open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Opinion pùblega

Co **opinion pùblega** se denòmena ła union de łe opinion e del pensiero de na socetà o de łe convinsion mantegneste da ła popołasion adulta. 

Ła połe èsar influensada da łe pùbleghe rełasion e dai mezi de comunicasion de masa; par zonta, i mass media i dòpara na granda gama de tècneghe publisitàrie par difóndar el so mesajo de véndita, canbiando el zudìsio de łe persone. Ła vien, par de pì, frecuentemente mezurada doparando i mètodi del sondajo a canpion e el ze ojeto de stùdio de ła demodoxałozia. 

### Etimołozia
Ła union dei tèrmani *opinion* e *pùblego* inte un conceto formà dal signifegà pułìtego el fa conparimento inte el pensiero fiłòzofego libarałe e democràtego del Setezento.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Aèreo de lìnea

thumb|Boeing 747-300
Un **aèreo de lìnea** el ze un aeroplan co ała fisa ciaramente projetà par el trasporto de pasajeri e el vien de sołito doparà da łe conpagnie aèree, che i li cronpa o i li dòpara in afito.

Racuanti modełi i gnen modifegai par el trasporto de merse (par marchi comersałi cofà GLS, DHL, UPS, par ezénpio) o i gnen inbastii co interni de luso.

## Descrision
Par łe normative ICAO-FAA-JAAR, cuazi universalmente adotae e acetae, l'espresion "aèreo de lìnea" no el eziste cofà s-ceta definision; ma eziste invese ła sertifegasion de "vełìvoło adatà al trasporto pùblego pasajeri". I połe vegner fati, in teoria, vołi de lìnea co vełìvołi anca de solché 6 posti, ma a sto ponto łe entra in funsion łe normative locałi. Sołitamente un aèreo che peza da vodo 22.680&nbsp;kg e che el połe trasportar 20 o pì pasajeri el vien defìnio *de lìnea*. I vełìvołi che i trasporta manco de 20 pasajeri i gnen chiamai aerotaxi

## Tipi de aèrei
thumb|L'Airbus A380, secondo aèreo de lìnea pì grando del mondo dopo del 747-800
* par fuzołiera
** **[[Narrow body]]** A sìnguło coridòio. Aèreo a fuzołiera streta a curto/mèdio rajo, da 100 a màsimo 250 pasajeri
*** ***[[Aèreo de lìnea rejonałe|Regional]]*** aèreo a fuzołiera streta a curto/corto rajo, par màsimo sirca 100 pasajeri.
** **[[Wide body]]** A dopio coridoio. aèreo a fuzołiera larga a mèdio/longo rajo, da 200 a màsimo de 660 pasajeri 
*** ***[[Aèreo a dópio ponte|Double Deck]]*** aèreo *wide-body* a *dópio-ponte* de longo rajo, da 525 a 853 pasajeri 
* par motore:
** **[[Turbojet]]** (*turbozeto*), i primi aèrei a zeto o i aèrei supersòneghi
** **[[Turboprop]]** (*turboèlica*), aèrei zeneralmente rejonałi movesti da motori a èlica che łe roda par via de na turbina a gas
** **[[Turbofan]]** (*turbovéntoła*), aeroplani funsionanti gràsie a un motore a zeto co *bypas*, manco incuinante de un motore turbojet ma manco adato par łe vełosità supersòneghe.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
World Trade Center (1973-2001)

El ***World Trade Center*** (letaralmente, **Sentro de Comerso Mondiałe**) de New York el zera un conpleso de sete edifisi par ła pì granda parte projetai da l'architeto Minoru Yamasaki e da l'inzegnero Leslie Robertson e desviłupà da l'Autorità Portuałe de New York e New Jersey. El conpleso el zera ponesto inte ła parte Sud de l'ìzoła de Manhatann, inte el Lower Manhatann e el zera tanto conosesto in particułare par l'ecesionałe rezalto de łe Tori Zemełe (*Twin Towers*), inaugurae inte el 4 de apriłe 1973 e par i tanto cruenti atentai de l'11 de setenbre del 2001 che i łe ghea desfà. Col croło de łe tori denomenae WTC 1 e WTC 2) anca chełi altri edifisi menori (WTC 3, WTC 4, WTC 5, WTC 6 e WTC 7) i zera stai desfai o danejai ireversibilmente e de consevensa batesti-zó inte i mezi sucesivi. Atualmente, el sito el ze sta recostruio co sìncue novi gratasiełi, un memoriałe par łe vìteme dei atachi e un terminal de trasporto.

Inte el momento del conpletamento, l'orìzenałe *One World Trade Center* (ła Tore Nord) e el *Two World Trade Center* (ła Tore Sud), conosesti popołarmente cofà *"Tori Zemełe",* i zera i edifisi pì alti del mondo. Chełi altri edifisi i includea el *WTC 3 ([[Marriott World Trade Center]])*, el *[[Four World Trade Center|WTC 4]]* (andove vàrie borse vałori e altri ufisi i oparava), *[[Five World Trade Center|WTC 5]]*, *[[Six World Trade Center|WTC 6]]* (che el zera sede de l'Ufiso doganałe e de protesion de łe frontiere) e el *[[Seven World Trade Center|WTC 7]]*. Tuti sti edifisi i zera stai costruii intrà el 1970 e el 1985, co un costo de $400 milioni de dòłari (2,3 miłiardi de dòłari del 2014). El conpleso el zera ponesto inte el core del destreto finansiàrio de New York, co un spàsio totałe de 1,24 milioni de metri cuadri par ufisi.

El restorante Windows on the World el se catava inte i piani 106 e 107 del One World Trade Center (ła Tore Nord), mentre che el ponte de oservasion *Top of the World* el zera al pian 107 del Two World Trade Center (ła Tore Sud). Inte el 1998, l'Autorità Portuałe ła ghea decidesto de privatizar el World Trade Center, induzindo na gara pùblega par na socetà privada a zestir l'edifiso, e ła gara ła zera stada inte ła fin vinsesta da Silverstein Properties inte el lujo del 2001.

La matina de Marti 11 de setenbre 2001, i teroristi de Al Qaida i ghea fazesto sbàtar du aèrei Boeing 767 inte el conpleso, uno contro cadauna de łe tori zemełe, inte un ataco terorìstego coordenà. Dopo gaver bruzà par 56 minuti, ła Tore Sud (WTC 2) ła zera crołada, seguia meza ora dopo da ła Tore Nord (WTC 1). I atachi al World Trade Center i ga provocà 2.753 morti. El WTC 7 el ze crołà inte l'isteso dì e chełi altri edifisi, sibè che no i sìpia crołai, i ghe ga tocà vegner demołii parché el dano provocà dai rudenasi de łe du tore el zera ireparabiłe.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
National September 11 Memorial & Museum

Inte l'agosto 2006, ła World Trade Centerity de New York e New Jersey i ghea scumisià ła costrusion del **National September 11 Memorial & Museum**, finindo el memoriałe sìncue ani dopo. El Memoriałe el ze locà inte el New World Trade Center, andove na volta łe se erlevava łe Tore Zemełe desfae inte el ndar dei atentai de l'11 de setenbre del 2001. 

El vinsidor del concorso par ła costrusion del World Trade Center Memorial el ze sta l'architeto israełio-american Michael Arad de ła Handel Architects. El projeto el zera coerente co l'orìzenałe *master plan* de Daniel Libeskind.

El **National September 11 Memorial & Museum Foundation** el ze un'organizasion no-profit co ła mision de catar-sù fondi par ła costrusion del memoriałe e del muzeo. El monumento el ze sta dopo inaugurà co na serimònia ufisałe l'11 de setenbre del 2011, inte ła ocazion del dèzemo aniversàrio dei atachi, e el ze sta verto ufisalmente al pùblego inte el dì dopo, mentre che el muzeo el ze sta inaugurà inte el 15 de majo del 2014, par dopo vegner verzesto al pùblego sie dì dopo de l'inaugurasion.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Fòiba de Basovisa

La **fòiba de Basovisa** ła ze na cavità artifisałe che ła ze locà inte locałità Basovisa, inte el comun de Trieste, inte ła zona nord-est de l'altipian del Carso a 377 metri de altitùdene. El poso mineràrio el ze profondo pì de 200 metri e largo sirca 4 e inte el ndar de łe fazi finałi de ła seconda guera mondiałe el zera devegnesto un posto de ezecusion somàrie par prezonieri, miłitari, połisioti e siviłi, da parte dei partezani comunisti jugoslavi de Tito, da prima destinai ai canpi de internamento inbastii in Slovènia e de sevente copai a Bazovisa. 

In recordo de tute łe vìteme dei ecidi inte l'àrea el ze sta costruio inte el 10 de febraro 2007 un Sacràrio co arente un sentro de documentasion dei avegniminti. Inte el 1992 el presidente de ła Repùblega Italiana Oscar Luigi Scalfaro el ghea declarà el poso un monumento nasionałe.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Forum econòmego mondiałe

El **Forum econòmego mondiałe** (nome orìzenałe in ingleze: **World Economic Forum**, conosesto anca cofà **Forum de Davos**) ła ze na fondasion sensa fini de lucro co sede a Cologny, arente de Zinevra, in Svìsara, nasesta inte el 1971 par inisiativa de l'economista e acadèmego Klaus Schwab.

La fondasion ła organiza ogni inverno, inte ła sitadina sciìstega de Davos in Svìsara, na reunion intrà esponenti de rezalto de ła pułìtega e de l'economia internasionałe co intełetuałi e zornałisti ełezesti, par discórar de łe cuestion pì urzenti che al mondo ghe toca farghe fronte, anca in matèria de sałute e de anbiente. Oltre che sta sełebre reunion anuałe, el Forum ecònomego mondiałe el organiza ogni ano un meeting in Cina e inte i Emirai Àrabi Unii e vàrie reunion de liveło rejonałe. La Fondasion ła produze anca na sèrie de raporti de investigasion e ła inpegna i so menbri in spesìfeghe inisiative setoriałi.

El World Economic Forum e ła so reunion anuałe a Davos łe vien critegae par el costo pùblego de ła seguresa, ła creasion de na rica élite globałe sensa lighi co łe socetà pì grande, i criticai procedimenti decizionałi, ła cuestion de zènere e ła mancansa de trasparensa finansiària. In resposta a łe criteghe de ła socetà siviłe svisera, el goerno federałe svisero el ga decidesto inte el febraro del 2021 de sbasar łe so contribusion anuałi al WEF.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Ataco suicida

Un **ataco suicida** el ze calsìase ataco viołento inte el cuało l'agresore el aceta ła so morte cofà direta consevensa del mètodo doparà par danejare o desfar el bersajo. I atachi suicidi i se ga vesti inte el córar de ła stòria, de frecuente cofà parte de na canpagna miłitare cofà i piłoti kamikaze japonezi de ła seconda guera mondiałe, e pì recentemente cofà parte de canpagne terorìsteghe, cofà i atentai de l'11 de setenbre del 2001.

Intrà łe tècneghe pì difondeste ghe cuełe del dirotamento de vari veìcułi (intrà i cuałi automòbiłi, autocari e aèrei) e ła sintura esploziva.

### Kamikaze
I *kamikaze* i zera dei piłoti japonezi che i guidava aèrei carghi de materiałe esplozivo che i gaveva l'órdene de sbàtar contro de łe inbarcasion liae inte el ndar de ła seconda guera mondiałe.

Col tenpo el tèrmano nipònego el ga asumesto un signifegà pì zenerałe, raprezentando un calsìase ataco suicida.

## Bibliografia
* 
* 
* 
* 

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Reichskonkordat

El **Reichskonkordat** (ufisalmente, *Concordà intrà ła Santa Sede e el Reich todesco*; in todesco, *Konkordat zwischen dem Heiligen Stuhl und dem Deutschen Reich*; in italian, *Concordato fra la Santa Sede e il Reich Germanico*) el ze un concordà firmà inte el 20 de lujo del 1933, oncora inte el dì de uncó vàłido e in vigore, intrà ła Zermània nasionalsociałista e ła Santa Sede, andove łe vien poneste łe condision de libartà rełijoza par ła ceza catòłega.

Sto concordà el ze sta firmà dal presidente de ła Zermània de cheła època Paul von Hindenburg - esendo Canceliero Adolf Hitler, tràmite del Vice Canceliero Franz von Papen - e el Cardenałe Eugenio Pacelli (futuro Pio XII), par conto del Papa Pio XI.

## Prinsipałi tèrmani detegnesti inte el concordà
I prinsipałi acordi detegnesti inte el concordà:
* El derito a ła libertà relijoza catòlega (Artìculo 1).
* I concordai co i stati de Baviera (1924), Prùsia (1929) e Baden (1932) i va vanti èsar vàłidi (Artìculo 2).
* La rełijon catòłega ła połe vegner insegnada inte łe scołe (Artculo 21) e i profesori destinai a insegnar rełijon i połe solché vegner aprovai dal obispo de ła diòceze corespondente (Artìculo 22).
* Garansia de protesion de łe organizasion catòłeghe e libartà rełijoza (Artìculo 31).
* Par via de ła tension che ghe zera in zermània, nisun chièrego o menbro de un órdene rełijozo el podarà far parte de un partio pułìtego (Artìculo 32).

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
World Wide Fund For Nature

El **World Wide Fund for Nature**, de frecuente scursà in **World Wildlife Fund** o co l'acrònemo **WWF**, el ze un'organizasion internasionałe no goernativa de protesion anbientałe co sede inte ła sità de Gland (Svìsara).

