open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ocultasion

Un**'ocultasion** o **ocultamento** el ze l'ecrise de un astro produzesta dal pasajo de un calsìase altro corpo cełeste intrà sto cuà e l'oservatore.

Se dopara el tèrmeno *ocultasion* co che l'ojeto pì arente el pare a l'oservatore tanto pì grando de cueło distante, che el vien totalmente sconto par un tenpo inversamente proporsionałe a ła vełosità angołare e diretamente proporsionałe al diàmetro e a ła trajetòria del corpo ocultante. Se dòpara invese el tèrmeno ''tranzito'' co che l'ojeto pì arente el pare a l'oservatore tanto pì picenin de cueło distante e in magnera prospètega tranzitante so ła superfise de cueło pì distante par chi che l'oserva. Par ezénpio el trànzito de Mercùrio o Vènere sol disco sołare.

Se inte el lenguajo comun i tèrmani "ecrise" e "ocultasion" i ze sinònemi, in cueło astronòmego ła ze nesesària na definision pì streta. La definision ufisałe de ocultasion el ze cueła reportada inte el testo normativo Explanatory Supplement to The Astronomical Almanac: *Na ocultasion ła ze l'inscurimento de un corpo sełeste da parte de n'altro de major diàmetro d'aparensa: in special-magnera el ze el pasajo de ła Luna davanti na steła o un pianeta, o sia el ze el sparir de un satèłite de drio del disco del so primàrio. Se ła prinsipałe fonte de iłumenasion de un corpo refletente ła vien interonpesta da l'ocultasion, el fenòmeno el ze anca ciamà ecrise. L'ocultasion del Sołe da parte de ła Luna ła ze na ecrise sołare*.

Le ocultasion ła ze un fenòmsno che, in zenerałe, el se verìfega reiteramente: ła Luna e i pianeti i ocultan tanto de frecuente łe stełe finmente che i se move inte el sieło, e i satèłiti medìzei de Zove i se oculta resiprocamente guałivamente. Anca altri corpi sełesti (cofà asteròidi, comete e altri) i mete in pie frecuenti ocultasion.
## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Tratà de reaseguro

El **Tratà de reaseguro** el ze sta un tratà segreto de neutralità de l'Inpero todesco co el ruso firmà inte el 1887 e che el ze sta-sù in vigor finmente el 1890, inte el contesto de ła trìplega intendesta, andove che ła Zermània ła ghea proponesto ła neutralità inte un posìbiłe infrontamento intrà Inpero Ruso e Austria-Ungaria, inte el cazo che Viena ła ghese scumisià ostiłità inte i so confronti, in cànbio che ła Rùsia ła fuse restada neutrałe inte un pusìbiłe conflito intrà Zermània e Fransa.

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
*  Testo del tratà
*  Reinsurance Treaty
Billy Connolly

Sir **William Connolly**, mejo conosesto cofà **Billy Connolly** (Glasgow, 24 de novenbre 1942), el ze un ator, còmego e mùzego scosezo.

## Cariera
Conosesto col soranome de *The Big Yin* (The Big One) in pàtria el ze considerà uno dei pì grandi esponenti del stand-up comedy britànego. El soranome el ghe zera sta dazesto co el zera adołesente par difarensiarlo dal nome de so pare, William Connolly, Sr. Cofà intèrprete de folk music el ze sta autor de na parodia de zènare *[[talking blues]]*.

## Vita privada
El ze sta spozà dal 1969 al 1985 co l'aredatora d'interni Iris Pressagh, da ła cuała el ga vesto do fiołi: Jamie (1969) e Cara (1973). Dal 1989 el ze sposà co l'atora Pamela Stephenson, da ła cuała el ga vesto tre fiołi: Daisy (31 de disenbre 1983); Amy (7 de lujo 1986) e Scarlett (28 de lujo 1988). Inte el setenbre del 2013, el ga subio un picenin intervento chirùrzego par un tumore de ła prostata inte el stàdio de scumìsio, e inte el febraro del 2014 el ga declarà che ła ghe ze sta diagnostegada ła małatia de Parkinson.
## Discografia
Lista parsiałe de ła discografia:
* 1972 – *Billy Connolly Live*
* 1974 – *Cop Yer Whack for This*
* 1974 – *Solo Concert*
* 1975 – *Get Right Intae Him!* (#80 AUS
* 1975 – *Words and Music*
* 1975 – *The Big Yin*
* 1976 – *Atlantic Bridge*
* 1977 – *Billy Connolly*
* 1977 – *Raw Meat for the Balcony!*
* 1978 – *Anthology*
* 1979 – *Riotous Assembly*
* 1981 – *[[The Pick of Billy Connolly]]* (compilation) (#34 AUS)
* 1983 – *A Change Is as Good as Arrest* 
* 1983 – *In Concert*
* 1984 – *Big Yin Double Helping* (compilation)
* 1985 – *An Audience with Billy Connolly*
* 1985 – *Wreck on Tour*
* 1987 – *Billy & Albert*
* 1991 – *[[Live at the Odeon Hammersmith London]]*
* 1995 – *[[Musical Tour of Scotland]]*
* 1995 – *Billy Connolly – Live Down Under 1995*
* 1996 – *World Tour of Australia*
* 1997 – *Two Night Stand*
* 1999 – *Comedy and Songs* (compilation)
* 1999 – *One Night Stand Down Under*
* 2002 – *Live in Dublin 2002*
* 2002 – *The Big Yin – Billy Connolly in Concert* (compilation)
* 2003 – *[[Transatlantic Years]]* (compilation of material recorded between 1969 and 1974)
* 2003 – *Humble Beginnings: The Complete Transatlantic Recordings 1969–74*
* 2005 – *[[Billy Connolly's Musical Tour of New Zealand]]*
* 2007 – *Live in Concert*
* 2010 – *The Man: Live in London* (recorded January 2010)
* 2011 – *Billy Connolly's Route 66*

### VHS / DVD

## Filmografia

### Film

### Tełevizion

## Premiasion

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Lista de ìzołe de l'Osèano Àrtego

De sevente ghe ze ła lista de ìzołe de l'Osèano Àrtego, difarensiae par Stato

#### 
* Ìzoła Axel Heiberg
* Ìzoła de Baffin
* Ìzoła Banks
* Ìzoła de Ellesmere
* Ìzoła Vitòria

#### 
* Barter Island
* Arey Island
* Ìzołe Diòmede

#### 
* Qeqertarsuaq (Ìzoła Disko)
* Aasiaat
* Uunartoq Qeqertoq

#### 
* Bjarnarey
* Drangey
* Eldey
* Engey
* Flatey (Breiðafjörður)
* Flatey (Skjálfandi)
* Grímsey
* Heimaey
* Hrísey
* Hvalbakur
* Kolbeinsey
* Málmey
* Papey
* Surtsey
* Viðey
* Vigur
* Æðey

#### 
* Jan Mayen
* Svalbard :
* Barentsøya
* Ìzoła dei Orsi (Bjørnøya)
* Edgeøya
* Hopen
* Kong Karls Land
* Kvitøya
* Nordaustlandet
* Prins Karls Forland
* Spitzberg
* Vardø

#### 
* Ìzołe Solovetski (inte el mar Bianco)
* Tera de Francesco-Juzepe
* Arsipèłago de Nova-Sibèria
* Severnaya Zemlya o Tera del Nord
* Novaja Zemlja
* Ìzoła Wrangel
* Ìzoła Herald
* Grande Diomède

## Voze corełae
* Osèano Àrtego
Lady and the Tramp

***Lady and the Tramp*** (tituło orizenałe inglezo traduzibiłe in łéngua vèneta co *Lilli e el Vagabondo*) ze on film d'animasion del 1955 direto da Hamilton Luske, Clyde Geronimi e Wilfred Jackson. Considaràbiłe anca cofà comèdia romàntega e film fantasy, el ze sta produzesto da Walt Disney e ispirà a ła stòria *Happy Dan, The Whistling Dog* de Ward Greene. El film ze sta publegà inte i Stati Unii el 16 de zugno 1955 e distribuìo da ła Buena Vista Distribution (uncó Walt Disney Studios Motion Pictures).

El ze considerà èsar el 15º Clàsego Disney, e ze sta el primo film d'animasion zirà simultaniamente inte el proceso de pelìcuła widescreen Cinemascope e inte ła grandesa acadèmega 1.33:1 par i cine oncora sensa ła nova tecnołozia de l'època.

Ła stòria se insentra so na fémena de Cocker mericano che ła se ciama Lady, ła cuała ła vive in na fameja alto-borgheze, e on mas-cio de can metiso randajo soranomenà "Tramp" o "Vagabondo", nomenadura che inte łe vàrie version lenguìsteghe ła cànbia, cofà Biagio in italian, Golfo in spagnoło, etc.

Inte el 2001 el ze stà destribuìo on sequel direct-to-video del film, intitolà *[[Lady and the Tramp II: Scamp's Adventure]]*.

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Guarnizon

La **guarnizon** (dal fransezo *garnison*, a so volta derivà dal verbo *garnir*, "", "") e anca **guarnision** el ze un ingrupamento de unità miłitari terestri (regołare o no) poneste in difensa de un pałaso, un casteło, na nave da guera e in zenerałe de fortifegasion. 

## Istòrego
Co che inte el XVI secoło, el dòparo dei arcobuzi e dei moscheti inte i conbatiminti i ghea fato sentir ła convegnensa de no dasar sołe łe mase de conbatenti de arma bianca che i costituiva ła forma pì granda de ła fanteria, se ghea dezignà col tìtoło de guarnizon łe fiłe de arcobuzeri e moschetieri che i protezeva e sostegneva inte i fianchi el scuadron de fanti co bajoneta in cana.

Co ła cresente inportansa che lga ghea tacà ver ła pólvare da s-ciopo e łe arme da fogo, el nùmaro de soldai che i doparava ste arme el zera devegnesto pì grado de cueło dei fanti conbatenti de arma bianca, se ga pensà al pozisionamento che łe ghea da ver łe fiłe de arcobuzeri che i ecedeva dopo de ła sistemasion clàsega inte i fianchi del s-ceramento. Se ga pensà cusita de métar ste forse inte el mezo del s-ceramento ben-ché no i s-ciopetase contro par diféndarse dai atachi de ła cavałeria. 

## Dòparo alternativo del tèrmeno
In realtà, solché inte ła stòria moderna se cata el tèrmeno guarnizon inte l'acesion moderna, parché na volta co sto tèrmino se intendea l'union dei vìvari, màchine e arnezi che i costituiva łe scorte dei ezèrsiti. 

Inte el *Codigo des Siete Partidas* de Alfonso X se dize senpre *guàrdia * e no *guarnizon* de castełi e piaseforti. Pì vanti, inte i secołi XVI e XVII se doparava ła paroła *presìdio* par dezignar a ła trupa permanente incargada de téndare e custodiar i castełi e fortese e el tèrmeno *presidiar* par dirghe invese al conceto de *guarnision*, o sia de chi che fea da contorno a łe trupe. I clàseghi e i scritori miłitari de cheła època i doparava in sta magnera, in tuti i cazi, el sostantivo e el verbo citai. 

## Voze corełae
* Casteło
* Fortifegasion
* Piasaforte
* Unità miłitare terestre

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Sleeping Beauty (film)

***Sleeping Beauty*** (tituło orizenałe inglezo traduzibiłe in łengua veneta co *Ła beła indormensà intè'l Bosco*) ze on film direto da Clyde Geronimi, Eric Larson, Wolfgang Reitherman e Les Clark, realizà co ła tecnica de l'animasion e prodoto da Walt Disney bazandose so ła fiaba *[[Ła beła indormensà]]* de Charles Perrault. Ze el 16º Clasego Disney e ze usìo intè łi Stati Unii el 29 de zenaro 1959, distribuìo dała Buena Vista Distribution.

Suła sia de *[[Snow White and the Seven Dwarfs (film 1937)|Snow White and the Seven Dwarfs]]* e *[[Cinderella (film 1950)|Cinderella]]*, ło Studio ripreze na fiaba popołare co el tentativo de otener novamente on grande suceso, ma malgrado ła grande cuałità tecnica, a l'usìa el film ga avùo on deludente incaso e n'acołiensa discordante deła critica, e *Sleeping Beauty* ze stà l'oltemo adatamento de na fiaba prodoto dała Disney par i sucesivi trent'ani (ło studio retornò al zenaro soło dopo ła morte de Walt Disney, co l'usìa de *[[The Little Mermaid]]* intè'l 1989). El film co'l tempo ze stà totalmente rivalutà e ad oggi è anoverà tra i capołavori deła Disney.

El film se ispira graficamente ałe miniature goteghe del libro *[[Très Riches Heures du duc de Berry]]*. On remake co atori in carne ed osa ze stà realizà intè'l 2014: *[[Maleficent (film 2014)|Maleficent]]* co Angelina Jolie nel ruoło de Maleficent e Elle Fanning come ła prinsipesa Aurora, ła beła indormensà intè'l bosco.

## Lingambi foresti
One Hundred and One Dalmatians

***One Hundred and One Dalmatians*** (tituło orizenałe inglezo traduzibiłe in łengua veneta co *La càrga dei 101*) ze on film del 1961 direto da Wolfgang Reitherman, Hamilton Luske e Clyde Geronimi. Ze on film d'animasion prodoto da Walt Disney e bazado sol romanzo *[[The Hundred and One Dalmatians]]* de Dodie Smith. Ze el 17° clasego Disney e ze usìo nełi Stati Unii el 25 de zenaro 1961,

distribuìo dała Buena Vista Distribution. El film prezenta, neła version orizenałe, Rod Taylor come voze de Pongo, el primo dei dalmati, e Betty Lou Gerson come voze de Cruella De Vil. Ze stà el primo film animado co ła tecnica xerografega che permetéa de risparmiar so l'inchiostrasion e che ze sta poi molto utilizada fin a l'avento deła cołorasion digitałe.

El film ga avùo tri remake live-action: *[[101 Dalmatians]],* del 1996, co Glenn Close nei pani de Crudelia; 102 Dalmatians, usìo intè'l 2000, sequel de cueło presedente; e Cruella, usìo intè'l majo 2021 nełe piataforme Disney+ co aceso VIP.

## Lingambi foresti
Scotch whisky

El **scotch whisky** (o sinplemente **scotch** o anca nomenà **Whisky Scosezo** el ze un distiłà, otegnesto par mezo del proceso de ła destiłasion de sereałi, orizenàrio de ła Scòsia.

## Lejislasion
La definision "scotch whisky" ła ze legalmente protezesta dal 1988, co che ła zera vegnesta aprovada dal Parlamento britànego un regołamento ciamà "*Scotch Whisky Act*", che el definise "scotch whisky" un whisky co łe seventi carateristeghe:

* el ze sta produzesto inte na distiłeria de ła Scòsia doparando àcua e orzo maltà (co ła l'ùgnoła zonta de grani intieri de altri sereałi) e dopo el ze vegnesto:
*# mazerà inte ła istesa distiłeria
*# trasformà inte un substrà fermentàbiłe solché co sistemi enzimàteghi endòzeni
*# fermentà ugnołamente co ła zonta de lièviti;
* el ze sta destiłà a na gradasion alcòlega in vołume inferioro al 94,8% in magnera che el distiłà el gàpia un aroma e un saor derivai da łe matèrie prime doparae inte el mètodo de produsion;
* el ze sta stajonà inte un magazin doganałe in Scòsia in boti de róvaro (legno de cuèrcia) de capasità miga pì alta dei 700 litri par un periodo miga inferioro a 3 ani;
* el conserva el cołore, l'aroma e el saor inpartii da łe matèrie prime doparae e dal mètodo de produsion e inveciamento;
* no el ga vesto zonte de altre sostanse a parte che l'àcua e inte l'evegnensa el carameło.

El Scotch Whisky Act del 1988 el proibise, intrà l'altro, ła produsion in Scòsia de whisky che no el sìpia scotch. El Scotch Whisky Act 1988 e ła lejislasion de ła Comunità Eoropea łe preciza na gradasion alcòlega mìnema del 40% in vołume aplegàbiłe a tuto el scotch inbutilià e/o vendesto inte ła Comunità o da sta st'ùltema sta esportà. Drio i canbiaminti fati inte el 2009 i scotch whisky i połe vegner clasifegai in sìncue categorie:

* Single Malt Scotch Whisky,
* Single Grain Scotch Whisky,
* Blended Malt Scotch Whisky,
* Blended Grain Scotch Whisky
* Blended Scotch Whisky.

Sto mudamento el ze devegnesto na nesesitùdene par via de vołer cavar racuante anbiguese su racuante denomenasion cofà "Pure Malt" e "Vatted" che uncó i casca inte ła categoria "Blended Malt Scotch Whisky".

## Istòrego
Cofà e co che ze che i abitanti de łe Highlands ("altipiani") i ghea proà prodùzar par ła prima volta el scotch no el ze sta documentà. El ne ze conosesto parò che el scotch el vien distiłà in Scòsia da sècołi e vàrie łe ze łe ipòteze de łe so orìzeni; una de łe ipoteze ła ze che sto cuà ze el sìpia sta introduzesto inte el paeze da mònaghi misionari che i tornava da l'Irlanda. Ghe ze chi che conta de fato che co che inte el 1172 Enrico II d'Inghiltera el ghea invadesto l'Irlanda, el ghea catà che za i fazea ła destiłasion de spìrito partindo dai sereałi. El ze par tanto proàbiłe che l'arte de ła destiłasion ła sìpia stada introduzesta da l'Irlanda in Scòsia inte l'Alto Medioevo.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Goerno Spadolini II

El **Goerno Spadolini II** el ze sta el cuarantèzemo goerno de ła Repùblega Italiana, che ga zurà e de consevensa el ze sta in carga dal 23 de agosto 1982 a łe so dimision inte el 1º de disenbre 1982.

El goerno el ze sta guidà da l'ex Presidente del Consejo Giovanni Spadolini.

## Istòrego
*Goerno Spadolini I
*Goerno Spadolini II
*Goerno Fanfani V

## Linganbi foresti
*  I Goerni dal 1943 a uncó - Goerno italian so *Governo.it*
Goerno Rumor V

El **Goerno Rumor V** el ze sta el trentèzemo goerno de ła Repùblega Italiana, che ga zurà e de consevensa el ze sta in carga dal 14 de marso 1974 a łe so dimision inte el 23 de novenbre 1974. El goerno el ze sta guidà da l'ex Presidente del Consejo Mariano Rumor.

## Istòrego
*Goerno Rumor IV
*Goerno Rumor V
*Goerno Moro IV

## Linganbi foresti
*  Goerni dal 1943 a uncó - Goerno italian so *Governo.it*
Goerno Draghi

El **goerno Draghi** el ze el sesantasetèzemo Goerno de ła Repùblega Italiana e el terso de ła XVIII lejislatura, in carga dal 13 de febraro 2021.

Data ła stralarga majoransa che i ło sostien, corispondente a ła cuazi totałità de l'emisìclo parlamentare, e vedesto el partegołare perìodo istòrego inte el cuało el ze nasesto, el ciapa łe caraterìsteghe de un goerno de unità nasionałe.

Dopo de łe dimision del goerno Conte II avegneste el 26 de zenaro del 2021 e al finir de un ziro de consultasion, el Presidente de ła Repùblega Sergio Mattarella el ga conferio al Presidente de ła Càmara dei Deputai Roberto Fico un mandà d'esplorasion par verifegar ła ezistensa de na sołida majoransa intrà PD, M5S, LeU, IV e EU-MAIE-CD, che el ga dopo vesto un èzito negativo.

El 3 de febraro el Presidente de ła Repùblega, vedeste łe condision parlamentari, el ga convocà inte el Pałaso del Quirinale Mario Draghi par darghe l'incargo de formare un novo goerno. Draghi el ga acetà l'incargo co reserva, dopo desolvesta inte el 12 de febraro, dopo do ziri de consultasion co tute łe forse pułìteghe e cołòcui co łe parte sociałi. 

El 13 de febraro 2021 l'ezecutivo el ga prezetà el zuramento, entrando ufisalmente inte l'incargo.

El goerno el ga otegnesto ła fidusa al Senato el 17 de febraro 2021 co 262 voti favorévułi, 40 contrari e 2 astegnesti. El dì sevente el ga otegnesto ła fidusa anca inte ła Càmara co 535 voti favorevołi, 56 contrari e 5 astegnesti.

## Conpozision del goerno
### Partegnensa pułìtega

La partegnensa pułìtega dei menbri del goerno o ła se połe in tal magnera resùmar:

### Proveniensa zeogràfega

La proveniensa zeogràfega dei menbri del goerno ła se połe in tal magnera resùmar:

### Sostegno parlamentare
Su ła baze de łe declarasion de voto esprese dai grupi parlamentari in ocazion del voto de fidusa del febraio 2021, l'apogjo parlamentare al Goerno se połe reasumere cofà segue:

El Goerno el gode del sostegno parlamentàrio dei seventi partii o grupi prezenti in Parlamento:

* Movimento 5 Stełe
* Liga - Salvini Premier
* Forsa Itàlia
* Partio Democràtego
* Itàlia Viva
* Artìcuło Uno
* Sentro Democràtego
* +Eoropa
* Noialtri co l'Itàlia
* Corajo Itàlia (sostegno esterno)
* SVP, PATT e CpE (sostegno esterno)
* Asion (sostegno esterno)
* MAIE (sostegno esterno)
* USEI (sostegno esterno)
* Union de Sentro (sostegno esterno)
* Green Itàlia e Federasion dei Verdi (sostegno esterno)
* Sicìlia Futura (sostegno esterno)
* Partio Sociałista Italian (sostegno esterno) 
* Novo PSI e Partio Pensionai (sostegno esterno)
* Moderai (sostegno esterno)
* Partio Sardo d'Asion (sostegno esterno)
* Noialtri Canpani (sostegno esterno)

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Goerno D'Alema II

El **Goerno D&#39;Alema II** el ze sta el sincuantasincuèzemo goerno de ła Repùblega Italiana, che ga zurà e de consevensa el ze sta in carga dal 22 de disenbre 1999 a łe so dimision inte el 25 de apriłe 2000.

El goerno el ze sta guidà da l'ex Presidente del Consejo Massimo D&#39;Alema.

## Istòrego
*Goerno D&#39;Alema I
*Goerno D&#39;Alema II
*Goerno Amato II

## Linganbi foresti
*  I Goerni dal 1943 a uncó - Goerno italian so *Governo.it*
The Jungle Book

***The Jungle Book*** (tituło orizenałe inglezo traduzibiłe in łengua veneta co *El Libro deła Jungla*) ze on film del 1967 direto da Wolfgang Reitherman. Ze on film d'animasion prodoto dała Walt Disney Productions e usìo intè łi Stati Unii el 18 de otobre 1967. Ze considerà esar el 19º Clasego Disney, e ze ispirà a le storie del bambin selvatego Mowgli de l'omonemo libro de Rudyard Kipling. Ze stà l'oltemo film ad esar stà prodoto da Walt Disney, che ze morto durante ła so produsion.

Łe prime versioni deła senegiatura e deła cołona sonora seguivan l'opera de Kipling piassè da vicin, co un tono dramatego, tetro e sinistro che Disney non voléa nel so film par fameje, il che ga portò ała sostitusion deło senegiator Bill Peet e del composidor Terry Gilkyson. El casting ga impiegà i famozi atori e muzicisti Phil Harris, Sebastian Cabot, George Sanders e Louis Prima, cozì come regołari colaboradori Disney come Sterling Holloway, e el fiol del regista, Bruce Reitherman, intè'l ruoło di Mowgli. *The Jungle Book* ga ricevùo n'acołiensa positiva, con molto suceso par la so cołona sonora, con sincue cansoni dei fradei Sherman e ona de Gilkyson, *[[The Bare Necessities]]* . El film ga incasà piassè de 73 miłioni de dolari intè łi Stati Unii neła so prima usìa, e altretanti da do riedisioni.

Dopo el suceso del film, ła Disney ga distribuìo in seguito on remake live-action e on sequel cinematografego, *[[The Jungle Book 2]]*. Intè'l 2016 ze usìo on remake in live-action del film, anca eso dal titolo *[[The Jungle Book (film 2016)|The Jungle Book]]*.

## Lingambi foresti
Èfezo

**Èfezo** (grego antigo e moderno: *Ἔφεσος*, *Éphesos*; latin: *Ephesus*; turco *Efes*, par de pì, podaria derivar da l'itita *Apasa*) ła ze stada una de łe pì grande sità iòneghe in Anatòlia, a ła foze del fiume Caistro, so ła costa de l'odierna Turchia. La sità ła se catava inte l'atuałe Turchia aprosimativamente intrà łe sità de Smirne e Aydın.

Ła ze sta un'inportante e rico sentro comerciałe e, dal 129 v.C., ła zera sta ła capitałe de ła provincia romana de Àzia.

Intrà i ruvinasi, che i ła fa devegner uno dei pì conosesti siti archeolòzeghi del Mar Mediteràneo, i ze degni de vegner citai cuełi del Teatro, del picenin ténpio de Adrian, de ła Biblioteca de Celso e dei numarévołi stabiłimenti de bagni pùbleghi. Reduzesti a na sìnguła cołona invese łe ze łe testimonianse de cueło che el ze sta el pì sèłebre monumento de Èfezo e, drio el dir de Pauzània (4.31.8), el pì grando edifegà del mondo antigo: el ténpio de Artemide, una de łe Sete meraveje del mondo, interà definitivamente inte el 401 par órdene de Joani Crizostomo, arcivéscovo de Costantinòpułi.
Ła ze anca conosesta par ver dazesto i nadałi a Eràclito de Èfezo, intrà i mejo fiłòzofi presocràteghi.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Particułarismo

El **particułarismo** o **partegołarismo** el ze na ideołozia pułìtega inte l'interno de un Paeze che ła tende a salvavardar e promóvar łe caraterìsteghe del goerno locałe, fora de na prospetiva de tipo nasionałe.

El ze anca un'atitùdene rełijoza, de frecuente ligada a intaresi de sorte nasionałista e contrària e contraponesta a l'universałismo, drio el cuało un grupo sociałe el ze considerà particułarmente selzesto da Dio co ła consevente escluzion de altri grupi o pòpułi de rełijon difarente.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti

* ''El debate antropológico entre universalismo y particularismo - Acerca de la tensión provocada por la posibilidad de defender y aplicar derechos humanos a escala planetaria en un mundo de diferencias culturales'', en Historia y humanidades - Suite 101.
* Sophie Duchesne, ''La citoyenneté en France entre particularisme et universalisme'', Horizons philosophiques, vol. 12, n° 1, 2001, p. 87-108.
Universałismo

L**'universałismo** ła ze na atitùdene in virtù de ła cuała na serta vizion del mondo ła ze considerada radegalmente verzesta a tuti i èsari umani, pòpułi e etnie. A liveło rełijozo, sta cuà ła ze stada una de łe conponenti caraterìsteghe del Cristianèzemo, de l'Islam e del Budismo, łe cuałe łe vien definie èsar 3 rełijon universałiste. 

El se contrapone a l'universałismo, par ezénpio, el particułarismo, definision dazesta a l'ebraismo o a l'induismo.

Rifaréndose a l'ànbito de ła pułìtega, l'universałismo el tende unifegare tuti i pòpułi e i stati del mondo e, de consevensa, de cavar i ostàcułi che i ze de inpedimento par łe so resìproche rełasion.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Mesia

Inte el Judaismo, el **mesia** (משיח, "l'onzesto"; inte el stàndar ebràego) el ze un desendente de Re Davide, che el recostruirà ła nasion de Israełe e el recuperarà el regno de Davide, portando ła paze inte el mondo.

## Cristianèzemo

El Cristianèzemo el consìdara che Jezù de Nazareth o Jezù Cristo el sìpia el **mesia** proclamà, oltre che èsar Fioło de Dio. La parola "cristo" ła deriva dal grego Χριστος, *khristos*, tradusion letarałe de mesia. Cofà prova del so destin de mesia, i cristiani i prezenta el conpimento de łe profesie de l'Antigo Testamento inte ła persona de Jezù, i miràcułi, prodizi, pasion, morte, resuresion e sevente asension al paradizo.

## Ebraismo
Inte el Judaismo, ła fede inte el mesia ebràego ła zera basada so ła revelasion de Dio, fata traverso el Torah o Leje de Dio. Ła ga guadagnà forsa inte ła catività babiłoneze.

El profeta Izaia el gaveva za parlà de un personajo misteriozo, che el saria nasesto da na vèrzene: 

L'idea de un mesia divin no ła ghe ze finmente che no el ze rivà el cristianèzemo, i ebrei del  i credeva che el saria sta un re onzesto che el garia portà ła paae e restabilio el stato de Israele. Par i ebrei de uncó, nisuni dei mesia parsi inte el corso dei sècołi el ze auténtego, parché no el sudisfa i recuizii de łe profesie.

### Mesia del  e  in Zudea
Inte el I secolo, durante l'ocupasion romana de ła Galilea e de ła Zudea, ghe zera sta vàrie figure mesiàneghe che łe predegava l'iminento rivo de un novo Regno.

**Mesia teocràteghi:**
* Juda el Galileo * (ani 6 d.C.) *
* Juda fioło de Ezechia* *(?)*

*'Mesia profètego:** 
* [[Joani Batista]] '' (ani 20-30 d.C.) ''
* [[Jezù de Nazaret]] '' (ani 20-30 d.C.) ''
* [[Barabas]] '' (ani 20-30 d.C.) ''
* [[Simon el Mago]] (?)
* [[Tèudo]] '' (ani 40-46 d.C.) ''
* el [[l'Ezisian (profeta) |Ezisian]] '' (ani 52-60 d.C.) ''
* [[Jezù fioło de Anània]] '' (ani 62-70 d.C.) ''

**Mesia mesiàneghi:*'
* [[Menahem (mesia) | Menahem]] Prima revolta (ani 66-70 d.C.)
* [[Simon bar Zora]] Prima revolta * (ani 66-70 d.C.) *
* [[Simon bar Kokhba]] Seconda revolta * (ani 132-135 d.C.) ''

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Łista de Presidenti de ła Repùblega Italiana

La sevente lista ła prezenta i Presidenti de ła Repùblega Italiana dal 1º de zenaro del 1948 finmente uncó.

## Łista


### Łinia del tenpo


ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12
PlotArea = top:10 bottom:50 right:130 left:20
AlignBars = late

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period = from:01/01/1948 till:01/01/2023
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1948

Colors =
  id:ind   value:rgb(0.8,0.8,0.8)

BarData =
  barset:PM

PlotData=
  width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till
  barset:PM
 
 from: 01/01/1948 till: 12/05/1948 color:blue text:"De Nicola" fontsize:10
 from: 12/05/1948 till: 11/05/1955 color:blue text:"Einaudi" fontsize:10
 from: 11/05/1955 till: 11/05/1962 color:skyblue text:"Gronchi" fontsize:10
 from: 11/05/1962 till: 06/12/1964 color:skyblue text:"Segni" fontsize:10
 from: 29/12/1964 till: 29/12/1971 color:pink text:"Saragat" fontsize:10
 from: 29/12/1971 till: 15/06/1978 color:skyblue text:"Leone" fontsize:10
 from: 09/07/1978 till: 29/06/1985 color:magenta text:"Pertini" fontsize:10
 from: 03/07/1985 till: 28/04/1992 color:skyblue text:"Cossiga" fontsize:10
 from: 28/05/1992 till: 15/05/1999 color:skyblue text:"Scalfaro" fontsize:10
 from: 18/05/1999 till: 15/05/2006 color:tan1 text:"Ciampi" fontsize:10
 from: 15/05/2006 till: 14/01/2015 color:red text:"Napolitano" fontsize:10
 from: 03/02/2015 till: 30/04/2022 color:tan1 text:"Mattarella" fontsize:10


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Hvergelmir

**Hvergelmir** (noren antigo: fonte de bojo gorgujante) ła ze ła fonte, par ła mitołozia norena, dal cuało i sgorghea i fiumi Élivágar e el fa anca da fonte par una de łe tre ràize del frasinaro Yggdrasill e el ze guałivamente ałimentà da łe giose de àcua che łe casca dai corni del cervo Eikþyrnir. Altri fiumi che i nase da sta fonte i ze: Svǫl; Gunnðrá; Fiǫrm; Fimbulðul; Slíðr; Hríð; Sylgr; Ylgr; Víð; Leiptr e Gjöll el cuało el ze el fiume che pasa pì arente ai portełi de Hel.

## Bibliografia
*
*
*

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Amsvartnir

Inte ła mitołozia norena, l**'Amsvartnir** el ze un lago. Sto cuà de-fato, el ga drento l'ìzoła de Lyngvi, andove i dei i tien ligà el lupo Fenrir. Inte ła *[[Eda in proza]]* el lago el vien intestà solché inte el poema *[[Gylfajning]]*, scrito inte el XIII°secoło da Snori Sturluson. In sto libro, ła figura de High ła dize a Gangleri (che in realtà no el ze gnente altro che Re Gylfi in màscara), che i dei e Fenrir i ghea traversà l'Amsvartnir par rivar a Lyngvi, andove lì decisero de ligar el lovo.

Ponesto che l'Amsvartnir el vien mensionà solché in *Gylfajning*, Rudolf Simek el teoriza che Snori el gàpia in realtà inventà el posto.

## Bibliografia

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Còdaze de ła SOIUSA

El **còdaze de ła SOIUSA** ła ze ła codìfega doparada da ła Sudivizion Orogràfega Internasionałe Unifegada del Sistema Alpin (SOIUSA) par clasifegare łe vàrie montagne del sistema alpin.

## Zenerałità

La SOIUSA, superando ła tradisionałe tripartision de łe Alpe, el ga adotà ła bipartision in Alpe Osidentałi e Alpe Orientałi.
Senpre drio ła SOIUSA łe do grande parti łe se sudivide oncor-pì in: 
* 5 grandi setori (SR)
* 36 sesion (SZ)
* 132 sotosesion (STS)
* 333 supergrupi (SPG)
* 870 grupi (GR)
* 1625 sotogrupi (STG).

Conseventemente a ogni montagna del sistema alpin ła ghe połe vegner aplegada na codìfega che ła se refarise a cuałe parte, setore, sesion, sotosesion, supergrupo, grupo e sotogrupo sta cuà ła fa parte.

## Definision de ła codìfega
Par costruire ła codìfega se parte da ste convension:
* 2 grande parti:
** Alpe Osidentałi indicae col nùmaro roman **I**;
** Alpe Orientałi indicae col nùmaro roman **II**;
* 5 grandi setori:
** inte łe Alpe Osidentałi:
*** Alpe Sud-osidentałi individuae da ła létara majùscoła **A**;
*** Alpe Nord-osidentałi individuae da ła létara majùscoła **B**;
** inte łe Alpe Orientałi:
*** Alpe Centro-orientałi individuae da ła létara majùscoła **A**;
*** Alpe Nord-orientałi individuae da ła létara majùscoła **B**;
*** Alpe Sud-orientałi individuae da ła létara majùscoła **C**;
* 36 sesion individuae dai nùmari da 1 a 36 partindo da łe Alpe Lìgure e finindo co łe Prealpe Slovene;
* 132 sotosesion individuae inte ła sesion alpina de apartegnensa dai nùmari romani necesari par contar tute łe sotosesion;
* 333 supergrupi individuai inte ła sotosesion alpina de apartegnensa da łe létare majùscołe necesàrie par contar tuti i supergrupi;
* 870 grupi individuai inte ła sotosesion alpina de apartegnensa dai nùmari àrabi necesari par contar tuti i grupi de ła sotosesion;
* 1625 sotogrupi individuai inte el grupo alpin de apartegnensa da łe létare minùscołe necesàrie par contare tuti i sotogrupi.

Co łe convension adotae e zontando i seventi segni de interpunsion (**/**; **-**; **.**; **-**; **.** e **.**) ła codìfega de na sima alpina ła sarà del tipo:

*nùmaro roman* (I o II) **/** *létara majùscoła* (A, B o C) **-** *nùmaro da 1 a 36* **.** *nùmaro roman* **-** *létara majùscoła* **.** *nùmaro àrabo* **.** *létara minùscoła*

In racuanti cazi ła podarà mancare ła létara minùscoła finałe parché no tuti i grupi alpini i ze sudividesti in sotogrupi.
Altre (rare) volte el sotogrupo el ze oncor-pì in setori; in sti cazi a ła létara minùscoła *prinsipałe* ghe vien drio na bara e un'altra létara minùscoła guałiva.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Sudivizion Orogràfega Internasionałe Unifegada del Sistema Alpin

La **Sudivizion Orogràfega Internasionałe Unìfegada del Sistema Alpin** (**SOIUSA**) ła ze un sistema de clasifegasion zeogràfega e toponomàstega de łe Alpe, ełaborà da Sergio Marassi in cołaborasion co łe pì inportanti istitusion e profesionisti dei paezi alpini.

## Istòrego e fini
La SOIUSA, bazàndose su aspeti zeołòzeghi, zeomorfołòzeghi, idrozeołòzeghi e fitozeogràfeghi, el ze na ciave internasionałe de letura de ła conplesa orografia de łe Alpe e na inovativa proposta de renovamento par sorpasar łe tradisionałi partision che siben-ché vàłide, ma concepie, par dir de l'autore, dal ponto de vedesta de ogni sìngoło Paeze, de vizion par tanto nasionałe.
## Clasifegasion SOIUSA

La SOIUSA, superando ła tradisionałe tripartision de łe Alpe, el ga adotà ła bipartision in Alpe Osidentałi e Alpe Orientałi.
Senpre drio ła SOIUSA łe do grande parti łe se sudivide oncor-pì in: 
* 5 grandi setori (SR)
* 36 sesion (SZ)
* 132 sotosesion (STS)
* 333 supergrupi (SPG)
* 870 grupi (GR)
* 1625 sotogrupi (STG).

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti

* Marazzi, Sergio; Grimm, Peter; Mattmüller, Claus R; Zahn, Paul; Jurgalski, Eberhard (2004), *Die Gebirgsgruppen der Alpen:Ansichten, Systematiken und Methoden zur Einteilung der Alpen. Die orographischen einteilungen der Alpen und die IVOEA*, German and Austrian Alpine Clubs, (German/English) Munich, pp.&nbsp;69–96 .
* Marazzi, Sergio (1991). *Atlante orografico del monte Bianco*, Priuli & Verlucca.
* Marazzi, Sergio (2005). *Atlante Orografico delle Alpi. SOIUSA*, Priuli & Verlucca, .
* Marazzi, Sergio (2012). *SOIUSA - Suddivisione orografica internazionale unificata del Sistema Alpino *, on-line article at www.fioridimontagna.it, accessed on 7 Feb 2012
Corte suprema dei Stati Unii d'Amèrica

La **Corte suprema dei Stati Unii d'Amèrica**, **Suprema Corte** o **Supremo Tribunałe dei Stati Unii d'Amèrica** (in ingleze: *Supreme Court of the United States*, a volte scursà in **SCOTUS**) ła ze stada istituia el 24 de setenbre 1789 cofà ła pì alta corte federałe dei Stati Unii. Ła ze l'ùgnoło tribunałe disciplinà in magnera spesìfega da ła Costitusion. I menbri de ła Corte i ze 9: un presidente, *Chief Justice of the United States*, e oto menbri, i *Associates Justices*, nomenai a vita.

## Nomina dei zùdazi
I zùdezi de ła Corte suprema i ze nominai a vita; i ga tuta-via ła facoltà de retirarse co che no i se ritegnese pì in boni de portar-vanti el so incargo in magnera adeguada. Co un'incargo el devien vacante, el Presidente dei Stati Unii el provede nomenar el zùdeze sostitudor col consenso del Senato.

Tuta-via, ste podere el vien doparà co na serta prudensa da parte del presidente in càrega.
Par ezénpio, ła Costitusion dei Stati Unii d'Amèrica no ła prevede criteri de repartision intrà i menbri, ma ła ze invalsa ła costumanaa de far-sì che i nove zùdezi i raprezéntee, inte ła totałità, ła plurałità de łe àneme sociałi e zeogràfeghe del paeze. 

Par-tanto, de norma, intrà i nove menbri łe vien raprezentae tute łe comunità pì inportanti del paeze, łe difarente àree zeogràfeghe e i orientamenti sociałi.
Naturalmente ste repartision łe ga sevità in paro paso ła evołusion de ła società americana e ła emancipasion dei difarenti grupi sociałi.

## Zurisdision
La zurisdision de ła Corte suprema ła ze de do tipi:
* *original jurisdiction* (conpetensa in primo grado)
* *appellate jurisdiction* (conpetensa in grado de inpugnasion)

Inte l**original jurisdiction'' ła Corte ła deside in prima e ùgnoła istansa de controvèrsie spesifegamente indicae da ła leje, cofà inte el cazo de anbasiadori, cónsołi e raprezentanti stranieri oltre a cuełe inte el cuało el sìpia parte in càuza un Stato.

Inte l**appellate jurisdiction'' ła corte, invese, decide su l'inpugnasion de na sentensa emetesta da na corte inferiore, coi lìmiti e łe ecesion prevedeste dal Congreso.
Inte ła zurisdision d'apeło ła Corte ła połe decìdere su dimanda de un ziudice federałe che, ciamà a l'aplegasion de ła leje, ła gàpia considerada in contrasto co ła Costitusion, na leje federałe o un tratà stipulà da ła Federasion; da sto ponto de vedesta ła Corte suprema ła ze el zùdeze de ła costitusionałità de łe leji e del respeto de ła zerarchia de łe fonte.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Convension de Zinevra

Le **Convension de Zinevra** łe ze un'intento de stàndarizare el derito internasionałe umanitàrio. Łe ze el rezultà dei sforsi del svìsaro Jean Henri Dunant, creator de ła Croze Rosa.

Ste convension łe ciapa forma inte na serie de tratai internasionałi firmai a Zinevra, in Svìsara, intrà el 1864 e el 1949, col fin de sbasar al mìnemo łe consevense de ła guera su soldai e siviłi. Inte el 1977 i ze vegnesti aprovai do protocołi zontivi a ła Convension del 1949 e un terso inte el 2005.

Le convension del 1949 łe ze stae firmae inte ła so totałità o co reserve da 196 paezi el primo protocoło da 150 e el secondo protocoło da 145.

## Descrision
Le Convension de Zinevra łe ze stae łe sevinti:

# La Prima Convension de Zinevra del 1864, che include ła Convension de Zinevra par el mejoramento del destin dei ferii inte i ezèrsiti de ła canpagna del 1864.
# La Seconda Convension de Zinevra del 1906, che include ła Convension de Zinevra par el mejoramento de łe condision dei ferii inte i ezèrsiti de ła canpagna del 1906.
# La Tersa Convension de Zinevra del 1929, che conprende ła Convension de Zinevra par mejorare ła sorte dei ferii e dei małai in canpagna armada e ła Convension de Zinevra rełativa al tratamento dei prezonieri de guera del 27 de lujo del 1929.
# La Cuarta Convension de Zinevra del 1949, che ła tołe drento 4 convension aprovae da ła Conferensa diplomàtega par l'ełaborasion de convension internasionałi de protesion dei morti de guera inte el 12 de agosto 1949. Ła ze entrada in vigore el 21 de otobre del 1950.
:* I sora-dizesti acordi łe ze i sevinti: 
::# I Convension de Zinevra par lezerir ła sorte dei ferii e dei małai de łe forse armae in canpagna;
::# II Convension de Zinevra par lezerir ła sorte dei ferii, dei małai e dei nàufraghi de łe forse armae in mar;
::# III Convension de Zinevra sol justo tratamento dei prezogneri de guera;
::# IV Convension de Zinevra rełativa a ła protesion de łe persone siviłi in tenpo de guera.
:* Ghe ze tre protocołi zontivi includeste inte ła Cuarta Convension:
::# Protocoło zontivo a łe Convension de Zinevra so łe vìtime dei confliti armai internasionałi (Protocoło I), del 8 de zugno del 1977.
::# Protocoło zontivo a łe Convension de Zinevra so łe vìtime dei confliti armai no internasionałi (Protocoło II), del 8 de zugno del 1977.
::# Protocoło zontivo a łe Convension de Zinevra rełative a l'adotamento de un segno distintivo adisionałe, l'8 de disenbre del 2005.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Corea

Ła Corèa 한국 (*Hanguk*) in Corea del Sud e 조선 (*Chosŏn*) in Corea del Nord, ła ze na penìzoła situada inte l'Estremo Oriente, intrà Manciùria e Japon.

## Descrision
### Zeografìa fìzega
Ła Corèa ła ze bagnada da'l Mar Zało e Mar de'l Giapon. Ła ze una de łe penìzołe pi picenine de tuta l'Azia, ocupando na area de 220.750&nbsp;km²*.* 
### Zeografia pułìtega
Da'l 1948, ła penìzoła Corèana ła ga perdesto ła so unità nasionałe: dopo de èsar stada cołonizada inte'l 1910 da'l Giapon e libarada da l'Union Soviètega e Stati Unìi inte'l 1945, i do vinsidori de ła Seconda guera mondiałe, i ga desidesto de ocupar respetivamente ła parte nord (par i sovièteghi) e sud (par i statunitensi) de ła penìzoła coreana.

I sovièteghi i se ga fermà sora el 38º parałeło e gli statunitennsi i se ga ciapà el resto, conprendesta l'ìzoła de Jeju. Inte'l 1948 ła penìzoła coreana ła ze stada dividesta in do stati: verso sud ła Repùblega de Corèa, ciamada Corèa de'l Sud, verso nord se cata el so ùgnoło confin, ła Repùblega Popołare Democràtega de Corèa, ciamada Corèa de'l Nord che ła confina co Cina e Rusia. 
### Połìtega
Par cheło che revarda ła pułìtega de ła penìzoła, i do stati i ga adotà sistemi połìteghi conpletamente contraditori intrà de łori: ła Corèa de'l Nord el ze un stato sosiałista fiło-cineze, mentre ła Corèa de'l Sud el ze un stato capitałista fiło-statunitense. La capitałe de ła Corèa de'l Nord ła ze Pyongyang, ła capitałe de ła Corèa de'l Sud ła ze Seul. La łengua ufisiałe ła ze el corean, el cuało el se difarensia intrà łe do Corèe, par pronunsia, diałeti, asenti e costumi lenguìsteghi. A'l de là de tałi difarense, ła łengua ła vien clasifegada cofà ùgnoła.

### Sosietà
I abitanti i ze chiamài coreani. Ła cultura clàsega coreana ła ze 'ncora vedìbiłe in tute e do łe Corèe, anca se in Corèa de'l Sud ła cultura osidentałe ła ze racuanto difondesta, mentre in Corèa de'l Nord ła cultura clàsega coreana ła convive co ła cultura sosiałista.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Prèmio Pelmo d'Oro

El prèmio **Pelmo d'Oro**, nome derivà da l'omònemo monte, el ze un prèmio che el vien insegnà da ła Provincia de Bełun par el reconosimento de particułari mèriti inte el so teritòrio.
## Descrision
El prèmio Pelmo d'Oro el ze sta istituio da ła Provinsa de Bełun inte el 12 de majo del 1998 co ła ga stabilio i conponenti de ła zuria, ła cuała ła garia dopo da ver zudegà i partesipanti de ła prima edision.
El posto de l'avegnimento no el ze stàbiłe, ma bensì el se move ogni ano inte i comuni de ła provinsa bełumata.
## Comuni ospitanti
# 1998: Cortina
# 1999: Bełun
# 2000: Zopé de Cador
# 2001: Selva de Cador
# 2002: Ałeghe
# 2003: San Vito de Cador
# 2004: San Pietro de Cador
# 2005: Zoldo Alto
# 2006: Feltre
# 2007: Col de Lana
# 2008: Auronso
# 2009: Agordo
# 2010: Tanbre
# 2011: Comèłego
# 2012: Pieve de Cador
# 2013: Longaron
# 2014: Falcade
# 2015: Sospiroło
# 2016: Santo Stefano de Cador
# 2017: Mel
# 2018: Roca Pietore
# 2019: Cèzio
## Premi
El prèmio el se difarénsia in trè sesion:
*Alpinismo in atività: Dazesto a alpinisti o grupi de alpinisti, che i gàpia fato inte łe Dołomiti bełumate na atività che ła mèrita inte l'alpinismo clàsego, moderno o inte ła ranpegada sportiva.
*Cariera alpinìstega: Dazesto a alpinisti o grupi de alpinisti che i gàpia avesto un inpegno inte el dar rezalto a łe Dołomiti bełumate e a ła provinsa
*Cultura alpina: Dazesto a persone, asociasion, enti e fondasion che łe gàpia produzesto òpare artìsteghe, leteràrie, sientìfeghe, dazendo contribusion a ła conosensa, vałorizasion e devulgasion del patrimònio naturałe e anbientałe dołomìtego.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Crosta oseànega

La **crosta oseànega** *(o grosta oseànega)* ła raprezenta ła parte pì superfisałe de ła Tera inte łe àree somerzeste da l'osèano, apartegnente a ła crosta terestre, contraponéndose a ła crosta continentałe (àree emerzeste) par spesor, conpozision chìmega e reołozia.

El stùdio de ła crosta oseànega, siben che ła sìpia pì del 60% de ła superfise terestre, el ze rełativamente novo, i primi i ze dei ani 1960 co łe prime canpagne de perforamento oseànego, catando ełeminti d'utiłità in sostegno de ła teoria de ła Tetònega de łe plache.

## Strutura
[thumb|upright=1.4|1) [crosta continentałe 2) crosta oseànega 3) astenosfera]]
[thumb|upright=1.4|Sesion tìpega de łe roce de ła crosta oseànega. Łe peridotiti no łe ze parte de ła crosta, ma de el [Manteło|manteło łitosfèrego.]]
thumb|upright=1.4|Età de ła crosta oseànega
La crosta oseànega ła ze in ecuiłìbrio izostàtego co ła sotostante astenosfera, e conparada a ła crosta continentałe ła rezulta pì sotiła e co diferente conpozision petrogràfega. El so spesor medio el ze de sirca 6–7&nbsp;km.

El schema clàsego de sudivizion de ła crosta oseànega el vede 3 prinsipałi strati che a so volta i ze oncorpì sudividìbiłi.
*"Strato" 1 (pì superfisałe) el ze costituio da sedimenti co potensa variàbiłe in funsion de ła distansa da ła dorsałe, e el ga un spesore mèdio de 0,4&nbsp;km. Sto strato el se ispesise guałivamente col crésar de ła so età par el fato che el vien sotoponesto par pì tenpo a sedimentasion guałiva.
*"Strato" 2 el ga un spesor variàbiłe, da 1 a 2,5&nbsp;km e el ze costituio da sedimenti consołidai o magmatii efuzivi (bazalti tołeìteghi a ołivina, pòari in K e Na). 
:*"2a", caraterizà da na erlevada porozità co sircuiti idrotermałi desviłupai arente de ła dorsałe oseànega
:*"2b", in cual se ga na redusion de ła porozità gavesta a ła precipitasion de minerałi idrotermałi, 
:*"2c", co potensa de sirca 1 km, e che el ga roce bàzeghe intruzive (dichi bazàlteghi).
*"Strato" 3 (sirca 4&nbsp;km) el ze el conponente prinsipałe de ła crosta oseànega, e el ze formà da roce gàbreghe e roce ultrafèmeghe.

## Siclo de vita
La crosta oseànega ła se forma partindo da łe dorsałi oseàneghe, da łe cuałe el foravien el magma bazàltego provegnente da ła fuzion parsiała dei peridotii del manto terestre.

La crosta terestre, insieme al manto litosfèrego (ła parte pì superfisałe del manto), ła forma ła litosfera. El spesor de ła litosfera el vària da sirca 30 chiłòmetri (inte el cazo de ła crosta oseànega), finmente a sirca 70 km (inte ła crosta continentałe).

Esendo fata da roce fèmeghe, ła densità de ła crosta oseànega (sora de 3,2 kg/dm^3) el ze major in confronto a ła densità de ła crosta continentałe (sirca 2,6 kg/dm^3). Ste densità łe se erleva-sù co ła profondità.

L'erusion guałiva de lava bazàltega ła produze na granda cuantità de materiałe che i se sołidìfega e i forma nova crosta oseànega. Ma cosicome ła superfise de ła tera ła resta costante, altratanta crosta ła vien consumada inte łe zone de subdusion. Par sta motivasion, l'età màsima che ła połe rivare ver na crosta oseànega ła ze de sirca 200 Ma (miłioni de ani).

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Confarensa de Jalta

La **Confarensa de Jalta** ła ze stada na reunion dei prinsipałi lìder dei Liai de ła seconda guera mondiałe che ła se ga fato intrà el 4 e l'11 de febraro del 1945 a 3km da Jalta, Ucràina, de precizo inte el palaso de Livadia. Insieme a ła Confarensa de Teheran, ła ze sta l'ùgnoła volta che Franklin Delano Roosevelt, Josif Stalin i Winston Churchill,  i trè grandi lìder liai respetivamente dei Stati Unii de l'Amèrica, de l'Union Soviètega e de l'Inpero britànego, i se ghea catà.

Ogniuna de łe trè potense łe ga portà i so intaresi inte ła Confarensa, oltre che a discórar so łe lianse del dopoguera: i inglezi i voleva mantegnere el so inpero, i sovièteghi i voleva slargar el teritòrio e rinforsar ła so prezensa inte i teritori concuistai, e i americani i vołeva che i sovièteghi i intervegnese inte ła guera del Pasìfego.

## Descrision
Inte el detajo, i acordi ufisalmente otegnesti a Jalta i includea:
* na declarasion inte ła cuała se afermase che l'Eoropa ła zera lìbara, e che ła invitase al inbastimento de ełesion democràteghe in tuti i teritori libarai dal nazismo;
* ła proposta de na confarensa (da far inte l'apriłe 1945 a San Francisco) inte ła cuała discórar so l'istitusion de na nova organizasion mondiałe, łe Nasion Unie (ONU); in partegołare a Jalta se ghea considarà l'istitusion del Consejo de seguresa;
* el smenbramento, el dezarmo e ła desmiłitarizasion de ła Zermània, vedesti cofà "prerecuizii par ła futura paze"; el provizòrio smenbramento dei teritori todeschi (che el prevedeva che USA, URSS, Regno Unio e Fransa i zestise cadauno na zona de ocupasion), ma che dopo zera devegnesto definitivo co ła spartision in Est e Ovest finia solché inte el 1990;
* fisà el pagamento dei dani che ła Zermània ła gaveva da dar ai Liai, o sia 22 miłiardi de dòłari;
* in Polònia se sarària gavesto da insediar un "goerno democràtego provizòrio", che el garia gavesto da condùzar el paeze in lìbare ełesion inte el pì curto tenpo pusìbiłe;
* so ła Jugoslàvia, el ze sta aprovà l'acordo intrà Tito e Šubašić (cao del goerno monàrchego in bando), che el prevedeva ła fuzion intrà el goerno comunista e cueło in bando;
* i sovièteghi i garia declarà guera al Japon so ła volta de trè mezi da ła sconfita de ła Zermània; in cànbio i garia recevesto ła metà meridionałe de l'izoła de Sachalin, łe izołe Curiłi e i garia vedesti reconosesti i so "interesi" inte i porti cinezi de Port Arthur e Dalian;
* tuti i prezonieri de guera sovièteghi i sària stai rimandai in URSS, indipendentemente da ła so vołontà.

In pì in Romania e Bulgaria łe zera stae insediae de łe Comision Liae par goernare sti Paezi, pena sconfizesti. Inte ła rełasion finałe el zera sta inserio l'inpegno de garantir che tuti i pòpułi i podese ełèzar i so goernanti, inpegno no mantegnesto inte i dezenałi seventi.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti