Łéngua basca

Ła **łéngua basca** (ciamà anca *euskara*, *euskera*, *vasco' o *basque*)* l'è na łéngua no indoeuropea atualmente parlà in tel nord de ła Spagna (in tel Paexe Basco spagnoło) e in tel sud de ła Fransa (Paexe Basco francese), dipartimento Pirenei Atlantici. Anticamente el so anbito łenguistego el se estendea a le xone de Aquitania, Ła Rioja, Cantabria, Huesca, Burgos, nord de Zaragoza, fin al Mediteraneo: el nord de ła atuałe Catałogna e parte dei Pirenei Sentrałi. Ghè inportanti comunità parlanti basco in tuto el continente american, ndo se pol catar baschi de seconda e tersa generassion che oncora i parla ła łéngua in tel diałeto original o secondo forme ibride rixultè da l' incontro de baschi de difarenti rejoni.

El basco l'è na łéngua aglutinante (cioè ndoe łe parołe le se forma unendo morfemi indipendenti) e, nonostante el sia geograficamente circondà da łéngue indoeuropee, se pensa che el sia na łéngua ixolà: no l'è mia considerà na łéngua indoeuropea, o sia faxente parte del germanico, xlavo, celtico, romanxo, baltico o de ogni altro grupo indoeuropeo. L' ze l' unica łéngua non romanxa de l'Europa osidentałe e che la pararea averghe vù na gran influensa sul sistema vocałico del castilian.

In tei quaxi 40 ani de proibission durante el regime franchista e ła conseguente persecussion e criminałixassion de chi che le parlava, ła łéngua basca l'è stà mesa in pericoło de estinsión. Soło tra ła fin dei ani Sinquanta e l' inizio dei ani Sesanta el basco el scominsia a riciaparse pian pianeło.

Co l' arivo de ła democrassia, ła Costitussion spagnoła del 1978 e el Statuto de Gernika, ła łéngua basca la ritorna co-ofisiałe in tel Paexe Basco spagnoło e in tel nord de łe Navara, ndoe lentamente la ritorna a ła vita publica.

## Tèrmene ''euskara''
El nome de ła łéngua in basco stàndar (*euskara batua*) l'è **euskara**. Inte łe forme diałetałi l'è conosù come *euskara*, *euskera*, *eskuara*, *üskara*, *euskala*, *eskuera*, *eskara*, *eskera*, *eskoara*, *euskiera*, *auskera*, *oskara*, *uskera*, *uskaa* o *uska*. Ła forma *euskera* (del diałeto de Gipuzkoa) l'è queła più utilixà dai łocutori baschi (senpre manco frequente l' altra forma, *vascuence*) e l'è adotà anca in tel dissionario de ła Reałe Academia de Łéngua Spagnoła, XXII edissión.

Se dixe che ła paroła *euskara* la vegna dal antico verbo basco **enautsi* che significava *dir* e che se conserva in certe forme de ła coniugassion del atual verbo esan (dir) utiłixe in Bizkaia come *dinosta* (*el me le dixe*). El verbo **enautsi* più el sufiso *(-k)ara* (*forma de*) i darea vita a ła paroła **enauskara* (*forma de dir*, *forma de parlar*) che in seguito, col pasar dei secołi, la se sarea evolua foneticamente in ła atuałe forma stàndar euskara e inte łe forme sora mensionè.

Da ła paroła *euskara* ze derivà tanti dei termini che i baschi i uxa par indicar se stesi, enfatixando ła łéngua che i parla, come euskaldun (ci parla basco, indipendentemente da ndo l'è nato o da l' origine) o Euskal Herria (ła tera ndo abita i parlanti basco, de frecuente considerà sinonimo de Paexe o popoło basco). Se pensa anca che i termini «vasco» e «gascón» i vegna da sta stesa paroła. Par indicar tute łe altre łéngue i baschi i uxa ła paroła erdara e par tuti quei che no parla basco «erdaldunak» (leteralmente, «i posesori de altra łéngua», indipendentemente da ndo i' ze nati), che no par forsa ga na acezión negativa.
## Origine e storia
Tanti studioxi i vede el basco come na łéngua ìzoła. De conseguensa, ła so preistoria no la pol mia esar ricostruía par mexo del metodo conparativo, e se sa poco sora łe so origini. L' ze probàbiłe che na forma primordiałe de ła łéngua basca la fuse prexente in Europa osidentałe prima de l' arivo de łe łéngue indo-europee.

Storicamente una de łe prime ipotexi mitiche su l' origine de ła łéngua basca l'è el tubalismo. Ła teoria la se cołega a ła credensa che tute łe łéngue le procede da Babel e ła so famoxa tore. El basco el sarea ła łéngua original, anterior a ła confuxión de łe łéngue. Alcuni apołogisti del basco in tel secoło XVIII e inisi del XIX i era rivè a dir che na łéngua cosita parfeta la podea esar sta ispirà soło dal steso ingegno de Dio. Tra sti autori se nota Astarloa e Manuel Larramendi.

Alcune iscrision łatine in Aquitania le conserva un numaro de parołe co raixa protobasca, come par exenpio i nomi propi *Nescato* e *Cison* (*neskato* e *gizon* vol dir rispetivamente *butela/toxa* e omo* in basco moderno). Sta łéngua l'è ciamà *aquitán* e l' era prexumibilmente parlà prima che i romani i portase el łatin ai Pirenei osidentałi. I specialisti de storia basca i considera l' aquitán come basco antico. Infati ła parenteła tra basco e aquitán la sarea dimostrà xa da i łaori de [[Achille Luchaire|Luchaire]] in tel 1877, anpliè posteriormente da [[Koldo Mitxelena|Michelena]] e [[Joaquín Gorrochategui|Gorrochategui]]. El dixintarese dei Romani par sta xona, l' ga parmeso al basco aquitán de sopravivar mentre le łéngue [[łéngua iberica|iberica]] e [[łéngua tartesica|tartesico]] le sparea definitivamente. El basco l' ga aquixío parołe del vocabołario łatin sia prima che dopo che el łatin el se evolvese in [[guascón]] (na variante de l' ocitán) e in [[navaro-aragonexe]].*
Generalmente se supone che i Baschi i se sia originà in Aquitania e che da lì i sia emigrè verso sud.

In tel zugno del 2006 i archeòłoghi del sito de Iruña-Velaia i' ga catà un insieme de epigrafi co una serie de 270 iscrision basche e dixegni del terso secoło.
 Alcune de łe parołe e fraxi catè i' ze *urdin* (blu), *zuri* (bianco), *gori* (roso), *edan* (ber), *ian* (magnar), *lo* (dormir), *Iesus, Iose ata ta Mirian ama* (Iesus, el pare Iose e ła mare Maria), e *Geure ata zutan* (nostro pare in ti), forma de sałudo utiłixà dai antichi cristiani. Ulteriori analixi le podarea mostrar che ła łéngua basca l'è piasè stàbiłe de quel che se pensava.

## Ipotexi de conesion co altre łéngue
L' inposibiłità de cołegar el basco a łe altre łéngue indoeuropee in Europa l' ga fato sercar posìbiłi parentełe altrove, de frecuente utiłixando metodi de dubia cuałità. Visín a paragoni pseudosientifisi, l' aparission de ła łinguistica a longo ragio l' ga dà origine a svariè tentativi de cołegar el basco co famee de łéngue geograficamente tanto distanti.

Tante ipotexi su l' origine del basco i' ze considerè controverse, e łe prove sugeríe generalmente no i' ze mia acetè da ła majoransa dei linguisti. In ogni caxo, ła situasion la podarea canbiar in futuro. Alcune de ste ipotetiche conesion i' è:

* iberica: l' iberico l'è n' antra antica łéngua na olta parlà inte ła penìzoła. Sta teoria, nota come *bascoiberismo*, l'è famoxa parché difexa dal pare de ła linguistica, William von Humboldt, che l' afermava come l' idioma ibero el fuse predecesor del basco. Al dì d' ancó la teoria la resta atuałe, nonostante par certi la rełassion la se limitarea a un łigame tra łe łéngue iberica e basca, mentre altri i ritien che entranbe łe łéngue le farea parte de un steso grupo łenguistego ma che el iberico no' l sarea un antenato del basco.
* georgian: L' ipotexi georgiana, che ła cołega el basco a łe łéngue caucaxiche meridionałi, la par deso anpiamente scredità. L' ipotexi l' era ispirà in parte da l' antico Regno georgiano de Kartli, che Greci e Romani i ciamava Iberia.
* Łéngue caucaxiche nordorientałi, come el ceceno, i' ze più plauxibilmente candidè par na conesion tanto distante. È stà oservà na concordansa łénguistega tra basco e diałeti caucaxici pari al 6%.
* N' antra ipotexi tanto nota l'è queła che tenta de cołegar el basco co ła łéngua berbera, co cui ze stà calcołà na concordansa łénguistega del 10%. L' ipotexi no l' ga parò otegnù l' aprovassion de ła comunità sientifica, vista anca ła maniera inte ła cuała certi studi i' ze stè portè avanti: de frecuente se sercava de aplicar el metodo lesico-statistico par catar someanse tra parołe basche e berbere utiłixando neołogixmi e prestiti dal łatín.
* Certi linguisti i' ga proposto de includar el basco inte ła superfamea łénguistega dene-caucaxica. Secondo sta teoria el basco el sarea ła propagine osidentałe de na famea de łéngue che la sarea stà difondesta in Euraxia, in nord America e forse in nord Africa (come a exenpio el guancio, parlà dai antichi autoctoni de łe Canarie) verso l' 8000 a.C. Sto fato el pararea sufragà da łe indagini genetiche, ma l' existensa de sta proposta superfamea l'è considerà controversa.
* Łéngue basconiche: Sta teoria, proposta dal linguista tedesco Theo Vennemann (profesor ordinario de Linguista teorica a l' università Ludwig-Maximilian de Monaco), la sostien che ghè suficienti prove toponomiche par concludar che el basco l'è el soło sopravisuo de na famea più larga che na olta se estendea su tuta ła penìzoła iberica e su parte de l' Europa, e che l' ga lasà el so segno inte łe moderne łéngue indoeuropee parlè in Europa. Ste łéngue le se sarea pò quaxi interamente estingueste co łe invaxioni indoeuropee a partir dal XIII secoło a.C. I studi de Vennemann i' ze stà parò tante critichè dai bascòłoghi e da vari speciałisti in linguistica.

