open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
LibreOffice

**LibreOffice** el ze un software łìbaro de produtività parsonałe multipiataforma prodoto da The Document Foundation, nato dal fork de OpenOffice.org. LibreOffice el ciapa rento na serie de programi par l'ełaborasion de testi, foji de càlcoło, prezentasion, gràfeghi e dizenji, database e fórmułe matemàteghe e el ze conpatìbiłe anca co łe altre suite par ofisio, intrà łe cuałe Microsoft Office (ła conpatibiłità col formato OOXML ła ze in progresivo mejoramento). El pacheto el ze desponìbiłe in 108 łengue par i sistemi oparadivi Microsoft Windows, macOS, GNU/Linux e Android.

El nome el ze otenjesto da ła conpozision in notasion a cameło intrà ła paroła Libre (che ła vol dir "łìbaro" in spanjoło e franseze) e Office (che ła vol dir "ofisio" in ingreze e franseze).

## Caratarìsteghe
Ła suite, che ła suporta nativamente el formato de file OpenDocument, ła gode de na bona conpatibiłità co chel'altre suite del setor e ła ze desponìbiłe par GNU/Linux, macOS, Microsoft Windows e ła ga calche inplementasion inte i sistemi oparadivi par dispozidivi mòbiłi. El so dòparo inte łe distribusion GNU/Linux el ze difondesto asè, e par łore A ghe ze anca ła varsion a 64 bit.
The Document Foundation ła produze na nova varsion rełevante (pì release) de LibreOffice onji sie mezi e, eventualmente, ła se łinea col parìodo de distribusion marso/setenbre de altri projeti open source rełevanti.

Ła fondasion, inazonta, ła mantien do varsion difarente de LibreOffice. L'ùltema varsion ła ze desponìbiłe cofà anteprima de łe nove funsionałità inplementàe (na sorta de beta), domente che ła varsion presedente ła se revolze a i utenti che i prefarise ła stabiłità de ła suite.

### Conponenti
I conponenti de LibreOffice i ze i stesi de OpenOffice.org, che da cueło A ze derivà:

LibreOffice el ga inazonta un creador de PDF incorporà e un strumento de inportasion de file PDF.
Grasie a ła só łisensa LGPL, A ze stà reałizà na varsion portàbiłe de LibreOffice.
Frida Kahlo

**Frida Kahlo**, vero nome **Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón** (Coyoacán, 6 de lujo 1907 – Coyoacán, 13 de lujo 1954) ła xe stà na pitora mesegana.

## Notasion
Tełevizion intełijente

Ła **smart TV** o in vèneto **tełevixion intełijente** ła defenise comersialmente ła categorìa de łe apareciadure ełetròneghe de consumo che łe ga come caratarìstega prinsipałe l'integrasion de funsion e de servisi łigài a internet, e in partegołar al cusì dito Web 2.0, rento de apareci tełevixivi. Ła stesa łocusion ła xe doparà in maniera pì xenèrega par defenir ła tendensa a ła converjensa tegnołòxega intrà el mondo de i personal computer e cueło de ła tełevixion.

## Caratarìsteghe
Sti dispoxidivi cuà, traverso del coligamento a ła rete, i dà ła posibiłità de gòdar de servisi online tipegamente destinài a normałi personal computer, cofà navigasion internet, video on demand, Internet TV, multimediałità, servisi in streaming, social network, evc., mantenjendo o potensiando serte caratarìsteghe de interatività de i tełevixori e de i dispoxidivi cołegài mesi in comersio dopo de ła nàsita de ła tełevixion dijitałe terestre e satełitare.

L'apeładivo *smart* (traduxìbiłe da ła łengua ingrexe cofà "intełijente") el xe stà doparà par 'sta categorìa de dispoxidivi inte ła stesa maniera de cuel chel xe suceso inte el mondo de ła tełefonìa mòbiłe co l'introdusion de i smartphone, a dir tełèfoni sełułari dotài de caratarìsteghe progredìe multimediałe e intarative.

Ła tecnołoxìa de baxe del conseto de smart TV ła pol èsar integrà inte el interior del parécio tełevixivo o sanò ła pol èsar mesa a dispoxision traerso de set-top box, sia a dir dispoxidivi esterni destinài a far crésar łe funsionałità dei tełevixori tradisionałi, cusì come a l'interno de łetori de dischi òteghi, console par xugar, sistemi tełevixivi sentrałixài.
Streaming

El tèrmene **streaming**, inte el canpo de łe tełecomunegasion, l'identìfega un fluso de dati àudio/video trazmesi da na sorzente a una o pì destinasion traverso de na rete tełemàtega. 'Sti dati cuà i vien reprodoti man man che i riva a destinasion.

## Tipi
Visto el suceso grando che el ga vesto el streaming, doramài i ze tanti asè i server costruìi a posta par ospitar escluzivamente file àudio o video. Una de łe pì resenti apregasion de ła tegnołozìa streaming ła ze stà apregà inte el canpo de ła publisità co ła creasion de videobrochure.
Sostansialmente A eziste do tipołojìe de streaming:
# Streaming on demand
# Streaming live
Siben che a volte par trazmision via web A se dòpara el tèrmine "streaming" cofà sinònemo de "direta", A ze da ciarir che un contenjudo in streaming el pol èsar live o anca nò.

### Streaming on demand
I contenjudi àudio/video a l'inisio i ze conprimesti e memorizài so un server cofà file. Un utente el pol domandarghe al server de inviarghe i contenjudi àudio/video. A no ghe ze mìa de bezonjo de descargarli par intiero sol PC par poderli reprodur: i dati resevesti i vien deconprimesti dal codec e reproduzesti pochi secondi dopo de l'inisio de ła risesion. 'Sto retardo cuà el serve a crear na memoria tenporanea ("buffer" in zergo) par remediar a łe łatense o a łe microintarusion de ła rete. De 'sto tipo cuà i ze i flusi streaming de Real Video e Real Audio, Windows Media Player, QuickTime, Adobe Flash Video. 'Sto ùltemo tipo de formato de file el jera doparà dal sito de YouTube, prima de l'introdusion del łinguajo HTML5 che el parmete nativamente el streaming àudio/video.

### Streaming live
El ghe someja a ła tradisionałe trazmision radio o video in broadcast. Anca in 'sto cazo i dati i ze trazmesi doparando oportune conpresion par łezarir el pì posìbiłe el càrego so ła rete. Ła conpresion de i contenjudi ła introduze inte el fluso un retardo de sirca dieze secondi. De sòłito inte el canpo del streaming live 'sto retardo no'l costituise un problema.
Jackson Pollock

__HIDDENCAT__

miniatura|Jackson Pollock
**Jackson Pollock** (28 de genaro 1912-11 de agosto 1956) xe stà un pitor stadunitense.

El xe reconosesto come un dei pì grandi artisti del espresionismo astrato, conosùo anca par el so stiłe unego de pitura a gosa.

## Notasion
Joanna Newsom

**Joanna Caroline Newsom** (Nevada City, 18 de genaro 1982) la xe na cantautora e arpista mèricana. La se ga fato conosare inte el mondo *indie* soratuto grasie al so secondo àlbun *Ys* considerà da serte riviste speciałixae come uno dei mèjo àlbun del 2006.

