open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cuarto muro

El **cuarto muro** el ze un "muro" imajinario, metesto in fronte al palco de un teatro, che traverso de 'sto muro el pùblego el varda l'asion che ła se porta vanti inte el mondo de l'òpara raprezentà.

L'idèa che l'ator el gapie da fegurarse un muro che el ło spartise da i spetadori ła se cata formułà cusì inte el sajo *De la poésie dramatique* (1758) de Denis Diderot, e anca rento tratadi presedenti so l'arte dramàtega che i gavéa dezà spesifegà ła nesesità de na resitasion pì reałìstega che ła metese in conto che l'ator el se dezmentegase de ła prezensa de i spetadori. El conseto parò el ga ciapà sù fama e difuzion solche a cavałier tra fin Otosento e inisi Novesento col rivar del reałizmo teatrałe.
Federico Fellini

__HIDDENCAT__

miniatura|Federico Fellini
**Federico Fellini** (Rimini, 20 de zenaro 1920 - Roma, 31 de otobre 1993) el ze stà on senejador, on fumetista e on scritor itałian.

El ze considarà un de i pì grandi rejisti de ła storia de’l Sìnema, vinsidor de cuatro premi Oscar pa’l mejor film foresto; par ła só atività de sineasta A ghe ze stà dà inte l’ano 1993 l’Oscar a ła cariera. Vinsidor do volte de’l Festival de Mosca (1963 e 1987), el ga anca ciapà ła Palma d’Oro a’l Festival de Cannes inte’l 1960 e el Łeon d’Oro a ła cariera a ła Mostra del Sìnema de Venesia de’l 1985.

Inte on parìodo de scuazi cuaranta ani - da *Lo sceicco bianco' de’l 1952 a *La voce della luna* de’l 1990 - Fellini el ga fato védar in diezine de łongometraji racuanti parsonaji denji de memoria. El se considarava “*on artezan che no’l ga njente da dirne, ma che el sa come dirło''”. El ne ga łasà òpare che A no podemo dezmentegare, piene de sàtira ma anca vełade de na sotiłe małinconìa, caratarizade da un stil onérego e vizionario.
Scuadre de balon canpioni del mondo

*Le conpetision valide xe:*

* Ła **Copa Intercontinentale**, che xe el nome usà par ła **Copa Europeo-Sudamericana**, xe stada na conpetision anuałe xogada da le scuadre dei continenti più avansà del mondo del Bałon (prima in partia dopia, dopo in finałe unica), dal 1960 al 2004, intrà ła vinsitrice de ła Copa dei Canpioni europea, desso UEFA Champions League, e ła vinsitrice de ła Copa Libertadores, in Mèrica del Sud. Dal 2005 no a xe stada pì xogada parché xe riscominsià el Canpionato mondiale par club FIFA. Dal 2017 ga lo status de la Copa del Mondo par club FIFA (titolo mondial uficial/de iure).
* Dal 2006, **Copa del Mondo par club FIFA**, che a prima edision-piłota, no a ga mia sostituìo ła Copa Intercontinentale, a xera xa stada xogada intel 2000. Dal 2025 xe na conpetision quadrienale.
* Dal 2024, **Copa Intercontinentale FIFA,** xe na conpetision anuałe xogada da le scuadre de tuti i continenti.
## Vinsitori

## Note
Rugby a 15

miniatura
El **rugby a 15** (*rugby union* in Ingreze) el ze el sototipo pì famozo de’l rugby co regołamenti, organizmi e federasion nasiònałi e internasiònałi indepàndenti.

## Ła storia
El se ga dezviłupado da’l 1871, co ła fondasion de ła Rugby Football Union.

Inte’l 1895, par problemi sosio-econòmeghi, racuanti club del nord Inghiltera i ga formà ła Northern Rugby Football Union, deventada daspò ła Rugby Football League, destacàndose da’l rugby union (che el ze cueło jestìo da ła RFU).

El ze orijinario de l'Inghiltera, e el se ga difondesto inte łe Ìzołe Bretàneghe (Inghiltera, Gałes, Scosia e Irlanda), in Fransa (ndoe che A ghe ze da ła fin de’l XIX sècoło el canpionato), in Oseania (Austrałia, Nova Zełanda, Tonga, Fiji, Samòa), in Sudàfrega e Itàlia (che ła ga el so canpionato nasionałe da’l 1929), in Arzentina (el ze stà inportado da łe fameje de’l Renjo Unìo) e in Spanja, Portogało, Romanìa (A ła ze stada prezente inte ła Copa Europa de rugby fin da i ani sesanta) e inte ła ex Union Soviètega (ndoe che el gaveva patrosinadori da conto cofà Jurij Gagarin e che ła sò eredità ła ze stada tolta sù da ła Rusia e sora de tuto da ła Georgia). El tira sù suceso anca in Japon, India, Maroco, Kenya, Namibia, Cànada, Stati Unii e Uruguay.

### Łe prime sosietà
Łe prime sosietà e asosiasion che łe ga fondà ła Rugby Football Union łe ze stade 22:
* Blackheath R.C.;
* Richmond F.C.;
* Ravenscourt Park;
* West Kent;
* Marlborough Nomads;
* Wimbledon Hornets;
* Gipsies;
* Civil Service;
* Law Club;
* Wellington College;
* Guy's Hospital;
* Flamingoes;
* Clapham Rovers;
* Harlequin Football Club;
* King's College;
* St Paul's;
* Queen's House;
* Lausanne;
* Addison;
* Mohicans;
* Belsize Park.
Sacramento

thumb|Ałtare dei sète sacramenti.

On **sacramento** o mejo **sascamenti** inte ła tradizion cristiana i ze on modo de vałore de grasia che ga istituio Jezù a ła Ceza.

Par ła Ceza catòłega i ze 7:
* Batezo 
* Crexema o confermasion 
* Eucarestia o comunion
* Penitensa, confesion o reconciłiasion
* Estema unsion
* Órdane sacro
* Maridaùro

## Altri projeti

## Linganbi foresti

*
Batezo

[thumb|249x249px|''Batezo de Jezù'', tinto de  [Tisian Vecelio]]
El **batezo** o **batizo** el ze el sacramento par diventar cristiani.

Ła paroła "batezo" ła vien da e grego (βάπτισμα, βαπτίζειν), che ga ła raexa somejante e desegnante "imersion inte l'acua".

Secondo ła Ceza Catòłega el batezo cava eł pecà orizenałe che ga fato Adamo e Eva al prinsipio de l'umanità.
thumb|left|upright|San'Agostin ciapa el batezo da łe man de San'Anbrozio.
El rito consiste vojarghe l'acua inte ła testa verso i cavighi e dirghe ła formuła.

On exenpio de jente granda convertia a ła Ceza Catòłega el ze stà Sant'Agostin che intel 387 a Miłan el ze sta batezà da Sant'Anbrozo.

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti

*
William Webb Ellis

miniatura|William Webb Ellis
**William Webb Ellis** (Salford, 24 noenbre 1806 – Mentone, 24 febraro 1872) el ze stà un pastor protestante bretànego, e A se pensa che el sipia stà łu a inventar el zugo del rugby.
Daspò el ze stà capełan a Łondra e a Westminster, inte ła Cieza de San Clemente de i Danezi, e paroco inte l'Essex; el ze morto a Mentone, inte’l sud de ła Fransa, onde che’l ze sepolto.

## Biografìa
Fiol de James Ellis (un ofisiałe de i Dragoni de ła guardia, morto inte’l 1811) e de Ann Webb, el ze nasùo a Salford, inte’l Lancashire (oncó Greater Manchester) e ła só fameja ła se ga trasferìo inte ła sità de Rugby dove che’l ga podesto ndar a studiar inte ła scoła pùblega tra'l 1811 e'l 1825.
Ła łejenda ła dize che inte’l 1823, cuando che racuanti studenti de ła Rugby School i jera drio zugar a football, William Ellis el ga ciapà in man ła bała (parmeso da łe règołe de l'època) e che el se gapia meso córare (A no'l jera mìa parmeso da łe règołe) ndando oltra ła łinea de fin canpo sigando “META!”. El ze un avegnimento difìsiłe da provar, 'sto cuà, parché cuando che ła IRB (International Rugby Board) ła ga scumisià a sercar informasion parlando co ex-studenti coscriti de William Ellis, nesuni el se recordava de łu. L’ùnego che’l dizeva de ver visto 'sta asion sportiva (Matthew Bloxam) el ze morto sensa dar na declarasion spesìfega, ma soło inte un jornałe łocałe.

Donca A se pensa che 'sto sport el sipia sì nasesto inte ła sità de Rugby, ma fursi da racuanti grupi de studenti che i seitava a catar fora varianti. A łu el ze intitołà el trofèo par ła scuadra vinsidora de ła Copa del Mondo de Rugby e A ghe ze na statua de bronzo de łu deanti de ła scola pùblega de ła sità de Rugby.
Rugby a 13

miniatura
El **rugby a 13** (o *rugby league*) el ze ła seconda pì granda disiplina del rugby.

El ze nato a ła fin de’l XIX sècoło inte el nord de l'Inghiltera, par rajon socio-econòmeghe, e uncò el ze difondesto in Inghiltera, in Austrałia e in serte parte de ła Nova Zełanda.

## Storia
El ponto de partensa el ze stà ła formasion de łe scuadre, parché A ghe jera łe scuadre setentrionałi formade da zugadori prinsipalmente operài o minadori, invese inte łe scuadre de’l meridione A ghe jera zente co schei.  Par 'sto motivo cuà, i club de’l nord no i riusìa mìa a formare scuadre conpetidive, parché i zugadori no i podeva mìa no ndare a łaoro e A no ghe jera renborsi speze o altri conpensi.

A l'inisio anca el rugby league el gaveva cuìndaze zugadori e règołe simiłari al rugby a 15, ma inte’l 1907 el se ga reformà.

Al dì de uncò el ze uno de i sport de scuadra pì difondesto inte ła Inghiltera de’l nord, in Austrałia (difondéstose inte i primi ani del Novesento inte i Stati de’l Novo Gałes de’l Sud e de’l Queensland e inte’l Teritorio de ła Capitałe Austrałiana), in racuante sità de’l nord de ła Nova Zełanda, in Papua Nova Guinèa e inte el sud de ła Fransa (inte i ani Trenta del Novesento, parché el rugby union el jera stà espulso da’l tornèo de łe Sincue Nasion, cusita serti zugadori de łe scuadre de’l rugby a cuìndaze i se ga spostà inte sta disiplina).

Inte l’Inghiltera, cuando che racuanti zugadori i deside de canbiar sport da rugby union a rugby league, A se dòpara l’espresìon *to go North*.
Głoria ał Pare

[thumb|450px|right|Gloria Patri ([canto gregorian).]]
***Głoria ał Pare *** ła xe na orasion tradisionałe cristiana.
miniatura|Gloria Patri in latin.
Ła forma in latin ła xe:

:*Gloria Patri,*
:*et Filio,*
:*et Spiritui Sancto.*
:*Sicut erat in principio,*
:*et nunc, et semper,*
:*et in saecula saeculorum.*
:*Amen*.

In veneto:
:*Głoria ał Pare,*
:*ał Fiol,*
:*e ał Spirito Santo.*
:*Come jera in prinsipio,*
:*dèso e senpre*
:*in tei secołi dei secołi*.
:*Àme.*

## Altri projèti
Ł'etèrno repòzo

200px|right
***Ł'etèrno repòzo*** (in latin ***Rèquiem aetèrnam***) ła ze na orasion tradisionałe catòłega revòlta a Dio par ła paze de łe sante àneme del purgatorio.

In latin:
:*Rèquiem aetèrnam,*
:*dona eis, Domine,*
:*et lux perpètua lùceat eis.*
:*Requiéscant in pace.*
:*Amen.*

In veneto:
:*Ł'etèrno repòzo,*
:*regałaghe a łori, o Signór,*
:*e resplénda a ìli ła łuze parpètua.*
:*Repòzan in paze.*
:*Cosita sipia*.

## Notasion
Àto de dolór

Ł***'Àto de dolór*** o ***Àto de contrixion*** (in łatino, ***Actus contritionis***) ła xe na orasion de tradision catołega, che ła ga l'esperesion de dołore pa i pecà conpiui. Ła xe recità dopo eł sacramento de ła penitensa, dopo ła denónsia de i pròpi pecài. Inte i łibri de orasion, xeneralmente, ła vien indicà da recitar ła matina e ła sera, anca dopo aver conpio on pecà.

## Traduo in vèneto
Mio Dio, me pentìso e me dispiàxe co tuto eł cuòr  de i me pecà, parchè pecando go merità i Vòstri castighi, e de pi parchè go oféxo Vu on mùcio bon e degno de esere amà sora oni ałtra roda. Propòxito co eł Vòstro santo juto  de non ofénderVe pi e de scapare a łe ocaxión che vegnarà de pecà. Signór, misericordia, perdoneme.

## Note


## Linganbi foresti

*
Dieze comandaminti

[thumb|[José de Ribera, I Diexe comandamenti (Moxe co łe tołe de ła łeje).]]
I ***Diexe comandaminti*** , inte ła Bibia del Vecio Testamento, i xe ła leje de Dio che Moxe el ga resevesto inte el Monte Sinai e parfesionà da Jexù Cristo inte el Novo Testamento.
## Comandaminti
A son el Sinjor Dio too:

1° A no te gavarè altro Dio oltra de mi

2° No sta ciamar el nome de Dio in van

3° Recòrdate de santifegar ła festa

4° Onora el pare e ła mare

5° No sta copar

6° No sta far àti spuri

7° No sta robar

8° No sta dar falsa testimoniansa

9° No sta dexidarar ła dona de altri

10° No sta dexidarar ła roba de altri
:
## Voxe corełae
* Bibia

## Altri projeti

## Linganbi foresti

*
Sacro Roman Inpero

thumb|right|300px

El **Sacro Roman Inpero** (962 d.C. - 1806) xe stà un union de teritori del Europa Sentrae (zermanega) nà inte el alto Evo mezan, co l'inconorasion de Otone I e finio inte el 1806 co e guere Napoeonighe.

## Notasion

## Varda anca
* Desfenestrazion de Praga
Alessandro Mocellin

miniatura|Alessandro Mocellin in ocazion del 1° Convenjo Intarnasionałe so ła Łengua Veneta, 18 febraro 2017.
**Alessandro Mocellin** (scritura in Veneto: *Łesandro Mosełin*, pronunsià drio l'IPA: [le'saŋdɾo mose'iŋ]; Maròstega, 30 de zenaro 1988) el ze un jurista, łenguista, autor, tradutor e cantador łìrego veneto.

Fin da ła pubregasion, inte el 2010, del só primo łibro "*Libera grafia universale*", el ze coinvolzesto in prima parsona inte ła salvavardia e difuzion de ła łengua veneta, che ła ze stà mesa da l'UNESCO inte l'Atlante mondiałe de łe łengue a riscio (col stato de *vulnerable*).

El ze conosùo par ver scrito come primo autor el primo manuałe univarsitario in łengua veneta "*I Sete Tamizi – Ła ciave par capir tute łe łengue romanse!"*, insenbre a i do profesori univarsitari todeschi Horst G. Klein e Tilbert D. Stegmann, de ła Goethe Universität Frankfurt, che ła cura e ła sostien ła cołana sientìfega de studi par ła interconprension tra łengue romanse.

El ze stà anca el promotor e responsàbiłe sientìfego del primo Convenjo Intarnasionałe so ła Łengua Veneta (#1CILVE), dove che parsonałità acadèmeghe come el primo łenguista de l'Unesco Prof. Christopher Moseley i ga firmà na declarasion volta al reconosimento istitusionałe de ła łengua veneta.

Da'l 2014 el ze el Diretor de l'Academia de ła Łengua Veneta, departemento łenguìstego de l'Academia de ła Bona Creansa, dove che el ze insenjante e ideator de i Corsi de Veneto, e che par cueła el vien ciamà a tenjer łesion in Veneto e anca a l'èstaro. A zunjo 2017 el ze stà ełeto Presidente de l'Academia de ła Bona Creansa. In novenbre del steso ano, col sostenjo de ła Rejon Veneto, el ze stà inte łe comunità venete de Rio Grande do Sul (Braziłe) par promòvar projeti de insenjamento de ła łengua Veneto-Brazileira; el ga anca prezensià a łe audision del Consejo Rejonal del Veneto prezentando proposte e opinion rełative a ła cultura veneta inte l'ànbito de l'autonomìa aministradiva.

A marso 2018 el ga portà el studio de ła łengua veneta par ła prima volta rento łe scołe, co un projeto insarìo inte el Pian de l'oferta formadiva de na scoła in provincia de Vicensa.

El ze el responsàbiłe del servisio DECACERT de sertifegasion łenguìstega veneta de l'Academia.

Inte ła só cariera de cantador łìrego (vałutà co ła voze de "tenor łìrego spinto" dal Maestro Gianfranco Cecchele) el ga fato racuanti conserti, interpretando brani de Puccini, Verdi, Buzzolla, Mayr, Hahn.

El ze conosùo anca par ver recuparà e portà a ła resitasion par ła prima volta inte i teatri e i spetàcołi ła tradusion veneta de ła *Divina Comedia* de Giuseppe Cappelli, reportada al pùblego par ła prima volta in asołudo inte el febraro 2011 mostrando un orizenałe del 1875 in direta tełeviziva e resitàndoghine i primi versi.

El ze ciamà da menbri de istitusion, asosiasion, movimenti par pareri zurìdeghi so temi de intarese veneto. El conparise publegamente so ła carta stanpà, e anca in tełevizion e par radio, itałiane e foreste.

## Linganbi foresti
Ségno de ła cróze

El **Ségno de ła cróze** el ze na forma che i dopara i cristiani par pregar e altri riti łiturzighi. Co na man, par prima, inte ła testa, dopo in el pèto e inte łe do spałe. Vien fora ła forma de ła cròze sègno del sacrifìso de Jezù Cristo.

Łe parołe in łatin łe ze:

:*In nomine Patris*
:*et Filii*
:*et Spiritus Sancti*
:*Amen*.

In veneto:
:*Inte el nome del Pare*
:*del Fiol*
:*e del Spirito Santo*
:*Amen.*

Al posto de Amen se pol dir *Cusì sipia*, che ła ze ła tradusion de "Amen".
Siena

**Siena** xe un comun tałian de 53 772 anime, caołogo de ła provinsa de Siena, in Toscana.

## Notasion
Salve Regina

[miniatura|La Madòna liberatrice te'l dòm de [Ferara]]
El ***Salve Regina*** (conpagn par latin) l'é na oraẑion mariana, doperada de i catòłeghi. L'é una de le cuatro litanìe mariane (le altre l'é el Regina Coeli, el Ave Regina Coelorum e el Alma Redemptoris Mater). Drìo la tradiẑion la risale al Medioèvo, e la sarìe stata pensada da Ermano el contrato.

La preghiera la é par latin, ma la vèn dita e cantada comunemènte doperando tute le léngue vernàcole de i fedeli.

## Tèsto original latin
:*Salve, Regina, Mater misericordiae,
:*vita, dulcedo, et spes nostra, salve.
:*Ad te clamamus, exsules filii Hevae,*
:*ad te suspiramus, gementes et flentes
:*in hac lacrimarum valle.

