Partio Sociałista Italian

El **Partìo Sosiałista Itałian** (PSI) el ze sta on Partio pułitego fondà inte'l 1892 e operante fin a'l 1994.

Durante el rezime fasista e, in partegołare, dopo ła metesta a'l bando de tuti i partii a ecesione de'l PNF, el PSI el ga continuà, inte i łimiti de'l posibiłe, ła só atività inte ła clandestinità, mentre ła diresion de'l Partìo ła intentava de informarse so ła vita pułìtega de'l Stato e de influirghe da l'bando franseze.

## Łe orìzeni de'l movimento sosiałista in Itałia
In Italia ła crèsita de'l movimento operaio ła se ga dełineà so ła fine de'l XIX sècoło. Łe prime organizasion de łaoradori łe ze łe sosietà de mùtuo socorso e łe cooperative de tradision marxista e a fin sołidarìstego.

I primi a sostenjere ła nesesità de incanałar łe enerzìe revołusionarie inte n'organizasion partìtega i ze sta Bignami e Gnocchi-Viani co ła rivista " La Plebe".
inte'l 1881 Andrea Costa el ga organizà el Partio Sosiałista Revołusonàrio de Romanja, che'l sostenjeva, intrà l'altro, łe łote de i łaoradori, ła ajitasion par reforme econòmeghe e pułìteghe, ła partesipasion a łe ełesion aministrative e pułiteghe.

El Partio de Costa el ga catà on mucio de dificoltà anca se el ze sta bon de èsar ełezesto inte ła Càmara de i Deputài cofà co el só primo deputà sosiałista.
Inte łe ełesion de'l 1882 A se ga prezentà el Partio Operaio Itałian, ma sensa nisun suceso.
Intrà-tanto el movimento operaio el se organizava in forme pì conplese: Federasion de mestiere, Càmare de'l łaoro, etc. Łe Càmare de Łaoro łe se ga trasformà in organizasion autonome e łe ze deventàe el ponto de cato a łiveło sitadin e de tuti i łaoradori.

## El Partio da ła nàsita al rivo de ła Repùblega
### 1892: fondasion de'l Partìo

So 'ste bazi inte'l 1892 A ze nasesto a Genoa el *[[Partìo de i Łaoradori Itałiani]]* che'l ga ciapà l'eredità de'l *[[Partio Operaio Itałian]]* nasesto inte'l 1882 a Miłan, ła *[[Łega Sosiałista Miłaneze]]* - de ispirasion reformista, fondada inte'l 1889 par inisiativa de Turati - e racuante łighe e movimenti itałiani che i se refà a'l sosiałizmo de ispirasion marxista.
Intrà i promodori de ła formasion de'l PSI A ghe ze Filippo Turati, Claudio Treves, Leonida Bissolati, Ghisleri, Ferri, tuti provenienti da l'esperiensa de'l Pozitivizmo.
Turati el ze l'erede de'l radicałizmo democràtego; inte'l 1885 el se zera metesto insieme co ła revołusionaria Anna Kuliscioff; el conoseva łe òpare de Marx e Engels, el zera atresto da ła sosialdemocrasia todesca e da łe asosiasion operaie łonbarde. Turati el considera el Sosiałizmo no da'l ponto de vista insuresionałe, ma cofà on ideałe da całar inte łe spesìfeghe situasion stòreghe.

A ze inte'l 1893 che el **Partìo Sosiałista** el se dà on'autonomia e on nome ofisial (Congreso de Rejo Emìlia). inte l'otobre de'l 1894 el Partìo el ze stà desfà par decreto a càuza de ła represion crispina. In contrapozision a ła represion A ghe ze stà na ałeansa democràtego-sosiałista inte łe ełesion de'l 1895.

### 1912: ła sision de'l PSRI de Bissolati
El congreso straordenario, convocà a Rejo Emiłia, el ga fato aumentar łe divizion che łe traersava el Partìo inte i revardi de l'inpreza de Libia. A ga trionfà ła corente masimałista de Benito Mussolini e ze sta espełesta l'area reformista, che ła gavéa a cao Bonomi e Bissolati. 'St'ùltemo, inte'l 1911 el zera ndà a'l Cuirinałe par łe consultasion seventi ła crizi de'l Goerno Lusatti, cauzando el malcontento de'l resto de'l partìo, anca cueło de Turati, esponente de rezalto de l'altra corente reformista. Bissolati e i soi, i ga dà vita a'l Partìo Sosiałista Reformista Itałian (PSRI).

### 1914: ła crize de l'interventizmo
Co el sciopo de ła Prima guera mondiałe el Partìo el se ga movesto par ła neutrałità de l'Itałia, ma co drento forte spacadure che łe ga catà on punto de mediasion inte ła formuła "no se aderise, no se sabota" de Costantino Lasari.

Partendo da i ani vinti, co l'emèrzare-sù de'l Partio Nasionałe Fasista, łe diverse àneme de'l movimento sosiałista łe ga dà vita a tri difarenti partìi.

### Ła sision de i comunisti (1921), cueła reformista (1922) e ła clandestinità
Inte'l 1921 A se ga tenjesto Łivorno el XVII congreso de'l partìo. Dopo dì de forte debàtito, i masimałisti unitari de Serrati i ga sunà so 89&nbsp;028 voti, i comunisti puri 58&nbsp;783, e i reformisti consentrasionisti 14.695. I comunisti de Bordiga e Gramsci i ze ndài fora da'l congreso e i ga fondà el Partìo Comunista d'Itałia, co el fin de aderir a i 14 ponti de ła Intarnasionałe sosiałista.
Lenin, defati, el gaveva invità el PSI a conformarse a'l detà e a butar fora ła corente reformista de Turati, Treves e Pranpolini, resevendo parò ła contrarietà da parte de Giacinto Menotti Serrati che no'l intendeva par njiente rónpare co calcheduna de łe voze piì autorévołe (anca se minoritarie) de'l partìo.

Inte l'istà de'l 1922 Filippo Turati, sensa respetar ła disiplina de'l partìo, el ze ndà da Vittorio Emanuele III par łe consultasion par rezòlvare ła crize de goerno. Tutavia A no ze sta posibiłe rivare a on acordo co Giolitti, e el re el ga dà l'incarego a Facta.
Par aver viołà el divieto de cołaborasion co i partìi borghezi, ła corente reformista ła ze stà espełesta, a otobre, inte i dì cuà i ga presedesto ła Marcia so Roma.
Turati e i soi, i ga dà vita a'l Partìo Sosiałista Unitario co segretario Giacomo Matteotti, copà da i fasisti inte'l 10 de zunjo 1924.
Tra el 1925 e el 1926 Mussolini el ga vietà i partìi de opozision e costrinzesto a'l bando o a'l confin i sosiałisti.
A ze propio durante el ezìłio che, inte'l 1930, in Fransa, A ghe ze stà ła reunifegasion tra i reformisti de Turati e i masimałisti, guidà da'l zóvane Pietro Nenni.

### Ła renàsita (1943)
El 22 de agosto 1943 A nase a Roma el Partìo Sosiałista de Unità Prołetaria (PSIUP) che el ingrupa na parte granda de parsonałità influenti de ła sanca itałiana antifasista, cofà el futuro presidente de ła Repùblega Sandro Pertini, el scritor Ignazio Silone e el intełetuałe Lelio Basso. A devénjer segretario de'l Partìo, el sarà Pietro Nenni.

El PSIUP durante ła Rezistensa el ga partesipà ativamente a'l Comità de Liberasion Nasionałe tacandose a'l Partìo Comunista Itałian, co na połitega de unità de asion volzesta a modifegar łe istitusion in senso sosiałista. 'Sta pułitega, no ben vedesta da ła drita de'l Partìo guidada da Giuseppe Saragat, ła zera in bona parte łigada a ła preocupasion che łe divizion interiori a ła clase operaia łe gavarìa podesto favorir i movimenti de ła drita autoritaria, cofà che zera capità inte'l primo dopoguera co'l fasizmo.

## Da ła Costituente a'l sentro-sanca
### Ła sision sosialdemocràtega
El 10 de zenaro 1947 el PSIUP el tołe ła denomenasion de *Partìo Socialista Italiano* (PSI). El canbio de nome el njien inte on contesto de ła sision de ła corente sosialdemocràtega guidada da Giuseppe Saragat (sision de palaso Barberini), el cual el darà vita a'l Partìo Sosiałista de i Łaoradori Itałiani (PSLI), e el marcarà na profonda distansa da i comunisti (ormai definitivamente ingansai a'l stalinizmo soviètego).  El PSI invese, el ndarà vanti so ła strada de łe inteze co el PCI, e co st'ùltemo el desidarà anca de far on fronte comun, el Fronte Democràtego Popołare, in vista de łe ełesion de l'apriłe 1948. 'Sta pozision "unitària" de i do partìi de ła sanca italiana, l'ano dopo el farà parò pèrder ła corente de ła nova drita de'l partìo sosiałista, corente a ła cuała ze a cao Giuseppe Romita, che inte'l desenbre 1949 el se unirà a na parte de i sosiałisti democràteghi ndazesti fora da'l PSLI -parché in połèmega co'l só ecesivo "sentrismo"- dando vita a on novo partìo che'l torà el nome de Partio Sociałista Unitàrio (PSU).

Inte'l majo 1951 El PSLI e el PSU i se fondarà inte'l *[[Partìo Sosiałista - Sesion Itałian de l'Intarnasionałe Sosiałista]]* (PS-SIIS), che inte'l zenaro 1952 el devenjarà Partìo Sosiałista Democràtego Itałian (PSDI).

Dopo de ła granda sconfita de'l 48, ła łista de'l Fronte Democràtego Popołare no ła venjarà altro prezentada, ma el PSI e el PCI i restarà ałeài oncora par on mucio de ani, inte ła opozision, conduzendo ła bataja contro de ła Łeje Trufa.

### I primi goerni de sentro-sanca: el "sentro-sanca orgànego"
Na granda svoltada inportante inte ła storia PSI ła xe fata dal Congreso de Venèsia del 1957, co dopo ła invaxion soviètega de l'Ungaria, che ła porta a na spacadura col PCI, el partio el scumìsia vardar co favor a na leansa co i moderai de ła Democrasia Cristiana, rinforsando el ideałe sociałismo-democrasia e el PSI sbandona i ligami co el bloco soviètego.

Il PSI el torà isteso parte a na granda bataja insieme al PCI contro el Goerno Tanbroni

Inte el 1963 el PSI el va drento definitivamente al Goerno, co l'execudivo guidà da Aldo Moro. Co sto fato, parò, el Partio el njien segnà da na nova spacadura: la corente de sanca ła va fora dal partio e inte el xenaro del 1964 el da vita a on novo Partio Sociałista Italian de Unità Prołetària (PSIUP).

### La curta esperiensa PSI-PSDI Unifegai
el 30 de otobre 1966 el PSI e el PSDI, dopo racuanti ani de comun prexensa drento dei goerni de sentro-sanca, i se reunìfega drento el PSI-PSDI Unifegai.

Ma ła unità ła xe durada manco de du ani. Ła conponete PSI el 28 de otobre del 1968 ła ciaparà ła denomenasion de PSI, e ła conponente socialdemocràtega inte el lujo del 1969 ła ciaparà el nome de Partio Sociałista Unitàrio[ (PSU)]]], che inte el 971 el tornarà èsar Partio Socialista Democràtego Italian.
Tuti sti pasaji e ste sision łe da on idea de ła granda problematega del PSI inte chełi ani, època inte ła cua ła ghe vive drento al Partio du àneme: una tendente a na coexion co el PCI so ideałi ispirai a Karl Marx (i xera chełi de majoransa) e n'altra che ła tende vołer sevir na pułìtega riformista e progresista che no ła vołe métar in discusion el sistema (i xera in menoransa).

## Da Craxi a ła fin del PSI
### Ła segreteria de Bettino Craxi
Inte'l marso 1976 A se ga avesto el XL congreso del PSI. Łe corenti łe zera sincue:
*area Francesco De Martino (42,7%)
*area Giacomo Mancini (19,8%)
*area Riccardo Lonbardi (17,8%)
*area Pietro Nenni (14%)
*area Gino Bertoldi (5,7%)

La majoransa ła ze stada costituìa da na ałeansa intrà De Martino e Mancini e el prevedéa el primo segretario.