## Discografìa
### Àlbun studio
*2004 - *[[The Milk-Eyed Mender]]* (Drag City)
*2006 - *[[Ys (Joanna Newsom)|Ys]]* (Drag City)
*2010 - *[[Have One on Me]]* (Drag City)
*2015 - *[[Divers]]* (Drag City, 2015)
### EP
*2002 - *[[Walnut Whales]]* (autoprodoto)
*2003 - *[[Yarn and Glue]]* (autoprodoto)
*2007 - *[[Joanna Newsom and the Ys Street Band]]* (Drag City)
### Singołi
*2004 - *Sprout and the Bean* (Drag City)
*2011 - *What We Have Known* (Drag City)
Temuco

*'Temuco* el xe on comun cilen de 282&nbsp;415 abitanti inte ła provincia de Cautín, rejon de ła Araucanía.

## Linganbi foresti

 Sito ufficiale

## Altri projeti

## Note
Andy Warhol

**Andy Warhol**, pseudònemo de **Andrew Warhola Jr.** (Pittsburgh, 6 de agosto 1928 – New York, 22 de febraro 1987), xe stà un pitor, scultor, senejiator, produtor, regista, diretor de fotografia, montator e ator stadunitense, na granda figura del movimento de ła Pop art e un dei pì influenti artisti del XX secoło.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Titanic (film)

miniatura
**Titanic** el ze on kolossal del 1997 scrito, direto e montà insieme da James Cameron, co protagonisti Leonardo di Caprio e Kate Winslet inte i rołi de Jack e Rose, che i vien da defarente crase sosiałe e  che i se inamora durante el tràzego viajo inaugurałe del RMS Titanic.
El ze fin a oncò el secondo film col pì grando incaso inte ła storia mondiałe del sìnema (el primo el ze Avatar de l'ano 2009 senpre direto da Cameron), uno de i film che i ga el record de pì nomination a i Oscar (14 candidadure) insieme a *Eva Contro Eva* e a *La la Land*, e de cuełi co pì vitorie conpresive de ła prestijiosa statueta de oro (11 vitorie a i Premi Oscar 1998) insieme a *Il Signore degli Anelli – Il ritorno del re*, e *Ben-Hur*. Inte el 2007 ła American Film Institute ła ło ga meso a l'otantèzimo posto de ła crasìfega de i sento mejo film meregani de tuti i tenpi (inte ła crasìfega inisiałe del 1998 no'l jera prezente).

El se trova al sesto posto de ła crasìfega de i mejo film èpeghi de tuti i tenpi inte ła AFI's 10 Top 10 de ła American Film Institute.
Eva

__HIDDENCAT__

[thumb|Innocenzo Fraccaroli, ''Eva dopo el [Pecà orixenałe|pecà orizenałe*]]
*'Eva*' el ze el nome che Adamo, primo omo conforme a ła Jenezi 3,20, el ghe gaveva dà a ła só conpanja dopo che el ła gaveva ciamà "dona".

[[Imàjine:CreacionEva.jpg|thumb|left|[[Michelangelo Buonarroti]], *Creasion de Eva'', Capeła Sistina]]

Ła Bibia ła ne dà na etimolojìa popołare de 'sti do nomi. Eva el vien fato derivar da "vivente" o "che el crea ła vita" (mare de ła omanedà). Ła prima dona, Eva, ła ze stà zenerà da na costa de Adamo, dopo che, tra tuti i animałi, no’l jera stà bon de catàrghine un conpanjo de łu.

Co Adamo ła ga vudo Caino, Abełe, Set e ła ga fato oncora altri fiołi e fiołe. Ła tradision bìbrega ła ne conta che i fiołi vudi i ze stà tra 14 e 140. Caino e Abełe i ga spozà łe só sorełe zemełe, Calmana e Deborah. Dopo ła morte de Abełe, Caino el se ga spozà co só soreła Awan e el ga vudo un fioło, Enoch. Set el se ga spozà co só soreła Azura, che ła jera 4 ani pì zóvane de łu.
## Altri projeti
2018

El **2018** (MMXVIII in numari romani) el xe un an del XXI secoło.

## Avegnimenti

*22 de zenaro:
**Łibia: a Bengaxi on ataco teroristico islamico copa 22 omeni e né ferise 43.
*28 de zenaro:
**Finlandia: ełesion presidensiał, vien eleto par ła seconda olta Sauli Niinistö.
*4 de febraro:
**Sipro: vien riełeto Nikos Anastasiadīs al bałotajo.
* El 4 de marso ghe xe stà l'ełesion poidega inte el Stado Tałian.
* El 27 de lujo ghe un eclisi łunar.
* El 4 de agosto ghe xe l'ełesion in Braxil, vinse Jair Bolsonaro.
* El 4 de novenbre ghe xe el referendum par l'independensa de ła Nova Całedonia da ła Fransa.

### Spor
*Dal 9 de febraro al 25 de febraro: XXIII Ołinpiadi Invernai a Pyeongchang, Corèa del Sud.
*Dal 14 de zugno al 15 de lujo: Canpionà Mondiał de Bałon 2018 a Mosca, Rusia. Vinse ła Fransa.

## Nasesti

*9 de marso:
**Adrienne de Svesia, principesa svedexe
*23 de avrił:
**Louis de Cambridge, prinsipe inglexe.

## Morti

## Altri proxeti
Bleona

## Discografia
* 1997 Kam Qejfin Tim
* 1999 Nese Me Do Fort
* 2001 S'me Behet Vone
* 2002 Ik Meso Si Dashurohet
* 2003 Ti Nuk Di As Me Ma Lyp
* 2005 Greatest Hits
* 2005 Boom Boom
* 2007 Mandarin
Archètipo

Ła paroła **archètipo** ła riva dal grego antigo e ła vol dir imàzene: *arché* "orizenal", tìpos ("modeło", "marca", "ezenplar").

El tèrmene el vien doparà, al dì de oncò, par indegar, inte&#x27;l canpo filozòfego, ła forma preezistente e primitiva de un pensiero (par ezenpio l'idèa platònega); in łenguìstega da Jacques Derrida par el conseto/idèa de «archescritura»: ła forma ideałe de ła scritura preezistente de l'omo prima de ła creasion del łenguajo e da dove che cuesto el ga orìzene.

## In łenguìstega
El fato che par cueło i archètipi i vien senjà inte l'inconsio el ze stà tra i argomenti doparài da Derrida inte uno de i saji fondamentałi de'l Decostrusionizmo *La scrittura e la differenza* (calchedun el podarìa pensar de tradùzar *differenza* refazéndose a łe só parołe) par conclùdar che ła scritura (inte un senso pì łargo del sinjifegado comun) ła preezista a ła paroła. L'archètipo el sarìa un ezenpio de calcosa che A se scrive (inte el nostro inconsio) prima che el venja dito co łe caratarìsteghe de parmanensa e de spostamento inte el tenpo de la codìfega/decodìfega che ła ga ła scritura inte el łenguajo comun.
Giotto

__HIDDENCAT__

miniatura|Statua de Giotto
**Giotto da Bondon**, fursi inte ła diminusion de **Anbrojo** o **Angioło**, conosùo semplisemente come **Giotto** (Vespinjan, 1267 insirca - Firense 8 zenaro 1337), el ze stà un pitor e architeto tałian.

