open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hong Kong

**Oṅ Koṅ** o **Hong Kong** (in cinéxe: 香港; pinyin: Xiānggǎng; cantonéxe Yale: *Heung1 Gong2*),, el xe un teritorio cinexe de ła Axia oriental.
El xe al confin co ła provincia cinexe de Guangdong intel nord e sircondà dal Mar Cinéxe Meridionałe a est, òvest e sud.

## Xeografia fixega
El teritorio el conprende 'na penìxoła sul łato de sanca del delta del Fiume de łe Perle, e sirca 200 ìxołe darente.
Łe pi' grande łe xe ła ìxoła de Łantau, a sudest, e ła ìxoła de Oṅ Koṅ a sud.

El teritorio el ga klima monsonego, fresco e suto de inverno, caldo e piovoxo de istà.

## Istoria
Oṅ Koṅ ła xe partia come un porto comerciałe inte el 19° sècoło e ła se ga sviłupà come uno dei pi inportanti sintri finansiarii del móndo.

L'è stà na cołonia del Regno Unio dal 1842 al 1981 e un teritorio dependente britànico dal 1981 fin al trasferiménto sóto sovranità de ła Repùblica Popołar Cinéxe intel 1997.

## Xeografia połitega
Ła xe una de łe dó Rejon Aministrative Speciałi de ła Cina
Sóto el sistema "Un Paéxe, du sistemi" el Governo Sentrałe Popołar el va drio ła diféxa e i afari foresti, mentre el Governo de Oṅ Koṅ el ga el só sistema legałe, monetario, doganałe, ła só połisia, łe połìtiche de imigrasion e i só dełegai a avegnimenti e organixasion internasionałi.

Ła Dichiarasion Unificà Anglo-Britànica e ła Łeje Fondamentałe de Oṅ Koṅ łe stabiłise che Oṅ Koṅ ła gabia n'alto grado de autonomìa almanco fin al 2047, sinquanta ani dopo el trasferiménto.

## Aministrasion
### Sità xemełae
Oṅ Koṅ ła xe xemełada co:

## Economia
Particołarmente inportante el xe el tersiario: trafèghi e finansa.
Ła endùstria, fasiłitada da ła existensa de el porto franco in periodo britanego, ła xe desviłupada. Gavendo poche risorse materiałi e enerxeteghe, ma molte risorse umane ła ga priviłexà ła endùstria łiziera: ełetronega e ełetrotecnega (picołi ełetrodomesteghi), de presixion (otica, rełojeria), informadega, tełecomunicasion e sinematografega. Ła conprende comuncue anca industrie siderurgheghe, tesiłi e de el vestiario.

## Gałeria de someje

Po_Pin_Chau_1.jpg|bazalti cołonari inte'l Geoparko Mondial ONUESCO, a nordest
Lantau island full.jpg|Ìzoła de Łantau, a sudovest
Skyline over the Hong Kong Harbour.jpg|panorama de el porto de *Victoria*
Chirixalus_romeri.jpg|*Liuixalus romeri*, anfibio endemego


## Note

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Cultura

__HIDDENCAT__

Ła paroła **cultura** (dal latin *cultura* derivà de *colere* "coltivar, tirar sù, nar drio, aver cura de") xeneralmente ła se riferise a un grupo de atitivà umane e a łe struture sinbòłiche che łe dà sénso e inportansa a 'ste atività qua.

Łe culture łe pol vegner definìe come tuti i modi de vita che include arti, fedi e istitusion de na popołasion che łe vien pasae de pare in fiol. Le culture łe xe stàe ciamàe "el stil de vita de na società intiera"[3] De conseguenza ghin' fa parte còdexi de conportaménto, vestii, łéngua, rełigion, rituałi, règołe de conportaménto come łeji e morałità e sistemi de féde oltre che l'arte.
Valentino Rossi

__HIDDENCAT__

thumb|Valentino Rossi
**Valentino Rossi** (Urbin, 16 frebàr 1979) l'è un ex pilota de motosiclicsmo italian, nove olte campion ntele classi del Motociclismo.
L'è sta su Aprilia, Honda e Yamaha. El so soranome pi inportante l'è *The Doctor* e el xe sta canpion del mondo intel 2001-2005 e intel 2008-2009.

## Coligamenti foresti
* Sito ufficiale
Trinidad e Tobago

**Trinidad e Tobago**, ufisalmente **Repùblega de Trinidad e Tobago** (in ingleze: ***Republic of Trinidad and Tobago***), ła ze un stato insułare de l'Amèrica sentrałe caraìbega, de 5.128&nbsp;km² e 1.222.363 abitanti censii inte el 2015 e co capitałe Port of Spain.

Situada verso nord-est del Venesueła, de poca distansa da ła costa continentałe e che ła fa parte de l'arsipèłago de łe Picenine Antiłe, ła ze bagnada verso nord dal mar dei Caràibi, verso est da l'osèano Atlàntego, verso sud el canałe de Cołonbo che el ła separa dal Venesueła, e verso òvest ła varda sul golfo de Pària. Trinidad e Tobago ła ze na repùblega, ła cuała łéngua ufisałe ła ze l'ingleze. El cao del stato ze , mentre che el cao del goerno ze .

## Zeografia politega
Questo paese l'è na republica.
Ła cavedal de Trinidad e Tobago l'è Port of Spain.

## Demografia
Ła lengoa de la zente l'è el inglexe.

## Gałeria de someje

Imàjine:El Tucuche 45.jpg|Monte El Tucuċe inte ła Cordiłiera de el Nord
Imàjine:Nariva Swamp Trinidad.jpg|Pałù de Nariva
Imàjine:STAPP_037_San_Fernando_Harbour.jpg|San Fernando
Imàjine:TOBAGO-fort-james-kanonen.jpg|sito istorego de el Forte *James*


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Plazas de soberanía

miniatura|mapa
Łe **plazas de soberanía**, che vol dir *piase de sovranità*, łe xe esclave spagnołe rente ła costa (o su ła costa) marochina.

Łe piasè conosùe le ze Ceuta e Melilla ma gh'è anca tuta na serie de ìxołe e ixołoti (alcuni udi o abitai soło da guarnizon miłitari) come el Peñón de Vélez de la Gomera, el Peñón de Alhucemas, łe Ìxołe Alhucemas e łe Chafarinas.
Valrovina

**Valrovina** ła xe na frasion de Basan in provincia de Vicensa.

Fin al 1807 l'era na *contrada annessa* de ła Federasion dei Sete Comuni, po l'è deventà comune fin al 1938. Qûel'ano là, ła se ga unìo co Basan deventando na frasion: anca na parte del paéxe de Rubio che ła faxea parte del comun de Valrovina ła ga tacà far parte de Basan dopo l'union.
Łéngua islandéze

El' **islandéxe** (nòm nativo *Íslenska* ) l'é na léngua germànica setentrionale vesina asèi al faroexe e a serti dialèti norvegesi (cofà el *sognamål*). L'é la lingua ufiẑial dela repùblica de Islanda e el vien parlà da 320&nbsp;000 persóne.

