Vocałe

__HIDDENCAT__

In fonètega, na **vocałe** ła xe un fono che el ga come reałixasion prevałente un vocòide. Ła paroła *vocałe* ła deriva da el łatin *vocałis*, che el senjìfega "che l'emete voxe" o "parlante". Da el ponto de vista artigołatorio, na vocałe ła xe un son prodoto grasie a ła vibrasion de łe corde vocałe e sensa infrapor pì ostàcołi a el fruso de l'aria cusì fato resonar. Łe defarente vocałe łe se otien modifegando el resonador, e cuindi co na major o menor vertura de ła boca, co o sensa protruxion de i łàvari, co o sensa pasajo de l'aria da łe fose naxałe, e co ła łengua mesa pì o manco in vanti inte ła cavità orałe.

## Tipi de vocałe
Drio łe só caratarìsteghe, łe vocałe łe pol èsar:
* orałe (par exenpio łe vocałe de l'itałian) o naxałe (par exenpio [ã] inte ła pronunsia miłanexe o fransexe de *Milan*), a seconda che el veło pałatin el sia alsà o xbasà, inpedindo o parmetendo el pasajo de l'aria da łe fose naxałe;
* anteriore (par exenpio [i] o [e]) (dite anca vocałe pałatałe), sentrałe (par exenpio [a]) o posteriore (par exenpio [u] o [o]) (dite anca vocałe vełare), a seconda de ła poxision de ła łengua;
* verte (o "base") o sarae (o "alte"), a seconda de ła poxision de ła łengua inte ła cavità orałe e de ła vertura de ła mandìboła: cuando che ła xe basa ła boca ła xe pì verta, cuando che ła xe alta ła boca ła xe pì serada. A xe posìbiłe oservar defarenti gradi de vertura de łe vocałe: serte łengue (par exenpio l'àrabo) łe destingue sol che du gradi: vocałe verta /a/, vocałe sarae /i/ e /u/; l'itałian stàndar el ga cuatro gradi de vertura: vocałe verta (o basa) /a/, vocałe semiverte (medio-base) /ɛ/ e /ɔ/ ( e  verte), vocałe semisarae (medio-alte) /e/ e /o/, vocałe sarae /i/ e /u/ (el sardo el ga un grado de vertura in manco, sindo sensa łe vocałe  e  verte, par cuesto ła só pronunsia ła par "cupa" a i itałòfoni; el sisiłian invese el ga du gradi de vertura in manco, sindo privo de łe vocałe  e  sarae);
* risàe (o "procheiłe") o mìa risàe ("aprocheiłe"), a seconda che inte l'artigołasion ła intervenja o mìa un risamento de i łàvari. In itałian A xe risàe łe vocałe posteriore (o, ɔ e u) ma A no łe ło xe łe altre. A ghe xe łengue dove che na vocałe anterior ła pol èsar risada (par exenpio [y] inte ła pronunsia łonbarda o fransexe de *mur* [my:r]), opur na vocałe posterior ła pol no èsar risada (par exenpio l'ingrexe [ʌ] inte ła paroła *cup* [kʌp]);
* curte o łonghe, a seconda de ła durada. In serte łengue ła łonghesa vocàłica ła pol ver vałor destintivo. Par exenpio inte el Miłanexe ła łonghesa vocàłica ła destingue de frecuente l'infinìo de i verbi da el partisipio pasà: *andà* "ndar" / *andaa* "ndà".
* vocałe tòneghe o àtone. Na vocałe ła xe dita *tònega* cuando che so de eła A casca l'acento e *àtona* cuando che no ła xe acentada.
Le vocałe łe xe soni prodoti sensa ocruxion a el fluso de aria. Łe vocałe łe pol èsar schematixàe inte el **triàngoło vocàłego**, dove che A se ga come baxe ła A che ła xe ła vocałe pì verta e a i lati A ghe xe ła I e ła U che łe xe łe vocałe pì sarae. So el parcorso da ła A a ła I A se ga ła E verta e ła E serada, mentre so el parcorso da ła A a ła U A se ga ła O verta e donca ła O serada. Ła stesa roba ła càpita inte el **trapesio vocàłego** soł che a ła baxe A gavemo du vocałe: ła A verta e ła A serada.

### Vocałe anteriore

#### Vocałe verte e semiverte
**[ a ]**: ła xe ła ***a*** de *g*'a**to''.

**[ ɶ ]**: ła xe ła controparte risada de ła [a].

**[ æ ]**: ła xe l'intermedia tra ła ***a*** e ła [ε] e ła xe ła ***a*** ingrexe de ''c**a**t''.

**[ ε ]**: ła xe ła ***e*** verta itałiana (***è***) de ''cart**e* ello.*

**[ œ ]**: ła xe ła controparte risada de ła [ε], e ła xe ła ***eu*** fransexe de *j*'eu**ne''.

==== Vocałe mèdie ====
**[ e̞ ]**: ła xe ła vocałe anterior mèdia no risada.

**[ ø̞ ]**: ła xe ła varsion risada de **e̞**.

==== Vocałe sarae e semisarae ====
**[ e ]**: ła xe ła ***e*** sarada itałiana (***é***) de ''v**e* elo*.

**[ ø ]**: ła xe controparte risada de ła [e], ła xe l'intermedia tra ła [œ] e ła ***y***, e ła xe l***'eu*** finałe fransexe de *m*'eu**łe'' e ła ***ö*** todesca de ''sch**ö**n''.

**[ i ]**: ła xe ła ***i*** itałiana de ''f**i**ne''.

**[ y ]**: ła xe ła controparte risada de ła [i], e ła xe ła **u** fransexe de ''b**u**reau'' e ''deja-v**u*** e ła ***ü*** todesca de ''f'''ü'''r''.

'''[ ɪ ]''': ła xe un vocòide intermedio tra ła [e] e ła [i], artigołada pì verso el sentro, e ła xe ła ***i*** ingrexe de ''b'''i'''g''.

'''[ ʏ ]''': ła xe ła controparte risada de ła [ɪ].

=== Vocałe sentrałe ===

==== Verte e semiverte ====
'''[ ɜ ]''': ła xe ła varsion sentrałixada de [ɛ], e ła xe ła ***ur*** de ''p'''ur'''ple'' in ingrexe bretànego.

'''[ ɞ ]''': ła xe ła varsion risada de [ɜ].

'''[ ɝ ]''': ła xe ła varsion risà de [ɜ], e ła xe ła ***ur*** de ''p'''ur'''ple'' in ingrexe meregan.

'''[ ɐ ]''': ła xe ła varsion verta de [ə], e ła xe ła ***-er*** finałe todesca de ''Theat'''er***.

**[ ä ]**: ła xe ła varsion sentrałe de [a] (mìa ufisiałe ma de dòparo asà frecuente).

#### Medie
**[ ə ]**: ła xe ła vocałe àtona sentrałe, e ła xe ła ***er*** de *butt*'er*** in ingrexe bretànego o ła ***a*** finałe de ''cas'''a*** in catałan.

**[ ɚ ]**: ła xe ła varsion risà de [ə], e ła xe ła ***er*** de *butt*'er*** in ingrexe meregan.

==== Sarae e semisarae ====
'''[ ɨ ]''': ła xe ła varsion sentrałixada de [i].

'''[ ʉ ]''': ła xe ła varsion sentrałixada de [u]. Ła xe ła varsion risada de [ɨ].

'''[ ɘ ]''': ła xe ła varsion no risada de [ɵ].

'''[ ɵ ]''': ła xe ła varsion sentrałixada de ła [o], e ła xe ła ***u*** xvedexe de ''d'''u'''m''.

==== Cuaxi sarae ====
'''[ ɪ̈ ]''': ła xe ła vocałe sentrałe cuaxi sarada no risada.

'''[ ʊ̈ ]''': ła xe ła controparte risada de '''ɪ̈'''.

=== Posteriore ===

==== Verte e semiverte ====
'''[ ɑ ]''': ła xe ła ***a*** ma artigołada da dadrìo, a dir pronunsiada da l'ùgoła, e ła xe ła ***a*** ingrexe de ''f'''a'''ther''.

'''[ ɒ ]''': ła xe ła varsion risada de ła [ɑ] e ła xe ła ***o*** de ''h'''o'''t'' de l'ingrexe bretànego, e ła ***a*** ungarexe.

'''[ ʌ ]''': ła xe ła varsion no risada de [ɔ] e ła xe ła ***u*** ingrexe de ''r'''u'''n''.

'''[ ɔ ]''': ła xe ła ***o*** verta itałiana de ''c'''o'''tto''.

==== Medie ====
'''[ ɤ̞ ]''': ła xe ła vocałe posterior mèdia no risada.

'''[ o̞ ]''': ła xe ła varsion risada de '''ɤ̞'''.

==== Sarae e semisarae ====
'''[ ɯ ]''': ła xe ła varsion no risada de ła [u], e ła xe ła ***u*** in tante łengue orientałe. A se trata de ła łétara turca ı.

'''[ u ]''': ła xe ła ***u*** itałiana de ''s'''u'''cco'.

'''[ ʊ ]''': ła xe l'intermedia tra ła ***o*** e ła ***u***, e ła xe ła ''oo'' ingrexe de ''g'''oo'''d''.

'''[ ɤ ]''': ła xe ła varsion no risada de [o], e ła xe ła ***u*** irlandexe de ***u* eladh*.

**[ o ]**: ła xe ła ***o*** sarada itałiana de *g*'o* ela*.

## Vocałe inte łe sìłabe
Normalmente łe vocałe łe forma el pico o nucleo de na sìłaba, e łe consonante łe ghin forma l'ataco e ła coa. In serte łengue, parò, anca soni che de norma no i xe clasifegài come vocałe i pol formar el nucleo de na sìłaba, come el fono [m] inte ła paroła ingrexe *prixm* ("prixma"), o el fono [r] inte ła paroła ceca *vrba* ("salgher"). 'Ste partegołare "consonante vocàłeghe" łe se ciama contoidi intensi. De sòłito tuti i segmenti che i forma el nucleo de na sìłaba i xe ciamài "vocałe", e ciaramente drio 'sto criterio foni come cuełi sitài sora i sarìa, almanco fonołoxegamente, vocałe. A se note in tuti i modi che i sołi foni che i pol formar el nucleo de na sìłaba i xe i vocoidi e i contoidi sonoranti.

## Altri projeti

## Linganbi foresti