open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Romani

I **Romani** i ze n'antica popolasiòn indo-europea, che i gà avù origine inte el Lasio centrale ('n tel otavo secolo); i gà fondà la cità de Roma.

Romani i ze ciamà ancò anca i abitanti della cità de la capitale de la Republica italiana.

Par ła storia de ła vecia Roma, varda:
* Republica Romana
* Inpero Roman
Spor

__HIDDENCAT__

[thumb|250px|El [bałon xe el spor de squadra più difondesto in Itałia.]]

El **spor** el xe na smissia de atività fìsiche inportanti pa mejorare e mantegnerse ben in forma e de sałute. El spor el pol divegnere na fonte de spetacoło e ła xente chel ghe va drio vedarlo i xe ciama spetatori. Racuante olte (ma no senpre) el spor el se baxa sora na conpetixión agonistega intrà do o pí parsone.

## Etimologia

El tèrmino *spor* el ga na storia łonga, vegnendo da łatín *deportare* che rento łe so definixión el gabía anca queło de *ndar fora porta*, e donca: ndar fora da łe mura de ła xità pa fare atività fìxica.

## Tipi de spor

I spor łi se pol divìdare in spor individuałi e in spor de scuadra, rento sti cuà łi ghe xe i spor de còpia.

* atletica
* scherma
* regbi
* siclismo
* bałón
* bałamán
* bałacanestro
* tènis
* motosiclismo
* rełi
* automobiłismo
* sci
* snoubord
* speołeolołía
* ranpegada
* arti marsiałi
* Orientamento
* bałavoło
* pinpón
* noàr
* treking 
* sledog
* ípica
* polo
* canotajo
* triathlon
* Bała tanbureło
Centrale di Zugliano

**Centrale** el ze na frazion de Zugliano, el ze un paese picinin del nord de ła provincia de Vicensa, de 1700 abitanti.

## Territorio e la economia
El paeze e l'è situà ai pie de le colline Bregonze. El teritorio el xe magiormente de campagna e la attività pì diffusa la xe quea agricola, ghe xe campi coltivà e frutteti. Inte el paese non ghe xe na zona industriale. Se trova dei negozi picinini e cooperative de spaccio.
Benetton bałacanestro Treviso

Ła **Benetton bałacanestro Treviso**, o anca *Beneton basket*, ła xe ła squadra de basket de Treviso. Sostegnua economicamente da ła fameja Benetton dal 1979, ła xe una de łe squadre pì forti de l'Italia e de l'Europa.

Sta squadra ła ga vinto sinque scudeti italiani e oto cope Italia.

Tra i xugadori che i gà milità, i pì noti i xe Andrea Bargnani,Denis Marconato, Riccardo Pittis, Massimo Iacopini e Paolo Vassoer.

## Linganbi foresti

* Sito ufisiałe
Spriss

El **spris** o **spritz** el xe bevanda alcoega veneta a baxe de proseco, biter e acoa frixante o seltz.
[thumb|left|Do spris a [Venesia.]]

## Ceno Storico
El Spris el nase a Venexia a metà '800 durante el dominio Austriaco; i miłitari austriaci no i gera boni de bevar el vin lisio (abituai come che i gera coła bira) quindi no esèndoghe bira i tagiava el vin co l'acqua (anca deso in Austria el Spritzer o G'spritzter el xe fato co vin e soda o vin e łimonada). Da qui nase el primo Spris composto da Acqua e Vin.

## Compoxision
No ghe xe na compoxision compagna in tuti i posti pal spritz. Dixemo che de sołito se ghe missia rento vin bianco, acqua lisia o col gas, e, vendoghe voja, na coresion del Aperol o de Campari.
Sul goto te ghe poi metare anca na decorassion, disemo na oliva col stecadente o un tocheto de naransa o altri mistieri compagni. De pì, dal momento che un sprisseto tira che l'altro xe uxansa compagnar el spriss co un piateo de patatine (o nei posti pì rafinai pissette e altri potaci) de modo tal che no el te vaga ała testa.
thumb|left|Spritz Aperol

Metemo xò do ricete de esempio:

Prima compoxision:
* 1/3 Aperol (ma el podarìa anca èsare Campari o Bitter e a Venessia ìzoła Select e parfin el Cynar raramente)
* 1/3 Vin Bianco (mejo se proseco, cusì ghe xe łe bołe)
* 1/3 de acqua.

Seconda compoxision:
* 1/2 Aperol o Campari o Select
* 1/2 Proseco
* 1 oliva col stecadente
* 1/2 feta de naransa

Terza compoxision:
* 1/3 acqua col gas
* 1/3 Campari/Select/Aperol
* 1/3 Vin bianco
* 1 Oliva col stecadente
* 1/2 feta de naransa/limon (se xe col Campari o col Aperol,naransa, se xe col Select, limon)

## Tradision
A Padoa i toxi i beve el spris (che iori i ciama anca *spriseto*) inte łe piasse, cusì che ła vien fora tanta confuxion e anca tante barufe.
Anca a Venexia i beve el spris, ma no lo beve soło i toxi, ma anca i veci, magari 'compagnà co na ombra de vin. El momento bon de torse el spris ne ła cità dei Doxi el xe trae sete de matìna e e diese de sera.

## Sco&#322;e de pensiero
Ghe xe tante de quełl maniere de bévare el spris, ma łe dó pi importanti łe xe queła co l'Aperol e queła col Campari. E ghe xe tante de quełe diferense tra ste do version del spris che no podemo gnanca contarle qua: łe xe dó rełigion, dó fiłoxofie de vida.
Prinsipalmente paro' i tosi i beve Spriss col Aperol parche' el ga un gusto meno amaro de quel col Campari, che xe sempre stà bevuo prinsipalmente dai veci quando el Aperol niancora no esistea.

## Zeografia del spris
El spris se beve anca in friul e in trentin e ghe xe dei bar parfin a Bologna che i xe boni de farteło, anca se no i ło fa mia ben come noialtri. Pi a ovest de Brescia no i sa mia cosa che el xe, opure i ło ciama inte n'altra maniera. En Sud-Tirol el spriss el vien fato cofà che i faxeva i austriaçi a Venesia, donche con vin bianco e aqua; el spriss fato con aperol, vin bianco e aqua se cata a Bolsàn col nom de *veneziano* (*venesian*). El "sdoganamento" nasionałe del spris xe stà fato da poco da na publicità de l'Aperol chea diseva: "Hai mai provato lo spritz?" ("Gheto gnancora provà el spris?").

## Ligami de fora
* Sito padoan dedicà al spritz
Sisley pałavoło Treviso

A **Sisley bałavoło Treviso** ła xe na scuadra de bałavoło de ła xità de Treviso. Sta scuadra ła xe una de łe pì forti al móndo. Ła ga vinto 8 scudéti tałiani e do cópe de Europa.

Tra i zogadori che łi ga miłità, a se pol ricordar: Alberto Cisolla, Samuele Papi, Andrea Zorzi, Lorenzo Bernardi, Alessandro Fei. Intel 2011 ła fameja Benetton , main sponsor, łasa tuto. Dopo na esperiensa de un ano a Bełun ła scuadra no ła se iscrive altro. Ła *eredità* de ła Sisley Volley vien cusi ciapà in man da ła nova società nata inte l'istà 2012, ła Volley Treviso, che ła xe ripartia da ła Serie B2.

## Linganbi foresti

Sito ufisiałe
Łituània

Ła **Łituània** o **Lituania**(in łituan: *Lietuva*), ufisialmente **Republica Łituana** (in łituan: *Lietuvos Respublika*) ła xe on paexe inte ła Eoropa setentrional.

## Zeografia połitega
Ła xe vegnù rento inte l'Uniòn Eoropea col grupo del 2004.

Ła cavedal ła xe Vilna (in łituan: *Vilnius*).

## Gałeria de someje

An aerial photo of the town of Prienai and river Nemunas from a hot-air balloon..jpg|fiume Nemunas
Curonian_Lagoon_and_Memel_-_panoramio.jpg|someja da aereo de el istmo de Curlandia e de *Klaipėda*
Vytautas_the_Great_Bridge_from_hill,_Kaunas,_Lithuania_-_Diliff.jpg|panorama de Caùnas
Trakai-Troki.jpg|casteło de Tracai


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Belgrado

**Belgrado** ła xe la Capital de la Servia. Ła gà 1.710.000 abitanti e xe n'inportante nodo de comunicasion intrà Eoropa Oxidentàl e Orientàl.
200px|left|thumb|El gratacélo ''Beogradjanka'' a Belgrado
Ła xe situà a ła confluensa dei fiumi Saba e Danubio, quindi la gà anca un efiçente porto fluviàl. La xe la città pi popolosa de l'ex Jugoslavia e la quarta ne l'Europa sudoriental, dopo Istanbul, Bucarest e Atene. La ga un uno status che la rende pi autonoma de le altre città de la Serbia. La xe divisa in 17 municipalità, ognuna de le quali, come inte i borough de New York, la ga na zerta autonomia legislativa. El Comune de Belgrado el ciapa el 3,6% del teritorio de la Serbia, e il 21% de la popołasion (senza contar el Kosovo) el vive qua. Belgrado la xe la capital non solo econòmega e finanziaria de la Serbia, ma anca cultural e sientifica, e la xe uno dei principali posti turistici.

## Storia
Dal 4800 a.C. la zona dove desso ghe xe Belgrado la xe sta abità dal popolo dei Starčevo e dopo da quel dei Vinča. Inte el III secolo a.C. i Celti i ga fondà un villaggio dove desso ghe xe el centro storico de la città, che dopo el xe sta ciapà dai Romani, che i ga messo el nome de Singidonum. Dal IX secolo al XVI secolo Belgrado la vien ciapà man man da vari popoli, come i Bizantini, i Franchi, i Bulgari, i Magiari e i Serbi, finché, inte el 1521, i la ciapa i Turchi Otomani. Tra el XVII secolo e el XVIII secolo Belgrado la vien conquistà varie olte dai Asburgo, ma senpre par poco tenpo, finché inte el 1817 i Serbi i riese a verghe l'autonomia dai Turchi, e inte el 1841 Belgrado la deenta capital del principato de la Serbia, che inte el 1882 el xe deentà Regno de Serbia. Dal 1918 al 2006 la xe stà capital prima del Regno dei Serbi-Croati-Sloveni, po' de la Jugoslavia e par ultimo de la Serbia-Montenegro, e desso la xe restà capital de la Serbia e basta.

## Note
Montenegro

El **Montenegro**, ufisialmente ła **Republica del Montenegro** (in montenegrino: Црна Гора, *Crna Gora*, el xe un stato de ła Eoropa sudoriental.
El confina a nordovest co ła Croasia e ła Bosnia e Erzegòvina, a nordest co ła Serbia, a est co el Kosovo e a sudest co ła Albania; a sudovest ła se mostra sul mar Adriatico.

## Etimołozia
Eł nome "Montenegro" eł xe stà introdoto da i venesiani, e eł fa riferimento al color scuro e intenso de łe foreste che na olta łe cuerzéa łe Alpi Dinareghe, cosita come se podéa védarle dal mar.
Tralatro ł'è interesante notar come, in quasi tute łe lengoe ocidentałi, se dòpara propio el termine "Montenegro" par indicar sto paéxe, pitosto de tradurlo o de doparar *Crna Gora*, el termine suo de lori.

## Zeografia
Ła ga na superficie de 13&nbsp;812&nbsp;km².

## Storia
### Antighità
El xe nassuo inte l'Età de mezo cofà principà serbo.
Ła republica de Venesia ła gavéa parò otegnuo el control de ła sità de Cátaro e łe só boche.

El xe passà soto i Otomani inte el 1499.
### Modernità
thumb|left
Dopo varie rebelion, inte el 1878, col Congreso de Berlin, el Montenegro el xe riussio a farse riconossar da l'Inpero Otoman cofà principà independente.
El 1910 el principe Nicola I el se proclama Re.

Durante la prima guera mondial el xe stà invaduo dai Austriachi, e inte el 1918 el ga perso la so independenza, ndando a far parte del Regno dei Serbi-Croati-Sloveni . Inte el 1919 i montenegrini restai fedei al re Nicola i ga anca proà a rebelarse ai Serbi, ma i xe sta batui.

Durante la seconda guera mondial el xe stà ocupà dai taliani inte el 1941-43. L'idea del re Vitorio Emanuele III la gera quela de ricostruir un regno del Montenegro, tacando sul trono uno dei Savoia , ma no i ga mia fato in tenpo a realisar sto prozeto prima de la sconfita taliana.
El xe stà ocupà dai todeschi fin del 1944.

Dopo che sa desfà la Jugoslavia inte el 1991, el xe sta l'ugnola republica che xe restà insieme co la Serbia inte el novo Stao de Serbia e Montenegro.

Dal 3 de lujo 2006 el xe independente in sevito a un referendum.

## Zeografia połitega
Ła xe na republica
Ła so capital ła xe Podgorica.

## Demografia
El conta 598&nbsp;000 abitanti.

## Cultura
Càtaro ła xe patrimonio mondial de ła umanità.

## Gałeria de someje

The_Black_Lake_in_Montenegro.jpg|parco nasional de el Durmitor a nord
Autumn colours at Lake Skadar, Montenegro (6337544395).jpg|Łago de Scutari
Niksic_v.jpg|Nicšiċ
20090719 Crkva Gospa od Zdravlja Kotor Bay Montenegro.jpg|Càtaro


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Scherma

thumb|300px|Scherma alle Olimpiadi di Atene

Ła **scherma** l'è un spor dove se uxa de le armi che le someja a quele che se adoparava na olta.

Nela scherma gh'è tri difarenti tipi de arma: el **fioretto**, la **spada** e la **sciabola**.

Durante l'asalto i'è coinvolti sempre e solo dò schermidori, chè i'è tachè a un aparechio segna-culpi co un cavo ch'el score e gh'è un arbitro che ghe tende. A ogni tocada se impisa na luce verda, róosa, o bianca conforme el tipo de colpo portà.

## Le Armi
El **fioretto** l'è el piasè elegante dele tre armi. El bersajo valido l'è sostansialmente el busto manco i brasi e la testa. Se pol colpir soltanto con la ponta e'l ponto l'è segnà drio el parer de un arbitro.

Ła **spada** la someja al fioretto, a parte che la ga dele difarense struturali, come na cocia piasè granda e na lama piasè rigida. El bersajo valido par far ponto l'è el corpo intiero e l'aparechio el se impisa solo se se tóca co la ponta.

La **sciabola** la ga nà difarente impostasion schermistica parchè tuto el gesto atletico l'è coinvolto a portar colpi de tajo. El bersajo valido l'è tuto el busto, quindi dala séngia in su, via dele mane e comprexa la suca.
## Colegamenti esterni
* El sito dela federsion italiana de scherma
Diałeto Małetan

Il **maletàn** l'è el dialet parlà a Malé, in Val de Sol, in provincia de Trent, e el fa parte di na familia de dialeti compagni parladi énte la val, che se ghe dis in pò a tüti "solàndro", e quei ch'i li parla i chiapìs ben tüt, parò ciaskedün de sti dialèti el gà le sò pecüliarità, el gà.

Dal’analisi de arquanti nomi de posti se porò pensar che la Val de Sol la fus già abitada amò prima d'i romani (nomi de paesi e frazión ch'i finis par -as).

La distribuzión geografica d'i nomi la faró pensar a na colonizazión da l'est, de popolazión galiche e/o retiche.

La testimognanza dei romani la sarò 'nt'i nomi prediali (ch'i finis par –ana, -ano, -aga e -ago).
Le vie di comunicazión le era: el pas del Tonàl cola val Camònica; Campìlio cola val Rendéna; el pas dele Palàde cola val Venòsta.

L’analisi dele regole di pronüncia ént'i vari posti la porteró a clasificar el dialet del’auta Val de Sól come in dialet con origini ladine, (ma 'ntì paesi de Osànå e Pliciàn se parla un dialèt de tipo lombardo) e quel dela basa Val de Sol come in dialet de tipo anaunico. Malé el se trova propi in mez a ste doi zone.

## Bibliografia sünt'el dialet solàndro

* Enrico Quaresima – Vocabolario anaunico-solandro, 1964
* Giulia Anzilotti Mastrelli – Il dialetto Solandro, 1993
* Giovanni Zanella – Vocabolario Italiano – Solandro, 2001
Łetaradura

__HIDDENCAT__

[thumb|right|250px|Veci [Łibro|Łivri inte na bibliotega.]]

Ła **łetaradura**, o **łitaradura** ła xe el insenbre de łe opare de na łéngua.

Ła ciapa rento tute łe corenti e i zeneri del pensier del omo raportà a ła vita, ai sentimenti, e a l'omo.

L'importansa de ła leteratura ła sta inte el rapresentar, in opere singołe lejìbiłi da tuti, sentimenti e stati d'animi universai o considerà tai.

Par questo, carateristica fondamentałe de ła leteratura xe poder esar ricordà, o sia ła MEMORIA.

Łe opere łe xe ła produsion leteraria del singoło autor.

[left|thumb|200px|[Carlo Goldoni, uno dei autori Veneti più inportanti de senpre.]]

Un importantisim autor leterario xe stà par esenpio Goldoni.

Łe corente łe xe l'insieme dei stiłi, de łe idee, dei modi de vita, dei stati d'animi, dei desideri e aspirasion de un dato momento storico che gà coinvolto più autori.

Ła corente se dinstingue da ła tendenza literaria, parché ła corente ła ga par fondamento un scrito, ciamà statuto, o dichiarasiòn, o manifesto o in miłe altri modi, che rende publici i motivi e łe base del grupo che gà formà ła corente.

Corente leterarie importantisime łe xe stà par esempio el Romanticismo (Ugo Foscolo, Alessandro Manzoni etc.), el Futurismo (Filippo Tommaso Marinetti etc.); mentre tendensa se połe ciamar el sinbołismo (Baudelaire, Giovanni Pascoli etc).

I zeneri i xe i tipi de opere, distinti da canoni e criteri e leje metriche.
Zeneri i xe par esempio ła comedia (Goldoni, Molière, Plauto, Terenzio etc), el romanzo (Manzoni, Dostoieschi, Sartre, Camus, Wolf, etc), ła poesia (Pascoli, Giosue Carducci, Catullo etc etc).. e miłe altri.

## Literati Vèneti ilustri
* Giacomo Casanova
* Ugo Foscolo
* Carlo Goldoni
* Aldo Manuzio
* Andrea Navagero
* Angelo Beolco dito el Ruzante
## Vose coredà
* Łibro
* Bildungsroman

## Ałtri progèti
Carlo e Giorgio

**Carlo e Giorgio** i ze do comici nati a Venesia.

Inte el so repertorio de personagi ghe ze Sergio e Giancarla Baldan, Maicol e Chiara, el nono Pino, el capitano e el mariner dell'ACTV, Denis e Fabieto, Batman e Robin, e altri...

## Spetacołi
* 1993/1994 - *Troppovario*
* 1994/1995 - *Vi chiedo scusa se...*
* 1995/1996 - *Nati con la camicia (di forza)*
* 1996/1997 - *Anca par la gente che vede*
* 1997/1998 - *Nichefarstein*
* 1998/1999 - *Così parlò Carlo & Giorgio*
* 1999/2000 - *Così parlò Carlo & Giorgio 2*
* 2001 - *Da domani si cambia*
* 2002/2003 - *A saperlo prima*
* 2003/2004 - *Grazie, le faremo sapere...*
* 2004/2005 - *Sentite condoglianze*
* 2005/2005 - *Esserci o non esserci*
* 2007/2008 - *Carlo, Goldoni & Giorgio*
* 2008/2009 - *Il meglio di Carlo & Giorgio*
* 2009/2010 - *Così par gioco'
* 2012/2013 - *Favolosi''

## Linganbi foresti

* Video so youtube
* Pagina de google co qualche video
Nintendo World Cup

**Nintendo World Cup** (熱血高校ドッジボール部 サッカー編) xe un videosogo de calcio par Game Boy.

In stò videosogo, 13 squadre nasionali (in ordine alfabetico: Argentina, Braxil, Camerun, Fransa, Germania, Giapòn, Inghiltera, Itàlia, Mèsego, Paéxi Basi, Rusia, Spagna, Stati Unii de ła Mèrica) va in serca de vincer ła Coppa del Mondo.

El sogo inisia scegliendo na squadra, sistemando in campo i sogatori dea squadra scelta.
Ea formasion che gioca xe: un portier, do difensori, el capitano (controeà da chi soga) e do attaccanti.

In sto videogioco ghe xe 4 tipi di terren:

* **Erba**: El campo xe perfettamente mantegnù come queo dei più famosi stadi.
* **Sasi**: I sassi de sto campo i pol momentaneamente interromper el sogo.
* **Sabia**: L'abondante sabia de sto campo raenta ła corsa dei sogadori.
* **Jaso**: Na scivołosa łastra de giasso sbatte el sogator fora del campo se contrastà.

Par segnar un gol xe posibie usar tecniche diverse: se pol segnar anca fasendo una rovesciata imposibie da fermar.

Aea fin de ogni partia vinta vien mostrada na pasword.

El sogo termina se se finise na partia co un pareggio o co na sconfitta.

Se se vinse ła final, ła squadra se riunise in na festa e al capitano vien consegnada la coppa.
Pałermo

**Pałermo** (in siciłian *Palermu*), 721.163 aneme, xe ła Kapital de ła region autonoma de la Siciłia, de ła kual ła ospita ła asenblea e ła xonta, e da ła omonima sità metropołiatana.

Ła se trova a nord ovest de ła reġon, so el bordo sudosidental de el Golfo de Pałermo, inte ła piana de ła Konca de Oro, intra i munti Kastełaco e Kukò a ovest e Grifone a sud.

Fondada da i fenici inte el VIII-VII secoło v.K., ła ga un sentro istorego ke el ga capa el so aparir atual inte el XVII sekoło, ma el ga konservà momnumenti pì antigi kofà ła Katedral e el Kasteło de ła Zisa. Intra i monumenti pì inportanti i ge xe el veco Pałaso Real, el Teatro Masimo e łe cexe baroke de San Domenego e de Santa Katerina.
Inte el XIX sekoło ła ga tacà a desviłuparse verso sudest e nordovest fin oltre i munti Kastełaco e Pełegrino.

Pałermo ła ga do aeroporti: uno miłitar a Bocadifalco e uno sivil a Punta Raisi* (*Falkone e Borsełino'').
Ła sità ła xe el prinsipal sentro de trafego de ła Siciłia, grasie a un porto grando e ben atresà, indove łe riva strade e ferovie da tuti i kantoni de ła ìzoła.
Torno a el porto i xe kresui konplesi industriałi de prima inportansa ativi inte i rami siderurgego, kantieristego, kimego, de el véro, de el semento, de el łeño, tesiłe e konserviero. Incora inportante ła xe ła koltivasion de kolture orticołe e de agrumi; in kresita el xe el turixmo.

In sità i ge xe na università, un orto botanego, muxei e rakolte de arte e sientifege.

## Gałeria de someje

File:Palazzo dei Normanni (Palermo) 16 07 2019 02.jpg|Pałaso de i Normani, veċo Pałaso Real
File:0690 - PA - La Zisa - Foto G. Dall'Orto.jpg|Ła Zisa
File:Palermo Cathedral.jpg|Ła Katedral
File:Palermo-Teatro-Massimo-bjs2007-02.jpg|Teatro Masimo


## Note


## Varda anca
* ANIEF
Sant'Antonio da Pàdoa

[thumb|left|Afresco de [Simone Martini inte ła baxełega Inferior de Asisi, che mostra Sant'Antonio insieme co San Francesco]]
**Sant'Antonio de Pàdoa**, al secoło **Fernando Bulhão** (Łisbóna, 15 de agosto 1195 - Pàdoa, 13 de zugno 1231) xe stà un frate fransescan, e el xe un santo de ła Ceza catòłega. Ła data de nàsita ła xe tramandà par tradision.

El jéra de fameja de nobiłì portoghexi, disendenti dal cavałiere croxà Goffredo di Buglione.

Prima co ì Canonici regolari agostiniani de Coimbra (1210), dopo co ì francescani (1220), el gà predicà dapartuto, inte el Portogało prima, e dopo in Itàlia; le sò parołe le jéra piene de dotrina de łe Sacre Scriture.

Inte el 1221 el gà incontrà, a ła Porziuncola, San Fransesco de Asisi, che el ło gà mandà a l'èremo de Montepaolo, tacà Forlì, sità dove el gà scuminsià a predicar.

Profesor de teołogia e a ło steso tenpo predicator, el gà conbatù l'erexia catara, soratuto in Fransa, co tanta fòrsa e co tanta convinsion. Dopo el xe stà trasferìo anca a Bułogna e in fin a Pàdoa, sità dove el xe patron.

El xe morto el 13 de zugno del 1231, a l'età de 35 ani, visin de ła Ceza de l'Arceła (*Ara Coeli*), frasion nord de Padoa, de ritorno dal convento de Canpo San Piero indove ch'el se jera ritirà. Dopo ła so morte i tanti miracołi i gà fato in modo che el fuse invocà dai devoti come un infaticàbiłe guaritor, e tuti i lo dixeva santo.

Inte el 1232, l'ano dopo de ła so morte, papa Gregorio IX el lo gà fato santo.

Pio XII in tel 1946 el gà eleto Sant'Antonio tra i dotori de ła Ceza Catołica; in particołàre ghe xe stà dà el titoło de ''dotor evangełico', parché el jèra sołito sostegnere łe so afermasion co łe çitasion del Vanxeło.

Ła granda Baxełega de Padoa ła xe dedicà a Sant'Antonio, e in sità ła xe cìamà "El Santo". Ghe xe anca un dito su Padoa, ligà anca al Santo: ła sarìa difati ła sità col cafè sensa porte, el santo sensa nome, el prà sensa erba, che sarìa el cafè Pedrochi, sant'Antonio apunto, e el Prà de ła Vałe.

Sant'Antonio el se festeja el 13 de zugno; a Padoa, par l'ocaxion, se fà na inponente çełebrasion co ła proçesion.
Sant'Antonio

Col nome de **Sant'Antonio** se pol intendar diversi personagi:

* Sant'Antonio da Padoa, sacerdote e dotòr de ła Césa
* Sant'Antonio Abate, abate
Brenta

Ła **Brenta** ła xe un fiume de łe Alpi Orientałi.

Ła xe longa su par xò 160&nbsp;km.

Ła nase visin ai łaghi de Łevico e de Caldonasso, inte ła Provinsa de Trento. Ła Brenta ła traversa ła Valsugana (da dove ła vien fora visìn de Basan) e ła pianura veneta, pasando in coste a Padova. Ła riva inte el Mar Adriatico visìn de Cioxa, daspò de aver rancurà łe acue de el Bachilion.

## Galeria de someje

Fiume Brenta a Ponte Casoni (2).jpg|Fiume a Ospedałeto
Brenta grantorto.jpg|Fiume a Grantòrto
Sarmazza 2.jpg|Fiume a Vigonovo
Po River Delta- ISS020-E-9731.JPG|Someja da satelite de łe fóxe de el Brenta e de el Adexe
Bacajon

El** Bacajon** el xe un fiume che nase in provincia de Vicensa proprio sòto del Pasubio.

[miniatura|sinistra|El Tronco Mestro del Bacajon a [Pàdova|Padoa in Riviera San Beneto]]
thumb|Carta del 1789

El corso del fiume, longo sù par zo 118&nbsp;km, el ga un basin de racolta che el xe largo par 1400&nbsp;km².

Le so aque le vien fòra da le sortive de la pianura vicentina e dai tanti torenti de le Prealpi venete.

Dopo aver pasà Vicensa cò dèłe rive piene de meandri e bìsse el se dirije verso Padoa dove che el se presenta co un corso guałìvo e dirito, se pòłe vèdare ì arzari modificà dai laòri dè bonifega. A Vicensa, Pàdova e inte łe canpagne sto fiume el ga provocà in pasà e in tenpi moderni gravi dani pa łe so esondasion.

Infati visìn del Basaneło, frasion del comune de Padoa, da le so acue nàse tre canałi diversi: el canałe dè Batajia, el canałe Scaricatore (el pì grando par portata dè acua) e in fin el Navilio interno de Padoa.

El fiume Bacajon pochi chilometri prima de butarse inte l'Adriatico co na fose a estuario el se unisse a le aque de la Brenta.
## Altri projeti

## Linganbi foresti
Ensiclopedia

[thumb|200px|right|Frontespisio de ła prima edision del'[Encyclopédie Française]]
[thumb|250px|right|Trafiłeto publicitario del'[Ençiclopedia Britannica]]

Un**ensiclopedia** ła ze na rancura, par cuanto pusìbiłe, de tute łe conosense e el savère uman.

Ła paroła ła deriva dal latin medioevałe, e vol dire sù par zo *"corso de studi zenerałi"* (dal grego εγκυκλιος ="tuto-datorno" + παιδεια = "educasion", saria a dir *enkyklios paidéia*, che se połe inténdare anca cofà *[[istrusion]] sircołare*, saria a dire conpleta, che ła połe conpréndar tute łe disipline).

Le ensiclopedie łe połe èsare zenerałi, e contegnere artìcułi che parla de calsìase argomentasion, o anca speciałi e contegnere informasion su canpo ben delimità e precizà de ła conosensa (ez. na ensiclopedia de medezina o de fiłozofia).

## Linganbi foresti
*  Indice librario su Internet de ençiclopedie in rete 
*  Enciclopedie online  Università del Wisconsin - elenchè par categoria
*  CNET's encyclopedia meta-search  (inclusa Wikipedia)
*  Ençiclopedia e ipertesto 
*  Erori e inconsistense in numerose ençiclopedie 

### Ensiclopedie storiche che se cata in rete
*(in ordine cronołogico de prima edision)*
*  ''Cyclopaedia, or, An universal dictionary of arts and sciences'', 1728, col suplemento del 1753, digitałizà dal Digital Collections Center de l'Università del Wisconsin
*  ''L'Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers'', 1751-1765
*  ''Oekonomische Encyklopädie oder allgemeines System der Staats- Stadt- Haus- und Landwirthschaft'' (Enciclopedia econòmega di Johann Georg Kruenitz), 1773-1858, in costruzione
*  ''Encyclopædia Americana'' , 1851, Francis Lieber ed. (Boston: Mussey & Co.) at the University of Michigan Making of America site
*  ''The American Cyclopædia'', 1873-1876, George Ripley ed. (New York: D. Appleton and Company)
*  Nordisk Familjebok - Konversationslexikon och Realencyklopedi, 1876-1926
*  ''Jewish Encyclopedia'', 1901-1906
*  ''Encyclopædia Britannica'', 11° edizione (1911) inte el sito LoveToKnow
Spasio vetorial

Se dixe **spasio vetoriàłe** sóra un canpo C n'insieme V cò dò operasion: +:V\times V\rightarrow V, ciamàda soma, che xe comutativa e *: C \times V \rightarrow V, ciamàda moltiplicasion par 'no scałare, che łe ga ste proprietá:

(i) \alpha *( \beta * v ) = ( \alpha * \beta ) v 

(ii) ( \alpha + \beta ) * v = \alpha * v + \beta * v

(iii) \alpha * (v+w) = \alpha * v + \alpha * w

(iv) 1 * v = v

par ogni  v,w\in V e par ogni \alpha , \beta\in C.

I elementi de 'no spasio vetoriałe i se ciàma vetòri. El **vetòre xero** el xe l'elemento 0_V xero de ła sòma in V (xe fasiłe controłàre che el sodisfa łe proprietà de sòra).

'N sotoinsieme W de V el se dixe **sotospasio vetoriałe** de V (e el se scrive W\trianglelefteq V) se xe vera una de ste proprietà (łe xe tute conpagne, se ła xe vera una ełora łe xe vere anca łe altre dò, se una ła xe sbajà ełora łe xe sbajà anca łe altre dò):

(i)  u, w \in W , \alpha ,\beta \in C \Rightarrow \alpha u + \beta w \in W;

(ii)  u, w \in W , \alpha ,\beta \in C \Rightarrow u + v \in W e  \alpha u \in W;

(iii)  W el xe sarà par combinasioni lineari: \alpha_1 w_1 + ... + \alpha_k w_k \in W    \forall w_i \in W, \forall \alpha_i \in C.

'N exenpio de spasio vetoriałe sarìa \mathbb{R}, o anca mejo sarìa \mathbb{R}^n. \mathbb{Q}\trianglelefteq\mathbb{Q}^n (risp. \mathbb{R}\trianglelefteq\mathbb{R}^n) xe un exenpio de sotospasio.
Troia

200px|thumb|Cartina de ła Troade
**Troia** (en greco Τροίας) ła xe na sità antica de l'Axia Minore (Turchia), che se pensa che prima ła fuse ła sità de **[[Ilio]]**.

La jera situà a ła confluensa del fiume Simoenta e del fiume Scamandro, na poxision stratèxica del Ellesponto.

Ła sità ła jera un sentro fiorente zà ai inizi del III miłenio vC.
Ghe xe de łe testimonianse atendìbiłi dal 900 a.C., quando che i ga costruìo un santuario dedicà a *[[Atena]] Ilia*.
Indopo de esar stà soto dei Persiani tra el V e el IV sec. a.C., ła sità ła xe stà otonoma, łigà a ła Grecia e al'inpero de Ałesandro Magno.
Intel tenpo de i romani ła se aleò co Pergamo e ła se schierò co Silla, sielta che a ghe costò ła distrusion par man de Flavio Fimbria intel'85 a.C.. El steso Sila ła ga fata costruir da nóvo.
Xe stà pì 'olte devastà da guere o teremoti e ricostruía. Indopo de l'ultima distrusion del 1100 a.C. sirca, ła sità ła xe stà abandonà par senpre.

## Popołi, nasion, xenti e fameje ke ga dito o dize de vegnèr fora da Troia
Tenpo indrìo na pasùa de popołi, nasion, fameje e omeni de inportansa xe ndà in serca de darse na orijine nobiłe ciapàndo spunti ke se połéva catàr int'ea leteratura antica . Łi leterài, łi scritori, łi poeti ke ndava in serca de farse bei ałi oci dei potenti, stava al xùgo vołentieri cusìta łe nove dinastie, novi regnanti, invaxori, parkè a łori ghe intaresàva tegnérse in bon i suditi e farli star kieti.

Inte sta maniera tanti popołi, xenti, nasion, re e dinastie ga fato derivar ła so propria orijine jeneałogica e "etnica" da Troia:
 
* Veneti (El principe troian Antenore ga portà łi (V)Eneti e łi Troiani in serca de na nova patria intee Venesie e el ga fondà Padova);
* Romani (Romolo e Remo, mitici fondatori de Roma, łi disendéva da el troian Enea);
* Franki (antenati de francexi e tedeski);
* Scandinavi e Ixlandexi (ke faxeva partir ła so jeneałoja da el "Re de Turkia", intendendo el "Re de Troia" baxandose so łi autori come Snorri Sturlusson; 
* Turki (Ataturk).

## Varda anca
Guera de Troia
Antenore

__HIDDENCAT__

**Antenore** el xe un personajo de ła mitołogia greca, iłustre trojian, un de pì saji tra ì veci.

Antenore el consiłja a ì sò cocitadini (Iliade, libro VII) de tornar in drìo Elena al màrìo, Menelao.

Storie de epoca pì rexente łle ło raprexenta come un traditor, grazià de ła vita dai greci, insieme a ła sò famejia.

Da Tito Livio in xò el vien considerà el fondator de Padoa, cità dove che se trova, se dixe par tradision, ła só tonba.
Provincia de Bełun

thumb|center|600px|Panorama de Bełun
Ła **Provincia de Bełun**, ła fa parte de ła Rejon del Veneto ła confina al nord cò l'Austria (Tirolo e Carinsia), al est co el Friułi-Venesia Julia (Provincia de Udine e Provincia de Pordenon), al sud cò ła Provincia de Treviso e co ła Provincia de Vicensa, al ovest co el Trentin-Alto Adexe (Provincia de Trento e Provincia de Bolzan).

## Zeografia
thumb|left|Le Tre Cime de Lavaredo
Ła provincia, tanto łarga e squaxi par intiero fata de munti, ła ga drento łe rejion jeografiche del Cadore, del Feltrin, del'Alpago, de ła Val Zoldana e del'Agordin.

Se ghe trova, par la gran parte de ła provincia, ła sesion orientałe de łe Dołomiti, co łe sime de łe Tofane, de łe Tri Sime de Lavaredo, del Monte Pelmo, del Monte Civetta, de ła Marmolada e de łe Pale di San Martino (ste ultime dò al confin còl Trentin).
Ła provincia ła xe sìora de corsi de acòe. El pì grande l'è par serto el Piave, co i afluenti Boite e Cordevołe. Ghe entra un tocheto inte el Feltrin anca el fiume Cismon, afluente de ła Brenta.

Inte ła parte meridionałe de ła provincia ghe xe na vale pi larga de le altre, ła Valbelluna, onde che se alsa łe Prealpi vènete, che deso łe fa parte del Parco Nazionale delle Dolomiti Bellunesi.

## Economia
thumb|left|El Lago de Misurina
Na volta l'economia del teritorio l'era baxà su l'alpeggio e su na pòvara agricoltura de montagna. 
Deso l'agricoltura ła cónta de manco, fora che in serti caxi tìpisi come ła coltivasion dei faxułi su l'altopian de Lamon.

Inte Belumat xe vegnesto sù un dei distretti industriali pi importanti del Nord-est, quel dei ociałi, in particołar su łe xone de l'Agordin e del Cador. A Agordo gh'è ła sede de ła Luxottica, una de łe industrie itałiane pi ative a liveło internasionałe. A Longaron invése, se cata un stabiłimento de ła Safilo.

Un setor ben important par l'economia l'è el turismo: ła provincia ła pol vantar alcune de łe stasion turistiche de montagna pi conosùe a liveło nasionałe come Cortina d'Ampezzo, Alleghe, Auronzo di Cadore, Falcade, Arabba, al col del Nevegal e in xeneral łe xone del Cador e de l'Agordin.

## Minoranse lenguìstiche
Nella Provincia xe presenti alcune minoranse lenguistiche, tutelà dal statuto provinciałe:
* ła minoransa ladina situà inte i tri comuni de Colle Santa Lucia/*Col*, Livinallongo del Col di Lana/*Fodom* e Cortina d'Ampezzo/*Anpezo*;
* łe minoranse germanofone dei comuni de Alpago (a Fara) e Tambre.

## Comuni prinsipałi
* Belun - 35&nbsp;703 abitanti
* Feltre - 20&nbsp;652 abitanti
* Sedico - 10&nbsp;018 abitanti

I altri sentri pi grosi de 'sta provincia qua i ze Cortina d'Ampezzo, Agordo, Pieve di Cadore e Mel.

## Cołegamenti forésti
* Informasioni turistiche suła Provincia de Bełun
* Parco nasionałe de łe Dolomiti Bełunesi 
* I Ladini de ła Provincia de Bełun
Provincia de Pàdova

Ła **Provincia de Pàdoa** ła fà parte de ła Rejon del Veneto. La confina al Nord cò ła Provincia de Treviso, al Est cò ła Provincia de Venesia, al Sud co ła Provincia de Rovigo, al ovest co ła Provincia de Verona e ła Provincia de Vicensa.

La gà su par zò 850&nbsp;000 abitanti.

## Comuni
Li abitanti li xe spartìi in 104 comuni, de sòłito de picoła grandessa.

### Comuni prinsipałi
* Pàdoa - 210&nbsp;629 abitanti
* Bignàxego - 24&nbsp;909 abitanti
* Selvasan - 22&nbsp;639 abitanti
* Vigonsa - 22&nbsp;455 abitanti
Fora che de sti qua i prinsipałi xe cheli de Àbano, Cadòneghe, Canpo San Piero, Sitadèła, Conselve, Este, Monséłexe, Montagnana, Piove de Saco, Ruban.
### Comuni de ła Provincia
Sta divixion aministradiva (**) ła ze dividesta in : }}
 ÀbanoAgnaBignàxegoAnguiłara VenetaArcuà PetrarcaAreArxergrandeBagnołi de SoraBaonBarbonaBataja TermeBoara PisaniBorgoricoBovołentaBrùxeneCadònegheCanpo San MartinCanpodarsegoCanpodoroCanposanpieroCandianaCarceriCarmignanCarturaCasałe de ScodosiaCasalserugoCastelbaldoServarexe Santa CróxeSinto EugàneoSitadełaCodevigoConselveCorezołaCurtarołoDo CarareEsteFontanivaGaliera VenetaGalsignano TermeGasoGrantortoGranzeŁegnaroŁìmenaŁorejaŁozo AtestinMaxaràMaxiMasanzagoBorgo VenetoMegliadino San VitaleMerlaraMestrinMonséłexeMontagnanaMontegrotoNoventa PadovanaOspedałeto EugàneoPàdoaParnumiaPiacenza d'AdesePiasołaPionbinPiove de SacoPolvararaPonxoPonte San NicołòPontełongoPossonovoRovołonRubanSacołongoSan Zorzi de łe PèrtegheSan Dordi in BoscoSan Martin de LupariSan Piero ViminarioSan Piero en GuSant'Angeło de Piove de SacoSant'EłenaSant'UrbanSanta Giustina in CołeSaonaraSelvasanSuixinStanghełaTeółoTerassa PadovanaTonbołoTorejaTrebasełegheTribanUrbanaVejanVescovanaVighizoło d'EsteVigodarzareVigonsaViła EstenseViła del ConteViłafranca PadovanaViłanova de CanposanpieroVo 

## Notasion
Nasion

Ła paroła **nasion** la xe una comunità lenguìstica e storica. Despeso la xe doperà come sinonimo de stato, ma no el xe così: "Stato" el ga un senso giurìdico e l'indica na comunità indove che vien doparàe łe stése leji e de fato un Stato el pol contegner pi nasion difarenti e na Nasion ła pol èser divixa a cavało intrà el confin de do o pi Stati.

## Varda anca
* Lista dei Stati del Mondo ordenài par continente.
Piasa

miniatura|456x456px|Piasa San Marco de Venesia: On exenpio de piasa.
Ła **piasa** in urbanistega, la xe un spasio publego indove che ghe xe un çentro abità, pì largo de le strade che là se pole incroxare intrà de lore. Fin dai tenpi antighi l'è el posto tìpico par farghe el marcà.

La piasa la ga difarenti funsionalità: La pole ver la funsion da parchejo par la sosta de veture, da postasion del marcà de paexe, la piasa çentrale tante olte la xe el posto andove ghe xe l'entrada dei majori edifiçi de la çità, come la sede del goerno, ciexe, comuni e altri tanti edifiçi. 
On aspeto fondamental par na piasa, xe che la sia çircondada da edifiçi che serve a tuto el publego, che la dà la posibilità de catarse intrà persone, e in sta cuà, njien solitamente organixae le funsion che pì ghe intaresa a le persone che le vive in chel momento in chela sità e in baxe a la so inportansa la sarà pì o men frecuentada.

## Voxi corelade
* Piasa San Marco (Venesia)
* Prà de ła Vałe (Padova)
* Piasa Bra (Verona)
* Piasa San Piero (Vatican)
* Piasa dei Signori (Firense)
## Altri projeti
Cardinal Segretario de Stato

El **Segretario de Stato del [[Sità del Vatican|Vatican]]** el ga łe funsion de un Ministri dei Esteri ma oltre a oltre a ndar drio ai raporti statałi (p.ex.: Vatican co altri Stati) el se òcupa anca dei raporti de ła Céxa.

Defati formalmente el Segretario de Stato no'l depende mìa dal Vatican (ente statałe) ma da ła Santa Sede (nome del Papa in quanto cao de ła Ceza Catòłica).

«Santa Sede» e «Vatican» spéso i vien considerài na stésa roba, ma i raprexenta dó enti diversi: uno ła Ceza l'altro el Stato. I xe unìi soło dal fato de aver come cao na stésa persona (el Papa)

Da un pónto de vista formal, defati, el Stato del Vatican el xe stà creà come garansìa teritoriałe par ła Ceza catòłica (considerà ente internasionałe xa existente oncora sècołi prima) e donca el depende da 'sta qua.

## Elenco dei cardinali segretari de Stato dal 1605 a oncò

## Note
Cao de Stato

El **cao de Stato** el ze cheła persona o chel grupo de persone poneste inte el vèrtaze del Stato. I poderi de sta figura i vària in granda magnera dipendindo da ła forma de goerno adotada: el połe ver tìtuło in tuti i poderi pùbleghi, cofà che sucede inte un stato asołuto, el połe gaver funsion de goerno finmente a rivar gaver un roło meramente serimoniałe.

El pol èser de tipi difarenti: Re/Prìnsipe/Granduca *(inte łe monarchìe*) , Presidente *(inte łe repùbliche)*.

Ghe xe vari ordenaminti statałi, che i prevéde poteri difarenti par el Cao de Stato:

* *Repùblica parlamentar*: un Presidente solo raprexentativo
* *Repùblica presidensiałe*: un Presidente a cao del poter executivo (goerno)
* *Monarchìa Costitusionałe*: un Re/Prìnsipe/Granduca soło raprexentativo o che el condivide el poter executivo col goerno
* *Monarchìa Asołuta*: un Re co tuti tri i poteri statałi (poter lejislativo, poter executivo e poter giudisiario)

Par quanto stran che posa senbrar, al mondo ghe xe Monarchìe che, seben che łe sia sołute, el Re el vien votà e no'l xe mìa ereditario: łe vien ciamàe Monarchìe asołute ełetive.

In tuto el mondo ghe xe vari Regni, calche Prinsipato (Monaco o el Liechtenstein) ma *un Granducato soło* (el Lusenburgo).

Al mondo ghe xe sol che du Stati indove che el Cao de Stato no el xe mìa uno soło ma i vien goernài da du Cai de Stato contenporaneamente: *[[Repùblica de San Marin]]* (i cusì-ciamài Caitani Reggenti) e el *[[Andora|Co-prinsipato de Andora]]* (come che dixe el nome el ga du prìnsipi).

Parò i Cai de San Marin i ga poteri efetivi mentre quii de Andora (che i xe *foresti*, un vescovo spagnoło e el Presidente franséxe) i ze sol che garanti internasionałi formałi par asegurar che ła pìcoła Andora no ła vegna mésa sóto da nisuni.
Lista de stati par continente

Elenco dei **[[stato|Stati]] par [[continente]]** e dei teritori semi-indipendenti o autonomi.

## [[Àfrica|Africa]]

## [[Amèrica del Sud|Amèrica Meridional]]

## [[Amèrica del Nord|Amèrica Setentrional]] e [[Amèrica sentral|Sentral]]

## [[Axia]]

## [[Eoropa]]

## [[Oseania]]

## Varda anca
* Stati del mondo
Zona del Canałe de Pànama

thumb|300px|El Ponte de łe Mèriche, che pasa da na parte a qûełaltra del Canal de Pànama

Ła **Zona del Canałe de Pànama**, scursà in **Zona del Canal** l'era na strica de tera che coréa łongo el Canal de Pànama (łarga 5 meja par parte) e che fin al 31 de diçenbre del 1999 ła vegnéa governà dai Stati Unii in baxe al tratato del 1903 firmà intrà 'sti qua e ła Repùblica de Pànama pena vegnesta fora da ła secesion da ła Cołónbia.
Mónte Athos

Ła **Repùblica Teocràtica de Monte Athos** (semi-autònoma rento ła Grecia) l'è stà fondà formalmente inte el 963 d.c. dal mónego Athanasios che el ga tirà sù el monastièr ciamà Grande Lavra.

L'è poxisionà su l'ùltimo "deo" de ła Penìxoła Calsìdica, nord-est de ła Grecia.

Come che dixe el nome, el xe un Stato Sacerdotałe: ghe vive soło che frati, móneghi e eremiti de rełijon cristiana ortodosa e pol entrarghe sol che turisti maschi e bestie de seso maschiłe.

I abitanti i ze organixài in Monasteri che i vien governài dal Sacro Conséjo e ła Sacra Asenblea che i stà a Karies, ła Caital: qua ghe xe anca el governador che raprexenta el Stato Greco.

Comunque, seben che ła Grecia ła fasa parte de l'Union Europea e l'abia verto łe só frontiere, par ndar rento a Monthe Athos ghe vol un perméso de entrada e sogiorno special (el *Diamonithirion*) del governo sacerdotałe. Anca łe aque intorno el mónte łe ga de łe règołe particołari de navigasion par evitar che i barcuni i posa disturbar ła vita dei móneghi de 'sta Repùblega Teocràtica.

Ła vita l'è regołà su ritmi e tradision antighe e l'uxo de tecnołogia el xe łimità ben, rispeto a altri Stati.

thumb|left|250px|El monte Athos
thumb|left|250px|El Monastièr de Dochiariou, suła costa oxidentałe del Monte Athos

## Altri projeti
Provincia de Rovigo

Ła **Provincia de Rovigo** ła xe na provincia itałiana che ła fa parte de ła region del Vèneto. El capòłogo el xe ła sità de Rovigo.

Ła confina a nord co łe province de Verona, Pàdoa e Venesia, a ovest co ła provincia de Màntoa in Lonbardìa, a sud co ła provincia de Ferara in Emiłia-Romagna. Ła confina a est co el Mar Adriàtego.

## Zeografia
El teritorio de ła provincia el xe el Połéxine d'inqûo o el ghe se cata tuto rento.
El ga n'àrea de 1&nbsp;789&nbsp;km² e a ghe stà 244&nbsp;625 àneme ('nte el 2005).
El xe un guałivo alto tra i -2 e i 15&nbsp;m s.l.m..

El confin setentrional el va seconda del Àdeze a partir de Badìa Połézine fin inte el mar, fora che el teritorio de Cavàrsere che el xe inte ła provincia de Venesia.

El confin meridional el va seconda del Po a partir de Mełara fin inte el mar. Inte ła provincia se cata tuto el delta del Po, e el confin el va seconda del Po di Goro.

Ła tera ła se ga fata da poco, tirà su da łe fiumane del Àdeze e del Po, che i ne ga dà un percorso fiso e dei àrxeni soło che in sti ùltimi tenpi.
Cusì ła tera ła se sbasa par *subsidentia* parché ła se ga sugà co łe bonìfiche e deso ła xe drìo conpatarse; se ga xontà anca l'omo, che el ga tirà su l'aqua e el metano da sototera.

N'altro fiume el traversa ła provincia: el xe el Canal Bianco; pì ghe xe anca asè scołi de bonìfica parché el Po e el Àdexe i xe el primo e el terzo dei fiumi itałiani par portar aqua, e donca ghe xe asè aqua da tirar vìa.
I scołi pì asè inportanti i xe el *Collettore Padano*, el Ceresoło e el Valdentro.

Ghe xe anca dei altri canałi che i xe stà inportanti par ła storia: i xe l'Adexeto, che el xera un vecio córso del Àdexe; el Poaso, che el xera un vecio córso del Po; ła fosa Polxeła, che el xera un vecio canal che se podéa navigar dal Canal Bianco inte el Po.