## Letaradura
Atualmente łe iscrision più antiche contenenti parołe basche i' ze łe epigrafi catè in tel zugno del 2006 da i archeòłoghi de Álava in tel sito de Iruña-Veleia, datè III secoło.

Łe informasion che gavemo sora el basco mediovałe i' ze bastansa scarse e framentarie, visto che le consiste par lo più in antroponimi e poche parołe e fraxi. I scrivani i utiłisava el romanxo par scrivar, nonostante ła łéngua de uxo quotidián la fuse el basco. Fin al secoło XVI, i unici łibri che incontremo i consiste prinsipalmente in picołi dissionari e gramàteghe baxiche, che gavea ła funsion de faciłitar ła comunicassion in tei scanbi comersiałi. Altre testimonianse scrite, tanto più interesanti, i' ze i framenti de romanxi e cantici che cita łe cronache storiche. Łetare personałi, testi manoscriti o ati de testimoni in giudisi i ga un valor presioxisimo, come unica fonte del basco parlà in chei secołi.

El primo łibro in basco che conosemo l'è stà stanpà in tel 1545, co el titoło de *Linguae Vasconum Primitiae* (Primisie de ła łéngua dei baschi) e firmà dal prete bascofrancexe Bernat Dechepare. L' ze na cołession de poemi ndoe l' autor el trata temàteghe come ła rełijón, l' erotismo e ła so vita. El dedica versi anca al basco, e ghe da registrar che l'è cosiente del fato che el suo l' era el primo tentativo de crear na łeteratura basca. In tel so poema *Kontrapas* el dixe:

:*Berce gendec vste çuten 
:*Ecin scriba çayteyen 
:*Oray dute phorogatu 
:*Enganatu cirela. 
:*Heuscara 
:*Ialgui adi mundura.* 

che tradoto in veneto el sona:

:*L' altra gente la credea*
:*che no se podese mia scrivarte*
:*deso i' ga dimostrà*
:*che i se xbaiava*
:*Euskera,*
:*vien al mondo.*

Ła sucesiva opera conosua l'è ła tradussion del [[Novo Testamento]] *(Iesu Christ Gure Iaunaren Testamentu Berria)*, comisionà da ła regina de Navara Juana de Albret al ministro calvinista basonavaro Joanes Leizarraga., stanpà inte l' ano 1571 a [[La Rochelle]].

=== Łeteratura clasica ===
Łasando da parte sti antecedenti insieme co altri manoscriti catà in tel secoło XX, queło che se podarea considerar el primo clasico de ła łeteratura in basco l'è ła opara ascetica *Gero* (Dopo) de n' antro prete, Pedro de Axular, stanpà par ła prima olta in tel 1643 a Paue. Ła so proxa l'è stà tolta come exenpio del bon scrivar tra i scritori, tanto a nord come a sud dei Pirenei. El diałeto uxà par scrivarlo (el lapurtera clasico) l'è stà proposto inisialmente come modeło par el basco unificà, anca se el projeto l'è stà pò respinto parché considerà masa artificial.

Par tanto tenpo i scritori laici i' ze stè na ecession e ła majoransa de łe opare publichè i era de temàtega rełijoxa, łimitandose prinsipalmente a tradusion de dotrine e catechixmi, biografie de santi e qualche tratato teołogico-fiłoxofico. Tra łe opare che trata temi profani incontremo gramatiche, apołozie (che vołea dimostrar ła puresa e ła perfession de ła łéngua dei baschi, anca se quaxi tute scrite in castiglián), antołozie de proverbi e poemi, oltre a opare de teatro tradisional basco o pastorałi.

In tel secoło XVII, uno dei grandi dinamixatori culturałi e połitici dei Paexi Baschi l'è stà el pare jexuita *Manuel Larramendi* (1690-1766), autor de na gramàtega e de un dissionario basco. Ła so influensa la marca un prima e un dopo in ła łeteratura basca. El se ocupava de la coression dei manoscriti de tanti scritori de ła so epoca prima de stanparli, e se pol considerarlo uno dei leader o referenti del so tenpo.

En ła seconda metà del secoło XIX, ła sconfita in łe guere carliste e i canbi che era drio reałixarse in ła società basca i origina na certa preocupassion sora el futuro de ła łéngua; par sto motivo se fonda de łe asociasion come ła Sociedad Euskara de Navarra, se cełebra concorsi łeterari e xughi floreałi e apare łe prime publicasion in basco. Ła linguistica europea la scominsia a interesarse del basco e quindi nase i primi studi sientifisi. Fiorise ła łeteratura, e certi folcloristi e muxicòłoghi i se entaresa par recuperar ła tradission oral.

D' altra parte, certi intełetuałi del tenpo come *Miguel de Unamuno* i ciamava a acetar co dołor e rasegnassion ła morte del basco, łéngua co ła qual -secondo lu- no se podea mia traxmetar idee astrate. El filoxofo el rivava a afermar in momenti de pesimixmo depresivo che i baschi i gavea da abandonar ła so łéngua e tradision par entrar in ła modernità spagnoła. Esendo sta qua ła poxission de progresisti e łiberałi in chel momento, tanto al nord come al sud dei Paexi Baschi, i majori difensori de ła łéngua i' ze stè i setori più tradisionałisti e del nasionałimo de [[Sabino Arana]].

Tra el 1848 e el 1936 se produxe el coxì ciamà *euskal pizkundea* o rinasimento basco, cuando se cata ła poexia cultista de autori come [[Lizardi]] o [[Lauaxeta]], inpregnà del stile dei poeti sinbołisti. Sta epoca la podarea aver dà come rixultato una piena normałixassion de ła łéngua basca a ła pari co el xviłupo de ła so società, se no fuse che ła goera siviłe la ritarda sta tapa de maturassión.

Ła identificassion del basco co ła vita rurałe e quindi co una idealixà arcadia basca, coxì atrativa par tanti baschi, la dura fin al ricanbio generasional dei ani Sinquanta e sesanta. L' ze ałora che in un anbiente de efervesensa cultural e połitica, el basco el scominsia a sentirse in boca a i xoini universitari e inte l' anbito urbano, diventando sinboło de ła dixobediensa davanti al sistema.

== Parlanti ==
Su na popołasion de 2&nbsp;975&nbsp;000 abitanti divixi tra łe 7 provinse dei Paexi Baschi, el 26,9% l’ ze biłingue (francexe o spagnoło) e ’l 15,3% el conose aprosimativamente el basco par un totałe de 1&nbsp;255&nbsp;750 ’’euskaldun’’, o sia parlanti basco (i locutori biłingui ativi i' ze 881&nbsp;300 e 454&nbsp;400 quei pasivi). Da sto punto de vista, i abitanti dei Paexi Baschi i se divide in 4 grose categorie che i‘ è:
# *I parlanti soło basco' i parla soło el basco sia in Fransa che in Spagna. I’ ze par lo più veci e i raprexenta na minoransa picenina (manco del 0.7%, che i’ ze sirca 20&nbsp;000 persone).
# I *biłingue ativi* i parla do łéngue, francexe/basco o spagnoło/basco. I’ ze el 26,9% e i se divide a so olta in 3 sotocategorie:
## El 40% i’ ze biłingue col francexe o l' spagnoło parlè più speso.
## El 29% i’ ze biłingue equilibrè, i conose bastansa ben sia el basco che el francexe/spagnoło.
## El 32% i’ ze biłingue ma i parla prinsipalmente basco.
# I *biłingue pasivi* i capise e i lexe bastansa el basco ma no i le parla mia. I raprexenta el 15,3%.
# *I uniłingue non bascofoni* i conose soło el spagnoło o l' francexe. I forma ła majoransa de ła popołasion co el 57,8%.
Ghè na gran disparità tra el biłinguismo inte łe diverse provinçe basche. Ła Vizcaya la ga 1&nbsp;141&nbsp;000 abitanti, el 26,5% (302&nbsp;000) i’ ze biłingue e ‘l 24,9% (284&nbsp;000) biłingue pasivi. Ła Guipúzcoa co 686&nbsp;000 abitanti la ga el piasè alto numaro de locutori bascofoni che i’ ze 329&nbsp;000 e i corisponde al 48% de ła popołasion e la ga un 9,5% (65&nbsp;000) de biłingue pasivi. In Navara (594&nbsp;000) ghè el 10,5% (85&nbsp;500) de bascofoni prinçipalmente in tel nord e nord-ovest de ła provinça e 6,8% de biłingue pasivi (40&nbsp;200). L‘ Álava co 298&nbsp;000 abitanti la ga un 13,4% (40&nbsp;000) de biłingue e un 11,1% (33&nbsp;000) de biłingue pasivi. El Labourd co 208&nbsp;000 abitanti el ga un 37,2% de popołasion biłingue (38&nbsp;600) e 24&nbsp;600 de biłingue pasivi. Ła Basa Navara e ‘l Soule i’ ze i manco popolè (30&nbsp;000 e 17&nbsp;000) e i ga ła più forte parsentuale de persone biłingue: 60,9% de biłingue (28&nbsp;600) e 15,1% de biłingue pasivi (7&nbsp;000).

## Distribusion geografica
thumb|180px|left|Parçentuałe de quei che parla basco fluentemente.
thumb|right|Parçentuałe de quei che parla fluentemente basco in Navara (2001).
Ła rejón ndo el basco l’ ze parlà l’ ze piasè picoła de queła nota come Paexe Basco o Euskal Herria. Tutavia vari toponimi baschi i dimostra che ‘l basco l’ era parlà in un’ area tanto più estexa de queła odierna. N’ exenpio l’ ze ła Vale de Aran (deso na parte de ła Catałogna parlante łéngua guascona), in quanto *haran* l’ ze ła paroła basca par "vale". In seguito ła cresente influensa del łatin l’ ga scomisià a sostituir el basco in le xone manco montagnoxe de sta rejón.

Ła Reconquista la contrasta tenporaneamente sta tendensa, quando i lord cristiani i ciama i popołi del nord -baschi, asturiani e franchi- par colonixar łe nove conquiste. Più tardi ła łéngua basca la diventa prinçipalmente dei contadini, mentre ła popołasion çitadina la prefise el castiglián, el guascón, el romanxo navarexe, el francexe o el łatin par l’ educassión.

El basco l’ era parlà da la majoransa dei abitanti de łe xone parlanti basco storiche prima de ła industrialixassión. Secondo i dati del 1867 de Ladislao de Velasco, i le parlava 170&nbsp;000 dei 176&nbsp;000 abitanti de Gipuzkoa, 149&nbsp;000 dei 183&nbsp;000 abitanti de Bizkaia (fra i cuałi 6&nbsp;000 i era foresti e 28&nbsp;000 i vivea in tel distreto de Valmaseda-Encartaciones, ndo no ‘l se parla da tenpi remoti), 12&nbsp;000 dei i 120&nbsp;000 abitanti de Álava (Araba), 60&nbsp;000 dei 300&nbsp;000 de ła Navara spagnoła e 80&nbsp;000 dei 124&nbsp;000 abitanti del Paexe Basco francexe.

Inte el corso de l’ Otosento el basco el vive un rapido declino in Navara. Comuqnue, dopo che el nasionalixmo basco l’ ga fato de ła łéngua un segno identitario, e co ła costitussion dei goerni autonomi, ghè stà un modesto ritorno. Łe scołe de łéngua basca le ga portà ła łéngua in aree come Encartaciones o ła Navara Ribera ndo el podarea no esar mai stà parlà gnanca in tei tenpi storici. .

## Status ofisiałe
thumb|Status ofisiale de ła łéngua basca in Navara.
Storicamente, el łatin o el romanxo i’ ze stè łe łéngue ofisiałi de sta rejón.
In ogni caxo, el basco l’ era riconosuo esplicitamente in serte aree: el fuero (statuto giuridico łocałe) de ła vale Ojacastro cołonixà da baschi (deso in Ła Rioja) el permetea ai abitanti de uxar el basco inte i procesi legałi durante el Doxento e Trexento.

Al dì d’ ancó el basco el gode de uno status de co-ofisialità inte łe rejoni basche de ła Spagna: l’ intiera comunità autonoma dei Paexi Baschi (dal 1982) e parte de ła Navara. El basco no ’l ga alcun status ofisiałe inte i Paexi Baschi del nord in Fransa ndoe i çitadini no i pol uxar el basco inte łe corti de justìsia francexi. Paradosalmente, ze consentio l’ uxo del basco inte łe corti francexi ai baschi de nassionałitá spagnoła (con ła tradussión), visto che el basco l’ ze riconosuo da l’ altra parte de ła frontiera.

Łe poxision dei goerni ndo el basco l’ ze utiłixà łe diferise par quanto riguarda ła promosion de ła łéngua. Se inte ła Comunità Autonoma dei Paexi Baschi ła difuxión del basco l’ ze promosa in varie maniere, ła questión l’ ze difarente in Navara, che l’ ze divixa łegalmente in tre distinte aree łenguisteghe, ła parlante basco, ła non parlante basco e ła mista (a sta leje se opone strenuamente i nassionałisti baschi de ła Navara). Ła leje l’ ze ciamà «Ley del Vascuence», in quanto *vascuence* (dal łatin *vasconice loqui*, "parlar a ła basca") l’ ze el nome tradissionałe de ła łéngua basca in spagnoło (ma ze uxà anca *euskera* e *vasco').

=== Real Academia de la Lengua Vasca ===
L’[[Euskaltzaindia]], la *Real Academia de la Lengua Vasca*, l’ ze sta creà in tel 1919. A partir dai ani Sesanta l’ ze inpegnà inte un proceso de normalixassion de ła łéngua, che el podese rendar posìbiłe l’ insegnamento del basco inte łe scołe nonché facilitar ła comunicassion tra i parlanti łe diverse varianti. El rixultato de sto łaoro l’ ze l' [[euskara batua]] (basco unificà), creà a partir dal 1968, baxà su ła tradission scrita de ła łéngua e i ełementi comuni ai difarenti  diałeti. El so moto l’ ze *Ekin eta jarrai* (*Scomisiar e continuar*).

== Varietà ==
In tel [[1729]] el jexuita Manuel de Larramendi el publica a Sałamanca na gramàtega basca intitoła *El Imposible Vencido. El arte de la lengua bascongada*, ndo el parla dei difarenti  diałeti: el cita el [[gipuzkera]], el [[bizkaiera]], el [[nafarrera]] e ‘l [[diałeto labortan|lapurtera]] e l’ aferma che i ultimi do i pol esar considerè come na roba soła.
[[Imàjine:Bonaparte euskalki mapa.jpg|thumb|300px|Distribussion dialetałe secondo Luis Luciano Bonaparte inte l’ ano 1869.]]
[[Imàjine:Basque dialects-eu.svg|right|330px|thumb|I diałeti baschi. Al dì d‘ ancó l‘ ‘’erronkariera‘’ l‘ ze estinguesto]]
Na clasificassion posteriore dei diałeti l’ ze opera de [[Louis-Lucien Bonaparte]], neodo de Napoleón Bonaparte, autor de uno dei primi studi sientifici su i diałeti baschi e in particołare su łe forme dei verbi auxiłiari. Ła mapa la vien pò rivista dal prete nonché primo presidente de ła Euskaltzaindia [[Resurrección Maria de Azkue]] (1864-1951).

In tel 1998 el łinguista [[Koldo Zuazo]] el rinova ła distribussion dei diałeti, baxandose su criteri sconosui o ignorè da i autori anteriori. Sta clasificassion moderna la divide el basco in sie diałeti (*euskalkiak* in basco):

* [[Mendebaleko euskara]] (diałeto osidentałe) o [[bizkaiera]].
* Erdialdekoa (diałeto sentrałe) o [[gipuzkera]] .
* [[Nafarrera]] (altonavarro oriental).
* [[Navaro-łabortan|Nafar-lapurtera]] (labortano-navarro).
* Ekialdeko nafarrera (altonavarro oriental): diałeto de Zaraitzuera e Aezkoa]].
* [[Zuberera]] (suletino).

Bonaparte el considera l' [[erronkariera]] un sotodiałeto, mentre Azkue el le clasifica come un diałeto diferensià. Sta variante, parlà anticamente inte i sete paexi de ła Vale de Roncal, l'è spario definitivamente in tel 1991 co ła morte de [[Fidela Bernat]], la so ultima parlante.
Se podarea parlar anca de un diałeto parlà in [[Araba|Álava]], al dì d' ancò conpletamente estinguesto, anca se grasie a ła toponimia e a łe testimonianse scrite in nostro poseso savemo che el ghe someava on mucio al diałeto osidental. Ła prinsipałe fonte de informassion del basco parlà in Álava l'è atualmente el recentemente scoperto manoscrito de Juan Pérez de Lazarraga (secoło XVI), tratandose de ła testimoniansa scrita più conpleta.

In tel 2005 el quotidian [[Berria]] l' ga publicà na nova mapa dei diałeti, agiornà da Koldo Zuazo, profesor de fiłołozia basca inte l' Università dei Paexi Baschi (UPV-EHU). In sta nova mapa el distingue i diałeti tra osidental, sentral, nafarrera, nafarrera-lapurtera e zuberera.

Łe mape le se reałixa unendo in grupi łe parlade co coincidense generałi, visto che el basco el se caraterixa par ła so varietà in giri e asenti. Łe difarense le se pol apresar da na łocałità a n' antra, se non da un quartier a n' antro. Par exenpio, se tołemo ła paroła *ogia* (pan), in giro par i teritori parlanti basco cataremo numaroxe varianti de ła stesa paroła come *ogiya, ogiye, ogixa, ogixe, uía, uíxe, oía* etc.

Łe difarense [[fonołozia|fonołogiche]], [[morfosintasi|morfosintatiche]] e [[lesico|łesicałi]] tra do diałeti geograficamente distinti le pol esar tante come quełe che existe tra el [[łéngua catałana|catałan]] e el [[Łéngua spagnoła|castiglian]]. Sto qua l'è el caxo del bizkaiera (estremo ocidental) e del zuberera (estremo oriental), che i se caraterixa par ła so distansa rispeto ai altri diałeti, e che i' ze parlè precixamente inte i do estremi del dominio łénguistego del basco. Nonostante tuto, parò, par ła majoransa dei łocutori baschi parlar diałeti difarenti no l'è mia un ostacoło insormontàbiłe par capirse. D' altra parte, ła [[mutua intełegibiłità]] la pol dipendar, oltre che da ła distansa geografica, da łe consoetudini, ła pronunsia e ła predispoxission del singoło, oltre che dal livel de scołarixassion e de ła conseguente conosensa de ła propia łéngua al de là del registro cołoquial. Un parlante basco de ła Navara, par exenpio, el pol capir sensa grosa dificoltà qualcheduni che parla na variante ocidental, no aparéndoghe sconosue łe parołe che el utilixa, che l' ga podù lexar in tei łibri e uxar inte un registro formal. Inoltre, el parlante basco navaro el pol bituarse a scoltar el bizkaiera inte i mexi de difuxión e farse capir co i interłocutori de ła Bizkaia, parlando ognuno el so diałeto, sensa ecesive conplicasioni.

Tanta gente l' ga inparà el basco unificà come łéngua materna, co major o minor influensa de ła parlada de ła so rejón. Pur esendo el basco unificà ła version ofisiałe de ła łéngua, i diałeti i' ze utilixe in abondansa in łe radio e publicasion łocałi, co el fin de avicinarse piasè al łinguagio quotidian. Inte i caxi del diałeto ocidental e del zuberera, anco lori i' ze prexenti inte l' insegnamento e ła so academia l' ga detà norme sora ła scritura de sti diałeti; el che no se contrapone mia al uxo del basco unificà, in quanto se considera che ła convivensa tra i diałeti e el basco stàndar la sia na condission indispensàbiłe par garantir ła vitałità de ła łéngua.

A cauxa de łe condision storiche inte łe cuałe ła łeteratura basca la s' ga svilupà, ła comunità łenguistega no l' ga disposto de un unico modeło par el uxo scrito, ma difarenti, che no podendo inporse conpletemante sui altri, i s' ga svilupà parałełamente dal secoło XVI. In tei manuałi de storia de ła łeteratura basca se se riferise al gipuzkera, bizkaiera, lapurtera e zuberera come a *diałeti łeterari*, esendo ste varianti łe più utilixe in ła produssion leteraria basca. Sia el gipuzkera a sud dei [[Pirenei]] che el lapurtera al nord, i' ze stè inte i secołi łe varianti più utiłixe, e le 'à guadagnà anca un serto prestigio e ła so area de influensa; par sto motivo i' ze stè modełi de riferimento quando inte i ani Sesanta s' ga decixo de portar avanti el projeto de unificassión.

*'Exenpi**

[[Joani]] 3:16.

**Lapurtera** - **Labortano**

''"Alabainan Jainkoak altean du mundua maithatu, non bere Seme bekharra eman baitu, hunen baithan sinhesten duen nihor ez dadien gal, aitzitik izan dezan bethiko bizitzea"''

**Zuberera** - **Suletino**

''"Zeren Jinkoak hain du maithatü mundia, nun eman beitü bere Seme bekhotxa, amorekatik hartan sinhesten dian gizoneratik batere eztadin gal, bena ükhen dezan bethiereko bizitzia"''

**Gipuzkera** - **Guipuzcoano**

''"Zergatik aiñ maite izan du Jaungoikoak mundua, non eman duen bere Seme Bakarra beragan fedea duan guzia galdu ez dedin, baizik izan dezan betiko bizia"''

=== El basco stàndar ===
Ła version de basco unificà più anpiamente utilixà l'è el [[Batua]] (che in basco vol apunto dir ''unificà''), insegnà inte ła majoransa de łe scołe e uxà sui mèdia e i jornałi ofisiałi. El Batua l'è baxà prinsipalmente su el diałeto rejonałe de Gipuzkoa, ndo l'è el più uxà, nonostante el permeta l' uxo del vocabołario e de ła gramàtega setentrionałe e navarexe.L' ze anca ciamà Basco Stàndar.

El ''gipuzkera osotua'' de Azkue, promoso in tel [[1935]], l'è stà el primo tentativo de crear na łéngua basca stàndar, ma no el ga vù suceso.

Inte i ani Quaranta, un grupo (''Jakintza Baitha'', "Caxa de ła Sagesa") riunío intorno a l' academico Federico Krutwig el preferise baxar el basco stàndar su el lapurtera de ła Bibia protestante de [[Joannes Leyçarraga]] e el primo libro stanpà in basco, ma no i otien suporto ofisiałe o popołare.

In tel 1944 [[Pierre Laffite]] el publica el so 'Navarro-Labourdin Littéraire'', baxà su el lapurtera clasico, che l'è diventà [[de facto]] ła forma stàndarixà del lapurtera, insegnà in certe scołe del Lapurdi e uxà inte łe radio, cexe e dal jornal [[Herria]].

I do diałeti baschi più distinti, el bizkaiera e el zuberera, i ga anca łori na so forma stàndar.

== Exenpi de testo ==

=== Pare Nostro ===


=== **Coplas a Santa Águeda** ===


== Scritura ==
El euskera l' ga adotà l' [[alfabeto łatino]] a cauxa de ła so situassion geografica in tel secoło XVI, quando l' ga scomisià a sviłuparse come łéngua scrita. In origine se scrivea secondo i sistemi del castiglián o del francexe, adotandołi co più o manco exito a ła fonetica basca. In seguito, el leader nasionałista [[Sabino Arana]] el dixegna un particołar sistema ortografico, otegnendo un certo exito tra i so afiłiè. In tel dopoguera, el sistema aranista el vien abandonà, tra łe altre raxoni, parché łe consonanti co asento le rexultava poco pratiche. Ła Academia de ła Łéngua basca la stabiłise a partir dal 1968 na normativa unificà. Atualmente, l' alfabeto basco l'è conposto da sinque vocałi:

A, E, I, O, U, che le sona come in veneto, salvo in tel caxo del [[zuberera]], diałeto inte el qual se utiłixa na sesta vocałe, ła Ü

e łe seguenti consonanti:

B, D, F, G (salvo poche ecessioni, se pronuncia come ła «g» de «gato» e no aspirà come ła paroła spagnoła «gelatina»), H (in tei diałeti osidentałi l'è muta e aspirà in quei orientałi), J (pronuncià come ła «i» in ła majoransa dei diałeti; in tel gipuzkera, invese, la se pronuncia come ła «j» castigliana), K, L, M, N, Ñ, P, R, S, T, X (pronuncià como ła «sh» inglexe), Z (pronuncià come ła «s» francexe).

Inoltre la include altre sie consonanti come prestito par parołe provenienti da altre łéngue:

C, Q, V, W, Y, Ç

e la ga i seguenti digrafi:

DD, RR, TT, TS, TX, TZ.

Tute łe łetare e digrafi le raprexenta un unico fonema. Łe principałi ecesion i' ze quando ''l'' o ''n'' i' ze precedue da ''i'', che tanti diałeti i pałatixa in ''ll'' e ''ñ'', anca se no i' ze mia scrite. Quindi [[ikurriña]] pol anca esar scrito ''ikurrina'' sensa canbiar el sono, mentre el nome propio ''Ainhoa'' el ga bixogno de l' ''h'' muta par ronpar ła pałatałixassion de ła ''n''.
Inte łe varianti a nord de ła frontiera franco-spagnoła, spesialmente inte łe più orientałi, in serte parołe existe ła posibiłità de aspirassion dopo na consonante, coxa che generalmente s' ga rifleso inte ła łeteratura de sti diałeti. Exenpi: ''aphez, ithurri, kherestu, orho, alha, unhatu.''
No existe tildi o asenti grafisi se non inte i prestiti da altre łéngue, visto che łe parołe no le ga na asentuassion fisa.
Inte l' ortografia de [[Sabino Arana]] (1865-1903), ''ll'' e ''rr'' iera sostituie rispetivamente da ''ĺ '' e ''ŕ''.

=== Corispondensa tra grafemi e pronuncia ===
* **a** : (a) a 
* **b** : (be) b 
* **d** : (de) d
* **dd** : (de bikoitza) dy (d palatałixà)
* **e** : (e) e (in [[zuberera]] i)
* **f** : (efe) f 
* **g** : (ge) g 
* **h** : (hatxe) h (muta o aspirà [h])
* **i** : (i) i 
* **j** : (iota) i (semivocal [j] in bizkaiera e zuberera) , d palatałe (lapurtera e navaro), fricativa vełare sorda [x] (gipuzkera )
* **k** : (ka) k 
* **l** : (ele) l 
* **m** : (eme) m 
* **n** : (ene) n 
* **ñ** : (eine) ñ (in tei diałeti osidentałi ga sto sono anca ła «n» che segue na «i», anca se sta pałatałixassion no la avien mia senpre gnanca in sti diałeti)
* **o** : (o) o (in zuberera u)
* **p** : (pe) p 
* **r** : (erre) r 
* **rr** : (erre bikoitza) r forte (dopia)
* **s** : (ese) s (fricativa apicoalveołare)
* **t** : (te) t 
* **tt** : (te bikoitza) ty (t palatałixà)
* **ts** : (te ese) ts (africada apicoalveołare)
* **tx** : (te ixa) c forte
* **tz** : (te zeta) ts francexe (laminałe, africada dorsoalveołare)
* **u** : (u) u (in zuberera ła vocal alta anterior arotondà **ü**)
* **x** : (ixa) sh inglexe o sc tałiana
* **z** : (zeta) s francexe (fricativa dorsoalveołare)

In zuberera ghè vocałi naxałi (õ,~u) e sibiłanti sonore (ss,zz), ma no le se riflete mai inte ła scritura.

=== Corispondense tra fonemi e scritura ===
**Consonanti**


**Vocałi** (eceto in zuberera)


[[Imàjine:Ascain Stèle discoïdale.jpg|thumb|N' exenpio de careteri baschi su na stełe funeraria.]]
Inte łe iscrision vien de frecuente utiłixà un tipico caratere basco. El deriva dal łaoro de scultori e intaiatori e l'è caraterixà da spese [[grasie]].

== Vocabołario ==
A contato co i popołi confinanti, el basco l' ga adotà tante parołe prinsipalmente dal łatín, castiglián, francexe e guascón. Qualcheduni aferma che tante parołe le vien dal łatín, ma che l' evołusion la l' ga fate aparir al dì d' ancó come se le fuse parołe originałi basche, come ''lore'' (''fior'', da ''florem''), ''errota'' (''molín'', da ''rotam'', ''rua del molín), ''gela'' (''stansa'', da ''cellam'').

== Gramàtega ==

El basco l'è na łéngua ''ergativo-asołutiva'', caxo unico in Europa ma mia raro in giro par el mondo. Ła morfołozia del basco l'è rica inte ła strutura del sintagma nominałe e verbałe. Ła forma de costruir i grupi nominałi e verbałi l ze conplicà da łe declinassioni, ła ergatività (caxo ''nork'') e ła gran quantità de informasion che el verbo el contien, non soło sora el sojeto, ma anca sora l' ojeto direto e indireto. Inoltre, inte ła forma confidensial (''hika''), el verbo el varia łe so dexinense a seconda del seso de ła persona de cui se parla. Ła łéngua basca la dispone de do mexi par rifletar ła rełassion tra i sintagmi de ła propoxissión: ła declinassion e łe propoxissioni.

Łe prinisipałi carateristiche de ła declinassion basca i' è:

* I caxi i se xonta uno a uno e i se unise a tuto el sintagma nominal, in concreto, al ultimo ełemento che sera sto sintagma: (''nire anaia gaizto'') + ''ari'' = ''nire anaia gaiztoari''.
* Łe conrispondenti dexinense i' ze uniche par ogni caxo, ergo par cui tute łe parołe che ga da esar declinà in un determinato caxo, le ciaparà ła stesa dexinensa.
Exenpio: Dativo singołare (caxo ''Nori''): ''-ari''. ''Gizon-ari, anai-ari, beltz-ari, katu-ari'',...
* In basco no existe el genare, quindi i caxi i se diferensia soło par el numaro: singułare / plurałe / mugagabe (indeterminà)
Exenpio Dativo singołare: ''-ari'' / Dativo plurałe: ''-ei'' / Dativo indefinio: ''-ri''
* En ła declinassion se pol diferensiar ła raixa e ła dexinensa: ''gizon'' (raixa) + ''-ari'' (dexinensa) = ''gizon-ari''. Drentro ła dexinensa, in certi caxi, se pol catar el segno del determinante ''-a'', el segno del plurałe ''-k'' e ła declinassión: ''mutil'' (raixa) + ''a'' (determinante) + ''k'' (plurałe) + ''Ø'' (declinassión) = ''mutilak''. 
* Łe forme de declinassion le pol variar inte i difarenti  diałeti, par exenpio: ''norekin'' (forma comune a tuti i diałeti eceto el bizkaiera), ''noregaz'' (bizkaiera) e ''norekilan'' (forma enfàtega del zuberera).

=== I caxi gramaticałi ===
I ze i caxi che se utiłixa secondo ła funsion che el sintagma nominałe el svolge inte ła propoxissión

==== Asolutivo ====
L'è el caxo utiłixà quando che el sintagma nominałe el conpie ła funsion de sojeto de un verbo intranxitivo o ojeto direto de un verbo tranxitivo. El segno che se xonta al sintagma nominałe in tel caxo asołutivo l 'è Ø (nulo): ''Mutila etorri da''.


Tutavia quando el sintagma nominałe el ga funsion de ojeto direto, ma el se cata inte na fraxe interogativa o negativa co un vałor mia determinà, el caxo che se utiłixa l'è el ''partitivo'' e el segno che se xonta l'è ''-rik'': ''Ez daukat dirurik'' (No go mia schei).

==== Ergativo ====
L'è el caxo ndoe el sintagma nominałe el conpie ła funsion de sojeto de un verbo tranxitivo e el segno che se xonta l'è ''-(e) k''. ''Mendiek gero eta zuhaitz gutxiago dituzte'' (I monti i ga senpre manco albari).


==== Dativo ====
In sto caxo el sintagma nominałe l' adota ła funsion de ojeto indireto inte łe fraxi co tri ełementi ''nor-nori-nork'', o do ełementi ''nor-nori''. El segno che se xonta l'è ''-i'', par exenpio, ''umeari esan diot'' (ghe l' ò dito al butín).


==== I casi de posto ====
I caxi de posto i varia se i se xonta a un nome animà o inanimà. ''Ama-**rengana** joan naiz'' (Son na da ła mare) / ''etxe-**ra** joan naiz'' (son nà a caxa).


==== Altre declinasion ====
<u>Le</u> ze łe corispondenti dei seguenti caxi: strumentałe (con che), asociativo (con ci), genitivo (de ci), motivativo (parché), destinativo (par ci) e prolativo (par ci). Łe declinasion che sconminsia par "Nor" le se riferise a esari viventi (a ecession de łe piante) e a parti del corpo umán e animałe; quełe che scominsia par "Zer" le se riferise a ojeti inanimè e a piante.



=== Determinanti ===
In basco i determinanti i pol esar incluxi inte ła paroła:

''mutil + a = mutila'' (cioè: ''butel/toxo + el (determinante) = el butel/toxo'')

O i pol nar anca fora da ła paroła: 
''mutil + bat = mutil bat'' (cioè: ''butel/toxo + uno (determinante numerałe) = un butel/toxo'')

=== Verbi ===
El [[verbo auxiłiare]], che l' aconpagna ła majoransa dei verbi prinsipałi, el ga da esar acordà no soltanto co el sojeto, ma anca co l' ojeto direto e indireto, se i' ze prexenti. Tra łe łéngue europee, sto sistema połipersonałe el se cata soło in tel basco, alcune [[łéngue caucaxiche]] e l' [[łéngua ungarexe|ungarexe]].
Considera ła fraxe:

**'
*Jon el me cronpa i jornałi."

*Jon-ek* l'è l' agente (sojeto tranxitivo), quindi l'è marcà co ła terminassion del caxo ergativo *-k* (con na [[epentexi|epentetica]] *-e-*). *Egunkariak* el ga ła terminassion *-ak*, che la segna l' ojeto plurałe (plurałe asołutivo, caxo del ojeto direto). El verbo l'è *erosten dizkit*, ndoe *erosten* l'è un tipo de gerundio e l' auxiłiare *dizkit* el vol dir *elo/ala el/la fa quei/e par mi*. Sto *dizkit* el pol esar divixo in sta maniera:

* *di-* l'è uxà al prexente quando el verbo el ga un sojeto (ergativo), un ojeto direto (asołutivo), e un ojeto indireto, e l' ojeto l'è elo/ela/queło/quei
* *-zki-* vol dir che l' asołutivo (in sto caxo i jornałi) l'è plurałe, se el fuse stà singołare no' l ghe sarea mia stà
* *-t* or '-da-' vol dir "a mi, par mi* (ojeto indireto)
* in sta fraxe no ghe mia sufisi dopo *-t*. Ła mancansa de sufiso la indica che l' ergativo (el sojeto) l'è tersa persona singołare.

Ła fraxe:

:"voialtri cronpì i jornałi par mi" la se traduxarea come:

**'

El verbo auxiłiare l'è conposto da di-zki-da-zue e vol dir ''voialtri (faxì) quei par mi''.

* ''di-'' = ojeto direto, tenpo prexente
* ''-zki-'' = ojeto direto plurałe
* ''-da-'' = ojeto indireto (a mi/par mi) {-t diventa -da- quando no l'è mia finałe}
* ''-zue'' = sojeto (voialtri)

In tel basco parlà, el verbo auxiłiare l'è de frecuente łasà da parte quando superfluo: "Zuek egunkariak erosten niri", voialtri drio a cronpar i jornałi par mi. Altrimenti, i pronomi i' ze quaxi senpre trascurè: "egunkariak erosten dizkidazue", i jornałi cronpando esar-łori-par mi-voialtri. I pronomi i' ze uxe soło par mostrar enfaxi: "egunkariak zuek erosten dizkidazue" l'è voilatri che cronpì i jornałi par mi, no łori; "egunkariak niri erosten dizkidazue" l'è par mi che cronpì i jornałi.

