Marte (astronomia)

**Marte** el ze el cuarto pianeta del sistema sołare in órdene de destansa dal Sołe; el ze vizìbiłe a òcio desnudo e el ze l'ùltemo dei pianeti de tipo terestre dopo de Mercùrio, Vènere e ła Tera. Ciamà **pianeta roso** par via del so cołore carateristego cauzà da ła granda cuantità de òsido de fero che el ło cuerze, Marte el tołe el nome da l'omònema divinità de ła mitołozia romana e el so sìnboło astronòmego el ze ła raprezentasion stiłizada del scudo e de ła lansa del dio (; Unicode: ♂).

Se bè che el detien tenperature mèdie superfisałi bastansa base (intrà ) e na atmosfera tanto rarefata, el ze el pianeta pì simiłare a ła Tera intrà cuełi del sistema sołare. Le so dimension łe ze intrameze intrà cuełe del nostro pianeta e cuełe de ła Luna, e el ga l'inclinasion de l'ase de rotasion e ła durada del dì simiłari a cuełe terestri. La so superfise ła vede l'èsarghe de formasion volcàneghe, vałi, całote połari e dezerti de sàbia, e formasion zeołòzeghe che łe ne sujerise ła prezensa de na idrosfera inte un destante pasà. La superfise del pianeta ła ga na aparensa fortemente craterizada, par via de ła cuazi totałe asensa de ajenti erozivi (prinsipalmente, l’atività zeołòzega, atmosfèrega e idrosfèrega) e da ła totałe asensa de atività tetònega de łe plache bona de formar e dopo modełar łe struture tetòneghe. La stra-basa densità de l'atmosfera no ła ze bona de consumar granda parte de łe metèore, che par tanto łe riva tocar tera co na pì alta frecuensa che no su ła Tera. Intrà łe formasion zeołòzeghe pì conoseste de Marte se połe segnałar: l'Olympus Mons, o monte Ołinpo, el volcan pì grando del sistema sołare (alto ); łe Valles Marineris, un longo canyon stra pì grando de cuełi terestri; e un grando cratero inte l'emisfero boreałe, grando sirca el 40% de l'intiera superfise marsiana.

A l'oservasion direta, Marte el prezenta variasion de cołore, inputae storegamente a ła prezensa de vezetasion stajonałe, che el se modìfega al variare dei perìodi de l'ano; ma pì nove oservasion spetroscòpeghe de l'atmosfera łe ga da tenpo fato sbandonar l'ipòteze che ghe podese èsare mari, canałi e fiumi o sanò na atmosfera sufisentemente densa. La smentida finałe ła zera rivada da ła mision Mariner 4, che inte el 1965 ła ga mostrà un pianeta dezèrtego e àrido, animà da tenpeste de sàbia periòdeghe e particułarmente viołente. Le mision pì resenti łe ga rezaltà ła prezensa de àcua jasada.

Da-torno del pianeta i òrbita do satèłiti naturałi, Fobos e Deimos, de picenine dimension e de forma iregołare.

## Oservasion
thumb|upright=1.2|left|imàzene de Marte fata da un tełescòpio amatoriałe (2003)

Co l'òcio desnudo Marte de sòłito el ga na aparensa de un marcà cołor zało, naranso o rosastro e par lumenozità el ze el pì variàbiłe inte el corso de ła so òrbita intrà tuti i pianeti esterni: ła so magnitùdene aparente de fato ła pasa da un mìnemo de +1,8 finmente a un màsimo de −2,91 a l'opozision perièłega (anca ciamada granda opozision). Par colpa de l'esentrisità orbitałe ła so destansa rełativa ła vària a ogni opozision determenando picenine e grande opozision, co un diàmatro aparente da 3,5 a 25,1 secondi d'arco. Inte el 27 de agosto del 2003 a łe 9:51:13 UT Marte el se ga catà arente de ła Tera cofà mai zera acadesto in cuazi : . St'ùltemo el ze sta pusìbiłe parché Marte el zera a un dì da l'opozision e sirca a tre dì dal so perièłio, situasion che el ło ghea rendesto particołarmente vizìbiłe da ła Tera. Tutavia sto arentamente el ze solché de poco inferiore a chełi altri. par ezénpio inte el 22 de agosto del 1924 ła destansa mìnema ła ze sta de  e se prevede che inte el 24 de agosto del 2208 ła sarà de . El màsimo arentamento de sto miłènio el se gavarà invese inte l'8 de setenbre del 2729, co che Marte el sarà inte na pozision a  da ła Tera.

Co l'oservasion al tełescòpio i ze visìbiłi racuanti detaji carateristeghi de ła superfise, che i ghea permetesto ai astronomi dal sedèzemo al ventèzemo secoło de specułar so l'ezistensa de na siviltà organizada inte el pianeta. Basta un picenin obietivo òtego da 70–80 m par sołusionar mace ciare e scure inte ła superfise e łe całote połari; za co un 100 miłìmetri se ghe połe reconósare el Syrtis Major Planum. El juto de filtri cołorai el parmete in pì de dełineare mejo i bordi intrà rejon de vària natura zeołòzega. Co un obietivo da 250&nbsp;m e condision de vizibiłità òtime i ze vizìbiłi i caràteri prinsipałi de ła superfise, i relievi e i canałi. La vizion de sti detaji ła połe vegner parsialmente oscurada da tenpeste de sàbia su Marte che łe połe rivar èsar estendeste finmente cuèrzar tuto el pianeta.

[thumb|upright=1.2|[Moto retrògrado aparente de Marte inte el 2003 vedesto da ła Tera (simułasion fazesta co Stellarium)]]

El rentizarse de Marte a l'opozision ła conporta el scumìsio de un perìodo de moto retrògrado aparente, inte el ndar de del cuało, se se rifarìsimo a ła volta sełeste, el pianeta el pare inte un moto inte el verso oponesto a l'ordenàrio (de consevensa da est verso òvest al posto che da òvest verso est) co ła so òrbita che ła pararia formare un 'gałan' (in ingleze "loop"); el moto retrògrado de Marte el dura in mèdia 72 dì.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti