Venesia

**Venèsia**, antigamente scrita in Vèneto come **Venexia**, AFI:  (in italian *Venezia,* in latin *Venetiae,* in ingleze *Venice*) ła ze un  comun de 259 736 abitanti, capoluogo de ła città metropoitana de Venexia e de ła region Vèneto. El comun el ciapa rento do sità: ła sità de Venesia, de 79 721 aneme co el sentro storego e łe izołe inte ła łaguna, e ła teraferma de ła sità de Mestre de 179 576 àneme. Ła sità de Venesia ła ze ła cavedal de ła Venesia e dei veneti. El comun el ze el primo de ła rezion par popołasion e superfise.

Ła sità, segondo ła tradision, ła ze nasùa intel 421 e dal 812 ła ze stà ła cavedal de ła Republega Vèneta, che ła ga fata conòser a l'Europa e al Mondo e ła ga fata vìver el so tenpo de pì splendor. Venesia ła ze considerà ła pì beła sità del mondo, oltra che ona de łe pì romanteghe, par łe so carateristeghe urbanisteghe, par el so patrimonio artistego, istorego e cultural e defati l'intiera sità co tuta ła só łaguna ła ze stà declarà, intel 1979, patremonio del'omanedà da l'UNESCO, par sti motivi ła ze na meda tanto vizità da toristi de tut el mondo. Venesia, par łe so carateristeghe ła ze martorià da calche problema cofà łe alte maree e l'alsamento del łivel de l'aqua, el turismo masivo, l'iquinamento e łe grandi navi da crozera che łe navegà par ła łaguna.

## Nome
### Orízene
Sta sità ła ze stà ciamà cusì soło dapò che ła ze deventà ła cavedal de ła Republega Vèneta dal nome de sta quà. Ła Venesia ła ze ła tera dei vèneti, dal Garda a l'Istria, fin da i vèneti antighi. Dapò ła conquista łatina, ła Venesia (par łatin *Venetia* ) ła vien organizà inte ła Venetia et Histria e co riva i greghi inte ła Venetikà (par grego *Bενετικὰ, "Venetikà"*). Co che ła Venesia Maritima, ła fasia costiera de ła Venesia restà in man dei greghi, ła deventa independente inte el 697, el novo stado vien ciamà Repùblega de Venesia. Ła sità de Venesia no ła jera oncora na sità ugnoła, ma on insenbre de izołoti separài. Intel 812 ła cavedał de ła Repùblega ła vien spostà a Rivoalto, el sentro prinsipal de ła sità che calche an pì tardi ła ciapa el nome de Venesia. Ła sità de Venesia, dónca, ciapa el nome dal stado de ła qual de cavedał, cofà so sinboło.

## Zeografia fìzega
### Teritòrio
Dal ponto de vista zeogràfego, el comun de Venèsia el ze dividesto in do parte: ła zona insułar e ła zona de teraferma. Par quel che revarda el ris-cio sìsmego, Venèsia ła ze clasifegada inte ła zona 4, osìa a sismiçità tanto basa.

### Clima
El clima de Venèsia el se pol definir submediteraneo ła entra inte ła clase *Csb*. La piovozità ła riva ai so pichi in primavera e in autuno e i ze frecuenti i tenporałi estivi. In inverno no łe ze infrecuenti łe nevegae (ma normalmente ła neve ła tende desolverse rapidamente), tuta-via de note ghe ze de frecuente łe broze, avegnimento che el ciapa anca łe àcue lagunari de łe zone pì interne. L'ełevada umedesa ła połe provocar całighi inte i mezi fredi e sófego in cuełi caldi.

I venti prinsipałi i ze ła bora (NE) domenante inte i mezi invernałi, el siroco (SE) in istà e, manco de frecuente, el garbin (SW).

Dal ponto de vista lejislativo, el comun de Venèsia el entra inte ła "fasa climàtega E" co 2&nbsp;345 gradi dì, de consevensa el limite màsimo consentio par inpisar i scaldamenti domèsteghi i ze de 14 ore par dì, inte el laso de tenpo che el va dal 15 de otobre al 15 de apriłe.

### Le maree
La marea oservada a Venèsia ła połe èsar pensada cofà ła soma de do conponenti: ła marea astronòmega, corełada al moto dei corpi cełesti, prinsipalmente Luna e Sołe, e ła contribusion meteorołòzega gavesta par via del stato de l'atmosfera. In condision normałi ła contribusion meteorołòzega ła ze de basa entità e el liveło che se vede el coinside prosimativamente co ła marea astronòmega. In racuanti cazi ła soma dei efeti de presion atmosfèrega e vento ła połe determenar na contribusion meteorołòzega inportante che ła porta a notévołi base maree o sanò, de contràrio, prodùzar el fenòmano de l**àcua alta''.

==== Fenòmano de l**àcua alta* ====
[[Imàjine:Acqua alta del 15 novembre 2019.jpg|miniatura|sinistra|Àcua alta in [[Piasa San Marco]] del [[15 de novenbre]] del [[2019]]]]
Col tèrmeno de *àcua alta* se raprezenta inte ła [[laguna de Venèsia]] i pichi de [[marea]] partegołarmente marcai, tanto da provocar lagamenti inte l'àrea urbana. El fenòmano el ze frecuente soratuto inte el perìodo intrà l'[[autuno]] e ła [[primavera]], co che l'alta marea el riva inlagar bona parte de ła sità rendendo difìsiłi i movimenti par [[Całe|całi]] e [[Canpo (Venèsia)|canpi]]. A Venèsia, ła marea che ła sorpasa el lìmite de atension de +80&nbsp;cm ła vien comunamente denomenada cofà "*àcua alta*"; in sta cuota i sormonta problemi de trasporto e de viabiłità pedonałe inte i ponti pì basi de ła sità. Co che ła marea ła sorpasa i 100&nbsp;cm (5% del teritòrio pùblego soto àcua), el fenòmano el scumìsia interesar anca altri percorsi sitadini. Inte ła cuota +110&nbsp;cm, sù par zo el 12% de ła sità ła ze interesada dai lagamenti. Co che invese se riva ai +140&nbsp;cm, el va soto àcua el 59% de ła sità.

El fenòmano de l'àcua alta el vien zenerà da ła conbinasion de do fatori prinsipałi: l'alternarse regołare de łe [[marea|maree]] unia a na càuza meteorołòzega formada da ła conbinasion de [[piovia]], [[vento]] e [[presion atmosfèrega]] sora de ła masa marina; l'alta marea eła soła no ła zènara l'àcua alta: ła ze ła sorapozision de sti fatori che, conbinàndose co ła marea astronòmega, ła porta el liveło de l'àcua rivar finmente cuote pì alte e in magnera poco prevedìbiłe. El inalsamento de l'àcua par de sora del liveło de marea el ze un fenòmano normałe inte na conca sarada cofà el mar Adriàtego e el vento che el favorise no el ze tanto ła [[bora]], frecuente a Venèsia, ma el [[siroco]] che el fa ła so asion in senso lonzitudenałe sora tuta ła masa d'àcua de l'Adriàtego.

A ła variasion de ła frecuensa dei avegnimenti de àcua alta a Venèsia i ghe contribuise l'[[eustatismo]] (inalsamento del liveło del mare) e ła [[subsidensa]] (sbasamento del teren par càuze naturałi o antròpeghe). Na volta se pensava che el scavo del [[Canałe dei Petroji]] e el profondamento de łe [[Porto de Venèsia#Configurasion|boche de porto]] (che el ga fato sì che ghe fuse pì scànbio de àcua intrà laguna e mar) łe gavese anplifegà el fenòmano, ponesto-che inte el pasà el zera un avegnimento straordenàrio par ła sità. El ze stà dopo dimostrà che sta spesìfega contribusion ła ghe ze ma inte el totałe ła ze del tuto trascuràbiłe se confronada co tute chełe altre.

Col fin de protèzar ła laguna de Venèsia da àcue alte d'ecesion, dal [[2003]] ła ze partia ła costrusion del projeto [[MOSE|MO.S.E.]], testà par ła prima volta inte el [[3 de otobre]] del [[2020]] e da chel momento el vien doparà in protesion da maree che łe sorpasa i 130&nbsp;cm. El MOSE el susiste inte na sèrie de bariere mòbiłi formae da un nùmaro variàbiłe de paratoje ancorae inte el fondo de łe boche de porto de ła laguna, che łe se alsa in cazo de sorpasamento del liveło predefinio de marea blocando l'afluso de àcua dal mare.

== Zeografia pułìtega==


Ła sità de Venesia ła xe divixa inte i sie [[sestièr]]i de [[Dorsoduro]], [[Santa Cróxe (sestièr)|Santa Cróxe]], [[San Poło (sestièr)|San Poło]], [[San Marco (sestièr)|San Marco]], [[Canarégio]] e [[Casteło (sestièr)|Casteło]], ła xe sviłupà sora ben 118 ixołéte cołigade da 354 pónti e divixe da 177 tra rii e canałi. A cauxa de ła soa morfołozia el corpo prinsipal de Venesia, se fotografà da l'alto, el ga l'aspèto de un [[pesi|pése]].
 
=== Ìxołe ===
Infra łe [[łaguna de Venesia#Ixołe|ìzołe]] più grande recordémo [[Torceło|Torseo]], [[Muran]], [[Buran]], [[San Sèrvoło]], ła [[Zueca]], [[San Zorzi Mazor|San Zorzi Magior]], (che parò el fa parte del [[San Marco (sestièr)|sestier de San Marco]]), [[Pełestrina]], [[Povegia]], [[San Clemente]], [[San Francesco del Dexerto]], [[San Làzaro dei Armeni]], [[Ìxoła de San Michièl|San Michièl]], [[Ìxoła de Santa Maria de ła Grasia|Santa Maria de ła Grasia]], [[Ìxoła de Sant'Erasmo|Sant'Erasmo]], łe [[Vignołe]], el [[Lido de Venesia]].

L'ìzoła de [[San Sèrvoło]] ła xe de propietà de ła [[Provincia de Venesia]] e ła se cata su ła diagonal [[Piasa San Marco|Piassa San Marco]]-[[San Làzaro dei Armeni]].

=== Teraferma ===
El comun de Venesia, se no consideremo ła superfisie de aqua, el se cata su ła teraferma par la magior parte. Ła teraferma ła ga anca paréci più abitanti, a ocio 180.510 , a desferénsa de na volta. El séntro storico el xe deventà manco popołà datorno al [[1960]] e da eora ła fòrbexe ła se ga slargada miga poco. Ultimamente, considerando l'emigrasion anca da łe xone de teraferma verso comuni fora, ła desferénsa no ła xe drio créser. I séntri prinsipałi de ła teraferma i xe [[Mestre]] (tèrmine chel pol eser doperà par parlar de tuti sti posti), [[Marghera]], [[Carpenèo]], [[Malcontenta]], [[Fàvaro Vèneto]], [[Canpalto]], [[Tesèra]], [[Cirignago]], [[Dexe]], [[Zelarin]] e [[Trivignan]].

== Istòria ==



Ła [[łaguna de Venesia]] ła se ga formà torno al [[XI sècoło v.C.|800 v.C.]], prima ghe jera on anbiente [[pałù|fluvio-pałustre]], abità dai [[Paleovèneti|vèneti antighi]], che i pratichea ła pesca, sunava [[sal]], i se dedichea ai trasporti par mar, al [[trafego|tràfego]] e a altri mestieri conpagni. Gràsie a łe navi vènete, ła łaguna ła gera el snodo dei tràfeghi che i cołighea el [[Mediteraneo]], soratuto l'[[Adriatico|Adriàtego]] e ła [[Gresia]], co'l sentro e el nord del [[Eoropa]].

Co ła conquista romana de gran parte del Mediteraneo, torno al [[II secoło a.C.|II secoło v.C.]], ghe ze na ceła redusion de sti tràfeghi fin a l'invazion romana del Vèneto (dal 59 v.C. al 49 v.C.) co i tràfeghi i ga na pì granda redusion. I romani i fa ła [[centuriasion romana|centuriasion]] de tuta ła fasia łagunar, che se pol vèder anca ai nostri dì da łe foto al satèłide. Inte sta epoca i sentri prinsipałi de ła łaguna i ze [[Quarto d'Altin|Altin]], so ła strada che da [[Pàdova|Pàdoa]] ła portea a [[Aquiłeja]], [[Cioxa|Cióza]] e[[Torseło]], ìzołeta a nord del sentro de Venesia dita el so pì vecio insediamento.

[[Imàjine:San Giacomo di Rialto (Facade).jpg|thumb|left|300px|Céxa de San Giacomo de Rialto]]

Drio l'istoriografia tradisional, el primo insediamento a Venesia el ze stà *Rivo Alto* ([[Rialto]] de des) fondà el [[25 de marso]] del [[421]] co ła consacrasion de ła [[Céxa de San Giacomo de Rialto|ceza de San Zacometo]] a [[Rialto]], so łe rive del fondo canal navigàbiłe, ancùo [[Canal Grando]]. Ła fondasion de Venesia in verità ła ze stà na roba pì łonga, parvia de łe invazion barbàreghe, i abitanti de ła teraferma i ghe ga catà protesion dapò łe defarénte ondàe de [[invaxion barbàreghe|invazion barbàreghe]] che łe ze cascàe dal [[V secolo]], in partigołar [[Uni|una]] del [[421]].

Intel VI secolo, soto el stàbil goerno del [[Ostrogoti|Regno dei Ostrogoti]], [[Flavio Magno Aurelio Cassiodoro|Casiodoro]] ne dà un detagià quaro de ła vita in łaguna de quei ténpi.

Reunì conpagni a tuta l'Italia a l'[[inpero bizantin|inpero]] co ła [[pramàtica sansion]] de [[Giustinian de Bixansio|Giustinian]] del [[554]], i teritori de ła *Venetia* i ze de nóvo travolti sóto de ła spinta de l'[[Łongobardi|invazion łongobarda]] del [[568]], che ła vede el [[Patriarca]] de [[Aquiłeja|Aquiłegia]] refugiarse inte ła łaguna de [[Gravo]], Rialto e i altri insediaménti costieri popołarse di pròfughi che i ga abandonà l'[[Venesia eugànea|entrotera]].

Par scapar via dai invazóri łe popolasion de ła canpagna intorno łe ze emigrà inte łe ìzołete de ła [[Łaguna de Venesia|Laguna]], ma no so quełe indo' che deso a ghe ze Venesia, ma pì a Nord so l'atual [[Torseło]]; questo parché in quełe zone ghe gera za łe capane de pescadori de łe sità romane (Altin so tute, anca parché oncor'ancó el ze ła pì visina a ła Laguna), 'ndo i tegniva tuta l'atresadura. Dapò vari aveniménti sti "łagunari" no i se sentéva pì seguri e par defènderse i se ga rintanà al Lido.Infin i refugiài, che ormai i gera int' una parte de ła Laguna segura, par sfrutar comunque i cołegaménti co ła teraferma in un periodo deso pì tranquiło, i se ga definitivamente trasferìo inte l'ìzoła de "Rivoalto", inte ła zona de l'atual [[Rialto]]. Da qui ze stàe abitàe łe ìzołe de l'arcipèlago de Venesia, drìo a fortifegar łe rive co grosi pałi de [[legno]] e fango protetivo, che anca ancùo i tien in piè sta sità.

Tirada su intel [[697]] ła [[Venetia maritima|Venesia]] a [[ducado|Dogado]]<nowiki/>dependente dal'[[Exarcado de Ravena|Exarcà de Ravena]], co cavedal prima a [[Eraclea|Eracliana]], dónca [[Małamoco|Metamauco]], dapò de ła tentada invazion [[Franchi|franca]] de [[Pipin d'Italia|Pipin Carloman]], 'ntel'[[821]] ła pì segura Rialto ła ze deventada cavedal del *Dogado de Venesia*, tołendo intel ténpo el nome isteso del teritorio e del Stato e deventando definidivamente *Venesia*.

Ła visinansa co l'[[Sacro Roman Inpero|Inpero franco]], el raporto priviłegià col'[[inpero bizantin|oriente Roman]] e al steso ténpo ła distansa da [[Istanbul|Costantinópułi]] ła ghe ga fata un dei prinsipałi porti de scanbio intrà l'osidente e l'oriente, permetendo el sviłupo de na clase mercantil dinàmega e intraprendente che inte el giro de quatro sècołi sirca ła fa deventar ła sità da insediamento sconosùo a avanposto imperial a potensa paróna dei mari. Da ła conquista de ła [[Dalmazia|Dalmàsia]] co ła spedision de [[Pietro II Orseolo|Piero II Orseolo]] intel [[1000|Miłe]] fin ła [[Quarta Crociata|Quarta Crozada]], co ła conquista el sachegio de ła cavedal romanoriental, soto ła guida de [[Enrico Dandolo]], ła fondasion del'[[stato da Mar|inpero colonial]]

Ła ze mèsa drénto intrà łe [[Republiche marinare|Repùbleghe marinare]], insieme a [[Genoa|Zénoa]], [[Pixa|Pisa]] e [[Amalfi]], dónca el leon de San Marco, enblema de ła Serenìsima, el ghe ze inte łe insegne marine de ła [[bandiera itałiana]].

El cao del goerno el gera el [[Doxe|Doze]] (dal latin *dux*), che col 'ndar vanti del tempo, el ga visto el só poder senpre più controłà da nóvi òrgani istitusionałi. Paréci Dozi, soratuto prima del'ano miłe, i se ga visti obligài a tór i vóti parché i sitadini i łi credeva masa bramozi de poder: qualchedun el ze stà anca copà. Al màsimo de ła sóa potensa, intel [[XIII secolo|XIII sècoło]], Venesia ła dominava gran parte de łe coste dell'Adriàtico, region come ła [[Dalmazia|Dalmàsia]], l'[[Istria]], un mucio de łe ìzołe del'[[Mar Egeo|Egeo]], [[Càndia|Candia]], [[Sipro]], [[Corfù]], e ła gera ła prinsipal poténsa miłitar intrà łe prinsipałi forse mercantiłe inte el [[Medio Oriente|Medio oriente]]. Inte el [[XV secolo|XV sècoło]] el teritorio de ła Repùblega el se slargava da [[Bressa|Bresia]] al'[[Istria]], e da parte de l'atual provincia de [[Belun|Bełun]], al [[Połézine|Polézine]] vèneto.

Intel [[XVIII secoło|XVIII sècoło]] Venesia ła gera intrà łe sità pì rafinàe d'[[Eoropa|Europa]], co una forte influensa su [[arte]], [[architetura]] e [[łiteratura|leteradura]] del ténpo. El teritorio de ła Repùblega de Venesia el conprendeva [[Vèneto]], [[Friul|Friułi]], [[Istria]], [[Dalmazia|Dalmàsia]], [[Càtaro]] e parte de ła [[Łonbardia]]. Dapò pì de 1000 ani d'indipendensa, el [[12 de majo|12 de magio]] [[1797]] el Doze [[Ludovico Manin]] e el [[Mazor Consegio|Magior Consegio]] i ze stài obligài da [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a 'ndar via, par proclamar el "Goerno Provizorio de ła Munisipałità de Venesia".

Col [[Tratado de Canpoformio]] intrà fransézi e aostrìasi, el [[17 de otobre]] [[1797]] ła "Munisipałità de Venesia" ła ga smeso de èserghe e i sói teritori, chei ze ndài a formar ła "Provincia vèneta" soto [[Francesco II del Sacro Roman Inpero|Francesco II]], i ze stài dati al'[[Austria|Àostria]]: i Aostrìasi i ze intrài in sità el [[18 de genaro]] [[1798]]. Intel [[1848]] ła ga partesipà ativamente ai moti revołusionari, soto l'inisiativa de [[Daniele Manin]]. Intel [[1866]] ła ze entrada a far parte del [[Regno d'Itałia|Regno d'Italia]]. El [[21 de otobre]] del [[1866]] ghe ze stà in [[Vèneto]] el [[plebisio]] chel ga visto vìnser el sì al'anesion al'[[Itałia]] col 99,9% dei voti favorévołi del'ełetorà ativo (come portà drio da łe fonte).
[[Imàjine:Venice iko 2001092.jpg|thumb|250px|left|Venesia dal satèłite]]
[[Imàjine:Airphoto-Mestre.jpg|left|250 px|thumb|Mestre dal satèłite]]

== Monuménti e łóghi inportanti ==
[[Imàjine:Piazza s marco.jpg|right|300 px|thumb|Ła [[Baxełega de San Marco|Baxìłica de San Marco]] col canpanièl e łe Procuratie]]

