Ténpio roman

[thumb|El [Pantheon (Roma)|Pantheon]]
Intrà łe vàrie struture de culto tìpeghe de ła rełijon romana, cofà altari e sacełi, el pì inportante edifiso sacro de ła Roma antiga el ze el **[[ténpio]] ''(roman)***.

==Etimołozia==
Ła paroła *ténpio* ła deriva dal tèrmano [[Łéngua latina|latin]] *templum*, che tutavia no ła denòmena l'edifiso, ma un liogo consacrà, orientà seguendo i ponti cardenałi, secondo el rito de l*'inauguratio* e che el corisponde al spàsio sacro del sieło.
Par parlar de l'edifiso sacro el vegnea doparà el tèrmano *aedes*, ła caza del dio.

==Caratarìsteghe==
L'[[architetura romana]] sacra insieme co cuełe [[architetura grega|grega]] e [[architetura etrusca|etrusca]] łe se influensa resiprocamente anca se ognuna ła ga dei caràtari partegołari.

La pì marcada difarensa del ténpio roman in confronto al [[ténpio grego]] ła ze ła so soraełevasion su un alto pòdio, acesìbiłe da na scałinada de frecuente frontałe. In pì se tende dar pì inportansa a ła faciada, col retro che el ze de frecuente petà co un muro de serajo, (recinsion) e privà par tanto de cołone.

I [[órdene architetònego|órdeni architetòneghi]] pì doparai i zera stai cueło [[órdene corìnsio|corìnsio]], el [[órdene iònego|iònego]], el [[órdene tuscànego|tuscànego]] e el [[órdene conponesto|conponesto]].

Le [[cołona|cołone]] łe ze de sòłito lise par i [[capiteło|capitełi]] tuscàneghi, e łe ze conponeste e scanałae par chełi altri tipi.

I materiałi doparai inte l'edilìsia tenplare romana i zera stai el [[tufo (ròcia)|tufo]], el [[legno]] e i matoni crùi in età arcàega. Da l'età [[Repùblega romana|republegana]] ła ze sta adotada l'[[òpara cuadra]] in tufo e [[travertin]], mentre in època [[Inpero roman|inperiałe]] el ze sta doparà anca el [[marmo]].

==Tipołozia==
[[Imàjine:Templi-greci-it.gif|thumb|Tipołozia dei tenpli]]
[[Imàjine:Croatia Pula Temple of Roma and Augustus 2014-10-11 11-30-05.jpg|thumb|[[Ténpio de Augusto (Poła)]], [[Croàsia]].]]

I vari tipi de tenpli i połe vegner dividesti:

*Etrusco-itàlego: tipo doparà inte el [[VI secoło v.C.|VI]] e [[V secoło v.C.]], cofà inte el cazo del [[Ténpio de Zove Òtemo Màsimo]]
*Prostilo: co cołonà frontałe; intrà i tanti ezenpi che ghe ze a [[Roma]] el [[ténpio de Antonin e Faustina]] inte el [[Foro Roman]] e [[ténpio de ła Magna Mater|cueło]] de ła [[Magna Mater]] sul [[Palatino]]
*Periptero: co cołone su tuti i lati, cofà inte el cazo del [[Ténpio dei Castori]] inte el Foro, difondesto in [[Ełenismo|età ełenìstega]]
*Periptero sensa cołonà posteriore (*sine postico*): doparà soratuto in età [[Repùblega romana|republegana]], cofà el [[Ténpio de Venere Zenitora]] inte el [[Foro de Cézare]]
*[[Pseudoperiptero]]: variante del prostiło co semegołon inte i lati longhi, cofà inte el [[Ténpio de Portuno]] e in [[Ténpio de Saturno|cueło de Saturno]]
*A *tholos*: de pianta sircołare, doparà dal [[II secoło v.C.]]; un ezénpio el ze el [[Ténpio de Ercołe]].

==Costrusion==
La ezecusion del ténpio el zera scandia da sìncue faze:

# *votum*, promesa de ła costrusion del ténpio a un dio, zeneralmente par sùplega o rengrasiamento par via de bataje, lote interne o catàstrofe naturałi;
# *locatio*, ła decizion del liogo de ła costrusion del ténpio;
# *inauguratio*, prima de ła costrusion el liogo predecidesto el vegnea dełimità e sacrałizà dai [[Auguri]];
# *consecratio*, finia ła costrusion, i [[Pontèfice (stòria romana)|Pontefisi]] i consacrava el ténpio a ła divinità;
# *dedicatio*, ła dèdega ufisałe al dio, che in cuel dì (*dies natalis'') el vegnea sełebrà co serimònie anuałi.

## Funsion
Da ła parspetiva sacrałe el ténpio ła zera ła caza del dio, el liogo sacro deputà a łe serimònie e a łe preghiere e inte el cuało i vegneva tegnesti i ojeti votivi oferti dai fedełi.

La prinsipałe caraterìstega de ła rełijon romana, che ła zera inseparabilmente ligada a ła sfera pùblega, catando conferma inte el dòparo dei tenpli cofà lioghi inte i cuałi łe vegnea fate atività anca no-rełijoze, cofà łe sentae del Senato.

Tìpeghi ezenpi i ze el ténpio de Zove inte el Canpidojo, davanti al cuało ghe se fermava davanti i cortei trionfałi, e el ténpio de Saturno, andove che el zera tegnesto l'eràrio e sora del cuało pòdio i zera picai i documenti pùbleghi.

## Voze rełasionae
*Órdene architetònego
*Rełijon romana
*Lex regia