'Emiłia|Reza]]** - Italia
* 20px **[[Tempe (Arizona)|Tempe]]** - Stati Unì
* 20px **[[Wilhelmshaven]]** - Zermania

## Galaria fotografega

Immagine:Bydgoszcz-0452 IMG.jpg|Centro de la cità
Immagine:OsowaGora Park Glebinowa.JPG|Parco de Osowa Gora
Immagine:Bydgoszcz Hala Luczniczka01.jpg|Hala Luczniczka
Immagine:Bydgoszcz Główna peron2.jpg|Stazion central "Główny Dworzec"


## Altri prozeti

## Ligamenti foresti
* Bydgoszcz (sito uficial)
Rexo Emìlia

**Rexo Emìlia** (par talian* Reggio nell'Emilia* o anca *Reggio Emilia*, par dialeto rezan *Rèz*) la xe na cità de la Milia-Romagna, situada longo la Via Milia e cavologo de l'omonema provincia.

La vien anca dita "Cità del Tricolor", visto che la bandiera itałiana la xe nassua inte sta cità ai 7 de zenaro del 1797.

## Xemełaji

La sità de reza inte l'emiłia lè xemełada ufiçalmente co:
* 

Reggio nell'Emilia ła ga anca raporti co:
* 
* 
* 
* 
* 

## Note


## Varda anca
* Fradei Cervi
Sestièr

El **sestièr** el xe na de łe sie xone che łe divide ła sità de Venesia. El val come el quartièr de łe altre sità, chel raprexentava ła quarta parte del'acanpamento roman, schema ideal de ła costrusion de un gran nùmero de séntri abitai del'Europa.

Ła divixion sitadina in sestièri ła ghe xe fin da ła nàsita de Venesia. Ła numerasion sìvica ła xe ùnega par ogni sestièr, co qualche ecesion par xone più grande come łe ìxołe che no łe xe miga cołigae co pónti, e ła riva a nùmeri a quatro sifre. Sto particołar sistema de numerasion, asieme a ła natural conpresità de łe całe de Venesia, ła ga come conseguénsa che ghé xe, qualche volta, dó nùmeri sìvisi davèro desferénti anca se i xe bastansa visini.

I sestièri de Venesia i xe:
* **[[Canarégio]]**, ciamà cusì perché el xe stà tirà su in na xona pałudoxa indove ghe gera piena de canèi; 
* **[[Casteło (sestièr)|Casteło]]**, chel ga tólto el só nome da na fortésa ancuo descomparsa intórno a ła qual ła se ga formà l'àrea; 
* **[[Dorsoduro]]**, pol darse che sto nome el se riferisa a łe sode dune de sabia de sto łógo qua;
* **[[San Marco (sestièr)|San Marco]]**, el tol el nome da ła baxełega;
* **[[San Poło (sestièr)|San Poło]]**, el tol el nome da ła Ceza de San Poło;
* **[[Santa Cróxe (sestièr)|Santa Cróxe]]**, el più pìcoło, se no se consìdera anca el Troncheto e ła stasion.
Ste divixion qua no łe covre miga tuto el spasio del séntro stòrego de Venesia.
Łe ìxołe de ła Giudeca łe fa parte de Dorsoduro, l'ìxoła de San Zorzi Mazor de San Marco e l'ìxola de San Michièl, in dove se cata el simitero sitadin, de Casteło.

Se parla de *sestièri* anca inte łe ìxołe de Buran e Pełestrina, anca se łe ga ła prima sinque e e l'altra quatro division.
Sata

La **sata** (in latin *Membrum inferius*) in anatomia animałe, ła xe on arto o na pendixe xeneralmente doparà par ła deanbułasion, ła corsa o el salto.

El tèrmano el njien xeneralmente doparà in zoołoxia par i vertebrai che par i invertebrai.

Oltre che par ła łocomosion, ła sata ła xe doparada, dipendendo da l'animal, anca par altre funsion, El gato el dòpara łe sate par snetarse e in tel contenpo i primai i xe dotai de vere e propie man a ła fin de anbedó i arti co el pòłexe oponibiłe, e de conseguensa i xe boni de tor robe. In tanti animałi ła parte final de ła sata ła ciapa na forma justa a spartir el pexo co xe drio ła locomosion e ła corsa. Ła majoransa de łe bestie, łe ga on nùmaro pari de sate.

## Clasefegasion

* Unipedo: na sata, cofà łe pevarase
* Bipedo: dó sate, cofà omani e oxełi
* Tripedo: tre sate, che no se costuma catar in bestie sane
* Cuadrupedo: cuatro sate, cofà cani e cavali

Racuanti taxa i xe caraterixai da nùmaro de sate:

* I tetrapodi i ga cuatro sate.
* I artropodi: cuatro, sie (inseti), oto, dódaxe o cuatòrdaxe sate; calche artropodi i ga na dodaxena de slache, altre invese łe ghin ga anca pì de sento. Anca se el nome pararia che fuse cusì, i sentopie i połe ver manco de vinti o pì de trexento sate, e i miłepie i ga manco de miłe sate, de fati i połe rivar finmente a setexento-e-sincuanta.