I diałeti moderni baschi i parmete ła coniugassion de sirca quindexe verbi, ciamè ''verbi sintetici'', de frecuente soło in contesti łeterari. Sti qua i pol esar coniughè ai tenpi presente e pasà in tei modi indicativo e prexente, in tri tenpi al condisionałe e potensiałe, e in un tenpo par l' inperativo. El basco cołoquiałe, comunque, el uxa soło l' indicativo prexente, l' indicativo pasà e l' inperativo.

Ghè più parsone in tel singołare che in tel plurałe par i verbi sintetici a causa de łe do forme informałi -mas·cio e e femena- de ła seconda persona singołare. El pronome ''hi'' l'è uxà par entranbi, ma al maschiłe se xonta ''-k'' al verbo, mentra al femeniłe ''-n''. Sta qua l'è na propietà che no se cata mia inte łe łéngue indoeuropee.

Łe restrision de contesto inte łe cuałi ła forma famiłiare ła pol esar utiłixà i' ze tante: tuti i partecipanti a ła conversassion i ga da esar amici del steso seso, e mia tanto difarenti d' età. Alcuni diałeti i fa diretamente a manco de ła forma famiłiare. Da notar che ła seconda parsona singołare formałe la se coniuga in parałeło a łe altre forme plurałi, il che podarea indicar che na olta l' era ła seconda parsona plurałe, che dopo l' ga scomisià a esar uxà come un singołare formałe.

Tuti i altri verbi in basco i' ze ciamè ''perifrastici''. I ga soło tre forme in totałe, ciamè aspeti: pasà prosimo (vari sufisi), abituałe (sufiso ''-t[z]en'') e futuro/potensiałe (sufiso ''-ko/-go''). I verbi de origine łatina, coxì come tanti altri verbi, i ga un sufiso ''-tu'' al parfeto, adatà dal łatin ''-tus''. I verbi sintetici i ga anca forme perifrastiche, da uxar in tei tenpi pasà prosimo e senplice ndoe i' ze deponenti.

Inte na fraxe, el verbo perifrastico el vien prima, e dopo l' auxiłiare.

Ła costrussion sintàtega baxica l'è sojeto-ojeto-verbo (diversamente dal veneto, inglexe o castiglián ndoe ła costrussion sojeto-verbo-ojeto l'è piasè comune). L' ordine de łe fraxi el pol esar canbià, mentre l' ordine de łe parołe l'è generalmente rigido. L' ordine de ła fraxe basca l'è tema-parte più inportante (focus), a significar che inte łe fraxi neutrałi (come in quełe che informa qualcheduni de un fato o un avegnimento) el tema l'è espreso par primo e dopo segue el focus (in basco ''galdegai''). In ste fraxi, el verbo el vien a ła fine. In breve, el galdegai el precede diretamente el verbo. Sto roło el se aplica anca a łe domande, par exenpio: ''Sa elo sto qua''? pol esar tradoto come ''Zer da hau?'' o ''Hau zer da?'' ma in entranbi i caxi ła particeva interogativa ''zer'' la precede imediatamente el verbo ''da''. Sto roło l'è cosita inportante in basco che anca inte łe gramàteghe basche in altre łéngue ze uxà el termine basco ''galdegai''.

==== Verbi de tipo "NOR" ====
I se riferise al caxo asołutivo-sojeto. Segue de łe tabełe co łe forme prexente e inparfeto indicativo de l' auxiłiare esar (IZAN) e dei verbi intranxitivi EGON (star), ETORRI (vegner), IBILI (nar, esar drio far calcosa) e JOAN (nar).<br />
<table border="1" cellspacing="0" width="40%">
<tr><td>IZAN</td><td>''son''</td><td>''era''</td></tr>
<tr><td>''ni (mi)''</td><td>naiz</td><td>nintzen</td></tr>

<tr><td>''zu (ti)''</td><td>zara</td><td>zinen</td></tr>
<tr><td>''bera (lu/ela)''</td><td>da</td><td>zen</td></tr>
<tr><td>''gu (noialtri)''</td><td>gara</td><td>ginen</td></tr>
<tr><td>''zuek (voialtri)''</td><td>zarete</td><td>zineten</td></tr>

<tr><td>''haiek (łori)''</td><td>dira</td><td>ziren</td></tr>
</table>

<table border="1" cellspacing="0" width="40%">
<tr><td>EGON</td><td>''stò''</td><td>''staxea''</td></tr>
<tr><td>''ni''</td><td>nago</td><td>nengoen</td></tr>

<tr><td>''zu''</td><td>zaude</td><td>zeunden</td></tr>
<tr><td>''bera''</td><td>dago</td><td>zegoen</td></tr>
<tr><td>''gu''</td><td>gaude</td><td>geunden</td></tr>
<tr><td>''zuek''</td><td>zaudete</td><td>zeundeten</td></tr>

<tr><td>''haiek''</td><td>daude</td><td>zeuden</td></tr>
</table>

<table border="1" cellspacing="0" width="40%">
<tr><td>ETORRI</td><td>''vegno''</td><td>''vegnea''</td></tr>
<tr><td>''ni''</td><td>nator</td><td>nentorren</td></tr>

<tr><td>''zu''</td><td>zatoz</td><td>zentozen</td></tr>
<tr><td>''bera''</td><td>dator</td><td>zetorren</td></tr>
<tr><td>''gu''</td><td>gatoz</td><td>gentozen</td></tr>
<tr><td>''zuek''</td><td>zatozte</td><td>zentozten</td></tr>

<tr><td>''haiek''</td><td>datoz</td><td>zetozen</td></tr>
</table>

<table border="1" cellspacing="0" width="40%">
<tr><td>IBILI</td><td>''vo''</td><td>'naxea''</td></tr>
<tr><td>''ni''</td><td>nabil</td><td>nenbilen</td></tr>

<tr><td>''zu''</td><td>zabiltza</td><td>zenbiltzan</td></tr>
<tr><td>''bera''</td><td>dabil</td><td>zebilen</td></tr>
<tr><td>''gu''</td><td>gabiltza</td><td>genbiltzan</td></tr>
<tr><td>''zuek''</td><td>zabiltzate</td><td>zenbiltzaten</td></tr>

<tr><td>''haiek''</td><td>dabiltza</td><td>zebiltzan</td></tr>
</table>

<table border="1" cellspacing="0" width="40%">
<tr><td>JOAN</td><td>''vo''</td><td>'naxea''</td></tr>
<tr><td>''ni''</td><td>noa</td><td>nindoan</td></tr>

<tr><td>''zu''</td><td>zoaz</td><td>zindoazen</td></tr>
<tr><td>''bera''</td><td>doa</td><td>zihoan</td></tr>
<tr><td>''gu''</td><td>goaz</td><td>gindoazen</td></tr>
<tr><td>''zuek''</td><td>zoazte</td><td>zindoazten</td></tr>

<tr><td>''haiek''</td><td>doaz</td><td>zihoazen</td></tr>
</table>

==== Verbi de tipo "NOR-NORK" ====
I se riferise al caxo egativo-ojeto-sojeto. Segue de łe tabełe co łe forme prexente e inparfeto indicativo dei verbi EDUKI (averghe, tener in castiglián) e JAKIN (saver).

<table border="1" cellspacing="0" width="80%">
<tr><td>EDUKI</td><td>''go''</td><td>''go (pl)''</td>
<td>''gavea''</td><td>''gavea (pl)''</td></tr>

<tr><td>''nik''</td><td>daukat</td><td>dauzkat</td>
<td>neukan</td><td>neuzkan</td></tr>
<tr><td>''zuk''</td><td>daukazu</td><td>dauzkazu</td>
<td>zeneukan</td><td>zeneuzkan</td></tr>
<tr><td>''berak''</td><td>dauka</td><td>dauzka</td>

<td>zeukan</td><td>zeuzkan</td></tr>
<tr><td>''guk''</td><td>daukagu</td><td>dauzkagu</td>
<td>geneukan</td><td>geneuzkan</td></tr>
<tr><td>''zuek''</td><td>daukazue</td><td>dauzkazue</td>
<td>zeneukaten</td><td>zeneuzkaten</td></tr>

<tr><td>''haiek''</td><td>daukate</td><td>dauzkate</td>
<td>zeukaten</td><td>zeuzkaten</td></tr>
</table>

<table border="1" cellspacing="0" width="80%">
<tr><td>JAKIN</td><td>''so''</td><td>''so (pl)''</td>

<td>''savea''</td><td>''savea (pl)''</td></tr>
<tr><td>''nik''</td><td>dakit</td><td>dakizkit</td>
<td>nekien</td><td>nekizkien</td></tr>
<tr><td>''zuk''</td><td>dakizu</td><td>dakizkizu</td>
<td>zenekien</td><td>zenekizkien</td></tr>

<tr><td>''berak''</td><td>daki</td><td>dakizki</td>
<td>zekien</td><td>zekizkien</td></tr>
<tr><td>''guk''</td><td>dakigu</td><td>dakizkigu</td>
<td>genekien</td><td>genekizkien</td></tr>
<tr><td>''zuek''</td><td>dakizue</td><td>dakizkizue</td>

<td>zenekiten</td><td>zenekizkiten</td></tr>
<tr><td>''haiek''</td><td>dakite</td><td>dakizkite</td>
<td>zekiten</td><td>zekizkiten</td></tr>
</table>

==== Verbi de tipo "NOR-NORK" ====
I se riferise al caxo ergativo-ojeto-sojeto. Segue do tabełe co łe forme rispetivamente prexente e inparfeto indicativo de l' auxiłiare UKAN (el secondo auxiłiare dopo el verbo IZAN-esar).
<br />
<table border="1" cellspacing="0" width="90%">
<tr><td>UKAN</td><td>''me''</td><td>''te''</td>
<td>''ghe''</td><td>''ne''</td>
<td>''ve''</td><td>''ghe (pl)''</td></tr>

<tr><td>''nik''</td><td>&nbsp;</td><td>zaitut</td>
<td>dut</td><td>&nbsp;</td>
<td>zaituztet</td><td>ditut</td></tr>

<tr><td>''zuk''</td><td>nauzu</td><td>&nbsp;</td>
<td>duzu</td><td>gaituzu</td>
<td>&nbsp;</td><td>dituzu</td></tr>

<tr><td>''berak''</td><td>nau</td><td>zaitu</td>
<td>du</td><td>gaitu</td>
<td>zaituzte</td><td>ditu</td></tr>

<tr><td>''guk''</td><td>&nbsp;</td><td>zaitugu</td>

<td>dugu</td><td>&nbsp;</td>
<td>zaituztegu</td><td>ditugu</td></tr>

<tr><td>''zuek''</td><td>nauzue</td><td>&nbsp;</td>
<td>duzue</td><td>gaituzue</td>
<td>&nbsp;</td><td>dituzue</td></tr>

<tr><td>''haiek''</td><td>naute</td><td>zaituzte</td>

<td>dute</td><td>gaituzte</td>
<td>zaituztete</td><td>dituzte</td></tr>
</table>

<table border="1" cellspacing="0" width="90%">
<tr><td>UKAN</td><td>''me''</td><td>''te''</td>

<td>''ghe''</td><td>''ne''</td>
<td>''ve''</td><td>''ghe (pl)''</td></tr>

<tr><td>''nik''</td><td>&nbsp;</td><td>zintudan</td>
<td>nuen</td><td>&nbsp;</td>
<td>zintuztedan</td><td>nituen</td></tr>

<tr><td>''zuk''</td><td>ninduzun</td><td>&nbsp;</td>
<td>zenuen</td><td>gintuzun</td>
<td>&nbsp;</td><td>zenituen</td></tr>

<tr><td>''berak''</td><td>ninduen</td><td>zintuen</td>
<td>zuen</td><td>gintuen</td>

<td>zintuzteen</td><td>zituen</td></tr>

<tr><td>''guk''</td><td>&nbsp;</td><td>zintugun</td>
<td>genuen</td><td>&nbsp;</td>
<td>zintuztegun</td><td>genituen</td></tr>

<tr><td>''zuek''</td><td>ninduzuen</td><td>&nbsp;</td>
<td>zenuten</td><td>gintuzuen</td>

<td>&nbsp;</td><td>zenituzten</td></tr>

<tr><td>''haiek''</td><td>ninduten</td><td>zintuzten</td>
<td>zuten</td><td>gintuzten</td>
<td>zintuzteten</td><td>zituzten</td></tr>
</table>

==== Verbi de tipo "NOR-NORI-NORK" ====
I se riferise al caxo ojeto-dativo-sojeto. Tabeła del verbo auxiłiare UKAN al prexente e inparfeto indicativo in prexensa de un ojeto e un dativo.

<table border="1" cellspacing="0" width="90%">
<tr><td>UKAN</td><td>''a mi''</td><td>''a ti''</td>

<td>''a łu/ a eła''</td><td>''a noialtri''</td>
<td>''a voialtri''</td><td>''a łori/łore''</td></tr>

<tr><td>''nik''</td><td>&nbsp;</td><td>dizut</td>
<td>diot</td><td>&nbsp;</td>

<td>dizuet</td><td>diet</td></tr>

<tr><td>''zuk''</td><td>didazu</td><td>&nbsp;</td>
<td>diozu</td><td>diguzu</td>
<td>&nbsp;</td><td>diezu</td></tr>

<tr><td>''berak''</td><td>dit</td><td>dizu</td>

<td>dio</td><td>digu</td>
<td>dizue</td><td>die</td></tr>

<tr><td>''guk''</td><td>&nbsp;</td><td>dizugu</td>
<td>diogu</td><td>&nbsp;</td>
<td>dizuegu</td><td>diegu</td></tr>

<tr><td>''zuek''</td><td>didazue</td><td>&nbsp;</td>

<td>diozue</td><td>diguzue</td>
<td>&nbsp;</td><td>diezue</td></tr>

<tr><td>''haiek''</td><td>didate</td><td>dizute</td>
<td>diote</td><td>digute</td>
<td>dizuete</td><td>diete</td></tr>
</table>

<table border="1" cellspacing="0" width="90%">
<tr><td>UKAN</td><td>''a mi (pl)''</td><td>''a ti (pl)''</td>
<td>''a eło/eła (pl)''</td><td>''a noialtri (pl)''</td>
<td>''a voialtri (pl)''</td><td>''a łori/łore (pl)''</td></tr>

<tr><td>''nik''</td><td>&nbsp;</td><td>dizkizut</td>
<td>dizkiot</td><td>&nbsp;</td>
<td>dizkizuet</td><td>dizkiet</td></tr>

<tr><td>''zuk''</td><td>dizkidazu</td><td>&nbsp;</td>
<td>dizkiozu</td><td>dizkiguzu</td>
<td>&nbsp;</td><td>dizkiezu</td></tr>

<tr><td>''berak''</td><td>dizkit</td><td>dizkizu</td>
<td>dizkio</td><td>dizkigu</td>
<td>dizkizue</td><td>dizkie</td></tr>

<tr><td>''guk''</td><td>&nbsp;</td><td>dizkizugu</td>

<td>dizkiogu</td><td>&nbsp;</td>
<td>dizkizuegu</td><td>dizkiegu</td></tr>

<tr><td>''zuek''</td><td>dizkidazue</td><td>&nbsp;</td>
<td>dizkiozue</td><td>dizkiguzue</td>
<td>&nbsp;</td><td>dizkiezue</td></tr>

<tr><td>''haiek''</td><td>dizkidate</td><td>dizkizute</td>

<td>dizkiote</td><td>dizkigute</td>
<td>dizkizuete</td><td>dizkiete</td></tr>
</table>

<table border="1" cellspacing="0" width="90%">
<tr><td>UKAN</td><td>''a mi''</td><td>''a ti''</td>

<td>''a łu/eła''</td><td>''a noialtri''</td>
<td>''a voialtri''</td><td>''a łori/łore''</td></tr>

<tr><td>''nik''</td><td>&nbsp;</td><td>nizun</td>
<td>nion</td><td>&nbsp;</td>

<td>nizuen</td><td>nien</td></tr>

<tr><td>''zuk''</td><td>zenidan</td><td>&nbsp;</td>
<td>zenion</td><td>zenigun</td>
<td>&nbsp;</td><td>zenien</td></tr>

<tr><td>''berak''</td><td>zidan</td><td>zizun</td>

<td>zion</td><td>zigun</td>
<td>zizuen</td><td>zien</td></tr>

<tr><td>''guk''</td><td>&nbsp;</td><td>genizun</td>
<td>genion</td><td>&nbsp;</td>
<td>genizuen</td><td>genien</td></tr>

<tr><td>''zuek''</td><td>zenidaten</td><td>&nbsp;</td>

<td>zenioten</td><td>zeniguten</td>
<td>&nbsp;</td><td>zenieten</td></tr>

<tr><td>''haiek''</td><td>zidaten</td><td>zizuten</td>
<td>zioten</td><td>ziguten</td>
<td>zizueten</td><td>zieten</td></tr>
</table>

<table border="1" cellspacing="0" width="90%">
<tr><td>UKAN</td><td>''a mi (pl)''</td><td>''a ti (pl)''</td>
<td>''a eło/eła (pl)''</td><td>''a noialtri (pl)''</td>
<td>''a voialtri (pl)''</td><td>''a łori/łore (pl)''</td></tr>

<tr><td>''nik''</td><td>&nbsp;</td><td>nizkizun</td>
<td>nizkion</td><td>&nbsp;</td>
<td>nizkizuen</td><td>nizkien</td></tr>

<tr><td>''zuk''</td><td>zenizkidan</td><td>&nbsp;</td>
<td>zenizkion</td><td>zenizkigun</td>
<td>&nbsp;</td><td>zenizkien</td></tr>

<tr><td>''berak''</td><td>zizkidan</td><td>zizkizun</td>
<td>zizkion</td><td>zizkigun</td>
<td>zizkizuen</td><td>zizkien</td></tr>

<tr><td>''guk''</td><td>&nbsp;</td><td>genizkizun</td>

<td>genizkion</td><td>&nbsp;</td>
<td>genizkizuen</td><td>genizkien</td></tr>

<tr><td>''zuek''</td><td>zenizkidaten</td><td>&nbsp;</td>
<td>zenizkioten</td><td>zenizkiguten</td>
<td>&nbsp;</td><td>zenizkieten</td></tr>

<tr><td>''haiek''</td><td>zizkidaten</td><td>zizkizuten</td>

<td>zizkioten</td><td>zizkiguten</td>
<td>zizkizueten</td><td>zizkieten</td></tr>
</table>

Fonte: Le Basque Unifié (Initiation) (Euskara Baturako Hastapenak), 
©&nbsp;Assimil,&nbsp;1996

=== I numari ===
El basco el mostra un ciaro [[sistema vinteximałe]], riscontràbiłe anca in altre łéngue d' Europa come el francexe, bretone, danexe e gałexe. Secondo el linguista Theo Vennenmann, el sistema vinteximałe el se sarea difondesto in Europa propio a partir dal basco.

<br />
<center>
<table border="1" cellspacing="1" width="90%">
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;**</td>
            <td>**&nbsp;**</td>

            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;10**</td>
            <td>**hamar**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**10**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;&nbsp;1**</td>
            <td>**bat**</td>

            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;11**</td>
            <td>**hamaika**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**10 ?**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;&nbsp;2**</td>
            <td>**bi**</td>

            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;12**</td>
            <td>**hamabi**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**10 + 2**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;&nbsp;3**</td>
            <td>**hiru**</td>

            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;13**</td>
            <td>**hamahiru**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**10 + 3**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;&nbsp;4**</td>
            <td>**lau**</td>

            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;14**</td>
            <td>**hamalau**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**10 + 4**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;&nbsp;5**</td>
            <td>**bost**</td>

            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;15**</td>
            <td>**hamabost**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**10 + 5**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;&nbsp;6**</td>
            <td>**sei**</td>

            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;16**</td>
            <td>**hamasei**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**10 + 6**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;&nbsp;7**</td>
            <td>**zazpi**</td>

            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;17**</td>
            <td>**hamazazpi**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**10 + 7**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;&nbsp;8**</td>
            <td>**zortzi**</td>

            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;18**</td>
            <td>**hamazortzi**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**10 + 8**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;&nbsp;9**</td>
            <td>**bederatzi**</td>

            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;19**</td>
            <td>**hemeretzi**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**10 + 9**</td>
        </tr>
</table>

<table border="1" cellspacing="1" width="90%">
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;20**</td>
            <td>**hogei**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**20**</td>
        </tr>
        <tr>

            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;21**</td>
            <td>**hogeita bat**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**20 + 1**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;22**</td>
            <td>**hogeita bi**</td>

            <td bgcolor="#ffffcc">**20 + 2**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;23**</td>
            <td>**hogeita hiru**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**20 + 3**</td>
        </tr>

        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;24**</td>
            <td>**hogeita lau**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**20 + 4**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;25**</td>

            <td>**hogeita bost**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**20 + 5**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;26**</td>
            <td>**hogeita sei**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**20 + 6**</td>

        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;27**</td>
            <td>**hogeita zazpi**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**20 + 7**</td>
        </tr>
        <tr>

            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;28**</td>
            <td>**hogeita zortzi**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**20 + 8**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;29**</td>
            <td>**hogeita bederatzi**</td>

            <td bgcolor="#ffffcc">**20 + 9**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;30**</td>
            <td>**hogeita hamar**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**20 + 10**</td>
        </tr>

        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;31**</td>
            <td>**hogeita hamaika**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**20 + 11**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;32**</td>

            <td>**hogeita hamabi**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**20 + 12**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;33**</td>
            <td>**hogeita hamahiru**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**20 + 13**</td>

        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;34**</td>
            <td>**hogeita hamalau**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**20 + 14**</td>
        </tr>
        <tr>

            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;35**</td>
            <td>**hogeita hamabost**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**20 + 15**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;36**</td>
            <td>**hogeita hamasei**</td>

            <td bgcolor="#ffffcc">**20 + 16**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;37**</td>
            <td>**hogeita hamazazpi**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**20 + 17**</td>
        </tr>

        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;38**</td>
            <td>**hogeita hamazortzi**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**20 + 18**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;39**</td>

            <td>**hogeita hemeretzi**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**20 + 19**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;40**</td>
            <td>**berrogei**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**2 x 20**</td>

        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;50**</td>
            <td>**berrogeita hamar**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**2 x 20 + 10**</td>
        </tr>
        <tr>

            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;60**</td>
            <td>**hirurogei**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**3 x 20**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;70**</td>
            <td>**hirurogeita hamar**</td>

            <td bgcolor="#ffffcc">**3 x 20 + 10**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;80**</td>
            <td>**laurogei**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**4 x 20**</td>
        </tr>

        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;&nbsp;90**</td>
            <td>**laurogeita hamar**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**4 x 20 + 10**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;100**</td>

            <td>**ehun**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**100**</td>
        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**&nbsp;200**</td>
            <td>**berrehun**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**2 x 100**</td>

        </tr>
        <tr>
            <td bgcolor="#ccffff">**1000**</td>
            <td>**mila**</td>
            <td bgcolor="#ffffcc">**1000**</td>
        </tr>
</table>
</center>

== Fraxi ==
=== Fraxi baxiche ===
* **Bai** = sì
* **Ez** = No
* **Kaixo!** = Ciao 
* **Agur!** = Ciao (quando se va ia)
* **Ikusi arte** = Se vedemo!
* **Esker(rik asko)!** = Grasie (tante)! 
* **Egun on** = Bondì!
* **Egun on, bai** = Risposta a **Egun on**
* **Arratsalde on** = Bona sera
* **Gabon** = Bona note
* **Mesedez** = Par piaxer
* **Barkatu** = Scuxa
* **Zer moduz?** = Come steto?
* **Oso ondo** / ''Nahiko ondo** = Tanto ben / Bastansa ben
* **Aizu!** = Scolta! (par otener ła atension de qualcheduni)
* ***' = Vorea un cafè espreso
* '''Garagardoa nahi nuke''' = Vorea na bira
* '''Komunak''' = Bagni
* '''Non dago tren-geltokia?''' = Ndo ela ła stasion dei treni?
* '''Non dago autobus-geltokia?''' = Ndo ela ła stasion dei autobus?
* '''Ba al da hotelik hemen inguruan?''' = Ghè alberghi da ste bande?
* '''Zorionak''' = Auguri

=== Fraxi avansè ===
* '''Eup!''' = Forma cołoquiałe par sałudar qualcheduni in strada, anca '''apa''', '''aupa''' o '''iep'''
* '''Kaixo, aspaldiko! '''= Ciao, quanto tenpo!
* '''Ez horregatik '''= De gnente 
* '''Ez dut ulertzen '''= No capiso mia
* ***' = No parlo mia basco
* **Ba al dakizu veneteraz hitz egiten?** = Parlito veneto?
* **Neska polit(t)a /** **Neska ederra / Poxpolin** = (Te si na) beła butela/toxa
* **Zein da zure izena? **= Come te ciamito?
* **Pozten nau zu ezagutzeak / Pozten nau hi ezagutzeak** = Piaxer de conosarle / Piaxer de conosarte
* **Ongi etorri! **= Benvegnuo
* **Egun on denoi **= Bon dì a tuti!
* **Berdin / Hala zuri ere **= Isteso / Anca a ti (par exenpio dopo Kaixo o Egun on)
* **Jakina!**/**Noski! **= Sicuro! ok!
* **Nongoa zara? **= Da ndo vieinto?
* **Non dago...? **= Ndo elo...? 
* **Badakizu euskaraz? **= Parlito basco?
* **Bai ote? **= Dal bon? 
* **Bizi gara!! ** = Semo vivi!
* **Hementxe! / Hemen! ** = (Propio) qua!
* **Lasai** = Tranquiło
* **Ez dut nahi** = No voi mia
* **Kaka zaharra! / Gorotz!** = Vacade/cagade!
* **Geldi!** = Fermate!
* **Emak bakia!** = Łasame in pace! (uxà anca da Man Ray come titoło del so film e de ła so scultura)
* **Kontuz!** = Atensión!
* **Maite Zaitut** = Te amo

## Varda anca
* Lengue minoritàrie in Eoropa
* Euskal Herria

## Ligamenti de fora
* Euskaltzaindia - Academia de ła łéngua basca.
* Morris Student Plus - Dissionario euskara-english/english-euskara.
* Elhuyar Hiztegia - Dissionario euskara-castellano/castellano-euskara.
* 3000 Hiztegia  - Dissionario euskara-castellano/castellano-euskara.
* Dictionnaire Freelang - Dissionario euskara- français/français-euskara.
* Mapa łénguistica del 2001 (Goerno basco) 
* Mapa łénguistica (Muturzikin)    
* Cronołozia de l’ Euskera 
* El Vascuence o Euskara: perspetiva storica e panorama atuałe 
* Łéngue ixolè: El Basco 
* Popołi pre-romani de ła penìzoła iberica (200 a.C.) 
* Breve descrission del basco.  Da ła declinassion a ve fraxi fate. 
* Corso gratuito de basco da scargar. Par scomisiar da xero e rivar a parlar basco. 
* El basco arcaico. Estension e parentełe , de Luis Núñez Astrain.
* Universidad del País Vasco: A Brief Grammar of Euskara 
* Curso Deusto de Euskera Corso in internet a aceso libaro co tri livei. 
* Diałeti, subdiałeti e varietà del basco par comune 
* Metodo de euskera 49 łezioni par inparar el basco. diałeti de Gipuzkoa e Bizkaia 
* Storia de ła łéngua basca  

## Riferimenti