open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Avòlio

L**'avòlio** xe un materiałe che se revaca da łe xane dei łeofanti e che vegniva łaorà par farne ogeti de vario uxo cuałi xogełi, supełetìłi e ogetistica par ła caxa.

## Carateristeghe
Se parla inpropiamente de avòlio anca cuando se se rifarise al materiałe de cui xe conposti i denti de altri anemałi, come l'ipopotamo e el cinghiale, o de cui xe fati i corni del rinoseronte anca se eroneamente in cuanto staltri i xe conposti da cheratina, ła stesa sostansa de cui xe fate łe óngie umane. Ancca alcuni mamiferi marini, cofà el capodogio, el narvało o el tricheco coi so denti sìmiłi a zane vegniva copài par sotrarghe i denti a łori che fornise na sostansa sìmiłe a l'avòlio. Ła xe fata de polvare de avòlio ła cusìdita "avorina".

No se ga catà nisun materiałe che fuse conpagno par bełésa e ełastiçità de l'avòlop fornìo dai łeofanti, gnanca cueło che se cata inte el sotosiòło de ła Rusia e de l'Ałaska e che partegneva ai grandi mamut visùi in cuełe xone cuarantamìłe ani or xe e deso fosiłixài. De sto tipo de avòlio fosiłe se fa ancùo in uxo copioxo. Dopo tanti miłeni de fosiłixasion ga sviłupà ła vivianite, na sostansa asente inte l'avòlio novo che sotoponesta ai ragi ultraviołeti deventa rosa e altera el cołor de l'avòlio antìgo de mamuth, che xa de raro xe ciàro parchè col tenpo xe deventà verde, negro, blu o rosastro.

Conosùo e doparà fin da l'antighità dai egisi, dai gresi, dai indiani, dai cinexi e dai japonexi, ga avùo na considerevołe difuxion inte'i tre continenti del mondo antìgo. Tutavia el so uxo ga conportà na continua e senpre pì ingente sopresion dei łeofanti, dei cuałi ancò resta un nùmaro łimità tanto che ne xe stà vietà l'o che ne ze stato vietato l'abatimento se no in rarisimi caxi. Ciò ga determenà sol marcà na diminusion de l'oferta a fronte de un aumento cresente de ła domanda che ormai interesa scuaxi soło che l'Axia e l'Africa.

Fra tuti i materiałi col cuało se ga proà a sostituir l'avòlio orixinal se anovara l'avoriołina, l'ivorina, ła plàstega e anca ła porsełàna, el vèro xe el cusìdito avòlio vexetałe, o sia un materiałe recavà da łe durisime seme de do tipi de palma, el corozo e ła dum, che in ogni modo i pol servir soło i grani de łe cołàne o par rełixar picołi ogeti. Tutavia el cołor, ła grana, ła lusidità de l'avòlio orixinal no xe fasilmente riproduxìbiłi co comuni imitasion.

## Notasion
Acer Inc.

**Acer Inc.** (in cinexo 宏碁股份有限公司) (ła so raixa latina signìfega "enèrxego e agresivo") ła xe na multinasionałe co sede a Taipei in Taiwan che, inte el ano 2009, ła xe divegnesta ła segonda produtora de personal computer inte el mondo gràsie ai so presi estremamente conpetidivi dei so prodoti. Ła ga cuote de marcà signifegadive soradetuto inte l'àrea "EMEA" (Eoropa, Mèdio Oriente e Africa). In Itàlia el xe el màrchio co ła major cuota de marcà par cheło che revarda i computer portàtiłi. I prodoti de Acer, oltre che a computer desktop e portàtiłi, i xe anca monitor LCD, tełevixori a schermo piato HD ready e altri prodoti de eletrònega.
## Loghi

Image:Acer Inc. logo from 1987-2001.svg|Logo Acer doparà dal 1989 al 2001
Image:Acer_Logo.svg|Logo Acer doparà dal 2001 al 2011
Image:Acer_2011.svg|Logo Acer de uncó


## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
2G

In tełecomunicasion el **2G** el xe on scursamento doparà inte el setor de ła tełefonia sełułare par dirghe a łe tecnołoxie de segonda xenerasion. Ste cuà łe xe stae comersałixae inte el 1991 co ła introdusion del stàndar GSM da parte de ła conpagnia finlandexa Radiolinja (uncó parte de Elisa).

Ła prinsipałe difarensa intrà łe rete de prima e chełe de segonda xenerasion ła xe cheła che chełe de sta ùltema łe xe conpletamente dixitałi. Intrà i mejoramenti ghe xe:

* totałe sifradura de łe trasmision prevegnendo intercetasion iłegałi;
* mejor efisensa spetrałe;
* pusibiłità de far dòpara de servisi, cofà i SMS.
* ridusion de ła grandesa dei dispoxidivi

## Descrision
El GSM ła xe ła tecnołoxia de segonda xenerasion che ła ga vesto major suceso: nasesta in Eoropa e pò doparada in tuto el mondo, ła njien doparada da pì de l'80% dei utenti de tełefonia mòbile.

Altri stàndar sono:

* l'IS-95 (conosesto anca cofà cdmaOne), doparà inte i Stati Unii e in parte de l'Axia;
* l'IS-136 (o D-AMPS), in pasà prevałente in America;
* il PDC, doparà in Japon.

Sta tecnołoxia ła òpara inte łe frecuense 850, 900, 1800 e 1900 MHz.

## Evołusion
Ghe xe racuante tecnołoxie intermèdie intrà ła segonda e tersa xenerasion, identifegae comunamente cofà 2,5G (*xenerasion 2 e mexo*) e 2,75G (*xenerasion do e trè cuarti*).

### 2,5G
El tèrmano **2,5G** el xe doparà par clasifegar el stàndar GPRS (General Packet Radio Service), evołusion del GSM che el mejora el suporto par ła trasmision de dati introduxendo ła comutasion de pacheto.

### 2,75G
**2,75G** el xe invese doparà par identifegar l'EDGE (Enhanced Data rates for GSM Evolution), evołusion del GPRS che el consente de ver majori vełosità.

## Voxe corełae
* 1G
* 3G
* 4G
* 5G

## Linganbi foresti
3G

In tełecomunicasion el **3G** el xe on scursamento doparà inte el setor de ła tełefonia sełułare par dirghe a łe tecnołoxie de tersa xenerasion. Ste cuà łe xe stae comersałixae inte el 2001

El 3G el introduxe:
* pusibiłità de navegar in internet
* vixuałixasion de vìdio
* introdusion de łe videociamae
* introdusion del tivufonin
* mejoramento de ła vełosità da 2 a 42 Mbps

## Tecnołoxie de 3 xenerasion

## Voxe corełae

* 1G
* 2G
* 4G
* 5G
## Notasion


## Linganbi foresti
1G

Co **1G** a se intende i primi stàndar de trasmision dati traerso ła rete de tełefonia mòbiłe.

## Caraterìsteghe e stòria
Łe reti 1G łe trasmeteva i dati segondo on stàndar anałòxego, che par sta motivasion el dimandava dispoxidivi tanto grandi par colpa de ła grandesa del mòduło risevente-trasmetidore e de ła grandesa de ła bataria pionbo-asido, che ła gavea da conpensar i slevai consumi del dispoxidivo. Łe reti 1G, par de pì, łe ghea on liveło de seguresa baso on mùcio, che par sta motivasion xera pusìbiłi intersetasion e hacking.