El cor de ła sità de Venesia el ze [[Piasa San Marco|Piaza San Marco]], l'ùnega che ła se tol el nome de *piasa*: le altre strade slargàe łe ze ciamàe infati "canpi" o "canpiełi". Ła [[Baxełega de San Marco|Bazélega de San Marco]] ła se cata a'n estremo de ła piasa, cołorada d'oro e rivestìa da [[moxàisi|mozaisi]] che i conta ła [[istoria|storia]] de Venesia, asieme ai maravegiózi [[basoriłievo|basoriłievi]] che i rafigura i mezi del'ano. Sóra ła porta prinsipal, i quattro cavałi de [[bronxo|bronzo]] de [[Istanbul|Costantinòpułi]], (i ze copie: i orizenałi i ze drénto al muzeo de San Marco) i recorda ła [[quarta Crociata|quarta Crozada]] del [[1204]]. Ła sóa forma a [[cróze greca]] ła xe coverta da sinque grandìsime [[cùpoła|cùpołe]]. Ła xe ła tersa Baxìłica dedicada a [[San Marco Vangełista|San Marco]] che ła xe stada tirada su in sto lógo qua: łe prime dó łe zera 'ndae xó. El par che sta version qua ła sia stada ispirada da ła [[Céxa dei Santi Apòstołi de Costantinòpołi]]. El drénto el xe coverto de moxàisi a sfondo oro chei rafigura pasi [[Bibia|bìblisi]] e [[Ałegoria|ałegòrisi]]. Ai prinsipi, ła zera ła cappeła privada dei [[Doxe|Doxi de ła Repùblica de Venesia]].

[[Imàjine:Palazzo Ducale.JPG|left|300 px|thumb|El [[Pałaso Dogal]]]]

El [[Pałaso Dogal]] el se cata a fianco de ła Baxìłica: ła *Porta de ła Carta*, maravegióxa opra de [[Bartolomeo Bon]], ła xe el łor cołigamento, e ancuo ła xe el svódo del muxeo de Pałaso Dogal. L'intrada prinsipal ła xe sul lai chel varda a ła laguna. Sede del [[goerno]] de ła [[Republica de Venesia|Serenìsima]], el xe stà tirà su inte el [[XV secolo|XV sècoło]] co màrmari d'[[Istria]]. Qua ghe stava un casteło, ma daspò i eło ga incendià par far 'ndar fora [[Pietro IV Candiano]] che ghe gaveva catà recèto durante na rebełion. Ancuo el Pałaso el xe un muxeo, co opre dei megiori artisti venesiani: ła [[Biblioteca Sansovina]], che ła se cata drénto, ła verxe de łe mostre a ténpo łimità. Da védere łe xe anca ła Sała del Magior Consegio, che par sècołi ła xe stada ła più granda sede de goerno del mondo, el [[Ponte dei Sospiri]], łe prejon e i [[Pionbi]].

Vanti al Pałaso Dogal ghe xe el [[canpanièl de San Marco]]: tirà su inte el [[1173]] come faro par i navigadóri, el xe stà consà da [[Bartolomeo Bon]] inte el [[XV sècoo]]. El xe crołà el [[14 de łujo|14 de ługio]] [[1902]] e el xe stà tirà su de novo par intrego. Ła logeta in [[màrmaro]] roso de Verona ła xe n'opra de Giacomo Sansovin, e su de sta qua se cata i basoriłievi chei rafigura ałegorie coi grandi rexultai de ła Repùblica del Leon.

[[Imàjine:Ponte di Rialto Venice 1.jpg|thumb|300 px|El [[Ponte de Rialto]] el cołiga i sestièri de San Poło e de San Marco.]]

N'altro sìnboło de ła sità el xe el [[Ponte de Rialto]]: opra de [[Antonio Da Ponte]], el xe stà tirà su inte el [[1591]]. El zera l'ùnega maniera par traversar el [[Canal Grando]] a pie: infati, el xe restà l'ùnego ponte fin al [[1854]], co i ga fato el [[Ponte de l'Academia|Ponte del'Academia]] (ancuo existe anca el [[ponte dei Scalsi]] e el [[ponte de ła Costitusion]]). Sui lai del corpo sentral se cata negosi de luso mentre, a ła fin del ponte, inte el sestièr de [[San Poło (sestièr)|San Poło]], ła tradisional pescheria e ła Ceza de [[Céxa de San Giacomo de Rialto|San Giacometo de Rialto]].

Altri inportanti monuménti venesiani i xe l'[[Arsenal de Venesia|Arsenal]], ła [[baxełega de Santa Maria de ła Sałute]], ła [[baxełega de Santa Maria Glorioxa dei Frari]], łe [[sinagoga|sinagoghe]] del [[Gheto de Venesia|Gheto]].

