open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Acuzativo

El **caxo acuxativo** (lat. *accusativus casus*) el xe ła fórma de ła declinasion doparà par indicar el conpleménto ogeto o el moto a luogo come par exenpio in latin "homine*m* video" (védo l'omo) o anca "domu*m* eo" (vo caxa).

## L'acuxativo de ojeto
L'acuxativo come segnałador de ojeto direto de un verbo tranxitivo l'è l'uxo piasè comun e pi studià.

* In łéngue come l'itałian o l' ingléxe l'acuxativo el xe deventà precixo del nominativo: "Maria vede *l'uomo* (acu.)" vs. "*l'uomo* (nom.) vede Maria" , fora che inte i pronomi forti che i mantien de łe difarense come par exenpio l'itałian "Tu vedi *me* (acu.)" vs. "*Io* (nom.) vedo te" o l'ingléxe "You see *me*" vs. "*I* see you".
* In vèneto anca i pronomi forti, tuti, i ga na fórma soła par acuxativo e nominativo: "*Eła* ła varda *eło* (acu.)" vs. "*Eło* (nom.) el varda *eła*", mentre calche difarensa ła resta intrà serti ojeti clitici e i sojeti clitici (che no gh'è mìa in itałian): "Ła *ło* (acu.) varda" vs. "*El* (nom.) ła varda".
* In latin e greco antigo ghe xera na distinsion ciara intrà nominativo e acuxativo anca sui nomi: latin "Bon*um* homin*em* (acu.) video" vs. "Bon*us* homo (nom.) me videt".
* Anca in łéngue come el ruso, el neogreco e el tedésco moderno i nomi, i agetivi e i artìcołi i distingue oncora bastansa ben l'acuxativo dal nominativo. Tedésco "Ich see de*n* (ac.) gut*en* Mann" vs. "De*r* (nom.) gut*e* Mann sieht mich"
* El spagnoło el ségna co na prepoxision (*a*) soło l'acuxativo de persóna: "yo veo *a* Juan" vs. "Yo veo un gato".

## L'acuxativo de luogo
L'uxo latin de l' **acuxativo de łogo** el se cata anca in łéngue moderne.

* In ingléxe xe restà soło el nome **home** coi verbi de movimento: "I go *home*" (vo caxa) vs. "I am *at* home" (so' caxa).
* In vèneto l'acuxativo sensa prepoxision a ła łatina coi **verbi de moviménto**: "vo *caxa*" (lat. domum eo = it. vado a casa), "némo *Mésa*, vien *toła*, tórno *scóła*", co tuti i nomi de paéxe: "rivo Pàdova, rìvito Venesia" (arrivo a Padova, arrivi a Venezia?) , "ndémo Roma" (lat. Roma*m* eamus = it. andiamo a Roma) e coi infinìi "vo magn*ar*", "vien véd*ar(e)*" estendèndose parfin ai **verbi de stato**: "sto caxa" (it. resto a casa"), "i vive Belun" (vivono a Belluno).
* In tedésco vien doprà l'acuxativo de moto **co prepoxision**: "Ich gehe in de*n* Garten" (vo in Giardin) mentre el stato in luogo el ga el dativo "Ich bin in de*m* Garten" (so' in Giardin).
Nominativo

El **caxo nominativo** (lat. *nominativus casus*) l'è ła fórma de ła declinasion che serve par segnałar el sojeto de un verbo. In un saco de łéngue el se ga fuxo co l'acuxativo ma in serti caxi l'è restà vivo.

* In łatin su nomi, agetivi e pronomi: "bonu*s* amicu*s* dicit quod" (un/el bon amigo el dixe che...)
* In greco e neogreco su nomi, artìcołi, agetivi e pronomi: "*ὁ* άνθρωπο*ς*" (l'ojeto l'è "tο*ν* άνθρωπο*ν*")
* Tedésco sui pronomi e su serti artìcołi, agetivi: "De*r* Mann kommt" (l'omo el vien)
* In itałian soło sui pronomi forti: "*Io* guardo, *Tu* dici" (mentre i conpl. i xe "me, te": guardo te, dici a me)
* In vèneto sui sojeti clìtici (che manca in it.): "El dixe, I varda, Te vien" (conpl. "ło, łi, te": ło digo, łi vardo)

El nominativo el pol aver na final aposta come ła **s** latina, ła **r** tedésca o ła **ς** grega qua sóra, ma spéso el se nota soło par escluxion par ła mancansa de finałi speciałi dei altri caxi: latin "consul (nom.)" ≠ "consul*em* (acu.)" ≠ "consul*is* (gen.)"; tedésco "Doktor (nom.) ≠ "Doktor*en* (acu-dat-gen.). In 'sti caxi qua se dixe che el ga final *zero* (ø).

In un saco de łéngue po el nominativo el serve anca come vocativo.
Declinasion

In lenguìstica ła **declinasion** l'è l'insieme de łe varie fórme che ciapa i nomi, i agetivi, i artìcołi e i pronomi par indicar ła funsion sintàtica che i ga inte na fraxe. Łe fórme łe canbia drio ła final (dexinensa) o ła parte inisial de ła paroła (prefiso) o in baxe a canbiaminti interni de vocal o consonante.

Tradisionalmente ła declinasion ła vien divixa in **caxi** (lat. *casus* "el cascar, nar zo, ła caduta") o sia el modo che ła paroła ła *casca* quando che ła vóxe *ła va zo* in fóndo a ła paroła, ndando a *finir* in vari modi. Questo parché łe prime łéngue studiàe (łatin, grego, sànscrito) łe baxava ła só declinasion su ła final. In latin gh'era sie caxi (tri caxi direti nominativo, acuxativo, vocativo e tri caxi obliqui genitivo, dativo, ablativo) ma ghe xe altre łéngue anca moderne che łe ghen'à de pi.

Par exenpio:
* in basco manca nominativo e acuxativo ma gh'è: gen., dat., ergativo, asołutivo pi altre fórme de lógo;
* el esperanto el prexenta sol el acuxativo, tuti i altri conplementi i é cenesti col nominativo;
* in finlandéxe ghen'è quìndexe: nom., acu., gen., abl., partitivo, esivo, inesivo, adesivo, abesivo, ałativo, iłativo, ełativo, traslativo, istrutivo, comitativo.
* in groenlandéxe ghe xe un sistema misto: nomin-asołutivo, acuxativo, ergativo, pi altre fórme de łógo.
* in islandese ghen'é quatro : nom., acu., gen., dat.
* in połaco ghen'è sete: nom., acu., voc., gen., dat., strumental, locativo
* in rumen ghen'e tri parché alcuni i se ga confondesto: nomin-acuxativo, genit-dativo, vocativo

Ła declinasion ła distingue anca el xenare come maschil, feminil e in caxo nèutro che in serte łéngue el vien sostituìo da ła clase che ła raprexenta de łe caratarìstiche fìxiche come *animà/inanimà, uman/no-uman, vegetal, èser soranaturałe, roba fata a man/roba naturałe*. El swahili par exenpio el ga un sistema de clasi, mentre el svedéxe el ga un sistema misto baxà su "maschil (uman), feminil (uman), nèutro, xenare-comun (=no-uman ma gnanca nèutro)".

Da ùltimo, ła declinasion ła distingue anca el nùmaro o sia de sòłito el singołar, el plural e in caxo el dual (che indica i pari de robe: dó man, dó careghe). In serte łéngue ghe xe el trial (tri robe) e el quatrial quatro e łe łéngue dei signi le ga parfin el quinquial (grupi de sinque robe).
Miodi-Pirenei

El **Miodi-Pirenei** (en fransexe *[[Midi (Fransa)|Midi]]-Pyrénées*) la xe na rejon de la Franza meridional, la pì granda del paese. La xe sudivisa inte oto departementi e el so cavologo el xe Tołoxa. Łe sità prinsipałi de ła rejon, oltre a Tołoxa, łe xe Montauban, Tarbes, Albi e Lourdes.

El teritorio de la rejon el confina co quelo de l'Aquitania a ovest, del Limosin a nord, de l'Alvernia a nord-est e de la Łengoadoca-Rosijon a est, oltra che co Andora e la Spagna (Catelogna e Aragona) a sud.
Loiret

El **Loiret** el xe on departemento fransexe de ła rejon Sentro-Vałe de Loira (*Centre-Val de Loire*). El confina co i departementi de Eure-et-Loir a nord-ovest, de ł'Essonne a nord, de Senna e Marna a nord-est, de la Yonne ad est, de la Nièvre a sud-est, del Cher a sud e de Loir-et-Cher a sud-ovest.

Łe prinsipałi sità, oltre al capòłogo Orliens, łe xe Montargis e Pithiviers e Gien.

## Varda anca
* Arrondissement de Orléans
Łavaron

**Łavaron** (łéngua cimbra, todesco: *Lafraun*) el xe un comune de 1085 abitanti inte ła provincia de Trento.

## Evołusion demografega

## Voxi corełà
*Łago de Łavaron
Teragnoło

**Teragnolo** (en łéngua cimbra-todesca: *Leimtal*) el xe un comun de 749 abitanti inte ła provincia de Trento. El se cata inte ła Val Teragnoło ai pié del monte Paxubio.
El xe un comun sparso co sede in frasion Piasa. Fin al Otosento se parlava oncora on diałeto todesco-sinbro dito "slaper(o)" o "slambrot" (pan insupà e onto). El toponimo el deriva da "teragno", overosipìa "łiogo pian".
Secondo na legénda el nome xe stà atribuìo da Attila che, traversando łe Alpe xonxe inte ła val de Teragnoło dixendo "Terram hanc nolo" ("sta tera no ła vojo") e po el pasà óltra.

## Evołusion demografega

## Xemełagi

## Nòde
Sentro-Vałe de ła Loira

El **Sentro-Vałe de Loira** (en fransexe *Centre-Val de Loire*) ła xe una rejon de ła Fransa sentro-setentrional.

El teritorio de ła rejon Sentro-Vałe de Loira el ga na superficie 39&nbsp;151&nbsp;km². Ea confina co la Normandia a nord, ł'Île-de-France a nord-est, ła Bourgogne-Franche-Comté a est, ł'Alvergna-Rodano-Alpe‎ a sud-est, ła Nova Acuitania a sud e ła Rejone de ła Łoira a ovest.

Ła xe sudivisa in sie departiment: *Cher*, *Eure-et-Loire*, *Indre*, *Indre-et-Loire*, *Loir-et-Cher* e *Loiret*.

El so cavołog al xe Orliens; altre sità inportanti de ła rejon, łe xe Tours e Bourges.

## Departementi

## Ligamenti de fora
* Portałe ofisiałe de Sentro-Vałe de Loira
Arrondissement de Orléans

Ł**'arrondissement de Orléans** ła xe na sudivixion aministrativa fransexe, che ła se cata inte el departemento del Loiret e inte ła rejon del Sentro.

## Compoxision
Ł'arrondissement de Orléans el ragrupa 122 comuni in 24 cantoni:

* canton de Artenay
* canton de Beaugency
* canton de Châteauneuf-sur-Loire
* canton de Chécy
* canton de Cléry-Saint-André
* canton de La Ferté-Saint-Aubin
* canton de Fleury-les-Aubrais
* canton de Ingré
* canton de Jargeau
* canton de Meung-sur-Loire
* canton de Neuville-aux-Bois
* canton de Olivet
* canton de Orléans-Bannier
* canton de Orléans-Bourgogne
* canton de Orléans-Carmes
* canton de Orléans-La Source
* canton de Orléans-Saint-Marc-Argonne
* canton de Orléans-Saint-Marceau
* canton de Ouzouer-sur-Loire
* canton de Patay
* canton de Saint-Jean-de-Braye
* canton de Saint-Jean-de-la-Ruelle
* canton de Saint-Jean-le-Blanc
* canton de Sully-sur-Loire.
Vocativo

El **caxo vocativo** el xe ła fórma de ła declinasion che serve par indicar na ciamada verso calcheduni, segnando a chi che se dixe ła fraxe, osìa ci che l'è ła 2ª persóna (el "ti") destinataria de quel che se dixe.

Par exenpio inte ła fraxe, «Ti *Marìa* te dovarisi far pułito» se capise che ła "Marìa" ła xe ła dona asocià col "ti", ła dona che ghe vien dita ła fraxe o sia ła xe al vocativo. El "ti" el pol vegner saltà dixendo soło «te dovarisi far pułito, *Maria*» tanto el tono de vóxe el ségna el vocativo.

## Inte le varie léngue
Łe łéngue łe ga modi difarenti comunque de segnar el vocativo:

* in łatin, serti nomi maschiłi i avéa el vocativo in *-e*: "Medic*e* cura te ipsum" (Mèdico! Cùrate da ti soło!)
* in grego, serti maschiłi i finìa in *-ε*: "άνθρωπ*ε*" (omo!)
* in rumen l'artìcoło maschiłe finałe in *-ule* , el plural in *-lor*, serti nomi in *-e* e i feminiłi in *-o*: "om*ule*" (omo!), "domni*lor*!" (siuri!), "Jon*e*, Mari*o*" (Joani! Maria!)
* in vèneto, i nomi propi feminiłi i perde l'artìcoło personałe: "Vien qua *Marìa*! (voc.)" vs. "Vien qua *ła* Marìa (nom.)".

In altre łéngue come l'itałian o l'ingléxe el vocativo el xe deventà precixo del nominativo e de l'acuxativo: "Vieni, Maria" = "Viene Maria".
Łéngua finlandeze

El **finlandéxe** l'è na łéngua ugrofìnica che ła vien doparà uficialmente inte ła Repùblica de Finlandia. Ła xe łigà co l'èstone e in parte co l'ungaréxe.

## Pronomi
El finlandéxe no'l ga nisuna difarensa de xenare par maschil e feminil gnanca sui pronomi, fora che calche fórma speciałe interogativa o demostrativa par riferirse a łe robe invese che ai èseri viventi come fa el vèneto co "ci/chi?" (persóna) e " 'sa/cósa/ché?" (roba) o come ła difarensa intrà "xe 'sto qua" (omo) e "xe questo" (el fato).

## Declinasion
Parò el finlandéxe el ga na declinasion de ben quìndexe caxi e do nùmari (singołar/plural) che i se conbina faxendo un saco de fórme: serte łe xe intuitive parché basta tacar łe finałi una drio l'altra (sing: talo-talo**ssa** plur: talo*i*-talo*i***ssa**), ma serte altre se fa pi fadiga ricordarle (sing: rakka*us*-rakka*ud*e**ssa**).

## Compleménti
Po dopo in finlandéxe, de łe volte, el stéso conpleménto el se traduxe in modi difarenti: par exenpio el conpleménto ojeto direto el pol aver tri caxi diversi (nominativo, genitivo o partitivo) traduxendo parfin el tenpo del verbo.

## Verbi
Par exenpio ghe xe do tipi de pasà:
* caxo nominativo (pasà conposto): "luin kirja" (*go łeto* el/un łibro)
* caxo partitivo (inparfeto/progresivo): "luin kirja**a**" (mi łez*éa* el łibro - *xera drio* łèzar un łibro)

Oben ghe xe el futuro, diverso dal prexente:
* caxo nominativo (prexente/progresivo): "luen kirja" (deso łez*o* el łibro - *so' drio łèzar* el łibro)
* caxo genitivo (futuro): "luen kirja**n**" (doman łezo el łibro - łez*arò* el łibro)
Łéngua rumena

El **rumen** oben **romen** el xe ła łéngua uficial de ła Romanìa e de ła Repùblica de Moldàvia: ła ga na baxe łatina ma, vista ła poxision geogràfica, ła xe influensà forte dal sostrato slavo che gh'era prima che rivase i Romani a portar el łatin.

El rumen el xe ła soła łéngua romanza che ła ga mantegnù na declinasion su nomi e agetivi, seben che l'abia sol che tri caxi *nominacuxativo* (=nominativo+acuxativo), *genitdativo* (=genitivo+dativo) e *[[vocativo]]*. Soło i pronomi i fa védar tuti quanti i caxi ben separài.

El ga n'artìcoło determinativo finałe come łe łéngue nòrdiche come el svedéxe mentre l'artìcoło indeterminà el xe preposto come in vèneto: "om" (omo), "om*ul*" (l'omo), "*un* om" (n'omo); "fată" (tóxa), "fat*a*" (ła tóxa), "*o* fată" (na tóxa).

Ła declinasion ła se véde soratuto sui artìcołi, in particołar sui determinativi maschiłi che i vien zontài in fóndo a ła paroła:

De sòłito invesse i nomi feminiłi i fa védar calche difarensa de caxo diretamente su ła raixa, anca sensa artìcoło finałe, ma el vocativo el tende confóndarse col nominacuxativo:

I artìcołi determinài plurałi finałi i fónde senpre el vocativo col genitdativo e i xe:

El nèutro el segue el maschil al singołar e el feminil al plural: "centr*ul*" (el séntro) vs. "centr*ele*" (i sintri).

I verbi i ga na coniugasion rica de finałi sensa clìtici sojeto, tipo queła de l'itałian o del spagnoło: **merg** (vo), **mergi** (te ve), **merge** (el/ła va), **mergem** (némo) ma el futuro el se fa co l'auxiłiar "vołer" **a vrea**, come altre łéngue balcàniche e come l'ingléxe "will": **vreau să merg** (ndarò), leteralmente "vojo che vago = vojo ndar = ndarò".
Chişinău

**Chişinău** ła xe ła cavedal da ła Moldova, co 778.800 abitanti (2000), tacada sul fiume Byk, inte ła banda çentral del paéxe. Łe industrie łocałi łe xe łigae prinsipalménte al setór alimentar e enołàxico; altri stabiliménti i prduxe pareci ełètrisi, màchine agrìcołe, sigaréte e vestir.
Ła sità ła xe séde de na università e de çéntri de risérca.

L'existénsa de Chişinău ła xe atestada par ła prima volta inte el XV sècoło; ła xe stada conquistada dai Turchi otomani inte el sècoło XVI e inte el 1812 ła xe stada anetésta a ła Rusia sul finir de una de łe guere rudo-turche.
INte'l 1918 ła xe ndata a far part de ła Romanìa insieme al resto de ła Besarbia.
Inte el córso de ła secónda guera mondial ła xe stada ocupada prima da l'Union Soviètega (1940) e quindi da łe trupe todésche e gran part de ła popołasion ebrea ła xe stada deportada.
Dopo de ła disołusion de l'URSS inte el 1991, Chişinău ła xe devegnésta ła cavedal de ła Moldova indipandénte.
Genitivo

El **genitivo** el xe ła fórma de ła declinasion che ségna soratuto el poseso e el conpleménto de spesificasion.
El pol servir anca par altri conpleminti, soratuto se doparà insieme co calche prepoxision.

Par exenpio: 
* in łatin: "bon*i* homin*is*" (poseso, rełasion: *del bon omo*), "bon*orum* homin*um*" (*dei boni òmeni*)
* in tedésco stàndard: sensa prepoxision "D*es* Mann*es*" (poseso, rełasion: *de l'omo*) e anca co prepoxision "Wegen des Mannes" (a càuxa de l'omo, cólpa l'omo), "Während d*es* Krieg*s*" (durante ła guera, sóto ła guera)
* in połaco: "historija polski*ego* jęzik*a*" (poseso, rełasion: storia *de ła łéngua połaca*)
* in rumen: "declinarea adjective*lor*" (pos. e rełas: ła declinasion *dei* agetivi)

In serte łéngue el genitivo el tende sparir o confóndarse co altri caxi, par exenpio el tedésco parlà el preferise ła prepoxision **''von**+dativo* (de l'omo: *von dem Mann*) mentre in rumen el genitivo e el dativo i se ga fuxo formando el genitdativo (de l'omo=a l'omo: *omului'').
Dativo

El **caxo dativo** el xe ła fórma de ła declinasion che serve par segnar soratuto el conpleménto de tèrmine (*a chi* che se dà, dixe, porta) e in serti caxi anca el moto a lógo come in turco.

Insieme co altre prepoxision el pol servir anca par altri conpleminti, par exenpio in tedésco el serve par el stato in lógo e par vari conpleminti de tenpo e cauxa.

* łatin: "bon*o* homin*i* librum dabo" (darò un łibro al/a un bon omo)
* tedésco: "ich gebe de*m* Mann ein Buch" (do un libro a l'omo); "ich bin in de*m* Garten" (so' in giardin)
* basco: "Zuk gizon*ari* liburua dakarkiozu" (Ti te dè un łibro a l'omo)
* rumen: "Bun*ului* om" (al bon omo), "bun*ei* f*e*t*e*" (a ła bona tóxa)

Altre łéngue łe ga perso el dativo sui nomi e i agetivi e łe ło ga confuxo co l'acuxativo e col nominativo, ma łe ło ga mantegnùo su serti pronomi clitici:

* itałian: "*le* do un libro, *gli* do un libro" (ghe do un libro a eła, a eło); "do *loro* un libro" (ghe do un łibro a łuri/a łore)
* vèneto: "*ghe* digo" (dat.: digo a eło) vs. "ło digo" (acuxativo: digo questo)
* franséxe: "je *lui* dis" (ghe digo) vs. "je le dis" (acu.: ło digo, digo questo)
Culicidae

Col termine de **musato**, **sginsàła** o **sginzàla** (it. *zanzara*) se indica genericamente un saco de inseti che i fa parte de l'ordine dei dìteri, sotordine nematoceri, fameja culicidi (*Culicidae*). Sta fameja qua ła conprende 35 gènari e ben 2700 spece.
Dual

El **dual** l'è el nùmaro gramaticałe che vien doparà su nomi, agetivi, artìcołi e verbi par indicar *un paro de* persone, robe o bestie e'l ga na fórma difarente dal singołar e dal plural.

* el greco antigo l'avéa el dual che parò l'è sparìo in neogreco
* intrà łe łéngue moderne col dual ghe xe el sloven: "stol" (singołar: ła/na carega), "stol*i* " (plural: łe careghe), "stol*a*" (dual: łe dó careghe)
* in ingléxe na fórma duałe ła xe oncora "*twice*" (dó volte) difarente dal singołar "once" (na volta) e anca dal plural "three/four/ten times"
* in maori gh'è i duałi "kō*rua*" (voaltri du/voaltre dó) e "rā*ua*" (łuri du/łore dó) ben diversi dai plurałi xenerałi "koutou" (voaltri/vaoltre) e "rātou" (łuri/łore).
* inte el islandése xe presente nea coniugassiòn de łe forme verbałi.
Coreja Antelminełi

**Coreja Antelminełi** el xe on comune de 4805 abitanti inte ła Media Vałe del Serchio, in provincia de Luca.

## Amninistrasion
* Sindaco: Robledo Funai, dal 04/2005.
* Comune: Centralino 0583 78.152

## Evołusion demografega
Praga

**Praga** (Praha in ceco, in IPA: [ˈpraɦa]) ła xe ła cavedal e ła pi granda sità de ła Repùblica Ceca. Situada sul fiume Moldava (Vltava), ła cónta aprosimativaménte 1,2 miłióni de abitanti.
Intra i numaróxi soranomi de Praga ricordon: "Ła sità de oro", "Ła Parigi dei ani vinti inte i ani noanta", "Ła sità de łe çénto tóre", "Ła mare de tute łe çità" e "El cor de Eoropa".

## Galeria

Prag-6070-Karlsbruecke-Hradschin-2008-gje.jpg
Prag-6100-Karlsbruecke-Kleinseite-2008-gje.jpg
Prag-2780-Vojtěšská-Schule-2008-gje.jpg
Prag-2720-Sv. Ignace z Loyoly innen-2008-gje.jpg
Prag-3250-Hradschin-Zweiter Burghof-2008-gje.jpg
Prag-3290-Veitsdom-Bischofspalast-2008-gje.jpg
Prag-3320-Veitsdom-Wenzels-Kapelle-2008-gje.jpg
Prag-2860-Voršilská-Bistro-2008-gje.jpg
Prag-7350-Hauszeichen Loewe-2008-gje.jpg
Prag-7430-Nacht-Karlsbruecke-Johannes von Nepomuk-2008-gje.jpg


## Clima
El clima de ła sità ła xe netamente continental co inverni łonghi e rixidi e abondanti nevegade (60–70&nbsp;cm) che łe taca sołitamente da metà Novenbre. Łe meze stajon łe xe piovoxe e łe istà gradevołi, co temperature masime intorno ai 27-28&nbsp;°C.

## Varda anca
* Primavera de Praga
Ergativo

El **caxo ergativo** l'è na fórma de ła declinasion de łe łéngue ergative che ła serve par segnar *soło el sojeto dei verbi tranxitivi* o sia quei sojeti i che ghe fa efetivamente calcosa a calcheduni altro invese che soło a łuri stesi. El sojeto dei verbi intranxitivi invese el vien segnà come se'l fuse un conpleménto ojeto direto.

Par exenpio in basco:
* verbo tranxitivo, "ekarri" portar: "Gizona*k* liburu*a* dakarkit" (*l'omo* erg. *el xe drio portarme el libro* oj.dir.)
* verbo intranxitivo, "etorri" vegner: "Gizon*a* datorkit" (*l'omo* soj. *l'è drio vegner da mi*)

El sojeto intranxitivo "gizon**a**" el ga l'asołutivo conpagno de l'ojeto direto "liburu**a**" parché el vien sentìo come un sojeto senplice (*el se sposta* verso de mi) mentre invese el sojeto tranxitivo "gizona**k**" el ga l'ergativo parché el vien sentìo come agente o sia uno che el fa na asion su calcosa altro (*el sposta el libro* verso de mi).

In basco donca i verbi come "vegner, ndar, tornar, cascar, rìdar, dormir" i ga sojeti asołutivi mentre i verbi tipo "portar, ciapar, magnar, vardar, védar, sentir, catar, saver, lèzar evc..." i ga sojeti ergativi.

Altre łéngue łe ga sistemi misti, che i se baxa sia su ergativo-asołutivo sia su acuxativo-nominativo.
Nocera Inferiore

**Nocera Inferiore** el xe on comune de 47&nbsp;932 abitanti inte ła provincia de Salerno.

## Evołusion demografega

## Note
Sità metropułitana de Mesina

Ła **Sità metropułitana de Mesina** ła xe na sità metropułitana de ła Siciłia de oltre 650&nbsp;000 abitanti.

Ła se cata a ł'estremità nordorientałe de ł'ixoła e afacià a nord sol Mar Tireno, a est so ło Streto de Mesina, che ła separa dal continente e sol Mar Ionio, ła confina a ovest co ła Provincia de Pałermo, a sud co ła Provincia de Ena e ła Provincia de Catania.

## Comuni
### Comuni prinsipałi
* Mesina - 245&nbsp;159 abitanti
* Barcełona Pozo de Goto - 41&nbsp;014 abitanti
* Miłazo - 32&nbsp;950 abitanti
* Pati - 13&nbsp;391 abitanti
* Sant'Agata de Miłiteło - 13&nbsp;053 abitanti
* Cao d'Orłando - 13&nbsp;024 abitanti
* Taormina - 11&nbsp;026 abitanti
* Łipari - 10&nbsp;894 abitanti

### Comuni de ła sità metropułitana de Mesina

## Note
Àrzere

__HIDDENCAT__

right|300 px|thumb|Un àrzere
L**'àrzere**, **àrzare** o scrito anca **àarxare** el xe un'òpara de difexa pasiva del teritorio ata a inpedir el trasbordamento dei corsi d'aqua, xeneralmente costituìo da un riłevà inpermeàbiłe in tera sìmiłe a na diga de tera de modesta altesa col vantajo rispeto a sta qua de èsare investì dal'aqua soło durante ła piena. In Vèneto i àrzeri i xe asè difondesti e i ghe dà nome anca a paexi e łocałità, come par exenpio Arzergrande o Vigodàrxare.

Łe pi comuni cauxe de disesto arxanal łe xe ła erosion, el sormonto, el sifonamento, el franamento e el sfiancamento.
Daniele Comboni

thumb|Someja de Daniele Comboni|sinistra
**Daniele Comboni** (Limone sul Garda, 15 de marso 1831 - Khartoum, Sudan, 10 de otobre 1881) el xe stà un misionario catòłego, fondatore dei *Misionari Comboniani del Core de Gesù* e de łe *Pie Madri de ła Nigrizia* (Comboniane).

El 20 de febraro 1843 el xe rivà a Verona par studiar al Cołejo de Don Nicola Mazza. El ga cantà Mesa intel 1854, e el xe partio par l'Africa intel 1857. El xe stà misionario a la stasion de Santa Croxe, intel sud del Sudan. Dopo gnanca un ano el xe ritornà in Italia parché el gavea ła małaria.

Intel 1864, fin che el jera drio pregare su ła tomba de San Piero in Vatican, ghe xe vegnù in mente un pian par evangełixar l'Africa. El só *Pian par la rigenerasion de l'Africa* l'è oncora al dì de oncò considerà uno dei mejori scriti del XIX secoło. L'idea principal l'era de dar na formasion pràtega a dei africani che dopo i gavaria mandà vanti scołe e struture de sviłupo co altri africani. Comboni el dixea speso: *salvar l'Africa co i africani*.

El xe stà el primo vescovo de l'Africa Centrałe, Comboni el ga laorà tuta ła so vida par l'Africa e i Africani. Comboni el ga fondà i Misionari Comboniani e le Pie Madri de la Nigrizia (Comboniane). El xe morto a Khartoum, intel Sudan, intel 1881.

Ła Cexa lo ga fato santo el 5 de otobre 2003.
Stati federai de ła Zermània

I **stati federati de ła [[Xermania]]** (in lengua todesca: ***Länder***, pronuncia , sing. ***Land***, pronuncia ) i costituise ła sudivixion aministrativa de primo liveło del Paexe e i xe in totałe 16.

I xe uficioxamente ciamai anca ***Bundesländer*** (pronuncia , sing. ***Bundesland*** ); par tre de łori (Baviera, Sasonia e Turinza) el nome ufisale xe compagnà da l'axetivo *Freistaat* ("Stato libaro"), sinonimo tedesco par "Republica", mentre łe do sità-stato de Amburgo e Brema i ga come nome ufisałe *Freie und Hansestadt Hamburg* e *Freie Hansestadt Bremen* (sità libara e anseatica).

Saxgun stato xe raprexentà a liveło nasionałe inte el *[[Bundesrat (Xermania)|Bundesrat]]*, el consejo federałe.

Inte ła tabeła sotostante i xe indicà i 16 Länder che i conpone ła Germania. 

*** Łe sità Stato de Berlin e de Anburgo, da un punto de vista xuridego, łe xe sia un Land che na sità e no łe xe ulteriormente sudivixi in comuni (Gemeinde). I Land Brema i xe conposti da ła sità de Brema e da ła sità de Bremerhaven.

## Sudivixioni ulteriori
Inte i rimanenti Länder a se ga l'ulteriore sudivixion aministrativa in:

* **[[Distreto governativo (Germania)|distreti governativi]]** (*Regierungsbezirke*): alcuni dei land pì grandi (Baden-Württemberg, Baviera, Assia, Renania Setentrional-Vestfalia e Sasonia) i xe sudivixi in distreti governativi. Questi i xe unità decentrà de l'aministrasion del Land. Inte i ultimi ani i xe sta abołìi i distreti governativi in Renania-Pałatinato (1999), Sasonia-Anhalt (2003) e Basa Sasonia (2004). 
* **[[Sircondario rurałe (Germania)|sircondari rurałi]]** (*Landkreise* o, in alcuni land, *Kreise*): ogni land (a ecesion de łe sità-Stato de Berlin, Anburgo e Brema) el xe divixo in sircondari rurałi.
* **confederasion comunałi** (*Kommunalverbände*): in alcuni Länder a esiste, come entità intermedie intrà i sircondari rurałi e i comuni, de łe union de comuni co conpetense e de forme diverse. 
* **comuni** (*Gemeinden*): I comuni i xe l'unità teritoriałe e aministrativa pì picinina. In Germania atualmente a esiste 12.320 comuni.
Algarve

L**'Algarve** el xe ła rejon pi meridional del Portogało cintinental. El conprénde na subrejon omònema e el corispónde, par intiero al distréto de Faro. Ła cavedal ła xe Faro. Ła superfisie ła xe de 4&nbsp;960&nbsp;km², e el ga ma popołasion de 395&nbsp;208 abitanti (dati 2001). Oltra a Faro, łe xe considerae sità anca Albufeira, Lagoa, Lagos, Loulé, Olhão, Portimão, Vilamoura, Quarteira, Silves, Sagres, Tavira e Vila Real de Santo António.

La rejon ła xe dividésta in 16 munisipi:
* Albufeira
* Alcoutim
* Aljezur
* Castro Marim
* Faro
* Lagoa
* Lagos
* Loulé
* Monchique
* Olhão
* Portimão
* São Brás de Alportel
* Silves
* Tavira
* Vila do Bispo
* Vila Real de Santo António

L'Algarve el confina a nord co ła rejon de l'Alentejo, a est co ła Spagna (Andałuxìa), invése a sud e a òvest el xe bagnà da l'ósèano Atlàntego.
El nome Algarve el riva dal àrabo "al-gharb al-Andaluz", nome dat ai atuałi Algarve e Basso Alentejo durante ła dominasioan àraba e che el vol dir (Andałuxo Osidental), séndo ła part osidental de l'Andałuxìa musulmana.
Ste rejon spagnołe e portoghéxe łe jera ła part pi inportante de ła Spagna musulmana, çéntro de ła cultura, de ła siensa e de ła tecnołoxìa. Pi tardi, inte el XV sècol, co l'espansion portoghéxe, l'Agarve el xe tornà a èsar un çéntro tecnołòxico e sientìfego de fama mondial par ła navigasion, la zeografia e la cartografìa.

L'Algarve el ga spiaje e paesaji naturałi fantàstisi e el xe ła prima rejon turìstega portoghéxe. Ła màsima ełevasion ła xe ła Serra de Monchique. Uno dei pi grandi coinplési turìsteghi euopei el xe propio in Algarve: o sia Vilamora, visin a ła spiaja de Falésia.

L'Algarve el xe stà l'ùltima parta del Portogało a èsar stà conquista definitivaménte dai Mori, durante el regno de Don Alfónso III. Inte i sècołi XIV e XV ła jera in funsion a Sagres, inte el estremo sud-òvest, visin al Cavo de São Vicente, na scuola de navigasion e cartografìa, fondada da l'infante Don Enique (fiol del re Joani I), fondamental durante l'època de łe scoverte portoghéxi.
Faro (Portogało)

**Faro** ła xe munisipio portogheze de 58.051 abitanti situà inte el distrét de Faro.

El xe un porto de pesca e łocałità turìstega de l'Algarve su ła costa atlàntega e ła xe deseparada dal mar da na łaguna. Ła xe na Séde vescovil e universitaria.

Xà insediaménto roman, ła xe stata fondada dai àrabi e po' conquistada da Don Alfonso III inte el 1249. Ła ga otegnést el statuto de çità, erxonxendo in poc ténp àuge cofà çéntro econòmego.
Inte el XV sècol i xe stai produxesti i primi łibri a stanpa del Portogało inte n'axiénda de ła numaróxa comunità ebrea existénte inte ła çità. Pasada sóto el dominio dei spagnołi, inte el 1596 ła xe stada desfada da ł'armada ingléxe al comando del doxe de Essex che el mirava a Càdexe. Ła xe stada rifata, ma ła ga sofrìo altri dani par el grave teremot che el ga sconvolxest el Portogal inte el 1755. Ła xe stada de nóvo ricostruìa e dotada da nóvi ełeganti pałasi grasie a l'inpégno del vésco Dom Francisco Gomes de Alvar (1739-1816).

Ła **Cidade Velha** (çità vecia), ła xe interna a łe mure àrabe medievałic uert ain bóna part dai pałasi. Al çéntro ghe xe ła **Sé**, catedral su un sito che el xe stà prima, ténpio roman, Ceza vixigota, moschea.
ła céxa, in orìxene de stil roman-gòdego del 1251 ła xe stada pi volte canbiada a uncuò resta sol che poche trase del conples antigo.

## Xemełaxi

* Huelva 
* Málaga 

## Cołegaménti esterni
* Le freguesias di Faro sul sito dell'Associação Nacional Municípios Portugueses
Łiga Vèneta

{{
Ła **Łiga Vèneta** el xe un partio pułitego vèneto, nasùo inte el 1979, che el gà come obietivo cueło de ła autonomìa del Vèneto.

El xe sta el primo movimento del xenare, esendo nato siè ani prima de ła Lega Lonbarda, che ai scuminzi ła se ciamava "Lega Autonomista Lombarda".

Dal 1991 ła Łiga ła xe na sesion de ła Łega Nord, na federasion de movimenti autonomisti, federałisti e sovranisti. Ła Łiga Veneta ła xe forte in Veneto, specialmente inte ła Pedemontana e in generałe nełe Provinsie de Vicensa e Treviso.

A difarensa de ła Lega Lombarda, che ła vardava a l'autonomia soratuto par conbatare ła burocrasia e agevołare i operadori economeghi, ła Łiga Veneta ła xe sta soratuto on movimento etnico che el mirava a preservar l'identità dei vèneti, soratuto par raxon storeghe più che econòmeghe.

El so segretàrio atuałe eł se ciama Alberto Stefani.
Ratisbona

**Ratisbona** (en todesco *Regensburg*) ła xe na sità (146.824 abitanti inte el 2002) de ła Baviera, inte el sud est de ła Xermania, che ła se cata a ła confluensa del Danuvio col fiume Regen.

## Łigamenti foresti
* Sito ofixial de ła sità de Regensburg
* Fotografie de Regensburg 
* Università
* Gitarra de Regensburg 
* Fotografie de Regensburg
Coinvra

**Coinvra** ła xe un munisipio portoghéxe de 148&nbsp;443 abitanti situada inte el distréto de Coinvra (distrito de Coimbra), inte ła rejon de Centro (Beira Litoral),subrejon Baixo Mondego e ła xe bagnada del fiume Mondégo. Cuinta sità del paéxe,(dopo de Lisbona, Oporto, Braga e Amadora), con cerca de 137&nbsp;000 abitanti en la çita i 148&nbsp;443(municipio) ła xe famóxa pa' ła só università, fondada inte el 1290, intra łe prime in Eoropa. A uncuò ła xe el pi grando çéntro del Portogało e ła òspita , oltra che i studénti del liogo, anca 20&nbsp;000 toxati e tóxe del resto del paéxe.
Par ła verità, l'Università ła xe stà fondada a Łisbóna e movésta a Coinvra inte el 1537. Da ełóra ła ga vést intra i só profesóri i pi grandi intełetuałi e artisti e qûesto el ghe ga dat fama faxendoła condiderar çéntro univesitario de esełénsa.

## Locals Turistic
Universita;
Se Nova(Catedral);
Se Velha;
Arco de Almedina;
Convento i Mosteiro de Santa Clara;
Igreija de Santa Cruz;
Museo Machado de Castro;
Torre d`Anto;
Quinta das Lagrimas;
Portugal dos Pequenitos;
Penedo da Saudade;
Jardim Botanico;
Jardim da Sereia;
Bosque do Choupal;
Fiume(Rio)Mondego.

Vicino:
Conimbriga,ruini romani;
Montagna(Serra)do Buçaco;
Luso,Cúria (Termi/Aqua mineral);
Serra da Lousã;
Figueira da Foz (plages);
Castel de Montemor-o-Velho;
Penacova.

Image:Nt-coimbra1.jpg
Image:CoimbraView-CC2.jpg
Image:Coimbra trolley.jpg
Image:University-of-Coimbra.jpg


## Evołusion demográfega

## Sità Xemełae
* Aix-en-Provence, 
* Beira, 
* Cambridge, 
* Curitiba, 
* Fez, 
* Halle, 
* Ilhas,  
* Mindelo, 
* Pàdoa,  
* Poitiers, 
* Sałamanca, 
* Santa Clara, 
* Santiago de Compostela, 
* Santos, 
* São Paulo, 
* Yaroslavl,
Całendàrio gregorian

El **Całendario gregorian** el xe el całendario ufiçial de ła major parte dei paexi del mondo. El tol el nome da papa Gregorio XIII, che el lo gà introdoto inte el 1582, modificando el calendario giulian che se doparava prima.

El xe un calendario solar, cioè fondà sul ciclo de łe stajon. L'ano el xe fato de 12 mexi de durate difarenti, par un total de 365 o 366 dì. I ani de 366 dì i se ciama *bisesti* o *[[ano bixesto|bixestiłi]]*: i ani bisesti i xe quei che se pol dividar par quatro, con l'ecesion che i ani che se pol dividar par sento ma no par quatrosento no i xe bisesti.

## Durata dei mexi
I mesi del calendario gregorian i xe:
* zenaro (31 dì)
* febraro (28 dì, 29 nei ani bixestiłi)
* marso (31 dì)
* apriłe (30 dì)
* majo (31 dì)
* zugno (30 dì)
* lujo (31 dì)
* agosto (31 dì)
* setenbre (30 dì)
* otobre (31 dì)
* novenbre (30 dì)
* diçenbre (31 dì)

## Bibliografia
* Adriano Cappelli, *Cronołozia, Cronografia e Calendario perpetuo. Dal principio dell'era cristiana ai nostri dì*, Settima edizione rivista, corretta e ampliata, a cura di Marino Vigano, Milano, Hoepli, 1998.

## Linganbi foresti
* Calendario perpetuo
Provincia de Froxinon

Ła **Provincia de Froxinon** ła xe na provincia del Łasio de sirca 490&nbsp;000 abitanti.

Ła confina a nord co ł'Abruzo (Provincia de ł'Aquiła), a est col Mołise (Provincia de Ixernia), a sud-est co ła Canpania (Provincia de Caserta), a sud co ła Provincia de Łatina e a ovest co ła Provincia de Roma.

## Comuni prinsipałi

### Comuni de ła Provincia
Provincia de Viterbo

Ła **Provincia de Viterbo** Ła xe na provincia del Łasio de sirca 300&nbsp;000 abitanti.

Ła confina a nord-ovest co ła Toscana (Provincia de Groseto e Provincia de Siena), a nord-est co ł'Onbria (Provincia de Terni), a est co ła Provincia de Rieti, a sud co ła Provincia de Roma, a sudovest ła xe bagnada dal Mar Tireno.

## Comuni prinsipałi
* Viterbo - 64&nbsp;548 abitanti
* Civita Castełana - 16&nbsp;772 abitanti
* Tarquinia - 16&nbsp;448 abitanti
* Montefiascon - 13&nbsp;570 abitanti
* Vetrała - 13&nbsp;226 abitanti
Alpe Maritime

Łee **Alpi maritime** (en fransexe *Alpes-Maritimes*, in ocitan provensałe *Aups Maritims*, in nizardo *Alps Maritims*) łe xe on departemento fransexe de ła rejon Provensa-Alpi-Costa Azura (*Provence-Alpes-Côte d'Azur*) creà inte el 1860 a seguito de ła rianesion ała Fransa de ła Contea de Niza e de łe sità de Menton e de Rocabruna (prima del Prinsipato de Monaco) ai cuałi a se ga xontà el distreto de Grasse stacà dal departemento del Varo (*Département du Var*). El departemento de łe Alpi Maritime el confina co i departementi fransexi del Var a sud-ovest e de łe Alpi de ł'Alta Provensa a nord-ovest, co ł'Itałia (province de Cuneo in Piemonte e de Inperia in Łiguria) a est, el Prinsipato de Monaco e el Mar Mediteraneo a sud.

El departemento el comprende 52 cantoni e 163 comuni. Łe prinsipałi sità, oltre al caołogo Niza, łe xe Antibes, Cannes, Grasse e Menton.
Soto el Monte Giovani XXIII

**Soto el Monte Giovani XXIII** el xe on comune de 3864 abitanti inte ła provincia de Bergamo che el se cata solto el Monte Canto. El xe el paexe in dove ca ze nato - in frasion Brusico -el 25 de novenbre 1881 a xe nato Angelo Giuseppe Roncalli, Papa Giovani XXIII.

## Aministrasion comunałe

## Evołusion demografega
Chiłòmetro

El **kilòmetro** el xe na unidà de longhesa che ła equivałe a 1&nbsp;000 metri. Istóricamente ła se definise come ła diexemiłèxima parte de ła distansa del polo Nord terestre a l'ecuador par el meridian de Pariji.

Ła se sinbołiza e abrevia **km**, chel se usa anca al plural: 1&nbsp;km, 10&nbsp;km.

:1&nbsp;km = 1&nbsp;000 m = 1·103&nbsp;m

On kilòmetro el xe *aproximadamente conpagno* a: 
* *0,621&nbsp;371&nbsp;192 [[miglia]]*
* *1&nbsp;093,613&nbsp;298 [[yard]]*
* *3&nbsp;280,839&nbsp;895 [[pie (unidà)]]*
* *0,539&nbsp;956&nbsp;803 [[miglia|miglia nàutiche]]*

El sínboło del prefiso *kilo* ga da èsar scrito senpre co ła letara *k* minúscoła. Trimenti, el podaría èsar confondesto co el sínboło del kelvin.
Mar de Sardegna

El **Mar de Sardegna** el xe on basin del Mar Mediteraneo, che el se cata tra ła Sardegna e ł'arcipełago de łe Bałeari.

## Note


## Varda anca
* Mar Mediteraneo
* Mar Adriatico
* Mar Jonio
* Mar Łigure
* Mar Tireno
Łonghesa

La **longhesa** ła xe na magnitudine creà par mesurar ła distansa intrà do ponti. Xe ła distansa pi curta posìbiłe che i łi posa tacar.
Papa Pagoło III

**Paolo III**, nato **Alessandro Farnese** (Canino, 29 de febraro 1468 - Roma, 10 de novenbre 1549), el xe sta el 220º Papa, dal 1534 ała so morte. El ga convocà el Concilio de Trento inte el 1545.

## Note
Dordogna

Ła **Dordogna** (*Dordogne*) el xe on departemento fransexe de ła rejon Acuitania-Limuxin-Poitou-Charentes (*Aquitaine-Limousin-Poitou-Charentes‎*). El nome del departemento deriva dal nome del fiume omonimo che score inte el so teritorio.

El teritorio del departemento el confina coi departementi de Charente a nord-ovest, de Haute-Vienne a nord-est, de Corrèze a est, de Lot a sud-est, de Lot-et-Garonne a sud, de Gironda a sud-ovest e de Charente-Maritime a ovest.
Ponto

In giometria el **ponto** el xe uno de i enti giométreghi fondamentałi, insieme co ła reta e el pian. I xe considerà conceti primari, o sipia che no a xe posìbiłe definirghene co el uxo de altri ełementi xà conozesti.

El ponto el xe on ełemento giométrico adimensional, definio únicamente come na posision intel spasio, in funsion de on sistema de coordenade prestabiłio.

## Raquante característiche de i ponti e conceti relasionà
* Do ponti łi definise na reta e soło una.
* Tre ponti definise on pian e soło uno.

## Che se varde anca

* Reta
* Pian
Rejon de ła Republica de Croàsia

Ła Croasia ła xe sudivixa in 20 **rejon** (o *contee*; in croato:*supanije*), ałe cuałi a se zonta ła sità de Zagavria che ła costituise na propria entità e ła xe ciamà *grad* (città).

Ogni rejon (*supanija*) ła xe dotà dei seguenti organi:
* l'asenblea (*supanijska skupština*), che ła se conpone de rapresentanti ełeti ogni quatro ani col voto popołare;
* el governo executivo (*supanijsko poglavarstvo*);
* el presidente (*supan*), che el presiede ł'executivo e rapresenta ła rejon inte i afari foresti.

right|thumb|350px|Rejon de ła Republica de Croasia
### Denomenasion
# Međimurje (*Međimurska supanija*)
# Raguxa e Narenta (*Dubrovačko-neretvanska supanija*)
# Istria (*Istarska supanija*)
# Spalato e Dalmazia (*Splitsko-dalmatinska supanija*)
# Vukovar e Sirmia (*Vukovarsko-srijemska supanija*)
# Sebenico e Tenin (*Šibensko-kninska supanija*)
# Osijek e Baranja (*Osječko-baranjska supanija*)
# Zara (*Zadarska supanija*)
# Brod e Poxavina (*Brodsko-posavska supanija*)
# Posega e Slavonia (*Poseško-slavonska supanija*)
# Virovitica e Podravina (*Virovitičko-podravska supanija*)
# Lika e Segna (*Ličko-senjska supanija*)
# Łitoraneo-montana (*Primorsko-goranska supanija*)
# Bjelovar e Bilogora (*Bjelovarsko-bilogorska supanija*)
# Koprivnica e Krisevci (*Koprivničko-krisevačka supanija*)
# Varasdino (*Varasdinska supanija*)
# Karlovac (*Karlovačka supanija*)
# Sisak e Moslavina (*Sisačko-moslavačka supanija*)
# Krapina e Zagorje (*Krapinsko-zagorska supanija*)
# Zagavria (*Zagrebačka supanija*)
# Zagavria sità (*grad Zagreb*)
Rejon zaratina

Ła **Rejon zaratina** (croato: *Zadarska supanija*) ła xe na Rejon de ła Croasia. Ła Rejon include gran parte de ła Dalmasia setentrionałe e ła confina a est co ła Bosnia e Erzegovina. Capołogo de ła Rejon ła xe Zara.

## Popolasion
Sudivixion de ła popołasion secondo łe nasionałità (dati secondo el censimento del 2001):
* 151.188 (93,30%) croati
* 5.716 (3,53%) serbi
* 629 (0,39%) itałiani
* 267 (0,16%) sloveni
* 266 (0,16%) bosniaci

## Sità e comuni
Ła Rejon zaratina ła xe divixa in 6 sità e 26 comuni.

### Sità

### Comuni

### Viłaj

## Varda anca
* Dalmasia
San Jose (Całifornia)

**San Jose** ła xe ła tersa sità de ła Całifornia (dopo Los Angeles e San Diego) e el xe el capołogo de ła Contea de Santa Clara. Ła se cata a sirca 70&nbsp;km a sud de San Francisco, inte ła Santa Clara Valley.
thumb|left|San José, 1875

Ła xe una de łe sità pi inportanti inte i Stati Unii. Inte el 2009, ła popołasion la gera de squaxi 1 miłion de bitanti, rivando donca a esar la desema sità dei Stati Unii.
A San José ła università pi inportante ła xe la Università Statal de San José.

## Sità xemełae
* 20px Dublin (Republica d'Irlanda)
* 20px Pune (India)
Grandoła e Unìi

**Grandoła e Unìi** el xe on comune de 1261 abitanti inte ła provincia de Como.

## Aministrasion comunałe

## Evołusion demografega
Clase gramaticałe

Ła **clase gramaticałe** o **clase nominałe**, in lenguìstica ła xe uno dei modi che łe łéngue łe dopra par clasificar i nomi e poder métarli in rełasion (métarli d'acordo) co agetivi, pronomi, artìcołi e verbi quando che se fa na fraxe. Ogni łéngua ła ga i só criteri de clasificasion come par exenpio:

* "animà/inanimà"
* "uman/no-uman", "uman/bestia/pianta/èser soranaturałe" evc...
* xenare gramaticałe convensionałe "maschil/feminil/nèutro"
* xenare naturałe cioè el seso vero de l'èser vivente in question (ma nò par łe robe)
* varie conbinasion dei criteri qua sóra

El xenare gramaticałe, donca, el vien considerà da serti lenguisti un sotogrupo de ła clase seben che altri i dòpare "xenare" come sinònimo pien de "clase".
Zènare gramadegałe

Tradisionalmente el **zènare gramadegałe**, in Łenguìstega l'è uno dei criteri de clase gramadegałe che łe łengue łe dòpara par ragrupar i nomi e poder métarli d'acordo co agetivi, artìgołi, pronomi e verbi cuando che vien formà łe fraze.

Pardesòłito co zènare A se intende łe categorìe de mascołin, femenin o neutro che łe vien asenjàe ai nomi *convensionalmente*, o sia independentemente da'l fato che ghe sia un vero e propio seso; par ezenpio:
* in veneto "łibro" el ze mascołin come "omo" seben che i łibri no i gabia mìa seso 
* e anca "caza" ła ze femenina come "dona" seben che łe caze no łe gabia mìa seso 
* in todesco "Mädchen" (=tozeta) el ze neutro seben che na toza ła sia ciaramente fémena

Łengue come l'angleze, invee, łe se baza so'l zènare naturałe o sia łe dòpara el mascołin soło par i òmeni, el femenin soło par łe done e el neutro par el resto:
* I saw a man and *he* was big (go visto un omo e * 'el* zera grando)
* I saw a girl and *she* was big (go visto na toza e *ła* zera granda)
* I saw a house and *it* was big (go visto na caza e *neutro* ła zera granda)

In altre łengue A se cata cuatro forme come inte i pronomi de'l zvedeze:
* Han gick (el ze ndà *masch.uman* l'omo, el tozo, el profasor)
* Hon gick (el ze ndà *femin.uman* ła dona, ła toza ła profesoresa)
* Det gick (el ze ndà *neutro* ła paroła, ła łétara, el fiol, fioło)
* Den gick (el ze ndà *no umàn no neutro* el sol, el łibro)

Altri invese i dòpara zènare come sinònemo pien de clase sensa inténdar sotogrupi partegołari.

## Notasion
Acordo gramaticałe

In lenguìstica l' **acordo** l'è un fenòmeno gramaticałe che serte propietà de un nome łe se riflete sui verbi, i agetivi, i artìcołi o i pronomi cołegài. L'acordo el se fa in modi difarenti, seben che normalmente sémo abituài sercarlo su łe dexinense.

Par exenpio ghe xe l'acordo baxà sul xenare o su ła clase:
* in itałian i agetivi e i artìcołi i va d'acordo in xenare coi nomi, traverso ła dexinensa: "l'uomo buon*o* (masch.), la donna buon*a* (fem.)"
* in vèneto anca i verbi sènplisi i se acorda par xenare coi nomi-sogeti, traverso i clìtici: "l'omo *el* parla (masch.), ła dona *ła* parla (fem.)"

O l'acordo baxà anca sul caxo:
* in łatin i agetivi i se acordava coi nomi traverso dexinense: "bonu*s* vir (nominativo), bon*i* vir*i* (genitivo), bon*e* vir (vocativo)"
* in basco anca i verbi i va d'acordo co sojeti e ojeti traverso prefisi, sufisi e dexinense: "*Zu*k *gu*ri liburua *d*-akar-*kigu*-*zu*" (sojeto ergat. *-zu*; dativo *-(ki)gu-*; ojeto asol. *d-*)
* in vèneto i verbi i pol nar d'acordo col sojeto e'l dativo, traverso clitici: "Só pare de ła Marìa *el* *(ghe)* ga scrito a l'avocato parché..." (soj. *el* =só pare; dat. *ghe* =a l'avocato)

L'acordo po el pol baxarse anca sul nùmaro:
* in itałian, agetivi, verbi e art.: "gli uomini buon*i*, le donne buon*e*, gli uomini parl*ano* (plur.)"; "l'uomo parl*a* (sing)"
* in vèneto, agetivi, verbi e art.: "por*i* òmeni, por*e* done, i òmeni *i* parla, łe done *łe* parla (plur.)"; "l'omo *el* parla, ła dona *ła* parla (sing.)"
* in tedésco, verbi e artìcołi: "d*er* M*a*nn sag*t* (sing.), d*ie* M*ä*nn*er* sag*en* (plur.)"
Isola

**Isola** el xe on comun  de   681 abitanti del departemento de Alpe Maritime che el fa parte del rejon Provensa-Alpe-Costa Axura in Fransa.

## Evołusion demogràfega

## Altri projeti
Ìzoła

thumb

On**ìzoła** (da'l łatin *insula*) ła ze na tera emersa intieramente sircondà da łe acue e de dimension ridote respeto a on continente. Oltra a ła dimension, on'altra caratarìstega ła difarensia da'l continente: l'influso climàtego el dà da l'acua (de fiume, de mar, ecc.) ła se estende sora tuta ła suparfise emersa. On'ìzoła ła pol catarse inte łe acue de on fiume, łago, mare o oseano. ła parte de'l teren che'l separa ła tera emersa da ł'aqua ła ze dita costa o łitorałe.
Pì ìzołe visin łe forma on arsipełago.

## Izołe majori
### Inte'l mondo
Łe ìzołe pì esteze a'l mondo łe ze:
* Groenłandia 2&nbsp;175&nbsp;600&nbsp;km²
* Nova Guinea 785&nbsp;000&nbsp;km²
* Borneo 736&nbsp;000&nbsp;km²
* Madagascar 587&nbsp;000&nbsp;km²
* Baffin 476&nbsp;000&nbsp;km²
* Sumatra 420&nbsp;000&nbsp;km²

### En Eoropa
* Gran Bretanja 218.595&nbsp;km²
* Izlanda 101&nbsp;826&nbsp;km²
* Irlanda 81&nbsp;638&nbsp;km²
* Izoła nord de ła Novaja Zemlja 47&nbsp;079&nbsp;km²
* Spitsbergen 38&nbsp;981&nbsp;km²
* Izoła sud de ła Novaja Zemlja 33&nbsp;246&nbsp;km²
* Sisiłia 25&nbsp;662&nbsp;km²
* Kotelny e Faddeyesky 24&nbsp;000&nbsp;km²
* Sardenja 23&nbsp;812&nbsp;km²
* Nordaustlandet 14&nbsp;247&nbsp;km²
* Izoła de ła Revołusion d'Otobre 14&nbsp;204&nbsp;km²
* Izoła Bolscevica 11&nbsp;206&nbsp;km²
* Sivro 9&nbsp;234&nbsp;km²
* Corsica 8&nbsp;741&nbsp;km²
* Creta 8&nbsp;350&nbsp;km²
* Zełanda 7&nbsp;180&nbsp;km²

### En Itałia
* Sisiłia 25&nbsp;426&nbsp;km²
* Sardenja 23&nbsp;812&nbsp;km²
* ìzoła d'Elba 223&nbsp;km²
* ìzoła de Sant'Antioco 109&nbsp;km²
* ìzoła de Pantełeria 83&nbsp;km²
* San Piero 51&nbsp;km²
* ìzoła de ł'Azinara 51&nbsp;km²
* ìzoła d'Ischia 46&nbsp;km²
* ìzoła Łipari 37&nbsp;km²
* ìzoła de Capri 10,36&nbsp;km²
Canton Grixoni

El **Canton dei Grixoni** o pì senplegamente **Canton Grixoni** (intedesco: *Graubünden*; in romancio: *Grischun* e in fransexe: *Grisons*), el xe el pì grando e el pì orientałe dei 26 cantoni de ła Svisera. El xe anca ł'unjoło canton Svisaro triłengue (co el todesco, romancio e itałian).
## Rejon
Almere

**** el xe on comun dei Paexi Basi, situà inte ła provinsa de Flevolan.

## Storia
Ła sità ła xe sta fondà da poco tempo. Ła prima caxa, infati, ła xe sta finìa inte el 1976, e Almere el xe diventà comune inte el 1984.

## Aministrasion

## Demografia

## Sità xemełae
*  **[[Aalborg|Ålborg]]** - Danimarca
*  **[[České Budějovice|Budějovice]]** - Cekia
*  **[[Haapsalu]]** - Estonia
*  **[[Lancaster (Regno Unìo)|Lancaster]]** - Regno Unìo
*  **[[Milton Keynes]]** - Regno Unìo
*  **[[Randsburg]]** - Germania
*  **[[Växjö]]** - Svezia
## Altri projeti
Cingołi

**Cingołi** el xe on comune de 10072 abitanti inte ła provincia de Macerata.

## Evołusion demografega

### Frazioni
Avenale (244); Botontano (20); Cao di Rio (22); Carciole (77); Castel Sant'Angelo (17); Castreccioni (32); Cervidone I (16); Cervidone II (65); Civitello (19); Colcerasa (14); Grottaccia (502); Lago Castreccioni (355); Marcucci (17); Moscosi (135); Pian della Pieve (51); Piancavallino (18); Pozzo (214); Saltregna (47); San Faustino (63); San Flaviano (41); San Venanzo (33); San Vittore (234); Santa Maria del Rango (20); Santo Stefano (25); Strada (1.444); Torre (359); Torrone (113); Torviggiano (1.031); Valcarecce (31).

## Note
Departementi e rejon d'oltremar

miniatura
In baxe ała Costitussion de ła Quarta Republica del 1946, łe cołonie fransexi de Guadałupa, Martinica e Guiana Fransexe inte i Caraibi, e de Mayotte e Réunion inte l'Oçeano indiano, łe xe diventà ***départements d'outre-mer*** (**Departementi d'Oltremare**) o **DOM**.
Contee de ła Norveza

Ła Norveja ła xe divixa en 11 rejon aministrative, dite contee (en norvejexe: singołare *fylke*, plurałe *fylker* (Bokmål) / *fylke* (Nynorsk); note fin al 1918 come *amt*, pl. *amter* / *amt*), e 356 comuni (*kommune*, pl. *kommuner* / *kommunar*). Ła cavedal Oslo ła xe sia 'na contea che on comune.

### Lista dełe contee 2017
Lista alfabetega dełe contee co i so capołoghi.

## Note