Citrus limon

Ła **limonara** (***Citrus × limon*** (L.) Burm.f. ) ła ze un àlbara da fruto apartegnente al zènare *[[Citrus]]* e a ła fameja de łe Rutaceae. El fruto de ła limonara el se ciama limon.

Segondo dei studi de zenètega, el ze un antigo ibrido, forse intrà ła pomełara e ła sedrara., ma da sècołi el costituise spece autònoma che ła se propaghea par ràzoło e par incalmo.

## Morfołozia
Ła limonara ła ze on àlbara che ła riva dai 3 ai 6 metri de altura I buti e i pètałi i ze bianchi e viołeti. 
El fruto el ze zàło par fora e scuazi incołore par drento, de forma sfèrega fin a ovałe, frecuentemente co na protuberansa a l'àpeze e a ponta in chel'altra estremità. Ła scorsa ła pol èsar da tanto rùvida a lisa, pì o manco foderà par drento co na masa bianca spugnoza dita *albedo*. Sołitamente łe limonare łe se cultiva par ła produsion de fruti, ma ła pianta ła pol èsar cultivada so pitaro a fini ornamentałi. Par łe cultivasion in pitaro, ła ze consejada tera spesìfega par agrumi e el rinpitaro anuałe prima del recòvero invernałe in sèra.

Image:Citrus_limon_a.JPG|Albero
Image:Fiori di limone.jpg|Fiori
Image:Fiori_di_limone_fronte_e_retro.jpg|Fiori
Image:Lemon - whole and split.jpg|Fruti

In clima favorévołe, ła limonara ła fiorise e frutìfega do volte a l'ano. Ła fioridura ła dura almanco do mezi e el fruto maduro el połe spetar altri do mezi so l'àlbaro prima de vegner catà. Ła fioridura primaveriłe ła produze i fruti mejo e se va vanti catarli fin a tuto l'inverno, da novenbre a avriłe o majo. Ła seconda fioridura, a volte forsada inte łe piantade comersałi, ła vien in agosto e setenbre, i fruti i połe èsar catai da majo in dopo, suito dopo cuełi invernałi. In condision favorévołi, un àlbaro adulto el połe dare da 600 a 800 fruti a l'ano.

## Storia
Ła prima descrision de ła limonara ła se ga in època romana in racuanti dipinti ponpejani. Pare che el primo agrume del mondo roman el sìpia stà el sedro, ben conosesto intrà i Romani cofà "pomo de Pèrsia". Ghe ze documentasion sol fato che i Romani i conosese zà inte el I secoło sia el limon che ła naransa amara. N'altra descrision de ła limonara, introduzesta da l'India do secołi prima, ła se cata in scriti àrabi del XII secoło. Łe orìzani del nome łe deriva dal persian **<big>لیمو</big>** (*līmū*). In Eoropa ła prima cultivasion ła ze in Siciłia, dopo el X secoło e pì tardi a Zènoa (a metà del XV secoło) e inte łe Azore (portogało) inte el 1494.

## Produsion e distribusion ziografega
In Itałia ła limonara ła se cultiva a fini produtivi prinsipalmente inte el meridion, in partegołare in Siciłia, Calabria e Canpania.

## Dòpari
In mèdia, ła scorsa del limon ła pol rivare al 40% del pezo conplesivo, on altro 3% el ze raprezentà da łe semense. Anca se se trata de na mèdia, el dato el fa capir che el fruto no el vien coltivà sołché par el sugo. Da ła scorsa, racuanto ben vołesta par ła produsion de candii, se ghe estrae anca łe esense e ła pectina. Da łe semense se ghe estrae l'ojo e i vansi i vien doparai inte l'alimentasion animałe.
 
### El suco
Ła parte del fruto pì comunemente doparada ła ze el suco che ła ga drento, che el raprezenta fin al 50% del so pezo, el contien 50-80&nbsp;grami/litro de asido sìtrego, che el ghe conferise el tipego saor agro e difarenti altri àsidi orgàneghi intrà i cuałi l'asido màłego, l'asido ascòrbego (o vitamina C) (0,5&nbsp;g/l). El suco pastorizà el se mantien sensa conservanti par almanco un ano e el vien doparà cofà ingrediente de vari magnari e bevande. El suco consentrà el vien invese sotometesto a na laorasion zontiva e consumà inte ła industria conserviera. Dal suco de limon ghe se produze ła limonada, na bevanda a baze de suco de limon, acua e sùcaro.

