open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Monarchia asołuta

thumb|296x296px|Le monarchìe asołute in viòla
Na **Monarchìa Asołuta** ła xe na fórma de goerno onde che el Re (o el Prìnsipe o el Sultan) el ga tuti i poteri *legislativo, executivo e judisiario* e el comanda diretamente o par mexo de persóne nominàe da eło stéso: łe leje che el fa łe ga pi inportansa de tute łe altre leje e no łe vien limitàe da nisuna Costitusion.

Se vien aprovà na Costitusion xe parché el Re stéso l'aceta de fàrghene una e'l pol canbiarla quando che el vol.

Łe Monarchìe Asołute łe pol parò èsera ełetive, o sia el Sovran che comandarà el vien votà da un grupo de sitadini o alti funsionari: in 'sti rari caxi se parla de Monarchìa Ełetiva (asołuta).

In Europa gh'è un caxo soło de **Monarchìa Asołuta Ełetiva**, o sia ła Sità del Vatican indove che el Papa ełeto el ga tuti quanti i poteri ma el ga da èser votà dai Cardinałi e no'l pol *mai trasferir definitivamente i poteri* a chi che ghe par e piaxe. El Vatican comunque el ga na Leje Fondamentałe promulgà dal Papa.

Fora da l'Europa gh'è invese Monarchìe Asołute (no ełetive): par exenpio l'Arabia Saudia ła xe goernà da un Re che el ga tuti i poteri e no'l vien mìa votà, ma el trasméte i só poteri a xente de ła faméja nominando un fiol, un nevódo o un cuxin.
Nogarołe Roca

**Nogarołe Roca** el xe un comune de 2849 abitanti inte ła provincia de Verona.

## Evołusion demografica
Povejan Veroneze

**Povejan Veronexe**  (nome ufisial in italian *Povegliano Veronese*) el xe on comun de 6542 abitanti de ła provincia de Verona.

## Zeografia
El comune de **Povejan** el se cata sirca a 14 chilometri, a sud ovest, da Verona. Sol so teritorio a ghe xe na forte prexensa de fontaniłi, połe e risorgive che de frecuente łe xe aree protete o curà. A ghe ne xe 44. Da ona de cueste połe a nase el fiume Tàrtaro.

## Evołusion demografega

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Pesi

I **Pési** o **Pisi** o Pes (se poe scrìvare anca *Péssi* o *Pissi*) i xe bestie che vive inte l'aqua: i fa parte del Subphylum dei vertebrài, i xe coverti de scaje e i tira fora l'osìgeno da l'aqua grasi a łe brànchie.

No i ga mìa sate ma i gà pine che le ghe serve par noar e móvarse inte l'aqua.
Eterotrofia

L' **eterotrofìa** ła xe ła caratarìstica de quei èsari viventi che no i xe miga boni de produrse el nutriménto da só posta partendo da sostanse de baxe, ma i ło tira fora da altri èsari viventi.

Tra i organismi eteròtrofi gavemo i , i funghi e çerti bateri.
Quercus petraea

El **róare** el xe un tipo de giandaro de ła fameja de łe Fagaceae (dito anca ***'róvare***', ***'róvaro***, ***'róro***', **róare**, **róaro**, nome sientifico ***Quercus petraea***). No pol sfugir el fato che dała dision latina "robur" xe derivà i nomi comuni veneti. In lengua italiana xe dito anca "Farnia".

Qua xe riportà parò le foto de una varietà diversa, la Quercus Petrae. El nome inglese de questa varietà el xe *sessile oak*, queło todesco *Traubeneiche* e queło itałiàn *rovere*.

El róare el pol cresare fin a 1300 metri sul łiveło del mare, rivar a esare alto anca 40 metri e vivare 300-400 ani. Łe so foje łe casca ogni utuno e łe ga i bordi tuti fati a curvete. I fruti i xe giande ke łe crese a graspeti de 4-5.
thumb|left|Foje e giande de ròare
El legno de róare el vien doparà par far travi, mòbiłi, pavimenti, barche e bóti 'ndove métare vin e liquori.
Fungi

__HIDDENCAT__

I **fonghi** o **fonk** (**Fungi**, L. 1753, plurałe del latin *fungus*) o **miceti** (dal grego ***μύκης***, *mykes*) i xe un Regno de pi de 100'000 organismi viventi: el regno dei funghi el fa parte del dominio dei Eucarioti.

De sòłito dixendo *fóngo* o *funghi* se intende quei da cojer e magnar ma in realtà ghe xe funghi boni e funghi vełenuxi, funghi grosi, funghi cei e funghéti picenini da vardar sol che col microscopio.

## Bioloxia
El fóngo el tira fora el nutriménto da altri organismi viventi parché no'l xe miga bon de prodùrseło da só posta dato che l'è eteròtrofo; el se riproduxe traverso łe spore e nò co n'enbrion come che fa łe bestie e łe piante ma el ga comunque du tipi de riprodusion: una baxà sul seso e una sensa seso.

## Voxi corełà
* Amanita muscaria
* Amanita phalloides
* Brixa
* Ciodin
* Finferlo
* Masa de tanburo
* Tronbeta da morto
* Prototaxites

## Altri projeti
Vida

Ła paroła **vida** ła poe vołer dire robe difarenti:
* **[[Vegna|Vida]]**, pianta che ła ga come fruto l'ua, doparà par fare el vin
* **[[Vida (mecànega)|Vida]]**, atreso picenin de metało che el se invida e se desvida co el caciavide
Gaetano de Thiene

[thumb|<small>[Francesco Solimena, *San Gaetano*|sinistra]]
**Gaetano de Thiene** (Vicensa, otobre 1480 - Napołi, 7 de agosto 1547) el xe sta on prete, cofondatore de l'Ordine dei *Chiereghi regołari Teatini*; el xe anca venerà come santo da ła Cexa catołica e el xe anca dito el *Santo de ła providensa*.

## Biografia
Non se sa de sicuro quando che el xe nato, ła fameja ła zera dei conti de Thiene, ultimo dei tre fiołi del conte Gasparo de Thiene (on militare, morto inte el 1492) e de ła contesa Maria da Porto, terziaria domenicana: el ghe xe sta dal nome de on so sio pena morto, on canonico profesore de dirito a l'Università de Padova, che el zera nato a Gaeta.

Inte el 1504 el se ga laureà a Padova in dirito civiłe e canonico (*utroque iure*); el xe sta ciamà a Roma come segretario particołare de papa Giulio II inte el 1506 e a ghe xe sta dà el titoło de Protonotario Apostołico (el funsionario de ła Curia Romana co ła funsion de rogare i ati pì inportanti).
El xe sta ordinà prete el 30 de setenbre 1516.

El ga scuminzià l'atività de prete a l'ospedałe de *San Giacomo dei Incurabiłi* e el se ga iscrito a ła Conpagnia de l*'Oratorio del Divino Amore*, 'n'asociasion de laici e preti nata dal movimento spirituałe e caritativo ai scuminsi del '500.

Tra el 1520 e el '23 el xe sta a Venesia, dove el ga fondà l'Ospedałe dei Incurabiłi a ła Giudeca. Tornà a Roma, el ga otegnesto da papa Clemente VII el permeso de fondare, insieme al vescovo de Chieti Gian Pietro Carafa (el futuro papa Paolo IV), on ordine de Chiereghi Regołari]] (diti po' *Teatini*, dal nome latin de Chieti), co ło scopo primario de restaurare inte el clero ła regoła primitiva de vita apostołica.

Par difondare el so ordine el ga scuminsià a viajare: el xe tornà a Venezia, e infine el xe 'nda a Napołi, dove che el xe morto. Par difendare i poareti dai usurai, el ga promoso l'istitusion del *Monte de Pietà*, inte el 1539, da dove po' xe nato el Banco de Napołi.
El xe morto domenega 7 de agosto 1547 e el xe sta sepełio inte ła basełega de *San Pagoło Majore]]*.

## El culto
El xe sta beatificà da papa Urbano VIII l'8 de otobre 1629: el xe sta canonisà el 12 de apriłe 1671 da papa Clemente X.

Ła memoria łiturgica ła ricore el 7 de agosto, el xe el santo patrono de ła Contrada del Nicchio, una de łe contrade del Palio de Siena.
Taipei

**Taipei** (Cinese: 臺北市 o 台北市; pinyin: Táiběi Shì; Pe̍h-ōe-jī: Tâi-pak Chhī) ła xe ła capitałe provisoria de Taiwan e ła soa pì grande sità. Ła sità de Taipei ła se cata visin a ł'estremità setentrionałe de ł'ixoła e ła xe na municipałità speciałe aministrà diretamente da ła Republica de Cina. Ła so popołasion inte el 2005 ła gera de 2.619.022 abitanti. Taipei el ze el sentro del commercio, del governo e de ła cultura de Taiwan. Łe prinsipałi atività econòmeghe łe conprende industrie siderurgiche, mecaniche, chimiche, ełetrotecniche, tesiłi, farmaçeutiche, ałimentari, editoriałi, de ła carta e de ła costrusion de nave e motorini.

## Xemełagi
Taipei ła xe xemełà co:
Clase (tasonomia)

Inte łe siense nadurałi, col fin de ła tasonomia, ła **clase** ła ze uno dei livełi de clasifegasion sientìfega dei organismi viventi (tanto de ła zoołozia, cofà de ła botànega) e dei minerałi.

Difarenti clasi łe połe (ma no ze nesesàrio) èsar oncor pì sudivideste in sotoclasi.

Inte el sistema de clasifegasion doparà in zoołozia ła ze imediatamente al tipo (Phylum) e superior a l'órdene. O sia: inte el isteso tipo ghe ze una o pì clase, e cadauna clase ła ze sudividesta in uno o pì órdeni.

Par ezénpio, i uzełi i ze na clase, ciamada *[[Aves]]*, ła cuała ła njien oncor pì sudividesta in sotoclasi, intrà łe pì riłevanti ghe ze cheła ciamada neorniti (*[[Neornithes]]*).

Inte el sistema de clasifegasion doparà in botànega ła ze suito inferior de ła divizion e superior a l'órdene. O sia: inte ła istesa divizion ghe ze una o pì clase, e cadauna clase ła ze sudividesta in uno o pì órdeni

In cristałografia fa parte de na clase tuti i cristałi col isteso grado de simetria. Ghe ze 32 clasi.

## Notasion

*  

## Voze corełae
* Clasifegasion sientìfega
* Sistemàtega
* Nomenclatura binomenałe
Sotórdene

El **sotórdene** el ze on liveło de ła clasifegasion che el se dòpara sui èsari viventi.

El liveło pì grando, che el include de consevensa pì sotórdeni, el ze el órdene. Ogni órdene a so volta i se sudivide in vari infraórdeni.

## Sufisi
* I nomi dei sotórdeni i tèrmena col sufiso *-ineae* in piante, alghe e fonghi.
* Diversi sufisi i ze pusìbili inte i animałi: Feliformia, Heteroptera , Odontoceti etc.
## Notasion


## Voze corełae
* Clasifegasion sientìfega
* Sistemàtega
* Nomenclatura binomenałe
Infraórdene

El **infraórdene** el xe una de łe divixion opsionałi de l'órdene inte el sistema tasonòmico de clasificasion sientìfica dei organismi viventi.
Superórdene

El **superórdene** l'è una de łe divixion opzionałi de ła clase inte el sistema tasonòmico de clasificasion sientìfica dei organismi viventi e el vien sùbito prima de l'órdene.
Góndoła

Ła **góndoła** ła xe na inbarcasion tìpica de ła Łaguna de Venesia. Par łe so caraterìsteghe de vełosità e manovrabiłità, ła xe stà inte i sècołi pasadi el mexo più adato par el trasporto de persóne.

Ła particołarità de ła gondoła ła xe queła de èser de forma asimètrega: defati el lato de sanca el xe più largo de queło de dreta, e el gondołièr el voga "a ła vèneta", overosìa voltà in vanti e co un remo sóło.

I remadori de ła gondoła i vien ciamadi anca gondołieri. I conpagna ła voga co canson tìpeghe.

## Altri tipi de góndoła
* El **gondołin** el xe particołarmente łóngo, baso e stréto. Na volta el gera doparà più de frecuente perché deso, col moto ondóxo cauxà da łe nave e da łe barche a motor, no'l xe più praticàbiłe. El só maxor uxo xe inte ła Regata Storica, indóve el xe améso dal 1825: co sta barca se mete più in evidénsa ła tècnega del gondołièr, piutosto che ła forsa fìxica.
* El **gondołon** el xe na normal góndoła de più grande dimension.
* Ła barcheta ła xe caraterixada da na maxor łonghésa e da ła mancansa de feri a próva e pope.

## Galeria de foto

Gondola.JPG|Na gondola inte un canàl
Gondole_Venezia.JPG|Gondole ferme in Bacino Orseolo
Gondola - 01.jpg|Do gondole
The squero San Trovaso and church in Venice.JPG|Gondole ferme in Squero di San Trovaso


## Note
Nàpułi

[thumb|center|600px|Panorama de ła parte sud-est de Napułi dal quartiere [Posiłipo]]
**Nàpułi** in napołetan 'Napule'', ła xe na sità taliana, caołogo de ł'omonima sità metropułitana e de ła rejon Canpania.

## La sità

Ła sità de Napułi ła se cata in posision sentrałe de sora a ł'omonimo golfo, tra el Vesuvio e ł'area vulcanica dei Canpi Flegrei.

El so sentro storico el xe uno dei siti che ł'UNESCO a ga dichià patrimonio de ł'umanità.

## Popolasion
Ła so area metropułitana (3&nbsp;690&nbsp;334 abitanti in 1&nbsp;666,2&nbsp;km²), ła xe uno de łe pì popołoxe e densamente popolà de ł'Union Eoropea.

### Evołusion demografica

## Aministrasion
;Sindaco

## Personałità łiga a Nàpułi
* Carlo Pisacane

## Xemełagi
Napułi ła xe xemełà co:
*  Bakù, Azerbaijan
*  Calcutta, India
*  Kagoshima, Giappone
*  Nablus, Palestina
*  Salvador de Bahia, Brasile
*  Zhengzhou, Cina
*  Smirne, Turchia

## Note


## Varda anca
* Céxa de San Luigi Gonzaga
Órdene (tasonomia)

In tasonomia, l**'órdene** el ze uno dei livełi de clasifegasion sientìfega dei organismi viventi, tanto de ła zoołozia che de ła botànega.

Inte ła organizasion sistèmega, ła *órdene* ła ze definia cofà rango inferioro a l'clase e superioro a ła fameja.

Na clase ła połe contegner pì órdeni, cadauna de łe cuałe łe połe èsar sudividesta in uno o pì fameje

I nomi dei órdeni de Ozełi e Pesi i tèrmena senpre co *-iformi* (*-iformes*),

;Ezénpio: I *[[Paseriformi]]* (*[[Passeriformes]]*) i ze on órdene de ła clase dei Ozełi (*[[Aves]]*). St'órdene el ze par de pì sudividesto in cuatro *sotórdeni*, del cuało uno (*[[Oscini]]*) el ciapa drento i ozełi eoropei.

## Notasion


## Voze corełae
* Clasifegasion sientìfega
* Sistemàtega
* Nomenclatura binomenałe
Calçot

***Calçot*** la xe na voxe de ła léngoa catalana con ła cuałe a se denomena on cultivo de ła *[[Zeóła|Allium cepa]]* o sioła, ła *Blanca Tardana de Lleida*, che ła se laora inte de łe àree interiori de ła Catałogna.

Protexesto da na denominasion de orijne propia, el *calçot de Valls* el se caraterixa par na łonghesa de 15 a 25&nbsp;cm (parte łampra) e on diàmetro, mixurà a 5&nbsp;cm de ła raixe, de intrà 1,7 e 2,5&nbsp;cm.

### Prupiedà nutritie
Le so virtù łe xe conpagne a quee dea sioła. En pí, łe se atribuise propiedà diurètiche, tonificanti, dijestive e afrodisíache.

## Łigami foresti
* Info: "Calçots" e łe "Calçotade"
Prete

__HIDDENCAT__

thumb|200px|Prete etiope ortodoso
El **prete** (dal greco πρεσβυτερος, *presbyteros*; e dal latin *presbyter*), leteralmente "vecio", el xe inte ła cexa catołica e in altre ciese cristiane on ministro rełijoxo che el presiede el culto, el guida ła comunità cristiana, e anunsia ła paroła de Dio.
Fameja (tasonomia)

In biołozia, coi fini de ła tasonomia, ła **fameja** el ze uno dei livełi de clasifegasion sientìfega dei organismi viventi e de altre entità biołòzeghe, de consevensa anca de ła zoołozia, de ła botànega, de ła protistołozia, micolozia, bateriolozia, virołozia.

## Descrision
Inte ła organizasion sistèmega, ła *fameja* ła ze definia cofà rango inferioro a l'órdene e superioro a l'zènaro. Inte el isteso órdene ghe ze de consevensa una o pì fameje, e cadauna fameja ła ze sudivideste in uno o pì zènari.

La sudivizion in zènari ła połe èsar precedesta da cheła in sotofameje, che in zoolozia łe połe èsar a so volta divideste in tribù.

In zoolozia i nomi de łe fameje i finise senpre co *-idi* (*-idae*); ła prima parte ła se baza invese sol nome del zènare che pì łe raprezenta.

;Ezénpio: fameja de apartegnensa de l'Anara beco roso (*[[Anas erythrorhyncha]]*):  Cheła dei *[[Anatidi]]* (*[[Anatidae]]*), insieme a łe altre (*Anhimidae*, *Anseranatidae*) ła ze una de łe *fameje* atinenti a l'órdene dei Anseriformi (*[[Anseriformes]]*). Sta fameja ła ze par de pì sudividesta inte łe sotofameje Anserinae, Anatinae, etc. St'ùltema sotofameja ła ze oncorpì sudividesta in tribù: Tadornini, Anatini. La tribù dei Anatini ła ciapa drento i zènari Anas, Tachyeres. ogniuno dei cuałi sudividesto ulteriormente in spece.

## Notasion


## Voze corełae
* Clasifegasion sientìfega
* Sistemàtega
* Nomenclatura binomenałe
Clasifegasion sientìfega

Ła **clasificasion sientìfega**, dita anca **tasonomìa (sientìfica)** ła xe el modo de ragrupar e descrìvar i organismi viventi in biołogìa par mexo de na serie de livełi e sotolivełi che i parte da un grupo pi xenerałe e i deventa senpre pi striti e detajài

Ła serie de livełi l'è: domìnio, regno, tipo o divixion o phylum, clase, órdene, fameja, gènare, spece.

I livełi i vien ciamài de sòłito co parołe latine: par exenpio el leon el fa parte del regno Animalia, de l'órdene dei Carnìvori, de ła faméja dei Felidae, del gènare *Panthera* e de ła spece *[[Leon|Panthera leo]]*.

Gh'è anca dei livełi opzionałi come łe sotoclase, łe infraclase, el superórdene e vanti cusì.

'Sto sistema qua el xe stà fondà da Carl von Linné, un siensiato svedéxe che el studiava biołogìa, chimica e botanica.

## Varda anca
* Clasificasion APG
Spece

Ła **spece** l'è el liveło pi baso del sistema de clasificasion sientìfica dei organismi viventi doparà in biołogìa.

Ła xe sóto el gènare e ła vien dopo tuti i altri livełi.
Domìnio (tasonomia)

In biołozia, el **domìnio** (Latin: *regio*) ła ze ła pì alta categoria tasonòmega de ła clasifegasion sientìfega inte el sistema a tre domini ideà da Carl Woese inte el 1990.

Segondo sto sistema, l'àlbara de ła vita ła ze costituia da trè domini: Archaea, Bacteria e Eukarya..
I primi do i ze microrganismi procarioti, o prinsipalmente organismi unisełułari che i ga łe sèłułe sensa nùcleo. Tute łe forme de vita che łe ga un nùcleo sełułare ligà a ła menbrana eucariota łe ze includeste in Eukarya.

Łe forme de vita sensa sèłuła no łe ze includeste in sto sistema. Oltre al sistema a trè domini, ghe ze el presedente sistema a do inperi (co i inperi Prokaryota e Eukaryota) e l'ipòtezi dei eositi (co do domini de bateri e Archaea e Eukarya includesti drento de Archaea).

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Sità metropołitana de Nàpułi

Ła **sità metropułitana de Nàpułi** (ex Provincia de Napułi) ła xe na provincia de ła Canpania de oltre 3 miłiuni de abitanti.

Ła confina a nord co ła Provincia de Caserta e ła Provincia de Benevento, a est co ła Provincia de Avełin e la Provincia de Sałerno; ła xe bagnada a sud e a ovest dal Mar Tireno.

## Comuni prinsipałi
* Nàpułi - 989&nbsp;111 abitanti
* Giugliano in Campania - 118&nbsp;018 abitanti
* Torre del Greco - 87&nbsp;388 abitanti
* Pozzuoli - 83&nbsp;412 abitanti
* Casoria - 79&nbsp;542 abitanti

### Comuni de ła Provincia
Bure (Svisara)

**** el xe on comun del distreto de Porrentruy che el fa parte del canton Jura in Svisara

## Evołusion demografega

## Altri projeti

## Łingambi foresti
Trozo Eoropeo E5

thumb|320px|Troxo Eoropeo E5
thumb|85px|El segnal del Troxo Eoropeo E5
El **Troxo Eoropeo E5** el xe un troxo par escursionisti longo 600 chiłometri, dal Lago de Costansa fin al Mar Adriatico. El xe sta segnà da Hans Schmidt, de Sonthofen, e inaugurà el 2 de lujo 1972. Par farlo ghe vol, pi o manco, un mexe. A èsar precisi, pi che sul Mar Adriatico, el finise a Verona; difati, el trato Verona-Venesia el ga oncora da èsar fato.
Partendo da Costansa, ghe xe un toco in Svìsera, uno in Àustria, uno in Xermania e un toco in Italia. Xe stae proposte 29 tape.

thumb|left|Costansa
## Toco in Svìsera

* Costansa (che parò ła xe in Xermania), 404&nbsp;m - Arbon (Canton de Turgovia), 405&nbsp;m: 6 ore e mexa
* Arbon, 405&nbsp;m - Rheineck (Canton de S. Gało), 400&nbsp;m: 4 ore e 3/4

## Toco in Àustria
* Rheineck, 400 m - Lingenau (Land del Voralberg), 685&nbsp;m: 5 ore

thumb|Hochgrat, sułe Alpi deł'Allgäu, in Baviera

## Toco in Xermania
* Lingenau, 685 m - Staufner Haus sul Hochgrat (Land de ła Baviera), 1600&nbsp;m: 5 ore e mexa
* Staufner Haus, 1600&nbsp;m - Gunzesried, 889&nbsp;m: 7 ore
* Gunzesried, 889&nbsp;m - Kemptner Huette, 1844&nbsp;m: 7 ore e 3/4

## Toco in Àustria
* Kemptner Huette, 1844&nbsp;m - Memminger Huette, (Land del Tiroło), 2242&nbsp;m: 9 ore
* Memminger Huette, 2242&nbsp;m - Zams, 775&nbsp;m: 6 ore
* Zams, 775&nbsp;m - Mittelberg, 1734&nbsp;m: 7 ore
* Mittelberg, 1734&nbsp;m - Zwieselstein, 1450&nbsp;m: 8 ore

thumb|Bolzan: i porteghi
## Toco in Italia
* Zwieselstein, 1450&nbsp;m - Moos in Passeier, 1007&nbsp;m: 7 ore
* Moos in Passeier, 1007&nbsp;m - Pfandler Alm, 1345 m: 6 ore e 1/4
* Pfandler Alm, 1345&nbsp;m - Hirzer Huette, 1983&nbsp;m: 4 ore
* Hirzer Huette, 1983&nbsp;m - Meraner Huette, 1930&nbsp;m: 6 ore
* Meraner Huette, 1930&nbsp;m - Bolzan, 262&nbsp;m: 6 ore
* Bolzan, 262&nbsp;m - Oberradain, 1562&nbsp;m: 8 e mexa
* Oberradain, 1562&nbsp;m - Gfrill, 1328&nbsp;m: 6 ore
* Gfrill, 1328&nbsp;m - Cembra, 665&nbsp;m: 6 ore e mexa
* Cembra, 665&nbsp;m - Palai, 1622&nbsp;m: 6 ore e mexa
thumb|El lago de Levico a destra e el lago de Caldonaso a sinistra
* Palai, 1622&nbsp;m - Levico, 505&nbsp;m: 9 ore e mexa
* Levico, 505&nbsp;m - Luserna, 1319&nbsp;m: 5 ore e 1/4
* Luserna, 1319&nbsp;m - Paso Coe, 1610&nbsp;m: 4 ore e 3/4
* Paso Coe, 1610&nbsp;m - Rifugio Lancia, 1812&nbsp;m: 9 ore
* Rifugio Lancia, 1812&nbsp;m - Pian de łe Fugase, 1162&nbsp;m: 5 ore e mexa
* Pian de łe Fugase, 1162&nbsp;m - Rifugio Canpogroso, 1456&nbsp;m: 2 ore
* Rifugio Canpogroso, 1456&nbsp;m - Giasa, 759&nbsp;m: 6 ore e mexa
* Giasa, 759&nbsp;m - Erbezo, 1118&nbsp;m: 7 ore
* Erbezo, 1118&nbsp;m - Montecio de Negrar, 495&nbsp;m: 5 ore e mexa
* Montecio de Negrar, 495&nbsp;m - Àvesa (Verona), 97&nbsp;m: 2 ore e mexa

## Ligadure forèste
* Home page del Troxo Eoropeo E5
Rejon istriana

Ła **Rejon istriana** (in croato *Istarska županija*, in Łéngua italiana *Regione istriana*) ła xe na de łe 21 rejoni de ła Croasia, ła pì osidentałe. Ła òcupa gran part de ła penixoła de l'Istria.
## Zeografia fizega
El teritorio el se alsa da sudovest a nordest rivando a scuaxi 1400 m int'el Monte Maxor

El fiume pi' inportante el ze el Cuieto o Chieto, che el score da est a ovest inte ła banda setentrional de ła rejon

El clima el xe de tipo meditraneo (Cfa sevente *Köppen*), ma alsandose verso nordest el  diventa pi' fresco e umedo.

## Zeografia umana
Ła ze sudevidesta in 41 munisipałità: 10 łe ze sità e altre 31 comuni (munisipałità rurałi)
### Sità
* Albona
* Buje
* Çitanova
* Dignan
* Parenso
* Pinguente
* Pixin
* Poła
* Rovigno
* Umago

### Altri comuni

* Antignana
* Arsia
* Barbana
* Canfanaro
* Caroiba
* Castełier-Santa Domenega
* Cereto
* Chersan
* Faxana
* Fontane
* Gałignana

* Gimin
* Grisignana
* Lanischie
* Lixignan
* Lupojan
* Marsana
* Medołin
* Montona
* Orsera
* Pedena

* Portołe
* San Lorenso del Paxenadego
* San Piero in Selve
* Santa Domenega
* Sanvincenti
* Tore Abrega
* Vałe
* Vertenejo
* Visignan
* Vixinada

## Gałeria de someje

Učka Nature Park, Vela Draga, Croatia - panoramio.jpg|parco nasional de el Monte Maxor
Imàjine:Mirna.JPG|fiume Cuieto
Pula Aerial View.jpg|Someja da aereo de Poła
Croatia Porec Euphrasius Basilika BW 2014-10-08 10-43-24.jpg|Baxèłega Eufraxiana a Parenso


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Tressange

**Tressange** el xe on comune fransese de 1.986 abitanti che el se cata inte el departemento de ła Moseła inte ła rejon de ła Łorena.

## Evołusion demografica
Bures-sur-Yvette

**Bures-sur-Yvette** el xe on comune fransese de 9.679 abitanti che el se cata inte el departemento de ł'Essonne inte ła rejon de ł'Île-de-France.

I so abitanti i se ciama *Buressois*.

## Evołusion demografica

## Xemełagi
* Koréra-Koré, 

thumb|300px|left|Ła ciesa de San Mateo inte el sentro de Bures-sur-Yvette
Paso de ła Borcoła

thumb|left|El Cao de Stato Major italian inte ła Prima Guera Mondiałe, Luigi Cadorna|210x210px
El **Paso de ła Borcoła** el xe un paso, a 1207 metri, intrà el Veneto, Val Poxina, e el Trentin, Val Teragnoło. A ovest ghe xe el Paxubio e a est el Coston dei Laghi e Monte Majo; de lì ghe paxa el Troxo Eoropeo E5, che el va dal Lago de Costansa al Mar Adriatego. Da poco soto el paso, da na parte nase el torente Leno de Teragnoło, che el va a butarse inte el Àdexe, da l'altra el torente Poxina, che el se buta drento l'Astego. Na volta el xera al confin intrà el Tiroło e ła Serenisima Republega (ghe xe un cipo, difati), deso el divide ła provincia de Trento da cheła de Vicensa. Par rivarghe, se se vien dal Veneto, core ndar fora da l'autostrada a Piovene Rochete e ciapar sù par ła Val Poxina. Se se vien dal Trentin, se va fora da l'autostrada a Roveredo e se va in su par ła Val Teragnoło.
thumb|El principe Eugenio de Savoia|270x270px
Inte el 1701 el xe sta doparà da l'exersito inperiałe menà da Eugenio de Savoia, par vegner xo in Veneto a conbatare i Fransexi durante ła Guera de Sucesion Spagnoła.
thumb|El Cao de Stato Major austriago inte ła Prima Guera Mondiałe, Franz von Hoetzendorf|267x267px
Intw ła Prima Guera Mondiałe, intrà el 1915 e el 1918, el xera el teatro dei conbatiminti intrà Austriaghi e Italiani (el 22 de majo del 1916 el xe sta ocupà da ła sètema brigada alpina austriaga, durante ła ofensiva che ła gavaria portà i Austriaghi finmente a Arsiero).

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Łivensa

Ła **Łivensa** (par furlan *Livence*) ła xe un fiume inportante de a Venesia longo 112&nbsp;km che el desboca inte el Mar Adriatico.

miniatura|sinistra|fiume a Sacil

## Le sortive
La Livenza la nasse de grande bariane valchiusane, **el Gorgazzo** e **la Santissima**, co na portada de cerca
15&nbsp;m³/s pressoché costante e in quantità minor **el Molineto**, che el desboca ai piè de le montagne del *Grupo del Cavalo e del Cansegio* inte el comun de Polcenigo inte la Region Friul-Venexia Zulia.

## I fluenti
La Livenza la chiapa longo el so parcorso da drita anca le aque de altri fiumi de sortiva a caratar regolar cofà el Meschio e el Montegan e da zanca, a Meduna de Livenza, quele a caratar de progno del fiume Meduna, el so principal tribuario che, co i so fluenti Celina, Colvera e Noncelo i drena tuta la banda montana del so basin.

## El parcorso
Longo el so corso el fiume el segna par na bona parte del so parcorso el confin intra el Vèneto e el Friul bagnando piassè comuni intra i quai: Càneva, Sacil, Brugnera, Mota de Livenza e San Stin de Livenza.
Repùblega Ceca

Ła **Cechia**, ofisialmente **Repùblega Ceca**, l'é un stato de l'Eoropa sentro-orientałe.
Ła confina a sud-est co ła Slovachia, a sud con l'Àustria, a òvest co ła Zermania e a nord co ła Połonia.

## Zeografìa połìtega
Ła fa parte de ła NATO e de l'Union Eoropèa.

Ła so capitałe ła ze Praga.

## Istoria
Ła Repùblega Ceca e ła Slovachia łe ze nate el 1° de genaro 1993 da ła divizion pasìfega  de ła Cecoslovachia .

Ła ze formada storicamente da tri grandi rejoni: Boemia a òvest, Moravia a est e Slezia a nord-est .

## Gałerìa de someje

File:Luční hora2.jpg|Monte Łuċnì 
File:Řeka Morava před Uherským Ostrohem.jpg|Fiume Morava
File:Brno View from Spilberk 130.JPG|Panorama de Brno
File:Telč.jpg|Sentro istòrego de Telc , patrimonio UNESCO


## Note

## Varda anca
* Vrahovice

## Altri projeti

## Łinganbi foresti
Malta

**Malta** ła xe un'ìzoła e un stato de l'Eoropa meridional.
Ła se kata inte el Mediteraneo, tra ła Itàlia a nord e ła Łibia a sud.

## Jografia fixega
El stato el ga na superfisie de 316&nbsp;km².

El se kata inte ła rejon fixega itałiana, intel Kanal de Malta, tra ła Sisiłia e ła kosta afrikana.

El xe formà da on arsipełago ke el konprende, oltre ke a ł'ìzoła de Malta, łe ìzołe de Gozo, Komino, Kominoto e Filfola.

## Demografia
Fin al 1934 ł'itałian el xe sta tra łe łéngue ufisiałi.

## Gałeria de someje

Dingli Cliffs 2009.JPG|Ta' Dmeirek, ponto kulmenante de ła ìxoła de Malta
Panorama_of_Gozo.jpg|panorama de ła ìxoła de Gozo
Sudika RabatM Main square.jpg|sentro de Rabat
Ġgantija_2014-007.jpg|sito megałitego de Jgantija


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Paso de Canpogroso

**Canpogroso** el xe un paso (**Paso de Canpogroso**), a 1460 metri, intrà el Veneto (provincia de Vicensa) e el Trentin. Da na parte se va xo a Recoaro e Valdagno, dałaltra in Vałarsa e Rovereto. El paso el divide el Carega dal Sengio Alto. Cołe machine se pol vegner su soło da Recoaro parchè łe do strade ke porta al Pian de łe Fugase łe xe sarà al trafico.
Na volta el xera al confin intrà Tiroło e Serenisima Republica. Durante ła Prima Guera Mondiałe, Canpogroso xera drento el teatro de łe operaxion dei do eserciti, de Austria e deł'Italia.
Sul paso ghe xe un rifugio (el Rifugio Canpogroso, ke na volta el xera intitołà a Antonio Giuriolo, Alpin medaja de oro de ła Rexistensa) e na picoła sała połivałente intitołà al pi grande alpinista de Recoaro, Gino Soldà, ke xe sta tra quei ke ga conquistà el K2.
Drio rente ghe xe anca un rifugeto, el Rifugio Schio, ke se pol doparare soło domandando prima ła ciave a ła Sesion del Club Alpino Italiano de Vicensa. 
Dal paso parte raquanti trosi, ke i porta sul Fumante, l'Obante e in sima al Carega, ma anca suła Sisiła e pi in là sul Bafełan.
Tiroło (disanbigua)

**Tiroło** pol riferirse a:

* Tiroło - macrorejon alpina
* Tiroło - *land* austriaco
* Tiroło - comun italiano in provincia de Bolzan
* Castel Tiroło - forteza situà a Tiroło
Uła Tirxo

**Uła Tirxo** el xe un comune de 634 abitanti inte ła provincia de Oristan.

## Xemełagi
El comune el xe gemełà co Peschiera del Garda sità in provincia de Verona.

## Evołusion demografica
Ponti sol Mincio

**Ponti sol Mincio** el xe un comune de 2.152 abitanti inte ła provincia de Mantova.

## Aministrasion comunałe

## Evołusion demografica
Canpionato mondiałe de bałon

El **canpionato mondiałe de bałon** (dito anca soło **mondiałe de bałon**) el xe un torneo de bałon par nasionałi, che el se tien na volta ogni 4 ani. El raprexenta ła pì inportante conpetision sportiva de bałon, prima anca de łe Ołinpiadi. El xe organixà da ła FIFA.

Ła prima edission ła se ga tegnù inte el 1930 in Uruguay; l'ultima inte el 2014 in Braxil. Finmente al 1970, chi che vinseva, el ciapava ła copa Rimet, deso invese el vinse ła copa del mondo FIFA.

Łe nasion che łe ga vinsesto fin deso łe xe soło sudamericane o eoropee, o sia: Uruguay, Argentina, Braxil, Germania, Inghiltera, Fransa, Spagna e Itàlia.

## Edision

## Notasion

## Altri projeti
Monte Carega

El **Monte Carega**, o pi semplicemente el **Carega**, el xe un acròcoro postà intrà el Veneto (province de Verona e Vicensa) e el Trentin. El xe subito sora i Lesini, in provincia de Verona, e el fa parte de łe Picołe Dołomiti (Prealpi Venete). El monte pi alto de tuto el grupo xe Sima Carega, 2259 metri. A nord - nordest el Carega el casca xo 'nteła Vałarsa, pi a est el Paso de Canpogroso ło divide dal Sengio Alto, a sud el Paso de ła Lora ło staca da ła Cadena de łe Tre Croxe, a sudovest ła Val de Ronchi ło taja neto dai Lesini, a nordovest el ga el Monte Zugna. Durante ła Prima Guera Mondiałe el grupo el xe sta teatro de conbatimenti intrà l'esercito deł'Austria e queło deł'Italia.

## Carateristeghe del grupo
El Carega el xe na montagna calcarea, fata de **dołomia**, coi fianchi verso est e verso sud segnà da profondi canałoni ke da ste parti i ga un so nome: vajo. I pi famosi i xe el Vajo dei Cołori e el Vajo dei Camòsi a est e el Vajo Pełagata a sud.

I monti pi alti del grupo, vegnendo da sudest, xe: el Plische, 1991 metri, łe Guje deł Fumante, 1938 metri, ł'Obante, 2020 metri, Sima Carega, 2259 metri, el Cherlong, 2210 metri, Sima Posta, 2215 metri, Sima de ła Neve, 2157 metri.

