Bagna càuda

Ła **bagna càuda**, (IPA [baɲa'kɑʊda]; in piemonteze, łetaralmente, "saór caldo" l'è un tìpego piato de ła cuzina piemonteze, orizenal màsime de l'Astezan, de łe Langhe, de'l Roero e de'l Monferato, inte łe provinse de Cuneo, de Torin, Ałesandria e Asti.

El ze un piato a baze de ajo, ojo estravèrzene de ołiva e sardoni sałà. Vołendo A se połe zontar ai ingredienti anca butiro, pana da cuzina, łate e noze tridà. Par tradision l'è un piato tìpego de'l parìodo de ła vendéma, donca da consumar pì che altro in autuno e in inverno: una de łe *lezende* so ła nàsita ła vołe pròpio che'l venjese parecià par cavar ghe ai vendemadori el dolse odor, de frecuente scuazi stomegozo, de l'ua fołà.

Ła *bagna càuda* ła consuma tociàndo vari tipi de verdure de stajon (spesialmente sgarzi, séołe cote al fórno, pevaroni còti o crùi, foje de càoło crùe, topinanbur, béte e pòmi de tera còti a vapor e tante altre).

Un tenpo A se dòparea soło che cardi gòbi, tìpeghi de Nisa Monferato, i topinanbur  e i pevaroni consarvà inte ła *raspa* (cueło che restava de'l prosedimento de'l graspo d'ùa) e ła *bagna caùda* ła venjea consumà in manièra conviviałe orìndo da un soło contenidor (*pèila*), posto in mexo a ła tòła.

Ła bagna càuda tradisionałe ła venjea portà in tòła inte'ldian, tècia de cotura in teracot,a, e mantenjesto in tenperadura mediante on scaldin de cepa inpenjìo de braze vive, ła s-cionfetta.

Ancùo ze deventà *tradisionałi* apoziti contenidori in teracota (, e A se łeze "fujòt", na scueła co soto un fornełin par tenjer in caldo el tòcio). Ła *bagna càuda* ła pol èsar 'conpanjà da un vin roso corpozo (se se vołe restar so 'sto anbiente de łe langhe, A podemo uzar el Barbera el Nebioło, el Barbaresco o' el Dolseto, st'ùltemo màsime doparà inte i pàci cotidiani de l'Albeze.

## Informasion storèghe
'Sta risèta ła ze tìpega de'l baso Piemonte in cuanto, inte i secołi pasà, A zera purasè fasiłe procuràrse, in sta zona, l'ingrediente fondamentàl, overosìpia el sardon sałà, doparà oncora ancùo int'un mucio de resete piemontezi, soratuto infrà i antipasti (par ezenpio łe *anciùe al bagnèt verd o al bagnèt russ*) (i sardoni a'l tòceto vérde o a'l tòcio ròso). L'antigo Piemonte el se provizionava arénte łe sałinede ła Provensa e dei sbôchi del Rodano, atraverso na serie de rede comersiałi che łe atraversava i pasi de łe Alpi marìteme e conosùe cofà "vie de'l sal" (a cuel'època infati Nisa e dintorni łe fazeva de'l tenjér "posedimento" sabaudo). Ła łezénda ła vołe che'l comersio dei sardoni sałài el fuse un muòdo par comersiałizàr el sal evitando de pagàr i eventuałi dàsi. In realtà tuto el Piemonte de antigo Rezime ła Gabèła del sałe ła jera na tansa obligatoria e no ła ze łigàda a'l consumo. No soło. I sardoni soto sal i costava un mucio de pì, e el só preso el zera sostenìbiłe soło che in rełasion a łe rate savie de acuisto.

Ghe ze un mucio de zente che sostien che ła vera reseta de ła banja cauda ła gavarìa da contenplàr el dòparo de l'ogio de noze e non ogio de ołiva. Cuesto parchè łe coltivasion de ołivèr łe ze łiguri e non piemontezi. In realtà inte'l Piemonte meridionałe fin a bona parte de'l XVIII sècoło
ezistea na produsion de ojo de ołiva anpiamente documentàda, e bastànte al fabezonjo łocałe, comuncue integrà da'l comersio co Nisa e ła Riviera de Ponente de ła Liguria, aree sotoponeste a'l posedimento Sabaudo e tradisionalmente fornidore de ogio de ołiva e sardoni soto sal, fin dai tenpi de l'Inpero Romano. Partanto A ze razonèvołe asumer cofà pertinente el dòparo de l'ogio de ołiva inte ła bagna càuda.

Na variansa un mucio sparpanjada  ła consiste inte'l zontar a ła preparasion de ła pana lìcuida e/o de'l łate par rénder el tòcio oncora pì dełicà
e redùzer el sentor de ajo. Se pol abinàr 'sto piato piemonteze a n'altro un mucio famozo cofà ła połenta.

Ła *bagna càuda* ła ze tanto popołàr anca in Arzentina co'l nome de *bañacauda*, sparpanjada dai tanti piemontezi emigrà in Mèrica del Sud.

## Note


## Altri projeti

## Łigadure foreste
* Scheda nel sito uficiałe de ła Region Piemonte 
* Ła reseta orizenałe de ła bagna càuda piemonteze da ła viva voze de ła sinjora Albina, da ''Memoro - ła Banca de ła Memoria''
* Ła reseta orixenałe de ła bagna càuda piemonteze da ła viva voze de'l sinjor Pietro, da ''Memoro - ła Banca de ła Memoria''
* Video de ła pontàda de Babylon V contenente ła citasion a ła Bagna Cauda, da http://www.youtube.com
* Festa de ła Bagna Càuda a Faule (CN)
* Sito del Comun de Faule (CN) par ła Festa de ła Bagna Càuda