== Popołasion ==
=== Evołusion demografega ===
Venesia ła xe stà par tuta ła [[Età de mezo|Basa Età de Mex]] e l'[[Età Moderna]] ona de le sità pì grandi par popołasion (oltra che par cultura e economia). Inte el an 1000 a Venesia ghe jera torno a łe 60.000 aneme, inte el 1200 łe se łeva torno a łe 80.000, inte el 1300 łe riva fin torno łe 110.000 che dapò ła [[peste]] negra del 1348 łe se reduxe a poc pì de 60.000. Ła cresita dapò ła peste ła porta a 85.000 aneme dei primi del '400, inte el 1540 łe vien censie 129.971 aneme inte ła cavedał, inte el 1552 ne vien censie 158.069 e inte el 1563 168.627, ła peste del 1576-77 copa so par zo pì de 40 mie aneme che łe riva a łe 134.871 del 1581. Ła cresita ła va pian fin rivar a i 141.625 venesiani censìi inte el 1624, dapò ła peste del 1630-31, che ła copa so par zo 40.000 aneme, ła popołasion ła riva a 102.243 inte el 1633, ła rapida cresita ła porta a 120.307 inte el 1642. Ła popołasion ła resta pì o manco ła istesa, co un canbio de 10.000 aneme, fin a ła fin de ła [[Serenisima]]: inte el 1696 łe vien censie 137.867 aneme, inte el 1740 147.470, inte el 1761 148.576, inte el 1771 138.700, inte el 1780 140.286, inte el 1790 137.603 e inte el 1797, an de ła fin de ła Republega, a Venesia ghe xe so par zo 141.000 aneme. Co ła Fransa de Napołeon invade ła [[Republica Veneta|Republega Vèneta]] ła porta morte, reolte, crixe e poartà caxion del cało de popołasion de Venesia, oltra che a do picenine epidemie de tifo e vajol, che sol che do ani dapò l'invaxion riva a 136.000 aneme, inte el 1805 a 122.000, inte el 1811 a 115.000, inte el 1818 a 103.000, inte el 1830 łe vien censie 98.638 aneme fin al so punto pì baso de 93.545 censie inte el 1838. Inte ła segonda metà dei ani 30 del '800 a Venesia ghe xe na cresita siçio-economega, in scuaxi tuti i setori de l'economia sitadina e soratuto Venesia torna a esar on gran sentro dei trafeghi, stà situasion porta ła cresita de ła popołasion che riva a 123.000 aneme inte el 1847, a 120.414 aneme inte el 1857 e inte el 1867 a 133.037.

Evołusion demografega del intier comun de Venesia dapò ła co concuista tajana:  Par na coreta łetura dei dati dal 2 de avrił del 1999, dapò on referendum, xe stà fato el comun de [[Cavałin-Treporti]], de 11.700 aneme.

El comun de Venesia xe dividesto inte ła sità de Venesia, co el sentro storego dei sie sestieri e łe isoe de ła [[Łaguna de Venesia|Łaguna]], e ła Teraferma, co Mestre cofà sità prinsipał.

Da el 1951 el sentro storego de Venesia ga perdesto sirca el 70% de ła popołasion che el xe rivà al so masimo de 175 000 aneme, fin a redurse a łe 53 976 aneme del 2017. Senpre inte el 1951, ła proporsion tra sentro storego, ixoe e teraferma jera de 55:14:21, inte el 2017 de 21:11:68.

Evołusion demografega de ła sità de Venesia (sentro storego, i 6 sestieri):


=== Reixon ===
A Venesia so par zo el 94,4% dei venesiani i xe [[Céxa Catòłica|cristiani catołeghi]]. A Venesia ghe xe el [[patriarcado de Venesia]], ona de łe col che tre diosexi [[Céxa Catòłica|carołeghe]] al mondo a gaver sto titoło.

Inte l'ixoa de [[San Làzaro dei Armeni|San Łaxaro dei Armeni]] ghe xe dal [[1717]] el [[Ordene Mechitarista]], ona de łe piasè inportanti istitusion de cultura [[Armenia|armena]] inte el mondo.

A Venesia ghe xe l'exarcà ortodoso par l'Eoropa Meridionał e l'arsidiosexi ortodosa par l'Itaja e Malta, de łéngua greca e rito bixantin, co sede ła [[Cexa de San Zorzi dei Gresi]].

=== Parsone łigae a Venesia ===

Varda [[:Categoria:Personałità łigà a Venesia|parsone łigae a Venesia]] par saver de łe pì inportanti parsone łigae a Venesia.

Varda anca ła lista dei [[Doxi de ła Republica de Venesia|Doxi de ła Republega de Venesia]].

== Aministrasion ==
[[Imàjine:Ca' Farsetti.jpg|thumb|175px|Ca' Farseti.]][[Imàjine:Ca'Loredan Venice.jpg|thumb|175px|Ca' Loredan]]
Ca' Farseti e Ca' Loredan, do gran bei pałasi, i xe łe do sedi del comun de Venesia.

=== Zemełaji ===
Venèsia ła ze zemełada co łe seventi sità:


* 

Ghe ze acordi de cooparasion coi seventi comuni e asociasion:

* 
* 
* 

== Spor ==
=== Regade ===
A Venesia e in tuta ła so łaguna ła ze tanto parategà ła [[voga veneta]], ghe ze tante [[Regada|regade]] par tante inbarcasion tradizionai par tut l'ano, chee pi inportanti łe ze inte ła [[Regata Storica|Regada Istorega]].

Altri spor co inbarcasion i ze ła Veła, dal 1911 ghe ze ła Conpanjia de ła Veła vinsidrize de tante conpetision, e el canotajo.

=== Bałon ===
L'istorega scuadra de bałon de Venesia ła ze el [[Foot Ball Club Union Venesia|Asoçiasion de Bałon Venesia]] (o Venesia F.C.), nasua inte el [[1907]] dal union de łe do asoçiasion *Pałestra Marsial* e *Costantin Reyer*, che ancùo ła ze in [[serie B]].

In Teraferma ghe ze l'[[Asoçiasion de Bałon Mestre]], nasùa inte el 1929, che ła ze in [[Lega Pro|Serie C]].

=== Bałonsesto ===
L'istorega scuadra de bałonsesto de Venesia ła ze ła [[Reyer Venesia]], nasùa inte el 1872, ła ze in Serie A e ła ga portà caza tante vitorie e tre canpionài.

=== Altre atividà fizeghe ===
A Venesia ghe ze anca asoçiasion de rugby, bałavoło (in serie C) e bałanodo.

En pì anca el Sentro Universitario Sportivo de Venesia inganiza tante atividà e spor co inbarcasion e sensa.

== Vara anca ==
* [[Istoria de Venesia]]
* [[Republica de Venesia|Republega Vèneta]]
* [[Sestièr|Sestieri de Venesia]]
* [[Łaguna de Venesia]]
* [[Provincia de Venesia|Provinsa de Venesia]]
* [[Patriarcà de Venesia]]
* [[Bienał de Venèsia]]
* [[Mostra internasionał del arte sinematografega de Venesia]]
* [[Fondasion dei Muxei Siveghi de Venesia]]
* [[Università Ca' Foscari]]
* [[Università Iuav di Venezia|Università Iuav de Venesia]]
* [[Festa de San Marco]]
* [[Teatri a Venessia]]

== Bibliografìa ==
* Emanoel de Azevedo, *Venetae urbis descriptio*, Antonio Zatta, 1780.
*  Frederic C. Lane, Storia di Venezia, Torino, Einaudi, 1978.
* [[John Ruskin]], Le pietre di Venezia, Milano, 1987
* Carlo Silvestri, *Istorica e geografica descrizione delle antiche paludi adriane ora chiamate Laguna di Venezia'', 1973, ristanpa de on pì antigo volume del editor Domenico Occhi, in Venesia, 1736.
*  Alvise Zorzi, La Repubblica del Leone. Storia di Venezia, Milano, Euroclub, 1991.
*  Tiziano Scarpa, Venezia ze un pesce, Feltrinelli, 2000.
*  Alvise Zorzi, Venezia Scomparsa, Milano, 2001.
*  Alberto Toso Fei, Misteri de Venesia, La Toletta Edizioni, 2011.

## Altri projèti

## Notasion

## Łigami foresti
* 
* 360cities ponte de Rialto - panorama 360°
* 360cities canpo de łe Gorne - panorama 360°
* 360cities fondamenta de ła Prejon - panorama 360°