## Istòrego
L'asociasion ła zera stada fondada ła 11 de setenbre del 1961 cofà World Wildlife Fund (letaralmente "Fondo mondiałe par ła vita selvàdega") su inisiativa de Julian Huxley. In prinsìpio se ghea ełezesto cofà logo el panda zigante (*ailuropoda melanoleuca*) dezegnà dal naturałista conservasionista e pintore sir Peter Scott.

Cofà forma zurìdega el ze un *charitable trust* (asociasion) par fini de beneficensa; el primo presidente de ła sesion britànega el ze sta Fiłipo de Edinburgo, che el zera devegnesto Presidente del WWF internasionałe dal 1981 al 1996. La prima sede del WWF ła ze sta a Morges, in Svìsara, dopo trasferia a Gland, senpre inte el paeze elvètego. Inte el 1986, ano inte el cuało se ghea modifegà el logo artìstego de Scott in cheło che ghe ze uncó, pì stiłizà e reproduzìbiłe, ła ghea ciapà l'atuałe nome (**World Wide Fund for Nature**, o sia "fondo de estension mondiałe par ła natura"), a parte che inte i Stati Unii de ła Amèrica e in Cànada andove ła so razon sociałe ła ze oncora *World Wildlife Fund*. 
## Prinsìpi
Secondo el statuto e i documenti programàteghi, ła mision del WWF ła ze cueła là de "*blocar ła degradasion de l'[[anbiente naturałe]] del [[Tera|pianeta]] e de costruir un futuro inte el cuało l'omo el vivarà in armònia co ła natura*".

Par ła persecusion de sto fin łe gnen esplegae łe seventi asion reputae necesàrie:

* preservar ła biodiversità de łe forme de vita che ghe ze in Tera;
* segurar che ła dòpara de łe resorse naturałi renovàbiłi ła vegna fata in magnera sostegnìbiłe;
* promóvar mezure che łe mìree a sbasar l'incuinamento e del sperdimento de resorse.

[thumb|upright=1.4|[Ora de ła Tera: Arena inpisada a Verona inte el 2013.]]
L'asion del WWF ła ze mirada in vari contesti de intervento de intarese globałe: łe foreste, i osèani e łe coste, l'àcua dolse, łe spece selvàdeghe, el magnar e el clima.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Liga Santa

* **[[Guera d'Itàlia del 1494-1498#La Liga de Venèsia|Liga Santa (1495)]]** o Liga de Venèsia, liansa stipulada inte el 31 de marso del 1495 da papa Lisandro VI, el re de Nàpułi Ferdinando d'Aragona, el Sacro Roman Inpero, i Sforsa del Dogado de Miłan e la Repùblega de Venèsia contro del rivo inte ła penìzoła itàłega de Carlo VIII de Fransa.
* **[[Liga Santa (1511)]]**, liansa (1511-1512) promovesta dal papa Zùlio II intrà el re de Spagna Ferdinando el Catòłego, la Repùblega de Venèsia, el re Enrico VIII d'Inghiltera e i cantoni svìsara, contro de Luizi XII de Fransa.
* **[[Liga Santa (1538)]]**, liansa promovesta da papa Paolo III inte el febraro del 1538 intrà el regno de Spagna, la Repùblega de Zènoa, la Repùblega de Venèsia e i Cavalieri de Malta, contro de l'atività agresiva inte el Mar Mediteràneo de łe forse navali otomane al comando del corsaro Barbarosa.
* **[[Liga Santa (1571)]]**, coałision creada da papa Pio V e guidada da ła Spagna e da ła Repùblega de Venèsia, łe do pì grande potense navali mediterànee, contro i Turchi inte ła Bataja de Lepanto.
* **[[Liga Santa (1684)]]**, coałision intervegnesta inte łe guere austro-turche del XVII-XVIII sècoło par contrastar el tentativo de invazion dei Balcani da parte de l'Inpero otoman e par èsar boni de fermar la màrcia turca inte el Mediteràneo, finindo co ła Bataja de Viena.
Comando (miłitare)

El **comando**, inte el zergo miłitare, el denòmena na unità miłitare terestre, anca aviotrasportada, fata de pì persone, dedicada a oparasion speciali cofà asalti, desbarchi anfibi e sabotaji in teritòrio nemigo.

La parola ła ze na corusion del tèrmano afrikaans *kommando* che el dezignava łe tradisionałi unità de fuzilieri a cavało dei Boeri del Sudàfrica, divegneste racuanto conoseste par el so zugo in comèdia inte łe guere anglo-boere, durante łe cuałe łe se ghea spesałizà inte łe asion de guereja.

Inte i ùltemi tenpi, durante la seconda guera mondiałe col tèrmeno *commandos* łe vegnea identifegae łe trupe ełezeste de l'ezèrsito britànego sparpagnae inte el teritòrio nemigo inte łe asion conbinae intrà vàrie forse armae (ezèrsito, marina, aviasion) col fin de darghe el màsimo efeto a ła istesa asion..

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Schutzstaffel

Le ***Schutzstaffel*** o **SS** (pronunsa  ; letaralmente «scuadre de protesion» o «scuadre de salvaguàrdia»), i zera na organizasion paramiłitare del Partio Nasionalsociałista Todesco (NSDAP) creae inte ła Zermània nazista che, col s-ciopo de ła Seconda guera mondiałe, łe ghea tacà oparare in tuta l'Eoropa ocupada dai todeschi.

El nùcleo de l'organizasion el zera nasesto a Mònaco co nome de Saal-Schutz, e ła zera formada da vołontari del NSDAP doparà cofà servìsio de seguresa inte el ndar de łe reunion de partio a Monaco. Inte el 1925, Heinrich Himmler el se ghea unio a l'unità, che inte el contenpo ła zera stada reformada e ła gaveva asumesto el so nome definitivo. Soto de ła so diresion (dal 1929 al 1945) ła zera cresesta da na picenina formasion paramiłitare a una de łe organizasion pì potenti de ła Zermània nazista. Dal 1929 finmente al croło del rezime inte el 1945, łe SS łe zera stae ła prinsipałe organizasion de seguresa, supervizion e controło inte l'interior de ła Zermània e de l'Eoropa ocupada.

I du prinsipałi grupi costitutivi łe zera łe Allgemeine-SS ("SS zenerałi") e Waffen-SS ("SS conbatenti"); łe Allgemeine łe zera responsàbiłi de l'atuasion de ła pułìtega rasiałe de ła Zermània nazista e de ła represion pułìtega, mentre che łe Waffen-SS łe constava in unità de conbatimento inte l'interior de l'ezèrsito nazista. Un terso conponente formativo de łe SS, l'SS-Totenkopfverbände (SS-TV), łe zestiva i canpi de consentramento e de stermìnio. Altre sudivizion de łe SS łe includea ła Gestapo e ła Sicherheitsdienst (SD), branche połisiesche incargae soratuto de conbàtare i opozitori efetivi, potensiałi o presumesti del stato nazista, de neutrałizar ogni opozision, de téndar el pòpoło todesco inpedindo in Zermània e inte i teritori ocupai el spandimento de calsìase forma de rezistensa, e de portar dati de intelligence ai vèrtazi pułìteghi e miłitari.

Le SS łe zera l'organizasion diretamente inplicada inte l'organizar e réndar oparativo ogni parte de l'Olocàusto, in cołaborasion co ła Wehrmacht, gràsie a ła cuała i zera stai copai intrà łe 15 e łe 17 milioni de persone, intrà sti cuà 6 milioni de ebrei. I menbri de tute łe so fiłiałi i se ga fazesto responsàbiłi de crìmeni de guera e crìmeni contro de l'umanità inte el ndar de del secondo conflito mondiałe, ma anca partesipare ativamente al despojamento dei beni de łe vìteme de l'Olocàusto, e al sfrutamento s-ciavìstego dei prezonieri dei canpi de consentramento. Dopo de ła sconfizesta de ła Zermània nazista, łe SS e el NSDAP i zera stai zudegai dal Tribunałe Miłitare Internasionałe de Norinberga cofà organizasion crimenałi; Ernst Kaltenbrunner, el cao supremo de łe SS supèrstiti, el ze sta reconosesto colpévoło de crìmeni contro de l'umanità inte el ndar dei procedimenti de Norinberga e inpicà inte el 1946, mentre Himmler el zera moresto suicida poco dopo de ła catura da parte de l'ezèrsito britànego.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Liga Santa (1684)

La **Liga Santa ** promovesta da papa Inocenso XI ła ze sta ła cuarta de na sèrie de coałision de prìnsipi in defeza de l'Eoropa cristiana.

Inte el 1683, i otomani, al màsimo de ła so espansion teritoriałe, i ghea atacà l'inpero asbùrzego e i ghea asedià Viena (inte el 14 de lujo), tacando cusita na nova guera austro-turca.

La formasion de na liansa cristiana ła ze sta invocada da papa Inocenso XI. El Portèfeze el ghea incargà el so pare capucin Marco de Aviano de reconponer ła Liga Santa, mision che el frate el ghea portà a bon èzito e inte el 5 de marso del 1684 el pato intrà i conponenti de ła Liga el ze sta siglà. I ghea aderio i regni de Spagna, Portogało e Połaco-Lituan, łe Repùbleghe de Zènoa e Venèsia, el Grandogado de Toscana, el Dogado de Savoja. Tuti i ghea mandà juti e grandi continzenti miłitari.
La coałision, comandada da Joani III Sobieski, ła ghea dezemà i Otomani inte ła Bataja de Viena e ła ghea cavà l'asèdio a ła capitałe.

De sevente ła ghea libarà tuta l'Ungaria e ła pì granda parte de l'atuałe Croàsia.

La Liga Santa ła ghea conbatesto contro de l'Inpero Otoman anca inte ła seconda bataja de Mohács, inte el 1687.
Guidada dal prìnsipe Euzènio de Savoja, ła Liga Santa ła ghea conseguio ła vitòria definitiva contro de l'ezèrsito turco inte ła Bataja de Zenta (1697) e costrenzesto l'Inpero Otoman a firmare el Tratà de Carlowitz inte el 26 de zenaro del 1699.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Liga Santa (1571)

La tersa **Liga Santa** ła zera stada promovesta inte el 1571 da papa Pio V dopo del sachejo de Nicozia, sità de l'ìzoła de Cipro, da parte dei otomani. El Papa el ghea mobiłità i sovrani cristiani in defeza de Famagosta, altra sitadina cipriota, asediada dai turchi.

Le nasion che łe ghea respondesto a ła ciamada łe zera stae ła Repùblega de Venèsia e ła Spagna de Fiłipo II. De sevente łe se ghea zontà i Cavałieri de Malta, Zènoa, Firense e el Dogado de Savoja.

Ła liansa dei prìnsipi cristiani ła zera stada ratificada a Roma, soto ła prezensa del Papa, inte el 25 de majo 1571. I stati adezionadori i ghea dazesto 200 gałee in totałe par el primo dì de apriłe de ogni ano, e i costi i ze stai sostegnesti par metà da ła Spagna, par un terso da Venèsia e par un sesto da Roma. La costitusion efetiva de ła flota ła ze sta longa e laborjoza. Ałarmà par el retardo, a Pio V ghe ghea tocà inponer tuta ła so autorità ai prìnsipi eoropei e menasarli de scomùnega se no i fuse partii par el mare.

Famagosta ła zera cascà inte el 4 de agosto 1571, mentre che ła flota mandada in so socorso ła zera oncora in viajo: el gaveva pena suparà l'ìzoła de Corfù. L'aviłimento del Papa el ze sta grando, l'isteso Pio V no el ghea sbandonà el so prozeto de inbastie na forsa navałe bona de respìnzare ła menasa turca. I so emisari inte łe corte eoropee i ghea continuà ła so òpara de persuazion, sia prometindo indulzenze sia menasando castighi divini. La flota ła zera stada recostituia e a ła so guida el zera sta nomenà comandante Joani de Austria, fioło naturałe de Carlo V e fradełastro de Fiłipo II.

El 7 de otobre 1571 ła Liga ła ghea sbarajà ła flota turca inte ła bataja de Lepanto, arente de ła costa de l'omònema sitadina grega. La Liga ła ze sta desolvesta co ła firma del tratà de paze inte el 1573.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Gran Saso d'Itàlia

El **Gran Saso dItàlia** (o de scurso **Gran Saso**, in italian *Gran Sasso*) el ze el masìcio montagnozo pì alto dei Apenini, ponesto intieramente in Abruso, inte ła dorsałe pì a est de l' Apenin abrusezo, inte el confin intrà łe provinse de L'Acuiła, Tèramo e Pescara. 

El ze formà da vari e adiazenti grupi montagnozi e conprendesto intrà i Monti de ła Laga verso nord-òvest (da sti separà da l'alta Vałe del Vomano e ła Strada statałe 80 del Gran Saso d'Itàlia che el ło traversa), el teraman verso nord-est, ła piana de *Assergi* e ła *Conca Aquilana* verso sud-òvest, ła Piana di Navelli e la Vałe del Tirino verso sud, łe Gole di Popoli a sud-est, ła ze na area anbientałe tutełada co ła istitusion del Parco nasionałe del Gran Saso e Monti de ła Laga e sora de sto parco ghe cascava drento ła Comunità montana Gran Sasso e ła Comunità montana Campo Imperatore-Piana di Navelli.

## Gałaria de multimèdia

Image:Gran Sasso d'Italia.JPG|Gran Saso inte l'inverno
Image:Gran_Sasso _02.jpg|El Monte Prena
Image:Cefalone001.jpg|Pizzo Cefalone
Image:Gransasso dal cefalone.jpg|Gran saso dal Cefalone
Image:Gran Sasso visto da Chieti.JPG|Mirada del Gran Saso da ła sità de Chieti


## Bibliografia
*Autori vari. *L'Appennino Meridionale*. Club Alpino Italiano Sezione di Napoli. Anno II Fascicolo I, luglio 2005.
*Autori vari. *Abruzzo e Molise - Viaggio attraverso le regioni italiane*. Fininternet, 2002.
*Alberto Osti Guerrazzi. *I 2000 dell'Appennino*, 1a edizione. Pereto, Edizioni Il Lupo & Co., 2002.
*A. Alesi; M. Calibani; A. Palermi. *Gran Sasso/Parco Nazionale Gran Sasso-Laga: le più belle escursioni*, 1a ristampa. Ascoli Piceno, Club Alpino Italiano / Società Editrice Ricerche. 2000.
*''Saggio di bibliografia e di iconografia sul Gran Sasso d'Italia'', a cura di Lina Ranalli, in "Aprutium", 2001 [ma 2006], Teramo, Paper's World - Edigrafital, 2002

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Colpo de Stato in Turchia del 1980

El **Colpo de Stato Turco del 1980**, devegnesto realtà inte el 12 de setenbre del 1999 e dirizesto dal Cao de Stato Majore Zenerałe turco Zenerałe Kenan Evren, el ze sta el terso Colpo de Stato inte ła istòria de ła Repùblega Turca, dopo del Colpo del 1960 e cueło là del 1971, ciamà "Colpo del Memorandum".
## Istòrego
### Contesto
I ani 1970 i zera stai caraterizai da confliti armai intrà drita e sanca, de frecuente el zera espresion de un conflito intrà i Stati Unii e l'Union Soviètega. Par portar un pretesto a un so intervento, l'Ezèrsito turco el ghea permetesto dei confliti; Racuanti i ghea pensà che ła zera stada ativamente fazesta na "stratezia de ła tension". El colpo el ze sta acetà da racuanti cofà ùtiłe par restaurar l'órdene pùblego.

### L'ato
L'11 de setenbre del 1979, el zenerałe Kenan Evren cao de stato majore de łe Forse armae turche, el ghea ordenà al zenerałe Haydar Saltık un stùdio de fatibiłità so l'evegnensa de far-sù un colpo de Stato "costitusionałe" o de darghe un sèrio avertimento al goerno. Sto raporto, el racomandava un inbastimento del colpo prima de farlo par da vero e el ze sta metesto in ato in sie mezi.

Atuà inte el setenbre del 1980, el controło del goerno el ze sta ponesto inte łe man del zenerałe Kenan Evren e del so Consejo de Seguresa Nasionałe, che suito el ghea scumisià proar normałizar el paeze co ła desołusion de tuti i partii e a ła promosion de novi atori pułìteghi sensa ligamento co ła pułìtega pre-1980 e i veci partii metesti fora leje. Ła zera stada ełaborada na nova Costitusion che ła ghe dazeva pì podere al Presidente in confronto a l'Asenblea, e el Senato el ze sta abołito.
### Procedimento ai leader del Colpo de Stato
Dopo del referendum del 2010, inte el zugno del 2011, ła zera partia na indàzene rełasionada al Colpo de Stato del 1980 che inte el 2014 ła ga condanà a l'ergàstoło Kenan Evren.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Declarasion dei deriti dei pòpołi indìzeni

La **Declarasion dei deriti dei pòpołi indìzeni** de łe Nasion Unie ła ze sta adotada da l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie inte el ndar de ła so 62ª sesion in New York inte el 13 de setenbre del 2007, co 143 votasion favorévołe e 4 contràrie (Stati Unii de l'Amèrica, Cànada, Austràlia e Nova Zełanda) e 11 astegnesti (Cołónbia, Azerbaijan, Bangladesh, Zeorza, Burundi, Rùsia, Samoa, Nizèria, Ucraina, Bhutan e Kenya).

Intrà i deriti cołetivi che ła proclama, a favore de łe popołasion autòctone, ghe ze cueło de no vegner espełesti dai so teritori e de godere de łe resorse naturałi situae su de sti cuà, cusita cofà i so deriti a cultura, identità, łéngua, lavoro, sanità, istrusion e altri problemi. Sta cuà ła "proibise ła descriminasion contro pòpołi indìzeni", "promove ła so totałe e efetiva partesipasion in tute łe cuestion che i li revarda e el so derito de ndar vanti restar destinguesti e de perseguire łe so vizion de desviłupo econòmego e sociałe".

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Super Mario Bros.

el ze un videozugo a piataforme desviłupà e publegà inte el 1985 da Nintendo par el Nintendo Entertainment System. Ideà da Shigeru Miyamoto, el ze el primo tìtuło de ła sèrie de *[[Mario (sèrie de videozughi)|Mario]]*. El zugo el ga vendesto pì de 40 milioni de còpie e el ze sèłebre anca ła tema muzegałe del so primo liveło. El *[[gameplay]]* de *Super Mario Bros.* el ze sta imità da numarévułi videozughi *[[platform]]* che i zera stai lansai seventemente.

Sibè che no ła ze ła prima aparision del personajo de Mario, col lanso del zugo ła so sełebrità ła ze aumentada notevolmente.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Pałaso de Buckingham

__HIDDENCAT__

El **<span lang="in" dir="ltr"> Pałaso de Buckingham</span>**, situà inte ła Sità de Westminster a Londra, ła ze ła rezidensa ufisałe de ła sovrana del Regno Unio. L'espresion *Buckingham Palace* o senplegamente *The Palace* ła ze devegnesta comun e popołar par espresionar tuto cueło che el revarda chełi anbienti de ła Corte e de ła fameja reałe e a lori ligai.

Oltre che devegner ła rezidensa ufisałe de ła Rezina, el ze el posto andove che łe zera avegneste numarévułe serimònie pùbleghe (dai risevimenti dei reałi a łe vìzite dei vari cai de Stato del mondo) e el ze anca na notévołe atrasion turìstega (tanto conosesto in tuto el mondo el ze el cànbio de ła Guàrdia). Da un ponto de vista pì profondo, el ga da senpre raprezentà un ponto de refarimento par tuti i sùditi, inte i momenti de fełisità e tristesa de ła istòria del Regno Unio.

El pałaso el se estende su na superfise de , mezurando 108 metri par 120 e esendo alto 24 metri. El ga inte el so interior 775 càmare, intrà łe cuałe 19 łe ze càmare de raprezentanse, 52 łe ze càmare da leto prinsipałi, 188 càmare łe ze par ła servitù, 92 łe ze stae inbastie cofà ufisi e 78 i ze bagni.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Depenta rupestre

__HIDDENCAT__

thumb|Grota de Altamira, Spagna
Le **depente rupestri** łe ze depente o dizegni fati inte łe parete de grote o cavità derivanti da ła preistòria partindo dal Pałeołìtego. Inte łe istese grote i ze stai anca catai-fora grafiti rupestri. Ła paroła "rupestre" ła deriva dal latin *rupestris*, e sto cuà da *rupes* (ròcia).

## Datasion
La datasion de ste depente ła resta de frecuente inserta e ła crea połèmeghe, parché i mètodi doparai, cofà cueło al ràdio carbònio, i połe vegner fasilmente "inganai" da canpioni contamenai da materiałe pì antigo o pì novo, e połe sucédar co tanta fasiłità inte l'interior de łe caverne.

## Sojeti artìsteghi
Co che inte ła metà del XIX secoło, i zera stai catai-fora par ła prima volta sti grafiti, i zera stai considarai primitivi, ma na nova revałutasion e nove descuerte łe ne ga permetesto de capir l'inportansa dei lavori de l'Età de ła Piera, che no i ze miga solché de alto liveło artìstego, ma i forma anca inportanti indisi par na mejo conosensa de ła cultura e de łe credense de cheła època.

I sojeti pì comuni inte łe depente rupestri pałeołìteghe i ze i grandi anemałi selvàdeghi, cofà bo, bizonti, etc.

L'antropòłogo Leroi-Gourhan el ga reconosesto de łe regołarità inte łe raprezentasion de buvini e ecuini e inte łe asociasion de sti cuà respetivamente al seso femenin e al seso mascułin. Łe depente doparae łe zera naturałi. Inte ła pì granda parte vegnea doparai fruti schiciai e sàngue de animałi morti.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Interlingue

L**'Interlingue** ła xe na lengoa artifisiałe svilupà da Edgar de Wahl.

## Łiteradura
* Kajš, Jan Amos (1938) *Krasina, raconta del subterrania del Moravian carst*.
* Podobský, Jaroslav (1935/1947) *Li astres del Verne*.
* Costalago, Vicente (2021) *Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas*.
* Costalago, Vicente (2022) *Subuqti*.

## Bibliografia
* Dr. F. Haas : « Grammatica de Interlingue », Svissia: Interlingue-Servicie Winterthur 1956.

## Łigamenti foresti
* Wikipedia
* Occidental: The International Auxiliary Language

## Notasion


## ''Pater Noster'' in Interlingue
:Patre nor, qui es in li cieles,
:mey tui nómine esser sanctificat,
:mey tui regnia venir,
:mey tui vole esser fat,
:qualmen in li cieles talmen anc sur li terre.
:Da nos hodie nor pan omnidial,
:e pardona nor débites,
:qualmen anc noi pardona nor debitores.
:E ne inducte nos in tentation,
:ma libera nos de lu mal.
:Amen.

## Interlingue in Wikipedia
Interlingue ła ga anca ła so Wikipedia.
Ulysses

***Ulysses*** ła ze sta na sonda spasiałe robòtega desviłupada in cołaborasion da l'Ajensia Spasiałe Eoropea e da ła NASA par el stùdio del Sołe e de ła ełiosfera da un'òrbita de erlevada inclinasion in confronto al pian de l'eclìtega. Ulysses ła ga permetesto de oservar par ła prima volta i połi del sołe. Orizenariamente denomenada cofà **International Solar Polar Mission**, ła ze sta renomenada cofà l'eroe grego Ulise che el se ghea aventurà par mare verso rote inesplorae.

La sonda ła ze sta lansada inte l'otobre del 1990 dal Space Shuttle *[[Space Shuttle Descovery|Descovery]]*. Dotada de strumenti che i garia anałizà i canpi, łe partezełe e łe pólvari inte el spàsio interplanetàrio, ła zera ałimentada da un zeneratore termoełètrego a radioizòtopi (RTG). Dopo gaver desfrutà de Zove par sbandonare el pian de l'eclìtega traerso de na manovra de fionda gravitasionałe inte el 1992, ła sonda ła ga fazesto tre pasaji sui połi sołari, inte el 1994-95, inte el 2000-01 e inte el 2007-08. El ze stada inte-ła-fin dezativada inte el 30 de zugno del 2009.

Co na vita oparativa de 18 ani e 266 dì, ła ga batesto el record predecesor de funsionamento de na mision ESA record detegnesto al*[[International Ultraviolet Explorer]]*.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
P2

**P2** (acrònemo de **Propaganda du** in italian ***Propaganda due***, fondada inte el 1877 co nome **Propaganda masònega**), ła ze sta un’asociasion a dełìncuere e loja de ła masonaria italiana aderente al Grando Oriente de Itàlia (GOI).

Fondada inte ła seconda metà del XIX secoło, ła zera stada desolvesta inte el ndar de del ventènio fascista e dopo recostituia a ła fin de ła seconda guera mondiałe; inte el perìodo de ła so condusion da parte de Licio Geli ła ghea asumesto forme deviae in confronto ai statuti de ła masonaria e eversive inte i confronti de l'ordenamento zurìdego italian.

Łazera sta sospendesta dal GOI inte el 26 de lujo del 1976; de sevente, ła Comision parlamentare de indàzene su ła loja masònega P2 soto de ła prezidensa de l'onorévołe Tina Anselmi ła ghea concludesto el cazo P2 denunsando ła loja cofà na vera e pròpia «organizasion crimenałe» e «eversiva», venindo desolvesta definitivamente inte el 1982.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
P2 (disanbìgua)

## Sigle
* **[[Pentium II]]** – microprocesadore Intel
* **[[Propaganda Due]]** – loja masònega

## Còdazi
* P2 o P-2 – dezignasion dei aèrei USA par Lockheed P2V Neptune

## Altro
* **[[Alfa Romeo P2]]** – automòbiłe de l'Alfa Romeo
* **[[Coolpix P2]]** – fotocàmara de ła Nikon
* **[[Ferrari P2]]** – automòbiłe de ła Ferrari
* **[[P2 (suporto)|P2]]** – Sistema de videorezistrasion a stato sòłido
* **[[YP-P2]]** – Letore Mp3 e Mp4 de ła Samsung
Crimenałità organizada

La definision de **crimenałità organizada** (o **crìmene organizà**) ła denòmena łe atività criminoze de particułari tipi de organizasion, definie organizasion crimenałi, no costituie in magnera fortùita par ła comision estenporànea de reati, ma organizae in magnera rełativamente stàbiłe co un schema zeràrchego e co un fin comun.

Sołitamente el fin ùltemo de ste organizasion el ze el profito econòmego, ma inte l'acesion łe połe vegner considerae grupi cofà łe organizasion terorìsteghe, che invese łe ze de matrise pułìtega, ideołòzega o sociałe.

## Le atività tipeghe
Łe atività tìpeghe de ła crimenałità organizada łe połe èsar:

* Atentà
* Contrafasion
* Estorsion
* Furto de identità
* Zugo de azardo
* Imigrasion iłegałe
* Omisìdio
* Marcà nero
* Prostitusion
* Risiclajo de schei
* Tràfego de arme
* Tràfego de droga
* Tràfego de èsari umani
* Tràfego de vałuta falsa
* Racket

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Maratona de New York

La **maratona de New York** ła ze na corsa organizada ogni ano longa de 42&nbsp;195 metri che ła se core traerso dei sìncue grandi destreti de ła sità de New York. Ła ze ła maratona pì partesipada del mondo, coi so 43&nbsp;545 atleti rivai al traguardo inte el 2009. Ła ze una de łe pì inportanti corse dei Stati Unii de l'Amèrica e ła ze parte de łe World Marathon Majors.

## Istòrego
La prima maratona de New York ła se ghea sełebrà ła prima setemana de setenbre del 1970. Ła zera sta organizada dal presidente del NYRR Vincent Chiappetta e da Fred Lebow e ła ghea vedesto 127 concorenti percórar cuatro ziri e mezo drio del perìmetro pì esterno de Central Park. Inte el dicenbre del 1975 se ghea tacà studiare un pusìbiłe percorso che el traersase tuta ła sità partindo da Staten Island finmente rivar a Central Park.

La investigasion par un percorso ła zera stada fata sercando soratuto de evitar el pì pusìbiłe problemi e ostàcułi, considerando de consevensa un grando nùmaro de pusibiłità: un pasajo sul Brooklyn Bridge o inte el Brooklyn-Battery tunnel

I zera stai studiai i vari tochi del percorso, ipotizando strade alternative e tentando de prevegner problemi lozìsteghi: el percorso cusita dizegnà inte el 1975 el ze oncora parte formante de ła maratona inte el dì de uncó.

L'edision del 2020, che ła garia gavesto sełebrare i 50 ani de ła pì popołare maratona del mondo, ła zera stada anułada par ła pandemia de COVID-19.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Nintendo

ła ze un'azienda japoneze speciałizada inte ła produsion de videozughi e console.

Considerada cofà una de łe pì grande conpagnie del Japon, ła **Nintendo** ła ze sta fondada inte el 23 de setenbre del 1889 da Yamauchi Fusajirō cofà produtore e destributore de carte da zugo. Inte el córar de ła so stòria ła ga fazesto vari zughi mecàneghi e ełetròneghi, entrando dopo inte el mondo dei videozughi inte i ani setanta, cofà produtore de zughi arcade. Inte el 1977 ła Nintendo ła ghea lansà co èzito ła so lìnea de console domèsteghe denomenada Color TV Game.

Dai ani otanta ła Nintendo ła ga produzesto numarévułe console da toła e portàtiłi che łe ga vendesto pì de 750 milioni de unità. Intrà łe console che i ga vendesto pì de 10 milioni de tochi, łe figura el Nintendo Entertainment System, el Super Nintendo Entertainment System, el Nintendo 64, el Nintendo GameCube, el Wii, el Nintendo Switch, el Game Boy, el Game Boy Advance, el Nintendo DS e el Nintendo 3DS. L'azienda ła ga fazesto par de pì ła sèrie Game & Watch e el Virtual Boy.

Ła Nintendo ła ga publegà pì de sincuesento zughi, de frecuente fazendo vałensa de ła cołaborasion co altre aziende par cheło che intaresa el desviłupo. In trent'ani el ga vendesto pì de 577 milioni de console e 3,5 miłiardi de còpie dei videozughi diretamente desviłupai. Inte el 23 de setenbre del 2019 ła Nintendo ła ga festejà el so 130º ano de vita.

La mascotte de ła Nintendo el ze Mario, personajo creà inte el 1981 da Shigeru Miyamoto par el videozugo arcade *[[Donkey Kong]]*. Ła Nintendo el ze cuotada drento de ła borsa de Tokyo dal 1983.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Autogoerno

L**autogoerno** ła ze na zurisdision che ła se autogoerna, e inte ła cuała nisun podere esterno el ga autorità drento de sta cuà. L'autogoerno ła ze na forma de sovranità. In Derito, l'autogoerno el połe refarirse a nasion, sità e altri enti in derito pùblego, e a asociasion inte el derito privà.

In fiłozofia pułìtega, co che el tèrmano autogoerno el vien doparà par referirse a na nasion o democrasia, de sòłito el ze sinònemo co cueło là de autodetermenasion o sovranità nasionałe. Co che invese el tèrmano el se referise al projeto pułìtego de l'anarchismo, el se referise a l'ordenamento zurìdego vołontàrio de na socetà sensa Stato, bazada su ła sovranità individuałe.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Emisfero osidentałe

L**emisfero osidentałe** el ze un tèrmano zeogràfego doparà par denomenar ła metà de ła Tera ponesta verso òvest del meridian de Greenwich (che el traersa Greenwich a Londra, inte el Regno Unio), l'altra metà el ze l'emisfero orientałe. In pì sto tèrmano el vien doparà in magnera spesìfega in referimento a łe Amèriche (o el Novo Mondo) e łe àcue là arenti, siben-ché i vien escludiesti racuanti teritori che i se cata zeografegamente in sto emisfero (parte de Àfrica, Eoropa, Antartide e Àzia); de consevensa el vien racuante volte denomenà emisfero american.

## Descrision
Calsìase definision de emisfero orientałe o osidentałe parò ła dimanda ła sełesion de un meridian arbitràrio e parałełamente un corispondente meridian da l'altra parte de ła Tera. Par tanto el vien doparà el Primo Meridian a 0° de lonzitùdene che el pasa par Greenwich, e el meridian da l'altra parte de ła tera andove che ła pasa ła lìnea internasionałe del cànbio de dara (par ła pì granda parte drio del 180° de lonzitùdene).

## Paezi drio dei du emisferi
De sevente i ze reportai i paezi che i ze drio del Primo Meridian, e i ze in anbedó i emisferi, in órdene da Nord verso Sud:
*
*
*
*
*
*
*
*

De sevente i ze reportai i paezi drio del 180º meridian, in órdene da Nord verso Sud:
* 
*
*
*
*
*

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Kiribati

**Kiribati** (IPA ), ufisalmente **Republic of Kiribati**, o anca **Kiribai** in vèneto, el ze un stato insułare de l'Oseània de sirca  abitanti.
L'ordenamento del Stato el ze na repùblega parlamentare, menbro del Commonwealth de łe nasion e l'atuałe presidente el ze Taneti Maamau.
La capitałe del Kiribati ła ze Tarawa Sud.
Le łéngue ufisałi cuà parlae łe ze l'ingleze e el zilberteze: el nome del Paeze, de fato, el ze ła magnera de dir e de scrìvar *Gilberts* (da *Gilbert's Islands*) in sta łéngua.