El *clima* el xe semicontinental e asè mojo; ghe xe sòfego d'istà e ghe xe nebia d'inverno.
Ła piova ła vien xó normal, specie de primavera e d'autuno.

## Demografia
Anca ai dì d'anqûo ghe xe xente che i emigra da ła provincia de Rovigo; i xe soratuto i xóveni che i va a laorar inte łe sità pì sviłupàe del Vèneto o de l'Itałia, e par questo che inte ła provincia ghe xe senpre pì asè veci.
Ghe xe anca qûei che i migra da łe canpagne ma che i resta inte ła provincia e i va inte i sentri pì svilupài.

## Comuni
Ghe xe 50 comuni inte ła provincia de Rovigo; i pì asè grandi i xe:

### Comuni prinsipałi

### Comuni de ła Provincia

## Note
Łusenburgo

El **Łusenburgo** o **Lusenburgo**, ufisialmente **Grandogado del Łusenburgo**, el xe un stado picenin de l'Eoropa osidental.
El confina a nordest co la Xermania, a sud co la Fransa, a nordovest co el Belzo.

## Zeografia politega
El Grandogado del Lusenburgo dopo de la II Guera Mondiałe el ga fato na liga comercial co Belzo e Paéxi Basi (BE-NE-LUX).
Dopo el xe stà anca infra i fondadori de la Comunità Europea (uncuò U.E.).

## Curioxità
El xe el ugnolo Grandogado del mondo moderno.

## Gałeria de someje

Staumauer_Esch_-_Sauer_-_panoramio.jpg|łago artifisial de ła *Sûre*
Luxembourg Schengen from Markusberg a.jpg|Mozeła a *Schengen*
Esch vum Bierg1.JPG|Esch-sur-Alzette
Sign in front of the CJEU complex March 2023.png|Corte de zustisa eoropea a Lusenburgo


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Guyana Franseza

Ła **Guyana Franséxe** ła 'na rejon franséxe de ła Amèrica del Sud.
Ła confina a sudest co el Braxil e a ovest co el Suriname; ła xe bagnada a nord da el Oçeano Atlantego.

## Xeografia fixega
El teritorio a nord el prexenta 'na pianura costiera (*Terres baisses*), a el interno el se cata el *Altopian de ła Guyana*, che el ga łe masime ełevasion a el çentro de el paexe inte łe *Montagnes Inini-Camopi*.

I fiumi pi' inportanti i xe el *Maroni*, che el segna bona parte de el so confin osidental, el *Oyapock*, che el segna bona parte de el so confin oriental, el *Mana*, el *Sinamary* e el *Approuage*.

Squaxi tuto el teritorio el xe coverxesto da ła foresta pluvial tropegal.

## Xeografia umana
Da un pónto de vista legałe no ła xe mia na cołonia o na dipendensa semiautònoma ma ła xe un departemento e na rejon exatamente cofà quełe de ła Fransa europèa .

Ła só Capital rejonałe ła xe Caiena.
A *Kourou* se cata ła baxe spasiałe da onde che vien mandà in òrbita i mìsiłi europei.

## Gałeria de someje

French Guiana tropical forest towards Cacao.jpg|panorama da *Bellevue de l'Inini*
Regina approuague.jpg|fiume *Approuage*
Sous-préfecture_Saint-Laurent_du_Maroni.jpg|San Łorenso de Moroni
Centre Spatial Guyanais (46886212831).jpg|sentro spasial a *Kourou*


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Zermània

La **Zermania** (par todesco: *Deutschland*), ufiçialmente **Repùblega Federale de Zermania** (par todesco: *Bundesrepublik Deutschland*) la xe un stato de l'Europa.
La confina a nord col Mar de 'l Nord, la Danemarca e 'l Mar Bàltego; a est co la Polonia e la Repùblega Ceca; a sud co l'Àustria e la Svìçara; a òvest co la França, el Lussenburgo, el Belxo e i Paezi Bassi. L'é el stato pi popoloso de l'Union Europea, el segondo stato d'Europa dopo la Russia e el 17º de 'l mondo par popolaçion.

## Istoria
La rejon denominà oncù Zermania la xe sta abità da diversi pòpoli zermàneghi, conossiesti e documentai za da 'l 100 a.C. A partir da 'l X sègolo chesti teritori todeschi i ga dà contributo a la parte çentrale de 'l Sagro Roman Inpero che el xe esistìo fin a 'l 1806. Inte 'l corso de 'l XVI sègolo, el nord de la Zermania el devien el çentro de la Reforma protestante.

La Zermania la xe stà unifegada cofà stato independente co la Guera Franco-Prussiana inte 'l 1871.

La Zermania moderna la xe nassesta da la fusion de la Repùblega Demogràtega Todesca  e la Repùblega Federale Todesca  el 3 de otobre de 'l 1990.
Le ga ciapà el nome conpleto de "Repùblega Federale de Zermania" e la Cavedale Federale la xe stà reportada a Berlin.

## Zeografia polìdega
La xe na repùblega parlamentare federale demogràtega.
### Sudivizion aministrativa
La xe fata de 16 stati ciamai *länder*:
miniatura|centro|Stati de la Zermania

### Parteçipaçion a organisaçion sovrastatali
La Repùblega Federale de Zermania la xe menbro de ONU, NATO e la xe anca menbro fondator de l'Union Europea.

## Demografìa
Co pi de 80,2 milioni de àneme segondo el çensimento de 'l 2011, la Zermania l'é el Paese pi popoloso de l'Union Europea e 'l segondo Paese pi popoloso de l'Europa dopo la Russia e anca el 15° pi popoloso de la Tera. Tutavìa, el so tasso de fecondità de 1,41 fioi par dona (2011) el xe uno de i pi bassi de 'l mondo. Sin da i ani 1970, el tasso de mortalità inte la Zermania supera el taso de natalità. Tra el 1989 e el 2009, çirca 2.000 scole le ga vegnù serae inte la ex-Zermania Est par la scarsità de tosi.

Le pi popolose çità de la Zermania le xe Berlin, Anburgo, Monaco de Baviera, Colonia, e Francoforte.

## Economìa
La xe el paese pi forte economegamente de l'UE.
La xe anca un de i stati pi industrialisai de 'l G8.
La fa anca parte de 'l G4.

## Galeria de someje

20150824 Watzmann, Berchtesgaden (01982).jpg|Monte Vazman
Mainspitze fg01.JPG|Fose de 'l Men
Leipzig Skyline.jpg|Panorama de Lipsia
RathausBremen-01-1.jpg|Çentro istòrego de Brema, patrimonio UNESCO


## Notaçion

## Altri projeti

## Colegamenti foresti
Łéngua ufisałe

Ła **łéngua ufisiałe** el xe l'idioma che un Stato o na Federasion el ciapa come łéngua aministradiva par ła scritura de documinti ufisiałi (p.ex: l'ingléxe in Gran Bretagna o el ruso inte ła Federasion Rusa).

Int'un Stato pol èserghe anca pi łéngue ufisiałi difarénti contenporaneamente (p.ex: tedésco, fransexe e itałian in Svìsera).
Seravałe (San Marin)

**Serravałe** el xe on *casteło* de ła Republica de San Marin de 9394 abitanti. El xe il pì grande e popolà de ła Republica.

El confina co i casteł de Domagnano e Borgo Maggiore e co i comuni italiani de Veruchio (Provincia de Rimini), Rimini e Coriàn.

## Note