open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stéła

[thumb|300px|El [Sołe, stéła pì visina a ła Tera.]]
Na **stéła** ła xe un corpo cełeste che el slùxega de łuxe propria. Łe stéłe łe se riunisse in gałasie e łe xe spesso sircondà de pianeti.

## Sołe
Ła stéła pì visina a ła Tera ła xe el Sołe.

## Varda anca
* Sołe
* Polaris
Steła

* na **[[stéła]]** ła xe un corpo cełeste
* na **stèła** ła xe un toco de łégna che el se bruxa sol fogo
Marezana

La **marexana** ła xe ła parte in pendensa de on àrzare da el versante rente el canałe (o rio). Sołitamente ła xe coperta de erba e el so angoło de inclinasion nol ga da èsare massa rìpido parchè el pol causare problemi de tenuta de el àrsare.

Co el termino marexana, comunque, in vèneto a se se riferise pì al so aspèto naturałe-faunistico invese che struturałe.

## Notasion
Dèrbi

Ła paroła **dèrbi** ła vien dal'inglexe ***derby***, e ła ven doparà in anbito sportivo par indicar çerti avegnimenti speciałi. In particołare in tel mondo del bałon, se dòpara el termine *dèrbi* par indicar na partìa che se zuga tra do squadre de ła stesa sità o de ła stesa zona ziogràfega, o anca tra do squadre tra cui ghè na çerta rivałità.
Alexander von Humboldt

left|thumb|A. von Humboldt
**Friedrich Heinrich Alexander**, Baron de Humboldt, anca conozesto come Alejandro de Humboldt, giógrafo, naturałista e esplorador, el xe nato in Berlín (Jermania) el 14 de setenbre de el 1769 e a xe morto intel 6 de majo de el 1859. El gera on giógrafo, naturałista e esplorador prusian, e el german minor de el łinguista e ministro Wilhelm von Humboldt. El xe considerà el "*Pare de ła Giografía Moderna Universałe*"

## Altri projeti

## Liganbi foresti
*  Fondasion de Alexander von Humboldt
VII secoło

I milenio AC | I milenio | II milenio


IV secoło |
V secoło | 
VI secoło | 
**VII secoło** | 
VIII secoło | 
IX secoło | 
X secoło



Anni 600 | Anni 610 | Anni 620 | Anni 630 | Anni 640
Anni 650 | Anni 660 | Anni 670 | Anni 680 | Anni 690





## Avenimenti
* In Medio oriente, nase l'Islam
* Costantin IV, Imperator de Bixansio, el bate i arabi inte el mar co l'uso de el Fogo greco
* I arabi i da fogo a ła Biblioteca de Alesandria, che da alora in vanti non la risorgerà pì da łe ceneri.
* I nase i ordini dei moneghi amanuensi

## Personagi significativi

* Maometto (La Mecca, ca. 570 - Medina, 632)
* Costantino IV Imperatore Bixantin.
* Foca di Bisanzio Imperatore Bixantin.
* Paolo Lucio Anafesto, (697) El primo Doge de Venesia

## Invension, scoverte, inovasion
* I Arabi i difonde ła cultura
* Scoła de arte, leteratura e siense preso łe abasie
Dezinensa

Inteła gramàtica tradisionałe, se ciama **dexinensa** ła fin de na paroła; propiaménte xe qûeła parte de na paroła che ła canbia inte ła flesion (conjugasion o declinasion) de un verbo, un nome, un agetiu e vìa cusì.

Inteła łenguìstega moderna se preferise ciamar dexinensa un morfema gramaticałe che el połe anca no catarse mìa a ła fin de ła paroła; cuało dei morfemi gramaticałi se ga da ciamar dexinensa xe confórme ła łéngua.

Par exenpio, inte ła paroła *magnàvimo* ła dexinensa in senso tradisionał ła xe *-vimo*, ma ła dexinensa in senso moderno ła xe *-mo* parché *-vimo* no'l xe un morfema.

Par far un altro exenpio, che el xe clàsico de ła łéngua vèneta, inte ła fórma interogativa *màgnito* ła dexinensa in senso tradisionał ła xe *-ito*, ma ła dexinensa in senso moderno ła xe *-i-* e no ła se cata mìa intel finał de ła paroła.

Qûeło che el vansa de ła paroła co se tira vìa ła dexinensa el se ciama tema ma el pol èser anca diretamente ła raixa.

Łe dexinense łe se studia stacàe dal tema. Defati tute łe dexinense che łe se poł łigar a on steso tema łe se poł anca łigar a on altro tema de ła stesa coniugasion o declinasion quaxi sensa che łe canbie. Se dixe defati (par exempio) *i verbi de ła secónda coniugasion* e voł dir che sti verbi qûi inte ła só flesion i ga tuti łe stese dexinense, che in sto exempio qûi łe se ciama *dexinense de ła secónda coniugasion*.
Bazéłega del Palladio

Ła **Baxèłega del Palladio**, ciamà anca **Baxéłega Paładiana**, ła xe on fabricàto publego che se cata a Vicensa in Piasa dei Siuri.
In realtà ła baxełega ła sarìa el vecio pałaso gotego de ła Rajon, ricostruìo da Andrea Paładio.

Fora ła xe rivestìa, in tei so tre łati, da on dopio ordene de łoge con motivo a serłiana; rento ła gà na auła unega tanto granda;
sora invese ła gà on cuèrto a carena, che se vede anca da distante parché el xe verde (in cuanto fato de rame). De fianco verso ła piasa dei Siuri ghe xe ła Tore Bisara  e de drio ła Tore del Ziron.

## Voxe corełade
* Piasa dei Siuri (Vicensa)
* Tore Bisara
* Tore del Ziron

## Altri projeti
Valsugana

La **Valsugana** (*Suganertal* in todesco) la xe na val del Trentin sud-oriental, confinante co le provincie de Vicenza e Belun. La ga andament ovest-est.

A sud la xe delimitada da l'Altipian de Asiago e dai altipiani de Luserna, Lavaron e Folgaria e a nord da la cadena del Lagorai; la so estremità ocidental la xe prossima a la cità de Trento e a la val de l'Adese, intanto che a est la se incassa infra le montagne, strenzendose infra l'Altipian de Asiago e el Monte Grappa e chiapando el nome de Canal del Brenta, e la desfosa dopo inte la pianura veneta da le bande de Bassan.

## Zeografia
La zeografia de la val la xe domenada dal corar de la Brenta, che la nasse dai laghi de Levego e Caldonazzo, e la seve in direzion est, par 'po desfosar inte el Mar Adriatego. Importante xe anca el corso del torente Fersina, che passando par Perzene el se trà 'po inte el fiume Adese inte la cità de Trento.

Dal ponto di vista orografego, la valada la xe chiusa da do cadene montagnose:
- a nord da la cadena del Lagorai, che la la separa da la Val de Fieme;
- a sud da la cadena Cima XII-Ortigara, che la la separa da la Provincia de Vicenza.

Intra le vale laterai de la Valsugana se ricorda la Valle dei Mocheni, la Val del Sela e l'Altipiano del Tesin.
Prinsipato de Mònaco

**Mònaco** o **Mònego**, ufisialmente el **Prinsipato de Mònaco** (franséxe: *Principauté de Monaco*; monegasco: *Principatu de Múnegu*), el ze un Stato de ła Eoropa osidental.
El ze bagnà a sudest da el Mar Łìguro, el confina a nordovest co ła Fransa.

## Zeografia
El ze el secondo Stato pi ceo del móndo.

El se cata łóngo a costa franséze pena a ovest del confin itałian.

## Połìtica e Goerno
L'è na goernà da na monarchìa costitusionałe.

Inte el Prinsipato de Mònego el Sovran el ga dei poteri veri e no soło formałi. El Prìnsipe de Mònego el ga el poter lejislativo insieme col Conséjo Nasionałe (parlamento), el ga el poter ezecutivo ezersità traverso un Ministro de Stato  e el ga anca el poter judisiario.

Fin puchi ani fa un Tratato intrà Mònego e Fransa el dizea che, se mancava eredi par el Prinsipato, Mònego el sarìa deventà parte de ła Fransa ma col nóvo Tratato del 2002 ze garantìo che Mònego el restarà ar senpre un Stato sovran e indipendente anca in cazo che manche eredi.

### Divizion aministrative
miniatura|sinistra|cuartieri de Mònaco
Mònego el vien normalmente clasificà intrà łe sità-stato ma sarìa pi justo definirlo "sità-e-stato" parché oltre che Stato el ze aministrativamente anca un Comun: geograficamente el Comun el ga i stési confini del Stato ma legalmente el ga dei organismi comunałi (Conséjo Comunałe e Sìndico) diversi da quii statałi e che i va drio i mistieri locałi.

El Comun de Mònaco el ze divixo in cuatro cuartieri tradisionałi:
* Monaco-Ville 
* La Condamine
* Montecarlo famóxo cuartier del "Casino"
* Fontvieille el nóvo cuartier fato sugando un tochetin de mar.

Ai fini statisteghi i cuartieri, i ze divizi ancora in distriti pi picenini: spiaja de Larvotto, Moneghetti, Tenao, Jardin Ezòtico...

### Esersito
Ła diféza del Prinsipato ła depende da łe forse miłitari fransezi ma Mònego el ga comunque un só ezersito picenin che se òcupa de defènder el Prìnsipe e anca de controłar łe coste e el póco mar teritoriałe del Stato.

## Demografia
Mònaco el ze el stato co ła densità de popołasion pi fisa del móndo.

## Economia
El ze uno dei stati pi richi del móndo.

## Gałeria de someje

Monaco IMG 1183.jpg|panorama verso nordest co el Monte Agen
Vista de Mónaco, 2016-06-23, DD 13.jpg|vista aerea verso sudovest
Princely Palace of Monaco.JPG|Pałaso de el Prinsipe
Le_casino_de_Monte-Carlo.JPG|Casinò de Montecarlo


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Ministro de Stato (Mònaco)

El **Ministro de Stato** el xe el Primo Ministro del Prinsipato de Mònaco e donca el xe a cao del Goerno, el comanda ła Połisìa monegasca e el xe a cao del Conséjo Nasionałe.

El vien nominà dal Prìnsipe ma col Tratato del 2002 no xe pi obligatorio che el sia franséxe e el pol anca èser un Monegasco.
Càndia

thumb|250px|left|El palaso de Cnosso a Creta
250px|left|thumb|I sestieri inte i cuałi la xera spartìa l'ìzoła al tenpo dei venexiani
Ła ìzoła de **Càndia**, conosua anca come **Creta**, (Κρήτη, *Kriti* in Greco moderno, *Krētē* in Greco antico) ła se cata inte el Mar Mediteraneo e ła partien uncó al Stato greco, de cui la xe una de le 13 divixion 'ministrative.

Co na superfise de 8&nbsp;300 chiłòmetri cuadri, ła xe la cuarta ìzoła pì granda del Mediteraneo e ła pi granda de la Gresia. La ga na costa de 1&nbsp;040&nbsp;km e na popołasion de 600&nbsp;000 àneme.

Ła ga fato parte dal 1204 al 1669 del stato da mar venesian. Inte el siesento ła xe sta teatro de la tremenda guera de Candia (1645-1669) infrà Venesiani e Turchi Otomani, durante la quale la capital de l'ìzoła (a l'epoca ciamà senpre Candia, ancó Iraklio) la xe stà asedià par ben vintidu anni, in quel che xe sta probabilmente l'asedio pi longo de ła storia.

## Personaji famoxi
* Marco Musuro scritor, poeta e fiłòxofo.
Sità-stato

[right|230 px|thumb|[Singapore el xe na granda sità stato en Asia.]]
Na **sità-stato** (pron. *zh*ità-stato, *z*ità-stato o *s*ità-stato) ła xe un teritorio picenin, de sòłito na sità apunto, che el ga sovranità statałe o sia el xe independente da altri Stati. Se pol definirla «un Stato grando come na sità».

Łe sità-stato pi famóxe łe xera łe polis del tenpo dei Greci antighi come Atene e Sparta oben łe cołonie fenicie inte el Mar Mediteraneo come Cartàxene.

In tinpi manco distanti, intrà el medioevo e ła prima metà del XVII sècoło, ghe xe stà el perìodo de łe sità-stato anseàtiche che se ga sviłupà inte el nordeuropa, soratuto in Germania. Col pasar dei ani ła Łiga Anseàtica l'è nà in decadensa perdendo varie guere e desfàndose ma ła vecia denominasion ła ga sopravivesto fin deso int'un par de caxi: se trata de Anburgo e Brema che no łe xe mìa sità-stato independenti ma łe xe comunque du Land o sia du Stati che fa parte de ła Repùblica Federałe Tedésca. Anca łe capitałi łe pol èser dei Land rento na federasion: par exenpio Berlin in Germania (riunificà) e Viena in Austria łe xe de łe sità-land o sia de łe sità-stato che łe fa parte de na federasion.

Do exenpi de sità-stato independenti, al dì de ancûo, i xe Vatican e Mònaco ma fora de l'Europa se cata anca Singapor.

Hong Kong (ex cołonia britànica) e Macau (ex cołonia portoghéxe) le ze senpre stà consideràe come sità-stato da ła zente par l'autonomìa granda che łe gavéa seben che no łe fuse mìa independenti e che anca deso łe sipia comunque dó Region Aministrative Speciałi sóto ła Cina.
PIL

In economia, el **prodoto interno lordo ** (scursà **PIL**) ła xe na grandesa macroeconòmega che ła mexura el vałore agregà, a presi de marcà, de tuti i beni e i servisi finałi (o sia escludendo i rodoti intermedi) prodoti inte el teritòrio de on Stato inte on determenà perìodo tenporałe (de sołito se fa rifarimento al ano sołare, ma vien doparai anca altri archi tenporałi). El se ga ciapà na poxision de preminensa par łe so capasità de esprìmar el benèsare de na comunità rełativamente al so liveł de sviłupo o progreso.

El tèrmano *interno* el ìndega che sta variàbiłe ła ciapa drento łe atività econòmeghe fate drento de on Stato, escluendo i beni e servisi produxesti da łe inprexe, dai lavoratori e da altri operadori nasionałi inte i paexi foresti

escluendo anca łe prestasion agràtis o l'autoconsumo), mentre i xe includesti i prodoti fati da operadori foresti drento de on Stato. El tèrmano *lordo* el ìndega invese che el vałore de ła produsionel xe al lordo dei amortaminti, o sia del naturałe depresamento del stock de capitałe fìxego intervegnesto inte el perìodo; sto depresamento el conporta che, par ridur sta dotasion a dispoxision del sistema, parte del prodoto el ga da èsar destinà al so reìntegro. Cavando dal PIL i amortaminti, se otien el PIN (prodoto interno neto).
## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Tałian

El **Tałian ( o vèneto braxiłian)** el xe ła variante vèneta del Braxil, variante de koinè formà e parlà in Braxil (Stadi de Rio Grando do Sul, Santa Catarina e Paranà) dai disendenti dei emigranti vèneti del Otosento-Novesento.

Ła se ga formà su ła baxe del vèneto antigo (varianti vixentin e belumat), del portoghexe braxiłian e de altre parlade del nord-Itàlia e l'è conosesta anca come "véneto braxileiro".

Ła vien scrita co na grafìa somejante al portoghéxe e ghe manca dei suni del vèneto-de-Vèneto: par exenpio no ghe xe mìa łe interdentałi e donca ła *z* ła pol vegner doparà a ła portoghéxe (*zera* =xera) mentre in vèneto ła *z* l'è necesaria par łe interdentałi (me*z*o, *z*inque, *zh*inque) e inte i altri caxi se dovarìa doprar ła *x* : xera, caxa, diéxe, quaxi.

I emigrài i ghe ga dà el nome de *tałian* parché rispeto al portoghéxe i ła sentìa come "italiana" seben che par gran parte ła fuse apunto vèneta.

El Tałian donca no'l ga mìa da èser confuxo co l'Itałian che el xe ła łéngua uficiałe de l'Itałia e el se ga formà su baxe toscana-fiorentina co influense siciliane-romane.

## Linganbi foresti
*Pajina de Brasiltalian
*Radio Talian Brasil
*Radio amici del Talian
*Google sites 
*Pajina de facebook de "Projeto en Łengua veneta"
*Brasil Talian so Youtube
*Pajine so Youtube del Talian Brasil
Prìnsipe de Mònaco

El *'Prìnsipe Regnante de Mònaco* el xe el Sovran e el Cao de Stato del Prinsipato de Mònaco. Tuti quanti i Prìnsipi i fa parte de ła Faméja Grimaldi. El Prìnsipe, deso, el xe Alberto II.
Raiza

Ła paroła **raixa**, **raixe** o **rađis** ła pol verghe divèrsi significai:

* In botànica, se ciama raixa ła parte de un vegetałe che serve par l'asorbimento de łe sostanse minerałi e de l'aqua, dal terén o da l'aria.
* In odontoiatrìa, ła raixa ła xe na parte del dente.
* In anatomìa, ła raixa ła xe ła parte de un organo che ghe dà stabiłità o sostegno.
* In matemàtega, ła raixa ła xe l'incontrario de l'elevamento a potensa o ła sołusion de un'equasion.
* In informatica ła **raixa** ła xe el primo nodo de un àlbaro.
* In etimołogìa ła raixa ła xe ła paroła da cui deriva un termine.
* In łenguìstega, ła raixa ła xe ła parte invariante de na fameja de parołe.
* Inte l'astronomia tolemaica, ła raixa ła jera ła poxision de un pianeta espresa in gradi.
Windows Vista

**Windows Vista** (2006) (ciama in orixine col codixe *Longhorn*, numero de version 6.0.6000.16386), xe na version dei sistemi operativi Microsoft dełła famiglia Windows, che se rivolge a utenxa domestega opur *business*, in funxion de ła version acquistà. Xe infati el sucessor di Microsoft Windows XP. Come el predecessor, non l'è inpiegàbiłe in installaxioni de tipo *server*, ma xe previsto el suo impiego unicamente come *postaxione de lavòro* (*client*).
El nome "Vista" el vien dal latin *videre* che vol dir «védare». Sto nome qua el vol evidensiare ła nova interfacia grafica del sistema, che ła se ciama "Windows Vista Aero". Adeso, xe diventa el predecessor de Windows 7.

## Version disponìbiłi

## Requixidi Hardware
381px|thumb|right
Windows Vista l'è tanto esigente el pol andar solche in computer che i g'abia specifici requixsidi de sistema.

## Note


## Voxi correłate
* Windows 98
* Windows XP
* Windows 7
Victor Goldschmidt

right|thumb|240px|Victor Moritz Goldschmidt
**Victor Moritz Goldschmidt** (Xurigo, 27 de Genaro, 1888 &ndash; 20 de Marso, 1947 a Oslo) el gera on chìmego norvegexe, considerà (co Vladimir Vernadsky) el fondador de ła moderna giochìmega e chìmega cristałina, el ga anca sviłupà na clasificasion dei ełementi che tien conto de ła łoro distribuxion so ła Tera, che in so onor ła se ciam Clasificaxion Goldschmidt.
Dio

[right|thumb|350px|''Ła creasion de Adamo'', afresco de [Michełàngeło (Capeła Sistina, Vatican): particołare de łe man de Dio e de Adamo]]
Cò el termine **Dio**, dal latin *deus* deriv. da *divus*=splendente , el xe indicà el conceto de *esere superior*, de tipo trasendente e/o imanente.

Ła siensa che parla de Dio ła xe ła teołogia (da *theos*, che el vol dir Dio, e *logos*, discorso, ragionamento).

Ła rełasion tra Dio e l'esare uman ła ciapa el nom de *[[rełijon|rełigion]]*. Ła radixe sanscrita, da "Divus" e anca ła paroła "Dio", vol dir "Luxe". Sto apełativo el se spiega col fato che, dai tenpi antichi fin al dì de ancò, chi che el ga fato esperiensa de Dio, ła gà senpre caraterixà come esperiense de "luxe", oltreché de beatitudine, gioia, paxe...

## Note
Zeofìzega

Ła **giofíxica** ła studia ła Tera baso el punto de vista de ła fíxica e el so ojeto de studio el xe formà da tuti i fenòmani rełasionà co ła strutura, condision fíxiche e storia evołutiva de ła Tera. Al èsar na disiplina sperimentałe, ła usa pa el so studio mètodi quantitativi come ła fíxica de reflexion e de refrasión, e na serie de mètodi basà sora el grao de ła gravedà, de i canpi eletromagnèteghi, magnèteghi e elètreghi e, par fin, de fenòmani radiativi.

## Notasion
Germano Mosconi

**Germano Mosconi** (San Bonifacio (VR), 11 de novenbre 1932, 1° de marso 2012) el xe sta un giornalista sportivo e condutor.

Mosconi l'é sta uno dei volti tełevisivi pìasè noti del Nord-est tałian dei ani 80-90, grasie al laoro cofà giornałista e prexentadór de el tełegiornal de ł’emitente tełevixiva Telenuovo inte el periodo che ła squadra de bałon de Verona ła vinséa el scudeto.
El jera conosùo par l’elegansa e ła pachèa dénansi a łe tełecàmare e par esar on brao tenista.

Intel 2005 el xe sta ogeto de na vicenda particolar, che el lo ga fato conosare in tuta Itàlia. Na fonte anonima ła ga publicà so Internet vari foraonda che vegnèa da registraxion del tełegiornal, andoe se faxea vedar e reasion irè de Mosconi a vari disturbi che i causava el fermo de łe riprese (xente che la vien rento intel studio, casoto, notixie scrite so foji ilexibii o anca solo i so Lapsus Linguae).

