Avigliana

**Avigliana** (in latìn *Villiana* da cui el nome piemontexe *Vijan-a*) xe un comùn de 12.133 abitanti del Piemonte, situà a na véntina de chiłometri a ovest dal caòłogo piemontexe. El comùn se cata in un anfiteatro morenico intra el Monte Pirchiriano, sol cuało se leva ła Sacra di San Micèl, e ła cołina de Rivołi, ne ła parte terminałe de ła Val de Susa verso ła piana in un molteplice e conpleso teritòrio cognosùo cofà Anfiteatro romenico de Rivołi-Avigliana. El comùn fa parte de ła Comunità Montana Val Susa e Val Sangone.

## Zeografia fixica
left|250 px|thumb|El lago grando
La sità xe ponesta a 383 m.s.l.m inte ła Val de Susa. El Comùn vien atraversà dal fiume Doria Riparia, un afluente del Po e ga el Lago Grando e el Lago Picoło che fa parte del Parco naturałe dei Laghi de Avigliana. La sità xe un otìntico xojeło medievałe pósto datórno a łe cinta de łe Alpi darénte a ła mołe de ła Sacra de San Micèl.
El primo toponemo xe oferto pròpio da ła stesa Avigliana che riva ła so orìxene dal romàn *Avilius* co ciàro riferimento a cołoni del nord-itàlia (prinsìpalmente de ła xona veneta), che se ga spostà a ridoso de łe Alpi dopo ła creasion de ła cołonia de *Augusta Taurinorum* (Torin) e co ła prima definision xuridico-aministrativa de ste tère ai confini col regno cosiàn in età inperiałe. So l'opòsta riva del fiume, l'atuałe sito de Drubiaglio deve el so nome latìn *Ad Urbiacum*. In sto liógo scavi exeguìi inte el XIX secoło ga dà tenpo portà a l'identificasion del sito co ła *statio a fines*, ricordà inte i itinerari de epòca romana, zera infati el lógo de squodidór (esasión) doganàl al pasagio de confin infra l'Itàlia e ła Gałia.

## Storia
left|250 px|thumb|Scurso de piasa Conte Rosso
Le prime testionianse de prexensa umana ne ła xona risałe al neołitico, epoca a ła cuała apartien trase de un centro pałafiticoło rinvegnùe a ła fin del XIX secoło inte i palùi darénte i laghi. A l'età de ła pièra e del bronxo risałe alcune ase e numaroxe copèłe utiłixàe dai druidi celti par cerimonie sacrifegałi.

Al 595 a.C. se fa risałìr ła formasion de un centro abità par òpara de Belloveso un condotiero celtico. In epoca romana ła citadina rexulta al confìn co l intrà l**ager taurinensis'' e el regno de [[Cosio]] quindi xe ła sede adata par scòder ła ''quadragesima galliarum'', el dàsio so'łe marcansìe che rivava da łe [[Gałie]]. Senpre inte el periodo romàn ([[312]]) Avigliana asiste al pasagio de łe łegión de [[Costantìn]] che rivava da łe Gałie e al scontro co quełe de [[Masensio]] inte ła piàna de [[Rivołi]].

Al [[574]] risałe łe prime òpare de fortificasion sol monte [[Pezzulano]] sol cuało se leva tutora el [[castèło (Vèneto)|casteło]] tirà su par òpara de [[Clefi]], re dei [[Longobardi]]. Segóndo alcune fonti, el scontro infra łe trupe de [[Pipino il Breve]], re dei [[Franchi]], e [[Astolfo]], re dei Longobardi, del [[750]] avien 'rente ła çità.

