open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tintoreto

200 px|thumb|Detajo del'autoritrato|sinistra 
**Jacopo Comin** ciamà **Tintoretto** (par vìa del mestiere del pare - Venesia, 29 de setenbre 1518 - 31 de majo 1594) el xe stà un dei pì grandi pituri de ła scoła venesiana e probabilmente l'ultemo grando pitór del rinasimento itałian.

## Vita

Inte ła soa jovenesa el xe stà anca ciamà **Jacopo Robusti**, parché el pare gà difexo łe porte de Padoa in modo decixo ("robusto") contro łe trupe inperiałi. El só vero nome "Comin" el xe stà rexentemente scoverto da Miguel Falomir, el curador del muxeo del Prado de Madrid el xe stà rexo pùblico 'ntel'ocaxion de ła retrospetiva de Tintoretto al Prado, vèrta dal 29 de genaro 2007.

## Soranome
Par ła soa energía fenomenałe inte ła pitura el xe stà soranominà "*El Furioxo*" (*Il Furioso*) el só uxo dramàtego de ła prospetiva e de ła luxe el gà fato divenir el percursor del'arte baròca.

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Fermignan

**Fermignan** el xe on comune de 8384 abitanti inte ła provincia de Pesaro e Urbin.

## Evołusion demografica

## Aministrasion comunałe
Conéjo

El **conéjo** (dito anca **conicio**, **conigio**, **cunicio** o **cunel**) el xe un tipo de bestia che fa parte de ła fameja dei Leporidae, ła stesa che fa parte anca i liévori.

I cuniji i xe difondesti in tante parte del móndo e i se divide in sete-oto xeneri ciamà in latin:

* *Oryctolagus*
** *[[Oryctolagus cuniculus]]* (conejo europeo o conejo selvàdego)
* *[[Sylvilagus]]* (cuniji americani)
** *[[Sylvilagus brasiliensis]]*
** *[[Sylvilagus dicei]]*
** *[[Sylvilagus bachmani]]*
** *[[Sylvilagus mansuetus]]*
** *[[Sylvilagus aquaticus]]*
** *[[Sylvilagus palustris]]*
** *[[Sylvilagus floridanus]]*
** *[[Sylvilagus transitionalis]]*
** *[[Sylvilagus nuttallii]]*
** *[[Sylvilagus audubonii]]*
** *[[Sylvilagus insonus]]*
** *[[Sylvilagus cunicularis]]*
** *[[Sylvilagus graysoni]]*
* *[[Pronolagus]]* (cuniji africani)
** *[[Pronolagus crassicaudatus]]*
** *[[Pronolagus randensis]]*
** *[[Pronolagus rupestris]]*
* *[[Poelagus]]*
** *[[Poelagus marjorita]]*
* *[[Bunolagus]]*
** *[[Bunolagus monticularis]]*
* *[[Romerolagus]]*
** *[[Romerolagus diazi]]*
* *[[Nesolagus]]* (cuniji de l'ìxoła de Sumatra)
** *[[Nesolagus netscheri]]*
** *[[Nesolagus timminsi]]*
* *[[Pentalagus]]*
** *[[Pentalagus furnessi]]* (el vive soło che in Giapon)
Leporidae

__HIDDENCAT__

**Leporidae** el xe el nome sientìfico latin de ła faméja de bestie che ła ragrupa i cuniji e i liévori.
Ghin' fa parte sirca sinquanta specie diverse intrà cuniji e łiévori.

Insieme coi pika, i fa parte de l'órdene dei lagomorfi.
Lepus

El **lièvore** (dal lat. *lepus, leporis*) el xe na bestia mamìfera che fa parte de ła faméja dei Leporidae insieme col conéjo. In vèneto, el vien ciamà anca **lièoro**, **lièore**, **gévaro**, **gévare**, **diègore**, **jévro**, **jévre** o **géore**.

De sòłito dixendo lièvore se intende el *[[Lepus europaeus]]* che l'è ła specie pi conosùa da łe nostre bande.

El xe un animałe scatoxo e vełoce. Ła so rapidità ło ga senpre jutà soratuto a scopi difensivi, scanpando da i predaturi. Anca l'homo, co ła cacia, el raprexenta un perìcoło pal lièvore, visto che ghe piaxe asè el gusto de ła so carne.
Sant'Ipołito de Roma

**Sant'Ipołito de Roma** (in Axia, 170 çirca - in Sardegna, 235), el xe sta on teołogo e scritore cristian: el xe sta el primo antipapa de ła storia de ła Ciesa ma prima de moriga el ga fato pace papa łegitimo, Ponsian, insieme al cuałe el xe sta mortorisà e el xe venerà come santo da ła Ciesa catolega e da queła ortodosa.
Manises

**** el xe un comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Vałénsia, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma de Vałénsia.

## Evołusion demogràfega

## Altri projeti

## Linganbi foresti
San Martin

**Santi** 
* **[[San Martin de Tours]]**
* **[[Papa Martino I|San Martino Papa]]**
**Località**
* **[[San Martino di Castrozza]]** - località turistica del Trentin
* **[[San Martino al Tagliamento]]** - comune italian in provincia de Pordenon
* **[[San Martino Alfieri]]** - comune italian in provincia de Asti
* **[[San Martin Bon Albergo]]** - comune italian in provincia de Verona
* **[[San Martino Canavese]]** - comune italian in provincia de Torino
* **[[San Martino d'Agri]]** - comune italian in provincia de Potenza
* **[[San Martino dall'Argine]]** - comune italian in provincia de Mantoa
* **[[San Martino del Lago]]** - comune italian in provincia de Cremona
* **[[San Martino di Finita]]** - comune italian in provincia de Cosenza
* **[[San Martin de Lupari]]** - comune italian in provincia de Padoa
* **[[San Martin de Venezze]]** - comune italian in provincia de Rovigo
* **[[San Martin in Badia]]** - comune italian in provincia de Bolzan
* **[[San Martino in Passiria]]** - comune italian in provincia de Bolzan
* **[[San Martino in Pensilis]]** - comune italian in provincia de Campobasso
* **[[San Martino in Rio]]** - comune italian in provincia de Reggio Emilia
* **[[San Martino in Strada]]** - comune italian in provincia de Lodi
* **[[San Martino Sannita]]** - comune italian in provincia de Benevento
* **[[San Martino Siccomario]]** - comune italian in provincia de Pavia
* **[[San Martino sulla Marrucina]]** - comune italian in provincia de Chieti
* **[[San Martino Valle Caudina]]** - comune italian in provincia de Avellino
* **[[Saint-Martin-Vésubie]]** - comune francese de le Alpi Marittime
* **[[San Martino di Lota]]** - un comune francese inte el departemento de la Corsica setentrional 
* **[[Sankt Martin (CH)|Sankt Martin]]** - comune svizzero del Canton Grigioni
* **[[Sint Maarten Saint Martin|Saint Martin/Sint Maarten]]** - ìzoła dei Caraibi, parte de le Antille Olandesi e de la Francia (departemento d'oltremar de la Guadalupa)
* **[[Contrada San Martino|San Martino]]** - **[[Contrade de Legnano|contrada]] del [[Palio de Legnano]]**
* **[[San Martin deła Bataja|San Martino della Battaglia]]**, frazion de Desenzano del Garda in provincia de Brescia.

## Modi de dir
*"Far San Martin"* vol dir ciapar su e ndar a star via; na olta infati i contrati de laoro che i contadini i fasea col paron i scadea el dì de San Martin, e se el paron nol le rinovava, el contadin ghe tocava ciapar su e ndar via, e zercarse na casa da n'antra parte.
Fidensa

**Fidensa** el xe on comune de 23&nbsp;355 abitanti inte ła provincia de Parma.

## Evołusion demografica

## Frasion
Bastelli, Cabriolo, Castione Marchesi, Chiusa Ferranda, Chiusa Viarola, Coduro, Cogolonchio, Colombara, Costa Ferrari, Fornio, Monfestone, Osteria Pietralunga, Parola, Pieve Cusignano, Ponte Ghiara, Rimale, San Faustino, Santa Margherita, Siccomonte.

## Personałità łigà a Fidensa
* Gene Gnocchi (vero nome Eugenio Ghiozzi, Fidensa, PR, 1° de marso 1955), *comico e condutor tełevisivo tałian*.
* Ettore Ponzi nato a Borgo San Donnino (Fidensa), PR, el 26 de otobre 1908, morto a Fidensa, PR, el 31 de genaro 1992, *[[pitore]]*.

## Gemełagi
Fidensa ła xe gemełà co:
* Sisteron (Fransa)
* Herrenberg (Germania)
* Canterbury (Regno Unìo)
* Kremnica (Slovachia)

## Note
Cadenet

**Cadenet** el xe on comune fransese de 3.950 abitanti che el se cata inte el departemento de ła Vaucluse de ła rejon de ła Provensa-Alpi-Costa Azura.

## Xemełagi

* Arcołe 
* Varvari-Mirtia Creta, 

## Evołusion demografica

thumb|350px|left|Panorama de Cadenet
Napoleon Bonaparte

*Napoleon Bonaparte*' (Ajacio, 15 de agosto 1769 - Ixoła de Sant'Ełena, 5 de majo 1821), el xe sta un xenéral, omo pułitego e figura storèga de grande riłevanza. Nonché prinzipal responsàbile de la destrusion del Stato Veneto, co la invasion del la Republica Serenissima.

## Vita
thumb|left|170px|'Napoleon Bonaparte'' (1801)
Generałe durante ła Rivołusion fransese, el ga governà ła Fransa dal 1799: el xe sta Primo Consołe dal novenbre 1799 fin al majo 1804 e Inperador dei Fransesi, col nome de Napoleon I, dal diçenbre 1804 a l'apriłe 1814 e de novo dal 20 de marso al 22 de zugno 1815. El xe sta anche President de ła Republica Tałiana (Cisalpina) dal 1802 fin al 1805 e Re de Itàlia dal 1805 al 1814, 'Mediator' de ła Republica Elvetica dal 1803 al 1813 e 'Protetor' de ła Confederasion del Reno dal 1806 fin al 1813.
## Canpagne miłitari
Grassie a na serie de bełe canpagne miłitari, el xe rivà a conquistar na grand parte de ł'Eoropa continentałe, esportando i idełi de ła Rivołusion fransese promovendo anca on serto rinovamento sociałe. Co łe canpagne miłitari el xe rivà a controłar altri Stati come ła Spagna, el Regno de Napołi, Vestfalia e Olanda. El so dominio el xe finìo a causa de ła disastroxa canpagna de Rusia (1812); sconfito dai Aleati eoropei inte el Otobre 1813, Napoleon el ga abdicà inte el apriłe 1814 e mandà in bando inte ł'Ixoła d'Elba.

## Tornà in Fransa
A causa de ła dełuxion del popoło fransese par ła nova situasion połitega, inte el marso del 1815 a se crea ła condision par lasar el bando de l'Ixoła d'Elba par tornar in Fransa.
El sbarca a Antibes e el torna a Parigi "sensa sparar on sol colpo" dove el resta al poter par Sento dì), fin quando el perde l'ultima bataja a Waterloo scontrandose co ła Setima Coałission, el 18 de zugno del 1815. I o ultimi ani de vita Napoleon łi pasa in bando inte ł'Ixoła de Sant'Ełena, inte el Oceano Atlantico, soto el control dei inglexi. Dopo ła so caduta definitivaq, el Congreso de Viena el ga ristabiłio i veci Stati eoropei che a ghe gera sta prima de łe conquiste fransesi, co qualche ecession, come par ła Serenissima Republica de Venessia, la Republica de Genova e la Republica de Raguxa.
## Dinastia
Napoleon el xe sta el primo cao de governo de ła dinastia dei Bonaparte. El ga spoxà Joséphine de Beauharnais intel 1796, e in seconde nozze, ła Arciduchesa Maria Luisa d'Austria, el 11 de Febraro 1810. I so eredi i xe sta l'unioco fioło łegitimo, Napoleon Luigi conosesto come el re de Roma (1811-1832), e do fiołi ilegitimi: Carlo, Conte Leone 1806 - 1881 (fioło de Catherine Eléonore Denuelle de la Plaigne 1787 - 1868) e Alessandro Giuseppe Colonna, Conte Walewski (1810 - 1868) (fioło de Maria, Contessa Walewski 1789 - 1817), ministro dei esteri de Napoleon III.
Pojo Mojan

**Pojo Mojan** el xe on comune de 2510 abitanti inte ła provincia de Rieti.

## Aministrasion
* Sindaco: Sante Desideri, dal 06/2004.
* Comune: Centralino 0765 87.60.23
* Fa parte della http://www.cmmontisabini.it  XX° Comunità Montana dei Monti Sabini

## Evołusion demografica

## Voci correlate
* Monti Lucretili
* Parco regionale naturale dei Monti Lucretili

## Linganbi foresti

* XX Comunità Montana dei Monti Sabini 
* Le chiese 
* I festeggiamenti in onore di Sant'Antonio di Padova 
* La frazione di Cerdomare 
* Curiosità su Poggio Moiano
Cesanòa

**Cesanòa** (it. *Bosco Chiesanuova*, łéngua cimbra e ted.: *Nuagankirchen*) el xe on comune de 3162 abitanti inte ła provincia de Verona.

## Zeografia
El é a 27 chiłometri da Verona. El xe al nord de ła provincia e el confina co ła provincia de Trento. El so teritorio el ga na parte antropizzada a sud e una a nord che ła ga pascołi par ł'alpexo d'istà e canpi da sì ben inevài.

## Evołusion demografica

## Varda anca
* Tander
* Val Squaranto
Bałon de oro

El **Bałon de oro** el xe un premio asegnà ogni ano dal xornałe *[[France Football]]* tra i xugadori de bałon dei club de tuta Europa.
Insieme al Fifa world player el rapresenta el premio pì importante par un xugadore de bałon.
Inte i primi ani el xera riservà soło ai xugadori eoropei, dal 1995 lo pol vinsare anca i xugadori ca no xe nati in Eoropa. 

L'ultimo a vìnsare el xe stà Lionel Messi.

## Albo d'oro dei vincitori

## Notasion

## Altri projeti
Progno

**Progno** (in lengoa cimbra: *Brunghe*, ted.: *Prunghe*, nome uficial italina *Selva di Progno*) el xe on comune de 1002 abitanti inte ła provincia de Verona.

## Evołusion demografega

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Glycyrrhiza glabra

thumb|left|''Glycyrrhiza glabra''

Ła **sugorigorisia** (o anca **sugorisia**) (nome sientifico *Glycyrrhiza glabra*) ła xe na pianta ke dura senpre, alta fin a 2 metri, de ła fameja de łe *Leguminose*. *Laktritze* in todesco, *licorice* in inglese e *liquirizia* in tałjàn, ła xe originaria deł'Asia sudocidentałe e deł'Egito, ma i ła conoseva anca i Cinesi e i antichi Greci. A portarla in Eoropa xe sta i frati dominicani inte el 14° secoło.
thumb|left|Bastonsini de sugorigorisia
Łe raixe vien doparà in tante maniere, parkè łe ga de łe sostanse (açido glicirisico, glicirisina) co diverse proprietà. Intanto łe xe dolsi e ałora łe se mastega cusì come ke łe xe (bastonsini de sugorigorisia) o se ghin fa gełati, caramełe, spaghi, ciunghe, liquori o łe se mete drento ła graspa.
thumb|left|Spaghi de sugorigorisia
Ła sugorigorisia ła ga anca proprietà protetive par ła mucosa del stomego e ła va ben par ki ke ga ła gastrite; pare ke ghe sia anca na çerta atività antinfiamatoria e stimołante łe difese imunitarie. I efeti cołaterałi, quando ke se ghin magna masa, xe ła ritension idrica e ła presion alta. Vien perso anca potasio e sto fato pol far dani al core e ai muscołi. Par ste rason xe mejo ke quei ke ga ła presion alta e łe done insinte no i fasa uso de sugorigorisia.
Ała (TN)

**Ała** (Trento) el xe un comune de di 8530  abitanti, che el se cata inte el  sboco de ła Valbona e de ła Val Ronchi; st'ultima ła xe pasà da un torente anca łù ciamado Ała. Fin a ła prima guera mondiałe, ła sitadina ła gera na inportante stasion de confin intrà ł'Itàlia e ł'Inpero Austro-ongarico.

## Note
El Sèro

**El Sèro** (in łéngua cimbra **Kame Cire**, ted.: *Silva Hermanorum*, nome uficial italian *Cerro Veronese*) el xe on comune de 2038 abitanti inte ła provincia de Verona.

## Evołusion demografica
San Vito de Łucania

**San Vito de Lucania** o **San Vito Martire** (Mazara del Vało, III secoło – Łucania, 28 de zugno 303) el xe venerà come santo e martire da ła Ciesa catołega el xe on santo mucio inportante anca par ła Ciesa ortodosa serba e queła bulgara, ła so ricorensa ła xe el 15 de zugno del Całendario giuliano ca corisponde al 28 de zugno del Całendario gregoriano.

## Patronati
San Vito el xe patrono di:
* Avigliano (PZ)
* Carmiano (LE)
* Cellole (CE)
* Cermenate (CO)
* Cretone (Roma)
* Eboli (SA)
* Forio (NA)
* Lequile (LE)
* Macchia di Giarre, frazione del comune di Giarre (CT)
* Marano Lagunare (UD)
* Mascalucia (CT)
* Mazara del Vallo, sua presunta città natale
* Monte San Vito (AN)
* Omegna (VB)
* Partanna (TP)
* Polignano a Mare (BA)
* Positano (SA)
* Rapone (PZ)
* Recanati (MC)
* Regalbuto (EN)
* San Vito al Torre (UD)
* San Vito dei Normanni (BR)
* Sapri (SA)
* Fiume in Croasia

## Tradision e modi de dir ligadi al Santo
San Vito al gnen reputà esser protetor de la ua parchè la so festa la chej proprio 'te el momento de la fioridura. An proverbio al diss:
«Se el piou da San Vito e San Modest, la ua la cala infin al sest».
Paolo Rossi (zugadore de bałon)

__HIDDENCAT__

thumb|Paolo Rossi 1970

**Paolo Rossi** (Prato, 23 de setenbre 1956 - 9 de diçenbre 2020) el xe sta uno dei pì famoxi xugadori de bałon 'tałiani.
Inte el 1982 el ga vinto el mondiałe e el Bałon de oro.

Inte ła sò cariera, el ga xugà inte el Como, inte el Vicensa, inte ła Juventus, inte el Perugia, inte el Milan e inte el Verona.

## Note
Łiechtenstein

El **Łiechtenstein**, ufisialmente **Prinsipà de'l Łiechtenstein** (in todesco *Fürstentum Liechtenstein*) el ze un stato independente picenin de l'Eoropa.
El confina co l'Àustria a nord-est e co ła Svìsara a sud e òvest.

## Zeografìa
El ze el cuarto microstato eoropèo dopo Vatican, Prinsipà de Mònaco, San Marin e el cuinto microstato de'l mondo se se conta ła Repùblega de Nauru in Oseania.

## Ministrasion
El Łiechtenstein el ga el Prìnsipe che'l conpartise el poder esecutivo co'l goerno e chel łejislativo co'l Landtag. La Costitusion de'l Liechtentein ła ze el documento pì inportante de ła łeje de'l Prinsipà e ła gà par i comuni el dirito de secesion.

## Zeografìa pułìtega
### Sudivizion aministrative
El Łiechtenstein el ze divizo in 11 comuni (*gemeinden*).

### Capitałe e altre sità
Ła capitałe de'l Łiechtenstein ła ze Vaduz, indove ghe ze donca el Castel de'l Prìnsipe, el Parlamento (Landtag), el Tribunal e'l Goerno.
Ła sità co pi abitanti ła ze Schaan.

## Economìa
### Acordi comersiałi
El Łiechtenstein el ga un tratato de union doganałe e econòmega co ła Svìsara e donca el dòpara i Franchi Svìsari come moneda e se pol pasar łibaramente in Svìsara sensa controłi.
El Łiechtenstein el ga invese na frontiera co l'Àustria e donca anca co l'altra union pì granda: l'Union Eoropèa (UE).

## Gałeria de someje

Grauspitzen.JPG|*Grauspitzen* a sud
3123 - Schaan-Vaduz - Rheindamm.JPG|Fiume Reno
GiorcesLiechtenstein2.jpg|Panorama co'l castel de Vaduz
Hilti Schaan.jpg|Sede de ła dita Hilti


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Vaduz

**Vaduz** ła xe ła Capital del Prinsipato del Liechtenstein.

Ghe xe łe sede del Goerno, del Tribunal e del Parlaménto lichtensteinéxe e el casteło del Prìnsipe.

Ga sede a Vaduz anca de un saco de banche e società finansiarie foreste.

## Note
Zona Estrateritoriałe

Na **Xona Estrateritoriałe** (o anca **Zona Estrateritoriałe**) l'è un teritorio che formalmente el fa parte de un Stato ma in realtà el vien gestìo da n'altro Stato: donca łe xone estrateritoriałi łe xe tochi de tera no tanto grandi indove che se segue dei acordi o de łe leje speciałi.

L'exenpio clàsico de xona estrateritoriałe xe łe Anbasade: formalmente łe fa parte del *Stato ospitante* ma in realtà łe xe sóto łe leje del *Stato ospità*. Par exenpio l'Anbasada tedésca in Itàlia ła xe su un toco de tera che fa parte de l'Itàlia ma ła połisìa itałiana no ła pol miga entrarghe parché aministrativamente el xe un teritorio "in man" ai tedischi.

Inte el móndo ghe xe un caxo soło de *auto-anbasada* cioè gh'è soło una Anbasada de un Stato sul só steso teritorio: l'è l'Anbasada itałiana par ła Santa Sede che invese de èser in Vatican (masa picenin) ła xe in Itałia.

Łe Zone Estrateritoriałi no łe va mìa confuxe co łe enclave che invese łe fa parte uficialmente de un Stato foresto rispeto a quel che łe ga tuto intorno.
Paolo Rossi

Ghe xe diversi òmani inportanti italiani de nome **Paolo Rossi**:

* **[[Paolo Rossi (połìtico)|Paolo Rossi]]** (1900-1985), giurista e omo połìtico, presidente de ła corte costitusionałe.
* **[[Paolo Rossi (fiłòsofo)|Paolo Rossi]]** (1923), fiłòsofo e storico de ła siensa.
* **[[Paolo Rossi (xugadore de bałacanestro)|Paolo Rossi]]** (1948), xugadore e ałenadore de bałacanestro.
* **[[Paolo Rossi (atore)|Paolo Rossi]]** (1953), atore satìrico de teatro, cinema e tełevision.
* **[[Paolo Rossi (xugadore de bałon)|Paolo Rossi]]** (1956), xugadore de bałon dei ani setanta e otanta e canpion del mondo inte el 1982.
San Vitałe

**San Vitałe** el xe venerà come santo martire da ła Cexa Catòłega.

De lu se sà ben poco, se non che el saria stà martorixà a Bołogna ai tempi de l'inperador Dioclesiano (284-305) insieme col so paron Agricoła.
Cuciaro

right|200 px|thumb|Un cuciaro da dolse, dito anca cuciareto
El **cuciaro** o **scudiero** o **sculiaro** o **sculiero** o **scugier** o **sculier** el xe na posada da tola costituìa da na pałéta concava ovałe, doparà par tirar su e metar in boca magnari liquidi o un fià sbrodegosi.

El nome el vien dal latin *cochlea* (s-cioso) parché pol darse che el primo rudimentałe cuciaro el fusse un s-cioso (da ła qual el nome). I ghe someja de pi a ła forma conosiùa ancuo, i cuciari che se usea in tea antiga Roma: ła *ligula* e el *cochlear* (prima de osso e dopo de metal, cualche volta col manego a punta chel podea servir par verxar i mołuschi o sbuxar vovi). De le volte el manego el gavèa na dopia ponta e el vegnea doparà l'istesso come che ancuo se dopara el piron.

## Altri projèti
Arzento

[right|180 px|thumb|Poxision inte ła [tabeła periòdica|tavoła periòdega]]

L**arxento** el xe l'elemento chimego inte ła tavoła periòdega chel gà sinboło **Ag** (dal'abreviasion del łatin *Argentum*) e numero atomego 47. El xe un metało de tranxision tenero, bianco e łuxido; l'arxento el xe el mejor condutor de całor ed ełetriçità infra tuti i metałi, e se trova in natura puro e soto forma de mineral. Se dopara inte ła monedasion, in fotografia e in giojełeria, in el quàl el xe protagonista de na intera branca, l'arxentaría, che ła rigarda cope, cúcume, vantiere, cornize e posade da toła (pironi, cuciari, cortełi etc...).
## Altri projèti

## Linganbi foresti
*  Los Alamos National Laboratory – Silver 
*  WebElements.com – Silver
*  EnvironmentalChemistry.com – Silver
Federico Faggin

Grasie a łu, ghe xe i conputer moderni: el so procesor *[[4004]]* el xe stà soło che el scumisio de ła rivołusion targada *[[Intel]]*. El gà fato sta scoverta inte ła Amèrica, ndove che el gà laorà on mucio de ani. Pò el xe stà premià da ła Comision Oropea e el gà anca diverse lauree *Ad Honorem* par esare stà on pioniere de ł'enformadega.

Podopo na esperiensa rento ła Intel, Faggin el gà creà na axienda a so mixura, ła Zilog.
Tremoxine

**Tremoxine** (pronuncià *Tremòxine*) el xe on comune de 1922 abitanti inte ła provincia de Bresia.

## Frassion
Arias, Bassanega, Cadignano, Campione, Castone, Mezzema, Musio, Pieve, Pregasio, Priezzo, Secastello, Sermerio, Sompriezzo, Ustecchio, Vesio, Villa, Voiandes, Voltino

## Evołussion demografica

## Linganbi foresti

* Guida indipendente alla vita di Tremosine
* Tremosine Cultura - Gruppo di idee La Löm 
* Associazione Pro Loco
Monte Baldo

El **Monte Baldo** el xe on masicio montagnozo co na dorsałe prinsipałe che ła ga on andamento nord est - sud ovest, incuneà intrà ła Val d'Adexe e el Łago de Garda e el se estende inte i teritori dei comuni de San Xen de Montagna, Ała, Avi, Cavrin, Ferara de Monte Baldo, Brentonech, Nago-Torbołe, Malsexen e Brenson.

El masicio el xe divixo in do parti da ła *boca de Navene* (1&nbsp;430&nbsp;m). Ła parte a sud ła xe queła co ła masima ełevasion del grupo: Sima Valdrita, al confin tra łe province de Trento e de Verona, (2&nbsp;218&nbsp;m). Ła parte a nord ła ga come masima ełevasion el Monte Altisimo, 2&nbsp;078&nbsp;m de altessa, che el se cata inte ła provincia de Trento.

## Linganbi foresti

* El masicio del Monte Baldo so Google Maps
* Oservatorio Astronomico del Monte Baldo "Angelo Gelodi"
* Scheda sel monte Baldo  dal sito Verona.com
Càtaro

**Càtaro** (in serbo e croato: **Kotor**) ła ze na sità de ła repùblega de'l Montenegro, catà su ła costa adriàtega e capitałe de l'omonima munisipałità.

Ła vecia sità marìtema de Càtaro, sircondàa da un inponente sinta muraria, ła ze ancora ben conservàa e ła xe encluza inte ła lista de i patrimoni de l'umanità proteti da l'Unesco.
Da'l 1420 a'l 1797 Càtaro e ła rejon sircostante ła ze stàa vùa da ła Repùblega de Venesia e l'influensa vèneta ła ze ancor deso vizìbiłe inte l'architetura de ła sità.

Ła sità se specia inte łe boche de Càtaro (*Boka Kotorska*), un'artigołada serie de profondi bazini perfetamente riparài da'l mar verto, che i costituise el pì grando porto nadurałe de'l mar Adriàtego e i ricorda vagamente, par ła łora forma frastajàa, i fiordi norvegezi. Łe boche de Càtaro łe costituise un de i pì incantévołi paezaji de'l Mar Mediteraneo e, co Càtaro stesa, łe garantise a ła rejon un afluso turìstego in costante aumento.

## Demografìa
Inte'l corso de'l XX secoło ła popołasion croata, che ła jera na volta ła majoransa, ła ze całada e ancùo i montenegrini i ze majoritari in tuta ła rejon.

A Càtaro a existe anca na comunità itałiana picenina, ciamàa ofisialmente *Comunità Nasionałe Itałiana de'l Montenegro*, che in base a l'ùltemo censimento ła gavarìa da contar sirca 500 persone. Da'l punto de vista łenguìstego el *vèneto da mar* el ze drio sparir a favor de l'itałian stàndar.

## Varda anca
* Òpare de defeza venesiane intrà XVI e XVII sècoło: Stato da Tera-Stato da Mar ocidentałe

## Altri projeti

## Linganbi foresti
* Storia e cultura de Cátaro
Erbezo

**Erbezo** (**gen Wiese** in łéngua cimbra, **Bisan** in tedesco) el xe on comune de 774 abitanti inte ła provincia de Verona.

## Evołusion demografica

## Varda anca
* Val Squaranto
Castelnovo del Garda

**Castelnoo del Garda** el xr on comune de 8612 abitanti inte ła provincia de Verona.

## Evołusion demografica

## Economia
Inte el teritorio castelnovexe a xe prodoto el vin “Moro del Castel”, che el deriva da łe vegne coltivà inte łe cołine moreniche inte el comune. Grandisima risorsa econòmega del paese ła xe parò sora-de-tuto Gardaland, el pì grande parco dei divertimenti d'Italia, che ła ga scuminsià a espandarse anca inte el comune de Lazise.

## Aministrasion comunałe

## Gemełagi
*  Pousanenchors, Germania, dal 1988 
*  Trebnje, Slovenia, dal 2001, par ła banda sitadina
Peschiera del Garda

**Peschiera del Garda** el xe un comune de 10'000 abitanti inte ła provinsa de Verona.

## Evołusion demografica

## Personaj famoxi
* Fabio Testi, atore

## Gemełlagi
*  Ułà Tirxo, Italia
*  Villa Carlos Paz, Argentina

## Varda anca
* Òpare de defeza venesiane intrà XVI e XVII sècoło: Stato da Tera-Stato da Mar ocidentałe
Fabio Testi

__HIDDENCAT__

Inte el 1966 el ga laorà come controfigura par Il buono, il brutto, il cattivo, çełebre film de Sergio Leone. El partecipa inte el 1968 a ła produsion de C'era una volta il west, senpre de Leone. Tutavia l'interpretasion de Testi ła xe sta tajà in post-produsion.

Inte el corso dei ani '70 el xe 'nda a moroxa da Ursula Andress e Charlotte Rampling.

Inte el 2007 el se ga candidà a ła carga de Sindaco de Verona par i Cattolici Liberali Cristiani. El ga 'vù el 0,437 % de łe preferense.
Posołengo

**Pozzolengo** el xe on xomune de sirca 3000 abitanti inte ła provincia de Brescia.

El se cata inte ła parte sud-orientałe de ła provincia tra el Łago de Garda e łe Cołine Moreniche e el se cata a ł'incrocio de tre provincie (Bresia, Mantova e Verona) e de do rejon (ła Łonbardia e el Veneto).

## Aministrasion comunałe

## Evołusion demografega
Cavriana

**Cavriana** el xe on comune de 3649 abitanti inte ła provincia de Mantova.

## Aministrasion comunałe

## Evolusion demografica
Guidizoło

**Guidizòło** el xe on comune de 5176 abitanti inte ła provincia de Mantova.

## Aministrazion comunałe

## Evolusion demografica
Aquafreda

**Aquafreda** el xe on comune de 1409 abitanti inte ła provincia de Brescia.

## Aministrasion comunale

## Evolusion demografica
Desensan del Garda

**Desensan del Garda** (Dezensà in diałeto bresian) el xe on comune de sirca 25&nbsp;000 abitanti inte ła provincia de Brescia.

## Evołusion demografica

## Gemełagi
* Amberg, 
* Antibes Juan-les-Pins, 
* Isola di Sal, 
* Wiener Neustadt, 

## Note


## Varda anca
* Rivolteła sol Garda
* San Martin deła Bataja

## Linganbi foresti

* Galleria Fotografica 
* Rete civica OnDe
Sirmion

**Sirmion** el xe on comune de 6.353 abitanti inte ła provincia de Bresia.

## Storia
El gera on vecio insediamento umàn, abità fin da ła preistoria, el xe diventà on sentro urbàn riłevante durante ł'età romana (I secoło a.c.).

A partir dal V secoło d.c. el xe diventà on'area fortificada e de controło dei comerci tra Verona e Bresia. Inte el corso del tardo Medioevo, soto el controło de Verona, el xe diventà on inportante piazaforte scałigera, soratuto par via de ła so poxision strategica e de ła so fasiłe difendibiłità. A risałe a sto periodo ła costrusion del *Casteło Scałigero* (XIII secoło), costituìo inte el punto pì streto de ła penìzoła, imediatamente prima de ł'alargamento del promontorio.

### Grote de Catuło

Drento el comune de Sirmion, inte ła punta del promontorio de ła penìzoła, a se cata ła pì granda e inportante viła signoriłe romana del Nord Itałia, dita łe "*[[Grote de Catuło]]*". Tirà su tra el I secoło a.c. e el I secoło d.c. da ła siora e potente fameja veronexe dei *Valerii*, ła xe sta probabilmente una de łe rexidenze del poeta łatin Catullo. Estexa so on'area de quasi 2 etari, co inponenti fondasion scavae inte ła rocia del promontorio, ł'enorme costrusion sora tre nivełi ła xe andada in parsiałe ruina fin dal III secoło d.c.
Atualmente el vecio *piano nobiłe* (el niveło pì alto) el xe presoché sconparso, mentre a xe oncora presenti i du nivełi soto.

Inte el corso del Medioevo e de ł'età moderna i paexani de Sirmion i ga doparà parte dei muri come material de costrusion par łe caxe. Inte el corso del XX secoło ła viła ła xe sta sotoposta a inportanti interventi de manutension e risistemasion.

## Aministrasion comunałe

## Evołusion demografega

## Gałeria fotografega

Image:Sirmione castello scaligero.jpg|Casteło scałigero
Image:Sirmione grotte di catullo 1.jpg|Łe grote de Catullo
Image:Scaligero Castle.jpg|ancora el casteło scałigero


## Altri projeti
Vałentin de Terni

Venerà da ła Cexa, el xe considerà patrono de łe perxone ca se vołe ben e de ła sità de Terni. Łe So rełiquie, łe se cata Sardegna inte ła ciesa de Ozieri e in Onbria a Terni, so paexe de origine, visin a ła Baselega de San Vałentin.

El xe sta convertio al cristianesimo e ordinà vescovo da San Feliciano de Foligno inte el 197.
San Vałentin el xe sta martorisà anca par aver spoxà, na xovane credente cristiana e on łegionario romano de rełijon pagana.

## La festa de San Vałentin
Ła festa de San Vałentin ła xe sta istituia on paro de secołi dopo ła morte de Vałentin, inte el 496, quando papa Gelasio I el ga decixo de cambiare ła festa pagana de ła fertiłità co una ispirà al mesajo d'amore de San Vałentin.
Est

Ł**'est** el xe uno dei quatro punti o diressioni cardinałi. El xe da l'altra parte de l'ovest e perpendicołare a nord e sud.
Ovest

Ł' **ovest** el xe uno dei quatro punti o diression cardinałi. El xe da ł'altra parte de ł'est e perpendicołare a nord e sud.
Nord

El **nord** (o setentrion) el xe uno dei quatro punti o diression cardinałi. El se cata da ł'altra parte del sud e perpendicołare a est e ovest.
Saulieu

**Saulieu** el xe un comune fransese de 2.837 abitanti inte el departemento de ła Côte-d'Or inte ła rejne de ła Borgogna.

## Evołusion demografica
Mandołato

El **mandołato** (*mandorlato* o *torrone* in itałian) el xe on tipo particołare de dolse, a baxe de màndołe, sùcaro, miełe e ciaro d'ovo, prodoto inte ła xona de Cołonja Veneta in provincia de Verona, e a Doło in provincia de Venesia.

A Venesia, i Dogi i jera grandi estimatori del mandołato, parché i inportava i ingredienti da ł'oriente.
## Altri projeti

## Linganbi foresti
Łavagno

**Łavagno** el xe on comun de 5962 abitanti de ła provincia de Verona.

## Evołusion demografega

## Aministrasion comunałe

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Bad Aibling

**Bad Aibling** ła xe na sità todesca de sirca 18&nbsp;000 abitanti inte ła Baviera sol fiume Mangafall, a 35&nbsp;km a sud de Monaco

## Gałeria


Image:Bad aibling sebastianik.png|Ciesa de San Sebastian
Image:Bad aibling kirchzeile.png|Kirchzeile con l'Hofberg
Image:Bad aibling rosenheimer str.png|Inner Rosenheimer Straße
Image:Echelon Field Station 81 in Bad Aibling.jpg|Base Echelon


## Sità gemełà
Bad Aibling ła xe gemełà co:
* Cavajon (VR) (Italia), dal 2006.

## Linganbi foresti

* Ente turismo de Bad Aibling
Trebnje

**Trebnje** (in tedesco *Treffen*, *Treffn* o *Treuen* inte i veci documenti medievałi) el xe un comune de 18.424 abitanti de ła Slovenia sentrałe.
Sant'Ana d'Alfaedo

**Sant'Ana d'Alfaedo** (nome uficiale italian *Sant'Anna d'Alfaedo*) el xe un comune de 2459 abitanti inte ła provincia de Verona.

## Evołusion demografica
Gavardo

**Gavardo** (*Gavart* in bresian) el xe un comune di 10063 abitanti de la provincia de Bresia.

## Evolusion demografica

## 'Ministrasion comunal
Paitone

**Paitone** el xe on comune de 1654 abitanti inte ła provincia de Bresia.

## Aministrasion comunałe

## Evołusion demografica

## Linganbi foresti

* Notizie su Paitone da www.vallesabbianews.it
Santa Łusia

**Lùsia da Siracuxa** (Siracuxa, 283 c.a - Siracuxa, 304 c.a), ła xe venerà come santa dała Ciesa catolega e dała Ciesa ortodosa, ła xe morta martire durante łe persecussion di Diocleziano a Siracuxa.

[thumb|[Lorenzo Lotto - Santa Lùsia davanti al giudice Pascasio|sinistra]]

## La festa de Santa Lùsia
In çerte zone de l'Itałia setentrionałe, come Trentin, Lonbardia orientałe, Emiłia ocidentałe, Veronexe e in provincia de Udine, ghè na vecia tradission ligà a Santa Lùsia, che dixe che la nòte del 13 de diçenbre ła Santa ła ghe porta dei regałi a tuti i butini che durante l'ano i gà fato i bravi e i sà conportà ben, mentre a cuéi che sà conporta mal ła ghe porta un saco de carbon. Ełora qûalche dì prima i butini i ghe scrive na letera, come che i fa in altri posti con Babo Natałe, dixendoghe che regałi che i vorìa, e durante ła note del 13 la mama e el papà i prepara i regałi da qûalche parte de ła caxa, in maniera che la matina dopo el butin el je cata. Parò bisogna che la sera prima i butini i vaga in leto presto, parché se i resta alsà a spetare che riva Santa Lùsia, ela quando la je vede la ghe tira de ła çenare in tei oci, faxendołi deventar orbi.

## Santa Lusia ła xe ła patrona de:
thumb|Ła sepoltura de santa Lùsia, Caravagio|sinistra
* Arcidiocesi di Messina-Lipari-Santa Lucia del Mela
* Arcidiocesi de Siracuxa
* Belpasso (CT)
* Cortenuova (BG)
* Coparo (FE)
* Miglierina (CZ)
* Montefiore dell'Aso (AP)
* Santa Lucia del Mela (ME)
* Santa Sofia (FC)
* Savignano sul Rubicone (FC)
* Savoca (ME)
* Siracuxa
* Venasca (CN)
Fiłipo apòstoło

**Fiłipo apostoło** (Betsaida, ? - Hierapolis?, 80 c.ca) el xe indicà al quinto posto inte ł'ełenco dei Apostołi de Gesù (Mt ; Mc ; Lc ).
[thumb|left|''Martirio de san Fiłipo'', 1639, [José de Ribera]]

## Venerasion
El xe venerà come santo da ła Ciesa catolega e da queła evangełica (comemorasion liturgica el 3 de majo), da ła Ciesa anglicana (1° de majo), da ła Ciesa ortodosa (14 de novenbre), da ła Ciesa copta el 18 de novenbre, da ła Ciesa armena el 17 de novenbre.

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Jàcomo el Major

[left|thumb|200px|Martirio de San Jacomo Major, de [Albrecht Dürer.]]
**San Jacomo** (santo par i cristiani; dito **San Jacopo** inte ła tradision popołare italiana, **Santiago** in queła dei paesx de łéngua spagnoła, **Saint Jacques** in Fransa e **São Tiago** inte el Portogało) el xe uno dei dodexe apòstołi e el xe dito **Major** par distinguarlo da ł'apostoło omonimo, Jacomo de Alfeo. Lu e so fradeło pì picoło Giovani, fiołi de zebedeo e Sałomè, nati a Betsaida, i gera pescadori insieme al pare sol Lago de Tiberiade. El vien venerà da tute łe Ceze cristiane ca riconose el culto dei santi.

## Biografia
Inte el 31 a xe 'nda a casa soa Gesù de Nazareth e łi ga invità a andare co lu.

Jacomo el xe sta el primo apostoło martire. El xe sta meso in preson, flageła e po' i ga tajà ła testa inte ł'ano 42 a Gerusałeme da Erode Agrippa).
Ła tradision ło vołe come el primo evangełisatore de ła Spagna.

## El culto
Inte ła Ceza catołega san Jacomo el Major el xe festejà el 25 de lujo.
## Altri projeti

## Linganbi foresti
Francesco Morosini

[thumb|left|Francesco Morosini, ritrato inte na medaja del [1688 par la conquista venexiana de ła Morea.]]
**Francesco Morosini** (Venesia, 26 de febraro 1619 – Nauplia, 6 de genaro 1694) el xe stà on gran doxe de ła Repùblega de Venèsia.

Fiol de Piero e Maria Morosini (na cujina de el pare), el xe divegnesto el sento otavo doxe de ła Republica de Venesia el 3 de apriłe 1688.
Gavea do german, el gavea no spirito gionfo de ribełion e el gera portà pa la vita miłitar. El xe stà uno dei pi grandi condotieri veneti de tuti i tenpi, soratuto contro el impero dei Turchi.

I so sucesi durante, prima e dopo el periodo de la guera de Càndia i xe stadi tra i pi inportanti del stato da mar veneto.
Puegnago sol Garda

**Puegnago sol Garda** el xe on comune de 2775 abitanti inte ła provincia de Brescia.

## Aministrasion comunale

## Evolusion demografica
Trevensoło

**Trevensoło** el xe on comune de 2431 abitanti inte ła provincia de Verona.

## Zeografia
Trevensoło el se cata a 20 chiłometri da Verona. Rispeto al caołogo el xe in poxision sud ovest. El xe traversà dal fiume Tione. El confina co ła provincia de Mantova.

## Etimołozia
El toponimo Trevensuoło ła xe de orixine romana, el deriva dal personałe łatin Trebentius o Terventius.

## Storia
In epoca romana a existeva zà on viłajo, testimonià da inportanti reperti (on bronzeto che adeso el se cata al British Museum di Londra, na gema de prexevołe fatura, epigrafe, ecc.) anca se trace de insediamenti i risałe a ł’età del bronzo (2000 – 1000 a.C.). Ła poxision ziogràfega de ła zona ła xe d'altronde otimałe afinché grupi de popołazioni i vegnese a star chi, grasie a ła presensa de pareci corsi d'aqua.

Intel Medioevo ła storia del paexe ła xe łigada ai monasteri de San Zeno e de San Giorgio in Braida, che i xe sta ojeto de priviłegi e investiture feodałi. A partir dal 1200 ła Signoria dei Scaligeri ła xe subentrà al convento, ai scuminsi del XV secoło, col tramonto dei Scaligeri, łe sorti del paexe łe ga tegnuo drio a quełe de Verona.

## Evołusion demografica
Santa Catina d'Ałesandria

**Santa Catina d'Ałesandria** (287? - Ałesandria d'Egito, 304) ła xe na vergine, martire e dotore de ła Cexa Catòłega: ła xe considerà santa da ła Ceza catòłega e ortodosa.

Sinboło identificativo ła Roda dentà.

## Biografia
Oltre ała inserta data de nasita (287), al fato che ła xe sta martorisà a Ałesandria d'Egito inte el 304, de ła so vita a se sa poco gnente e a xe difisiłe fare ła distinsion intrà ła realtà storica e łe fołe.

Secondo ła tradision, Catina ła gera na beła fioła egisiana che, in ocasion de ł'insediamento a Ałesandria del governador Massimino Daia, in tel 305, ła se ga presentà a palazo inte el bel mezo dei festejamenti pagani domandando al governador de riconosare Gesù Cristo come redentore de ł'umanità.

El governador ałora el ga fato ciamar on grupo de retori parché i ła convinsese a onorare i dei, ma, al contrario Catarina ła łi ga convertìi al Cristianesimo. El governador ałora el ga ordinà ła condana a morte de tuti i retori e de Catarina so na roda dentà.
Ła roda, parò, ła se ga roto e Masimino ł'è sta obligà a tajar ła testa a ła santa.

## Sełebrasion
Łe scarse notisie so ła só vita łe ga senpre fato dubitare che ła sia veramente existìa, tanto che ła Ceza catòlega ła ga tirà via martirołogio tra el 1962 e el 2002, nonostante el permeso del Vatican de festegiarla istéso el 25 de novenbre.

In Itàlia ła xe patrona de 
* Bazzini Casanova inte el Comune di Bardi PR
* Brissogne
* Comunanza
* Castellino di Moncalvo
* Deruta
* Dorgali
* Ferara de Monte Baldo
* Locri
* Paceco
* San Giovani Ilarion
* Santa Caterina dello Ionio
* Santa Caterina di Lusiana
* Santa Caterina Villarmosa
* Scandiano
* Sluderno
* Stangheła
Emiłia

## Confini
I confini xeografisi emiłiani i xe: a est i fiumi Siłaro e Reno, che i ła separa da ła Romagna, a nord el Po, che el ła divide da ła Łonbardia, a sud el spartiacue de l'Apenin Ligure, che el fa da confine con ła Łiguria, e chel de l'Apenin Tosco-emiłian che el fa da confine con ła Toscana.

Ła conprende ła Provinsia de Piasensa, ła Provinsia de Parma, ła Provinsia de Reza, ła Provinsia de Modena, ła Provinsia de Ferara, ła Provinsia de Bułogna, ma no ghe sta rento el teritorio de Imoła che sta a est fiume Siłaro, e ła Provinsia de Masa Carara.

## Łéngue
Sta rejon xe abità dal popoło emiłan che el parla ła łéngua emiłiana, no reconosesta dal stado tałian. Oltre al emiłian se parla anca el tałian, łéngua ofisiał de tuta itałia.

## Notasion
Rosenheim

**Róznhaim** (in todesco  *Rosenheim*, [ˈʁoːzn̩ˌhaɪ̯m]), ła xe na sità de ła Baviera (Germania) sol fiume Inn.

## Sità xemełà
* Lazise, 20px Italia, dal 1974

## Linganbi foresti

* Rosenheim - Wikivoyage
* http://www.rosenheim.de/
* http://www.klinikum-rosenheim.de 
* http://www.lokschuppen.de/
* http://www.kuko.de/
* http://www.rosenheim.igmetall.de  
* http://www.herbstfest-rosenheim.de/
* http://www.wirtschaftsnachrichten.ro/
San Benigno de Malsezen

**San Benigno de Malsexen**, el xe un eremita e santo de la Ceza Catolega, el xe senpre recordà insieme cò San Caro de Malsexen. El xe selebrà el 26 de lujo. La sò 'dorasion la xe limità al comun de Malsexen e a la xona nord del Lago de Garda.

Le sò relicuie le xe tegnude inte la Ceza de Santo Stefano a Malsexen.
Milan

* **[[Miłan|Miłàn]]**, cavedal de ła Łonbardia
* **[[Associazione Calcio Milan|A.C. Milan]]**, squadra de bałon de Miłan
Łimon sol Garda

**Łimon sol Garda** el xe on comune de 1034 abitanti inte ła provincia de Bresia.

## Evołusion demografica

## Imagini

Imagine:Limone_sul_garda_visto_dal_battello.jpg|Łimon visto dal bateło
Imagine:Limone - lungolago.jpg|łongołago
Imagine:Limone sul Garda - vista panoramica.jpg|vista panoramica


## Altri projeti

## Citadini famosi

A Limone sul Garda xe nato Daniele Comboni, santo par la cexa catolega, grande esplorator e l'Africa e promotor de lo svilupo de l'Africa.
Ceza Catòłega

[thumb|280px|right|Ła [Baxełega de San Piero in Vatican|Bazełega de San Piero in Vatican, un sinboło de ła Ceza Catòłega]]
Ła **Ceza Catòłega** ła ze na istitusion rełijoza de tipo cristian. Ła se destìngue da łe altre Ceze cristiane parché ła ze ła ùgnoła Ceza che ła reconose l'autorità rełijoza del Papa de Roma, che el la goèrna coi cardinałi.

El papa atuałe el ze l'arzentin Jorge Mario Bergoglio, col soranome de Fransesco.

Ła sede de ła Ceza Catòłega ła ze drento de Roma, inte ła Sità del Vategan, el cuało el ze un microstato inte el cuało el Papa el ga ła totałe sovranità pułìtega e aministrativa.

## Altri projeti

## Linganbi foresti
San Caro de Malsezen

**Caro**, eremita, santo par i catoleghi, el xe senpre afiancà a San Benigno sia inte i riferimenti storici e miteghi sia inte i festejamenti rełijoxi.
Insieme a *San Benigno* el xe venerà el 26 de lujo. El culto el xe limità al comune de Malsexen e a ł'alto Łago de Garda.

El nome Caro, el deriva dal łatin *Carus*, el gera mucio usà dai Łatini e el ga el signifegà de *diłeto*. Ancò el xe quaxi sparìo come nome proprio.
Graziadio Isaia Ascoli

**Graziadio Isaia Ascoli** (Gorisia, 16 de lujo 1829 – Milan, 21 de genaro 1907) l'è stà un linguista italian, inventor de ła paroła glotolosia e de la relativa dissiplina.

Ascoli, inte i so studi, el ga conferio ai dialeti la dignità de lengua, e el ga rivalutà le parlae retoromanze coi so "Saggi Ladini", e anca al franco-provenzal. Fondamental xe stà la so elaborazion del conceto de "sostrao" lenguistego, o sia de l'azion che na lengua vinta la esercita su de quela vincedora.
## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Nago-Torbołe

*Nago-Torbole*' el xe un comune de 2283 abitanti inte ła provincia de Trento.

## Evołusion demografica
Riva del Garda

**Riva del Garda** el xe un comune de 15170 abitanti inte ła provincia de Trento.

## Evołusion demografica

## Linganbi foresti

* Riva del Garda - Guida Turistica 
* Webcam e tempo in diretta da Riva del Garda, località Varone
* Portale meteo di Riva e del lago di Garda  
* Sito ufficiale del GS Riva Gardacartiere  
* Sito ufficiale della Virtus Riva
* Reportage fotografico di Riva del Garda sotto l'intensa nevicata di fin gennaio 2006 
* Sito ufficiale del comune di Riva del Garda
* Rivadelgarda.cc  Portale informativo non-profit dedicato a Riva del Garda
Appenheim

**Appenheim** el xe on comune de ła Germania che se cata inte ła Renania-Pałatinato e inte el distreto de Mainz-Bingen.

El xe xemełà col comune de Marano de Valpołiceła.

## Note
Ceuta

Ła **Sità autònoma de Ceuta** l'è un teritorio spagnoło sul continente african: ła xe parte a tuti i efeti del Regno de Spagna e de l'Union Europèa, seben che ghe sia particołari controłi su pasaporti e documinti.

Ła xe su ła costa de l'Àfrica, quaxi davanti el teritorio britànico de Gibiltera.
## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Melilla

[left|282x282px|thumb|El [faro de ła sità]]Ła **Sità autònoma de Melilla** ła xe un teritorio spagnoło inte el continente african: ła xe parte a tuti i efeti del Regno de Spagna e de ła Union Eoropea, siben-che ghe sìpia partegołari controłi soi pasaporti e documinti.

Ła xe un porto inte ła costa de l'Àfrica, ben-pì a est de so soreła Ceuta.

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Monarchìa Costitusionałe

Ła **Monarchìa Costitusionałe** ła xe na fórma de goerno indove che el Cao de Stato el xe un Re o na Regina co poteri łimitài da ła Costitusion.

Spéso el Re o ła Regina i ga soło che poteri raprexentativi (el caxo pi conosùo l'è el Regno Unìo de Gran Bretagna), ma in calche caxo i ga el poter executivo o sia i xe a cao del goerno e i coordena l'atività dei Ministri (p.ex. el Prinsipato de Mònaco) e pi raramente i ga anca poter giudisiario nominando i giùdisi del tribunal (par exenpio el Liechtenstein).

Se el Re el ga poteri asołuti se trata invese de na Monarchìa Asołuta.
Costitusion

Al dì d'anco ła **Costitusion** (pron. "costitu*zh*ion, costitu*z*ion, costitu*s*ion") ła xe ła leje fondamentałe de un Stato: in serti Stati defati, come ła Germania o el Vatican, se dopra propio el termine **Leje Fondamentałe** al posto de Costitusion come che ła se ciama in Itàlia co ła Costitusion Itałiana.

## Uxo vecio e orìxene

Ła paroła ła vien dal łatin *constitutio* che ła se riferìa senplisemente a na łeje de inportansa particołar, tipo quełe fate da l'Inperador e nò a ła baxe giurìdica del Stato. Ancor deso inte el dirito canònico se dòpara el nome *costitussion* par riferirse a na desixion particołar ciapà dal Papa come par exenpio ła costitusion apostòłica che ła règoła l'ełesion del Papa e el funsionaménto de ła Ceza durante ła Sede vacante.

## Uxo nóvo

Tecnicamente ła costitusion ła vien clasificà come *fónte primaria de dirito*, che vol dir che ła xe pi inportante de tute łe altre leje e che ste qua łe ga da rispetarla senò no łe ga miga vałor.

Łe Costitusion moderne łe ga quaxi tute na prima parte onde che se stabiłise i *diriti* e i *doveri* dei sitadini e andove che se definise i *vałuri morałi e sociałi fondamentałi* che da ga guidar el Stato. Drio vien na parte organixativa che descrive ła *strutura statałe* (p.ex.: unitaria o federałe) e ła *fórma e goerno* (p.ex: repùblica o monarchìa) insieme coi poteri dei vari òrgani e eventualmente co łe leje eletorałi e de referèndum.

I Stati sensa Costitusion i vien ciamài asołutisti o ditatoriałi, drio el tipo de cao de stato che ghe xe: łe ditature łe ga un cao che se ga inposto co ła forsa miłitar o co un cólpo de stato mentre łe monarchìe asołute de sòłito łe ga un Re che el tramanda i poteri al fiol nando drio ła dinastìa.

## Altri projeti
Panthera leo

__HIDDENCAT__

250px|thumb|sinistra
El **leon** (dito anca **lion**) el xe na bestia de ła faméja dei Felidae, de l'órdene dei Carnìvori. El fa parte del xenare *[[Panthera]]* e defati el só nome latin l'è ***Panthera leo***.

De 'sti tenpi se cata leuni selvàdeghi soło che in Àfrica e India, seben che na volta i fuse ben pi difondesti rivando anca in Europa e Axia: al dì de ancûo i ze drio sparir par via de ła cacia de sfroxo e parché xe drio sparir el só anbiente naturałe.

I leuni i péxa intrà i 150–250&nbsp;kg mentre łe fémene (leonése) łe péxa intrà i 120–150&nbsp;kg. I deriva tuti da un progenitor de 55&nbsp;000 ani fa e i vive in branco in xone a clima caldo.

El leon in libartà el vive in mèdia 16 ani e, sendo carnìvoro, el magna bestie de tute łe sorte: antìłopi, gnu, xebre, bùfałi, oxełi e liévori.

## El Leon de San Marco

Da sentenari de ani, el Leon el xe anca, in varie fórme e raprexentasion, el sìnboło de l'evangełista San Marco e donca de Venesia e de ła Serenìsima (e al dì d'ancó el xe el sinboło de ła rejon del Vèneto), come che se pol védar anca su ła bandiera: par 'sto motivo qua ła bandiera vèneta ła vien ciamà comunemente "el Leon".
Ditatura

Na **ditatura** o **ditadura** ła xe un tipo de governo 'ndo che na persóna (o un grupo de persóne) ła ciapa tuti i poteri co ła forsa e ła governa in modo asołuto sensa rispetar i diriti fondamentałi (p.ex: come libartà personałe) dei sitadini e fando e disfando łe leje come che ghe par e piaxe sensa nisun controło.

Ła creasion de na ditatura spéso ła produxe ła *sospension de ła [[costitusion]]* dàndoghe tuti poteri al ditator o faxendo aprovar (co ła forsa o łe minacie) na costitusion aposta che dà tuti i poteri al ditator in forma legałe.

Sicome che "ditatura" ła se riferise a ła forma de governo pi che a łe ideołogìe, ghe xe o gh'è stà ditature de destra (fasismo, nazismo) e anca de sinistra (comunismo) independentemente dal sistema econòmico-sociałe proposto.