El gran uso de raxìe, insulti, linguajo colorà in Lengoa veneta e el sapiente montajo ke el faxea scaturir na spontanea comicità, i ga determinà na grandisima difusion del video. inte el giro de on fià de tenpo, i xe nati forum dedicà, fan club in Itàlia e inte i paexi forèsti, monografie e cartoni animai dopiai co l’utilixo dela vóxe de Mosconi, faxendo su na bonarja maceta comica. A Mosconi parò a no ghe ga mia piasesto sto tipo de notorietà, denunsiando i anonimi che i ga difondesto el video e dixendo de no a tute łe richieste de intreviste o proposte rełative ai fati (cofà quea de Lino Toffolo de partexipar a calche serada del so spetacolo)

L'è stà ànca el diretor del fóio in lengoa tedesca Gardasee Zeitung dedichèsto a i turisti del lago de Garda, in pì el scrivea inte ł’inserto veronexe d'el Gaxetin.
Stanislao Konarski

__HIDDENCAT__

200px|right|thumb|Stanislao Konarski
**Stanislao Konarski** (in połaco: **Stanisław Konarski**; véro nome: **Hieronim Franciszek Konarski**) nato el 30 de setenbre 1700 a Żarczyce; morto el 3 de agosto 1773 a Varsavia, Polonia) el xe stà un monaco dei Scolopi połaco, pedagogo e riformator educativo, ma anca poeta, dramaturgo e scritor de połitica. El xe stà el precursore prinçipałe de l'Iłuminismo in Polonia.

## Vita
Konarski el gà studià da 1725 al 1727 al Collegium Nazarenum a Roma, dove el xe deventà un profesor de retorica. In seguito, el gà viajà atraverso ła Francia, ła Xermania e l'Austria par estendar ła só educasion.

Inte el 1730 l'è tornà in Polonia e el gà scuminsià un laoro su na nova edisión de lexe połaca (*Volumina legum*). 
### Collegium nobilium
Da 1736 Konarski el gà insegnà a el Collegium Resoviense in Rzeszów e inte el 1740 el gà fondà el Collegium Nobilium, na scoła de Varsavia d'elite par i fioi de ła nobiltà minore ("szlachta"). Dopo el gà riformà l'educasión de Piari in Polonia, conformemente al so programma educativo (*Ordinationes Visitationis Apostolicae...*, 1755). Le so riforme le xe stà un punto importante ne ła łota de el XVIII secoło par modernixare el sistema educativo połaco.

### Fameje
All'inisio, Konarski el xe stà associà politicamente con el re Stanislao Leszczynski; dopo, co ła "Fameja" de Czartoryski ed el re Stanislao Augusto Poniatowski partecipando a i famosi "pranxi de xòbia". Stanislao Augusto Poniatowski el gà vosù che na medaja ła fuse conià a l'onore de Konarski, co el so ritrato e l'iscrisión benemerita latina *Sapere auso*.
TeX

, scrito cofà **TeX** co se scrive un testo sensa formato, el xe un sistema de tipografia scrito da Donald E. Knuth, raquanto popołare intel anbiente acadèmico, spexialmente tra łe comunidà de matemádeghi, fíxixi e informàdeghi. El xe drio sostituir senpre pí el troff, altro programa de tipografia abitual in Unix.

TeX el xe jeneralmente considerà come ła mejo forma de componer fórmułe conplese matemàdeghe, parò, spexialmente rento la forma de LaTeX e altri
pacheti de macro, a se pol usar pa altri trafeghi de conposision. A se pol anca par esenpio usar pa conponer espresion matemàdeghe so ła pàxena de Wikipedia.

## Storia
Knuth el ga scumisià scrivar TeX parché el se gavea inrabià co ła decrexente cuałità
de ła tipografía de i so vołumi I-III de ła so opara *[[L´arte de programar computer]]*. E difati el ga scumisià disegnar el so propio łéngoajo de tipografía. El ga pensà che podea terminar pal so ano sabàtico, 1978; se ga sbajà pa soło oto ani. El łéngoajo a xe stà finalisà e conjiełà (no se ga xontà pi modifeghe) serca del 1985.

Guy Steele el xe coinsidesto a Stanford inte l’istà del 1978, co Knuth el zera drio sviłupar ła so prima version de TeX. Co el xe tornà al MIT a fin de ano, el ga rescrito ła entrada/usìa de TeX parché el jiràse sol ITS

Ła prima version de TeX ła xe stà scrita drio el uso del łéngoajo de programasion SAIL chel se exeguiva inte na PDP-10 rento el sistema operatío WAITS de ła Università de Stanford. Pa version posteriori de TeX, Knuth se ga inventà el conseto de programación łiteraria, na forma de produre códexi fonte conpilabiłi e documentasion co referense de alta cuałità (oviamente scrito in TeX) senpre drio partir del precixo archivio orijinałe. El łéngoajo usà se ciama WEB e el produxe programi en Pascal.

TeX el ga un sistema de numerasion de version pecułiar. Da ła version 3,
łe atualixasion łe se indica xontando un númaro extra al fin del deximal,
e donca el númaro de version se apróxima asintóticamente a
π. TeX el xe al di de uncó un mucio stàbiłe e solo a se prevede atualixasion picenine.
Regno Unìo

El **Regno Unìo**, ufisialmente **Regno Unìo de Gran Bretagna e [[Irlanda del Nord]]** (in inglexe *United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland*), el xe un stado de l'Europa setentrional, co sirca 64,5 mijoni de anime.
El confina a ovest co l'Irlanda.

## Zeografia
sinistra|miniatura|El Regno Unio visto dal satelite
El Regno Unìo el conprende parte de le Ìsoe Britàneghe, al largo de le coste ossidentae de l'Eoropa setentrional, inte el Oçeano Atlàntico nordoriental.
Intorno el ga a est el Mar del Nord, a sud el Canal de la Mànega e a òvest el Mar de Irlanda e el Oçeano Atlàntico.

Le fa parte del Regno Unìo la Gran Bretagna, le ìzołe del Canal, l'ìzoła de Man e un toco dei teritori de oltra mar.

## Istòria
El Regno Unìo el xe stà formà da na serie de ati de union che i ga meso insieme Inghiltera, Gàes (o Gales), Scossia (o Scozia) e Irlanda; ufisialmente el nasse co l'Ato de Union del 1800 che l'univa el Regno de Gran Bretagna e el Regno de Irlanda.
In sevito gran parte de l'Irlanda la se ga separà inte el 1922 ndando a formar el Stato Ìbaro de Irlanda (atuàl Repùblica de Irlanda).

## Zeografia politega
El Regno Unio el xe un stado unitario, fato da quatro "Nazion Costitutive" (*Home Nations*): Inghiltera, Gales, Scozia e Irlanda del Nord.
El stado el xe governà da un sistema parlamentar.

La cavedal del Regno la xe Londra, sede del governo.
Le altre cità pì inportanti le xe Ebora, Glasgow, Birmingham, Liverpool, Manchester, Leeds, Newcastle-upon-Tyne, Bristol, Cardiff e Belfast.

## Demografia
El Regno Unio el ga na povolasion de pì de 60 milioni de persone.
Pì de 50 milioni le se concentra inte la Ingiltera, 5,5 milioni inte la Scozia, 3 milioni inte el Gales e 1,7 milioni inte la Irlanda del Nord.

L'urbanixasion la riva a 89%, una de le pì alte inte el mondo.

## Gałeria de someje

BenNevis2005.jpg|monte Ben Nevis
Ducks on Lough Neagh - geograph.org.uk - 267285.jpg|Łago Nèi
Manchester_Skyline_-_geograph.org.uk_-_1094813.jpg|panorama de Menċester
Beaumaris_aerial.jpg|casteło de Biùmaris, sito ONUESC


## Notasion

## Altri projeti

## Łinganbi forèsti

## Varda anca
* Albion
Paolo Renier

Fioło de Andrea e Elisabetta Morosini, el xe sta el sentodisnoveximo doxe de ła Republica de Venesia, dal 14 de genaro 1779 fin a ła morte.

Durante el so dogado, el penultimo de ła storia de Venesia, a no xe sucesi fati inportanti, anca se a l’estero a ghe zera zà łe baxi par ło scopio de ła rivołusion francese, che pochi ani dopo ła morte del Renier ła spasarà via ła vecia Republica.

## Biografia
De fameja siora, el Renier el ga tacà ła so cariera come riformador, afilià a ła "masoneria" e ansioso de abataere el poter dei Inquixitori de Stato.
Apena parò el xe sta ełeto anbasador el ga canbià rapidamente parere e, come inte el pezor trasformismo połitego, el se ga ałeà contro i so ex amighi par otegnere cariche inportanti.
Durante łe numeroxe anbasade el se zera arichìo a dismisura e el se zera conprò imbrojando łe cariche pì prestigioxe, tanto da farse soranominare dal popoło Barabba.
Restà vedovo el gaveva tolto come amante (e po' maridà) na bałerina de varietà famoxa par ła so propension a ła spexa. 
Ała morte del so predecesore el gheva sentìo ca a zera 'rivà ła so grande ocaxion e el ga coroto a ła łuce del dì oltre 300 persone, pur de aver abastanza voti par eser ełeto (sti dati i risulta dai raporti dei Inquisidori de Stato che, non intervegnendo, i ga dimostrà d’apoxarlo połiticamente).

## El dogado
Ełeto co 40 voti so 41 el 14 de genaro 1779, el ga tacà małe el so dogado: masa xente odiava el Renier, che el ga ricevù in quei dì parece minace de morte tanto da girare scortà.
Al discorso d’investitura el gheva parlà in modo sialbo par paura de on atentato. El gheva de frecuente parecio par farse voler ben ma el zera riusìo a recuperare ste spexe vendendo cariche e regałi fati a łu in quałità de doxe in modo vergognoxo.
Inte el 1780 i riformatori i gheva sercà de ripropore inovasion, ma el Renier, ex ałeato, łi ga fati arestare.
In mezo a feste e picoła aministrasion el doxe el zera senpre pì odià par ła so corusion e el trasformismo połitego.

Inte el 1785 – 1786 par l’ultima volta ła flota venesiana ła xe partìa par na (breve) guera: al comando de Angelo Emo łe nave łe ga bonbardà alcuni porti del Nord Africa in cui a doveva esarghe pirati e corsari.
Infine, inte el genaro de 1789, el doxe el se ga małà in modo grave e, dopo na longa małatia, el xe morto el 13 de febraro 1789. Par non rovinare i festegiamenti del carnevałe, ła notisia ła xe sta sconta fin al 2 de marso. El popoło, che no el ghe vołeva ben, el se ga sbizarìo in soneti e cante comiche sora ła so persona, vista come sprexevołe e tirchia.
GNOME

[thumb|300px|[Ubuntu]]

**GNOME** o **Gnome** el xe on intorno de desktop pa sistemi operatíi de tipo Unix bàso tecnolojía X Window, se cata disponìbiłe atualmente in pí de 35 idiomi. Manca el vèneto. El fa parte ofixialmente de el projeto GNU.

El projeto **GNOME** (**''G**NU **N**etwork **O**bject **M**odel **E**nvironment'') el xe sta avià intel 1997 pa parte de i mesegani Miguel de Icaza e Federico Mena co ła idea de crear on intorno de desktop conpretamente łíbaro pa sistemi operatíi łíbari, soratuto pa GNU/Linux.
Bricoła

[miniatura|right|Sesion longitudinal de na bricoła. (in [łéngua svedexe|svedexe)]]
Na **bricoła** ła xe praticamente un paracaro che invese de parar el caro, ła te dixe dove ti pol ndar sensa finir in barena. łe xe dei pałi de łegno (mejo se de castagnèr) che dełimita i canałi navigabiłi fora Venesia.

łe ga diverse forme e dimension: quełe che ga un soło pało łe xe quełe che marca el canal, quełe che ga do o tre pałi łe marca el prinsipio e ła fin del canal. Nei posti deła łaguna dove do o più canai i se tagia, ghe xe bricołe a tre pałi che te dixe dove ti ga da svoltar.

Anca se ghe xe łe bricołe, se no se xe pratici se va riscio de perderse, xe più fasiłe che queło che se posa pensar. Serve ricordarse che ła łaguna ła sè granda e piata, e che ghe xe posti dove no se vede do cocai, dove anca łe bricołe finise, ma el canal *no*!

Dopo ghe xe łe bricołe impiantae ai angołi dełe fermate dei vaporeti, e ste quà serve a parar i colpi che i batei ghe dà.

Ghe xe anca łe bricołe più picenine davanti ai pontiłi dei pałassi nobiliari o dei pałassi deła publica aministrasion, coi rispetivi cołori o stemi.

In fin dei conti łe xe i bordi dełe strade deła łaguna.

## Gałeria de someje

Imàjine:Chioggia-Peschereccio-DSCF9676.JPG|Bricołe a Cioxa.
Imàjine:Wismar-Wendorf Seebruecke 2010-01-26 020.jpg|Bricołe a Wismar, Meclemburgo-Pomerania Anterior.
Imàjine:Dykdalbercropped.jpg|Bricołe a Järnavik, Blekinge
Imàjine:Dalbe 01 KMJ.jpg|Bricołe moderne a Anburgo.
Venetian solitude, tranquility, Murano, Italy.jpg
Parenzo

**Parenzo** (in croato Poreč, in latin Parentium) ła xe na sità de ła costa ocidental de ła penisola istriana.

Fondada oltre domiła ani fa, ła se gà sviłupà intorno al porto, proteto da na isołeta, ciamada de "San Nicola" (Sveti Nikola). La popolatzion de ła sità se gira intorno a łe 7&nbsp;600 persone, rexidenti in gran parte ne łe perifarie, al de fora dal çentro storico; conprendendo anca i soborghi viçini, ła popolatzion sałe a çirca 12&nbsp;000 persone. La sità ocupa n'area de 142&nbsp;km² e çirca 37&nbsp;km de coste, dal fiume Quieto (Mirna) viçin a Citanova (Novigrad) fin a Fontane (Funtana) e Orsera (Vrsar), a sud.
Scolopi

__HIDDENCAT__

thumb
I *'Scołopì* i xe na congregazión clericałe catołica. 
 
L'òrdene clericałe el xe stà fondà da san Giuseppe Calasanzio, ne el 1597 e ne el 1622 el xe stà riconosudo dala Ceza come Ordene dei *Chierici Regołari Poveri de ła Mare de Dio dele scołe Pie*. El Calasanzio el gà dato vita a n'atività educativa de ispirazión cristiana, ma no confesionałe, verta anca ai ebrei, a i quali no se ghe proponeva ła conversion. La so scoła popołare ed integrałe la jera a maca (gratuita).

El Calasanzio el ghe zonta a i tri voti tradizionali (castità, povertà e obedienza) un quarto voto, quelo de ła particołare atenzión nel'educazión dei tosatèi pitochi. El gà vosù po' ca quest'opera ła fuse atuada sora-de-tuto atraverso el ministero sacerdotałe. L'ordene tut'ora el cura e el dirize el pi vecio colegio de scołe popołari: el Nazareno de Roma, fondà da el stesso Calasanzio.

Ne ła primavera de el 1597, el Calasanzio, membro de ła Confraternita dei Dòdese Apostołi, el gà visità el quartier de Trastevere a Roma e ne ła paròchia de Santa Dorotea el gà verto na scoła parochiałe picenina, i ło gà ispirà ło stato de abandono ed ignoranza dei tosatèi. Quela scoła la xe deventà l'inisio dele scołe Pie. I xòvani ca se gà unìo a elo ne el corso dei anni i gà deciso de emetere voti e de riunirse en comunità. La Ceza la la gà aprovà come Congregazión inte el 1617 e come Ordene co un voto specifico inte el 1622.

El carisma calasanziano el se gà manifestà progresivamente e el xe stà aprovà dala Ceza come na mission educativa cristiana destinà a tosatèi e xòvani, condivisa en una comunità de vita religiosa e svolta da persone consacrà a Dio, de preferenza sacerdoti.
L'ordene el xe stà siolto par desiderio dei Xesuiti, en quanto i soi adepti i vegnièa considerà massa sèmplizi ne el so vestir, ma dopo zirca un lustro el xe stà riautorixado da papa Pio IX.

Fino a ła morte, el Calasanzio el gà promoso l'espansion de ła Congregazión e el gà insistìo sempre nele tri carateristiche: 
* darghe priorità a l'educazión fin da l'infanzia, 
* a l'educazión dei pitochi,
* a l'educazión a ła pietà cristiana.
Rovigno

**Rovigno** (istrioto: *Ruveîgno*; croato: *Rovinj*) ła xe una de łe sità più bełe de l'Istria. Ła se sporxe sul Mar Adriatico e ła atira ogni ano mijaia de turisti foresti ('taliani, tedeschi etc.).

El sentro el ga orisini pre-romane. Scominsia a diventar pi inportante inte i primi secołi d.C. co el so nome iera Arupinum o Mons Rubinus e dopo anca Ruginium e Ruvinium.

Par secołi ze stada fra łe sità pi inportanti de l’Istria, fedełe a la Serenisima Republega de Venesia. Co a Republega casca nełe mani de Napoleone, dopo na parentesi francese, pasa soto l’Impero Austro-Ungarico e ghe rimane fino a fine deła Prima guera mondiałe, co pasa al Regno d’Italia.

Rimane itałiana fino al Tratato de Parigi del 1947, che, co tuta l’Istria meridionałe, a fa pasar ała Republega Sociałista Federałe Jugoslava.

Par łe persecuzioni del regime de Tito e par ła separasion de a sità dal teritorio itałian a magioransa autoctona itałiana asa a sità.

Dal 1991 a fa parte deła Republega de Croasia.

Rovigno ze senpre stada de magioransa itałiana.

Come dise el censimento austriaco del 1991 el 97,8% deła popołasiòn iera itałiana.

Co a sità deventa Jugoslava siria el 85% deła popołasiòn asa a sità.

## Xemełagi

## Linganbi foresti

* Centro di Ricerche Storiche di Rovigno 
* Museo Civico della Città di Rovigno 
* Batana - Centro Arti Visive 
* Sito della comunità italiana di Rovigno
Croàsia

Ła **Croàsia** ła xe 'no Stato de l'Europa çentral.

Ła confina a nord co ła Slovenia, a nord-est co l'Ongaria, ad est co ła Serbia, a sud co ła Bosnia e Erzegovina e el Montenegro, mentre a ovest ła se sporxe sul Mar Adriatico e quindi confina co l'Italia.

## Zeografia
Ła superficie territorial ła xe de 56&nbsp;542&nbsp;km² mentre ła superfiçie de łe aque teritoriałi 31&nbsp;067&nbsp;km.

## Zeografia połitega
Ła Republica de ła Croàsia ła xe na democrasia parlamentar.

La xe dividesta in 21 rejon e ła so capital ła costituise na rejon propia. La capitałe ła xe Zagavria (in croato *Zagreb*), che ła ga 810 003 abitanti  (2017)

El 1° de lujo 2013 ła Croàsia ła xe entrà inte ła Union Eoropea.
### Rejon

## Demografia
Ła Croàsia conta na popolasion de 4&nbsp;437&nbsp;460 abitanti.

Ła su łéngua ufiçial xe el croato.
Se parla anca vari diałeti de origine slava o veneta.

## Cultura
miniatura|sinistra|Raguxa
Ła sità de Raguxa ła xe un patrimonio de ła umanità.

## Gałeria de someje

Dinara_Knin_Croatia.jpg|Monte Dinara
Croacia Riu Sava Sisak 0229.jpg|fiume Sava a Sisac
Osijek panorama Gornji grad.jpg|panorama de Osiéc
Plitvice_Lakes_National_Park_(2).jpg|sito ONUESC de łi łaghi de Plitvize


## Note

## Altri projeti

## Łinganbi foresti
Ritmo Belumat

El **Ritmo Belumat** o **Belunéxe** (it. *Ritmo Bellunese*) el xe na vecia rima del 1198 d.c. xeneralmente clasificà come documénto volgar itałian inte i łibri de leteradura itałiana. Seben che el sia itałian geograficamente, esendo stà fato inte na parte de ła Penìxoła Itałiana, el xe lenguisticamente vèneto.

Defati da un pónto de vista gramaticałe ghe xe xa el plural verbałe col clìtico ***i*** (*«i lo getà»* , moderno *«i lo gà/à getà»*) che anca al dì de ancûo' el xe tìpico de tuta ła łéngua vèneta mentre in altre łéngue vien doparà na final: ven. **i** *parla*, it. *parl-ano*, mil. *parl-en*.

Fin dal primo cólpo d'ocio se véde po che xe sparìe un saco de vocałi finałi (*Ard, cavaler, tut*) caratarìstica tìpica acor deso del vèneto belumat e trevixan.

Pare che el sipia stà scrito in ocaxion de na guera intrà Belun e Trevixo.
Festival de Sanremo

__HIDDENCAT__
[thumb|El [Teatro Ariston de Sanremo inte el fevraro del 2026]]
El **Festival de la canson italiana** o **festival de San Remo** ( nome orixenałe in itałian *Festival della Canzone Italiana di Sanremo* ) la xe na manifestasion che se tien a Sanremo, in Liguria, tut i ani infrà la fin de Fevrèr e el tacar de Marso. El xe scominsià inte el 1951.

## Edision

## Altri projeti
Atene

**Atene** (en greco *Αθήνα*, trasliterà come Athína) ła xe ła cavedal de ła Gresia e caòłogo deł'Atica. Inte el antighità el nome el gera *Ἀθῆναι*, col nome de ancuo che el xe sta adotà ufisialmente inte el 1970. Ła se cata inte el mexo de na pianura al séntro de ła penìxoła del'Àtica e ła se slarga dai pie del monte Parnis fin a ła costa. Ła xe divixa in *demi*, come ai ténpi de ła *polis*.

Ancuo el comun de Atene in sénso streto el ga na superfice de soło 39&nbsp;km² e na popołasion de squaxi 750&nbsp;000 abitanti, ma l'àrea urbana considerada come LUZ (Larger Urban Zone) dal'Eurostat ła cónta 4&nbsp;013&nbsp;368 abitanti, e ła xe cusì ła sètima conurbasion più granda del'Union Europea, e ła quinta cavedal più popołada del'Union. In sta manièra ła fa, col Pireo e'l resto de ła conurbasion, el 35% de ła popołasion grega.

Atene ła xe na metròpołi cosmopołita e ła xe el séntro econòmego, finansiario, industrial e cultural de ła Gresia, e ła ga na serta inportansa a liveło europeo ma anca mondial. Inte el 2008 ła xe stada clasifegada come ła sità nùmero trentadó par richesa e par poder de cronpar e come ła nùmero ventisinque par costi inte na reserca fata da ła socetà svìsera UBS.

Ła xe recordada sui libri de storia par ła nasùa de ła democrasia, par èser stada ła sede de ła cademia de Platon e'l liceo de Aristotele, oltra che ghe xe nasùi Socrate, Pericle, Sofocle e paréci altri fiłòxofi e personagi inportanti del'antighità. Ła xe stada daspò na Polis intrante e ła xe considerada el nio de ła siviltà osidental. In ani più resénti ła xe stada al séntro de ła tension de tuto el mondo par averghe organixà co suceso i Xoghi Ołìnpeghi inte el 2004 e par l'inaugurasion del Nóvo Muxeo del'Acròpołi inte el 2009, che el ga verto de novo ła discusion che ła revarda i Marmi de Elgin. Altro łógo de grando interese turìstego el xe l'Acròpołi (patrimonio de l'umanità recognosùo dal UNESCO) inte ła qual i spica par inportansa el Partenon, l'Ereteo e i Propilei. Da recordar i xe anca i resti del'agorà e l'Areòpago.

Tradisionalmente ła protetora de ła sità ła xe ła dea Atena, rafigurada sia sul stema che su ła bandièra de ła sità.

## Cità xemelae
Atene la xe xemełada co:

## Notasion
Cióza

**Cióza** (**Ciôza** come pronunsia da chi che ghe abita, senò **Ciòza**) la xe na ìzoła al sud de la laguna veneta che conta 50&nbsp;857 abitanti dela provincia de Venesia, secondo par popolasion dopo el capoluogo. Oltre a ciò a xe anca un porto, uno dei porti pescherecci pì grandi de l'Adriàtego.

## Zeografia fisega
### Posision
Cióxa la se trova su na picola penìzoła intrà la Laguna Veneta e el Delta del Po, a metà strada tra Venesia e Ferara.

### Spiagia
A Cióza, pì precisamente nele frasion de Marina e Isolaverde, xe presente un lido. La spiaia de Marina se estende dala boca de porto de Cióxa, fin ala foxe del fiume Brenta. La spiaia de Isolaverde, invese, se estende dala foce del fiume Brenta fin ala foce del fiume Adese. Par tuta la spiaia ghe xe rinomai stabilimenti balneari, che i xe na risorsa econòmega par la cità.
thumb|Canal Vena

## Persone łigae a Cióza

In sta sità xe stà vescovo Domenico Maria Mezzadri del 1920 al 1936.

## Società
### Demografia

### I deti de Cióza
Cióza xe un caso demografico unico in Italia: l'alto taso de omonimia tra i do cognomi principali, Boscolo e Tiozzo, ga indoto l'uficializasion inte el registro del'anagrafe dei detti, tipici de tuto il Veneto e usà popolarmente par distinguere i vari rami de una stesa fameja. Sui documenti uficiali, patente di guida e carta d'identità compresi, sti deti i vien inserìi a tuti i efeti de lege.

Par fare dei esempi, dei Boscolo se distingue i *Forcola*, i *Bachetto*, i *Anzoletti*, i *Gioachina*, i *Cegion*, dei Tiozzo i *Caenazzo*, i *Fasiolo*, i 'Napoli*, i *Campanaro*, i *Brasiola''.

## Note

## Varda anca
* Sant'ana de cioxa
* Soracognome

## Colegamenti esterni
* La television de Cióxa 
* El Comune
Albanìa

L**'Albanìa** ła xe na nasion che ła se cata in Eoropa, inte ła Penixoła balcanica.
Ła confina a nord col Montenegro, a nord-est co el Kosovo e ła Masedonia, a sud co ła Grecia e a ovest col Mar Adriatico, che la separa da l'Itałia.

## Zeografia połitega
Ła capitałe ła xe Tirana.

## Abitanti
Ła ga pi de tri miłioni de abitanti.

## Economia
## Cultura
El sito archiołogico de Butrinto el xe un patrimonio mondial de ła umanità.

## Gałeria de someje

Jezerca_Massive.jpg|pico de *Jezercë*, inte łe Alpe albanezi
River Drin at VauDeja from the air (WPWTR16).jpg|fiume Drin
Vlora, pohled na město II.jpg|panorama de Vałona
Butrint baptistery.jpg|Butrinto


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Łubiana

**Łubiana** (en slovèn *Ljubljana*, IPA [ʎub'ʎʌna]; in todesco *Laibach*) ła xe ła cavedàl de ła Republica Slovena fin da l'independensa inte el 1991. Situà so'ł picinìn fiume Ljubljanica, ła prexenta n'interesante çentro storico in stiłe liberty.

## Cołegamenti
Łubiana xe anca n'importanta stasion feroviaria inte i cołegamenti infrà Eoropa Oçidentałe e Orientałe.

## Curioxità
El nome *Ljubljana* el deriva dal prefiso *Ljub-* dal sostantivo slavo *ljubezen* (en vèneto amòr, aféto), che el ga ła 'stesa raixa del inglexe *love* e del todesco *liebe*. Se pol, quindi denominarla łeteralmente "Sità de l'Amór", come de frecuente ła xe ciamada anca dai so abitanti.
Inte el 1941 Łubiana e el teritorio çircostante (Carnioła) i xe deventà na provinsa itałiana de ła Regiòn de ła Venesia Julia, co sigla automobilistica LB. Łe łéngue ufiçiali łe jera el itałian e el slovén.
Finlàndia

Ła **Finlandia** ła ze un paese de ła Europa setentrionałe, co capitałe Helsinki. Ła se cata inte ła Penìzola Scandìnava.
Ła confina a nord-òvest co ła Svesia, a nord co ła Norveja, a est co ła Rusia, a sud e a òvest co'l Mar Bàltego.

## Zeografia fisica
miniatura|sinistra|Imàjine da satèłite
[miniatura|sinistra|[Pielinen]]
El teritorio de ła Finlandia el ze logà inte ła banda orientałe de ła rejon zeogràfega ciamà Fenoscandia.
Ła ze ciapàa infra i 60° e i 70° de latitùdene nord; oltra un terso de'l teritorio el ze a nord de'l Sìrcoło Połar Àrtego: cuesto el fa el paeze uno de i Stati pi setentrionałi al mondo.

### Morfołozìa
Ła morfołozìa de'l teritorio ła ze conseguensa de grandi movimenti jasałi: a sud el rizulta un teritorio pa'l pi pian, co numarozi łaghi e ìzołe.
A nord de'l fiume Oulujoki el teritorio el canbia aparensa: se cata prima numerozi riłievi cołinari fin a rivar, inte ła banda nord-osidentałe de'l paeze a ła banda orientałe de łe Alpe Scandìnave .

### Idrografìa
Ła ze bagnàa a sud da'l Golfo de Finlandia e a òvest da'l Golfo de Botnia.

Ła costa de'l paeze, pur sendo zeneralmente basa, ła ze iregołare e ła fronteja numarozìsime ìzołe.

El fiume pi longo de'l paeze el ze el Kemijoki che el sboca inte el Golfo de Botnia da łe bande de ła sità de Kemi. Se ricorda anca el Oulujoki.
Ghe ze numarozìsimi łaghi (sirca 187.888 łaghi) de orìzene jasałe e de ogni dimension tante olte cołegài infra de łori e co numaroze ìzołe, in particołar inte ła banda sud-orientałe de'l paeze.

### Clima
El clima de ła Finlandia l'inconbe a ła fasa climàdega temperada freda, vista ła latitùdene; ła ga caràteri de tranzision intra i climi continentałi de łe zone ruso-siberiane e i climi oseanisi de łe zone atlàntiche a òvest.

### Anbienti naturałi
Łe foreste łe coverze sirca el 70% de'l teritorio.
Inte ła banda nord-orientałe de'l paeze ła se estende ła Łaponia, ła tera de ła tundra.

## Zeografìa Połìtega
La Finlandia ła se devide inte vinti rejoni (*Maakunta*).

Da'l 2010, sete azensìe rejonài le organiza la atività governativa int'el teritorio. Łe corisponde sirca a łe sie provinse antesedenti, fora che ła Finlandia Osidentałe, diviza inte Finlandia Sentro-Osidentałe e Sud-Osidentałe.

Ła fa parte de l'Union Europea da'l 1995 e de ła NATO da'l 2023.

## Demografìa
Ła ga sirca sincue miłioni de àneme.

Ła Łaponia ła ze abitada, oltra che dai finlandezi, da na minoransa sami.

## Economìa
Łe foreste łe costituise ła major risorsa de'l paeze, che el ze un inportante esportador de legne e pasta de legna uzà par prodùzar carta.

Inte ła Łaponia el ze difondesto l'ałevamento de rene, prategàa da i sami.

## Gałerìa de someje

De_Geer_moraines_at_Kvarken.JPG|Morene inte ła costa de *Kvarken-Höga*
Rovaniemi_Kemijoki.jpg|Fiume *Kemi* a Rovaniemi
Tampere_aerial_view_1.jpg|Panorama de Tampere
Petäjävesi_Old_Church_from_south.JPG|Ceza de *Petäjävesi*


## Notasion

## Altri projeti

## Colegamenti par fora
Svìsara

__HIDDENCAT__

Ła **Svìsara** (en tedesco *Schweiz*, in franseze *Suisse*, in itałian *Svizzera*, in romansio *Svizra*), co nome ofisial **Confederasion Svìsara** (in tedesco *Schweizerische Eidgenossenschaft*, in franseze *Confédération Helvétique*, in itałian *Confederazione Svizzera,* in romancio *Confederaziun Svizra*, in łatin *Confœderatio Helvetica)*, el ze un paeze de l'Eoropa sentrałe.Ła confina a nord co ła Zermania, a est co'l Liechtenstein e l'Àustria, a sud co l'Itałia, e a òvest co ła Fransa.

## Istoria
Ła Confederasion Svìsara ła jera abitàa inte l'antighità da i Elvezi, un pòpoło de raiza gàłega.Ła ze stàa concuistada da i Romani guidài da Giułio Cesare durante ła so concuista de ła Gałia.

El 1° de agosto de'l 1291 i raprezentanti de tre cantoni i ga desidesto de ałearse formando na confederasion. Isteso, ła jera senpre influensada da l'Inpero Austrìago.
Ła ze stà reconosesta independente co ła Paze de Vestfałia inte'l 1648.

Napołeon ła ga invadùa inte'l 1798 e ła ze deventàa na repùblega. Inte'l 1803 se ga reformà na confederasion ciamada Confederasion Elvètega.
Inte'l 1815, co'l Congreso de Viena, ła ze stàa reconosùa cofà stato de "neutrałità permanentemente armada".

## Zeografìa pułìtega
Ła Svìsara ła ze un stato federałe.

### Divizion aministrative
Ła ze dividesta in 26 cantoni, ognun co ła so autonomìa łejislativa e fiscałe.

### Partesipasion a organizasion sorastatałi
Ła ze senpre stada neutrałe anca tegnendo rełasion comersiałi e pułìteghe co altri Stati e ła ga negà de vołer ndar drento inte ła CEE e ła NATO.

### Capitałe e altre sità
Ła capitałe federałe de facto ła ze Berna, che ła ze anca ła capitałe de l'omònimo canton.

## Cultura
Durante ła Revołusion protestante in Svìsara vivéa do inportanti teołoghi cofà Ulrico Zwingli e Zani Calvin.

## Gałerìa de someje

File:Aletsch Glacier from Jungfraujoch (2).jpg|Jasaro de Aletsch
File:SBB RABe 514 DTZ Rheinfall.jpg|Cascada de'l Reno
File:Basel - Münsterpfalz1.jpg|Panorama de Baziłèa
File:Benediktinerinnenkloster St. Johann, Gesamtansicht 1.jpg|Sito UNESCO de'l monaster benedetin de San Zani in Müstair


## Note

## Altri projeti

## Linganbi foresti

## Varda anca
* Romandia
* Svisera todesca
Danemarca

La **Danemarca**, la xe un Stato che el se trova in tel nord de l'Europa.
La confina a sud co la Germania. La xe bagnada dal Mare del Nord a ovest e dal Mar Baltico a sudest, e la xe separada da la Norvegia e da la Svezia dai stretti de Skagerrak a nord e de Kattegat a nordest.

## Zeografia
La xe considerà parte dei Paesi Scandinavi, ma in realtà no la se cata mia su la penìzoła scandinava. El paese el xe fato da na granda penìzoła, el Jutland, e un zentinaro de ìzołe e ìzołete (le pi grande le xe Sjælland, Fyn, Falster, Lolland, Vendsyssel-Thy e Bornholm).
Grassie a sta conformazion ziogràfega, storicamente la Danimarca la ga senpre poduo tegner d'ocio chi ndasea drento e fora dal Mar Baltico.

## Zeografia połitega
miniatura|sinistra|Rejon de la Danimarca
La Danimarca la xe na monarchia da pi de mile anni: inte el 1849 la xe deentà na monarchia costituzional, e dal 1901 la xe na monarchia parlamentar.

El Regno de Danimarca (*Danmarks Rige*) el ciapa rento, oltre a la Danimarca vera e propria, anca le Isole Fær Øer e la Groenlandia, che i ga comunque na granda autonomia.

Dal 1973 la fa parte de l'Union Europea, mentre le Fær Øer, pur fasendo parte del regno, no le xe entrà ne l'Union, e la Groenlandia la sa tirà fora inte el 1979.

La so capital la xe Copenaghen.

## Economia
Finora i danesi i ga preferio tegnerse el so scheo, la corona danese, inveze de l'euro.
Lori e i britanghi i xe i unici che i ga dei acordi speciali co l'Union Europea, che dise che no i xe obligà par forza a doparar el scheo comune se no i vol.

## Gałeria de someje

Stevns_Klint_Juli_2019.jpg|sito ONUESC de ła scojera de Stevns
Gudenåen langs Pramdragerstien - panoramio.jpg|fiume Guđena
Aalborg_from_the_Aalborg_tower.jpg|panorama de Olbor
KronborgCastle_HCS.jpg|sito ONUESC de el Casteło de Cronborg


## Note

## Altri projeti

## Linganbi foresti