I primi ani del pitor i ze stài ojeto de credense cuazi łejendarie fin da cuando che łu el jera in vita. Giorgio Vasari el ne conta de come che Giotto el fuse bon de dizenjar na parfeta sirconfarensa sensa doparar el conpaso, ła conosùa O de Giotto. Altretant łejendario el ze el fato de un scherso che Giotto el ga fato a Cimabue intant che el jera drio inpiturir so na toła un moscato: ła sarìa stada cusì reałe che Cimabue che el jera drio tornar łaoar so ła toła el gavarìe sercà de schisarla.

El primo capołaoro fiorentin el ze el grando crosefiso de Santa Maria Noveła, el ze sità come òpara giotesca inte na carta de l'ano 1312.

Ła documentasion rełativa a ła costrusion e consagrasion de ła capeła de i Scrovenji a Padoa, afrescada pa l'intiero da Giotto, ła parmete de stabiłir co na sertesa che Giotto el fuse a Padoa inte i ani 1303-1305.

Giotto el ze morto l'8 de zenaro de  l'ano 1337 e el ze stà sepełìo in Santa Reparata co na serimonia sołene a cargo del Comun.

## Altri projeti

## Linganbi foresti
George Washington

**George Washington** (Bridges Creek, 22 febraro 1732 - Mount Vernon, 14 desenbre 1799) el ze stà on połìtego e miłitare statunidense.

El zera comandante cao de l’Ezèrsito continentałe par tuta ła guera de independensa meregana (1775 - 1783) e l'è devenjùo de oltra el primo Presidente de i Stati Unii de Mèrega (1789- 1797). L'è considarà uno de i grandi pari che i ga fondà ła nasion, e ła só facia ła ze retrata sol Monte Rushmore, co cuełi de Abraham Lincoln, Thomas Jefferson e Theodore Roosevelt. El ga anca recuerto ła carga de Presidente de ła Convension par ła Costitusion inte el 1787. Drio man de ła ratìfega de ła Costitusion meregana da parte de tuti i trédaze Stati Federałi, el cołejo Ełetorałe de i Stati Unii de Mèrega, el ga scumisià ła prosedura par ła prima ełesion del Presidente.

El 4 febraro 1789 George Washington l'è deventà cusì el primo Presidente de i Stati Unii de Mèrega e l'è stà l'ùnego inte ła storia de i Stati Unii a èsar ełeto sensa njanca un voto contrario.

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Rosalba Carriera

miniatura|sinistra
**Rosalba Carriera**, o **Rozalba Cariera** (Venesia, 7 de otobre del 1675 – Venesia, 15 de apriłe 1757) ła ze stà na pitora e ritratista veneta.

Ła ga scomisià ła só cariera artìstega inpiturindo tabachiere co chełe fegure de bełe siore che łe ze deventà ła só fortuna reportade so łe miniature so avorio.

Ła ze stà ła prima a doparar l'avorio inte łe só miniature dàndoghe cueła zlucentesa caratarìstega de łe só òpare.

Ła ze stà ła prima a no seguir łe règołe acadèmeghe che łe vołeva ła miniatura ver da èsar reałizada co trati e ponti curti e ben amalgamài: eła invese ła ghe porta el trato vełose caratarìstego de ła pitura venesiana.

Łe òpare che łe zveja de pì ła curiozità łe ze ła serie de i só autoritrati, che de cuełi serti i ze conservài a Venesia al muzèo del Setesento a Ca' Rezzonico, mentre i altri i fa parte de altre cołesion, come l'autoritrato del 1740, de ła cołesion reałe de Windsor, altre òpare łe ze esposte a ła Pinacoteca de Dresda "Alte Meister".
Fortaja

miniatura|Fortaja co verdure
Ła **fortaja** ła ze on piato tìpego itałian fato par ła pì gran parte de vovi e ła ghe someja a ła franseze *[[omelette]]*. Ła vien cuzinada da tute do łe parte e, drio che i ingredienti i sipie zontài intanto che ła se cuzina o a ła fine, ła vien doparada come secondo piato, contorno (conpanàzego) o dessert. L'omelette, che co cueła ła ze stada confondùa a l'èstaro fin i mezi ani Sincuanta, no ła vien mìa voltada fintanto che A ła se cuzina e ła vien servìa piegada in do e anca inbonìa co racuanti altri ingredienti.

## Preparasion de ła fortaja
Ła baze ła ze fata co i vovi zbatùi. Ai vovi crui a se ghe zonta altri ingredienti come formajo, prosiuto, pasta, verdure, łate, pan gratà.

El el zmisioto inpastà el va cuzinà pian pianeto so na tecia o inte el forno. Co ła ze cota, ła fortaja ła pol èsar inbonìa de pì, par ezenpio co formajo, sałado, verdure, ciocołata, marmełata, fruta, erbe aromàteghe evc.

N'altra manjera, cuando che i vovi zbatùi i ze butài sora chełaltri ingredienti diretamente inte ła tecia sol fogo, ła ze descrita da l'Artusi.

Ła manjera pì doparada de pareciarla ła ze co łe çéołe. A l'è on piato de ła tradision popołare itałiana: l'è fato co łe çéołe (par de pì cuełe bianche), che łe ze fate sfrigołar so racuanto ołio de ołiva, vovi, sałe, formajo gratà e péare.

Ła fortaja co łe çéołe l'è stà el piato poareto tra i pì doparài inte i dieze ani pasài, defati ła jera manjada come piato prinsipałe da contadini, operài e łaoradori a zornada.

## Altri projeti
Congreso antimasònego internasionałe de Trento

thumbnail|Riunion antimasonica internasionałe de Trento (1896).
Ła prima **riunion antimasonica internasionałe de Trento**  xe sta dal 26 de setenbre al 30 de setenbre del 1896 a Trento (l'ora Inpero Austriaco) e vegnarà seguio da  ła  "Ligue internationale antimaçonnique" creà a Roma inte el 1893 e direto dal principe Loewenstein. El Papa Leone XIII gà dedicà on *breve* pa ła riunion  antimasonica internasionałe de Trento.

## Descrision
El dì che ło ga verto se gà incontrà 36 vescovi, 50 dełegai episcopai e 700 dełegai che vien va varie organisaxion catołeghe. Tra łe varie dełegaxion se segnała cuełe de ła Fransa e Àustria, ogni una co pi de 50 persone. A verxere ła riunion xe sta inte ła Cexa de Santa Maria majore de Trénto.
Inte ła sesion de ła matina de l'ultimo dì de ła riunion, el comandante Pietro Pacelli italian, scritor e jornałista - el ga presentà na moxion de płausi par el deputà carłista  Juan Vázquez de Mella, che el ghea presentà a łe Cortes de Madrid na richiesta, che ła disea de fermar ła masoneria venea dichiarà inłegal, traditora de ła patria, co subito ła rimosion dei masoni dal pubłico inpiego.

El pretendente carłista al caregoto de Spagna, Carlo VII,  el xera nà a Trento pa partecipar al Te Deum de sarada conpagnà da  Dona Maria Berta e Alcida.

De cuatro costión xe sta parł ga inte  ła conferensa:  ła dotrina masonica, l'axion masonica,  ła orasion e l'axion antimasonica.

Ła  riunion gà racomandà  ła pubłicasion de łibri a bon marcà contro  ła masoneria. I àti de ła *riunion antimasonica internasionałe de Trento* i xe sta pubłicà a Tournai inte el 1897 da  łe  Éditions Desclée de Brouwer.