## Limoni załi e verdi
Frecuentemente se fa ła distinsion intrà limoni **zàłi** e **verdi**, ma se trata de na distinsion comersałe, in cuanto i do tipi de limoni i crese da ła istesa àlbara. El limon verdo el ze el produzesto de ła fioridura d'istà, ła cuała ła vien de frecuente induzesta artifisalmente co ła totałe privasion de l'irigasion de ła pianta inte i mezi de zugno e lujo. In sto modo se otien fruti da ła scorsa verde e fina e da ła polpa rica de sugo.

## Tasonomia
*Citrus* ×*limon* (L.) Osbeck
***Fòrmuła de ibridasion**
**Formula hybridae: *Citrus × aurantium L. × Citrus medica L.*
*°Formula hybridae: *Citrus maxima (small.) Merr. × Citrus medica L. × Citrus reticulata Blanco*
### Sinònemi tasonòmeghi
***Basionym**
***Citrus medica var. limon* L., 2: 782. 1753.
***Homotypic**
***Citrus limon* (L.) Burm.f., Fl. Ind. 173. 1768, CS
***Heterotypic**
***Citrus × aurantium* subsp. *bergamia* (Risso) Engl., Nat. Pflanzenfam. 3: 4, 198. 1896.
***Citrus × aurantium* var. *bergamia* (Risso) Wight & Arn., Prodr., 98. 1834.
***Citrus bergamia* Risso & Poit., Hist. Nat. Orangers 9-10: 111 (-116; t. 53-56). 1819, 
***Citrus × bergamia* (Risso) Risso, Hist. Nat. Prod. Eur. Mérid. 1: 403. 1826.
***Citrus × bergamia* subsp. *mellarosa* (Risso) D.Rivera, Obón, S.Ríos, Selma, F.Méndez, Verde & F.Cano, Varied. Tradic. Frutales Río Segura Cat. Etnobot. Cítricos 108. 1998.
***Citrus × aurantium var. mellarosa* (Risso) Engl., Nat. Pflanzenfam. 3(4): 198. 1896.
***Citrus × bergamia* var. *parva* Risso, Hist. Nat. Prod. Eur. Mérid. 1: 404 (-405). 1826.
***Citrus × bergamia* var. *vulgaris* Risso, Hist. Nat. Prod. Eur. Mérid. 1: 403 (-404). 1826, 
***Citrus × bergamota* Raf., Sylva Tellur. 141. 1838, 
***Citrus decumana* subsp. *bergamia* (Risso) Asch. & Graebn., Syn. Mitteleur. Fl. 7: 291. 1915.
***Citrus limetta* var. *bergamia* Risso, Ann. Mus. Paris vol. 20, 197. 1813.
***Citrus × limodulcis* D.Rivera, Obón & F.Méndez, Varied. Trad. Frut. Cuenca Río Segura Cat. Etnobot. 125. 1998.
***Citrus × limonelloides* Hayata, Icon. Pl. Formosan. 8: 16. 1919.
***Citrus × limonia var. digitata* Risso, Hist. Nat. Orang. ? 1813.
***Citrus × limonum* Risso, Ann. Mus. Hist. Nat. 20: 201. 1813.
***Citrus medica f. limon* (L.) Hiroë, Forest Pl. History Jap. Is. 1: 218. 1974.
***Citrus medica subsp. limonia* (Risso) Hook. f., Nat. Pflanzenfam. 3(4): 200. 1897.
***Citrus × medica subsp. limonum* (Risso) Engl., Nat. Pflanzenfam. 3(4): 200. 1896.
***Citrus × medica var. limonum* (Risso) Brandis, Forest Fl. N.W. India 52. 1874.
***Citrus mellarosa* Risso, Hist. Nat. Prod. Eur. Mérid. 1: 405. 1826; Fl. Nice 81. 1844.
***Citrus × meyeri* Yu.Tanaka, Icon. Jap. Citrus Fruits 1: 91. 1946.
***Citrus × vulgaris* Ferrarius ex Mill.
***Limon × vulgaris* Ferrarius ex Miller, 1754.

### In altre łéngue

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti

* Limmi.it Portałe dedegà al limon