Confrónto a le altre léngue del só grop, l'islandése el mantien dei trati vèci cofà dele declinaẑion co vari casi (nominativo, genitivo, dativo, acuxativo) e i generi (maschil, feminil, neutro). El ga anca na rica coniugaẑion dei verbi. Come ten altre léngue nòrdiche el ga i artìcoli definiđi tacađi in fónt al nome, al posto de méterli prima.

## Alfabeto
L'alfabeto islandexe el é fat de 32 letere, che le quasi tute fà cuele del alfabeto talian.
Ghe n'é tute le vocali pì la "Y".
Le letere C, W, Q e Z no le ghe n'é tele parole islandesi.

In pì ghe n'é le letere Ð/ð, Þ/þ, e anca Æ/æ.

## Numari cardinali da 0 a 10
* **Núll** (zero)
* **Einn** (un)
* **Tveir** (doi)
* **Þrír** (trei)
* **Fjórir** (quatro)
* **Fimm** (sinque)
* **Sex** (sie)
* **Sjö** (sète)
* **Átta** (oto)
* **Níu** (nóve)
* **Tíu** (diese)
Fagopyrum

Al genere ***Fagopyrum*** de la fameja de le Polygonaceae; al include do inportante cultivasion, al *Fagopyrum esculentum*, e al *Fagopyrum tataricum*. I ga an uso similar, e i ze classificadi come pseudocereal, parchè i gnen doperadi te la medesima maniera de i cereai parò no i fa parte de la fameja Gramineae.

Al Dr. David P. Miller, de la Università de San Diego al ga parecià an scrito sora al uso coreto del *fagopyrum*, dal titolo *El Fagopyrm No es Malo*.
Antiderivada

Intel cónto infiniteximałe in matemàtica, l' **antiderivada** (oben **primitiva** o anca **integral indefinio**) ła xe na funsion *F* che ła ga come derivada ła funsion *f*.

Dito in altre parołe, *F* l'è na antiderivada (o primitiva) de *f* se e soło se *f* l'è ła derivada de *F*; in fòrmuła: F' = f

El proceso doparà par far el cónto de n'antiderivada el se ciama **integrasion indefinia**.
Cónto infinitezimałe

El **cónto infiniteximałe** l'è un grupo de conosense a ła baxe de l'anàłixi matemàtica che el studia el "conportaménto locałe" de na funsion doparando el conceto de łìmite. El contien do conceti de baxe (uno el roverso de l'altro), che i ze el conceto de integral e quel de derivada che i xe łigài dal teorema fondamentałe del càlcoło integrałe. L'è inportante asè in fìxica, economìa, chìmica, ingegnerìa e medexina.

El xe stà fondà da Isaac Newton e Gottfried Leibniz e dai só predecesuri John Wallis e Isaac Barrow: piasè tardi Augustin Louis Cauchy el ło ga sistemà mejo zontàndoghe el conceto de łìmite.

El definise e'l studia ła convergensa de na sucesion o de na serie, continuità, derivada o integral. Łe funsion che se pol far el cónto infiniteximałe łe xe a variàbiłe reałe o a variàbiłe conplesa.
Derivada

[frame|Par ogni pónto, ła derivada ła xe ła [pendensa (matemàtica)|pendensa de ła reta tangente a ła curva de ła funsion *f*. Ła reta de cołor róso l'è senpre tangente a ła curva blu; ła só pendensa l'è ła derivada de *f* in qûel pónto lí.]]

In anàłixi matemàtica e inte el cónto infiniteximałe, ła **derivada** de na funzion ła xe un operator matemàtico che el dà ła mixura de come che canbia na funsion quando che canbia el vałor de łe só variàbiłi. Dita in altro modo, a partir dai vałuri de na funsion vien **derivà** come che 'sta funsion ła canbia.

In modo piasè intuitivo se pol dir che na derivada ła xe ła vełocità de variasion de na quantità int'un pónto precixo: ła vełocità de variasion de ła funsion ła vien *derivà* drio i vałuri de ła funsion.

Par far n'exenpio, in fìxica l'acełerasion ła vien definia come derivada de ła vełocità rispeto al tenpo parché par un pónto precixo del ténpo ła dixe quanto vełocemente che canbia ła vełocità de l'ogeto in question. Se int'un serto moménto (=pónto del ténpo) na màchina ła xe drio acełerar vol dir che ła só vełocità ła xe drio ndar sù; pi l'acèłera pi vol dir che ła só vełocità ła va sù in presia; se l'acèłera manco vol dir che ła só vełocità ła va sù piasè pian; se ła decèłera vol dir che ła só vełocità ła va sù negativamente (ła va zo).

Geometricamente invese se pol dir che ła derivada de na funsion *f* int'un pónto *x0* l'è ła mixura de ła pendensa de ła reta tangente a ła curva raprexentà dal gràfico de ła funsion *f* propio in quel pónto lí (x0,f(x0)).

L'operator inverso de ła derivada l'è l'integral.
Sima

Ła parola **sima** (anca **ponta** e **pała**) ła ze ła parte piasè alta de na roba. In particołar ła se riferise al pónto pi alto de un mónte, ma in modo figurà se pol intèndar anca ła parte piasè alta de na scała sociale, de na gerarchia o de na clasìfica.

## Uxo pi comune
Normalmente in vèneto l'uxo piasè comune l'è inte ła fòrmuła *in sima (a)* che vol dir sóra a calcosa: de sòłito se intende che ghe xe contato co ła parte alta de ła roba in question, come par exenpio "in sima ła mura" vol dir méso sóra ła mura (sentà, in pie o comunque postà). In serti caxi se pol anca doparar in sénso piasè figurà come "n'aereo che vóła in sima łe montagne" dove xe ciaro che no ghe xe mìa contato.

## Montagna
Par quanto che riguarda ła montagna, łe sime le ze senpre stae al séntro de ła storia de l'alpinismo. 
Par rivar in sima un mónte pol èserghe diverse strade, ciamae vie normałi o anca vie de ranpegada, che łe ga diversi gradi de fadiga, un nome e de sòłito el nome di chi che el ga *verto* ła strada par primo, queło che par primo el ga fato propio queła strada lì par rivar in sima. Łe vie piasè difìsiłi e manco frequentàe łe ga puchi ciodi e piantai małe: par 'sto motivo qua serve doparar anca *[[Friend (alpinismo)|friends]]* e *[[nut (alpinismo)|nut]]*. 
Ła sima pi alta de Europa, queła del Monte Bianco el ga un toco itałian e un toco fransexe e ła xe a 4.810 metri slm (in realtà i ze 4.807).
Integral

thumb|right|L'integral definìo de na funsion el corispónde a l'àrea sarà sù intrà el gràfico de ła funsion co ségno poxitivo quando che ła funsion el ga un vałor poxitivo e co ségno negativo quando che el ga vałor de negativo.

L' **integral** de na funsion, in anàłixi matemàtica, l'è un operator sviłupà orixinariamente par catar l'area sarà sù da ła curva de na funsion sul pian cartexian: el vien doparà parò in un saco de cunti, soratuto par problemi de fìxica. Drio el nùmaro de variàbiłi che ga ła funsion, l'integral el càlcoła l'area, el vołume, e.v.c...

Ciapà na funsion *f*(*x*) co na variàbiłe reałe *x* e n'intervało *a*,*b* su ła reta reałe, l' **integral**

: \int_a^b f(x)\,dx 

l'è l'area del toco de pian cartexian sarà sù intrà el gràfico de *f*, l' ase *x* e łe lìnie verticałi *x* = *a* e *x* = *b*, manco l'area sóto l'ase *x*.

Ła paroła "integral" ła pol anca riferirse al conceto antiderivada oben primitiva, na funsion *F* che ła ga come derivada propio ła funsion *f* che se càlcoła l'integral. In 'sto caxo qua se ghe dixe *integral indefinio*, mentre che i integrałi che se parla qua i vien ciamai inegrałi definii: serti i fa difarensa intrà primitive e integrałi indefinii.
Łéngua slesiana

La **łéngua slesiana** (Slesiàn: *ślůnsko godka*, *ślůnski*, a olte anca *pů našymu*) la xe parlà da la xente de la Slesia de Sora in Polonia, ma anca in Republica Ceca e Xermania. Inte el 2011 sirca 509&nbsp;000 persone le gà dichiarà de parlar el Slesiàn come so łéngua mare, ma el nùmaro de parlanti el vien stimà su 1&nbsp;250&nbsp;000.

El Slesiàn el xe ligà streto col Polaco, par cui serti lenguisti i lo considera un dialeto del Polaco.

### Alfabeto
No ghe xe un solo alfabeto Slesiàn. Quei che parla Slesiàn i xe sòiti scrivar la so łéngua coi caràteri Polachi. Inte el 2007 xe stà inventà un novo alfabeto Slesiàn, basà su tute le scriture slesiane (ghe xe ne 10 de ste qua). El xe doparà largamente su Internet, e anca su la Wikipedia Slesiana.

I carateri i xe:

Aa Bb Cc Ćć Čč Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Řř Ss Śś Šš Tt Uu Ůů Ww Yy Zz Źź Ss

e qualche digrafo: Ch Dz Dź Ds.

### Note


### Ligamenti foresti
* Notissie in Slesiàn
* Pů našymu – djalykt ślůnski kodyfikowůny
Portal

Un **portal** de Ìnternet el xe un sito web co l'obietivo de ofrir a l'utente l'aceso fàsiłe e integrà a na serie de risorse e servisi, come moturi de risérca, fòrum, documinti, programi, spéxa ełetrònica, evc. In gran parte i ze dedicài a risòlvar el bixogno de un grupo spesìfico de persóne o'l bixogno de aceso a informasion e servisi de istitusion pùbliche o privàe.

## Funsion e obietivi
Ła paroła *portal* ła contien in si el sénso de *porton de entrada*, e pi precixamente ła se riferise al só obietivo: xeneralmente el portal el xe el **pónto de partensa de un utente che el vol entrar e far na risérca sul web o catar fora da lì informasion inportanti**. Se pol dir che un portal l'ofre servisi par navigar in ìnternet, tirando sù cusita ła quantità de tràfico de un sito.

Un portal de Internet el pol èser anca un séntro intermedio intrà conpradori e vendituri online, indove che se cata anca struminti aposta par catar na dita spesìfica, védar avixo de conpravéndita evc.

El portal el vien anca considarà un intermediario de informasión che ga come fónte de entrade ła publisità de łe dite che łe ghe méte i avixi.

## Ligami esterni


* Student Portal  (eng) U Purttu Studente Umanu Piu Populare
Rejon autònoma a statuto speciałe

L'art. 116 de ła Costitusion de ła Repùblica Itałiana el prevéde che sinque Region łe gabia *«fórme e condision particołari de autonomìa drio i só rispetivi statuti speciałi adotài co leje costitusionałe»*. 'Ste region qua łe xe:

* Friuli-Venezia Giulia
* Sardegna
* Sicilia
* Trentin-Alto Adexe
* Val d'Aosta
Martin Weinek

[thumb|250px|'''Martin Weinek''' (a la sanca) co [Denise Zich e Kaspar Capparoni]]

**Martin Weinek** (Leoben, Austria, 1964) xe n'ator, dopiator, enologo, regista e 'mpreditor striaco. Laora por el cinema, teatro e la television. Tuti i lo conose come l' *Ispetor Fritz Kunz* del *[[Comisario Rex]]*.

## Cariera
Studente del Prof. Peter P. Jost (1983-1986), el se dedica al teatro a partir del 1986 nele produsion vienesi. El so primo ruolo in un film el xe quelo de un asensorista inte el film 'Nachsaison* (Basa stajon).

Inte el 1987 ga una parte ntel'opera teatrał *Der Lechner Edi schaut ins Paradies* di Jura Soyfer soto la regia di Georg Mittendrein nell'anbito del festival Ruhrfestspiele Recklinghausen e el ruolo de un scoasaro inte el film Müllomania de Dieter Berner.

Tra il 1988 e il 1989, el ga un ingagio al *Jura-Soyfer-Theater* a Vienna ed altri ingagi in teatri pi picołi, altretanto el laora come regista, diretor artistico e produtor. Dopo xe inte el 1989 inte ła serie tełevisiva austriaca Calafati Joe. Dal 1990 al 1991 xe diretore artistico del Hernalser Stadttheater a [[Viena|Vienna]].

Inte el 1999 riva la so popołarità anca in [[Itałia|Italia]] grasie a ła serie televisiva "Il Comisario Rex" andove che el xe ator fiso.

Martin Weinek xe un apasionato de [[vin]] e de viticoltura: difati dal 1993 el ga na so propria produsion de [[vixełe]] ad Hagensdorf (na frasion in piena canpagna inte el comun de Heiligenbrunn) che cura de persona insieme alla mojére Eva, anca ela atora e dramaturga. L'azienda xe ricavata da una vecia casa cołonica restruturada e modernixada soto la diresion de dona Eva Weinek. Ła proprietà dei Weinek ła xe intorno ai tre etari.

== Fimografia ==
* 1989: Calafati Joe (serie televisiva)
* 1999-2004, 2008- : [[Il Comisario Rex]] (serie televisiva)
* 2004: [[Silentium]]
* 2005: Grenzverkehr
* 2006: [[Unter weißen Segeln]] (Episodio *Träume am Horizont*)
* 2007: [[Die Rosenheim-Cops]] (Episodio *Liebe bis zum Ende'')

## Collegamenti esterni
* 
*  Link ORF 
*  Weinek als Weinbauer, sito della sua produzione vinicola 
*  Genuss Burgenland 2008 
*
Phylum

El ***phylum*** (; plural *phyla*), el ze el grupo tasonòmego zerarchegamente de soto del regno e de sora de ła clase.

In vèneto ła paroła *phylum* ła ze sinònemo de ła paroła **tipo** co ła se rifarise a ła zoołozia, e de **divizion** co ła se rifarise a ła botànega. Sta diferensiasion ła se dòpara oncora deso, par tanto se recore al grego-latinismo *phylum* (Latinizasion del grego antigo φῦλον, phûlon («tribù, rasa»). In racuante łéngue, cofà spagnoło e par portoghezo se dòpara ła paroła ***filo*** cofà ùgnoło sinònemo.

I organismi del isteso *phylum* i ga un pian struturałe comun (derivà da un antenato comun che par primo el ga orizenà sto pian struturałe), no nesesàriamente evidente da ła morfołozia esterna.

## Nome sientìfego
El nome sientìfego latin dato a un *phylum* el ze senpre un nèutro plurałe (el tèrmena co ła łétara "a"); 
*par le piante, al finise co "-phyta" (ezénpio: Bryophyta, Cycadophyta) che el vien rendesto in vèneto co ła terminasion *-fite* (Briofite, Cicadofite); 
*par i fonghi, el finise co *-mycota* (ezénpio: Ascomycota, Zygomicota), che el vien rendesto in vèneto co *-miceti* (Ascomiceti, Zigomiceti); 
*inte i altri cazi, la terminasion ła ze pì variàbiłe (ezénpio: Arthropoda, Mollusca, Chordata, Bryozoa), ła finałe "a" ła vien rendesta in vèneto co "i" (Artròpodi, Mołuschi, Cordai, Briozoi).

## ''Phyla'' conosesti
### ''Phyla'' del regno [[Animalia|animałe]]

## Varda anca
* Clasifegasion sientìfega
* Tasonomia
* Sistemàtega
* Nomenclatura binomenałe
Sagra de i fis-ciòt

[300px|thumb|right|Madòna adoloraza (o dele 7 spade) te la Ceza de S.Stefen a [Belun]]

La **Sagra de i fis-ciòt** la é la pì grosa fiera dela ẑità de Belùn in primavera, dò domeneghe prima de Pasqua, ciamada anca **Sagra dei subiòt**.

La festa religiosa sarie kuela dela Madòna dei sète dolori, o dele sète spade: ghe n'è la mesa inte la Ceza de Sant Stefen e na longa procesiòn 'nde che se porta in giro a spàla la statua de la Mazona de i sète dolori che la ze cenésta tut l'an te la capèla pìċola rente la cesa. I fedéli, solo quel dì, i pol andàr a tocàr al mantèl da drio de la statua e i dis na preghiera a la Madòna.

Quel dì, dala matina bonora, in piaẑa Campedel ghe ne le bancarèle de la fiera con na mùċia de roba da magnàr, zughi par i bocete, sughèt e traghene varie de artigianato locale.

A dar al nome tipico a sta fiera el ze al fis-ciòt che i vende in bancarèle piciole piciole. Sto àrte al costa poc e l ze piciol come na ẑiréla; tel mete in boca e te lo tien co la lengua, ma no tuti i é boni de farlo fis-ciàr. Se te se bon al fa an fis-cio che someja al cant de un oselet.

Co riva sera, par conclusiòn, i fa i foghi de artificio dò sule grave de La Piave che i sluseghéa in siel che imbarlumea tuta la sità, sempre se no piòve.
Capreolus capreolus

Al **caoriól** (o **cavriol**; *Capreolus capreolus*, L. **1758**) el é an animal mamìfero ungulàto, col pel de color ros o maron, lonc da 90 e 130&nbsp;cm e alt ala spàla fin a 80&nbsp;cm.

## Dove se el càta
Se pol trovar libero in tute le zone de montaña, Alpi e Apenini o colina e pedemontana, ma anca in pianura se el tróva an poki de arbusti o siese onde podér scónderse. Spés i va in serca de roba da mañar te i camp e ort coltivà, de nòt o matìna bonora. De dì el é an cin pì difizile catàrlo visìn i paesi, pitòst su la tranquilità de la montagna.

Te la zona de Bełun te pol trovarghén tanti, anca visin a le case.
Feriòn

thumbnail|destra|500px|Do par la riva col feriòn
Al **feriòn** a Belun sarie kuel ke in taliàn se ciama *slitta* o *slittino*.

Na olta al feriòn el era fat tut de fer, o pì spés de lenc e par farlo korer mejo su la neve el avea do strike de fèr inciodà par de sot.
Par girar dò par la disciesa se usea an bakét usà kome an remo de na barka, spostà da na parte o da ke l'altra.

Al podéa eser usà anka par trasportàr le légne de inverno, o par portàr e strasinàr pak e roba pesante in montagna ko la neve.
Ghe n'era anka na variante pi granda proprio usada specifikatamente par al trasporto del lenč te i bosk, ke la se čiaméa mùssa; al feriòn al gnea čiamà anka simpatikamente musséta.

Adés se lo usa solo par sogo, ma par turismo i a kreà dele vere e proprie piste e rive fate aposta solo par al feriòn, ko tanto de impianti par tornar in su, senza fadìga.

## Varda anca
* Musset
Fuso orario

thumb|350px|Fusi orari de la Tera

An **fuso orario** al ze una de le vintiquatro part che la ze dividesta la Tera e che le ga al stesso orario. Al orario al ze centrà su la ora solar del meridian central del fuso.

## Riferiment
Par definir i fusi orari se parte dal tenp coordinà universar (UTC). Al meridian de partensa al ze quel de longitudine 000 che al ze ciamà meridian de Greenwich e la so ora la ze indicada co la sigla GMT. Par indicar i altri fusi orari se fa riferiment a quel fuso sichè par esenpio al fuso orario del Veneto al gnen indicà co UTC+1 (o anca GMT+1 pì che sia 'te i paess anglosassoni).
## Altri
In teoria i meridiani che ga formà i diversi fusi i ga 15° un da quelaltro, in realtà sto tanto no el ze senpre vera par poder ndarghe drio a i confin dei Stati.
Pižoch

Al **Pisoch** al ze na montagna a Medanot dei comuni de Santa Jostina e San Gregorio 'te la provincia de Belun, 'te el Parco Nazionale Dolomiti Bellunesi.

La veta principal la ze a 2187&nbsp;m&nbsp;s.l.m., su la qual ze posisionà an caposaldo trigonometrico, e na cross la ze su na sima poco pì a Meodì de la cresta a quota 2170&nbsp;m&nbsp;s.l.m..

## Troi
La partensa la gnen fata normalmente da Roncoi (San Gregorio) a circa 850&nbsp;m&nbsp;s.l.m.. Se continua par la strada che va sù par la montagna in diresion del "Rifugio Ere" o in diresion del "Bivaco Palia" ciapando po' la "forsela Intrigoss". Al primo troi al ze pì comet e se pol donder al rifugio anca co el celerifero, ma el secondo al ze pì curt, manco panoramico e pì inpegnatiu. Tuti e doi i troi i se incrosa a i piei de la croda ciamada "Pisochet" par continuar insieme infin te la sima.

## Colegamenti esterni
Monte Pizzocco
Javier Zanetti

Xeło el capitan dell'Inter dal 1999 dopo l'adio de Giuseppe Bergomi.

Xe el xùgador in atività e ło straniero co pì prexense in Serie A (573) e anca queło co pì prexense inte ła storia dell'Inter (797). Xe inoltre el recordman de prexense consecutive co ła maja dell'Inter (137), squadra de cui xe el xùgador pì vinsente de ła storia co sedaxe trofei.

Co ła Nasional de bałon dell'Arxentina ga disputà 145 partie, sifra che ło rende el xùgador co el magior numaro de prexense inte ła storia de ła *Selección Albiceleste*.

Inte el marso del 2004 a Londra, inte el anbito de łe selebrasion del sentenario de ła FIFA, vien inserìo da Pelé inte ła FIFA 100 mentre inte el majo 2011 entra a far parte de ła Top 10 dei xùgadori milenari.

## Note
Limega

Ła **limega** o **slacagno** (e anca **cagoia** a Trieste), el xe on mołusco gasteropode terestre che no el se porta drio la conchiglia come caséta. No se deve confonder co lo sciùs o la sciosèla che el ze de la stesa fameia, ma le ha la conchiglia. L' é de color maron o pi spés ròs, lonc anca 10&nbsp;cm.

## Dove se el càta
Te i pol véderli de matina o ala sera, dopo na piova che i vien fòra da sot le siése o inte i prà, parché lori i a bisonċ de terén umido e no i vive tanto col sec e no i pol star tanto tenpo sot al sol. Spés te l cata inte l'ort, parché i va in serca de mañàr.

I maña foie de quasi tute le piante, erba a foia larga e pì spés insalata e tut quel che de bon i cata inte i ort; al ghe basta na not sola par mañàr gran part de la èra de insalata e el ze par quest odià dai contadìn e combatést co vari sistemi.

## Conbàter
Par coparli, te pol čorli su un par un co te i càta e butarli via, sercando a la umbrìa o sot i sas, o senò ghe n ze prodoti a base de "metaldeide", bàlete de color blu de solito da meter sul confìn de l'ort, o sanò pì senplice te pòl butarghe sora sàl gròs e lori (poreti) i se desfa.

Na roba da no far proprio el ze schisarli col pié, parchè lu al mor, ma se par caxo el avea i ovi inte la pansa, ti te porta in giro i so ovi e i fioi i nàs instés in giro pa l prà.
Myocastor coypus

Al **ragonden** al ze an mamifero che viu inte i loch umidi. Al ghe someja tanto a na pantegana.
De recente al ze drio a ingenerarse te le canpagne arent a i delta dei fiumi de la Pianura Padana, aonde che al dà seri problemi a le coltivasion.
Parerèe che el fusse gnest da la Fransa, aonde che i emigranti veneti del Sud i lo ciamea par francese. Se spiega così anca la origine del nome par veneto.
Anonima Magnagati

L**'Anonima Magnagati** la xe on grupo de cabaret in łéngua vèneta, co baxe in tel vicentin.

L'Anonima Magnagati i xe Pierandrea "Barbu" Barbujani, Ferruccio "Uccio" Cavallin, Antonio "Toni" Vedù e Roberto "Batu" Meneguzzo.
El grupo xe atìvo oncora desso, con diexine de spetàcoli in tuto el Veneto ogni ano.

## Teatrografia

* 1974 Fesso chi regge
* 1975 Vicentin graffiti
* 1977 Polvere di stalle
* 1978 Live & chive
* 1979 Il comune senso del sudore
* 1981 Via col Veneto
* 1984 L'albero dei moccoli
* 1986 Stelle scadenti
* 1987 I quattro moschettieri, circa
* 1989 Monamùr
* 1991 Gate gate gate
* 1993 United Dolors of Venettòn
* 1994 Ghana padano
* 1996 @ Sito veneto
* 1998 Sgresende
* 1999 Magnacats (coe bone e coe cative)
* 2001 Globo so pare, globa so mare
* 2003 Quattro salti in barella
* 2005 Sensi di polpa
* 2007 Sessìbon
* 2021 Bankapalnka
* 2011 Fioidepadana

## Discografia
* 1973 Strasse, Ossi & Fero vecio (LP)
* 1977 Live & chive (LP e cassetta)
* 1980 Discotega/La nave de oro (45 giri)
* 1989 Monamùr (LP e cassetta)
* 1990 Le classiche 73/77 (cassetta)
* 1993 Venettòn (CD e cassetta)
* 1998 Elleòn (CD e cassetta)
* 2002 Tiramesù (CD)

## Videografia
* 1977 Sbandiu (film super8)
* 1997 @ Sito Veneto (VHS)
* 1999 Sgresende (VHS)
* 2002 Globo so pare, globa so mare (VHS)
* 2004 Quattro salti in barella (VHS e DVD)
* 2005 Sensi di polpa (DVD)
* 2012 Bankapalanka
* 2012 Il meglio dell'anonima

## Bibliografia
* 1997 Via col Veneto (ed. Galla 1880)

## Linganbi foresti
* Sito uficiale
Kodinzòn

El **kodinzòn** el xe on dolse tìpego de ła antiga tradision de Bełun fato de pomi.
El nase da on paexe pìcoło de Bełùn che el se ciama "Sospiroło" e el nome el vién da *kodinz* ke in diałéto bełumato vołe dir pròpio *cuartexin de pomo secà*.

Sicome el xe on prodoto enerxetego el xe stà portà anca in vàrie spedisiòn de montàgna, cofà inte el Kilimanjaro o anca inte el frédo de l’Antàrtide. Inte ła cultura contadina sto "dolse" el vegnea faxesto a Nadałe par donarlo ai putełi inte łe feste.

Incoi sto prodoto el xe brevetà da ła siora Agnese Lise de Sospirolo.

## Come xeło fato?
El xe formà da na pasta de pomi (de ła Roxeta o Renéta) esicà: ste varietà de pomo łe ga la polpa suta belché malòre e cosita łe se seca inte manco tenpo.

## Come che el se fa
Ghe vol su par xo 8&nbsp;kg de pomi par far 1&nbsp;kg de kodinzòn.

Se ciapa i fruti, i se peła e i se cuxina par cavarghe l’acua finché vién fora na spese de purè.
Po' el se destira e se fa on strato fin sora na técia e pò ła se mete a sugàr fora al sołe, o par far pì in presa so on sicatòio.

No se ga da xontarghe njiente de pì, njianca el sùcaro, par mantegnerlo al naturàłe. Se se vołe invese farlo oncor pì enerxetego, se ghe połe xontar on cìn de miełe.
## Prexentasion
Col se ga secà, dopo 24 ore xeneralmente, par prexentarlo, łe sfoje łe njien tajae a strichete o a cuadratini, stiłe barete enerxeteghe.
## Notasion


## Linganbi foresti

* El Kodinzon so Saporetipico.it
Tolmìn

**Tolmìn** (in tałian *Tolmino*, in sloven *Tolmin*, in todesco *Tolmein*) xe un comùn sloven de 12&nbsp;198 abitanti che se trova soe rive de l'Ixonso.

Xona de insediamenti preistóreghi (qui se gà catà necròpołi hallstattiane visin al monte Casteło - *Kozlov Rob*), ła xe stà dópo abitada da xenti iłìreghe e dai Romani. I reverti catài deso i xe tegnui drento in vari muxei in Italia, in Austria e in Slovenia.

Nodo stradal del medioevo intrà el Friul e ła Carnioła el gà intrà a far parte dei domini de ła Serenìsima inte el 1420. Inte el 1514, come el resto de łe tere gorisiane, el xe pasà soto i Asburgo che i ło gà dà ai Coronini. Inte el 1713 el xe stà sede de na rivolta contadina represa inte el sàngue.

Ghe xe na pìcena persentual de abitanti chei parla itałian.

En localedà Sototolmin (*Zatolmin*) ghe xe i sentieri batui, dei vèci leti de dó fiumi co ła *Grota de Dante* (*Zadlaška jama*) col sorastanto *ponte del diàvoło* (*Hudičev most*) e ła beła *fonte del fiume Tolminka*(*Tolminska Korita*). Interesanti anca łe Ceze de Volsana (*Volče*), dedicà a San Leonardo (*Sv. Lenart*), e quełe a Santa Lusia d'Ixonso (*Most na Soči*), dedicada a Santa Lusia (*Sv. Lucjia*) e San Mauro (*Sv. Maver*).
## Corsi de aqua

## Mónti e pasi prinsipałi

## Note
Cianpo (torente)

El **Cianpo** el xe un fiume ke core tuto in Veneto, in provinça de Vicensa. El nase da łe Picołe Dołomiti (Cadena de łe tre Croxe), in un posto ciamà *Rotolon* parkè el xe tanto franoso visto ke soto ła tera e i sasi ghe core ł'aqua sorgiva. Da qua in avanti, el fiume el forma ła *Val Cianpo*. Pasà Crespadoro e xo, Cianpo ed Arzignan, el fiume se buta drento ł'Alpon.

## Voxe corełade
* Val del Cianpo

## Altri projeti
Sciùs

Al **sciùs** o anca sciòs el é an molusco gasteropode terestre che el se porta drio la conchiglia come caséta par difénderse da pericoli. No se deve confonder co lo slecànč o la liméga che el ze de la stesa fameia, ma queste no le ha la conchiglia.

L' é de color griso o tira drìo al maròn, le lonc 6–8&nbsp;cm; al a doi cornét su la testa dove che el a i oči e altre doi tentacòi par sentìr dove che i và; tra sti doi tentacoli se trova la boca co na speče de lengua piena de dent.

Esiste anca la variante de la **scioséla** che ghe someia inte la forma, ma la é pì pičenina, de color pì čaro, bianc quasi trasparént e co la caséta de un bel color giàl contornà de nero.

## Dove se el càta
Te i pol véderli de matina o ala sera, dopo na piova che i vien fòra da sot le siése o inte i prà, parché lori i a bisonċ de terén umido e no i vive tanto col sek e no i pol star tanto tenpo sot al sol. Spés te l cata inte l'ort, parché i va in serca de mañàr. Sti quà i é manco voraci dei so "fradéi" slecànč, ma i pol far dani anca questi.
Co i se move, pian pianét (circa 6/8 metri a l'ora), i lasa drio de lori na strìka de sbausa color bianc che col sol la slùsega, basta seguir la tracia e te i cata.

Co el é inverno al se sconde e el se ritira dentro la so caséta e al forma an vero e proprio portòn dur, čamà "kàpa" par seràrse dentro spetando la bona stajòn.

## Altri nomi
* Venesia: *bòvoło*, *s·cióxo/s·ciuxi*
* Verona: *bogòn*
* Vicensa: *corgnòlo*, *s·cióxo/s·ciuxi*
* Padoa: *capàro*, *s·cióxo/s·ciuxi*
* alt Trevixàn: *sčiós*, , *s·cióxo/s·ciuxi*

thumb|left|200px|Sciùs
thumb|left|200px|Scioséla
Santa Maria Navarrese

**Santa Maria Navarrese** l'è ła frasion sul mar del comun de Baunei, provincia de l'Noro, in Sardégna.
Insieme co ła frasion pi picenina **Tancau** che ła xe sóto el comun de Lotzorai łe fa praticamente un paexoto soło, famóxo come posto turìstico. Ła se cata groso modo a 8,8&nbsp;km da Baunei e a 4,2&nbsp;km da Lotzorai. Da Santa Maria se véde ben el porto de Arbatax dove che riva łe grose nave da Gènova o Roma.

Sul mar davanti Santa Maria ghe xe un grupo de ixołoti conosui in itałian col nome de Isolotto d'Ogliastra e in sardo come **S'Isolotto**.

Santa Maria ła ga anca un porto picenin doparà, pi che sia, durante l'istà par barche e barcuni turìstici che i va e i vien par łe *cale* pi conosue de ła Sardegna come Cala Goloritzè, Cala Luna, Is pùligi de nie (Cala Mariolu) e Cala Sisine.

## El Nome

Drio ła tradision, el nome de Santa Maria Navarrese el vien da na principesa de Navara che inte el 1052, durante un viajo in mar l'era stà ciapà da na tenpesta e ła s'avéa fermà su ła costa sarda; come ringrasiaménto l'avéa fato tirar sù na Céxa.

In piaza a Santa Maria gh'è efetivamente na Ceza del XI sècoło, modificà inte i ani '50.

## Storia

A Santa Maria ghe xe anca na tóre come tante altre sparse łóngo łe coste de ła Sardegna, dita Tóre Saracéna: l'è stà tirà sù intrà el 1600-1700 sóra un posto de guardia del 1500 che el faxea parte del sistema de guardia méso in pie dai Re de Spagna che in qûel ténpo i governava ła Sardegna.

Ła Ceza fata inte el XI sècoło ła ga tut'intorno dei olivari miłenari spontànei e rente ghe xe anca un vecio póso. Łe descoverte archeołògiche fate intorno Santa Maria łe próva l'existensa de popołasion za dal perìodo nuràgico ma in realtà, par sècołi ghe ga vivesto ben póche faméje. Dal 1960 ga tacà trasferirse zente, prima turisticamente e po in modo fiso, soratuto da Baunei e deso Santa Maria l'è un paexoto abità tuto l'ano siben che d'istà el turismo el tire sù ła popołasion.

## Economìa

L'economia l'è łigà pi che sia al turismo estivo traverso càmping, hotel e apartaminti dài in afito.

## Note
Vóvo

El **vóvo** (o **óvo**; plural *vóvi*, *óvi* o *uvi*) el xe ła sèłuła germinal femenil (gamede femenil). El ga inte el só citoplasma łe sostanse nutritive ùtiłi almanco al primo sviłupo del'enbrion. Par èser fecondà, un vóvo el gà cuaxi senpre da unirse col gamede maschil (spermatozoo).

El vóvo el nase da łe gònadi femeniłi e ghe xe in tutte łe spece sesuade, ła ga na fórma generalmente sfèrega e dimensióni variàbiłi. Ła sèłuła del vóvo ła xe in gènere łimitada da ła menbrana videłina a ła qual se pol xontar altri envòłucri.

## Xołogia
thumbnail|destra|200px|Vóvi de oxeło inte el nido

### Pési
Inte i pési el vóvo el xe unigamente na sfèra de sostanse nutritive: in parółe pòare, un tórlo.

### Anfibi
I vóvi dei anfibi i gà un albume fóra, a protesion del'enbrion e del tórlo.

### Rètiłi
Inte i rètiłi ghe xe el vóvo amniotico: ghe xe anca sache e menbrane, el vóvo el xe coverto da na pełìgola, l'amnios, dóve el nome del vóvo, e el xe proteto da un gusio de calcar del qual calso, andando inte el sàngue del'enbrion, el va a formar parta dei soi osi.

### Oxełi
El vóvo de oxeło el xe un mucio sìmil a quel dei rètiłi.

Dopo ła fecondasion i tenpi de incubasion, prima de co che se verxa, i xe variàbiłi: 3 setemane par ła gałina, 4 setemane par el tacchin, 6 setemane par el struso.

### Mamìferi
thumbnail|Sviłupo de un oxeło inte el vóvo XIX sec.
I mamìferi monotremi (ornitorinco, echidna) i łasia vóvi da rètiłe; inte i altri el vóvo el xe sminuì a łe dimensióni de sèłuła.

#### Ómo
El sviłupo enbrional óman el xe conpagno de tuti i mamìfari placentati.

## Uxo del vóvo
Oltre che par modivi ałimentari el vóvo el xe doparà anca inte ła consa de łe pełe, inte ła lavorasion de łe fivre tèsełi e de ła carta, e anca come prinsipio ativo emołiente inte i shampoo e inte łe màscare de bełesa.
'Ntel'antighità e fin al XVIII sècoło el tórlo el se doparava in pitura come łegante dei cołóri in pòlvare.

## Altri progèti
Provincia de l'Ojastra

Ła **provincia de l'Ojastra** (in sardo ojastrin *Ogiastra/Oggiastra*) ła jera una provincia itałiana.

Ła gaveva dó caołoghi: Lanusei, 'ndo che se riuniva ła Zónta, e Tortolì, onde che se riuniva el Conséjo.

Ła corispóndeva a ła region geogràfica de l'Ojastra, su ła costa sentro-orientałe de ła Sardégna: a est, donca, ła dava sul mar mentre a nord-òvest ła confinava co ła Provincia de Noro e a sud-òvest co ła Provincia de Cajari.

Łaa xe stada ła provincia itałiana manco popołà, co póco manco de 58&nbsp;000 abitanti.

## Geografìa
### Teritorio e Costa
Ła region geogràfica de l'Ojastra, ła ga come bórdo nord i comuni de Urzulei e Baunei, a sud Tertenia e Perdasdefogu e come estemo òvest el comun de Seui. A est, invese, el ga el mar col gólfo de Arbatax. Ła contien du laghi, fati sarando sù co dighe el fiume Flumendosa, e un toco del grupo montuóxo del Gennargentu. Su la costa de l'Ojastra gh'è diverse *cale*, łe tìpiche baie sarde: verso nord, pasando Cao Monte Santo se cata Cala Luna, Cala Birìola, Ispuligidenie (dita anca Cala Mariolu), Cala Goloritzè, Cala Sisine 'ndo che se pol rivar via barcon da Arbatax o Santa Maria Navarrese o in serti caxi anca a pie faxendo strade co vari gradi de fadiga.

Su ła costa Tortolì l'è vegnù sù grasie anca a l'industria de ła carta che girava intórno al porto de Arbatax, ma deso l'economia de l'Ojastra ła ciapa tanto anca dal turismo visto ła gran quantità de spiaje come Tancau, Lido de Orrì, Cea fin Foxi Manna che łe se slónga dal nord verso al sud de ła provincia. In montagna, Lanusei invese el ga uno dei oservatori astronòmici piasè inportanti in Itałia, postà in sima al mónte Armidda: a Lanusei gh'è anca ła sede de ła Diòcexi che ła ciapa rento anca paixi de altre provincie come queła de Nùoro.

### Montagne
Come che se véde, l'Ojastra, donca, ła ga anca un bon toco de teritorio in montagna come na parte del Gennargentu e'l Supramonte de Baunei e de Urzulei. Su l'altopian del Golgo ghe xe Su Sterru un gran buxo naturałe de 300 metri rento el mónte: el xe el póso pi fóndo de tuta ła Sardégna.

## Istoria
Storicamente ła corispónde groso modo al Giudicado De Agujastra del primo medioevo, un vecio regno sardo picenin da ła vita curta che l'è stà po conquistà dal piasè grando Giudicado de Cajari.

## Comuni prinsipałi
* Tortolì - 10&nbsp;310 abitanti
* Lanusei - 5&nbsp;728 abitanti
* Biddamanna - 4&nbsp;127 abitanti
* Bari Sardo - 3&nbsp;884 abitanti
* Baunei - 3&nbsp;828 abitanti
* Tertenia - 3&nbsp;739 abitanti

## Note
Xena

***Xena*** (*Xena: Warrior Princess*) ła xe na serie tełevixiva de fantasiensa nata intel 1995 e prodota dała Renaissance Pictures. Ła ga avudo on enorme inpato grasie ai vari temi tratai come el paranormal.

Ła ga vinto intel 2001 el premio Emmy, tra ła prima e ła seconda stajon ła ga avudo on aumento de ł'audience del 15%, diventando ło spetacoło de ła tełevision piasé seguìo. sospexo durante łe serie precedenti.

## Aotri projeti
* Internet Movie Data base
Arbatax

El porto de **Arbatax** (in sardo *arbatàssa*, donca l'acento el va in fóndo: *arbatàx*) el xe na frasion del comun de Tortolì inte ła Provincia de Noro, in Sardegna. El se cata a 5&nbsp;km dal séntro de Tortolì.

L'è nato come paexoto de pescadori e po in gran parte l'è (stà) un porto comerciałe łigà a l'industria de ła carta: deso el vien doparà anca come porto par grose nave turìstiche che riva da Roma, Genova, Òlbia e ła Còrsica. Da Arbatàx parte anca i barcuni par i paixi visini e łe cale de l'Ojastra, Santa Maria Navarrese e Tancau, Cala Sisine, Cala Luna, Is puligi de nie, Cala Goloritzè.

El ga anca n'aeroporto internasionałe picenin cołegà soratuto co Austria, Germania e Itałia che el smista i turisti a Tortolì e łe altre locałità turìstiche de l'Ojastra.

Arbatax el xe famóxo par łe *Roce Róse*, dei scoji rusi tanto sugestivi che łe vien sù diretamente dal mar.

## El nome e ła storia

Drio na etimołogìa no confermà, el nome *arbatàx* el vien da l'àrabo *arba‘at ‘ash(ar)* (quatòrdexe) riferio al fato che inte el porto gh'era ła tóre nùmaro quatòrdexe del sistema de avistaménto saracen: intel porto gh'era dalbon na tóre saracéna (come che ghen'è in tuta ła costa sarda) deso canbià co un faro, ma el dubio el vien dal fato che i àrabi no i ze mìa restai Arbatax tanto da łasar trace lenguìstiche inte i nomi. L' Amìride Mujahid al-Amiri di Denya (ciamà na volta Mugetto o Musetto) l'avéa ocupà el posto par un toco de ténpo masq curto, soło inte el 1015-16 (el 406 de l'Egira).

Ła popołasion orixinaria ła vien dai pescaduri de imigrai da Ponza e anca deso bona parte de l'economia l'è łigà a ła pésca.

## Economìa e demografìa
Ła pésca ła cónta oncora par l'economia de Arbatax e el porto el ga anca zugà na parte inportante par l'industria łigà a ła cartiera de Tortolì: deso parò el turismo l'è drio deventar na risorsa senpre piasè inportante soratuto d'istà.

Col sviłupo gh'è vegnù sù diverse zone industriałi e turìstiche che łe ga unio ła frasion Arbatax al séntro de Tortolí. Deso come deso Arbatax l'è praticamente el terso paéxe de l'Ojastra, insieme co Tortolì e Lanusei.

## Geografia e trasporti

**Arbatax** el xe su ła pónta de Cao Bellavista, in mezo ła costa orientałe sarda, tacà al Stagno de Tortolì. I paixi piasè rente i ze Tortolì a 5&nbsp;km, Girasole a 9&nbsp;km e Lotzorai a 11&nbsp;km.

### Via de mar
Da póco el porto l'è stà ingrandio par i grandi-traghiti che riva da Genova e Civitavecchia e par łe nave vełoci veloci che vien da Fiumicin.

### Via aerea
A Arbatax ghe xe anca l'aeroportin internasionałe de "*[[Aeroporto di Tortolì-Arbatax|Tortolì-Arbatax]]*" par aerei da turismo turistici e jet cei che va e vien co vołi charter da alcune sità europee.

### Via feroviaria
Ła stasion de treni de łe *FdS* (Ferrovie della Sardegna), l'è particołar sia par łe locomotive d'epoca, sia parché ła xe na ferovia a scartaménto ridóto che ła se slónga su e zo par tuti i paixi e paexoti del Noréxe che i sta sóto el mónte Gennargentu.
Tancau

**Tancau sul mare** l'è ła frasion de mar del comun de Lotzorai inte ła Provincia de Noro, su ła costa séntro-orientałe in Sardégna. El xe tacà a Santa Maria Navarrese e insieme el fórma quaxi un paexoto ugnoło sol gólfo de Arbatax. Ła tività prinsipal xe el turixmo inte i mexi d'istà.

Ne ła xona de Tancau, łongo ła strada par Lotzorai, in łocałità Su Tancau-Sa Murta ghe xe de łe domus de janas del neołìtego.
Baunei

**Baunei** l'è un comun de l'Ojastra (Provincia de Noro) inte ła Region autònoma a statuto speciałe de ła Sardegna.
Automòbiłe

__HIDDENCAT__
thumb|Automòbiłe parchegià
thumb|Benz Auto, 1886

L**'automòbile**, ciamà comunemente **màchina**, la xe un veicolo a motor con quatro rude, doparà par el trasporto de le persone. La funsiona mediante un motor a combustion, che brusando benzina o diesel el fa 'ndar su e zo dei pistoni, che i trasmete el movimento a la biella e a l'albero-motore fasendo quindi girar le rude.

Guidar na machina no xe massa difìcile, parò bisogna essar boni, e conòssar i vari comandi. Prima de tuto ghe xe el volante, che el permete de girar e destra e a sinistra. Do ghe xe i tre pedài: quel de destra el xe l'acelerator, che fa 'ndar la machina pi veloce; quel de mezo el xe el freno par fermarse; quel de sinistra el xe la frizion, che bisogna tegner macà ogni olta che se vole canbiar de marcia. De solito su le machine pi comuni ghe xe 5 marce più la marcia indrìo: par partir bisogna métar in prima marcia, macando la frizion e azionando la leva del canbio. Dopo man man che se 'celera se pol passar a le marce pi alte, in modo da 'ndar pi veloci. Oltre a sti qua che i xe i comandi fondamentali, ghe xe anca la freccia, par segnalar a quele altre machine dove se ga intension de girar, el freno a man par quando se parchegia in discesa, el tergicristali che el tien neti i veri quando piove, ecetera.

Ghe xe in circolasion tanti modèi de machine: su quei pi comuni pol starghe fin a 4-5 passegeri, conpreso quel che guida, e pol essarghe do o quatro porte ai fianchi de la vetura, più el portelon dedrio. A seconda de la forma, se distingue vari tipi de machine: i monovolume, le station-wagon, i coupè e tanti altri.

Dato che le machine le xe anca pericolose, in genere par guidar na machina ghe vole la patente, che i te la dà dopo aver sorpasà un esame de guida, e in quasi tuti i paesi del mondo bison ver conpìo almanco disdot'ani. In più ghe xe serte limitasion da tegner presente: chi che guida el ga da osservar i segnali stradali e rispetar le regole de la circolasion, par esenpio far de manco de guidar se el xe inbriago.

## Varda anca
* Trabant
* Navigador satelitare
Gennargentu

El **Jenarjentu** (dal sardo *genn'e argentu* "porta de arzento") el xe el grupo montuóxo piasè alto de tuta kuanta ła Sardegna.

Jiolojikamente el xe na formasion rocoxa antiga, karaterixada da montañe relativamente base e ko sime a profiło stondà. Intra i tipi de roca pì prexenti inte el area i ge xe i šisti, i graniti e łe roce kalkaree.

Sta rejon montagnoza ła xe inskrita intra łe xone de protesion spesial de ła rede Natura 2000, vendoge un anbiente partikołar e spece endemege animałi e vejetałi.
Ìzołoto d'Ojastra

Col nome de **Ixołoto d'Ojastra** (in itałian *Isolotto d'Ogliastra*) vien ciamà el grupo de ixołoti dixabitai e scoji su ła costa orientałe de ła Sardegna in Provincia de Noro, davanti ła spiaja de Tancau inte el comun de Lotzorai.
Nova Fransa

thumb|right |Nova Fransa 1534-1763
A **Nova Fransa** a iera un teritorio de a Mèrica del Nord cołonisado dai Fransesi inte łi secołi XVI, XVII e XVIII. Inte el momento de ła so masima espansion, a Nova Fransa a iera estesa da el Canada a el Golfo del Mèsego.
Pinguente

**Pinguente** (en croato *Buzet*, topònimo de orìgene sèltega - vedi: Selti) el xe un paéxe picenin inte ła val del fiume Chedo (*Mirna*).

Ła xe stada ła sede del poder venesian in Istria.

A nord-ovest del comun se cata el vàłico de frontiera de San Quirico-Poxan (*Sočerga*-*Posane*) chel mete in comunicasion l'Istria enterna intrà Slovenia e Croàsia.

I paéxi tórno a Pinguente i xe: Veta (*Vrh*), Roso (*Roc*), Cólmo (*Hum*), Racise (*Racice*), Sovignaco (*Sovinjak*), Lanis-ce (*Lanisce*) e Marsènigla (*Marčenegla*).

## Italiani
I abitanti de Pinguente, fin al 1945, i gera in granda magioransa de łéngua e cultura itałiana. A ła fin de ła Seconda Guera Mondial i ga łasià quaxi tuti el paéxe. Dèso ghe xe na picenina Comunità de Itałiani tegnuda da Rino Nezić e che ła fa parte del'asociasion Comunità Nasional dei Itałiani de Croàsia.

## Rii

* Fiume Chedo (*Mirna*); 
* Fiume Brasana (*Bračana*);


## Divixione aministradiva
El comune di Pinguente el xe divixo in 70 insediamenti ('naselja''):

## Cołegaménti da fora
* Cólmo - Istria on the Internet
* Stasion feroviaria de Roso cartołina del 1902