## Vie par rivarghe e punti de pojo
L'unica strada ke ghe riva quasi sora ła vien da ła Val d'Iłasi (Verona), ma ła xe sarà al trafico e ła se ferma al Rifugio Scalorbi, 1767 m. Poco soto ła Sima Carega ghe xe el Rifugio Fraccaroli, 2230 m.. Pi in baxo ghe xe el Rifugio Battisti, 1265 m. e el Rifugio Canpogroso, 1460 m. (Recoaro).

## Curiosità
El nome *Carega* nol vol dir "carega" inte el senso de sentarin. El vien da *Kareg*, inte el dialeto todesco che se parlaa su i Lesini e vol dir "bacineła". Se se guarda el grupo del Carega da la Val d'Iłaxi, el ga proprio la forma de na bacinela. Anca se la cima piassè alta l'è in provincia de Trento, i veronexi i ga sempre considerà el Carega na montagna veronexe.
Sengio Alto

El **Sengio Alto** el xe na cadena de monti, ke ła va drita da nord a sud, intrà el Veneto, provincia de Vicensa, e el Trentin. Sta cadena ła fa parte de łe Picołe Dołomiti e ła xe stacà dal Pasubio a nord (Pian de łe Fugase) e dal Carega a sud-sudovest (Paso de Canpogroso).
Łe sime, in ordine, łe xe: el Corneto (1899&nbsp;m), i Tre Apostołi, el Bafełan (1793&nbsp;m), ła Sima de łe Ofre (1780&nbsp;m) e ła Sisiła (1621&nbsp;m). Na beła via par ndar sul Corneto xe'l Vajo Streto, vegnendo dal Pian de łe Fugase. Fra el Corneto e el Paso de łe Gane (el xe intrà el Bafełan e ła Sima de łe Ofre), core un "*Sentiero de arocamento*", ke xe un troso, in parte drento gałerie, fato tuto in cresta durante ła prima guera mondiałe. Da lì se ga na beła vista, da na parte xo in Vałarsa, da kełaltra in Val Leogra.

## Gałeria de someje

Le pareti orientali del Sengio Alto viste dalla strada del Re.jpg|El Sengio Alto visto dal versante vixentin
IL Baffelan.jpg|El Bafełan
IL Cornetto visto dal Sentiero di Arroccamento.jpg|El Corneto, 1899&nbsp;m


## Varda Anca
*Vajo Streto
Tiroło

thumb|El Tiroło te l'Itałia e l'Àustria de incoi|sinistra
El **Tiroło** (it. *Tirolo*, tod. *Tirol*) l'è na rejon europea sułe Alpi, che ła ciapa el nome dai *[[Conti de Tiroło]]* (*Grafen von Tirol*) che i gavea ła so sede al *[[castel Tiroło]]* in tel paexeto de Tiroło visin a Meran. El capologo de ła contea l'è stà prima trasferìo propio a Meran e dopo definitivamente a Innsbruck.

## Storia
Ła rejon ła se cata in tel'area de ła vecia Resia, abità na òlta dal popoło dei Reti.

Dal 1918, cioè da ła fin de ła Prima Guera Mondiałe (Tratato de Saint-Germain-en-Laye), el Tirolo, che prima l'era tuto de l'Inpero Austro-Ungarico, l'è divixo tra Austria e Italia, e l'è conposto da łe seguenti zone:
* **[[Tiroło (stato)|Tiroło Setentrionałe]]** (tod. *Nordtirol*) co capologo Innsbruck
* **[[Tiroło Orientałe]]** (tod. *Osttirol*) co capologo Lienz
che jè unìi in tel Stato federałe austriaco (*Bundesland*) del Tiroło, e:
* **Sudtiroło o [[Alto Àdexe]]** (tod. *Südtirol*, ła denominasion ufiçiałe itałiana l'è *Alto Adige*) co capologo Bolzan
* **[[Trentin]]** (*Welschtirol*) co capologo Trento
che i fa parte de ła rejon autonoma itałiana del Trentin-Alto Àdexe.

Na òlta anca i comuni ładini de Colle Santa Lucia, Livinallongo del Col di Lana e Cortina d'Ampezzo i faxea parte del Tiroło, ma quando jè pasà a l'Itałia, jè stà destacà e jè stà dà al Vèneto (provincia de Bełun).

thumb|L'Euregio Tirołexe|sinistra
De recente łe quatro rejoni łe gà riscominsià a laorar insieme anca istitusionalmente in teła cosideta Euregio Tirołexe, prexenpio co l'apertura de una rapresentansa comune a Bruxelles.

## Cultura
Łe lengoe parlà in Tirolo jè:
* Tiroło (Setentrionałe e Orientałe): el todesco
* Alto Àdexe/Südtirol: el todesco, l'italian, el ladin
* Trentin: l'italian, el ladin, el mocheno, e l'idioma cinbro parlà da łe popołasion dei cinbri trentini.

## Personałità
* Michael Gaismair
* Andreas Hofer

## Altri projeti

* Tiroło
Sant'Abondio (vescovo)

**Sant'Abondio** († 469 sirca), quarto vescovo de Como, el xe venerà come santo da ła Cexa Catołica.

## Orijini
A no se sa ben dove e quando che el xe nato: ła tradission ło vołe nativo d Tesałonica (Sałonico).
Ntel 450 el xe sta mandà dal Papa Łeon Magno a Costantinopołi, a ła corte de Teodosio II de Bisanzio.

Dopo, Abondio el se ga dedicà a ła Diocesi de Como, difondendo el cristianeximo.
Tito Livio

**Tito Livio** (Padoa, 59 a.C. – 17 d.C.) el xe stà un stòrico e autor łatino, che gà scrito na monumentałe storia de Roma, *Ab Urbe Condita*, da ła so fondasion (come dixe anca el titoło), tradisionalmente datà 21 de apriłe 753 a.C.) fin al regno de l'inperador Augusto.

## Vita
A 24 ani el xe ndà a Roma, e anca se a l'inisio i so detratori i lo acuxava de *patavinitas*, o sia de esar soło che un provinciałoto, el sà inposto ben presto come uno dei mejo storici de ła so epoca. Quando Augusto xe deventà *princeps* (27 a.C.), el xe riusìo a entrar in presia ne łe so grasie. Dopo de ché el se gà dedicà a ła redasion de l*'Ab Urbe Condita* par çełebrar Roma e el so inperador.

### Claudio
El xe stà anca incaricà de l'educasion de Claudio, el futuro inperador.
Presidente de ła Repùblica

El **Presidente de ła Repùblica** el xe el pincir de Stado intè łe fórme de guerno republicane el raprexenta ła Nasion.

El pol gaver arcuante sorte de poderi, da in poder soło che raprexentativo intè łe Repùbliche Parlamentari a in poder executivo cofà Cao de el Guerno inte łe Repùbliche Presidensiałi.

De sòłito, el xe comunque pisè grando Cao de łe Forse Armàe in tute le sorte de Repùblica e el gà el poder de dar ła grasia a i condanài.
Repùblega Presidensiałe

thumb|300px|right|Le forme de guerno intè el mondo. En blu i sistemi presidensiali puri, in xalo le republiche semi-presidensiali

Ła **republica presidensiałe** ła xe na forma de goerno republicana, che ła apartien a łe forme de democrasia raprexentativa, andove che el poder executivo, overosipia el goerno, el vien conduxesto e tegnuo sù dal Presidente de ła Repùblica
che el xe sia el cao de Stato sia el cao de goerno. El presidente el nomena i ministri e el połe anca sostituirli inte el caxo de varie problemadeghe. Domente, el Parlaménto el ga soło el poter legislativo.

Xeneralmente el presidente el xe democradegamente ełexesto diretamente dai sitadini e forma el so goerno; visto che l'è el cao de Stato no ghe serve el voto de fidusa parlamentare anca parché, ghendo xà otegnuo el voto de ła maxoransa dei sitadini, nol ghe serve ła fidusa dei so raprexentanti. Ła lejitimasion traverso el voto, ghe dà al presidente na ciara superiorità rispeto ai so ministri, no sempre rimarcada inte i sistemi parlamentari.

## Exenpi de Republiche presidensiałi
* Argentina
* Bołivia
* Braxil
* Cołonbia
* Corea del Sud
* Ecuador
* Honduras
* Mèsego
* Nicaragua
* Paraguay
* Repùblica Dominicana
* Sipro
* Stati Unii de ła Mèrica
* Venesueła
* Perù

### Ditature presidensiałi
* Biełorusia *([[Aleksandr Lukashenko]])*
* Kazakistan *([[Nursultan Nazarbayev]])*
* Uzbekistan *([[Islom Karimov]])*

## Caraterixasion inte i Stati Unii de ła Mèrica
Ła forma de goerno presidensiałe (USA) ła xe cheła andove el Cao de Stato el xe ełeto diretamente dal popoło, nol połe esare sfidusà e el so mandà e infine presiede e dirixe Goerni da lù nominai.

Sta forma de goerno xe tipica dei Stati Unii: el Presidente in realtà xe eleto dai Grandi Eletori (in numero igual ai deputai e senatori de ogni stato membro) che dopo i elexarà el Presidente e el Visepresidente; no existe njianca on organo ciamà Goerno, ma sołamente on Gabineto componesto dai Secretari de Stato che nol ga algun raporto col Congreso (Parlamento), formà dal Senato (2 raprexentanti par ogni Stato) e da ła Camara dei raprexentanti (so baxe nasionałe proporsionałe a ła popołasion), che njien rinovà ogni dù ani e el ga el podere lexislativo.

Presidente e Congreso i l'è indipendenti l'un da l'altro, anca se el primo ga el podere de veto sospensivo de łe lexi aprovae, che el połe esare sorpasà dal secondo co n'altra dełiberasion a maxoransa dei 2/3. Se determina on duałismo paritario tra el Presidente e el Congreso.
Repùblega parlamentare

thumb|300px|right|Le forme de goerno inte el mondo. In naranson le repùbliche parlamentari
Ła **Repùblica Parlamentare** ła xe na forma de goerno che inteła, ła raprexentansa democratega de ła vołontà popołare xe dada, de costumasion, co łe elesion pułitega al Parlamento e a i so membri che, ełexe co modałità difarenti sia el Goerno che el presidente de ła republica.

## Caraterixasion
Ła republega parlamentare ła se caraterixa par l'existensa de on raporto de fidusa tra Goerno e Parlamento; da l'exijensa de stabiłixare i Goerni in maniera da no metarli in bałia del Parlamento, xe scuminsià ła tendensa a ła rasionałixasion del parlamentarismo, che sta inte ła tradusion in norme costitusionałi de łe regołe sol funsionamento del sistema parlamentare col fin de stabiłixare el Goerno permetendoghe ła reałixasion del so indiriso pułitego. 
Se parla de parlamentarismo maxoritario inte ła situasion de sistema pułitego bipołare, parché łe elesion łe asa a metare in pie na maxoransa parlamentare pułitega che el leader denjien de automàtego Premier; eło el połe godare sù par xò indiretamente de l'investitura popołare e de ła lexitimasion pułitega che njien dopo, e el goerno ga el suporto de na maxoransa che łi poxa par l'intera lexislatura (goerno de lexislatura). In parlamento, ła minoransa (ciamada opoxision) che ła fa on controło pułitego sol goerno, par poderghine ciamare el posto a łe ełesion che njien: se parla infati de alternanda siclica.

## Republiche parlamentari
Calche esenpio de republica parlamentar:

* Austria
* Bangladesh
* Cao Verde
* Dominica
* Etiopia
* Finlandia
* Gresia
* Itàlia
* Letonia
* Malta
* Nepal
* Połonia
* San Marin
* Trinidad e Tobago
* Ungarìa
* Vanuatu
Acròcoro

L**'acròcoro** el xe un altopian çircondà, par tuto o in parte, da na cadena de monti. El ghe someja a na sorte de scudeła, co çerti punti, in mexo, ke i se trova a na quota pi baxa dei bordi deł'altopian. Esenpi pol esare el Monte Novegno e el Monte Carega.
Vałarsa

Ła **Vałarsa** ła xe na vałe del Trentin. Ła va da sudest, Pian de łe Fugase 1162m, al confin col Veneto, a nordovest, xo a Rovereto, in Val d'Àdexe. Ghe score el torente Leno, ke el nase dal versante ovest del Bafełan e a Speccheri, blocà da na diga, el forma un lago artificiałe. Ła Vałarsa, ke vol dir apunto "vałe" "arsa", "brusà", ła tien stacà el Carega dal Pasubio.

Tuta ła vałe xe soto un ugnoło comun, ke se ciama difati Vałarsa. Sto comun el xe disperso in raquante frasion sparse par i do fianchi, queło ke vien xo dal Carega e queło ke vien xo dal Pasubio; el capoluogo xe Raosi. Altre fraxion xe Anghebeni, Foxi, Obra, S. Anna, Albaredo, Valmorbia, Parochia, Canposilvano.

Tuti sti paeseti i ga avudo origine da masi inpiantà su da todeschi rivà in vałe inte el 1234.
Ai tenpi de ła prima guera mondiałe, ła popołasion ła xe sta fata sfołare o in Austria o in Basa Italia e in Liguria, parchè ła Vałarsa ła xera xona de conbatimenti intrà Austriaci e Tałjan.

## Evolusion demografica
Paso Coe

thumb|300px|Malga Zonta coła lapide in memoria dei partixani fuxiłà inte el 1944
El **Paso Coe** el xe in Trentin, pi de preciso in Folgaria, a 1600 metri sul łiveło del mar. Ghe riva el Troso Eoropeo E5 e el xe suła strada keła va da Folgaria a Toneza del Cimon, pasando pal Paso de ła Vena.

## Sciadori d'inverno
D'inverno el xe un posto dove ke va tanti siadori de fondo, par via de łe piste ke ghe xe tutintorno. El paso xe in na xona dove ke ghe xe sta grandi conbatimenti 'nteła prima guera mondiałe, intrà Austriaci e Tałjan; vegnendo su da Folgaria ghe xe oncora i forti austriaci del *Dosso del Sommo* e del *Sommo Alto*, mentre, rivando da Toneza , se vede el forte tałjàn de *Campomolon*, prima de pasare ła Seła de Valbona.

## II Guerra Mondiałe
Poco rente, xo dal paso, verso est, dove ke parte ła stradeta par Monte Magio, ghe xe *Malga Zonta*, dove ke, 'nteła seconda guera mondiałe, el 12 de agosto 1944, xe sta fuxiłà dai Todeschi 17 tra partixani e malgari, conprexo el comandante "Marinaio".

## Links

* Paso Coe
Sciurus vulgaris

El **schirato** (nome sientifico ***Sciurus vulgaris***) el xe un picoło mamifero roditore ke'l vive sui àlbari durante el dì e ke'l se ripara drento i busi dei àlbari o sui gnari ke'l se fa ałe biforcaxion dei rami, de note o d'inverno, quando ke'l va in łetargo. Se pol trovarlo in tute łe foreste de conifere e de latifoje de l'Eoropa e de l'Axia.

El pesa dai 200 ai 490 grami e el xe longo intrà i 190 e i 280 miłimetri.

El ga na pełicia roso-fulva d'istà pi scura d'inverno, oci scuri e rece co un ciufo de pełi suła punta, sate corte co ongie longhe e curve, par ranpegarse mejo su pa i àlbari. Tra i rosegadori i xe famosi par avere ła coa longa a sgionfa de pel che, ła fa da timon par l'equiłibrio.

El magna fruti, noxe, grani de łe pigne, giande e anca fonc; el ga abitudine de metarghene via na parte par magnarle pi tardi.

I xe caciai pi che altro dae martoréle, i gati selvareghi e dae poiane.

## Note


## Altri projèti
Martes martes

El **martareło** (o **martoreło**, nome sientifico ***Martes martes***) el xe un mamìfero carnivoro che el vive inte łe foreste de conifere e de latifoje de tuta Eoropa, dal łiveło del mar fin ai domiła metri. Se trata de na bestia longa 45 çentimetri, co na coa pełosa de altri 25 çentimetri; ła pełicia ła xe fisa e bruna, col muso e el mento scuri e na macia zała suła goła e sul peto.

El martareło el se fa ła tana sui gnari dei osei o inte i buxi dei àlbari dove che vive i schirati. El martareło el cacia soratuto de note, ranpegandose su pa i àlbari in serca de osei e de schirati, ma el se move anca de dì e el taca lièvori e conej. Se no ghe xe de mejo, el magna grani, fruti e perle.

## Altri projeti
Alnus

L**'onaro** o **oner** el xe un xenare de piante de ła fameja de łe Betulaceae. In todesco se dixe *Erle*, in inglese *alder*, in tałjàn *ontano*.

Su łe Prealpi e su łe Alpi el crese l'onaro bianco (nome sientifico *[[Alnus incana]]*), sui monti, ma anca in piano, specie drio ai fosi, l'onaro nero (nome sientifico *[[Alnus glutinosa]]*). In Italia ghe xe anca l'onaro napołetan (*[[Alnus cordata]]*) e l'onaro verde (*[[Alnus viridis]]*).

Altre spece łe xe:
* *Alnus acuminata* - Mèrica del Sud, Ande
* *Alnus formosana* - Taiwan
* *Alnus oblongifolia* (*Alnus incana* subsp. *oblongifolia*) - Nord America sudocidentałe
* *Alnus rugosa* (*Alnus incana* subsp. *rugosa*) - Nord America nordorientałe
* *Alnus tenuifolia* (*Alnus incana* subsp. *tenuifolia*) - Nord America nordocidentałe
* *Alnus japonica* - Giapòn.
* *Alnus jorullensis* - Mèsego, Guatemala
* *Alnus orientalis* - Turchia meridionałe, Siria nordocidentałe, Sivro
* *Alnus rhombifolia* - Rejoni interne del Nord America
* *Alnus rubra* - Costa ocidentałe del Nord America
* *Alnus serrulata* - Nord America orientałe
* *Alnus subcordata* - Caucaso , Iran
* *Alnus maritima* - Costa orientale del Nord America
* *Alnus nepalensis* - Himalaya orientałe, Cina sudocidentałe
* *Alnus nitida* - Himalaya ocidentałe
Vero

Ła paroła **vero** ła se poe riferire a:
* **[[véro]]**, materiałe sołido amorfo e trasparènte; el xe famoso queło de Muran.
* **vèro**, in fiłoxofìa, el xe un sinonimo de verità.
* **[[Vero (senatòre roman)|Vero]]**, senatòre roman
* **[[Vero (Corsica)|Vero]]**, comune de ła Corsica
Dante Alighieri

thumb|''De vulgari eloquentia'', stanpa del 1577|sinistra
**Dante Alighieri** (Firense, intrà el 21 de majo e el 21 de zugno 1265 – Ravena, 13 de setenbre 1321) el xe stà un poeta, scritor e połitico toscan.

El xe sortatuto conosù par gaver scrit a Divina Comedìa.

## Vita
Dante Alighieri el xe nato a Firense inte el 1265. Ła so vita ła xe sta par tanti versi tormentà: dopo 'ver ricoperto par alcuni ani varie cariche pułiteghe a Firense stando da ła parte dei Guelfi Bianchi, inte el 1301 el xe finìo in bando quando el partio dei Guelfi Neri al gà ciapà in man co ła forsa el goerno de ła sità e el gà parà via tuti i Bianchi. Dante ałora el gà tacà samar par varie sità del Nord Itałia, tra cui Verona dove el xe stà ospite prima de Bartolomeo de la Scala e dopo de Cangrande I. Inte el 1321 el xe morto a Ravena, sensa ver mai podùo rivedar ła so Firense.

## Pare de ła łengua Itałiana
Par aver tegnù a bateximo l'utiłizo leterario de ła lengoa volgare el vien anca considerà el Pare de ła lengoa itałiana. Ła so opera prinçipałe, ła Divina Comedia, ła xe el poema piesè inportante de tuta ła leteratura itałiana e ła xe considerà uno dei capolaori de ła leteratura mondiałe.

## Poeta
El xe ritegnùo el primo e pi grande poeta de ła lengoa itałiana e par questo el xe ciamà "el somo poeta", o "el *vate*" (che vorìa dir "el profeta").

## Ópare

* *Vita Nuova*
* *[[Comedìa (Poema de Dante Alighieri)|Divina Comedia]]*
* *Convivio* 
* *[[De vulgari eloquentia]]* (1303-1305)
* *De Monarchia*
* *Epistole*
* *Egloghe* 
* *Questio de aqua et terra* 
* *Fiore*
* *Detto d'Amore*
**Le Rime*

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Piante da fioro

__HIDDENCAT__

[thumb|[tarassaco|Taraxacum (*pisacan* o *radìcio mato*)]]

Łe **piante da fior** (dite sientifegamente Antofitae, Spermatofite o Fanerògame) łe xe piante che se reproduxe par mexo de un fior che el contien samese: da st'ùlteme nase piante nove.

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Samesa

ła **samesa** (dita anca **semensa** o **somensa**) i ze òvułi fecondai che i serve par ła reprodusion de łe piante: i vien tegnesti drento del fruto (fioro femenin fecondà) de ła pianta-mare.

Ła samesa ła se divide in trè parte prinsipałi: l'enbrion, ła reserva de nutrimento e ła cuerta protetiva (*tegumento*) inte el esterior che ło proteze.
Alnus glutinosa

thumb|left|Fiłari de onari neri drio un fiume
thumb|'' Alnus glutinosa''|sinistra

Ł**'onaro moro** (nome sientifico *Alnus glutinosa*, in todesco *Schwarzerle*, in inglese *black alder*, in tałjàn *ontano nero*) el xe un onaro ke'l crese intrà el pian e i 1200 metri, in specie drio ai fosi o in ogni caso rente ał'aqua: el xe difati na pianta *igrofiła*. Łe raixe łe vive in sinbiosi co dei bateri azotofisatori, cusì ke ła tera tutintorno ła se inpiena de azoto e sostanse organiche, diventando pi fertiłe. Naltro vantagio dei onari neri xe ke cołe so raixe i rinforsa łe rive dei fosi e dei fiumi.
El legno, de cołor xało-arancion, el vien doparà dal marangon, dał'ebanista e dal carpenter. Na carateristega del legno xe ke quando ke'l vien meso in aqua el diventa durisimo e resistente. Par questo el xe indicà par far pontiłi o pałafite: xe coi onari neri ke xe sta fata ła pi parte de łe fondamenta in legno de Venesia.