## Segretari

Ełenco de i segretari de'l PSI, da'l 1943:

* Pietro Nenni (agosto 1943 - apriłe 1945)
* Sandro Pertini (apriłe 1945 - apriłe 1946)
* Ivan Matteo Lonbardo (apriłe 1946 - zenaro 1947)
* Lelio Basso (zenaro 1947 - zunjo 1948)
* Alberto Jacometti (zunjo 1948 - majo 1949)
* Pietro Nenni (majo 1949 - novenbre 1963)
* Francesco De Martino (novenbre 1963 - otobre 1966)
* Francesco De Martino e Mario Tanassi, co-segretari (otobre 1966 - otobre 1968)
* Mauro Ferri (otobre 1968 - łujo 1969)
* Francesco De Martino (łujo 1969 - apriłe 1970)
* Giacomo Mancini (apriłe 1970 - novenbre 1972)
* Francesco De Martino (novenbre 1972 - łujo 1976)
* Bettino Craxi (łujo 1976 - febraro 1993)
* Giorgio Benvenuto (febraro - majo 1993)
* Ottaviano Del Turco (majo 1993 - novenbre 1994)

## Congresi
### Congresi dal 1892 al 1923

* I Congreso - Genoa, 14-15 de agosto 1892
:Fondasion de on novo Partio che unise diverse asociasion a du partii nati pochi ani prima. El novo Partio el vien ciamà *Partio dei Łaoradori Italiani* e el ciapa łe idee sociałiste come łinee guida.
* II Congreso - Reggio Emilia, 8-10 de setenbre 1893
:El Partio el canbia nome in *Partio sociałista dei Laoradori Italiani* (PsLI).
* III Congreso - Parma, 13 de genaro 1895
:El Congreso el vien tegnuo in clandestinità a cauxa del sioglimento par decreto vołuo da Crispi. El Partio el ciapa ła denominasion de *Partio sociałista Itałian* (PsI).
* IV Congreso - Firense, 11-13 de lujo 1896
:A nase el giornałe sociałista *[[L'Avanti!]]*.
* V Congreso - Bułogna, 18-20 de setenbre 1897
* VI Congreso - Roma, 8-11 de setenbre 1900
:Formasion de na corente del sociałismo riformista drento el partio.
* VII Congreso - Imoła, 6-9 de setenbre 1902
:*Il Tenpo* de Miłan el diventa cuotidian de ła corente sociałista riformista.
* VIII Congreso - Bułogna, 8-11 de apriłe 1904
:A prevałe łe istanse intransigenti e rivołusionarie del partio.
* IX Congreso - Roma, 7-10 de otobre 1906
:A prevałe łe istanse integrałiste del partio.
* X Congreso - Firense, 19-22 de setenbre 1908
:A prevałe łe istanse integrałiste e riformiste del partio.
* XI Congreso - Miłan, 21-25 de otobre 1910
:A prevałe łe istanse riformiste del partio.
* XII Congreso (Straordenàrio) - Modena, 15-18 de otobre 1911
:A prevałe łe istanxes riformiste del partio.
* XIII Congreso - Reggio Emilia, 7-10 de lujo 1912
:A prevałe łe istanse rivołusionarie del partio. Espulsion de cualche conponenti de ła frasion riformista che i va a fondar el Partio sociałista Riformista Itałian (PsRI).
* XIV Congreso - Ancona, 26-29 de apriłe 1914
:A prevałe łe istanse masimałiste del partio. Dichiarasion de opoxision a ła prima guera mondiałe.
* XV Congreso - Roma, 1-5 de setenbre 1918
:A prevałe łe istanse rivołusionari del partio, łigae al marxismo.
* XVI Congreso - Bułogna, 5-8 de otobre 1919
:A prevałe łe istanse rivołusionarie del partio. Formasion de on novo programa par el partio, sora l'onda de ła rivołusion de otobre in Rusia e sel suceso ełetoral in Itałia. Łota e concuista de łe 8 ore łaorative.
* XVII Congreso - Livorno, 15-21 de genaro 1921
:El Congreso el se verse co forti discusion so ła łinea strategega e programatega. Ła frasion rivołusionaria ła va fora e ła forma el Partio Comunista d'Italia (PCd'I).
* XVIII Congreso - Miłan, 10-15 de otobre 1921
* XIX Congreso - Roma, 1-4 de otobre 1922
:El Congreso el se verse co forti discusion so ła łinea strategega e programatega. A ghe xe l'espulsion de l'a ła riformista del movimento che ła fonda el Partio sociałista Unitario (PsU).
* X Congreso - Miłan, 15-17 de apriłe 1923

### Congresi in bando

* XXI Congreso - Parigi, 19-20 lujio 1930
* XXII Congreso - Marseja, 17-18 apriłe 1933
* XXIII Congreso - Parixe, 26-28 zugno 1937

### Congresi dal 1946

* XXIV Congreso - Firense, 11-17 de apriłe 1946
* XXV Congreso - Roma, 9-13 de genaro 1947
* XXVI Congreso - Roma, 19-22 de genaro 1948
* XXVII Congreso - Genoa, 27 de zugno - 1° lujo 1948
* XXVIII Congreso - Firense, 11-16 de majo 1949
* XXIX Congreso - Bułogna, 17-20 de genaro 1951
* XXX Congreso - Miłan, 8-11 de genaro 1953
* XXXI Congreso - Turin, 31 de marso - 3 de apriłe 1955
* XXXII Congreso - Venèsia, 6-10 de febraro 1957
* XXXIII Congreso - Napułi, 15-18 de genaro 1959
* XXXIV Congreso - Miłan, 16-18 de marso 1961
* XXXV Congreso - Roma, 25-29 de otobre 1963
* XXXVI Congreso - Roma, 10-14 de novenbre 1965
* XXXVII Congreso - Roma, 27-29 de otobre 1966
* XXXVIII Congreso - Roma, 23-28 otobre 1968
* XXXIX Congreso - Genova, 9-14 de novenbre 1972
* XL Congreso - Roma, 3-7 de marso 1976
* XLI Congreso - Torino, 30 marso - 2 de apriłe 1978
* XLII Congreso - Pałermo, 22-26 de apriłe 1981
* XLIII Congreso - Verona, 11-15 de majo 1984
* XLIV Congreso - Rimini, 31 de marso - 5 de apriłe 1987
* XLV Congreso - Miłan, 13-16 de majo 1989
* XLVI Congreso (*Straordenàrio*) - Bari, 27-30 de zugno 1991
* XLVII Congreso - Roma, 11- 12 de novenbre 1994 - Desolvimento del Partio.

## Iscrivesti

* 1945 - 700 000
* 1946 - 860 300
* 1947 - 822 000
* 1948 - 531 031
* 1949 - 430 258
* 1950 - 700 000
* 1951 - 720 000
* 1952 - 750 000
* 1953 - 780 000
* 1954 - 754 000
* 1955 - 770 000
* 1956 - 710 000
* 1957 - 477 000
* 1958 - 486 652
* 1959 - 484 652
* 1960 - 489 837
* 1961 - 465 259
* 1962 - 491 216
* 1963 - 491 676
* 1964 - 446 250
* 1965 - 437 458
* 1966 - 700 964 (Co el PSDI)
* 1967 - 633 573 (Co el PSDI)
* 1968 - —
* 1969 - —
* 1970 - 506 533
* 1971 - 592 586
* 1972 - 560 187
* 1973 - 465 183
* 1974 - 511 741
* 1975 - 539 339
* 1976 - 509 388
* 1977 - 482 916
* 1978 - 479 769
* 1979 - 472 544
* 1980 - 514 918
* 1981 - 527 460
* 1982 - 555 956
* 1983 - 566 612
* 1984 - 571 821
* 1985 - 583 282
* 1986 - 593 231
* 1987 - 620 557
* 1988 - 630 692
* 1989 - 635 504
* 1990 - 660 195
* 1991 - 674 057
* 1992 - 51 224
* 1993 - -
* 1994 - 43 052

## Note

## Esponenti, iscriti iłustri e sinpatixanti

* Ełenco dei esponenti del Partio Sociałista Itałian

## Giornałi e riviste

* *[[Avanti!]]*
* *[[Asion Socialista]]*
* *[[Critega Sociale]]*
* *[[Mondoperaio]]*

## Varda anca
* Połitega
* Sociałismo