## Protocołi
*AMPS (Advanced Mobile Phone System), paresto par ła prima olta inte el 1976 inte i USA, el xe el primo stàndar de ła rete sełułare. Doparà prinsipalmente de łà de l'Atlàntego, in Rùsia e in Axia, sta rete anałòxega de prima xenerasion ła ghea dei basi mecanismi de seguresa che i rendea pusìbiłi el piratajo de łe lìnee tełefòneghe.
*TACS (Total Access Communication System) version eoropea del AMPS. Doparando ła banda de frecuensa da 900&nbsp;MHz, sto sistema el xe stà prinsipalmente doparà grandamente in Inghiltera, dopo in Axia (Hong-Kong e Japon).
*ETACS (Extended Total Access Communication System) ła xe na version evolvesta del stàndar TACS desviłupada inte el Regno Unio doparando on nùmaro major de canałi de comunegasion.

Le reti 1G łe xe devegneste obsołete co ła vegnesta del GSM, primo stàndar 2G.

## Bibliografia
* 1G so it.kioskea.net (distribuio segondo Creative Commons BY)

## Voxe corełae
* 2G
* 3G
* 4G
* 5G

## Linganbi foresti
*
* Glossary: 1G - First Generation wireless technology
* Glossary: Detailed Description on 1G Technology
Global System for Mobile Communications

El **Global System for Mobile communications** (**GSM**) o in vèneto ***sistema globałe par łe comunicasion mòbiłi*** el xe on stàndar mondiałe de segonda xenerasion (2G) par ła tełefonia mòbiłe. El xe stà creà dal CEPT e desviłupà da ła ETSI. El xe on stàndar open source, o sia verto e no propietàrio, cuindi el połe èsar evolvesto tuti. El GSM el predòmena in Eoropa e el xe el majoritàrio inte el mondo. Partindo dal 2004 i operadori tełefòneghi i xe drio progresivamente sostituirlo col stàndar UMTS, de tersa xenerasion.
## Linganbi foresti
Banda ràdio

Inte łe tełecomunicasion co el tèrmano **banda ràdio** (o **spetro ràdio**) se ghe dixe a ła sesion del spetro eletromagnètego doparada par ła trasmision de dati e informasion.
Sta cuà ła identìfega ła sudivixion spetrałe del mexo trasmisivo par poder èsar doparà da pì operadori e utenti par far servisi e che ła ga da èsar adeguadamente dividesto intrà de st'ùltemi co el fin de evitar confliti de doparasion o interfarensa intrà segnałi ràdio de pì sorxenti.

## Definision
Na banda ła połe èsar definia in baxe a vari criteri e ghe xe do acesion del tèrmano comunamente doparae inte el ànbito de łe tełecomunicasion:
*toco de spetro che el fa parte de na sudivixion convensionałe orixenada da łe exijense sientìfeghe e tècneghe (łe pì doparae łe xe stabiłie da enti cofà el ITU, l'IEEE e ła NATO);
*toco de spetro inte el cuałe i canałi i ga ła istesa destinasion de doparasion (el insegnamento de sto tipo de bande ła njien fata co ła inlocasion de łe frecuense che ła porta a far on pian de łe frecuense ełaborò so acordi internasionałi o, de pì, nasionałi).

Ła banda del canałe ràdio, cusita cofà cheła de sistemi cablai, ła xe na risorsa limitada e ła va de conseguensa xestia co parsimònia, sercando de masimexarghene ła efisensa de doparasion/trasmision o efisensa spetrałe.

## [[Stàndar (informàtega)|Stàndar]] de insegnamento de łe frecuense
### Insegnamento ITU
Inte el ànbito sientìfego-tècnego el xe on mùcio doparà el insegnamento ITU-R, definio da ła racomandasion V.431. In baxe a sto insegnamento, el toco de spetro eletromagnètego conprendesta intrà łe frecuense che łe va da 3&nbsp;Hz a 300&nbsp;GHz ła njien separada in 11 bande, in baxe a ła frecuensa. Le bande łe xe separae da frecuense de 3n&nbsp;Hz che łe corisponde a longhese d'onda aprosimativamente conpagni a mùltepli o sotomùltepli del metro. El schema sevente el fa on resunto de ła sudivixion.

### Insegnamento IEEE
Ła sudivixion del spetro ràdio faxesta da l'IEEE ła xe prinsipalmente insentrada inte łe bande radar (cuindi so łe microonde). Sto insegnamento no el contenpla parò łe frecuense soto dei 3&nbsp;MHz.

### Insegnamento NATO
Ła sudivixion del spetro ràdio faxesta da ła NATO ła xe, cofà el insegnamento IEEE, insentrada inte łe bande radar. Pò che no ghe xe sudivixion dai 250&nbsp;MHz in xo, rexulta masa aprosimadiva par tratar łe frecuense soto de cheła bariera.

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Longhesa d'onda

In fìxega, ła **longhesa d'onda** de on'onda periòdega ła xe ła distansa intrà łe do *creste* o intrà do *ventri* de ła so forma d'onda, e vien comunamente indegada da ła létara grega \lambda.

## Definizione
La longhesa d'onda \lambda ła xe definia cofà:

: \lambda = \frac{v}{f
}

andove v ła xe la velosità de propagasion e f ła frecuensa de l'onda.La longhesa d'onda ła xe corełada al nùmaro d'onda \bar{\nu} da ła rełasion:

:  \lambda = \frac{2\pi}{\bar{\nu}}

Co le onde, de sòłito chełe eletromagnèteghe, łe pasa traerso on materiałe, la so vełositò de propagasion ła njien riduxesta de on fator pari a l'ìndaxe de refrasion n del materiałe, mentre ła frecuensa no ła canbia. Dita \lambda_0 la longhesa d'onda inte el vodo, la longhesa d'onda \lambda' in on materiałe co ìndaxe de refrasion n ła xe daxesta da:

: \lambda^\prime = \frac{\lambda_0}{n}

Le longhese d'onda de ła radiasion eletromagnètega łe xe normalmente rifarie al vodo cofà mexo de propagasion (anca se sto cuà no el xe senpre declarà esplegadamente).

La vełosità v de łe onde eletromagnèteghe ła xe pari a ła vełosità de ła łuxe, o sia sirca 3 \cdot 10^8m/s. Cuindi, par exenpio, ła longhesa d'onda \lambda de on segnale a 100MHz (on'onda ràdio), ła xe de sirca 3 \cdot 10^8m/s divixo 100\cdot 10^6Hz = 3 metri.

## Longhesa d'onda de de Broglie
Tute łe partexełe co na serta cuantità de moto łe ga na longhesa d'onda, ciamada **longhesa d'onda de [[Louis-Victor Pierre Raymond de Broglie|de Broglie]]**, che łe se desviłupa in baxe a ła rełatività restrinxesta:

:  \lambda = \frac{h}{p} = \frac {h}{mv} \sqrt{1 - \frac{v^2}{c^2}}

adove h ła xe la costante de Planck, p ła xe ła cuantità de moto de ła partexeła, m ła xe ła masa de ła partexeła, v ła xe ła vełosità de ła partexeła, e c ze ła vełosità de ła luxe.

## Notasion


## Bibliografia

* 
* 

## Voxe corełae

* Onda (fìxega)
* Frecuensa
* Spetro eletromagnètego
* Firma spetrałe

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Extremely low frequency

Ła locusion inglexa ***extremely low frequency*** (**ELF**) ła se dòpara par dirghe, inte el insegnamento ITU, ła banda de frecuense ràdio conprendesta intrà 3 e 30&nbsp;Hz.
## Altri projeti

## Linganbi foresti
4G

Co el tèrmano **4G** (acrònemo de *fourth Generation*), in tełefonia mòbiłe, a se intende łe tecnołoxie e i stàndar de cuarta xenerasion, che i parmete aplegasion multimediałi vansae e cołigamenti dati co na pì granda cuantità de banda pasante rispeto al 3G.
Inte el 2010 el ITU el ga autorixà ła doparasion de ła denomenasion 4G par tecnołoxie cofà LTE e WiMAX.

## Tranxision
El grupo de laoro ciamà Next Generation Mobile Networks (*NGMN*), costituio da racuanti dei majori operadori de tełefonia mòbiłe, el ga stabiłio łe norme par ła costrusion de ła rete, baxada so na architetura a comutasion de pacheto, che ła ga consentio ła tranxision graduałe verso na rete IP de łe reti 2G e 3G.
## Istòrego
Inte el setenbre del 2005 NTT DoCoMo, el pì inportante operador mòbiłe japonexo, el xe sta bon de far on test al streaming vìdeo de 32 filmai a alta definision so on novo termenale conetesto a on mini-network 4G. I test i xe stai fati drento de na autovetura in movimento che ła se spostava a na vełosità de 20 km/h: a sta vełosità ła reprodusion no ła se ga mai interonpesto. I tècneghi japonexi i ga declarà che i novi termenałi i xe boni de risévar finmente on màsemo de 100 megabit/s in movimento e 1 gigabit/s in poxision stàtega: in pràtega el contegnuo de on normałe DVD vìdeo el podaria vegner descargà da internet in cuaxi on minuto da on termenałe conetesto a na rete 4G

El 5 de novenbre del 2012 ła Comision Eoropea ła deside de consédar altri 120&nbsp;MHz datorno a ła banda de&nbsp;GHz, doparai par i servisi UMTS, a ła tecnołoxia 4G. Sto spetro el gavea da èsar fato dispunìbiłe dai Stati menbri entro el 30 de zugno del 2014. In sta panjiera, ła Union Eoropea ła ghea a dispoxision el dópio de ła banda de alta vełosità in confronto dei Stati Unii e ła xe rivada de consevensa ai 1.000&nbsp;MHz totałi..

## Voxe corełae
* 1G
* 2G
* 3G
* 5G
## Notasion


## Linganbi foresti
*
* 3GPP LTE Encyclopedia
* Nomor Research: Progress on “LTE Advanced” - the new 4G stàndar
*  (118kb)
* Information on 4G mobile services in the UK – Ofcom
* The Scope of 4G Technology: A Review  - OM Institute of Technology & Management
5G

thumb|Logo de ła tecnołoxia 5G
El tèrmano **5G** (acrònemo de *5th Generation*) el se dòpara par indegar ła union de tecnołoxie de tełefonia mòbiłe e sełułare, andove i so stàndar i definise **ła cuinta xenerasion** de ła tełefonia mòbiłe, co na signifegadiva evołusion in confronto a ła presedente tecnołoxia 4G/IMT-Advanced. Ła so destribusion globałe ła xe stada scumisiada inte el 2019.

## Caraterìsteghe xenerałi
Ła tecnołoxia 5G ła ga cofà primo vantajo fin cheło de otegner na major efisensa e adatibiłità de łe aplegasion de rete co:

* ła otimixasion de ła doparasion de łe risorse de rete co ła definision de sotoreti virtuałi indipendenti par ogni tipołoxia del servìsio (*slicing*)
* ła virtuałixasion de gran parte dei dispoxidivi de rete e na xestion dinàmega de ła banda dispunìbiłe co sistemi automixai de tipo SDN
* ła capasità de xestir na major cuantità de dispoxidivi par unità de superfise (sirca  de dispoxidivi par km² contro i - par km² de ła 4G)
* el suporto de caraterìsteghe pì spinxeste in tèrmani de latensa par garantir tenpi de resposta in "tenpo reałe", nesesari par aplegasion crìteghe
* na major vełosità de trasmision dei dati, teoregamente fin a 10 gigabit al segondo (Gbit/s)
* na signifegadiva redusion del consumo enerxetego (90% in manco respeto a ła 4G par ogni bit trasmetesto).
### Dimensionaminti de łe cełe 5G

## Voxe corełae
* 1G
* 2G
* 3G
* 4G
## Notasion


## Linganbi foresti
*
Very low frequency

Ła locusion inglexa ***Very low frequency*** (**VLF**) (*frecuensa tanto basa*) ła se dòpara par dirghe, inte el insegnamento ITU definie da ła ITU-R inte ła racomandasion V.431 , ła banda de frecuense ràdio conprendesta intrà 100 e 10 kHz, al cuało ghe corisponde longhese d'onda intrà i 10 e 40 metri

Łe so orìxane łe devien da ła IV confarensa del comitato CCIR che se ga vesto a Bucarest inte el 1937

Dato che par i segnałi ràdio trasmetesti co ste frecuense no łe ga na granda larghesa de banda, łe VLF łe njien doparae par trasmétar comunicasion tanto sénpleghe, cofà chełe de ła radionavegasion.
Sta anda ła njien ciamada anca "banda miriamètrega" o de łe "onde miriamètreghe", dal nome del miriametro, na unità de mexura uncó obsołeta che ła xe pari a 10 chiłòmetri.

## Dòparo
Sta sorte de onde ràdio łe se propaga anca inte l'acua inte na profondità che ła va dai 10 ai 40 metri, in funsion de ła frecuensa e de ła sałinità de l'acua. Par sta motivasion łe onde VLF łe njien doparae par comunicar co i sotomarini arente de ła superfise, mentre par chełi a na major profondità, se dòpara łe ELF (*Extremely low frequency*),

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Onde curte

miniatura|Risevidor par onde curte e altre bande costruio inte el scumìsio dei ani 70 del 1900. (Grundig Satellit 2100)
Le **onde corte** (scursà in **SW**, da l'inglexo *shortwave* o **HF** acrònemo *high frequency*) łe cuerxe el spetro de frecuenza che łe va da 3&nbsp;MHz a 30&nbsp;MHz, corispondente a ła gama de longhesa d'onda da 100 a 10m.

A difarensa de altri spetri de frecuensa inte el canpo ràdio, łe onde curte łe parmete, co poca potensa, de far cołigaminti a stralonga distansa, nonostante ła curvadura de ła Tera. Infato sto intervało de frecuense el njien rifletesto verso ła superfise terestre dai strati ionixai che ghe xe inte łe vàrie altese de l'atmosfera, scuerti da Edward Victor Appleton. Ła ionixasion dei gas atmosfèreghi ła xe cauxada dal vento sołare, che co na periodisità de sirca 11 ani, el ga dei màsemi tanto evidenti a respeto a dei mìnemi tanto basi.

A differenza di altri spettri di frequenza inte el campo radio, le onde corte permettono, con poca potenza, di effettuare collegamenti a lunghissima distanza, nonostante la curvatura

Durantre ła faxe de màsemo de ogni siclo, i strati rifletenti de ła ionosfera i xe ativi anca de note, parmetendo na fasiłe comunicasion a granda diatansa co base potense.

Ła ionosfera inte ła so parte inferiora, dai 40 ai 300km ła xe divixìbiłe in trè strati rifletenti:

* **Strato D**, fin a 90km d'altesa, ativo inte łe ore sentrałi del dì
* **Strato E**, intrà i 90 e i 120&nbsp;km d'altesa, el ga on màsemo de atività inte i mexi istivi
* **Strato F**, oltre i 130&nbsp;km d'altesa, durante iel dì sto strato el se sudividi in sotostrati (**F1** e **F2**)

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Onde ràdio

miniatura|Diagrama anemà de na antena a dipoło che ła iràdia onde ràdio

Le **onde ràdio** o **radioonde**, in fìxega, łe xe radiasion ełetromagnèteghe, che łe fa parte del spetro ełetromagnètego, inte ła banda de frecuensa conprendesta intrà 0 e 300 GHz, o sia co longhesa d'onda major de 1 mm.

## Bande
Ła gama de łe onde ràdio ła xe de consension sudividesta inte łe seventi bande:a nelle seguenti bande:

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Microonde

In fìxega le **microonde** łe xe radiasion eletromagnèteghe co longhesa d'onda conprendesta intrà łe game superiori de łe onde ràdio e la radiasion infrarosa. Siben che se tende a considararle separae da łe radioonde, łe microonde łe xe conprendeste inte łe parti UHF e EHF del spetro ràdio, gavendo isteso de łe caratarìsteghe spesìfeghe cauxae da ła so alta frecuensa. El confin intrà łe microonde e łe game de radiasion visine no el xe defati neto e el połe variar dipendendo dai difarenti canpi de stùdio.

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Onde longhe

El tèrmano **onde longhe** el se rifarise a na banda del spetro ełetromagnètego delimitada intrà i 148,5 e 283,5&nbsp;kHz e ła xe doparada par imétar programi radiofòneghi co ła tècnega de ła modułasion de anpiesa. So łe comuni ràdio in comerso ła banda de łe onde longhe ła xe frecuentemente prexente co l'acrònemo LW (da l'Inglexo *Long Wave*).

Ła gama de łe onde longhe ła xe prinsipalmente doparada inte ła Eoropa, co poche ecesion cofà ła Alxeria, Maroco, Turkmenistan e Mongołia. Łe frecuense portanti łe xe i mùltepli justi de di 9 kHz, da 153 a 279&nbsp;kHz, faxendo na ecesion par do stasion in Xermània che łe oparava inte i 177 kHz (*[[Deutschlandradio|Deutschlandradio Kultur]]*, dexativada el 31 de diçenbre del 2014) e 183&nbsp;kHz (Europe 1, dexativada el 31 de diçenbre del 2019). Anca Mongoliin Radio 1 dèroga el step dei 9 kHz.

Emisore oncora in funsion inte łe onde mèdie łe xe:

- 153 kHz: Antena Satelor - Romania;

- 162 kHz: Segnale orario - Fransa;

- 164 khz: Mongoliin Radio 1 - Mongolia;

- 171 kHz: Medi1 - Maroco;

- 189 kHz: Rás 1 - Islanda;

- 198 kHz: BBC Radio 4* - Gran Bretagna;

- 207 kHz: Rás 1 - Islanda;

- 209 khz: Mongoliin Radio 1 - Mongolia;

- 216 kHz: RMC Info - Fransa (trasmetidor stuà inte el marso del 2020);

- 225 kHz: Polskie Radio Program I - Połònia;

- 227 kHz: Mongoliin Radio 1 - Mongolia;

- 234 kHz: RTL - Fransa;

- 243 kHz: DR - Danemarca;

- 252 kHz: RTÉ Radio 1 - Irlanda;

- 252 kHz: Chaine 3 - Alxeria;

- 270 kHz: Radio Zurnal - Repùblega Ceca;

- 279 kHz: TR1 Watan Radio - Turkmenistan

Ła BBC ła dexativerà ła frecuensa in onde longhe pena che łe sarà finie łe vàlvołe del trasmetidor.
## Altri projeti

## Linganbi foresti
Tremendously high frequency

Ła locusion inglexa ***Tremendously high frequency*** (**THF**) el xe on tèrmano doparà da racuanti autori,, par dirghe a chełe onde ràdio conprendesta intrà i 300 GHz e 3 THz, frecuense andove ła radiasion ełetromagnètega ła xe considarada luxe infrarosa inferior (o distante), anca conosesta cofà radiasion Terahertz. Ła banda THF ła xe caraterixada da na longhesa d'onda che ła vària intrà el miłìmetro e i sento micrometri. Par sta motivasion ła union de łe onde THF łe njien anca definie "**onde submiłimètreghe**"  o "**banda submiłimètrega**".

## Notasion


## Linganbi foresti
Banda S

Ła **banda S** ła fa parte de łe microonde del spetro ełetromagnètego che ła va dai 2 ai 4 GHz e ła traersa on confin imaxenàrio intrà UHF e SHF a 3GHz.

Ła banda S intrà łe altre robe, ła xe doparada anca dai satèłiti, par el tenpo dei rełoji comandai e dai radar.

## Notasion


## Linganbi foresti
Spetro ełetromagnètego

El **spetro ełetromagnètego** (scursà spetro **EM**) el xe ła union de tute łe frecuense pusìbiłi de ła radiasion ełetromagnètega.

El intiero spetro el xe convensionalmente sudividesto inte ła parte del spetro vixibiłe, che el ghene òcupa ła sesion sentrałe e el costituise ła luxe, e in chełe a frecuensa major e menor (rispetivamente a longhesa d'onda menor e major) del spetro vixìbiłe. Łe onde de longhesa major, da l'infraroso a łe onde ràdio, łe ga na basa intensità e menor enerxia rexultando scarsamente danoxe par i organismi viventi, mentre łe radiasion de longhesa de onda inferior, da l'ultraviołeto ai raji gama, i ga na granda enerxia a efeto ionixante, produxendo dani biołòxeghi

## Sudivixion in bande
Cofà ła récia ła ga dei lìmiti inte ła persesion del son, el ocio oman el ga dei lìmiti inte ła vixion de ła luxe. In anbedó i caxi, ghe xe dei lìmiti suveriori e inferiori. Anca se se destìngue vàrie xone inte el spetro, no se połe dirghe che ghe sia tra de sti cuà dei lìmiti neti e presixi.

### Raji gama
### Raji X
### Radiasion ultravioleta
### Spetro vixìbiłe

### Radiasion infrarosa
### Microonde

### Onde ràdio

## Tabeła

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Banda L

Ła **banda L** ła fa parte del spetro ełetromagnètego de łe onde UHF, e in partegołare ła va da 1 a 2 GHz.

Ła banda L intrà łe altre robe, ła xe doparada anca dai tełèfoni sełułari, dal sistema de poxisionamento Galileo e dai tełèfoni satełitari.

## Notasion


## Linganbi foresti
6G

El tèrmano **6G** (acrònemo de *6th Generation*) el se dopararà par indegar ła union de tecnołoxie de tełefonia mòbiłe e sełułare, andove i so stàndar i definirà **ła sesta xenerasion** de ła tełefonia mòbiłe. El sarà el sucesor del 5G, e probabilmente el sarà signifegadivamente pì ràpido inte łe conesion, a vełosità de ~95Gb/s. Vàrie dite notàbiłi (cofà Nokia, Samsung, Huawei e LG) łe ga mostrà on grando intarese par el 6G. 
Segondo i raporti, ła Corea del Sud e el Japon i xe drio mostrar anca łori grando intarese par sta tecnołoxia. 
A xe probàbiłe che el sarà dispunìbiłe comersalmente inte ła decada del 2030.

## Notasion


## Linganbi foresti
*
Fiat Chrysler Automobiles

**Fiat Chrysler Automobiles [[Società par asion|N.V.]]** (**FCA**), dita itało-statunitense de derito ołandexo, ła xe on produtor multinasionałe de autoveìcułi, otavo grupo automobiłìstego inte el mondo par nùmaro de veìcułi produxesti..

Ła xe nasesta inte el 2014 da ła fuxion intrà ła italiana Fiat S.p.A. e el statounitense Chrysler Group, i ghe fa parte de FCA i marchi FIAT, Alfa Romeo, Lancia, Maserati, Fiat Professional, Abarth, Jeep, Chrysler, Dodge, Ram Trucks, Mopar, SRT; a ła FCA ła partien anca ła società połisportiva Sisport.

La società ła xe cuotada inte el NYSE e anca inte el ìndaxe FTSE MIB de ła Borsa de Miłan.
## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
FCA Italy

Ła **FCA Italy**, presedentemente conosesta col nome de *Fiat Group Automobiles*, ła xe na società italiana partesipada da ła Fiat Chrysler Automobiles (FCA).

## Dite controłae
* FIAT (Turin) - 100%
* Alfa Romeo (Turin) - 100%
* Lancia (Turin) - 100%
* Fiat Professional (Turin) - 100%
* Abarth (Turin) - 100%
* PCMA (Turin) - 100%
* Comau (Grugliasco) - 100%

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Alfa Romeo

L**Alfa Romeo** ła xe na dita italiana conosesta par ła produsion de veture dal caràtaro sportivo.

Fondada inte el 24 de zugno del 1910 a Miłan cofà A.L.F.A. (acrònemo de "Anonima Lombarda Fabbrica Automobili", traduxìbiłe cofà "Anònema Lonbarda Fàbrega Automòbiłi"), inte el 1918 ła ghea canbià el nome in "Alfa Romeo" dopo de ła acuixision del controło de ła società da parte de Nicola Romeo. L'Alfa Romeo ła faxea parte de l'Istituto par la Recostruzione Industriałe dal 1933 al 1986, co ła xe stada vendesta al grupo Fiat a ła cuała ła ghe fa parte oncora uncó.

Durante la so exsistensa, la caxa ła ga faxesto automòbiłe da strada e concept car che łe ga segnà ła stòria del design de l'indùstria automobiłìstega italiana. Da ła vixion tecnołòxega, ła Alfa Romeo ła xee considerada intrà łe caxe pì inte l'avanguàrdia del panorama automobiłìstego intenasionałe gràsie a łe inovasion che łe se ga vesto inte łe so veture.

Oltre a łe autoveture, l'Alfa Romeo ła ga anca poduxesto veìcułi comersałi, materiałe rodante, mexi pùbleghi, motori marini e aeronauteghi. Inte el scumìsio dei ani setanta, inte el ponto pì alto de ła capasità manufaturiera, ła forsa laoro ła tocava i  dipendenti destribuii inte i trè stabiłiminti produtivi de l'època (Portello, Arese e Pomigliano d'Arco).

## Notasion


## Varda anca
* Alfa Romeo 147

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Femtoceła

In tełecomunicasion, na **femtoceła** ła xe na stasion baxe picenina in grandesa e potensa, dexegnada par ła doparasion inte łe caxe e inte łe boteghe.
In xenare se se cołiga a ła rete del fornidor dei servisi co na conesion a banda larga cablada, in xenare DSL o Fibra òtega. Na femtoceła ła consente ai operadori del servìsio de esténdar ła coertura inte i spasi interni e oltre a sto cuà, ła parmete de libarar canałi de comunicasion de łe stasion baxe tacà de eła.
Ła femtoceła ła ga ła istesa funsionałità de ła stasion baxe, ma ła espande par consentir na destribusion pì sénplega e autònoma.
Dal ponto de vixion de l'utensa che ła dòpara, na femtoceła ła da mejoramenti de ła coerdura del servìsio mòbiłe e on mejoramento de ła cuałità de łe ciamae e on sbasamento del costo de ła doparasion de l'infrastrutura de entrada a banda larga del cliente
## Difuxion inte el mondo

## Notasion


## Voxe corełae
* 5G

## Linganbi foresti

*  ThinkFemtocell: Technical detail, business case and analysis   
*  Home Cells Signal Mobile Change, *[[BBC News|BBC News Online]]*  
*  Vìdio e demostrasion de na femtoceła  
*  Prima femtoceła 3G dispunìbiłe comersalmente inte el mondo
Veìcoło feroviàrio

Inte ła tècnega e inte ła organixasion de łe ferovie, i njien definii **veìcułi** i rodàbiłi che i costituise i ełementi de ła union del materiałe mòbiłe (o materiale rodante o materiałe rodàbiłe).

In sta definision i xe conprendesti i mexi de trasion (anca ciamai materiałi de trasion, o materiałi motori, o unità de trasion) che i ciapa drento a ła categoria łe locomotive, automotori, automotore, i autotreni e el materiałe rimorchià, che el xe adibio al trasporto dei viajatori (vetura pasejeri), de vałixe (baułi), de posta (anbułanti postałi) e Merse (caro merse), o de atresadure o materiałi par ła manutension de ła infrastrutura feroviària o de altri materiałi rodante (cari gru, cari ofisina, cari socorso.

Inte el łenguajo de uncó, e frecuentemente anca cheło de ła devulgasion, se ciapa drento in sta categoria anca i ténder de łe locomotive de vapor. Parte in comun a tuti i veìculi feroviàri i xe ła parte no sospendesta, costituia dal rodajo (eventualmente coi carełi) e ła parte sospendesta. Sta ùltema ła ciapa drento el tełaro, i orgagni de trasion e de repulsion, el sistema de frenadura e ła casa.

On tren el xe fato da uno o pì veìcułi, includendo ła unità de trasion co reładivi comandi de controło (banco e cabina de guida), e de conseguensa bon de móvarse autonomamente.
## Tipoloxie de veìcułi feroviari

### Mexi de trasion
Par łe distinsion termenołòxeghe vardarse anca mexo de trasion feroviàrio.

I mexi de trasion i vien destinguesti soratuto par el tipo de servìsio faxesto.
*Locomotiva par el servìsio de lìnea
*Locomotiva par el servìsio de manovra

#### Locomotive e automotori
*Locomotiva a vapor e tender
*Locomotiva a turbina
*Locomotiva tèrmega
*Locomotiva ełètrega

#### Automotore e autotreni
*Automotora tèrmega e ełetromotora
*Autotreno tèrmego e ełetrotren

### Materiałe rimorchià
* par trasporto de viajator
** vetura pasejeri
** Baułi
** Postałi
* par trasporto de merse
** cari
* de servìsio
* par ła manutension de l'infrastrutura feroviària o de altri materiałi rodàbiłi (cari gru, cari ofisina, cari socorso).

### Veìcułi bimodałi

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Ferovia

Col tèrmano **ferovia** (tèrmano nasesto inte ła metà del XIX sècoło, in presedensa denomenada **via ferada** o **toco ferà**), se intende in xenare a ła infrastrutura de trasporto terestre, bona par ła sircołasion de treni. Par estension, ła istesa paroła ła ciapa anca el signifegare de "lìnea feroviària" o de "sistema feroviàrio", dixendo in sto ùltemo caxo tute łe infrastruture, la tecnołoxia e el personałe, nesesari a garantir la sircolasion dei treni inte łe lìnee feroviàrie.

## Istòria

Łe orìxeni de ła ferovia łe se cata tradisionalmente in Inghiltera, andove łe vegnea doparae łe ferovie co trasion a cavałi, sia inte łe xone mineràrie par ła asportasion del minerałe estraesto che inte łe grande sità par el trasporto pùblego.

Inte el 1804, Richard Trevithick, el ghea doparà par ła prima volta na locomotiva a vapor, e ła prima ferovia pùblega ła xe strada el Stockton & Darlington Railway inaugurada inte el Regno Unio inte el 1825.

De tutavia, a xe de norma dar cofà scumìsio de łe ferovie ła gran conosesta gara de Rainhill in Inghiltera par individuar ła futura locomotiva bona par percórar ła lìnea Liverpool - Manchester. El inxegnero George Stephenson, inte el 1829, el ghea costruio ła Rocket, considerada èsar el caostìpete de łe locomotive pò che el unise i mecanismi fondamentałi cofà ła caldàia tubiłar e el tirajo del camin. Co sta cuà, Stephenson el xera sta bon de tocar i  48 km/h e i 28&nbsp;km/h co un convojo de 17 tonełae. Da chel momento łe ferovie łe se ga sviłupà e łe ga contribuio inte el sviłupo de ła rivolusion industriale.

## Notasion


## Varda anca
* Esampón

## Altri projeti

## Linganbi foresti
*
Infrastrutura

Par **infrastrutura** se intende uno o na sèrie de ełementi o de dispoxidivi organixai che i conpone, i cołiga e i intermèdia i raporti  intrà łe vàrie conponenti de na strutura.

El tèrmano el połe èsar considarà on fià astrato, parché xe fàsiłe considarar ogni ojeto, anca de comun dòpara, come se ła faxese parte de na infrastrutura pì granda, el njien defati pì de comun doparà inte racuanti canpi spesìfeghi.

Par exenpio, se parla de infrastruture crìteghe, rifaréndose a ła seguresa del Stato, ingrupando soto sta voxe ełementi intrà lori separai, cofà łe funsionałità del Ministero de ła Difesa o de łe banche, ma che łe fa parte de na union andove ła cascada de un sìnguło ełemento el rìs-cia de de strasinar tuto el resto.
## Voxe corełae
* Strutura

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Tren

[thumb|Prima ferovia in [Xermània ]]
El **tren** (derivante da "tràino" che a volta soa el deriva dal latin *trahere*: trar; el tèrmano el se ga modifegà inte el tenpo co el franseso provensałe (*train*)) el xe on mexo de trasporto pùblego o merse ato a ła sircołasion inte łe frrovie conponesto da na union de ełementi indentifegàbiłi, unii permanentemente o tenporaneamente a formar un ùnxoło convojo. El ga raprexentà on ponto de svolta inportanto par ła evołusion industriałe dei stati otosenteschi, rivando a rivestir par on mùcio de ani on roło sentrałe inte ła struturasion pułìtega, econòmega e sociałe de łe nasion, sia anca rivando a ciapar on posto de rexalto inte el imaxenàrio cołetivo.
## Bibliografia
* Gianni Robert, *Le ferrovie inte el Mondo*, Milano, Vallardi, 1964
* D. Ross et al., *The Encyclopedia of Trains and Locomotives*, Thunder Bay Press, San Diego (CA) Ottobre 2003, ISBN 1-57145-971-5
* J-P Thiollet, *Rêves de trains*, Anagramme Ed, Paris, 2003. ISBN 2-914571-24-0
* J. Glancey, *The Train, an illustrated history*, Carlton Books, 2005, 2005, ISBN 1-84442-345-X
* Glancey, Jonathan (2005). The Train. Carlton Publishing Group. ISBN 978-1-84442-345-3.
## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Trasporto pùblego

Co **trasporto pùblego** a se intende el trasporto de persone co ła dòpara dei vari mexi de trasporto preponesti. Sto cuà no el va confondesto co el trasporto de turisti o pasejeri faxesto da łe conpagnie aèree o dai pullman.
## Tipi de trasporto pùblego
### Trasporto pùblego locałe
El trasporto pùblego locałe (TPL) el revarda i spostaminti drento de na sità, de na provinsa/sità metropułitana o de na rejon, faxesti da na dita (sia pùblega che privada) che ła òpara co na concesion da parte de l'ente statałe interesà (sità o rejon).

### Trasporto de longa percorensa
El trasporto de longa percorensa che invese el revarda el trasporto de pasejeri a liveło statale, no el xe da confóndar co el trasporto de toristi che el połe avegnere co ła dòpara de aèrei o pullman torìsteghi.
## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Tram

Il **tram** o **tran** el xe on mexo de trasporto so sina, no solché tìpego ma anca escluxivo del trasporto pùblego orban, bon a sircołar so infrastruture tranviarie sia in sede pròpia che in cheła smisiada, so strada, andove ła sircołasion ła xe, de màsema, in rexime de marsa a vista.
## Istòria
Inte el prinsìpio i tram i xera trainà dai cavałi, el primo el xe stà in Gàłes, inte ła lìnea intrà Swansea e Mumbles, ativà inte el 1807. Inte ła amèrica, soło che inte el 1832 el xe sta ativà el primo tram.
Inte ła Eoropa continentałe, el primo tram el xe rivà in Fransa inte el 1839.

## Tipi de tram
* Tram mono/bidiresionałe a na casa pasejeri
* Tram mono/bidiresionałe artegołà (a pì case) pasejeri
* Tram mono/bidiresionałe artegołà (a pì case) pasejeri par servisi interorbani
* Tram merse
* Tram traja
* Tram par ła manutension de ła lìnea
### Tram co tecnołoxie alternadive
#### Tram-tren
#### Tram so goma

#### Tram de cavo

#### Tram de man

#### Tram a [[Trasion feroviària|trasion tèrmega]]

## Varda anca
* Tran sabiera de l'ATM

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Trasporto pùblego locałe

__HIDDENCAT__

Co **trasporto pùblego locałe** (acrònemo **TPL**) a se intende on tipo de trasporto pùblego che ła se òcupa de trasportar pasejeri drento de na sità, de na provinsa/sità metropułitana o de na rejon, faxesti da na dita (sia pùblega che privada) che ła òpara co na concesion da parte de l'ente statałe interesà (sità o rejon).
## Voxe corełae
*Trasporto pùblego
*Mexi de trasporto
## Altri projeti
Val Squaranto

Ła **Val de Squaranto**, o senplisemente **Val Squaranto**, ła xe na vałe de ła provinsia de Verona, ła tersa pì łonga dopo ła Val Łagarina e ła Val d'Illasi.

La vałe desboca in pianura Padana darénte Verona, el so primo percorso xe inte łe coììne veronexi indove ghe xe łe łocałità de Montorio Veronexe, Misołe e Pigoso (ła cusìdita vałe basa). Ła vałe può ła scominsia el percorso a l'interno de l'altopian de ła Łesinia separando i subaltopiani de Erbeso e de Veło Veronexe. In sta xona ghe xse i comuni de Cerro Veronexe (770&nbsp;m), Roverè Veronexe (843&nbsp;m). e Bosco Chiesanuova (1106&nbsp;m).

L'alta Val Squaranto xe spartìa tra i comuni de Bosco ed Erbezzo, se cata tre łocałità prinsipałi: Maregge (1264&nbsp;m). co l'Oratorio afrescà, intitołà a San Michele Arcangelo, consacrà inte el 1725, Tracchi (1335&nbsp;m). e ła stasion siìstega San Giorgio (1510&nbsp;m), ła vałe termena infin al Paso Castel De San Giorgio (1806&nbsp;m).
Bataja de Stafarda

Ła **bataja de Stafarda** l'è uno dei avenjimenti pì sanguenozi de'l ràdego che Luigi XIV el ga scominsià contro Vittorio Amedeo II.
El 1690 jera el terso ano de ła guera dei nove ani. El duca Vittorio Amedeo el disponeva de sołi 8.000 omeni in armi. El Re Sołe ga chiedesto che 2.000 fanti e tre rezimenti de dragoni de Vittorio Amedeo i fuse invidà inte'i Paezi Basi o alternativamente contro i Spanjołi de Miłan e che łe fortése de Verrua e Torin łe venjise ocupàe dai fransezi, altrimenti «el duca el sarà punìo in modo da recordarsene par tuta ła vita». Vittorio Amedeo ga ofrìo donca ła só ałeansa a ła Łiga de Augusta stante che ghe venjee asicurà l'abatimento de łe mura de Cazałe.

Vittorio Amedeo II gera drìo spetàr l'arivo de sincuemiłe inperiałi ma cuando ghe xe stà riferìo che l'amontar efetivo de łe trupe del Catinat jera de sołi 12.000 omeni, el ga pensà de poderle afrontar co łe pròpie forse e i diezemiłe spanjołi.

L'esperto zenarałe, prinsipe Eugenio de Savoia, come anca el marcheze de Louvigny, comandante de łe trupe spanjołe, i zera invese de parer roverso. Ma Vittorio Amedeo, seguindo el só zovaniłe entuziazmo, ga tacà suito.

El teren el jera pien de sortìve e malsan. Vittorio Amedeo ga vosùo schierar łe só trupe so do łinee, puzando l'ała dreta a un teren paltanozo e cheła sanca a'l fiume Po. El sentro de łe truppe l'era costituìo da'l fior fior de ła cavałarìa spanjoła e piemonteze. Infin ze stà ocupà łe vacarìe intorno a Stafarda, ma no l'è stà zudegà inportante inpatronirse anca de na vècia giga, pozision inportante par poder colpir el fianco franseze, mentre ze stà łasà, tra na vacarìa e l'altra, masa spasio vodo, che gavarìa permetesto al Catinat d'incunearse tra łe fiłe piemontezi.

El Catinat l'a ordenà ai só dragoni de travolzer łe trupe łogàe a defeza de łe vacarìe : i piemontezi i ze stà intimorìi da l'avansada nemìga e i ga dovesto ritirarse. Vittorio Amedeo el ga fadigà no poco par reciapar łe postasion  orizearie, ma ormai el zenarałe de San Silvestre l'era riusìo a incunearse a'l sentro de'l canpo de bataja e ła sorte de'l scontro el apariva senjà.
Mentre che gera drìo naser ciò, Catinat el ga ordenà a ła segonda łinea de avansar: l'inpato l'è stà tal che'l fronte sabaudo el ze andà in dèłego e Vittorio Amedeo el ga dovesto ordenar ła ritirada.

Ła ritirada de l'armada sabauda ła ze stà coerta da łe Vardie e dai Carabinieri de Savoia, mentre el groso ga ripiegà so Carignano e Moncalieri.

Piemontezi e Spanjołi ga avesto 2.800 morti, 1.200 prizonieri, 2.700 ferìi e i ga perdesto 11 canon so 12; el Catinat el ga avùo 2.000 morti. Profitando de'l suceso, el Catinat el ga ocupà Savigliano e Saluzzo e ga desfà Ceresole.

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Dita pùblega

Na **dita pùblega** ła xe na dita che ła ga el sojeto econòmego (che el detien el podere de desìdare i inderisi stratèxeghi) che el xe diretamente o indiretamente on istituto de derito pùblego. 

## Caraterìsteghe
Sta definision de dita pùblega, baxada sol sojeto econòmego, ła xe ła preferia inte ła dotrina, parché ritegnesta pì signifegadiva; xe pusìbiłe, parò, anca na definision baxada sol sojeto xurìdego (chi che el xe parte dei raporti xurìdeghi che i nase inte na atività de dita), considerando pùbleghe le dite andove sto sojeto el xe na persona xurìdega de derito pùblego, anca se xeneralmente no el fa parte de ła pùblega aministrasion. 

Łe do definision no łe coinside, par exenpio, na società par asion controłada da on ente pùblego ła xe na dita pùblega se ghe se consìdara el sojeto econòmego, privada invese se ghe se consìdara el sojeto xurìdego. Na società par asion controlada da na società par asion a so volta controłada da on ente pùblego ła saria na dita privada se ghe se considerase solché el controło direto, ma in realtà ła resta na dita pùblega. 
El conseto econòmego de dita pùblega no el coinside co el conseto xurìdego de *[[ente pùblego]]*, intendesto cofà persona xurìdega de derito pùblego. De fati, połe èsarghe dite pùbleghe che łe xe persone xurìdeghe de derito privà (el xe el caxo de łe società de partesipasion pùblega) o dite pùbleghe prive de personałità xurìdega, e, de conseguensa, parte de on ente pùblego pì grando (el xe el caxo de łe dite autònome). Inte ła fin, i enti pùbleghi de caràtaro no econòmego *tout court* no łe xe oviamente dite: par exenpio, ła scoła pùblega o el comun.

## Clasifegasion
Łe dite pùbleghe łe połe clasifegarse in:
*dite pùbleghe de produsion (c.d. inprexe pùbleghe) 
*dite pùbleghe de erogasion (o di consumo) 
*dite pùbleghe conponeste (o mis-ciae, o smisiae)
## Altri projeti

## Linganbi foresti
Istituto

Se definise **istituto** cheła union de persone che łe ga règołe e struture de conportamento rełativamente stàbiłi. El tèrmano el njien doparà in difarenti matèrie, co difarenti signifegai.

## Caraterìsteghe

In economia de łe dite, co el tèrmano "istituto" a se intende on grupo de persone che łe se cata in grupo in svariegae atività par rivar a fini comuni.

Drento de l'istituto a njien fata l**[[economia|atività econòmega]]'', o sia ła produsion e consumo de [[Ben finałe (economia)|beni econòmeghi]], volxesta al persevimento dei bixogni de ła comunità. Le clase de istituti majormente riłevanti łe xe:

* le ''[[fameja|fameje]]'';
* le ''[[inprexa|inprexe]]'';
* le ''[[pùblega aministrasion|aministrasion pùbleghe]]'' ([[dita|dite]] conponeste pùbleghe, istituti pùbleghi teritoriałi).

Ła **dita''' in sto caxo no ła xe ła inprexa (cofà che ła saria inte el lenguajo popołare), ma ła xe intendesta cofà òrdene econòmego de on istituto, cuindi par economia de ła dita se intende el stùdio de l'ordene econòmego dei istituti.

## Altri projeti

## Linganbi foresti
GMM Grammy

**GMM Grammy Public Company Limited** (thai: จีเอ็มเอ็ม แกรมมี่) xe na dita thailandesa co sede in Bangkok, fondada in tel 11 de novenbre 1983.

## Linganbi foresti
Televisa

**Grupo Televisa S.A.B.** xe na dita mesegana co sede in Sità del Mèsego, fondada in tel 1° de genaro 1973.

## Linganbi foresti
Korean Broadcasting System

**** (coreano: 한국방송공사) xe na dita sudcoreana co sede in Seul, fondada in tel 1927.

## Linganbi foresti
Seoul Broadcasting System

**** (coreano: 에스비에스) xe na dita sudcoreana co sede in Seul, fondada in tel 1990.

## Linganbi foresti
Touch screen

El **touch screen** o **touchscreen** xe un partegołar dispoxidivo ełetrònego, fruto de l'union de un schermo ed un dixitałixador, che parmete all'utente de interaxir co na interfasa gràfega mediante i dèi o partegołari ogeti. El touch screen xe al steso tenpo un dispoxidivo de input e output.

El termene touch screen l'è un préstio de l'inglexo, in vèneto se pol traduxer co "schermo tatiłe" o "schermo sensìbiłe al toco".

## Istòria
El primo touch screen xe stà brevetà inte el 1969, mentre el primo smartphone ad utiłixarlo xe stà l'IBM Simon del 1992.

### Difuxion
El touch screen xe partegołarmente difondesto fin dai ani 1980 in vari dispoxidivi dotài de schermo destinài ad un uxo intenso da parte del pùblego, come par exenpio i sportełi informativi o el sporteło automatego (ATM); no xe tutavia mancàe sołusion profesionałi cofà l'HP-150 del 1983 e che raprexenta el primo PC co touch screen.
Xe soło a partir dai primi ani del XXI sècoło che i dispoxidivi co touch screen conose na vera difuxion, grasie a sołusion in dispoxidivi mobiłi cofà el Nintendo DS, i navegadori satełitari, i UMPC o i vari tełefonini sełułari e smartphone.
Co ła difuxion de cuełi dispoxidivi e co l'aumentar de ła rechiesta del pùblego, i touch screen conparise intensivamente anca in dispoxidivi portatiłi pì grandi, cofà i tablet PC o i tablet computer.

## Caratarìsteghe
El touch screen par łe so carateristeghe riese a sostituir łe funsion del mouse e in tanti caxi anca de ła tastiera, el che permete soratuto par i dispoxidivi mobiłi e conpati de no dover dedegar spasio a tastiera, mouse e touchpad, ed aver cuindi al steso tenpo un schermo pì grando a guałivésa de spasio utiłe, na interatività direta tra utente e dispoxidivo, a preso parò de na vełosità de scritura e dixitasion in xenerałe manco rapida e a volte co pì alto tasos de erori.

## Notasion
TV Azteca

**TV Azteca S.A.B. de C.V.** xe na dita mesegana co sede in Sità del Mèsego, fondada inte el 2 de agosto del 1993.

## Linganbi foresti
Cartoon Network

## Storia
El 9 agosto 1986, Turner Broadcasting System el ga conprà Metro-Goldwyn-Mayer/United Artists (MGM/UA). El 18 otobre, Turner el ga rivendùo co ła forsa MGM. Tutavia, Turner el ga tegnùo gran parte deła biblioteca cinematografica e tełevixiva fata prima del majo 1986 (incluso un fià de ła biblioteca UA) e el ga formà Turner Entertainment Co. L'8 otobre 1988, el so canałe cavo Turner Network Television el xe stà lansà e el ga ciapà un publico co ła so granda biblioteca de film. Nel 1991, Turner el ga anca conprà ła biblioteca del studio de animasion Hanna-Barbera. Ted Turner el ga sełesionà Betty Cohen (alora vice presidente senior de TNT) pa crear na rete pa ospitar sti programi. El 18 febraro 1992, Turner Broadcasting ga anuncià i so piani de lansar Cartoon Network come sfogo pa na biblioteca de animasión. El 12 marso 1992, ła so società madre omonima ła xe stà fondà un mese dopo che el piano de Turner el jera stà anuncià. El 1° otobre 1992, ła rete ła xe stà lansà uficialmente come ła prima canałe cavo de 24 ore co tema prinsipałe l’animasion.

Nel 1994, ła nova divixion de Hanna-Barbera Cartoon Network Studios ła xe stà fondà e ła ga scominsià ła produsion de *[[What a Cartoon!]]*. This show debuted in 1995, offering original animated shorts. Sto spetacolo el ga debutà nel 1995, ofrendo curti animai orixinałi. 'Ntel 1996, Cartoon Network el ga trasmeso do programi prescołastici: *[[Big Bag]]*, un programa tełevixivo live-action/puppet co serie curte animae prodote da Children's Television Workshop, che ła gaveva serie animade pa bocia de materna importài da paexi foresti. Turner Broadcasting System unìo co Time Warner, che ga consołidà/restituìo ła proprietà de tuti i cartoni animai de Warner Bros. Ła rete ła podaria po’ continuar co pì produsion orixinałi.

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Enzo Ferrari

**Enzo Anselmo Giuseppe Maria Ferrari** conosesto cofà **Enzo Ferrari** (Modena, 20 de febraro del 1898 – Modena, 14 de agosto del 1988) el xe sta on inprendidor, dirixente sportivo e piłota automobiłìstego italian, fondador de ła omònema caxa automobiłìstega. Ła sesion sportiva de ła so caxa automobiłìstega, ła Scuderia Ferrari, ła ghea concuistà ła Formula 1, co eło oncor in vita, 9 canpionai del mondo piłoti e 8 canpionai del mondo costrutori.
## Altri projeti

## Linganbi foresti
Scott Dixon

**Scott Ronald Dixon** (Brisbane, Australia, 22 de Juli 1980), xe on pilota New Zealandia de IndyCar, che atualmente se trova a corer con na vetura del Chip Ganassi Racing.

## Coligamenti foresti
* Sito ufficiale
Conpozision (lenguìstega)

Ła **conpoxision** in lenguìstega el xe el proceso par ła cuała na nova paroła ła se xenera partendo da ła union de do o pì parołe o raixe. Na paroła vegnesta fora par conpoxision ła se definise **conponesta** o **conposta**. Ghe xe léngue inte łe cuałe łe parołe conponeste łe xe rare, in altre invese łe xe altamente frecuenti (par exenpio el sanscrito o el todesco) andove inte i conposti se ga fondesto numaroxi ełeminti.

## Notasion