Biołozia

thumb|250px

La **biołoxia** (dal greco βιολογία, fato da da βίος, *bìos* = "vita" e λόγος, *lògos* = "studio") ła xe la siensa che ła studia ła vita, o sia i proçesi fixeghi, chimeghi dei fenomani che i caraterixa i sistemi viventi, e anca la biochimega, mecanixmi mołecołari, xenetega, anatomia, fixioloxia, de conseguensa anca łe asion come l'adatamento, xviłupo, evołusion, i contati intrà de łori e el conportamento.

Sìbèn che sta disiplina ła xe conplesa, ghe xe alguni conçeti che unise, che ła ghin regoła el studio e ła riçerca: la biołoxia ła riconose ła cełuła come unità de baxe de ła vita, i xeni come ła strutura de baxe de l'ereditarietà e l'evolusion darwiniana par selesion nadurałe come el proçeso che regoła ła nasita e l'estinsion de łe specie.

Tuti i organixmi viventi, unicełułari che pluricełułari che i sia, i xe dei sistemi verti, che i soravive trasformando l'enerxia e xbasando l'entropia locałe del sistema par regołare el so anbiente interno e mantegnere na condision stàbiłe e vitałe definia omeostaxi. La biołoxia ła fa łe so riçerche doparando el metodo sientifego par testare ła vałidità de na teoria in manjiera rasionałe, fora da łe parti e reproduxìbiłe chel xe ła formasion de ipotexi, ła sperimentasion e inte l'anałixi dei dati par darghe na vałidità o na invałidità a na teoria sientifega.

Le sotodisipline de ła bioloxia łe vien definie dal tipo de metodo doparà e dal tipo de sistema che se studia: ła biołoxia teorega ła dopara metodi matemateghi par otegnere modełi cuantitativi, ła biołoxia sperimentałe ła fa  esperimenti enpireghi par testare ła vałidità de łe teorie proposte e portar vanti ła conosensa umana, inte el speçifego cheło che rivarda ła baxe de ła vita e come che sta cua ła sia vegnesta fora e ła se sia evołua da materia no vivente co un graduałe alsarse del liveło de conplesità del sistema, çirca 4 miliardi de ani fa.

## Scałe de indajine de ła bioloxia
La bioloxia ła studia ła vita a pì livełi de scała:
* so scała mołecołare co ła bioloxia molecolare e ła biochimega;
* so scała cełułare co ła çitołoxia;
* so scała multi-cełułare co l'istoloxia;
* so scała sistemega co le neurosiense, l'imunoloxia e altre.;
* so scała de proçesi chimeghi e fixeghi de l'organixmo co ła fixiołoxia;
* so scała del xviłupo de un organixmo co la bioloxia delo xvilupo;
* so scała de unjoło organixmo co ła zooloxia, botanega, microbioloxia e altre;
* so scała de popolasion de organixmi viventi co l'Ecołoxia, e esame de łe interasion intrà de łori co l'etołoxia e psicobiołoxia;
* so scała de evolusion co ła sistematega e ła bioloxia evołutiva.

Imàjine:DNA Double Helix by NHGRI.jpg|Biołoxia a liveło mołecołare: el DNA
Imàjine:CellulaEucarioteProcariote.svg|Biołoxia a liveło cełułare: ła çełuła
Imàjine:Skeletal muscle - cross section, nerve bundle.jpg|Biołoxia a liveło de tesuti: sesion de un muscoło schełetrego
Imàjine:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|Biołoxia a liveło de organixmi: *[[Drosophila melanogaster]]*
Imàjine:Annapolis River.jpg|Biołoxia a liveło de sistemi: un ecosistema  


## Prinçipałi setori de ła biołoxia
en ordane alfabetego:

* Anatomia - studio de ła strutura del organixmo
* Anatomia coparada - studio evołusionistego de łe struture bioloxeghe
* Astrobiołoxia - studio de l'evolusion, de ła distribusion e del futuro de ła vita inte l'universo
* Biochimega - studio dei fenomani chimeghi che i caraterixa i esari viventi
* Biofixega - studio dei fenomani biołoxeghi co metodi tradisionalmente doparai in fixega
* Bioinformadega - scritura, archiviasion e analixi de le informasion biołoxeghe
* Biołoxia cellulare - studio de ła cełuła come unità conpleta e dei proçesi drento de sta cua
* Biołoxia dei sistemi 
* Biołoxia del sviluppo - studio dei proçesi de formasion de un organixmo, dal xigote a l'organixmo intiero
* Biołoxia evolutiva - studio de l'orixane de ła variasion de łe spece inte el tenpo
* Biołoxia forense - studio de dati e de metodi biołoxeghi in ciave forense
* Biołoxia molecolare - studio dei fenomani biołoxeghi a liveło mołecołare
* Biołoxia quantistega - studio dei mecanixmi cuantisteghi inte i sistemi biołoxeghi
* Biołoxia sintetega - studio di funsion biołoxeghe che no ghe xe in naura
* Biołoxia struturale - studio de łe struture che łe caraterixa i esari viventi e in particołare łe biomołecołe
* Biołoxia teorega - studio matematego dei fenomani biołoxeghi
* Biomeccanica - studio dei aspeti mecaneghi dei sistemi biołoxeghi
* Biotecnołoxia - studio de ła manipolasion de ła materia vivente, compresa la manipolasion xenetega
* Botanica - studio de łe piante
* Criobiołoxia - studio dei efeti de łe base tenperadure inte i esari viventi
* Cronobiołoxia - studio dei çicli de tenpo inte i esari viventi
* Ecołoxia - studio delle interasion degli organixmi viventi intrà de łori co i ełementi no viventi del so anbiente
* Farmacołoxia - studio de l'interasion intrà le mołecołe fixiołoxegamente ative e l'organixmo
* Fisiołoxia - studio del funzionamento degli organixmi viventi
* xenetega - studio dei xeni e de l'eredità
* Immunołoxia - studio del sistema imunitario
* Istołoxia - studio dei tesui viventi
* Micołoxia - studio dei fonghi (fonk)
* Microbiołoxia - studio degli organixmi microscopeghi e de le so interasion co i altri esari viventi
* Morfołoxia - studio de ła forma inte i esari viventi
* Nanobiołoxia - studio de l'organixasion inte l'ordane dei nanometri inte i sistemi bioloxeghi
* Neuroscienze - studio del sistema nervoxo, ciapando drento anca ła fixiołoxia, l'anatomia, la biochimega e le funsion cognidive emerxenti
* Psicobiołoxia - studio de le baxi biołoxeghe de le funsion comportamentali 
* Sistematega - studio de ła clasefegasion dei eaeri viventi
* Zoołoxia - studio dei animałi
** Etołoxia - studio del conportamento animałe

## Categorixasion par organixmi studiai
La tabeła che njien, el mete in ordane alfabetego łe branche de ła biołoxia, che le trabaca inte el studio de particołari tipi de organixmi:


Imàjine:Gamma phage.png|Microrganixmi: virus, *[[Gamma phage]]*
Imàjine:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Microrganixmi: batero,  *[[Gemmatimonas aurantiaca]]*
Imàjine:Zboże.jpg|Piante: formenton (*[[Triticum]]*)
Imàjine:Morchella esculenta 08.jpg|Funghi *(fonk)*: spugnoła (*[[Morchella esculenta]]*)
Imàjine:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|: bò (*[[Vaca|Bos taurus]]*) 


## Note

## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*