Nei ani drìo ła storia de Avigliana depende stretamente da łe vicende de l'[[Abasia de ła Novałesa]] fondàda dai mùneghi [[Ordine de San Benedeto|Benedetini]] che costruise inte el paexe un ospeàl destinà ai pełegrini che riva da ła [[Fransa]] dopo l'atraversamento de łe [[Alpe|Alpi]]. L'arivo dei [[Saraceni]] porta a ła destrusion durante łe so incursion scominsiàe inte el [[VIII secolo|VIII secoło]] de numaroxe òpare benedetine. I scorabiamenti continua fin a ła metà del [[X secolo|X secoło]] quando raxonto el culmine co ła catura de l'abàte de Cluny al [[Gran San Bernardo]], [[Arduino il Glabrione]] riseve l'incargo de slontanàr i Saraceni. Sconfiti i nemìghi, se ga da frontàr la ricostrusion de ła [[Val de Susa]] e del casteło de Avijana.

Na notevołe inportansa par el paexe ła riveste ła fegùra de ła marchexa Adelaide, moièr de Oddone conte di Moriana Savoia. A eła se deve ła costrusion inte ła metà de l'[[XI secolo|XI secoło]] del cussìdito Borgo Novo nato par unìr el casteło col preexistente Borgo Vecio pósto più in baso. Inte el [[1136]] nase el [[Beato Umberto]] mentre inte el [[1139]] el casteło połe anoverare intra i so ospiti [[Amedeo III di Savoia]] el cuało contribuìse a ła so fortificasión. La sità de Avijana no deventa feudo in quanto considarà propietà direta dei conti.

Inte el [[1187]] [[Enrico VI]] cinge d'asedio Avijana e ła conquista simentando gravi dani sia al casteło che a ła sità ma dopo un poco de tenpo mor sia [[Federico Barbarossa]], pare de Enrico VI, che Umberto III, contendenti al trono. [[Tommaso I]], sucesór de Umberto III, aprofita de ła nova połitica de Enrico VI par abinarse co l'inpero e otegnìr i pròpi diriti so Avijana par po' ricostruìr el casteło.

Avijana inte el [[1350]] vien dichiarà piasa franca da [[Amedeo VI]] dito el Conte Verde che inaxónta reałixa łavori de fortificasion del casteło e de łe so mure, inte el [[1360]] nase da Amedeo VI e [[Bona di Borbone]] [[Amedeo VII]] dito el Conte Roso che parcorarà łe orme del pare deventando una de łe prinisipałi personałità de caxa Savoia.

[[Imàjine:Chiesa S. Pietro Avigliana.JPG|right|250 px|thumb|La Ceza de San Piero]]
El casteło deventa prexón de [[Filippo II de Savoia-Acaia]] el [[4 de otobre|4 otobre]] [[1367]] par òrdene de Amedeo VI in seguito a łe acuxe de tradimento. Poco dopo riva unaneme ła condana a morte che vien exeguìa el [[21 de novenbre|21 novenbre]] drìo fasendoło negàr inte łe xełide aque invernałi dei laghi adiacenti. Na legenda conta ch'el spìrito de Filippo II vaga oncora so łe aque dei laghi.

Un altro asedio martorixa el casteło inte el [[1536]] par òpara del maresiało franséxe Montmorency, e łe so mure poco pol contra łe canonàe.
L'intièra guarnigión costituìa da 500 fanti vien copà mentre ch'el so comandante serca de tratàr la réxa; łu steso vegnarà picà poco dopo.

Ancora un ataco dei fransexi el [[17 de agosto|17 agosto]] [[1630]] al cuało se ghe opone na guarnizon de 500 omeni comandàda dal cołonèło Emanuelli; ła sità parò xe stàda mesa in xenocio da ła [[peste]] e l'armàda piemontéxe xe inpegnàda ne ła difexa de [[Turìn|Torin]] e [[Savijan]] (in italian sarìa Savigliano) e riva ła rexa el [[27 de agosto|27 agosto]].

Inte el [[1659]], dopo esare senpre stà considerà direta dipendensa dei Conti, Avijana deventa un feudo asegnà a Carlo Emanuele Provana de Beinette, intanto ła guèra contro i franséxi continua co qualche curta tregua e el [[28 de majo|28 magio]] [[1690]] el xeneràl Catinat bonbarda el castèło łasando quanto l'è oncora vixìbiłe oncò.

Inte el [[1702]] el feudo canbia asegnatario pasando ne łe man dei Carron de San Tomà e seita rasìe e destrusión: òpara dei franséxi, che xe drìo pareciarse a l'[[asedio de Torin]],inte el [[1706]], e de łe trupe del [[prìnsipe Eugenio]] a l'inseguimento dei franséxi in scanpàda, el [[19 de setenbre|19 setenbre]] [[1707]].

Altre vixite inportanti xe: el [[25 de otobre|25 otobre]] [[1773]] queła de ła rexìna [[Maria Teresa di Savoia]], in viàxo verso ła Fransa par sposàr el conte d'Artois, futuro [[Carlo X]], e inte el [[1859]] queła de łe trupe spedìe da [[Napoleone III]] in agiuto dei Piemontexi contro l'[[Àustria|Austria]].

Alfred Bernhard oltra a costruìr uno dei pì grandi stabiłimènti de produsion de dinamite in Itàlia qui a Avijana, ga istituìo el premio che ga rexo imortałe el so nome par spontonàr co ła premiasion la riserca inte i canpi che iłumina e agiuta l'omo a vivèr degnamente.

== Sinbołi ==
El stèma uficiałe xe stà laudà co l'apoxito Decreto del Prexidente del Conséjo dei Ministri datà al [[4 de novenbre|4 novenbre]] del [[1930]]; el confałón xe stà invese reconosesto co el Decreto Reałe datà al [[7 de genaro|7 xenaro]] del [[1932]].

== Monumenti e lóghi de interèse ==

== Architeture rełigióxe ==
[[Imàjine:Chiesa di San Giovanni, Avigliana.JPG|right|250 px|thumb|La Ceza de San Zuane in Piasa Conte Roso]]
* [[Santuario de ła Madona dei Laghi]], afasà sol lago, xe gestìo dai [[sałexiani]] e de grando intarèse artistego;
* Certoxa de San Francesco al Monte;
* Ceza de [[San Giovanni]] (San Zuane), situà in piasa Conte Roso, dove a l'interno xe prexenti numaroxe òpare de [[Defendente Ferrari]]. La Ceza xe stà più volte rimanixà e ła xe caraterixà da un pregevołe [[canpanìłe]] del [[XIV secolo|XIV secoło]]:
* Ceza de [[Santa Maria Mazór]];
* Ceza de [[Piero apostoło|San Piero]] de architetura [[romanico]] [[gotica]].

== Architeture çiviłi ==
* Sała teatrałe drento el Centro Połifunsionałe "La Fabrica" dedicà a [[Eugenio Fassino]];
* Caxa del [[Beato Umberto]];
* Caxa de Porta Ferrata;
* Caxa Senore;
* Viła Cantamerlo;
* Porta Ferronia;
* Tore Sircołare de ła Cinta Muraria;
* [[Tor del Rełogio]], ga ospità el primo [[rełogio]] publico del [[Piemonte]] e el segóndo in Itałia.
* Póso de Piasa Conte Roso, situà inte el sentro de ła piasa, xe risałente al [[XIV secolo|XIV secoło]] e in bone condision de conservasión.

== Architeture miłitari ==
[[Imàjine:Castello di Avigliana.jpg|right|250 px|thumb|Le ruìne del [[castèło]] e el paéxe che se cata desóto]] 
So'l paexe domina łe ruìne del [[castèło (Vèneto)|casteło]], desfà inte el [[XVII secoło]], al cuało se połe intràre co un curto parcorso da ła piasa Conte Roso. El castèło vien minsonà par la prima volta intra el [[1058]] e el [[1061]] in ocaxión de ła crònica che iłustra ła costrusion del [[monistièr de San Micèl de ła Rosta]].

A màrxene de ła narasion che ga portà a ła fondasion infra el [[983]] e el [[987]] del monistièr micaełico del monte [[Pirchiriano]], el cronista descrive ch'el marchexe [[Arduino V]] risiédeva abitualmente inte el castèl de Avijana che co certesa ga dovesto svòlxer un'esensiałe funsion strategica par el Marchesi durante ła metà del [[XI secolo|XI secoło]].

== Aree naturałi ==
Infra i tiranti de orìxene naturałe xe da segnałàre i do pìcołi laghi diti [[Laghi de Avigliana]], de orìxene morenica ciamài comunemente Lago Ceo e Lago Grando. La xona inpaługà datorno i laghi xe andà a costituìr el [[parco naturałe dei laghi de Avigliana]] fin al [[1980]] e ospita nùmaroxe spèçie de oxełi infra i cuałi [[aironi cenerini]] [[màari reałi]], [[gałinéta d'aqua]].

== Società ==

== Evołusion demografega ==
Abitanti censìi

== Etnie e minoranse foreste ==
Secóndo i dati ISTAT al 31 disenbre 2009 ła popołasion foresta rexidente jera de 692 persone. La nasionałità maxormente raprexentante in baxe a ła so percentuałe sol totałe de ła popołasion rexidente xera:
[[Romanìa|Romania]] 380 3,10%

== Culture ==
== Istrusion ==
Avigliana xe sede dei seguenti istituti scołastici statałi, inerenti al ciclo scołastico de ła [[scoła secondaria de secondo grao]]:
* Istituto comerciałe "[[Galileo Galilei]]".

Inaxónta ghe xe altre scołe cofà ła "[[Defendente Ferrari]]" (scoła secondaria de primo grao), la "Domenico Berti", ła "Nomberto Rosa" e la "Italo Calvino".

== Muxei ==
Par un secoło ga segnà ła vita de Avijana, e deso xe deventà un [[muxeo]]. El [[dinamitificio]] Nobel xe stà el primo inpiànto reałixà in [[Itàlia]] par la fabricasion de ła dinamite, trasformà inte el dopoguèra in una fàbrica de vernixi. A fondàr el dinamitificio xe stà [[Alfred Nobel]], inprenditor svedéxe, inventor de ła dinamite, che ga profità de ła abołision, inte el [[1869]], del manopòlio statałe so' ła fabricasion dei esploxivi.

Nobel riva in Itàlia anca so' l'onda de dificoltà col goerno franséxe, al cuało el gheva oferto ła produsion de ła [[bałistite]], brevetà da łù steso in [[Inghiltera]] inte el [[1888]], la cui fabricasion xe xudegà masa pericołóxa.

== Cuxina ==
Infra i prinsipałi prodoti del comùn se połe citare łe [[trute]] del Lago de San Bartołomìo (ciamà comunemente [[Lago Ceo]]) e el [[mièl]] de montagna. Avijana ga ospità el [[15]] e el [[16 de setenbre|16 setenbre]] [[2007]] ła prima Sagra del Mièl ne ła çità, par rescoverxer e reproponér una de łe prinsipałi atività agricołe che riveste na notevołe inportansa ne l'economìa agricoła montana.

== Personałità łigà a Avijana ==
* [[Piero Fassino]], omo połitego
* [[Primo Levi]], scritor e chémico
* [[Emilio Ostorero]], piłota
* [[Ada Pace]], piłota
* [[Marco Ponti]], rejista sinematografego
* [[Norberto Rosa]], intełetuałe scritor e poeta
* [[Amedeo VII de Savoia]] regnante e omo połitico
* [[Miguel Batllori]] storego e intełetuałe 
* [[Camillo Ricchiardi]], miłitàr

== Avegnimenti ==
[[Imàjine:MadonnadeiLaghi2.JPG|right|250 px|thumb|Particołàr del pronao del [[santuario de ła Madona dei Łaghi]]]]
Inaxonta al setimanałe marcà de Avijana, che se svòlxe ogni ziòba (co alcune ecesion) in Piasa del Popoło (ex ''Pra d'la Fera''), inte el mexe de zugno se desvòlxe el çełebre [[Pałio storego dei Borghi de Avigliana]] ne ła tersa domenega del mexe.
A novenbre se desvòlze ła fiéra agricoła, el primo sabo del mexe, e ła fiéra comerciałe ła prima domenega del mexe.

== Economia ==
Avijana ga avùo na posision sentrałe ne l'[[economia]] locałe fin dai tenpi remoti. Non a caso se nara ch'el nome steso, ''Avigliana'' vegna da un termine [[piemontexe]] che significa [[ava]] (da cui anca el stema che, anca se modifegà inte el corso dei secołi, ga senpre mantegnùo ła sinbołozia del picoło inseto) a inidicar l'operosità dei so abitanti.

In [[epoca romana]] ła so posision so ła ''[[via de łe Gałie]]'' ła ga favorìa inte i trafeghi e sta vocasion comerciałe ga continuà co fasi alterne inte i secołi co łe luminàrie de l'[[agricoltura]] e da ła [[pesca]] ne łe aque dei [[laghi]].

El [[XIX secoło]] ga visto nasèr l'[[endùstria|industria]] quando inte el [[1782]] zera stà costruìo el [[Dinamitificio Nobel]] (el più grando stabiłimento eoropeo par ste produsion inte i [[ani quaranta del Novesento]]) che infra i vari incidenti e i bonbardamenti de ła [[seconda guera mondiałe]] ga continuà ła produsion dei esploxivi e polvare da sbaro fin ai [[ani sesanta]]. Dopo ła fin de ła guera ła fabrica vien parsialmente riconvertìa ne ła produsion de [[vernixi]]

Atualmente sol teritorio xe prexenti alcune atività industriałi in particołar inte el canpo de ła produsion de [[inbarcasion par la nautica da diporto]]. Altra voze inportante de l'economia xe costituìa dal [[torismo]] atirà dal borgo medievałe e da ła prexensa dei baçini łacustri utiłixài cofà meta par le gite fora porta.

== Infrastruture e trasporti ==

== Strade e autostrade ==
Avigliana ga do usìde autostradałi de l'[[Autostrada 32 "Torin-Bardonechia]]" e ła xe situà darente ła [[Tangensial de Torin]].

Inazonta, ła sità xe atraversàda da do strade statałi, ła [[SS 24]] e ła [[SS 25]]. La Strada Statałe 24 e Strada Statałe 25 va rispetivamente verso el [[Cołe del Monxinevro]] e ła [[Pasada del Moncenixio]].

== Łinee feroviarie ==
[[Imàjine:Torre dell'Orologio.JPG|thumb|La [[Tore del Rełojo]] (Avigliana)]]
Avigliana ga a disposision na [[stasion de Santa Łusia|stasion feroviaria]] de ła [[łinea Torin-Modane]]. La łinea risałe al [[1854]], co xe stà costruìa ła prima trata feroviaria che cołegava el caòłogo piemontexe co [[Susa]]. Inte el [[1871]] zera stà inaugurà el [[Straforo feroviario del Frejus]] e jerà stà fenìo el cołegamento co l'Alta [[Val de Susa]].

Xe atualmente in discusion el [[projeto executivo]] par un cołegamento feroviario a alta vełocità. El projeto parò no xe ben vardà da ła popołasion locałe che ghe ga dà vita a un movimento par infirmàr la costrusion de l'òpara.

== Aministrasion ==
**Sindico'': Carla Mattioli (<small>łista sivica</small>) dal 29/05/2007

## Xemełaji
Avigliana xe xemełà co:

## Sport
Avigliana xe raprexentà inte el canpionato italian de baseball de Serie A2 da ła Avigliana Baseball. Inte el 2007 ga partesipà inte el masimo canpionato, in Italian Baseball League.

Dal 2006 xe anca ativa ła squadra de football merican dei Bad Bees Avigliana che miłita ne ła Silver League de ła FIF e inte el 2009 xe stà canpion d'Itàlia under-17par la stesa federasión.

## Voxe łigàe
* Parco naturałe dei Laghi de Avigliana
* Pałio storego dei Borghi de Avigliana

## Altri projeti

## Łigadure foreste
* Parco naturałe dei Laghi de Avigliana - Pajina uficiałe de l'Ente de Gestión

## Note


## Altri progeti