Za cołònia britànega par sirca novanta ani, ła ze indipendente dal 12 de lujo del 1979; dal 1999 ła ze menbro de l'ONU.

## Gałeria de someje

Imàjine:Kiritimati-EO.jpg|someja da ła stasion spasial de *Kiritimati*, o ìzoła de Nadal
Imàjine:South_Tarawa_from_the_air.jpg|panorama de ła cavedal Taraua
Imàjine:Rotjan_-_Enderbury_Day_1_-_2nd_half_(62).JPG|sito ONUESC de ła area proteta de łe ìzołe de ła Fenice
Imàjine:Christmas_Warbler.png|*bokikoiko* o canaioła de ła ìzoła de Nadal


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Nauru

**Nauru** ufisalmente **Repùblega de Nauru** (in ingleze *Republic of Nauru*, in nauruan *Ripublik Naoero*), el ze un stato insułare de l'Oseània de ła Micronèzia, indipendente dal 1968, conponesto da solché na ìzoła de co 10&nbsp;000 abitanti.

Nauru ła ze considerada ła repùblega indipendente pì picenina del mondo, sia par abitanti, sia par superfise, parché sì che ghe ze stati pì picenini cofà ła Sità del Vategan e el Prinsipà de Monaco ma no i ga istitusion republegane. El ze el pì picenin paeze no eoropeo soto dei tèrmani de superfise. Nauru el ze in pì l'ùgnoło stato del mondo privo de na sità capitałe, anca se in zènere se tende a identifegarla co Yaren, che el ze el sentro urban de pì grande dimension e ła ze anca ła sede del goerno.

Nauru ła ze menbro de łe Nasion Unie, del Forum de łe Ìzołe del Pasìfego, del Commonwealth de łe Nasion e del Grupo dei Stati de l'Àfrica, dei Caràibi e del Pasìfego.

Dal 1888 finmente al 1919 el ga fato parte de l'Inpero cołòniałe todesco. El zera un teritòrio de ła Nova Guinea tedesca.

## Gałeria de someje

Aerial view of Nauru.jpg|someja aerea da nord ovest
NauruBuada077.jpg|Łaguna de Buada
Nauru Denigomodu-Nibok.jpg|Denigomodu
The site of secondary mining of Phosphate rock in Nauru, 2007. Photo- Lorrie Graham (10729889683).jpg|Minierà de fosfà


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Tonga

**Tonga** (in tongan: *Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga*, pronunsa: [toŋa]), ufisalmente **Regno de Tonga**, el ze un stato insułare de ła Połinèzia. El ze organizà soto forma de monarchia costitusionałe e l'atuałe cao de Stato el ze re Tupou VI, rivà inte el trono inte el 2012. El paeze el ga na superfise de 748&nbsp;km² e conta sirca 103.000 abitanti, che i vive solché in 53 de łe 173 ìzołe de łe cuałe el ze formà. La capitałe el ze Nukuʻalofa.

## Nome
El Stato de Tonga ła ze dizesto anca Ìzołe dei Amighi, par via del caràtare cordiałe dei abitanti al rivo dei primi esploratori.

## Gałeria de someje

Imàjine:Эуа, вид со смотровой площадки.jpg|parco nasional de Eua
Imàjine:Vaipūua_bridge.jpg|łago inte ła ìzoła de Vavau
Imàjine:Neiafu.jpg|panorama de Neiafu
Imàjine:Haʻamonga.jpg|sito istorego de *Haʻamonga ʻa Maui*


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Repùblega rusa

La **Repùblega Rusa** () el ze el nome portà da ła Rùsia, intrà ła cascada de l'Inpero ruso e ła proclamasion de ła Repùblega Sociałista Federativa Soviètega Rusa, o sia intrà inte el 1° de setenbre del 1917 (14 de setenbre del 1917 inte el całendàrio gregorian) e inte el 26 de otobre del 1917 (8 de novenbre del 1917 inte el całendàrio gregorian).

Sta entità efìmara ła zera guidada da un goerno provizòrio a Pierogrado dopo de l'abdicasion de Nicoła II inte el 16 de marso del 1917 (29 de marso del 1917 inte el całendàrio gregorian), e guidà de sevente dal prinsipe Georgy Lvov e dopo da Aleksandr Kerensky. Sta repùblega unitària ła ze sta roversada da ła Revołusion de Otobre, che ła ghea stabiłio ła Repùblega Sociałista Federativa Soviètega Rusa.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Costantinòpułi

**Costantinòpułi** (; in grego , *Konstantinoupolis*), o **Nova Roma** (in latin *Nova Roma*, in grego , *Nea Rhōmī*), o oncora **ła Sità de Oro**, i ze racuanti dei nomi co i cuałi ła vegnea denomenada ła odierna sità de Istanbul, inte łe rive del Bosforo, major sentro urban de ła Turchia. El nome Costantinòpułi el ze sta in particułare tegnesto da ła sità inte el perìodo intercorente intrà ła refondasion par man de l'inperatore roman Costantin I e ła concuista da parte del sultan otoman Maometo II, o sia dal 330 al 1453.

Durante de sto perìodo ła sità ła ze sta una de łe capitałi de l'inpero roman (ani 330-395), capitałe de l'inpero roman de Oriente (ani 395-1204 e 1261-1453) e de l'inpero latin (ani 1204-1261).

El nome el zera sta isteso in dòparo anca inte el ndar de l'Inpero otoman, co che ła zera conosesta ufisalmente cofà *Kostantîniyye* (قسطنطينيه in łéngua turca otomana) e cofà Costantinòpułi inte i osidentałi, finmente al 1930, co che el nome *Istanbul* in łéngua turca el zera vegnesto ufisałizà e rendesto escluzivo da łe autorità turche.

Ła ze par de pì ła sità che ła ga sorbio pì asedi inte ła stòria umana, capitołando solché du volte: ła prima inte el ndar de del sachejo dei crozai inte el 1204 e ła seconda co che ła ze sta definitivamente concuistada dai otomani inte el 1453.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Theodore Roosevelt

El ze sta el 26º presidente dei Stati Unii e el ga recevesto el Prèmio Nobel par ła paze. El zera devegnesto Presidente co che el ghea ła età de 42 ani, de sevente al sasìnio de William McKinley, e ła ze ła persona pì zóvane che ła ga cuerzesto ła carga de presidente dei Stati Unii. El so muzo el ze uno dei cuatro scolpii inte el monte Rushmore, co cuełi de George Washington, Thomas Jefferson e Abraham Lincoln.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti