Epidemiołozia

L**'epidemiołozia** ła ze disiplina biomèdega che ła stùdia ła distribusion e ła frecuensa de łe małatie e avegniminti de rełevansa sanitària inte ła popołasion. Vałéndose de ła statìstega, ła cołàbora co altre disipline cofà ła medezina preventiva e clìnega, ła demografia, ła sociołozia. Ła se òcupa de anałizar łe colpe, el decorso e łe consevense de łe małatie. Drio cheło che ne dize ła *et al.* (1998) l'epidemiołozia ła vien definia cofà:

## Etimolozia
L'epidemiołozia ła ze un tèrmano che el deriva dal grego ἐπί, «sopra», δῆμος, «pòpoło», e λόγος, «discorso, stùdio»; sta paroła conponesta partanto ła vołe dire letaralmente "studiar cheło che sucede inte el popolo", co rifarimento a ła spece umana. No-ostante sto rifarimento, l'epidemiołozia ła vien doparada anca inte i altri regni e inte el spesìfego i ze stati coniai i tèrmani:
* epizoołozia o epidemiologia veterinaria, in rifarimento a l'epidemiolozia aplicada a popolasion zoolòzeghe;
* epidemiołozia botànega, in rifarimento a l'epidemiolozia aplicada a popolasion vezetali.
El tèrmano epidemiologia el vegneva doparà in pasà solché in relasion a patołozie epidèmeghe e no endèmeghe. I primi rifarimenti i ze ascrivìbili al 1802, inte el testo "*Epidemiología Española"* scrivesto dal mèdego spagnoło Villalba. Al dì de uncó el tèrmano epidemiolozia el detien inte i so obietivi tute e do łe modalità de trasmision e intrà sti cuà anca łe sindemie. Includeste łe ze anca łe condision corełate al conceto de sałute, cofà l'obezità e l'ipertension.

## Fini

Fini de l'epidemiołozia:
* determenare l'orìzene de na malatia ła cuała colpa ła ze sconosesta
* studiare e controłare na malatia ła cuala colpa ła ze sconosesta o poco conosesta
* catar informasion su l'ecołozia e so ła stòria naturale de ła małatia
* programar e ativar piani de controło e de monitorajo de ła małatia
* valutar i efeti econòmeghi de na malatia e analizar i costi e benefisi econòmeghi

Par rivar a conpimento dei so fini, ła epidemiołozia ła dòpara ła statìstega, bazada a so volta so ła matemàtega, e de ła demografia.

## Anbiti
Per schematizare, l'articolasion tradizionale de l'epidemiologia è in tre setori (anca se łe ze comuni i casi de interasion intrà setori):
* Epidemiołozia descritiva;
* Epidemiołozia analìtega;
* Epidemiołozia sperimantałe.

### Epidemiolozia descritiva
Stùdia ła frecuensa e ła destribusion de łe malatie e dei paràmetri de salute inte łe popolasion.
Descrive avegniminti sanitari cofà malatie, colpe de morte e ła prezensa de fatori de ris-cio cofà, paa ezénpio, el fumo de tabaco, l'incuinamento atmosfèrego, etc. Ła dòpara i strumenti statìsteghi diti mezure de frecuensa (come i tasi de incidensa o de prevalensa, raporti) e informasion de tipo demogràfego. El ga cofà fin cheło de respóndar a dimande cofà: "Chi ze che se ga małà? Andove? Cuando?". L'epidemiolozia *descritiva* ła contribuise a l'epidemiolozia *analìtega*.
I strumenti d'indazene doparai da l'epidemiołozia descritiva i ze:
# i studi ecolòzeghi;
# i studi trasversali (i ze studi de oservasion, descritivi).

### Epidemiolozia analìtega
Stùdia łe relasion colpa-efeto intrà fatori de ris-cio e małatie. l'epidemiolozia analìtega ła serca el neso, ła lòzega intrà el fatore de ris-cio ez. "fumo de sigareta", "incuinamento atmosfèrego", "canpo ełetromagnètego", etc. e l'insorzensa de pusìbiłi patołozie ligada a sto cuà (cofà cancaro al polmon, enfizema, tumor al serveło, conpleso de ła mortalità, etc.).
Ła responde a do dimande cofà so fin: 
# cuel tipo de "espozision" o "fatore de ris-cio" (canpi ełetromagnèteghi, incuinamento atmosfèrego, interferenti endòcrini, ec.) cuali spesìfeghe małatie el połe far?
# chełe spesìfeghe malatie/morti (ez. depresion, ipertension, tumore al serveło, etc.) da cuałe pusìbiłi espozision łe połe derivar?

I strumenti d'indàzene doparai da l'epidemiolozia analìtega i ze:

# **i studi de coorte:** i confronta łe frecuense de mortalità e/o de incidensa de specìfeghe malatie in diferenti popolasion esponeste (e no esponeste);
# **i studi cazo-controło:** i confronta łe frecuense de pusìbiłi espozision e/o fatori de ris-cio inte el grupo dei "cazi" (spesìfeghi malai, es. scléroze mùltepla) e "controłi", o sia sojeti no malai (da ła malatia in ezame: es. sclèroze mùltepla).

### Epidemiolozia clìnega
Ła se òcupa de ła resolusion de na patolozia, o de sbasàrghene el inpato doparando mètodi epidemiolòzeghi.

### Epidemiolozia sperimantale
Ła vàłuta ła eficasa dei interventi sanitari adotai dopo de indàzeni epidemiolòzeghe. Studi de epidemiołozia sperimantale i połe èsar sia de tipo preventivo (par ezénpio ła valutasion de l'efetivo bon-èzito de canpagne de sensibilizasion) sia terapeùtego (par ezénpio sperimantasion sui fàrmaghi e tècneghe operatòrie).

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti