open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Irochezi

I **Irochezi** (ingl. *Iroquois*) i ze na popołasion nativi americani che inte el prinsìpio ła zera stasionada intrà i atuałi Stati Unii e el Cànada che i se rifarise intrà lori mèdemi co ła denomenasion de **Haudenosaunee** (pron. venetizada: *odinosóni* o sanò *odenosóni*) o sia **Pòpoło de ła Caza Longa**.

Inte ła istòria i ghea dazesto vita a na confederasion de nasion (tribù) conosesta cofà **Liga irocheze**, **Confederasion irocheza** o **Sie Nasion** (in prinsìpio **Sìncue Nasion**), formà da sìncue tribù: i Mohawk, i Oneida, i Onondaga, i Cayuga e i Seneca. Ła sesta tribù, i Tuscarora, che ła se ga unìo pi tardi, ła ze devegnesta parte de ła confederasion inte el 1722. 

Co che i Eoropei i ze rivai in Nordamèrica par ła prima volta, ła Confederasion Irocheze ła se estendea intrà el nordest dei Stati Unii e el Cànada del Sud, includesto el New England, New York, Pennsylvania, Ontario, e Quebec.

## Bibliografia
* 
* 
* Jennings Francis, *The ambiguous iroquois empire*, Norton & Company, New York London 1985; ISBN 978-0-393-30302-5
* Jennings Francis, *Empire of fortune, Crowns, Colonies and Tribes in Seven Years War in America*, Norton & Company, Londra-New York, 1990; ISBN 0-393-30640-2.
* Walter Pedrotti, *La mappa delle tribù degli indiani d'America: geografia, spiritualità, costumi, usi e colori*. Demetra, Colognola ai Colli 1997. ISBN 88-440-0347-3
* Colin F. Taylor, William C. Sturtevant, *Indiani d'America: tribù, storia, cultura, vita quotidiana*. Idealibri, Milano 1995. ISBN 88-7082-220-6
* Collettivo Wu Ming, "Manituana". Einaudi: romanzo storico dedicato al ruolo della Confederazione Irochese nella guerra d'Indipendenza statunitense sito ufficiale dedicato.
* Farwest.it
* 
* A. Santiemma, *L'unione dei cinquanta cieli di Iroquoia*, Roma: Bulzoni 1994.
* A. Santiemma, *La Grande Pace indiana*, in *“Prometeo”*, n. 49, 1995.
* A. Santiemma, *In viaggio sul sentiero irochese*, Roma: Bulzoni 1998.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Mònaco

Coła paroła **Mònaco** se pol intendar varie robe:

* **[[Monaco de Baviera]]**, na sità de ła Germania
* El **[[Prinsipato de Mònaco|Prinçipato de Monaco]]**, un Stato europeo
* El **monaco** quel che sta in tei conventi: varda **[[monachesimo]]**
Euskal Herria

In basco co **Euskal Herria** A se intende sia el posto abità da i baschi, sia l'insieme dei baschi, el popoło basco. El motivo de tale particołarità l'è da risercar inte ła storia basca, che no l'ha quaxi mai visto na unità teritoriale basca; storicamente difati l'è l'atacamento a ła sò cultura (e in particolare ła łéngua) quel che l'ha parmeso a i baschi de mantegner un forte grado de unità, seben ghe fuse divizion de confine, e la conservasión de un patrimonio lenguistico de valore fondamental par l'intiera comunità umana. Se pol quindi dir che un basco l'è principalmente ci che el parla basco (in basco "*Euskaldun*") prima che un abitante de Euskal Herria.

Cò che se parla de Paezi Baschi se ga da star tenti a no confondar Euskal Herria co el teritorio de la Comunità Autonoma dei Paexi Baschi, de ła cual l'è sol che na parte, anca se la ga la bandiera conpagna, l' Ikurriña. Un altro termine doparà par indicar Euskal Herria, ma soło inte l'acesión de teritorio dei baschi, l'è **Euskadi**, conià da Sabino Arana, pare del nasionalismo basco moderno, fato che el dona a ła paroła un signifegà in particołare połìtico.

Euskal Herria l'è situà a caval dei Pirenei sul golfo de Bizkaia su na superfice de 20&nbsp;664&nbsp;km² e ła conprende sete province (en basco *lurraldeak*, teritori) divideste tra Francia e Spagna che łe gode de łivełi de autonomia difarenti: łe province fransezi (l*'Iparralde*) le ze ła Basa Navara (Nafarroa Beherea), Lapurdi e Xiberua e no łe ga el basco (*euskara*) recognosùo come łengua ofisiałe. Ła situasion l'è difarente inte łe province spagnołe (l' *Hegoalde*): inte la Comunità Autonoma Basca (ciapà anca le provinsie de Bizkaia, Gipuzkoa e Alaba) e in parte de la Comunità Foral de Navara, el basco l'è recognosùo dal Stato e doparà, anca se co persentuałi de parlanti difarenti, specialmente in Gipuzkoa, parte de ła Nafarroa e inte i sentri minori (l'è zà più difisile sentir parlar basco inte la grande metropoli de Bilbao). Ła popolasión l'è de sirca 3&nbsp;000&nbsp;000 abitanti (2&nbsp;500&nbsp;000 in Hegoalde e 500&nbsp;000 in Iparralde) e no ła ga na capitale ofisiałe, anca se de frecuente par razon stòriche ła vien individuà in Iruñea (Panplona).

## Teritori

Image:Araba Euskal Herrian.png|Araba (Alava)
Image:Nafarroa Beherea Euskal Herrian.png|Nafarroa Beherea (Basse-Navarre)
Image:Bizkaia Euskal Herrian.png|Bizkaia (Vizcaya)
Image:Gipuzkoa Euskal Herrian.png|Gipuzkoa (Guipuzcoa)
Image:Lapurdi Euskal Herrian.png|Lapurdi (Labourd)
Image:Nafarroa Euskal Herrian.png|Nafarroa Garaia (Navarra)
Image:Zuberoa Euskal Herrian.svg|Zuberoa (Soule)


## Varda anca
* Łéngua basca
* Ikurriña
* Zazpiak Bat
* Arrano beltza
Càmara

Co ła paroła **càmara** (anca **canbra**) se se riferise a un saco de conceti difarenti che i va da ła połìtica a l'arte a ła mùxica. De sòłito comunque se intende ła càmara da łeto che l'è ła stansa de ła caxa onde che se va dormir.

* in połitica, i parlamenti jè de frecuente divixi in Càmare.
Meitnèrio

Al **meitnerio** al ze al elemento chimico de la tabela periodica dei elementi, che el ga come sinbol **Mt** e come nùmero atòmico al 109.
Al ze an elemento artificial e el só ixòtopo pi stàbiłe el ga na emivita de 3,4ms.

## Storia
Al meitnerio al ze stat sintetizà par la prima olta al 29 de agosto 1982 da un grupo de ricerca todesch guidà da Peter Armbruster e Gottfried Münzenberg a i Gesellschaft für Schwerionenforschung de Darmstadt. 
Il team al ga abù al novo elemento bonbardando bismuto-209 co nuclei aceleradi de fero-58. La creasion de sto elemento la ga dimostrà che la tecnica de la fuxion nuclear la pol esser doperada par crear novi nuclei pexanti.

Al nome meitnerio al ze stat proponest in onor de la fixica e matemàtega austro-svedese Lise Meitner, ma par colpa de na controversia su la denominasion dei elementi dal 101 al 109, al IUPAC al ga adotà provisoriamente al nome unnilennio (Une).
De el 1997 co la risolusion de la disputa ze stat adotà al nome de dess.
Macedonia

Coła paroła **Macedonia** se pol intendar varie robe:
* **[[Macedonia (gastronomia)|Macedonia]]** queła che se magna, o sia l'"insalata" de fruta

Diversi posti de l'Europa sud-orientale i se ciama o i sà ciamà Macedonia:

* **[[Regno de Macedonia]]**: l'antico regno de Filipo II e Alesandro Magno.
* **[[Macedonia (region)]]**: rejone storica e ziogràfega dei Balcani meridionali.
* **[[Macedonia (provincia romana)]]**: ła provincia romana.
* **[[Macedonia (Grecia)]]** (conosùa anca come *Macedonia Greca*): rejon setentrionałe de ła Grecia.
* **[[Republica Popołare de Macedonia]]** dal 1945 al 1963, che dopo ła ga canbià nome in **[[Repubblica Socialista di Macedonia]]** e che l'era una de łe sié Republiche che faxea parte de ła Ex-Jugoslavia dal 1963 al 1991.
* **[[Macedonia del Nord|Republica de Macedonia]]** (conosùa anca come *Vardar Macedonia* o *FYROM*): Republica de ła Penixoła Balcanica, ciamà da tanti Stati e organixasion internasionałi "Ex-Republica Jugoslava de Macedonia", a causa di na discusion sul nome]] tra sta chì e ła Grecia.
* **[[Pirin Macedonia]]**: corispondente a ła Provincia de Blagoevgrad, in teła Bulgaria sud-oçidentałe.
* **[[Aeroporto Makedonia]]**: l'aeroporto internasionałe de Salonico (Grecia).
Nicolas Sarkozy

Dal 16 de majo 2007 el xe el ventitreeximo **[[presidente de ła Republica fransexe]]**, el sesto de ła Quinta Republica.

Candidà de l'UMP a ła pì alta carica de ła Republica inte łe ełesion del 22 de apriłe 2007, el ga ciapà al primo turno 11.448.663 voti (31,18%). Partecipando al bałotajo del 6 de majo co ła candidada del Partio sociałista Ségolène Royal, el xe sta eletto presidente co oltre el 53% dei voti.

In quanto cao de stato fransexe el xe anca, d'uficio, uno dei du co-principi de Andora.

El xe el primo presidente fransexe nato da xenitori stranieri e anca el primo a esar nato dopo ła fin de ła Seconda guera mondiałe.

## Note
Alberto II de Monaco

thumb|right|Alberto II de Monaco
So Altesa Serenisima **Prinsipe Alberto II** (Alberto Alexandre Louis Pierre Grimaldi; nato el 14 de marso 1958), el xe ***SAS el [[Grimaldi (famiglia)|Prinsipe Sovrano del Prinsipato de Mònaco]]***.

El xe el secondoxenito e unico fioło mas'cio de Ranieri III de Monaco e de so mujer Grace Kelly e elxe diventà Prinsipe dopo ła morte de so pare el 6 de apriłe 2005. Prima de ałora el suo titoło el gera queło de SAS el Prinsipe ereditario del Prinsipato de Mònaco e Marchexe de Baux; el xe sta rexente par on brevisimo periodo prima de ła morte del pare, dal 21 de marso al 6 de apriłe 2005.

Ł'incoronasion uficiałe de Alberto de Monaco ła xe sta el 19 de novenbre 2005.
Ranieri III de Monaco

__HIDDENCAT__

right|thumb|200px
**Ranieri III de Monaco'' ([[31 de majo]] [[1923]] - [[6 de apriłe]] [[2005]]) el xe sta sovrano del [[Prinsipato de Mònaco]] dal [[1949]] al [[2005]].

El so vero nome zera Rainier Louis Henri Maxence Bertrand de Grimaldi.

Nte ła dinastia dei Grimaldi, Ranieri III el xe sta el successore de so nono, [[Luigi II de Monaco|Luigi II]].

Ntel [[1956]] Ranieri III el ga maridà [[Grace Kelly]], atora statunitenxe, da ła so union a xe nati tre fiołi: [[Carołina de Monaco|Carołina]] (ntel [[1957]]), [[Alberto II de Monaco|Alberto]] - succesore al trono (ntel [[1958]]) e Stephanie (ntel [[1965]]). Ntel [[1982]] Grace Kelly ła xe morta inte on incidente de machina.

El merito del regno de Ranieri III el xe queło de aver stimolà l'amodernamento de Monaco ai oci del mondo, sia da un punto de vista commerciałe, che da un punto de vista d'imagine.

Dopo **56 anni''' de regno, Ranieri III el xe morto el 6 de apriłe 2005 dopo na longa małatia cardio-polmonare.
New England

thumb|250px|Poxision del New England a l'interno dei Stati Unii
thumb|right|250px|Boston
El **New England** (o **Nova Inghiltera**) el xe na rejon dei Stati Unii che ła se cata inte ła parte nordorientałe del paexe.

Ła se afacia sora l'Oçeano Atlantego e ła xe formà da siè stati: Maine, New Hampshire, Massachusetts, Vermont, Connecticut e Rhode Island.

Ła sità pì popołoxa del New England ła xe Boston, che el xe anca el so major sentro culturałe e econòmego.
José Luis Rodríguez Zapatero

__HIDDENCAT__

right|327x327px**José Luis Rodríguez Zapatero** (Valladolid, 4 de agosto 1960) el xe un omo połitego spagnoło, presidente del Governo dal 17 de apriłe del 2004.

Nato da na fameja de sinpatie sociałiste (so nono el ga conbatù inte ła Guera civiłe spagnoła e el xe sta copà dai franchisti), Zapatero el ga aderìo al PSOE (Partio Sociałista Operaio Spagnoło) inte el 1979, poco dopo la morte de Francisco Franco e el ritorno a ła democrasia. Ntel 1982 el se ga laureà in dirito e el xe diventà, qualche mese dopo, docente universitario a León, ma ła pasion par ła połitega ła xe prevałesta e, arivà a l'età dove nol podeva pì esare ciamà a fare el miłitare, el ga finìo ła cariera academica.

## Ła cariera połitega
Diventà segretario comunałe del PSOE a León e membro influente deł xoventù sociałista, Zapatero el se ga candidà a łe elesion połiteghe del 1986, vegnendo ełeto deputato (uno dei pì xovani ełeti de ła storia a łe Cortes).

El PSOE tutavia, el xe 'ndà in crixi e inte el 1996 el xe sta sconfito inte łe consultasion połiteghe dal Partio Popołare Spagnoło condoto da José María Aznar.
Zapatero, durante sto perodo, el se ga distinto come uno dei opoxitori pì intranxigenti de Aznar, sora-de-tuto par quanto riguarda ła łota a l'ETA.

Ntel 2000, dopo łe dimision del segretario Joaquín Almunia, el PSOE el xe ritornà in crixi parché nol riusciva a ełesare on segretario apresà sia da ła baxe che dai dirigenti. En marso, dopo dì de tratative estenuanti, a xe sta selto Zapatero come *leader*. Ła selta ła zera cascà sol deputato sociałista parché el tendeva a stemperare i disidi a l'interno del partio, e el xe sta soranominà *Sosoman* (omo insipido, sìalbo, mediocre). Ła so ła sarìa dovua esare na segreteria de tranxision, e invese Zapatero el xe riusìo a conquistar ła popołasion spagnoła, diventando subito uno dei połiteghi pì amà.

Ntel 2003 el xe sta nominà vicepresidente de l'Internasionałe Sociałista, e oncora na volta ła soa ła xe sta na sielta de conpromeso tra i sostenitori de Tony Blair e quełi de Lionel Jospin. Poco dopo el xe sta sielto dal PSOE come candidato presidente in vista de łe ełesion połiteghe del marso 2004. El se ga oposto netamente a ła guera in Iraq vołesta da George W. Bush, otenendo cusì el sostegno de ła majorans dei spagnołi.

El ga recuperà cusì on mucio de voti ai popołari, ma ła so vitoria ła xe sta determinà sora-de-tuto dai devastanti atentati islamisti che i ga colpio Madrid, provocando 190 morti e xentenara de ferìi, soło pochi dì prima de łe votasion. So l’onda de l’indignasion e de ła protesta contro el governo (che el gavarìa sconto informasion par incolpare l'ETA) Zapatero el xe riusìo a ridare ła vitoria ai sociałisti dopo oto ani de governi popołari.
Izòtopo

I **ixòtopi** (let.* inte el steso posto*) i ze varianti de un steso eleménto chìmego che i ga un nùmaro de masa difarente par via che i ga na masa atòmica difarente, ma i ga el steso nùmaro atòmico e i sta tuti inte el steso posto de ła tabeła peròdica dei ełeminti. 'Sta diferensa de masa l'è dovùa al fato che inte el nucleo de l'àtomo gh'è un *nùmaro de [[neutron|neutruni]] difarente* seben che ła quantità de protuni ła sipia senpre ła stesa.

El nome ixòtopo l'è stà creà inte el 1913 da Margaret Todd, na dotorésa scoséxe, durante na ciacołada col chìmico Frederick Soddy che el s'avéa inacorto che serti ełeminti i paréa ocupar tuti quanti el steso posto de ła tabeła periòdica seben che i fuse difarenti intrà de łuri riguardo serte propietà.

## Altri projeti
Neutron

In fìxica, el **neutron** l'è na partexeła subatòmica che ła ga na carga ełètrica nèutra e el ga na masa de 939,573&nbsp;MeV/c² o 1,008&nbsp;664&nbsp;915 (78) u (1,6749&nbsp;×&nbsp;10−27&nbsp;kg, póco pi de un proton). El só spin el xe ½. Ła só antipartexeła ła se ciama antineutron. I neutruni, insieme coi protuni, i vien ciamà coletivamente anca nucleuni.

## Altri projeti
Nucleon

Co **nucleon** se intende na partexeła subatòmica che se cata rento el nucleo de l'àtomo, o sia un proton o un neutron: defati, quando che se studia łe energìe pi alte dei fenòmeni nucleari, i protuni e i neutruni i vien considerài come du stati difarenti de na stesa partexeła, ciamà propio nucleon.

El nùmaro totałe de nucleuni de n'àtomo el vien indica col nùmaro de masa.
## Altri projeti
Proton

El **proton** l'è na partexeła carga poxitivamente che se cata int'un nucleo atòmico, sia łìbara che łigà. Ła só descoverta ła vien asegnà comunemente a Ernest Rutherford, anca se ła só existensa l'era za stà ipotixà dal fìxico tedésco Eugene Goldstein par spiegar el rixultato dei só esperiminti. El vałor de ła só carga el xe precixo de quel de l'ełetron (1,602 × 10-19 coulomb), ma el ga ségno contrario. Inoltre el proton el ga spin (1/2) o sia semi-intiéro.
## Altri projeti
Ełetron

L' **ełetron** l'è na partexeła subatòmica co carga ełètrica negativa di qe = 1,6&nbsp;×&nbsp;10−19 C (carga ełementar), che el ga na masa de sirca 9,10&nbsp;×&nbsp;10−31&nbsp;kg (0,511&nbsp;MeV/c²).

L'ełetron l'è una de łe partisèłe che forma el àtomo, insieme al proton (co carga negativa) e al neutron (co carga nèutra, o sia sènsa carga).

L'ełetron el vien indicà de sòłito col sìnboło e-. Ła só antipartexeła l'è el positron, che de difarente el ga soło che ła carga ełètrica poxitiva.

## Altri projeti
Nùmaro de masa

El **nùmaro de masa** (de soito se uxa ła letera **A**) el xe ła quantità de nucleuni contegnùi inte el nucleo de n'àtomo, soè el xe ła sóma dei protuni e dei neutruni che ghe xe rento.

El vien segnà in alto a sanca del sìnboło chìmico. Par esenpio par el atomo del carbonio, col numaro de masa 12, se raprexenta ła soma dei so 6 protuni e dei rispetivi neutruni: 12C.

## Bibliografia

* Mark Bishop. (en) *An Introduction to Chemistry*.
* Paolo Silvestroni, (it) *Fondamenti di chimica*, 10ª ed., CEA, 1996.

## Notasion
Tabeła periòdega

__HIDDENCAT__

Ła **tabeła periòdica dei ełeminti** ła xe el schema che se dopara par clasificare i ełementi chìmeghi in baxe al só nùmaro atòmego.

L'è stà inventà inte el 1869 dal chìmego ruso Dimitrij Mendeleev e a l'inisio ła gavéa un saco de spasi vodi previsti par métarghe i ełeminti che sarìa stai catai fora pi tardi.

Ła tabeła periòdica ła se divìde in grupi e perìodi:
* Ogni grupo (cołone verticałi de ła tabeła) el ga dentro i ełeminti che i ga ła stesa configurasion ełetrònica esterna (ła manièra che i ełetroni i ga de sistemarse intorno al nùcleo). Dentro ogni grupo ghe xe ełeminti che i ga caraterìstiche che łe se someja.
* Ogni perìodo (righe orizontałi de ła tabeła) el taca co un ełemento che el ga inte ła configurasion ełetrònica esterna del só atomo un ełetron de tipo *s*, e 'ndaxendo vanti verso i ełeminti che i vien dopo dentro el perìodo, el nùmaro atòmico el crèse de uno par ogni pasajo.

**Inte łe condision normałi de presion (1 bar) e de tenperatura (298 [[Kelvin|K]] = 25[[Grado Celsius|°C]]):**
* I ełeminti che i ga el nùmaro atòmico scrito in **<span style="color:red">roso</span>** i xe gas;
* I ełeminti che i ga el nùmaro atòmico scrito in **<span style="color:#5070FF">blu</span>** i xe lìquidi (i xe soło do: el bromo e el mercùrio);
* I ełeminti che i ga el nùmaro atòmico scrito in **<span style=color:black">nèro</span>** i xe sòłidi.

**Inte ła natura:**

## Altri projeti
Micheline Calmy-Rey

thumb|left|'''Micheline Calmy-Rey''' (2011)
**Micheline Calmy-Rey** (nata l'8 de lujo 1945 a Sion, Canton Vałexe) ła xe na dona połitega svisera. Ła xe membro del Consejo federałe svisero dal 2003. Ła xe iscrita al partio sociałista. Ła xe stà ełeta presidente de ła Confederasion Elvetica do volte.
Ajacio

**Ajacio** (en còrso ***Aiacciu***, in tałian *Aiaccio*) el xe on comun fransexe de 52.880 àneme, prefetura del departemento de ła Còrsega del Sud, caołogo de ła rejon de ła Còrsega, tersa isoła de ła rejon fisica tałiana, e sede de prefetura departementałe. Ła xe ła sità pì granda de ła Còrsega.

## Xemełagi
 15px Ła Madałena

## Evołusion demografica

## Personaji çełebri
* Napoleon Bonaparte, xenerałe (1769-1821) 
* Alizée, cantante (n. 1984)
Bibia

__HIDDENCAT__

thumbnail|destra|300px|N'antica Bibia de Gutenberg
Ła **Bibia** (dal greco *βιβλία*, o *biblìa*, ca significa *[[Łibro|łibri]]*) el xe el łibro sacro de ła rełijon ebraica e de queła cristiana.Ła xe ita anca **Sacre Scriture**, a sotolinear come sti testi i sia sta scriti soto ispirasion divina.

Ła xe formà da łibri difarenti par orixine, xenare e compoxision, scriti inte on laso de tenpo abastanza ampio, preçedù da na tradision orałe pì o manco longa. Considerando anca el proceso de codificasion del canone biblico, complesivamente i testi biblici i xe sta conposti in pì de on miłenio.

Rispeto ała Bibia ebraica el cristianeximo el ga xontà altri łibri: in tal modo le Scriture łe vien divixe in Vècio Testamento (o *vecia ałeansa*), indove i testi i xe sta scriti prima del ministero de Gesù Cristo, e Nóvo Testamento (o *nova ałeansa*), che el descrive ła "bona noveła" de ł'avento del Mesia.

## Note


## Altri projeti
Łéngua portogheze

El **portoghéxe** l'è na łéngua romanza che se parla uficialmente in Portogało e in Braxil, oltre che in Angoła, Mozambico, Guinea-Bissau, Guinea Equatorial, Cao Verde, São Tomé e Príncipe, Macao e Timor Est.

Con pi de dosento milioni de parlanti nativi, el portogheze el xe la sesta lengua madre pi parlà al mondo, e la seconda lengua neolatina, sorpasà solo dal spagnolo.

## Note


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Veło d'Astego

**Veło d'Àstego** (nome ufisial italian *Velo d'Astico*) el xe un comun de 2350 abitanti de ła provincia de Vicensa.

## Evołusion demografega

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Onjsanti

Ła festa de **Ognisanti**, conosesta anca cofà **Tuti i Santi**, ła xe na festa che ła se fà par ła gloria e ł'onor de tuti i Santi (canonisà e non). Par ła cexa catòłica ła casca al primo de novenbre.

## Varda anca
*Halloween

## Altri projeti
Giulio Bedeschi

__HIDDENCAT__

**Giulio Bedeschi** (Arzignan, Vicensa, 31 de genaro 1915 - Verona, 29 de diçenbre 1990) el xe sta on scritore vèneto, noto soratuto par el łivro *[[Centomila gavette di ghiaccio]]*. Ła produsion leteraria de Bedeschi, in parte autobiografica, ła trata soratuto łe vicende del corpo dei Alpini durante el secondo conflito mondiałe al cuałe el ga partesipà come uficiałe medico.

"Alpin, dotor e scritor", come a ghe piaxeva definirse, dopo esarse laureà in medisina a ł'università de Bołogna el ga frequentà ła scoła ałievi ufisiałi, finìa intel 1940. El se ga aruołà vołontario par ła canpagna de Grecia e dopo el ga partesipà come sototenente medico de ła 13ma Bateria del *Gruppo Conegliano*, 3° Rgt. Art. da Montagna, divixion alpina *Julia* a ła canpagna de Russia. El xe sopravisuo a ła tragedia de ła ritirada.
Centomila gavette di ghiaccio

***Centomila gavette di ghiaccio*** (in veneto: *Sentomiła gavete de giaso*) el xe on romanxo autobiografego de Giulio Bedeschi publicà inte el 1963 par ł'editor Mursia e el ga vinto el Premio Bancareła inte el 1964, otegnendo 86 voti so 140 schede vałide.

Composto tra el 1945 ed el 1946 *Centomila gavette di ghiaccio* el xe sta rifiutà da sedexe editori nasionałi prima che Mursia el gàbia decixo de publicarlo: da 'łora el xe diventà on cult de ła leteratura de guera co sirca tre milioni de copie vendue in 130 ristampe e nove edision e tradusion in fransexe, spagnoło, portoghexe e olandexe.

## Trama
El libro el conta de l'esperiensa in guera del sototenente medego Italo Serri (pseudonimo dedrìo el quale se sconde Bedeschi steso) durante ła seconda guera mondiałe.

Subito Serri el jera stà asegnà a un reparto de fanteria, e mandà sul fronte greco-albanexe inte el 1941. Dopo de lora el xe stà trasferìo al corpo dei Alpini, preso na bateria de artijeria da montagna che fxea parte de ła divixion alpina *[[Brigata Alpina Julia|Julia]]*.

Co sta unità Serri el vien mandà sul fronte ruso, in dove che el partecipa a łe operasion de l'Armata Itałiana in Russia. In tel diçenbre 1942, na controfensiva rusa scatenà par libarar ła sità de Stalingrado da l'asedio ła spaca el fronte itałian e el Corpo d'Armata Alpin (formà da łe divixion alpine *Cuneense*, *Julia* e ''Tridentina'') el viene sacrificà par fermar l'avansar dei sovietici, e far in modo che łe unità itałiane e tedesche coinvolte in tel sfondamento łe podese ritirarse e riorganizarse. Dopo ver tegnù bota un mexe intiero, i alpini, el 17 de genaro 1943, ghe toca ritirarse, ormai çircondà dai rusi.

Scominsia cosita par Serri e i so conpari na tragica ritirata co na tenperatura de -30°, in tel tremendo inverno ucraino, sensa gnente da magnar e conbatendo de continuo coi rusi par scapar via.

El 31 de genaro 1943 a ła fin łe trupe alpine łe riva inte ła zona tegnùa dai ałeati tedeschi: de 60&nbsp;000 uomini che jera partii, se ghe n'à salvà manco de 20&nbsp;000, tra i cuałi Serri e pochi conpari de ła so bateria de artijeria.

## Note
La Domenica del Corriere

Ła ***Domenica del Corriere*** el xe sta on setimanałe fondà ntel 1899 e sarà ntel 1989.

El xe nato cofà on inserto de ła domenega del Corriere della Sera, el vegneva dà in omajo ai abonà del giornałe e vendù in edicoła al preso inisiałe de 20 centeximi.

Inte i ani ani Vinti e Trenta, a ga scrito inte ła Domenega del Coriere anca Luigi Barzini e Indro Montanelli.

El setimanałe el ga scuminsià a perdar copie a partir dai ani Sinquanta e Sesanta, co l'avento de ła tełevixion e de novi setimanałi co formułe pì moderne (come L'Europeo, Panorama e L'Espresso).

El setimanałe el xe sta sarà inte el 1989 e el so posto el xe sta ciapà da Visto.
Rhode Island

El **Rhode Island** el xe un Stato dei Stati Unii, el pi ceo par superficie, ma uno dei pi densaménte popołai. Ła capitałe ła xe Providence. El confina a nord e a òvest col Massachusetts, a est col Connecticut a sud col Rhode Island Sound e l'osèano Atlàntico (el ga a sud un confine marin col Stato de New York) ; el conprénde ła pianura intorno a ła Narragansett Bay e numàróxe ìxołe, ła major de ste qua ła ga dat el nome al Stato.
El teritorio lóngo ła costa el xe prevałenteménte pianexante, méntre el se fà cołinar inte l'entrotera; e el xe bagnà da numàróxi fiumi, el pi lóngo el xe el Blackstone.

