Łéngua boareze

El **boareze**, **łéngua àustro-bavarexe** o **bavareze** (*Boarisch* in boareze), ła ze na łéngua zemànega. 

El xe na łengua derivà dal alto tedesco (Oberdeutsch, fameja de diałeti derivanti dal grupo alto tedesco antico ), parlà soratuto inte ła Germania meridionałe, in Àustria, e anca in alcune aree de l'Itałia nordorientałe (provincia autònoma de Bolzan, oltre che in varie ìxołe łenguìsteghe de Treno e Friûl). Dal 2022, ła xe parlada da 14,5 milioni de parlanti in totałe.

## Varianse
Ghe xe tre varianse de baxe: 
* Nordbairisch o Oberpfälzerisch (bavarexe setentrionałe o alto palatino)
* Mittelbairisch o Donaubairisch (bavarexe centrale o bavarese danubiano)
* Südbairisch (bavarexe del sud). Gh'è anca 'na variante minor, l'Hutterisch , parlà in di Stati Unii.

## Etimołozìa
El tèrmine **boareze** el xe un conçeto diałetołòzego che deriva dal nome de łe antighie popołasion germàneghe dei Bavarezi e dal so diałeto tribałe. Xe inportante farghe ła distinsion tra sto tèrmine e cueło geogràfego-pułìtego, che el se riferise al Stato Lìbaro de ła Baviera, dove che se parla anca varianti che no łe fa parte del grupo lenguìstego bavareze (cofà i diałeti franconi o alemani).

L'orìzene del nome ła xe ojeto de discusion tra i studiozi. Ła teoria pì acetada ła dixe che el vegna da un conposto germànico ricostruìo come **Bajowarjōz* (al plurałe). Sta forma ła xe po stada adatada inte l'antigo alto todésco cofà *Beiara* o *Peigira*, e latinixà inte ła forma *Baiovarii*.

Se ipotixa che sto nome el sia un endònimo. Drento al primo ełemento, *Baio-*, ghe xe l'etnònimo de ła tribù cèltega dei **Boi** (*Boii*). Sto legame el se cata anca inte el nome de ła Boemia (in antigo alto todésco *Bēheima*, dal germànico **Bajohaimaz*, che signifega "caxa dei Boi", diventà po in tardo latin *Boiohaemum*). Trase de sta raixa łe se cata anca in vari riferimenti onomàsteghi locałi.

### "Bairisch" e "Bayern": distinsion tra łéngua e stato
Inte ła lenguìstega se dopara de preferensa ła grafia todésca *Bairisch* par parlar de ła łéngua e de l'area lenguìstega "bavareze-austriaca". Al contrario, el tèrmine *Bayerisch* (bavareze) no el se riferise ai diałeti in sè, ma a un teritorio pułìtego ben preçixo, o sia el Stato Lìbaro de Baviera (*Freistaat Bayern*).

Sta distinsion terminolòzega ła xe neçesaria par do raxon prinsipałi:
* Da na parte, drento i confini de ła Baviera, oltre ai diałeti de ceppo bavareze (parlà inte ła cosidita Vècia Baviera), se parla anca varianti francone (orientałi e meridionałi), ałemane e medio-todésche (par exenpio inte ła Franconia e inte ła Svevia bavareze).
* Da l'altra parte, i diałeti de ła fameja bavareze no i se limita mìa a ła sola Baviera, ma i xe łe parlade autoctone de squaxi tuta l'Austria, del Südtirol (Provinsa Autònoma de Bolzan) e de serte "ìxołe lenguìsteghe" (enclave) inte ła provincia de Trento (cofà i Mocheni e i Cimbri), oltre che del paexe de Samnaun inte el Canton Grizon in Svìsera.

Storegamente, el nome de l'entità statałe el se scriveva *Baiern* (co ła "i"). Xe sta el re Ludwig I che, co un decreto del 20 de otobre 1825, el ga ordinà de canbiar ła scritura ufisiałe in *Bayern* (co ła "y" greca), par via de ła so granda amirasion par ła cultura e l'arte de ła Grecia antiga. Inte ła leteradura sientìfega se cata de frecuente anca ła definision de grupo "bavareze-austriaco" (*Bayrisch-Österreichisch*) par identificar sto insieme lenguìstego.

### Caraterìsteghe tìpeghe
El bavareze no el xe mìa na senpliçe variante de scritura, ma un sistema lenguìstego co de łe règołe soe:

* **I pronomi personałi:** Una de łe robe pì curioxe łe xe i pronomi de ła seconda persona plurałe. Mentre el todésco el dopara *ihr*, el bavareze el ga mantegnù łe forme dogałi de l'antigo germànico: *ess* (voaltri) e *enk* (a voaltri), che łe se cata anca inte i diałeti de łe ìxołe lenguìsteghe cibre in Itàlia.
* **El pasà prosimo:** In bavareze el pasà remoto (*Präteritum*) el xe squaxi spariì del tuto. Se dopara squaxi senpre el pasà prosimo (*Perfekt*).
* **L'artìcoło determinativo:** Speso i nomi de persona i vien preçedù dal artìcoło (*da Hans*, *d'Mari*), ròba che suçede anca inte ła łéngua vèneta.
* **Influenze latine:** Par via de ła prexensa romana inte l'antica Rezia e Norico, el bavareze el ga conservà paròłe de orìzene latina che inte el resto de ła Germania no se cata (par exenpio, par dir "marti" se dixe *Ergetag* o *Irtag*, dal latin *dies Martis*, mentre in todésco se dixe *Dienstag*).

### Reconoçimento e status
Anca se par ła leje de ła Republica Federałe de Germania el bavareze el xe considerà un "diałeto" e no na łéngua minoretaria ufisiałe, l'UNESCO el l'ha inserìo inte ła lista de łe łéngue "in perìcoło" (*vulnerable*). Sto fato el ga spinto łe istitusion a promòvar de pì l'uso del bavareze inte łe scołe e inte ła vita pùblega par evitar che el sparisa par colpa de l'omologasion col todésco standard.

## Notasion