Morfema

Inteła łenguìstega moderna se ciama **morfema** el toco pì picinin de na paroła o de n'espresion che el ga un significà e che no se pol catarghe rento tochi pì picinini sensa che canbie el significà de ła paroła o de l'espresion.

Inteła łenguìstega stòrica i preferise ciamar **morfema** soło qûel toco che no'l se pol divìdar e che el gabia na funsion gramatical; qûeło che ghe resta intena paroła co se ghe cava vìa tuti i morfemi i ło ciama semantema.

I łenguisti fransexi na volta i gavéa el **monema** inte ła só terminologìa che el jera pì o manco l'istesa roba del morfema; al dì d'incò i preferise adoparar el morfema anca łori.

## Exenpi
Na paroła ła pol èser fata de un morfema soło; par exenpio: ła preposision *de* e in xeneral quaxi tute łe partexełe invarianti.

In vèneto ghe xe anca de łe parołe varianti (nomi, agetivi e via cusì) che łe xe fate de un morfema soło, in xeneral łe xe masc'iłi singołari; par exenpio: *can* e *bel*.
Se ne cata paréce anca in de łe altre łéngue, e 'sta qûi ła xe na regoła intełe łéngue ixoładóre cofà l'inglése e el cinése.
Note che ste parołe no łe xe morfemi inte ła łenguìstega stòrica.

I nomi, i agetivi e via cusì i pol èser fati de do morfemi co che i xe "semplisi"; par exenpio: inte ła paroła *vèneto* se cata el morfema *vènet-* che el xe anca ła raìxa de ła paroła, e el morfema *-o* che el ne dixe che ła xe mas'cil singołar.

Łe parołe derivàe łe pol aver pì morfemi; par exenpio: inte ła paroła 'nasionałi* se cata el morfema 'nasion-* che el xe anca ła raìxa, el morfema *-ał-* che el xe el sufiso che el ne deriva l'agetivo da un nome e el morfema *-i* che el ne dixe che ła xe comun plural.

I verbi i pol èser fati de paréci morfemi; par exenpio: inte ła espresion *łe se invełenava* ghe xe:
* *łe*: ła partexeła clìtica che ła ne dixe che ła xe femenil plural;
* *se*: ła partexeła de ła conjugasion riflesiva inte ła tersa persóna;
* *in-*: el prefiso che el ne deriva el verbo da un nome;
* *vełen-*: ła raìxa del nome che ła ne dà el significà prinsipal;
* *-a-*: ła vogal che ła ne dixe che el verbo el xe de ła prima conjugasion;
* *-v-*: el sufiso che el ne dixe che l'espresion ła xe al tenpo inperfeto indicativo;
* *-a*: ła dexinensa che ła ne dixe che ła xe inte ła tersa persóna.

Un morfema el pol èser fato anca de pì parte stacàe e co dei altri morfemi in mexo; par exenpio in łéngua tedésca el participio el se fórma tacàndoghe insieme un prefiso e un sufiso.
Ciape el verbo *lieben*, che vol dir "amar", che el xe fato de ła raìxa *lieb-* e de ła dexinensa *-en*; inte ła paroła ***ge'''lieb'''t***, che vol dir "amà", i morfemi i xe dó: la raìxa *lieb-* e el morfema del participio *ge- (...) -t*; sto qûi el xe un morfema parché el prefiso e el sufiso no i se pol divìdar: defati in tedésco no se cata mìa **gelieb* e gnanca **liebt*.
Qûalcuni i ło ciàma *circonfiso* parché el se taca intorno vìa de na paroła; se cata scrito anca "morfema parasintètico".
Calche łenguista no'l xe mìa convinto che 'sti qûi i xe morfemi; i dixe che defati se cata dó pasaji: ghe xe un tema difarente che el vien fora tacàndoghe un prefiso (in 'sto exenpio xe *ge-liebt-*) e a 'sto tema se ghe taca ła dexinensa (in 'sto exenpio *-t*); fato stà che par łori ste dó partexełe łe xe dó morfemi difarenti.

Łe łéngue no concadenadore cofà che xe łe łéngue semìtighe łe xe particołari: łe raìxe łe xe fate de sołe consonanti e ghe se tacona in mexo łe vogałe che łe ghe dà el significà gramatical a łe parołe; par exenpio inte ła łéngua ebràica ła raìxa **gdl* ła dà el senso de "grandura": ła paroła *gadol* vol dir "grando", ła paroła *gadal* vol dir "el se ga xgrandà", ła paroła *godel* vol dir "dimension", e vìa cusì.
El morfema de ła raìxa el se pol scrivar *g-d-l*, e i morfemi gramaticałi che ghe se tacona i se pol scrivar *-a-o-*, *-a-a-*, *-o-e-*, e vìa cusì.

## Łe clase de morfemi
I morfemi i pol divìdarse in maniere diverse.

### morfema łìbaro/morfema łigà
Na prima divixion xe tra:
* **morfema łìbaro**: un morfema che el xe na paroła o n'espresion che ła pol star par só conto, in xeneral i xe, i articołi, łe partexełe, qûalche averbio, e via cusì; par exenpio: *deso*, *co', *el*, *te*, *se*;
* *'morfema łigà**: un morfema che el ga da łigarse a un o dei altri morfemi par formar na paroła o n'espresion; xe tuti qûełi altri morfemi che no i xe łibari: ''vènet-'', ''-ał-'', ''-a-'', ''-i'' e vìa cusì.

Qûalche łenguista el dixe che pol èser morfemi łigà anca parołe intiere che no se pol catar par conto só, ma no tuti i ła pensa cusì; par exenpio: łe partexełe clìtiche (''te'', ''el'', ''ła'', ''i'', ''łe'') che łe s'adòpara par conjugar i verbi, ła partexeła ''se'' de ła conjugasion riflesiva e via cusì, łe pol catarse come morfemi łibari e come morfemi łigài, come che ła pensa chi ło dixe.

==== raìxa/afiso ====
Un morfema łigà el pol èsar:
* [[raixa (Gramàtica)|raìxa]]: un morfema che el ga un significà prinsipałe;
* [[afiso]]: morfema che el se taca par specificar mejo el significà, ma che no'l ghe n'à mìa un par conto sùo.
Note che qûalche łenguìsta el pol ciamar raìxa anca un morfema łibaro, baste che el gabia un significà prinsipałe e che se pol tacarghe dei afisi; par esenpio: ''can'' el xe un morfema łibaro, parò el pol deventar ''cani'' tacàndoghe l'afiso ''-i'', cusì che ghe xe łenguìsti che i ło ciama raìxa isteso.

Note anca che łe raìxe no i xe morfemi par ła łenguistica stòrica, e gnanca qûalche morfema łibaro cofà par exenpio i averbi.

=== morfema lesical/morfema gramatical ===
N'altra divixion adoparà xe tra:
* **morfema lesical**: un morfema che el dà tuto o un toco del significà a ła paroła o l'espresion;
* **morfema gramatical**: un morfema che se adòpara par darghe ła forma justa intel contesto; xe tuti qûełi altri morfemi che no i xe lesicałi.
Note che xe propi ła difarensa che ła ghe intaresa ai łenguìsti stòrici, che no i ciama mìa morfemi qûełi lesicałi.

Anca qûi i łenguisti no i se ga meso oncora d'acordo: calcheduno el dixe che serti morfemi i xe lesicałi e calchedun'altro el dixe che i steisi morfemi i xe gramaticałi. Par exenpio: i morfemi che i se adòpara par canbiarghe el contesto de na paroła (el sufiso ''-ał-'' che el trasporta un nome int'un agetivo, el prefiso ''in-'' che el trasporta un nome int'un verbo, e via cusì) i pol catarse come morfemi lesicałi e come morfemi gramaticałi, come che ła pensa chi ło dixe.

N'altra definision che ła se pol catar int'i łibri ła xe:
* ''morfema lesical'': un morfema che el fa parte de n'insieme verto; par exenpio: le raìxe, che se pol senpre catarne fora de nóve, pensa par exenpio a tute łe parołe che xe vegnùe fora coła nóva tecnologìa: ''modem'', ''conpùter'', ''mònitor'' e via cusì.
* ''morfema gramatical'': un morfema che el fa parte de n'insieme sarà; par exenpio: i [[Articoło|articołi]], łe preposisione, łe dexinense e vìa cusì.

Anca qûi ła definision ła xe senpre anbigua: uno el pol pensar par exenpio che i prefisi e i sufisi i xe un insieme sarà, parò anca qûi ghe pol saltar fora de łe robe nóve che łe xenera dei sufisi nóvi; par exenpio, co xe vegnù fora la televixion xe anca vegnù fora el prefiso nóvo ''tele-'', co xe vegnù fora la lenguìstega moderna xe vegnù fora el sufiso nóvo ''-ema'', e vìa cusì.

Xonta che ghe xe anca dei łenguisti che i dixe che i articołi, łe preposisione, e via cusì, che i fa parte de n'insieme sarà, no i xe morfemi gramaticałi parché i ga un vałor lesical, o sia par exenpio ła difarensa tra łe dó espresióne ''el can'' e ''un can'' xe na difarensa lesical ([[semàntica]]) e no gramatical.

I morfemi gramaticałi, no inporta come i se ga definìi e qûałi che i xe, i se pol dividar in dó clase:
==== morfema derivador/morfema flesivo ====
* **morfema derivador**: xe un morfema che el pol canbiar o precixar el significà del morfema lesical e che el se adòpara par ła derivasion;
* **morfema flesivo**: xe un morfema che no'l ne dà significà e che se adòpara soło par ła flesion.

'Sta divixion qûi ła segue ła divixion tra derivasion e flesion e ła xe spiegà mejo intełe vóxe.
== Morfi ==
Par capìrse mejo tra i łenguisti, i ga catà fora che el morfema el pol averghe forme difarenti; pense a qûełe raìxe che łe pol canbiar al plural, par exenpio ''fior'' e ''fiouri'', o inte ła conjugasion, par exenpio ''bévo'' e ''beivi'', e a tute łe forme che pol averghe i verbi iregołari: ''èsar'' e ''aver'' in sima, e po ''far'', ''ndar'', e vìa cusì.

I se ga meso d'acordo che el morfema ła xe n'astrasion, cioé che no importa cuała che ła xe ła forma che ła se ghe cata rento intena paroła, anca se ła canbia xe l'isteso morfema: ''fior-'' e ''fiour-'' i xe l'isteso morfema; ''bév-'' e ''beiv-'' i xe l'isteso morfema; ''f-'', ''fa-'' e ''fax-'' i xe l'isteso morfema; e vìa cusì.
Ła forma precixa de un morfema che se ghe cata rento de na paroła ła se ciama [[morfo]]: ''fior-'' e ''fiour-'' i xe dó morfi de l'isteso morfema, e via cusì.

In sta maniera qûi se pol darghe regołe fise anca a na conjugasion iregołar; par esenpio se pol confrontar ''fa-o'', ''f-a'', ''fax-emo'' co ''magn-o'', ''magn-a'', ''magn-emo'': ła regoła ła xe de tacarghe łe dexinense ''-o'', ''-a'', ''-emo'' al morfema de ła raìxa.
Cuało che el xe el morfo precixo che el ga da catarse intena paroła precixa el dipende cofà che se uxa dir in qûeła łéngua.

=== morfema xero o morfema nuło ===
'Sta astrasion qûi ła ga fato vegner fora n'idea nóva: par exempio el morfema ''mas-cil singołar'' el pol catarse na ''-o'' cofà in ''gat-o'', na ''-e'' cofà in ''nom-e'' o anca "gnente" cofà in ''can''; i łenguisti i dixe che 'sta ''-o'', 'sta ''-e'' e 'sto "gnente" i xe tri morfi difarenti del morfema "mas-cil singołar".
A 'sto "gnente" i ne ga dà el nome de ''morfo vodo''.

Co ghe xe un morfema che el xe fato soło che dei morfi vodi el se ciama **morfema xero** o **morfema nuło**; par far n'exenpio senplise, inte ła [[łéngua inglése]] xe fasiłe catar un nome che el deventa un verbo sensa che el canbie forma: ''chat'' xe ''ciacoła'' e ''to chat'' xe ''ciacołar''.
'Sta qûi ła xe derivasion parché se ghe canbia el contesto gramaticałe, parò che se ghe taca senpre un morfo vodo; 'sto qûi xe n'exenpio de un morfema derivador nuło.

Par far n'exenpio inte ła łéngua vèneta se ga da vardar ła conjugasion: intel caxo pì xenerałe, ła forma verbałe ła vien fora tacàndoghe insiem a ła raìxa i morfemi "vogal temàdega", qûeło de tenpo e modo e qûeło de persona e numaro; ma el morfema "prexente indicativo" el ga tuti i morfi vodi par tute łe persone, e par ciò xe un morfema flesivo nuło.

Ghe xe dei łenguisti che no ghe piaxe 'sta idea de morfema nuło e i preferise dir che no ghe xe gnente, punto e a cao.

== Altre clase de morfemi ==
=== clìtica ===
Ła clìtica ła xe un morfema che no ła pol star par conto só, ma ła ga da tacarse o starghe visin a n'altra paroła.
Ła difarensa co n'afiso xe che ła clìtica ła se taca a na paroła xà conpletà parò che l'afiso el se taca par conpletar ła paroła.
Par exenpio łe partexełe che łe se adòpara par conjugar i verbi (te, el, ła, i, łe) łe xe clìtiche; łe ga da starghe visin a ła paroła (el xe, ła stà) o łe ga da tacarse intełe domande (xeło? viento?).

=== morfema fosiłizà ===
El **morfema fosiłizà** el xe un morfema che no'l ga un significà precixo par conto só ma che el se adòpara l'isteso par formar de łe parołe.
Par exenpio inte ła łéngua ingléxe ghe xe i verbi ''com-mit'', ''sub-mit'', ''per-mit'', ''ad-mit'' ma no ghe xe ''*mit'' par conto só; 'sto ''-mit'' qûi el xe un morfema fosiłizà.

=== morfema fuxivo ===
El **morfema fuxivo** el xe un morfema che el ga rento pì significà; inte ła łéngua vèneta ghe xe parécie dexinense che łe xe morfemi fuxivi, par exenpio: ła ''-i'' de ''gat-i'' ła ga rento el significà "mas-cil" e "plural" (mentre che par exenpio inte ła łéngua spagnoła se adòpara dó morfemi difarenti: ''gat-o-s'', ''-o'' par "mas-cil" e ''-s'' par "plural").

=== testa e soreła ===
Ła testa ła xe el morfema prinsipałe de na paroła, qûeło che el ne dà ła parte gramaticałe a ła paroła.
Inte na paroła co na soła raìxa ła xe ła raìxa; inte na [[conposision]] (indove che ghe xe pì raìxe) ła pol èser la prima raìxa (''caostasion''), l'ùltima raìxa (''ferovìa'') o ghe pol anca no èsarghe mìa na testa: in 'sti caxi qûi łe raìxe łe se ciàma "sorełe" (''xałoblù'').

=== schema ===
Intełe łéngue no concadenadóre el schema el xe un morfema che el spiega cofà che łe ga da tacarse łe vogałe che łe xe el morfema flesìvo inte ła raìxa.
Par exenpio da ła raìxa ''gdl'', da ła flesion ''ao'' e dal schema ''CVCVC'' (C xe consonanta e V xe vogal) se cata fora ''gadol'' "grando"; da ła istesa raìxa ''gdl'', da ła flesion ''oa'' e dal schema ''CCVCV'' se cata fora ''gdola'' "granda".

=== morfema supletivo ===
Se ciama **morfema supletivo** un morfema che el ciapa el posto de n'altro morfema sensa ca ghe sìa na regoła precixa; par exenpiò, ''va-'' el xe un morfema supletivo de ła raìxa inte ła conjugasion de ''nd-ar'' (''va-o'', ''nd-emo'').
Anca ''-e'' e ''-a'' i xe morfemi supletivi de ''-o'' come dexinensa "mas-cil singołar" (''nom-e'', ''gat-o'', ''morfem-a'').
'Sta definision qûi no ła xe precixa precixa e defati ghe xe dei łenguisti che i ghe vede rento soło che dei morfi difarenti par l'isteso morfema.

=== morfema parasintèdego o morfema separà ===
Se ciama **morfema parasintèdego** o **morfema separà** el morfema che se ghe taca intornovìa, cofà int'i esenpi el morfema ''ge- (...) -t'' che se ghe taca a na raìxa de on verbo par tirarghe fora el participio pasà.

=== morfema sdopiador ===
Se ciama **morfema sdopiador** un morfema che no'l ga na forma fisa parò che el xe na copia de na parte de n'altro morfema; par exenpio in łéngua łatina se cata 'sto morfema qûalche volta intel pasà remoto: ''de-d-i'' (gò dà) conjugà da ''d-o'' (dao), ''te-tig-i'' (gò tocà) conjugà da ''tang-o'' (tóco), ''pe-perc-i'' (gò sparagnà) conjugà da ''parc-o'' (sparagno), e via cusì.

== Note ==
<references />

== Bibliografìa ==
:*  Leonard Bloomfield: ''Language'' - Henry Holt and Co. - New York, 1933.
:*  John McCarthy: ''A prosodic Theory of Nonconcatenative Morphology'' in ''Linguistic Inquiry'' voł.12 - The MIT press - Boston, 1981.

== Vóxe łigà ==
:*  [[:en:Root (linguistics)|Root (linguistics)]]
:*  [[:en:Nonconcatenative morphology|Nonconcatenative morphology]]
:*  [[:fr:Monème|Monème]]


== Łigadure fora ==
:*  [http://www.sapere.it ''Sapere.it''] sito curà da ''[[De Agostini]] Scuola''.
:*  [http://www.demauroparavia.it ''Il dizionario della lingua italiana De Mauro'']  [[Paravia]] in lìnea.
:*  [http://www2.let.uu.nl/UiL-OTS/Lexicon/ Lexicon of Linguistics] curà da l**Utrecht institute of Linguistics OTS'' a ła Università de Utrecht.