Estònia

L**'Estònia** o **Estonia**, nome ufisiał **Repùblega Estona** (par łéngua estona *Eesti Vabariik*), ła xe na nasion del Eoropa setentrional.
Ła confina a sud co ła Łetonia e a est co ła Rusia. L'Estonia ła xe bagnada a nord e a òvest dal mar Bàltego, co el Gólfo de Riga e el Gólfo de Finlandia.

L'Estonia ła xe el pì setentrionał dei Stadi Bàlteghi, łigà co sti cuà da fati storeghi conpagni, ma par łéngua e cultura ła xe ugrofinega e no bàltega.

## Zeografia
miniatura|sinistra|Estonia dał Satełite
Ła ga na superfisie de 45&nbsp;226&nbsp;km².

### Morfołoxìa
Ła xe pravałenteménte guaiva ma co modeste ondułasion, co un gran nùmaro de łaghi e fiumi.
El punto pi alt el se cata inte el meridion, el "mónt" Suur Munamägi (318&nbsp;m&nbsp;s.l.m.).

### Idrografia
Łe coste łe xe iregołare e davant a łe coste se cata sérca 1&nbsp;520 ìzołe: łe pi gande łe xe l'ìzoła de Saaremaa 2&nbsp;668&nbsp;km² e l'ìzoła de Hiiuma 965&nbsp;km².

### Anbienti naturałi
Ła xe cuerta de bosc par el 40% de ła so superfisie.

## Istòria
### Antighità
Ła tera de l'Estonia de ancuo ła xe stà abità fin dal antighità (10.000 v.C.) da tribù fineghe.

### Età de Mèxo
Inte el XII secoło xe stà  cristianixà tuta l'Estonia. Inte el stes tenpo xe  stà domenà da popoi foresti: a nord ghe xe stà a domenasion danexe, sot el Ducà de Estonia, e a sud chea todesca, sot a Łivonia.

### Domenasion svedéxa
[miniatura|sinistra|Estonia 'nel [Inpero Svedexo (1561–1721)]]
Dal inìsio del XVI secoło fin a ła Gran Guera del Nord l'Estonia ła jera sot l'Inpero Svedexo, ła xe pasà po soto ła domenasion del Inpero Ruso col Tratà de Nystad inte el 1721.

### Domenasion Rusa
Fra a segonda metà del XIII secoło e tut el XIX secoło i crese i sentimenti nasionai e a voja de independensa etona che porta a popoasion estona a ła reolta par l'independensa durante a Rovołusion del 1905, che tanto vien represa dal exersito rus.

### Estonia independente
[miniatura|sinistra|Dichiarasion de independensa a [Parnu el 24 de febraro del 1918.]]
Dopo che el zar el xe stà butà zo dal trono i estoni i ga uxà el tenpo de dixorienasion par łibararse e dichiarar l'independensa el 24 de febraro del 1918.

L'independensa estona no ła xe stà reconosùa suito dal Inpèro todésco, che dal otobre del 1917, par ła prima guera mondiał, a ga ocupà.

L'independensa a xe stà reconosua da i stadi del mondo el 3 de marso del 1918 co el Tratà de Brest-Litovsk, intrà a Rusia bolseviga e i Inperi sentrai.
Po che i todeschi i ga asà el paexe, i bolsevighi i ga invadesto l'Estonia. Cusìta i estoni, judai anca dal Armà Bianca e da voeontari de tanti paexi, i ga tacà a Guera de Independensa Estona (1918-1920) contro a Rusia bolseviga e che ga portà al Tratà de Tartu, el 2 de febraro, inte el cuà xe stai signai i confini intrà i do paexi e el reconosiment del Estonia da part de a Rusia.

Inte el 1921 l'Estonia a xe intrà inte a Sosietà de łe Nasion.

miniatura|sinistra|Mapa del Estonia int'el 1925, vanti de perdar do bande de teritorio a est.

El tenpo de independensa el xe stà  bon par tanti motivi, soratuto culturai e economeghi. I goerni de a prima republega i xe stai de drita/sentro-drita.

### Ocupasion sovietega e nazista
Dal setenbre del 1939 l'Union Sovietega ocupa l'Estonia e par sta roba vien deslasà da a Sosietà de łe Nasion. A tremenda ocupasion sovietega a ga portà a ła fin de a democrasia e del autogoerno, a ditatuara bolseviga ga deporta e copa on gran numaro de estoni disidenti.

Co l'Operasion Barbarosa, da a fin de łujo al inìsio de otobre del 1941, a Zermania nazista ocupa l'Estonia, e i todeschi i vien al inìsio risevui cofà łibaradori, tanto che pì de 100.000 estoni so na popołasion de 900.000 aneme i xe intrai inte el exersito todesco e finlandexe.

El pian nazista jera dal bon a zermanixasion forsada de e Nasion Balteghe co a coeonixasion todesca e a popoeasion locał "no zermanixabie" a saria stà deportà inte el est. Anca in Estonia i nazisti i taca el pian de ełiminasion de a popoasion abrea, zà perseguità dai sovieteghi che né copa el 10% e né exija el 70%. Co el judo de calcheduni estoni antisemiti, i nazisti i destermina sirca 2000 abrei.

### Ocupasion sovietega durante a [[Guera Freda]] e rexistensa estona
Fra lujo e i primi de novenbre del 1944 i sovieteghi i ocupa tuta l'Estonia no sensa batarse co a numaroxa rexistensa estona. Desine de mijaja de estoni e svedexi-estoni i scanpa dal invaxion sovietega verso ovest soratuto in Svesia.

miniatura|sinistra|Estoni che i scanpa dal invaxion sovietega int'el 1944.

A segonda guera mondiał fa perdar el 25% de a popoasion del Estonia oltra a ła so independensa. Inaxonta l'URSS roba el 5% del Estonia preguera.

El ditador sovietego Joxef Stałin porta vanti el so pian de rusificasion del Estonia e deportasion dei disidenti inte i gulag in Siberia. I sovieteghi, in sti ani de ocupasion ciamai "del teror", i serca de copar a cultura, a łéngua, l'identità estona, co gran pene par chi che e serca de tegnerle in vida e no renegarle, e sostituirłe co chee ruse.

A rexistensa in Estonia, e in tuti i Paexi Balteghi, a xe stà granda co el movimento de rexistensa i Fradei del Bosc  finì dopo na granda persecusion inte el 1978.

El KGB ga perseguità, co gran vioensa, opoxidori e parsone che e parea no comuniste o par l'independensa del Estonia fin a ła fin del URSS.

### Ła tornada a l'independensa inte el 1991
Sol che el 20 de agosto del 1991 l'Estonia a ga vuo l'independensa dopo a fin del URSS, ma el exersito armà sovietego se ne xe 'ndà sol che el 12 de setenbre, co l'independensa xe tornà a democrasia.

## Istitusion
L'Estonia ła xe na repùblica parlamentare.

L'atuałe presitente xe Toomas Hendrik Ilves e el primo ministro xe Andrus Ansip.

Ła ga par cavedal Tallinn.

## Demografia
Ła ga 1&nbsp;332&nbsp;893 abitanti.
### Łéngue
Ła łéngua ufiçial xe l'estone.
Ła forte minonansa slava dopara el ruso

Mucio difondesta la conoçiensa del inglexe.

## Gałeria de someje

Imàjine:Vaade_tahkuna_tuletornist4.jpg|costa setentrional de ła ìzoła de Hiuma
Imàjine:Vaade-vortsjarvele-tornist.JPG|Łago Vurstierv
Imàjine:Lossi street in Tartu, Estonia.jpg|panorama de Tartu
Imàjine:Kuressaare linnus õhust.jpg|fortesa de Curesare


## Notasion

## Altri projeti

## Łinganbi foresti