## Bibłiografia
* *Actes du congrès antimaçonnique international*, Tournai, Desclée, 1897.
*P. E. Portalié, *Le congrès antimaçonnique de Trente et la fin d'une mystification*.
* Éric Saunier, *Encyclopédie de la Franc-Maçonnerie*, Paris, Livre de poche, « La Pochothèque », 2000.
## Ałtri proxeti

## Linganbi foresti

*
Maria Elisabetta Alberti Casellati

## Biografia

Laureada in Dirito Canonico ała Pontefisa Università Lateranense de Roma, ła ze avocato al foro de Padova e Senadora del sentro-drita dal 1994.

El 24 de marzo 2018 ła vien ełeta Presidente deł Senado de ła Republica Itałiana.

El 28 de gennaio 2022 no ła vien ełeta Presidente de ła Republica Italiana.
Venetus A

**Venetus A** l'é el nome pì conosest par al manoscrito del X sècoło d.C. cenjist inte ła Biblioteca nathionałe Marciana de Venethia col nome *Codex Marcianus Graecus* 454, ades 822.

Al Venetus A l'é el manoscrito pì conosest de l'Iliade de Omero
, considherà da therti el scrito pì conpanjo a l'orizenałe del poema. In pì al scrito de l'Iliade, al Venetus A l'ha tanti livełi de anotathion, parołe comentadhe foreste al testo e mese par conto sóo ciamadhe *Scholia A*, co na sìnteze del Ciclo trojan che l'é ła fonte pì inportante rivàdane revardo i poemi èpeghi greghi persi. 

## Contenjudo
Inte el Venetus A A l'é rento:
* el testo integrałe de l'Iliade in grego antigo
* notathion che łe parla in maniera ciara, come demostrà da ła roba catadha inte altri papiri antighi, de i scriti da l&#x27;edithion de l'Iliade de Aristarco
* scipetin de ła *Crestomazia* de Eutichio Proclo, pì precizamente ła *Vita di Omero* e i riasunti de tuti i poemi de'l Ciclo trojan fora che i *Cypria*.
* do serie de scoli a l'Iliade:
** i *Scholia A* traesti fora par al pì da l'òpera de Aristarco
** i *Scholia D*, de difìthiłe interpretathion su cosa che Avol dir therte parołe
** un nùmaro cien de scołi ezejèteghi.
Adamo

__HIDDENCAT__

[thumb|[Michelangelo Buonarroti, *Creasion de Adamo*, Capeła Sistina]]
Par l'ebraizmo, el cristianèzimo e l'izlam, **Adamo** el ze el nome del primo on, el senjìfega "umanità", "on" , "on de ła tera" , "terozo" o "de ła tera rosa".

El ze sant de ła Cieza catòłega e el ze recordà el 24 desenbre.

## Vita
Par ła Jènezi, Adamo co ła só fémena Eva, l'ha dat el prinsipio de l'umanità; da łori A ze nati Caino, Abełe e Set. Adamo l'ha vivest fin a novesentotrenta ani.

## Creasion de Eva da ła costa de Adamo
Inte ła "*Summa Theologiae*" (*Prima pars*, *Quaestio* 92, *Articulus* 3) San Tomazo d'Acuin el dize che ła fémena ła ze stada fata par conveniensa da na còstoła de Adamo.

'Sta creasion dal fianco del on ła vol dir de fati na union sosiałe dove che ła fémena no ła ga poder su l'on parché no ła ze stà fata da ła só testa.

A'l contenpo na fémena no ła ga da èsar serva de l'on parché no ła ze stà creada da i só pìe.
## Altri projeti
Màscolo

[miniatura|upright|Sìnbolo maschile, doparà anca par referirse al pianeta [Marte (astronomia)|Marte]]
El **màscolo** xe un dei do sessi inte i quali se poe catare i organismi viventi a reprodusion sessuata, st'altro xe la fémena. La definision biològica de sto sesso xe ligada a la formasion del sperma, che, grassie a un raporto sessuale, parmete ai spermatozoi de razónzare i òvuli par la fecondassion. El màscolo el ga n'aparato genitale struturà aposta par la funsion reprodutiva e molte de le difarense anatòmeghe co la fémena le se cata a sto livelo. L'orìzene xe da tribuire a do fatori che i funsiona in serie: la presensa, inte i mamìfari màscoli, de un pìcolo cromosoma Y in fianco al X e la produssion, grassie a sto qua, de più ormoni andrògeni. Sti canbiamenti, dal'organismo base che el xe, par anatomia e fisiologia, più vissin a la fémena che al màscolo, i càpita soratuto in do momenti, che i xe quelo del'organogènesi in te'l enbrion e a la pubertà.

El sìnbolo convensionale col quale se ìndegna el sesso maschile xe ♂, che el se referisse al scudo e a la lansa del dio Marte.
Maschio

La parola **maschio** la poe èssare doparada in do contesti difarenti:
*Par **[[mas-cio]]** se intende l'anemale anca ciamà porco.
*El **[[màscolo]]**, invesse, xe el sesso biològico alternativo a la fémena.
Bob Marley

**Robert Nesta "Bob" Marley** (Nine Mile, 6 febraro 1945 - Miami, 11 majo 1981) l'è stat un cantador de storie, sonador de chitara e ativista jamaegan.

El ga contribuìo a xviłupar e difóndar in tuto el mondo un modo de vìvar de sòłito pensà co ła mùxega reggae, che pardepì ła ło ga fato conósar fora da ła jamàega.

Ła só mùxega ła ze fortemente dedicada a ła cuestion de ła łota contro ła opresion połìtega e rasiałe e a pregar i pòpołi de cołor a unirse tra de łori come ùnega maniera de rivar a ła łibartà e uguałiansa. Ła parte połìtega de ła só vitała ze stata pì inportante de cueła artìstega. Marley el xe deventà un cao de ła połìtega, spiritual e rełijoxo. Inte el 1978 i ghe ga dato, a nome de 500 miłioni de afregani, ła medaja de ła paxe da łe Nasion Unìe.

A l'é morto inte el 1981 par colpa de un mełanoma sol piè drito.
Avatar (film)

miniatura|Łogo orizenal del film
**Avatar** el ze on film del 2009 scrito, direto e co-montà da James Cameron e interpretà da Sam Worthington, Stephen Lang, Zoe Saldana, Sigourney Weaver, Giovanni Ribisi e Michelle Rodriguez.

Co na previzion de costo de pì o manco de 237 miłiuni de dòłari, Avatar el gà fato sù cuazi 2,8 miłiardi de dòłari in tuto el mondo, e'l ze deventà el film che el ga incasà de pì inte ła storia del sìnema. El ze stà distribuìo inte i sìnema de tuto el mondo tra el 16 e'l 18 desenbre del 2009 (l'Itałia e ła Zvìsera Itałiana, dove che l'é ndà fora el 15 de genaro del 2010, i ze stà i penùltemi Paezi al mondo dove che el ze stà distribuìo, par colpa de un bel po' de concorensa sinematogràfega inte el parìodo de Nadałe). El film el ze stà projetà col tradisionałe formato 2D, ma el ga visto anca na gran difuzion in 3D e in 3D IMAX.

Cameron steso, gran sostenidor del 3D come futuro del sìnema, el ga dito che A se gavarìa na esperiensa pì conpleta vardando Avatar in tre dimension, parché el ło ga pensà proprio par vardarlo in chel modo. Avatar oltrapì el ze el primo film a doparar el łogo novo de ła 20th Century Fox, che el ze animà da i Blue Sky Studios (che i ze stà i creadori de *L'era glaciale*).

El film el ga vinto tre Premi Oscar 2010: par ła mejo fotografìa, la mejo senografìa e i mejo efeti spesiałi.
Biłiardo

__HIDDENCAT__

miniatura
El **biłiardo** el ze un zogo conpleso che el ga orìjini tanto antighe che al dì de oncò A ze coreto defenir na disiplina sportiva a tuti i efeti co na organizasion de tornèi intarnasionałi e canpionadi del mondo par onji sìngoła spesiałità.

El zogo el se dezviłupa inte un canpo retangołare sircondà da sponde co ła superfisie cuerta da na caratarìstega stofa morbia. A se zoga doparando de łe boce sfèreghe dite bìłie o bijie. Łe bijie łe vien moveste doparando n'asta ciamada steca, o sinò łe vien tiràe co łe man (inte ła variante ciamada bocete).

## Orìjine
El primo tàvoło da biłiardo che de cuel A se ga vesto notisia el ze cueło ordenà da Jiji XI, sovran de Fransa inte el 1470.

## I tàvołi
El tàvoło da biłiardo el ze un retàngoło zenaralmente in proporsion de 2x1, A sarìa che el ga el łato łongo che el ze el dopio del curto, ma A ghe ze anca de łe ecesion. Łe buze, par i tàvołi che i ghin ze provisti, łe ze inte el nùmaro de 6: cuatro łe ze a i cantoni e do al sentro de łe sponde łonghe. Tutavìa A eziste serti modełi dei antighi tàvołi a buze strete che i ga sol che cuatro buze a i cantoni.
Excalibur

miniatura
**Excalibur** ła ze ła pì famoza de łe spade de re Artù.

Ła storia e ła łezenda de re Artù łe ze intimamente łigàe a ła màzega e misterioza spada *Excalibur*. Come che el mago Merlin el gavéa preanunsià, soło che l'omo che el saria stà bon de cavar ła spada da ła piera el sarìa deventà re. Artù, inzenocià de fronte a ła piera, el ga fato proprio cuesto: el ga ciapà ła spada, la ga portada seco fin a ła Catedrałe e'l ła ga puzada su l'altar. Artù el ze sta onto co l'ojo santo e, a ła prezensa de tuti i baroni e de ła zente comun, el ga zurà sołenemente de èsar un sovrano łeal e de deféndar ła veridà e ła jiustisia drio tuti i dì de ła sò vida.

Seben che Excalibur ła sipia stada identifegada co ła spada inte la piera, in specie inte łe version pì nove del mito arturian, in numaroze òpare A ghe ze do spade distinte. Ła łezenda e ła storia łe se ga zmisià tra de łore drio el tenpo e pa sto motivo el re Artù, i Cavałieri de ła Toła Tonda e ła màzega spada Excalibur i ze rivài intimamente łigàe fin al di de uncuò.

## Etimołojìa
Ła paroła Excalibur ła ga orìzene tanto controverse, che A se łi pol far tornar a do varsion łenguìsteghe ben difarente: cueło łatin e cueło sàsone. Da'l łatin gavemo diversi sinjifegadi, ma cueło pì plauzìbiłe el deriva da na popołasion antiga de fàvari che i se ciamava "Càlibi": Excalibur se pol cuindi sernir in do parołe: *ex* (co l'ablativo) a dir "*dai*" e *Calibs*, a dir *Càlibi*; cuindi tradoto łeteralmente el senso el deventarìa "forsada da i Càlibi". Altre sfumadure łatine łe reporta a ła potensa de ła spada e al sò aspeto come, par ezenpio, ex "calibro" che tradoto el sinjìfega: in parfeto ecuilibrio.

Da ła banda sèltega el nome el derivarìa da Càliburn, nome arcàego de ła łezendaria spada, che in antigo el vołeva dir "asal łuzente" o "asal che A no se pol desfar" e'l podarìa cusì recołegarse al steso ètimo łatin .
Dragon Ball

miniatura
**Dragon Ball** el ze un carton scrito e dizenjà da Akira Toriyama.

Bazàndose sol clàsego de ła łeteratura sineze "*Il viaggio in Occidente"*, Dragon Ball el prezenta łe aventure del protagonista Son Goku da bocia a omo, intanto che el se ałena inte łe arte martsiałe e l'esplora el mondo a ła retserca de sete sfere màzeghe, in grado de far saltar fora un drago bon de reałizar un deziderio.

Inte el proseguo del só viajo Goku el se fa un saco de amighi e l'afronta un mucio de nemighi che i minacia ła paze de l'universo. Da ła só pubregatsion, Dragon Ball l'è deventà una de łe serie manga e anime pì popołare de tuti i tenpi.

I só vołumi i ga vendùo pì de 230 miłioni de copie in tuto el mondo, rendéndoło el secondo manga de senpre par vołume de véndite.
Hogwarts

miniatura|Model in scała del Castel de Hogwarts
Ła **Scoła de Mazìa e Stregonarìa de Hogwarts** ła é ła scoła de mazìa che ła costituise el contesto printsipałe de i romanzi de ła serie de *Harry Potter*, scrivesti e ideài da l'autora angreze J. K. Rowling. Ła scoła ła acoje ła pì gran part de i maghi de ła Gran Bretanja e Irlanda, anca se A eziste inte el mondo difarenti altre scołe de mazìa.

Hogwarts l'ha sede int'un gran castel, inte el mezo de un anel de montanje, ndove che i studenti i ghe riva ciapando el treno "Espreso de Hogwarts" dal Binario 9 ¾ de ła statsion de King's Cross a Łondra. Hogwarts el é un castel de stiłe gòtego/romànego da łe gran arcàe e vetrade, costituìo da fabricài alti e zlansài tornjài da tori e torete. Printsipalmente el castel el é divizo in do part cołegade tra de łore da ponti sotiłi. A se conta che el sia proteto da na serie de incantézimi che i ło salvarìa da i oci indiscreti de i babani masa curiozi.

El moto che A se leze sol stema de ła scoła el é: *Draco dormiens nunquam titillandus*, che in łatin el vol dir: *No sta' desturbar el drago che l'é drio dormir*.
Pietà vaticana

Ła **Pietà vaticana**  ła xe na scultura de marmo (alta 174&nbsp;cm, larga 195&nbsp;cm e fonda 69&nbsp;cm) de Michelangelo Buonarroti che ła datasion se pensa al 1497 - 1499 e conservà inte ła Baxełega de San Piero in Vatican a Roma.  Se trata del primo copołaoro de l'ora poco pi de vinti ani Michelangelo, considerà una de łe majori òpare d'arte che l'oxidente el gapia prodù. Ła xe anca ł'unega òpara da eło firmà inte ła fasa a tacoła che tien ła mantiłia de ła Verxine Maria: MICHEL.A[N]GELVS BONAROTVS FLORENT[INVS] FACIEBAT.

## Descrision
Ł'òpara ła figura ła xovane Maria Verxine dołorosa sentà inte na piera (rapresentà el Monte Calvario) che ła tien in gaia co ła man destra el fioło Jexù Cristo morto dopo ła depoxision da ła croxe; inte łe man de Jexù se vede i buxi de ła croxe.

## Scarcason
Ła scultura el 2 de majo 1972 ła xe sta danegià da on scarcason geołogo ongarexe e dopo ła xe sta riparà.

## Bibliografia
* Marta Alvarez Gonzáles, *Michelangelo*, Mondadori Arte, Milano 2007. ISBN 978-88-370-6434-1

## Altri projeti

## Linganbi foresti

*
Borgo Vèneto

**Borgo Vèneto** (tajan: *Borgo Veneto*) el xe on comun de 7 000 àneme de ła provinça de Pàdoa inte el Vèneto. El xe stà fat el 17 febraro 2018, co l'union de Mejadin San Fidensio, Sałeto e Santa Margarita d'Àdexe in provinça de Pàdoa.

El xe on comun sparso, parché ghe xe mia łocałità ca łe se ciama "Borgo Vèneto". El muniçìpio el xe stà mes a Sałeto.

## Łocałità
El comun de Borgo Veneto el ga 6 frasion, anca se łe ghe vien ciamàe "łocałità" dal statuto comunal.

* Dosi (vecia frasion de Sałeto)
* Mejadin San Fidensio
* Prà de Bote (vecia frasion de Mejadin San Fedensio e de Sałeto)
* Sałeto
* Santa Margarita d'Àdexe
* Taje (vecia frasion de Santa Margarita d'Àdexe)

## Trasporti

### Autostrade
El comun el ga on caxeło pa l'autostrada A31 Valdàstego ciamà Santa Margarita d'Àdexe, ca el se cata inte ła łocałità col steso nome.

### Ferovie
Borgo Vèneto el ga na stasion de ła ferovia a Sałeto, servìa da Trenitalia e Sistemi Territoriali so ła łìnea da Màntoa a Monséłexe.

## Notasion
Val de Zoldo

**Val de Zoldo** l'è an comun talian de 3 170 abitanti della provincia di Belluno in Veneto. L'è nasú al 23 de faurer del 2016 dapò la fusion dei comuin de Forno di Zoldo e Zoldo Aut. Le Sede comunali le é a Fusine e a Forno,i ex capoluoghi dei comuin de Zoldo .

## Notaẑion


## Varda anca
* Ceza arsipretałe de San Florian
Ojan

**Ojan** (*Ogliano* par tajan) ła xe na frasion de Conejan, inte ła provinça de Trevixo. Ła xe 5&nbsp;km fora da ła sità de Conejan.

## Zeografia
Ojan el se cata so i cołi ca i va da Conejan a Vitorio. Par Ojan ghe pasa ła Strada Provinçal 103, ca ła va tra łe do sità e ła pasa anca par Carpèxega e Formeniga. Viçin a Ojan ghe xe anca Scomigo (frasion de Conejan) e Menarè (frasion de Conejan e Vitorio).

Ojan el xe meso inte n'àrea ciamà "Calpena" ca ła ciapa el nome da na strada ca ghe pasa rento e ła xe inportante pa ła famoxa produsion de vino de Conejan.

Łongo ła strada prinçipałe de Ojan se pasa anca da'l Łago de Pradeła, ca uncò el xe deventà privà ma tenpo indrio no'l jera mia.

## Economia
Ojan xe, cofà xà dito, conosùa e inportante pa ła produsion de vino, soratuto el proseco e altri vini DOC.

## Voxi corelàe

* Conejan
* Scomigo
* Proseco
Persepolis FC

miniatura
[miniatura|[Azadi Stadium]]
**Persepolis FC** (Persian: باشگاه فوتبال پرسپولیس) el xe na società połisportiva de Tehran, Iran.

## Note


## Lighi foresti
* Persepolis
Comuni del Vèneto

Ła **Rejon del [[Vèneto]]** ła ga 565 comuni (a el 30 de zenaro de el 2019).

## Lista dei comuni
I comuni i xe indegài co ła sigla de ła provinsa. I dati de ła popołasion i xe de el 2011. I nomi co l'artìcoło i vien considerài sensa.

## Canbi de Rejon

* Inte el 1947 xe stà destacà ła provinça de Ùdine dal Vèneto par formar ła rejon Friul-Venesia Jułia. Inte'l 1968 xe stà destacà da ła provinça de Ùdine ła nova provinça de Pordenon.
* El 5 de novenbre 2017 Sapada ła xe pasà a ła provinça de Ùdine e ła xe deventà parte del Friul-Venesia Jułia.
Sant'José de Anchieta

thumb|Sant'José de Anchieta|sinistra
**Sant'José de Anchieta** (19 de marso de 1534, San Cristóbal de La Laguna, Tenerife - 9 de zugno de 1597, Anchieta, Brasil) misionario gesuitia e santo de ła Cexa Catòłica.

El Papa Francesco el lo gà fato santo in 2014. El xe el secondo sant de łe Ìxole Canarie dopo Pedro de Betancur. José de Anchieta el se festeja el 9 de zugno.
Brazzers

**Brazzers** (IPA: ) xe una caxa de produsiòn pornogràfica canadéxe a cui sede xe a Montréal.
Gestisce 31 siti web il cui capofila ze *brazzers.com.*

## Note
Alpago (BL)

**Alpago** el xe on comun de 6 858 àneme inte ła provinça de Bełun inte el Vèneto. El xe nasùo el 23 de febraro 2016 da l'union de Fara, Pieve e Puos d'Alpago. El xe on comun sparso e el muniçipio el xe stà meso a Pieve d'Alpago.

El Comun de Alpago el fa parte de l'Union montana Alpago.

## Zeografia
El comun el sta inte ła conca de Alpago, tra łe Prealpi de Bełun, da granda parte inte el baçin del Piave.

Pa'l comun de Alpago el pasa el torente de Texa, e anca i canałi de Cełina e Rai.

## Union del comun
Inte el 1997 ła Łiga Nord ła gavéa proposto de unifegar i çincue comuni de l'Alpago (Ceis, Fara, Pieve, Puos, Tanbre) ma po el referendum del 2001 soło i tre comun de Fara, Pieve e Puos i ga dito de sì e no xe stà fat gnent fin a na nova consultasion inte el 2016 (el 17 de xenaro) ndo che i tre comuni i ga confermà l'union.

## Trasporti e infrastruture
Pa'l comun de Alpago ła pasa ła Aotostrada A27 (co ła sortìa de Fadalto-Łago de Santa Croxe). Ghe xe anca ła statałe 51 de Alemagna, ła SP 4, ła SP 5, ła SP 28, ła SP 422 e ła SP 423.

A Santa Croxe del Łago ghe xe na stasion de ła ferovia, anca se ła "Stasion par l'Alpago" ła xe a ła Seca (comun de Ponte inte łe Alpi).
Canpo San Zanipoło

thumb|Canpo San Zanipolo come che xe ancùo, co el monumento a Bartolomeo Colleoni

Canpo San Zanipolo xe uno dei canpi più grandi de Venesia, el se cata in tel sestièr de Castèło, al confìn co queło de Canaregio.

In mexo al canpo, so' na baxe de màrmari połicromi, ghe xe el monumento equestre dedicà a Bartolomeo Colleoni opera reałixàda da Verrocchio.

L'inponénte Ceza de Baxełega de San Zanipolo sera el cantón co ła Scoła Granda de San Marco che se sviłupa anca łongo ła fondamenta del rio dei Mendicanti che xe drìo. Darente ła Ceza ghe xe l'intràda prinsipàl e quindi, ła fasada de l'ospeàl de ła sità.

In t'un cantón a l'esterno de l'abside lateran de ła baxiłica se pol veder oncora el vecio livèło del canpo, revestìo de còto, e ben soto al sałixà che ghe xe ancùo.

Ogni ano el canpo xe anca liogo de partensa e de ła cerimònia de premiasion de ła regata de San Zanipolo.

## Altri projeti
Fermín IV

[thumb|Fermín inte el [1999]]
**Fermín IV Caballero Elizondo** (Monterrey, disenbre 1974) xe un raper mesegan.

El xe conosùo soratuto par esar cao del grupo de hip hop Control Machete.

## Notasion
Dharius

**Dharius**, nome d'arte de **Alan Alejandro Maldonado Tamez** (Monterrey, 24 de setenbre 1984) xe un raper mesegan.

## Notasion
Małèzia

Ła **Małèzia** o **Malèxia** (en malèxe *Malaysia*, in cinèxe senplificà *马来西亚 Mǎláixīyà*, in cinèxe tradisionałe *馬來西亞 Mǎláixīyà*) ła xe un Stato federałe de ł'Axia sudorientałe.

Ła xe divixa in do parti: ła Malèxia Osidentałe o Malèxia Penixułare (che conprende i stati Johor, Malacca, Selangor, Negeri Sembilan, Pahang, Kelantan,  Terengganu, Perak, Kedah, Penang e Perlis, el Teritorio federałe de Kuala Lumpur e el Teritorio federałe de Putrajaya) e ła Malèxia Orientałe, che ła xe situà inte ła parte setentrionałe de ł'Ixola del Borneo (dove i ghe xe i stati de Sabah, Sarawak e ł'ixola de Labuan, che ła xe considerà un teritorio federałe).
   
Ła confina a nord co ła Thailandia inte ła parte osidentałe e co ł'Indonexia e col Brunei inte ła parte orientałe.

## Zeografia
Ła Malèxia ła xe un paèxe de ł'Axia sudorientałe, situà apena parsora de ł'Equatore, costituio da do rejoni: ła Malèxia Penixułare (Semenanjung Malaysia) e ła Malèxia Orientałe (Malaysia Timur), che xe inte el nord de ł'ixola del Borneo. Ła Malèxia xe bagnata a est dal Streto de Malaca e a ovest dal Mar Cinèxe Meridionałe.

## Istòria
Inte el II secoło se formarono i primi regni indijeni. Inte el 1511 deventa na colonia portoghexe, poi na colonia olandexe e inte el 1795 passa soto el dominio britanico.

Inte el 1957 deventa indipendente.

El prim ministre atual el xe Mahathir Mohamad.

## Zeografia połitega
El sistema polìtego de ła Malèxia ła xe na monarchia parlamentare federałe eletiva. El cao de stato xe el Yang di-Pertuan Agong, che attualmente xe Muhammad V di Kelantan.  
Kuala Lumpur xe la cavedal. Altre grandi sità son George Town, Ipoh e Petaling Jaya.

## Demografia
Ła popołasion xe formada de diverse etnie.

Ła rełijon de Stato ła xe ł'Islam. Altre rełijon son el budhismo, el cristianèximo, ł'induismo, el confucianèximo, el taoismo e la rełijon tradisionałe cinèxe.

Ła łéngua uficiałe ła xe el malèxe, che ła xe na łéngua austronexiana. Altre łéngue che xe parlàe son el cinèxe, el cantonexe, ł'hokkien, el tamil e ła łéngua iban del Borneo setentrionałe.

## Gałeria de someje

MtKinabalu_view_from_kundasan.jpg|monte *Kinabalu*
Bird's eye view of Sibu wharf terminal.jpg|fiume *Rajang* a Sibu
Butterworth,_Penang.jpg|panorama de *Seberang Perai*
Melaka_Kirche.jpg|sito istorego de Małàca


## Varda anca
* Ìxołe Spratly
* Scandalo de 1Malaysia Development Berhad

## Notasion

## Altri projeti

## Colegamenti par fora
Gheto de Venesia

Int'un'epoca inte ła cuała tuta l'Europa ła dava la caza a i Abrei, che gera stà epulsi da l'Inghiltera inte'l 1290, da ła Fransa inte'l 1394, da molte sità todesche inte'l 1470, 
da ła Spanja inte'l 1492, da'l Portogało inte'l 1497, ła Serenisima Repùblega de Venesia ła gera denjévołe a resévarli, e inte'l 1516, ła nàsita de un cuartier dedicà a i Abrei, che cui no i ze mai stài bersałiài. El **Gheto** el zera el cuartier de Venesia dove i abrei i gera obligài a resiéder durante el parìodo de ła Repùblega de Venesia. El se cata inte'l sestier de Canaregio e el ze a'l dì d'ancùo el fulcro de ła  comunità ebràega de Venesia, sede de sinagoghe e de altre istitusion rełigioze.

A'l tenpo de'l medioevo, el Gheto el gera ła zona de ła sità dove che se consentrava łe pùbleghe fondarìe e solo partìndo da'l 1516 l'è stà destinà a ła rezidensa de i izraełiti. Da cui, drioman, ze derivà el nome comùn *[[gheto]]* par indegar un cuartier de orìzene abrea, e in senso oncora più grando, na àrea  in cui se consentra łe minoranse sosialmente escluze de na comunidà.

## Storia
### Prima de i abrèi
Ła prezensa de i abrèi a Venesia ła ze intestada za prima de'l ano miłe, anca se ocorarà spetar tardozo Trezento par poder preziar un insediamento stàbiłe. Fin a l'istiusion de'l gheto i izraełiti, anca se sotoposti varie restrinsion, i podeva viver in calsiase łogo de ła sità.

### Altri prozeti
Łéngua ceca

La **lengua ceca** (in ceco *čeština*), anca ciamà **ceco**, la xe na lengua slava oçidentale parlà inte la Repùblega Ceca.

## Distribusion
El ceco el xe ofiçiale inte la Repùblega Ceca.

## Alfabeto
El ceco el ga 42 caràtari, anca se masa de sti cuà i xe conposti da pì de na létara. L'alfabeto ceco el xe baxà so l'alfabeto latin.
Babo

**Babo**, nome d'arte de **Eduardo Davalos de Luna** (Santa Catarina, 16 de novenbre 1976) xe un raper mesegan.
Cao de Ano

El **Cao de Ano** (o Cao de An) el xe el primo dì del an.

Inte a major parte del mondo, che uxa el Całendàrio gregorian , el cao de ano xe el 1° de zenaro, inte el Całendàrio vèneto el xe el 1° de marso.

## Data del Cao de Ano

Ła data del cao de ano depende da a cultura e da a rejixon del popoło che ło festeja.                                                              El dì del cao de ano casca in sti dì a seconda del całendario uzà:

*1° de zenaro inte el Całendàrio gregorian uxà in scuaxi tut el mondo, e in tut el mondo osidentałe, e inte el całendàrio japoneze.
*1° de marso inte el Całendàrio vèneto.
*En corispondensa del 14 de zenaro inte el Całendàrio gregorian, in uxo inte el mondo osidentał fin al 1582 e oncora in uxo da calche céxa ortodosa e cristiane orientał.
*En corispondensa tra el 21 de zenaro e el 20 de febraro se festeja el Cao de Ano Çinexe, o łunar, e cheo Vietnamita. Sti cai de ani i se festeja in Sina, Japon, Corèa (del Sud e del Nord), Mongoja, Nepal e Butan.
*El primo dì del mexe de Muaram inte el Całendàrio Musulman, inte el cuae ghe xe 11 dì de manco.

## Notasion
2019

El **2019** (MMXIX in numari romani) el xe un an del XXI secoło.

## Avegnimenti

* El 12 de fevraro ła Republega de Masedonia canbia nome in Republega de ła Masedonia de el Nord, e ła mete cusìta fin a ła desputa so el nome de *Masedonia* co ła Gresia.

## Nasesti

## Morti
* 20 de majo:
** Niki Lauda, piłota automobiłìstego austriaco (n. 1949)
* 15 de zugno:
** Franco Zeffirelli, regista itałian (n. 1923)

## Altri proxeti
Spada

thumb|
Ła **spada** ła ze na arma bianca a lama longa, che pol aver un fiło ùnjoło o da tuti do i lati, fata par batar sia de ponta che de tajo. Ła spada ze composta, ne ła so strutura fondamentałe, da na lama che pol ‘ndar tra el mezo metro financo al metro e vinti, da l’elsa, da’l mànego e da’l pomo. Elsa, mànego e pomo mesi insieme ciapa el nome de fornimento.

El conceto fondametałe a ła baze de l’arma ze costante ma le técneghe de doparo e ła forma stesa łe cambia de tanto drio łe epoche e a seconda de łe diverse culture che la dopara.

Sta arma ga comuncue mantenjuo na enorme importansa simbòlega ( pa i cristiani ła rapresentava ła croze , pa i musulmani ła mezaluna ) drio tute le culture che ła ga doparada, come che se pol fasilmente riscontrar da ła vasta terminologia specìfega e de ła so ricorente presensa int’ute łe opere mitològeghe e leterarie.

Na spada ze divizìbiłe in do parti fondamentałi

·        ła lama, normalmente de asàl, co almanco un lato co’l fiło, e adata a i colpi de ponta e de tajo, a so volta diviza in forte, mèdio e dèbołe

·        el fornimento , a so volta composto da

·        “elsa” che ze la sbara perpendicołar a ła lama che fa da prima protesion a ła man de chi che la inpunja

·        “guardia” che ze na protesion ulterior de ła man che va da l’elsa al pomo

·        “manego” che ze a parte par dove che se tien in man ła spada e che pol esar sia fato de do ganasete de lenjo, corno o oso, e rivestia de curame o na trecia de fiło de metało , sia intiero. In tuti do i cazi in sentro al manego pasa la coa de ła spada

·        “pomo” , che ga varie forme ( tondo, sferego, a pera, a ezagono ) e de varie materie ( fero , bronzo , oton ) ; el ga do funsion : primo , ze l’elemento dove che ła coa de ła spada vien ribatua in modo da tenjer tute e parti zontae, secondo, el fa da contrapezo al pezo de ła łama in modo da portar el sentro de ecuilibrio pì visin posibiłe a ła man.
Poło da Venesia

**Poło da Venesia**, o **Poło Vèneto**, vero nome **Paolo Nicoletti** (Udin, sirca 1368 - Padoa, 1428/1429) l'è stà un fiłòxofo, teòłogo e umanista vèneto.
thumb|''Logica'', 1546|219x219px

## Biografia
Eremitan, l'è stà studente a ła Università de Oxford e dosente a ła Università de Padoa da'l 1408 dove che el ga vudo tra i ałievi Poło De ła Pérgola. Inte el 1413 l'è deventà anbasador veneto inte ła corte polaca.

Par łe só idèe teołòxeghe, inte el 1426, l'è stà bandio a Ravena ma, dopo du ani, el ga podesto tornar a Padoa.

L'è stà sostenjidor de Gujielmo de Ockham e Sigieri de Brabante e autor de tanti tratadi, tra i cuałi serti comenti a Aristòtełe. El só tratado *Logica magna* l'è stà doparà come testo de insenjamento de ła łòxega a ła Università de Padoa.

## Òpare

* Comenti a łe òpare de Aristòtełe:
** *Expositio in libros Posteriorum Aristotelis.*
** *Expositio super VIII libros Physicorum necnon super Commento Averrois* (1409)*.*
** *Expositio super libros De generatione et corruptione.*
** *Lectura super librum De Anima.*
** *Conclusiones Ethicorum.*
** *Conclusiones Politicorum.*
** *Expositio super Praedicabilia et Praedicamenta* (1428)*.*
* Scriti so ła łòxega:
** *Logica Parva or Tractatus Summularum* (1395-96)*.*
** *Logica Magna (1397-98).*
** *Quadratura.*
** *Sophismata Aurea.*
* Altre òpare:
** *Super Primum Sententiarum Johannis de Ripa Lecturae Abbreviatio* (1401).
** *Summa philosophiae naturalis* (1408).
** *De compositione mundi.*
** *Quaestiones adversus Judaeos.*
** *Sermones.*
Tridentum

miniatura|Mapa de ''Tridentum''
Par serte teorie, ***Tridentum***, ła sità de Trento de deso, ła se gavarìa zviłupà so un presedente insediamento rètego inte el fondo de ła vałe. E A ze proàbiłe che ghe sia on antigo castełier rètego sol Doss Trento, che el ze on pìcoło montezeło che oncora ancó el dòmena ła sità, fursi anca doparà da i Romani drioman de ła concuista, par uno de i primi nucrei urbani de ła sità. A ze rajonévołe retenjer che ła Vałe de l'Àdeze, granda via de comunegasion dal nord al sud de primaria inportansa, ła gapia favorìo on mucio de scanbi culturałi co altre popołasion pre-romane, cofà i Veneti, i Etruschi e i Gałi.

## Storia
Ła concuista romana del Trentin ła ze stà inte el corso del primo sècoło v.C. Trento, cresuda za prima de ła concuista cofà canpamento miłitar roman (*castrum*), ła ze venjesta batezà *Tridentum* ("sità de i tri dinti"), fursi parché inte ła visinansa de ła sità A ghe ze propio tri cołi che on pocheto i someja a tri dinti (el Doss Trento, el Doss Santa Àgata e el Doso de San Roco). Ła sità ła ze deventada *municipium* tra el 50 e el 40 v.C.

Ancó A ze posìbiłe vizitar racuanti siti archeołòzeghi cofà ła bazìłega pałeocristiana de San Viziłio soto ła catedrałe, el Spasio Archeołòzego Sototera del Sas soto A ła piasa Sézare Batisti (Piasa Itałia), cueło inte ła piasa Pazi), cueło inte ła Piasa de Santa Maria Major e cueło inte el muzèo diosezan (co ła *porta Veronensis*) a Trento. Resenti scavi i ze drio portar a ła łuze cueło che fursi el pòdaria èsar ła piasa de ła sità soto de ła cieza de Santa Maria Major.