## Nome
Inte el 1524, el famóxo navigador tałian, Giovanni da Verrazzano el xe stà el primo europeo a tacar piè su queło che dese el xe el teritorio del Stato del Rohde Island. Verrazzano el xe rivà su queła che uncuò ła xe Block Island e la ga chiamada "Luisa" in onor de Luisa de Savoia, ła regina mare de Fransa.

## Clima
El clima, nonostante el Rhode Island el sie inte na poxision oseànega, el xe continentałe: el ga inverni rijidi e istà calde.
Ła tenperadura mèdia inte el Stato ła va dai 28&nbsp;°C ai 7&nbsp;°C sóto xero. ła tenperadura pi alta rejistrada ła xe stada de 42&nbsp;°C in junio del 2006, a Providence; ła pi basa, de -25&nbsp;°C a Coventry, el 6 de febraro del 1996.

## Economìa
L'industria ła xe baxada esensialménte sul setor manufaturier; l'agricoltura ła ga modesta inportansa, soratuto par ła modesta estension teritoriałe

## Rełijon
El Rhode Island el xe, col Utah, l'ùnego Stato onde che, intra łe diverse e svariae fédi rełijóxe, ghe ne xe una particołarménte difondesta a tal punto de ver come adepti la major parte de ła popołasione. Questa, intel Rhode Island ła xe el Catołisèximo.

* Cristiani 87.5%
** Catòłisi 63.6%
** Protestanti:
*** Episcopałi 5.1%
*** Batisti 6.3%
*** Altri protestanti 3.2%
** Altri Cristiani 2.3%
* Ebrei 1.6%
* Musulmani 0.4%
* No rełijóxi - Atei 6%
* Altre rełijón 4.5%

## Gałeria

Blocklight.JPG|North Light, un faro su l'ixola de Block Island, al largo de łe coste del Rhode Island
The Flooding Blackstone.jpg|Na cascada su el fiume Blackstone


## Note
Alaska

Ła **Ałaska** , dal 3 de zenaro del 1959, el kostituise el 49° Stato dei Stati Unii de Amèrika; el ze el 47° Stato pì popołozo e el 1° pì estendesto dei USA.

El nome "Ałaska" el ze probabilmente rivà da ła paroła "grando paeze" o "teraferma" dei Ałeuti.

## Storia
Un jaser sul mar: l'Ałaska ła ze uno dei paizi pi a nord del móndo|200px|thumb|left
Ła Ałaska ła ze stà abitada inisialmente dai popołi ke i ła gea okupada traversando el pasajo de ła Tera de Bering, inkluzi i Inuit e na varietà de grupi de amerindi. Ła majoransa de ła popołasion pre-Kołonbiana de łe Amèrike, se no tuta, ła ga doparà sta róta kuà, ma i ga proseguìo verso est e sud.

El primo dokuménto skrito el ne rifarise ke el primo eoropeo a rivar in Ałaska el ze vegnest da ła Rusia. *[[Vitus Bering]]* el ga navegà verso est e el ze rivà al mónte San Ełia. Ła konpagnìa Ruso-Amerikana ła ga kacà łe łóntre par ła só pełica. Ła kolònia no ła ze mai stata tanto profìkua, a kàuza dei kósti de trasporto, ma ła ze una de łe testimonianse pi konkrete de ła kołonizasion rusa de la Amèrika.

Inte el 1867, i Stati Unii i ga akuistà l'Ałaska da ła Rusia par 7.200.000 $, ekuivałenti a 5 dòłari par km². L'akuisto el ze stà òpara del Segretario de Stato *[[William Seward]]* e el ze stà ratifegà dal Senato statuniense el 9 de apriłe 1867. El pasajo di sovranità el ze avegnest el 18 de otóbre de lo stéso ano. L'akuisto no'l ze stà popołar inte el resto dei Stati Unii, onde ke l'Ałaska ła vien sóranomenada ła "Folìa de *Seward*" o "ła Jasera de *Seward*". L'Ałaska ła sèłebra l'akuisto ogni ano l'ùltimo łuni de marso, camàndoło *Seward's Day*, méntre el 18 de otòbre el ze noto kofà *Alaska Day*.

El 7 de lujo 1958 el Presidente ''Eisenhower'' el ga firmà l*'Alaska Statehood Act*, fazendoło diventar leje dei Stati Unii. Sto ato el ga verto ła strada par l'amision de l'Ałaska inte l'Union.

Ntel 1976, ła kostitusion del Stato ła ze sta modifikà par stabiłire el *Alaska Permanent Fund*. El fondo investe na porsion de łe entrate minerarie del Stato, inkluze łe entrate del *Trans-Alaskan Pipeline System*, "a beneficio de tute łe zenerasion de Alaskani". Fin al zugno 2003, el vałore del fondo zera de 24 miłiardi de $.

## Sità e sitadine inportanti
Ankoreij: ła sità pi granda de l'Ałaska|500px|thumb|none

Ła sità pi popołoza de l'Ałaska ła ze Ankoreij, ko na popołasion de 260.284 persóne, 225.744 de łe kuałi łe vive inte l'àrea urbanizada.

Ła łista de łe sità pi esteze dei Stati Unii de ła Amèrika ła véde tre sità de l'Ałaska ai primi tre posti: inte l'órdine Sitka, Junò e Ankoreij; (Jaksonvil in Flòrida ła òkupa el kuarto posto inte sta łista).

## Gałeria de someje

Landsat_GlacierBay_01aug99.jpg|someja da satełite de el Parco e Riserva Nasional de ła Baja de i Jasari , patrimonio ONUESC 
Kuskokwim River.jpg|fiume Kuskokuim 
Aerial_view_of_Fairbanks_Alaska_skyline_(Quintin_Soloviev).jpg|Someja aerea de Ferbanks  
Kennecott Mill Town.jpg|Parco e Riserva Nasional de Vrangel–San Ełia , patrimonio ONUESC 


## Notasion

## Altri projeti

## Kołegaminti de fora

* Bankonote de ła Kompagnia Ruso-Americana "''Sealskin''" 
* Sito de someje 
* Mapa de ła Ałaska
Sion (Svìsara)

**Sion** (*Sitten* en todesco) ła xe na sità de ła Svisara, capołogo del Canton Vałexe. Ła popołasion ła xe de 27.592 abitanti.

## Evołusion demografega

## Altri projeti

## Łinganbi foresti
Piovene Rochete

**Piovene Rochete** (nome ufisial in italian *Piovene Rocchette*) el xe on comun de 7724 abitanti de ła provincia de Vicensa.

## Evołusion demografega

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Sovran Miłitar Órdene de Malta

__HIDDENCAT__

thumb|200px|Bandiera del Sovran Miłitar Órdene de Malta.

El **Sovran Miłitar Órdene Ospedałier de San Jovani de Geruxaleme, de Rodi e de Malta** (scursà: *Sovran Miłitar Órdene de Malta - SMOM*) el xe n'órdene catòłico de asistensa che el ga sede a Roma e l'è riconosù sojeto sovran de dirito internasionałe seben che no l'abia mìa un teritorio.

## Definision Legałe e Status Internasionałe
thumb|200px|Fra' Matthew Festing, Cao de Stato.
Seben che el SMOM no'l gabia mìa un teritorio 'ndo exersitar ła só sovranità, el ga comunque na bandiera, na só Costitusion, un Cao de Stato, òrgani Statałi e Tribunałi, el produxe pasaporti sui e francobołi sui e el ga rełasion diplomàtiche co 96 Stati. 'Ste caratarìstiche qua łe ghe perméte de far acordi co altri Stati e łavorarghe insieme par dar asistensa ai poareti e ai małài in 120 Paixi del móndo e par promóvar ła fede cristiana.

Questo vol dir che el SMOM el xe inte ła stesa situasion che xera ła Santa Sede quando che l'era reconosesta internasionalmente ma no ła gavéa pi el só teritorio, prima che ghe vegnése asegnà come Stato ła Sità del Vatican.

'Sta definision qua ła vien acetà quaxi da tuti (dixendo che se pol èser sovrani internasionalmente anca sensa èser un Stato), seben che calche profesor de dirito internasionałe el sostegna che mancando el teritorio vegnarìa mancar anca ła sovranità (p.ex: Dr. Ian Brownlie, Dr. Helmut Steinberger e Dr. Wilhelm Wengler). In póche parołe depende se se cołega sovranità co statuałità (osìa sovranità su un teritorio) o se se mantien destacài i du conceti. El xe anca stà riconosesto come ente co "sovranità funsionałe" direta o sia soło a ła funsion particołar de far asistensa.

El xe oservator permanente a l'ONU ma no l'è mìa clasificà come Stato e el ga un corpo miłitar rento l'Exersito Itałian.

## Storia

El SMOM l'è ła continuasion de l'Órdene dei Ospedałieri, n'organixasion fondà Jeruxałeme inte el 1080 par jutar i pełegrini che ndava in Tera Santa. Co ła conquista de Jeruxałeme durante ła Prima Croxada (1099), el se ga trasformà in órdene miłitar catòłico. Un cólpo che el ga perso el teritorio in Tera Santa, el ga łavorà dal só teritorio de Rodi e pi tardi el se ga spostà Malta, come Stato sóto l'aministrasion del Vicerè Spagnoło de Sicilia.

Napoleon el ga desfà el Stato ocupando Malta inte el 1798 ma el SMOM, in si, el ga continuà funsionar fin deso come organixasion rełigióxa e de asistensa.

## Linganbi foresti

* Palazzo Malta
Ugo Foscolo

thumb|Dipinto de Ugo Foscolo, 1813, de François- Xavier-Pascal Fabre preso ła Biblioteca Nasionale de Firense|sinistra
**Niccolò Ugo Foscolo** (Zacinto, 6 de febraro 1778 – Turnham Green, Łondra, 10 de setenbre 1827) el xe sta un poeta e scritor vèneto; un dei prinsipałi łiteradi del Neoclasicismo e del Pre-Romanticismo.

## Notasion
Cardenałe

__HIDDENCAT__

300px|right|thumb|Stema cardenałìsio
El **cardenałe** (el tìtuło formałe intiero el ze **cardenałe de Santa Romana Ceza**, in latin: ***Sanctae Romanae Ecclesiae Cardinalis***) inte ła Ceza catòłega el ze un prełà dezignà dal papa, al cuało el ghe ze suito soto inte ła zerarchia catòłega, so direto cołaboratore in acordo col còdaze de derito canònego. Sta cołaborasion ła se ezèrsita cuerzendo i pì inportanti incarghi inte ła Cùria romana (prezidensa de òrgani o dicasteri) o sanò cofà véscovi de łe diòcezi inportanti inte el mondo, considerae *cardenałìsie* par inportansa o tradision ecleziałe.

I cardenałi inte ła so union i forma el cołejo cardenałìsio, presiedesto dal cardenal decan, e ła so reunion soto ła presidensa del papa ła ze dizesta concistoro. I cardenałi rezidenti inte ła Sità del Vategan o a Roma i otegne ła sitadinansa del Stato de ła sità del Vategan.

Ai cardenałi, dopo ła morte o ła renunsa del pontèfego, conpete in pì l'ełesion del novo véscovo de Roma inte na asenblea dizesta conclave. Anca se de norma el papa el vien decidesto intrà i cardenałi stesi, *[[de iure]]* podaria vegner sełesionà anca un òmo sèłebe e batezà, esterior al cołejo cardenałìsio; tutavia tal evegnensa inte ła stòria de ła Ceza ła ze avegnesta racuanto de raro.

Drio del Catechismo de ła Ceza Catòłega (n. 1536), el sacramento del ministero apostòłego el *conporta trè gradi*: episcopà, presbiterà, diaconà: ła dignità cardenałìsia no ła vien de consevensa un ministero ordenà (no el ghe ze mai sta un sacramento par ła dignità e l'ufiso del cardenałe) e no el re-entra inte ła strutura zeràrchega "de derito divin" (o sia cueła che ła Ceza ła pensa èsare stada istituia diretamente da Jezù Cristo).

I chièreghi erlevai a ła dignità cardenałìsia, a l'episcopà, o ecuiparai al véscovo diocezan, i ze obligai personalmente a ła profesion de fede, ła cuała fòrmuła, in vigor partindo dal 1º de marso del 1989, ła ze conponesta dal sìnboło niseno-costantinopułitan sevità da ła profesion de fede inte ła Paroła de Dio *scrivesta o trasmetesta* (cofà: Sacre Scriture, Concili, Pari), e inte i dogmi proclamai dal Mazistero ordenàrio e universałe. 
El respetivo ministero el ze ezersità co dilizénsia e fedeltà in magnera conformada al mandà apostòłego de servìsio e de edifegasion pastorałe miranti a ła comunion diacrònega dei credenti in Jezù Cristo.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Sołe

El **Sołe** o **Sol**, el xe ła steła mare del sistema sołare, intorno al cuałe a òrbita i oto pianeti prinsipałi, el pianeta nano Pluton e tanti altri corpi minori, tra cui i asteròidi, na bona parte de meteoròidi, łe comete, i ojeti trans-netuniani e pólvare sparsa par el spasio.
El so sìnboło astronòmego el xe 16px|☉.
Santo

__HIDDENCAT__
El termine "**santo**" el pol aver difarenti significai.

Serte rełijon łe ciama "santo" łe divinità; co la natura divina ła se estende o trasmete a persone o robe, queste łe riceve ło steso apełativo.

A vien ciamà "santo" anca łe persone dotà de quałità particołari, morałi o fìzeghe. El santo, sia omo, dona o putin, el xe un individuo iłuminà da ł'intełigensa de Dio. In quanto tałe el agise in sintonia co ła vołontà e ł'intełigensa divina, inte el sorpasar i łimiti e łe debołese umane e porse come modeło da imitare par visinarse a Dio.
Divinità

El termine **divinità** el ga difarenti  impieghi inte el canpo e inte ło studio de łe credense rełijoxe.

## Ła divinità come entità
Na **divinità**, o **esare divin**, ła xe na entità co carateristiche divine. Quando el termine el vien doparà par riferirse a on singoło esare supremo, el ciapa l'articoło determinativo e ła maiuscoła: **ła Divinità**. Anca se el termine «divinità» el vien talvolta doparà semplicemente cofà sinonimo de dio, el vien doparà anca par indicare tipi de entità de łe rełijon non-abramitiche che łe casca tra ła sołita nosion de «dio» e queła de «santo». Par exempio, a ghe xe de łe corenti del budhismo che łe prevede ła venerasion de esari che no i xe umani, e che i ga on status soranaturałe e na inportansa rełijoxa, ma che no i casca naturalmente soto el conceto de dio.

Similarmente, alcune società łe ga considerà i so governanti umani come divinità (ojeto de venerasion, e co on status sorauman), ma i ga atentamente distinti dai dèi e dèe del so pantheon rełijoxo.

## Ła divinità come proprietà
Ła **divinità** ła xe anca ła natura de on dio, o ło status de l'esare na tałe entità. Par questo a ghe xe tanto dibatito inte ła teołogia cristiana sirca ła divinità de Gesù — ła so natura e ła rełasion co ła divinità de ła trinità. In alcune teorie rełigioxe, in particołare quełe asocià al panteismo e al pensiero New Age, tuti i esari umani i ga na divinità, che ła deve esare tirà fora tramite meditasion, studio, uso de droghe, conportamento coreto, ecc.

## Varda anca
* Lista de divinità

## Note
Brigitte Bardot

**Brigitte Bardot** (francexe: IPA: ) (Parixe, 28 de setenbre 1934) ła xe na atora, modeła, cantante fransexe, conosesta come ativista par i diriti de łe bestie, e considerà on sex symbol inte el periodo che va dai ani '50 ai ani '60.

Dai ani '70, dopo esarse ritirà da łe séne, ła se ga batù par i diriti de łe bestie, atività che ła continua a fare anca 'deso.
Durante i ani '90 ła ga vudo inclinasion połideghe de estrema destra soratuto par quanto riguarda łe question del imigrasion, de l'Islam in Fransa, l'omosesuałità.

## Biografia
Brigitte Bardot ła xe nasùa a Parixe da Anne-Marie 'Toty' Mucel e da l'industriał Louis 'Pilou' Bardot. So mare ła ga incorajà i intaresi musicai e de bało de Brigitte fin co che ła jera picenina. A soi 15 ani ła ga poxà come modea par ELLE.

## Note



* Fondation Brigitte Bardot
Intełigensa

__HIDDENCAT__

Ł**'intełigensa** ła xe ł'insieme inato de funsion conositive, adatative e imaginative, generà da ł'atività çerebrałe de ł'omo e de alcuni animałi. Ła xe anca definìbiłe come el fato de esar boni de ragionare, aprendare, risolvare problemi, comprendare łe idee e el lenguajo. Sebene tanti i considera el conceto de intełigensa inte on ambito pì anpio, on mucio de scołe de psicołogia łe considera ł'intełigensa come distinta da trati de ła personałità come el caratare, ła creatività o ła sageza.

## Varda anca

* Inteligensa artificial
Sistema sołare

upright=1.5|thumb|Rafigurasion artistica del sistema sołare. Łe dimension de łe distanse no łe xe in scała.

In xenerale, el **Sistema Sołare** l'è on sistema planetario, costituio da vari corpi selesti, tegnui in ordita da la forsa de gravità de la stela. Inte el nostro sistema solare, la stela l'è el Sołe, chel costituise da solo el 99.9% de la masa de tuto el sistema, da oto pianeti (cuatro pianeti rosoxi interni e cuatro xiganti gasoxi esterni) e sincue pianeti nani, dai sateliti naturai dei pianeti e altri corpi menori. St'ultima categoria, la ciapa rento i asteroidi, le comete, i meteoroidi e la polvare interplanetaria. El nostro sistema solare el ga on diametro de sirca 240-260 UA e el se cata inte el braso de Orion de la Via Latea, orbitando intorno al sentro galàtego a ona distansa de 30 000 ani luxe e na velosità de 230&nbsp;km/s.

## Corpi prinsipali
In ordine de distansa dal sole, i pianeti i xe oto: Mercurio, Venare, Tera, Marte, Xove, Saturno, Uran, Netun e i sincue pianeti nani i xe: Serare, Pluton, Haumea, Makemake e Eris.
Còrsega

Ła **Còrsega** ła xe na ìxoła intel Mar Mediteraneo e ła fa parte deso del stato fransexe. Ła xe granda 8&nbsp;681&nbsp;km² (poco pì del'Unbria) e gà soło 275&nbsp;000 abitanti.

A sud łe Boche de Bonifacio łe separa ła ìxoła da ła Sardegna.

Fin al 1769 ła faxea parte de ła repùblica de Genoa, cedua par sanar un forte dèbito col governo fransexe.
Łi corsi no łi ga in fondo mai açetà ła sotomision a Parigi e da senpre łi se ga organisà in movimenti par ła so autodeterminasion. Al dì de ancuo sirca la metà dei residenti łi xe de no origine còrsa.

El so ino el xe "Dio vi salvi Regina"

## Departementi

## Note
Québec

El **Kebèk** ła ze ła provincia pì esteza e ła seconda pì popołà (dopo ł'Ontario) de el Kanada, ko sirka el 23% de ła popołasion konplesiva de el Paeze.

El Kebèk el se kata inte ła parte orientałe del Kanada, anka se łe kosidete "provincie atlantege" (Novo Brunsuik, Nova Scosia, Teranova e Labrador, Izoła del Prinsipe Edoardo) łe xe onkora pì a est.

El franseze el xe ł'unica łéngua uficiałe del Kebèk ke, in tal modo, el kostituise el kuor de ła komunità frankofona de ła Mèrica setentrionałe. Sendo na varietà del franseze, el vien camà "franseze del Kebèk" o "franseze kanadeze". El Kebèk el xe ł'unica provincia kanadeze indove ła ingleze no ła xe łéngua uficiałe e una de łe do indove el franseze el ze łéngua uficiałe, sendo staltra el Novo Brunsuik 

Ła kavedal de ła provincia ze ła xe ła sità de Kebèk , mentre keła pì popoloxa ła xe Monréal .

## Gałeria de someje

File:ChicChocfrommountxalibu.jpg|munti Notr Dam  a sudest
File:Vue de Whapmagoostui-Kuujjuarapik.jpg|foze de el Gran fiume de ła Bałena a nordovest.
File:Montreal-canada-parc-urban.jpg|panorama de Monréal
File:Quebec City.jpg|sentro istorego de Kebèk


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Canal de ła Mànega

El **Canal de ła Mànega** (ingléxe *English Channel*, franséxe *La Manche*) l'è un canal naturałe che tajà l'ìxoła de ła Gran Bretagna da ła Fransa setentrionałe, e el tien tacà el Mar del Nord co l'Oseano Atlàntico. El xe łóngo groso modo 560&nbsp;km e inte el pónto pi łargo el mixura 240&nbsp;km. El Streto de Dover invese el xe el pónto pi stréto, che el mixura soło 34&nbsp;km, da Dover a Cap Gris-Nez.

Łe Ìxołe del Canal le ze inte ła Mànega, rente ła costa franséxe. L'ìxoła de Ouessant ła ségna el confin osidentałe de ła Mànega.

El Dipartimento fransexe de ła Mànica, che el ciapa rento anca ła penìxoła de Cotentin che ła vien in fora su canal, el ga avùo nome dal toco de mar che gh'è intorno.

## Formasion del canal
El se ga formà dopo l'ùltima era del giaso groso modo 10&nbsp;000 ani fa: desfàndose i giasi, un łago de aqua el ga tacà formarse inte ła parte basa del Mar del Nord nando fora su l'Osèano Atlàntico inte ła zona intrà Dover e Calais e destacando łe Ìxołe britàniche dal resto de l'Europa che in quel tenpo invese le era tuto un toco de tera soło.

De boto, verso el 6500 AC, n'eroxion ła ga portà via el geso formando ła Mànica che da quel moménto łà ła xe ndà vanti slargarse; anca deso el mar el sèvita magnar via el geso dei scoji.

## Inportansa inte ła storia
Ła Mànica l'è stà inportante forte par deféndar ła Gran Bretagna dai atachi dei nemisi come che vien dito anca da William Shakespeare sul só *[[Ricardo II (teatro)|Ricardo II]]*:

*This precious stone set in the silver sea,<br />Which serves it in the office of a wall<br />Or as a moat defensive to a house,<br />Against the envy of less happier lands*


:–*Ricardo II*. Ato II, Sena I.

Ła Mànega ła ga perméso ai britànisi de intervègnar inte i confliti europei, ma raraménte de èsar manasai seriaménte. Sénsa de sta qua Napołeon e Hitler i sarìa stai in grado de sorafar el poténte nemigo che el jera el Regno Unìo.

Ła Mànega ła xe stada comunque senario de tante invaxion o tentae invaxion, cofà ła Conquista Normana, l'Armada Spagnoła e el Sbarco in Normandìa.

Ne la Mànega xe sta conbatue un saco de batalie navali, tra cui la Batalia de Portland, la Batalia de La Hougue e el confronto tra la USS Kearsarge e la CSS Alabama.

Comunque, a olte la Manega la xe servìa anca come punto de colegamento par la condivision de culture e struture pułìteghe, da la società celtica pre-romana, a la cultura de la Roma Inperial, da la fondazion de la Bretagna da parte de coloni che vegnea da la Gran Bretagna, al stato Anglo-Normanno.

I comerci 'traverso la Manega i xe sta un fattore inportante par le società su tute do le rive del canal fin dai tenpi preistorici, e diversi porti inportanti i se ga svilupà in Inghiltera e in Francia:

* Dover
* Calais
* Dieppe
* Southampton
* Portsmouth
* Le Havre
* Cherbourg

Le rotte prinsipai dei tragheti le xe:

* Dover-Calais
* Newhaven-Dieppe
* Portsmouth-Caen
* Portsmouth-Cherbourg
* Portsmouth-Le Havre
* Poole-Saint Malo
* Weymouth-Saint Malo
* Plymouth-Roscoff
Eoràzia

**Eurazia** el ze el termine co cui a se definise, in łinea zeneral, ła zona zeografega conprendente l'Eoropa (10&nbsp;236&nbsp;000&nbsp;km²) e l'Azia (44&nbsp;300&nbsp;000&nbsp;km²) unie.

I du continenti, in realtà, no i ga na neta separasion zeołozega e zeogràfega. Ła łinea de demarcasion tradixonałe ła ze cueła dei Monti Urałi, posti inte ła Rusia ocidentałe.

L'Eurazia ła fa parte, insieme a l'Africa (30&nbsp;259&nbsp;000&nbsp;km²), del Continente Antigo, cusita ciamà parché łe ze nate chi łe pì antighe siviltà.

## Gałaria de łe someje

Imàjine:


## Note
Basa Austria

Ła **Basa Àustria** (en todesco: *Niederösterreich*) el xe on stato federałe (*Bundesland*) de l'Àustria.

## Teritorio
left|thumb|Abasia de ''Melk'', Basa Austria 
Ła confina co ła Republica Ceca (Boemia meridionałe e Moravia meridionałe) a nord, co ła Slovachia (rejon de Trnava e de Bratislava) a est, co el Burgenland a sud-est, co ła Stiria a sud e co l'Alta Àustria a ovest.

Ła Basa Àustria el xe el pì asé grando e el pì gricoło dei *Bundesland*, drento al so teritorio a se cata come un enclave ła cavedal Viena, che ła ga dovesto łasàre el roło de caołogo aministrativo a St. Pölten; ła xe traversada intieramente dal Danuvio, łongo el qual a se cata łe prinsipałi sità e łe pì asé inportanti vie comerciałi de ła rejon.
Atica

Ł**'Àtega** (Αττική) ła xe na rejon de ła Gresa de 3&nbsp;756&nbsp;607 abitanti e ła ga come cavedal Atene.

## Aministrasion
Dal ponto de vista aministrativo l'Àtega ła costituise na rejon de ła Grecia divixa inte 22  munisipałità, inte 2 provincie e inte łe seguenti prefeture:
* Atene
* Àtega Orientałe
* Pireo
* Àtega Ocidentałe

## Altre robe
Codexi de łe munisipałità
01xx, Atene,03xx, Penìzoła Attica orientale11xx, Eleusis,40xx, Pireo, Saronic, TroizinaHydra, Spetses, Kythira.

Codexi tełefoneghi:11+30-21011+30-229x011+30-27340

## Note
Ilvo Diamanti

thumb|Ilvo Diamanti

## Biografia
El xe profesore ordinario de siensa połitega e sociołozia połitega a ł’Università de Urbin, dove el xe diretor del Łaboratorio de Studi Połiteghi e Sociałi. El tien on corso de "sistemi połitici comparà" a ła seconda università de Parigi Pantheon-Assas. Dal 1999 al 2003 el xe sta diretore sientifego de ła "Fondasion Nord Est" de Venesia. I so studi i xe dedicà ai movimenti autonomisti in Itałia, a łe divixion teritoriałi, al tema de łe generasion, a łe trasformasion del sistema połitego tałian. El fa parte dei comitati sientifeghi e editoriałi de alcune riviste tra łe cuałi *Rassegna Italiana di Sociołozia*, *Rivista Italiana di Scienza Pułìtega*, *Pułìtegal and Economic Trends*, *liMes*, *Critique Internationale*.
El cołabora al quotidian *[[La Repubblica]]* come editoriałista e studioxo de fenomeni sociopołiteghi.

## Opere prinsipałi
* co P.Allum, *50/'80, vent'anni. Due generazioni di giovani a confronto*, Roma, Edizioni Lavoro, 1986
* co E.Pace, *Tra religione e organizzazione*, Padova, Liviana, 1987
* co A.Parisi, *Elezioni a Trieste. Identità territoriale e comportamento di voto*, Bołogna, Il Mulino, 1991
* co G.Riccamboni, *La parabola del voto bianco', [[Vicensa]], [[Neri Pozza]], [[1992]]
* *La Lega. Zeografia, storia e sociołozia di un nuovo soggetto pułìtego' (1995 ed. agg.), Roma, Donzelli, 1993
* co R.Mannheimer (a cura di), *Milano a Roma. Guida all'Italia elettorale del 1994*, Roma, Donzelli, 1994
* *Il male del Nord. Lega, localismo, secessione*, Roma, Donzelli, 1996
* co M.Lazar (a cura di), *Politique all'italienne , Paris, PUF; Stanchi di miracoli. Il sistema pułìtego italiano in cerca di normalità*, Milàn, Guerini e associati, 1997
* (a cura di), *Idee del Nordest*, Turin, Edizioni della Fondazione Agnelli, 1998
* (a cura di), *La generazione invisibile*, Milàn, Edizioni Il Sole 24 Ore, 1999
* *Pułìtega all'italiana. La parabola delle riforme incompiute*, Milàn, Edizioni Il Sole 24 Ore, 2001
* *Bianco, rosso, verde… e azzurro. Mappe e colori dell'Italia pułìtega*, Bołogna, Il Mulino, 2003
* co Lello, E., *"The Casa delle Libertà": A House of Cards?"*, in *"Modern Italy"* Vol. 10, No. 1, pp.&nbsp;9–35, 2005