:*Eia ergo, advocata nostra, illos tuos
:*misericordes oculos ad nos converte.
:*Et Jesum, benedictum fructum ventris tui,
:*nobis, post hoc exsilium, ostende.*
:*O clemens, O pia, O dulcis Virgo Maria.
:

## Pàgine corelade
*Marìa
*Ave Maria
*Roxario
*Łitanie łauretane
*Cexa Catòłega

## Ałtri progèti
Sacra Fameja

[thumb|[Bartolomé Esteban Murillo, * [[Do Trinità]]*, National Gallery, Łondra.]]
Ła **Sacra Fameja**, inte ła dotrina cristiana, se intende ła fameja de Jezù, conposta da Jexù isteso, da Maria e da Juzepe.

## Descrision
In tel  Vanzeło de Matio, dopo ł'adorasion de i Re Maji, on anxeło ghe dixe a Giusepe de scapare in Egito parchè Erode vołe copare el toxeto Jexù, ła Sacra Fameja, łora, ła resta in Egito fin che more el re che gavea ordenà de copare tuti i tuxiti mascołi de Betleme in tel co ł'intension de łiberarse de Jexù. Morto Erode, ła sacra fameja, ła torna a Nazareth. In tel Vanxeło de Łuca se cata el fato de ła circoncixion del toxeto secondo ła lexe de Moxè, el sparimento e ritrovamento de Jexù a dodexe ani a el tenpio de Jeruzałeme; ritrovà dopo tri dì de riserca, ła santa fameja ła torna a Nazareth dove Jexù crese disciplinà da i so jenitori.

Inte ła dotrina cristiana ła Sacra Fameja ła xe tegnù on model de fameja umana.

## Notasion

## Voze corełade
* Jezù
* Maria (mare de Jezù)
* San Juzepe

## Altri projeti
Le Petit Prince

***Le Petit Prince*** (tradoto: "El Prìnsipe Picenin") ła ze l'òpara pì conosùa de Antoine de Saint-Exupéry. Ła ze intrà łe òpare łetararie pì famoze del XX sècoło e inte łe pì vendùe de ła storia: ła ze stà stanpà in pì de 150 miłioni de copie in tuto el mondo.

A ghe ze du varsion venete de l'òpara.

## Dèdega
El raconto el ze dedegà al puteło de na volta Léon Werth, amigo de l'autor. L'autor el ło ga scrito inte i USA co l'abitava inte ła "Bevin House" de Asharoken, Long Island, NY.

## Caratarìsteghe
El ze un raconto poètego che, so ła forma de na òpara łetararia pa tuzi, el ciapa de peto temi come’l senso de ła vita e el senjifegà de l'amor e de l'amicisia. Onji capìtoło de’l łibro el parla de un incontro che’l protagonista el fa co parsonaji defarenti tuti so pianeti defarenti. Onjun de sti parsonaji partegołari el łasa el prìnsipe picenin imagà de ła stranesa de i "grandi". A onji modo onjun de 'sti incontri el pol èsar interpretà come n'ałegorìa o un stereòtipo de ła sosietà moderna e contenporanea. A vołerla dir tuta, l'òpara ła ze na sorta de educasion sentimentałe.

## Linganbi foresti
Quo primum tempore

[thumb|Stema de [Papa|Papa San Pio X.]]
***Quo primum tempore *** (in veneto: fin dal tenpo) ła xe na costitusion apostołega in forma de boła pontefisa prołungà da papa San Pio V 14 de lujo 1570 so indicasion del Conciłio de Trento, par stabiłir na forma fisa de ła Santa Mesa.
thumb|Ła pajina de ła ''Quo primum tempore''.
thumb|left|upright=0.9|Ełevaxion de ła particola.
## Carateristeghe xenerałi e destinasion de ła ''Quo prium tempore''
Ła boła pontefisa ła xe sta stampà so ogni mesałe d'altar . El papa el ga dichiarà che ła Mesa de rito roman ła sìpia ł'unega da doprare in tel mondo, in particołar inte łe tere de nòva evanxełixasion, via de i riti prexenti da almanco 200 ani. San Pio V el ga vietà cualuncue modifega de ła Mesa, soto pena de scomùnega, pena aplicà anca a chi inpedise ła cełebrasion: se nota che, par exenpio, ła orasion de San Michełe Arcanxeło o altre picinine "xontasion" mese dopo, no łe xe modifeghe del rito, ma on sviłupo beło del rito.

## Notasion

## Voxe corełade
* Papa Pio V
* Conciłio de Trento
* Mesa tridentina

## Linganbi foresti

* 
*
Mejori marcadori NBA

A se ełenca cuà soto i 50 mejori marcadori de ła storia de ła NBA; par onji zogador A ze indegà el nùmaro de ponti totałi fati, el nùmaro de partìe zogàe inte ła stajon regołare e ła mèdia ponti par partìa.

## Clasìfega de i mejori marcadori de ła NBA
'Sta clasìfega ła ze ajornada a l'11 zenaro 2018.

## Linganbi foresti

* Statìsteghe sol sito de la NBA 
* Statìsteghe so basketball-reference.com
Francisco de Paula Vallet

thumb|200px|Francisco de Paula Vallet.
**Francisco de Paula Vallet S.I** (Barcełona, 14 de zugno 1883 – Madrid, 13 de agosto 1947) el xe sta on prete jexuita spagnoło, conosesto par gaver condensà ła predicaxion de i exercisi spirituałi de Ignasio de Loyola da on mese a sincue dì rendendo praticai a tuti.
## Notasion


## Bibliografia
*  *Il mio libro di preghiere*, Verrua Savoia, Centro Librario Sodalitium, 2010, SBN 978-8889596-21-0.

## Vose coredà
* Exercisi spirituai
* Ignasio de Loyola

## Altri projeti

## Linganbi foresti

*
Anzeło de Dio

[thumb|right|180px|[Anzeło custode inte na cartoina de'l 1900.]]
L**Anzeo de Dio** o **Angele Dei** (in łatin) ła xe na orasion cristiana de tradision catołega dedicà a ł'axeo custode.

## Parołe de'l orasion

## Notasion
Magnificat

[thumb|upright=1.1|[Sandro Botticelli, *Madona de eł Magnificat*, 1485.]]
Eł **Magnificat**  xe on cantego inte el primo capitoło del Vanzeło secondo Luca che Maria fa i conplimenti e ringrasia Dio parchè benon el se gà degnà de łiberare el so popoło. Par questo xe conosuo come «**cantego de ła Beata Verxine Maria**».

Eł so nome eł vien da eł łatin *Magnificat anima mea Dominum*.

## In łatin
:*Magnificat *
:*anima mea Dominum,

:*et exultavit spiritus meus *
:*in Deo salutari meo

:*quia respexit humilitatem ancillae suae, *
:*ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes generationes

:*quia fecit mihi magna, qui potens est: *
:*et Sanctum nomen eius

:*et misericordia eius a progenie in progenies *
:*timentibus eum.

:*Fecit potentiam in brachio suo, *
:*dispersit superbos mente cordis sui,

:*deposuit potentes de sede, *
:*et exaltavit humiles;

:*esurientes implevit bonis, *
:*et divites dimisit inanes.

:*Suscepit Israel, puerum suum, *
:*recordatus misericordiae suae,

:*sicut locutus est ad patres nostros, *
:*Abraham et semini eius in saecula.

:*Gloria Patri et Filio *
:*et Spiritui Sancto

:*sicut erat in principio et nunc et semper *
:*et in saecula saeculorum. Amen.

## In grego

::*Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τὸν Κύριον
:*καὶ ἠγαλλίασεν τὸ πνεῦμά μου ἐπὶ τῷ Θεῷ τῷ σωτῆρί μου,

:*ὅτι ἐπέβλεψεν ἐπὶ τὴν ταπείνωσιν τῆς δούλης αυτοῦ.

:*ἰδού γὰρ ἀπὸ τοῦ νῦν μακαριοῦσίν με πᾶσαι αἱ γενεαί,

:*ὅτι ἐποίησέν μοι μεγάλα ὁ δυνατός,

:*καὶ ἅγιον τὸ ὄνομα αὐτοῦ,

:*καὶ τὸ ἔλεος αὐτοῦ εἰς γενεὰς καὶ γενεὰς

:*τοῖς φοβουμένοῖς αυτόν.

:*Ἐποίησεν κράτος ἐν βραχίονι αὐτοῦ,

:*διεσκόρπισεν ὑπερηφάνους διανοίᾳ καρδίας αὐτῶν·

:*καθεῖλεν δυνάστας ἀπὸ θρόνων

:*καὶ ὕψωσεν ταπεινούς,

:*πεινῶντας ἐνέπλησεν ἀγαθῶν

:*καὶ πλουτοῦντας ἐξαπέστειλεν κενούς.

:*ἀντελάβετο Ἰσραὴλ παιδὸς αὐτοῦ,

:*μνησθῆναι ἐλέους,

:*καθὼς ἐλάλησεν πρὸς τοὺς πατέρας ἡμῶν

:*τῷ Αβραὰμ καὶ τῷ σπέρματι αὐτοῦ εἰς τὸν αἰῶνα.

## Notasion

## Ałtri progèti

## Vose coredà
* Maria
* Cantego
## Linganbi foresti

*
Mortalium Animos

[thumb|Stema de [Papa Pio XI.]]
***Mortalium Animos*** (El core de łe creature umane) ła xe na ensìclega de papa Pio XI prołungà el 6 xenaro 1928, e scrita par difendere ła vertà rivełà da Jexù e par confermar ła vera natura de ła Cèxa fondà da Cristo. In particołar inte l'ensìglega el Roman Pontefice el mete in guardia da ł'ecumenismo negando ai catòłeghi ła partecipasion a incontri ecumeneghi.

## Voxe corełade
* Papa Pio XI
* Ensìclega
## Linganbi foresti

*
Hardware

miniatura|Vizion de ła parte hardware de un computer
Col tèrmene **hardware**, in inzenjerìa ełetrònega e informàtega, A se ìndega ła parte fìzega de un computer, overo tute chełe parte ełetròneghe, ełètreghe, mecàneghe, manjèteghe, òteghe che łe ghe parmete de funsionar.

## Scheda mare
Ła scheda mare ła ze el conponente prinsipałe de un PC. Ła só grandesa ła varia a seconda del tipo de scheda. Ła ze dotà de sircùiti integrài che i ga ła funsion de cołegar intrà de łori i conponenti del sistema. Sora de ła scheda mare A ze posìbiłe trovar el procesor, ła memoria RAM, l'insenbre de unità de memoria ROM che łe contien el BIOS, łe schede gràfeghe e de rete.

## Memoria secondaria
Ła memoria secondaria o memoria de masa ła ze l'insenbre de suporti che’l ghe parmete a i dati e a łe informasion de seitar a restar inte el sistema anca dopo el dezmorsamento del computer:
* dischi rìjidi
* nastri manjèteghi
* floppy disk
* dischi òteghi
* penete USB
Floppy disk, dischi òteghi e penete USB i pol èsar defenìi suporti removìbiłi, overo unità de memoria mìa stretamente łigàe a ła màchina.

## Dispozidivi de ingreso e de sortìa
### Perefèreghe de ingreso
I dispozidivi de ingreso i parmete de resévar dati da l'esterno; i prinsipałi i ze:
* Tastiera
* Dispozidivi de pontamento
* Scanerizador de imàjine
* Màchina fotogràfega
* Micròfono

### Perefèreghe de sortìa
I dispozidivi de sortìa, invese, i ze chełi dispozidivi che i fornise el rezultado de na ełaborasion converténdoło in testo, gràfega o àudio, cofà el monitor, ła stanpadora o łe case àudio.

## Varda anca
* Microprocesor
Łibro

thumb|right|250px|'''Łibri''' veci inte na bibioteca.
Un **łibro** o **łivro** el ze na serie de foji de ła stesa dimension riłegà co na copertina. El pol  eser de argomenti de łetaradura o manuałi; el ga l'autor, l'editor e prèso. Verdendo el łibro, inte i foji, se cata scrito co careteri tipògrafeghi e pol eserghe de łe foto.
## Etimołozia
Ła paroła łibro ła vien da el latin *lìber* (scorsa de ałbaro).

## Notasion

## Voze corełade
* Łiteratura

## Altri projeti

## Linganbi foresti

*
Pecà orizenałe

[thumb|upright=1.5|Eł pecà orizenałe de [Michelangelo Buonarroti disegno inte ła Capeła Sistina.]]
Eł **pecà orizenałe** (in latin *peccatum originale*) el se ciama cosita parchè el ze cuel che ga fato Adamo e Eva al prinsipio de ł'umanità.

## Ła narasion inte ła zenezi
[thumb|left|upright|Ła descasàda de Adamo e Eva dal jardin deł'Eden ([Gustave Doré).]]
Dio el ga creà Adamo e Eva nudi e misi intel jardin de ł'Eden o paradizo terestre. Dio el ga dà el comandamento de magnare tuti i fruti de i albari ma no cuei de l*'albaro de ła conosensa del ben e del mal* senò i more. El demonio, buziero, soto forma de biso el ze na visin a Eva el ghe ga dito « no dal bon, che no morì. Dio parò sa che cuando vien el dì che te ło magni, se verderà i oci e te sarè come dio, savendo el ben e el mal.» Ła dona ła ga visto che l'albaro el zera beło e ła ga ciapà on fruto e magnà, dandagheło anca a so marìo che ło ga magnà. Dopo i ga verto i oci e i se ga nacorti che i zera nudi e i se ga meso foje de figaro. Dio el ga ciamà Adamo: « Adamo, Adamo dove sito? Parchè te gheto sconto?». Adamo el ga risposto: «Me go sconto pien de vergogna, parchè go pecà contro Vu magnando el fruto che Eva me ga dà ». Dio dize a Eva « Parchè gheto fato cuesto?». Eva ła ga risposto: « Ze sta el biso e inganarme!». Dio al biso: «Te si małedio! Mi meto inamisisia intra ti e ła dona; inte ła discendensa sua. E cueło che nase da eła te schiserà ła testa (riferemento a Maria Verxene).» Dio dize a ła dona: «A aumento i to dołuri inte łe to gravidanse, col dołor te partorisi i fioi. Te sarè governà da to mario, el te dominerà.» A Adamo Dio ghe dize: «Parchè te ghe scoltà ła voze de ła to dona, e te ghe magnà el fruto che te go comandà de no magnare, małedia ła tera dal to łaoro; co fadighe te ricavarè el magnar tuti i dì de ła to vita. [...]. Co sudor de ła to muso te trovarè el pan, fin che te torni tera che te si sta tirà fora; parchè polvere te zeri e polvare te ghe da tornar.»  Dopo sti fati Adamo e Eva i ze sta butà fora dal Paradizo da on Anzeło co ła spada infiamà.

## Teołozia catòłega
El pecà orizinantełe, secondo ła Cexa Catòłega, el ze de superbia e dezobediensa. El vien trasmetesto a ogni eser uman e scancełà co eł batedo, ma ghe resta ł'inclinasion al mal.

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti

*  Peccato originale
Massime Eterne

[thumb|upright=0.8|[Papa Pio X inte el leto de morte ła matina deł 20 agosto 1914.]]
***Massime Eterne*** (*Maxime Eterne*) el xe on łiberto conosuo de spirituałità e ascetismo de Sant'Alfonso Maria de' Liguori, dotore de ła Cexa, scrito in tel 1728; l'òpera ła pol eser considerà ła «semensa» de l'Apparecchio alla morte che l'autor eł ga scrito dopo.
## Descrision
In tel łibreto xe presente łe orasion de ła matina, łe orasion cłaseghe e łe orasion de ła sera  come Ve adoro.

Łe meditasion de ogni dì de ła setimana che Sant' Alfonso eł mete in esposixion i argominti dei *[[nòvisimi]]:
* Prima de ła meditasion 
* Dopo ła meditasion
: [[Luni]]: Ła fin de l'omo
: [[Marti]]: Małisia de eł pecato mortałe
: [[Mèrcore]]: Moerte giudisio
: [[Zioba]]: Inferno e eternità de łe pene
: [[Vènere]]: Pasion de Jexù Cristo
: [[Sabo]]: Eł Paradixo
: [[Doménega]]: Ła Sacra fameja.

El va vanti co oncora pie pratiche come ła Santa Mesa, ła [[Penitensa (sacramento)|confesion]], ła [[Eucarestia|comunion]], ła [[Via Crucis]], ał Sacro còre de [[Jexù]], a eł Santisimo Nome de Jexù, el S. [[roxario]], [[Łitanie łauretane|łitanie de ła Madona]], ałegrese de ła [[Maria (mare de Jexù)|Beata Verxene]], ła orasion a Maria Dołorà, łe orasion a ła B.V. Berico, ła Supłica a ła Regina del S. Roxario de Pompei, ła novena de l'[[Asunsion de Maria]], ła novena de l'[[Imacołata Concesion|Imacołada Concesion]], dułuri e ałegrese del Patriarca S.[[San Giusepe|Giusepe]], orasion, ai [[Santo|Santi]], [[Salmi]]-Ini-[[Càntego|Cànteghi]].

Ł'òpera ła serve par ła formaxion dei catòłeghi.

== Edixion ==
* Alfonso M. de' Liguori, *Massime Eterne*, Tipografia dell'Ospizio Apostolico, 1841.
* S. Alfonso M. de' Liguori, *Massime Eterne*, Gio. Batt. Messaggi Editore Tipografo e librajo, 1873.
* B. Alfonso M. de' Liguori, *Massime Eterne*, Presso Pietro Aurelj Stampatore e Librajo, 1831. 
== Notasion ==
<references/>
== Bibliografia ==
* Alfonso Maria de'Liguori, *Opere Ascetiche IX Apparecchio alla morte e opuscoli affini testo critico, Introduzione e note a cura di Oreste Gregorio C. SS.R.*, Edizioni di Storia e Letteratura, 1965.
* Alfonso Maria de' Liguori, *Massime Eterne'', Cangini - Filippi & Figli Vicenza, 1941.
## Voxe corełade
* Orasion
* Alfonso Maria de' Liguori
* Nòvisimi
## Altri projèti

## Linganbi foresti

*  
*
Småland

miniatura|sinistra|mapa de ła provinsia
El **Småland** (pronunzia [ˈsmoːland], version latinizada **Smalandia**) la xe na provincia storega (landskap) de la Svezia meridional, che al dì de uncuò no la esiste pì. El confinava co le provincie de Blekinge, Scania, Halland, Västergötland e Östergötland e bagnà dal Mar Baltego.

Difarente da la mazoranza de le altre provincie svedesi, el territorio del Småland no'l xe restà intiero co l'indtroduzion de le nove contee, ma el xe stà spacà inte le contee de  Jönköping, Kalmar e Kronoberg. Dei tochi i xe passai a le contee de Halland e Östergötland.
Luna blu

miniatura|Ła łuna blu del 31 disembre 2009 co eclise de łuna
[miniatura|Ła łuna blu del 31 agosto 2012 a [Guayaquil, in Ecuador]]
**Łuna blu** xe el nome che indica ła tersa de cuatro łune piene, quando che łe se cata ne ła stesa stagion o, più recentemente, co sta paroła se indica ła seconda łuna piena del mese.

Nquò łe łune łe xe ordinae a partir da xenaro, invese na volta ł'anno scominsiava&nbsp;col inverno&nbsp;e da qua se scominsiava a contar łe łune.

No se sa ben parché a se ciama cusì, parché el so significà el xe canbià un fiantin a ła volta.
Stefano Ghisolfi

**Stefano Ghisolfi** (Turìn, 18 febbraio 1993) el xe un scałator tałian.

El fa gare de lead, boulder e speed e el ranpega en fałesia.

## Biografia
El ga scominsià a far gare inte el 2007, co ła partecipasion alla Coppa Europa giovanile di arrampicata, e el ga otegnùo i primi sucessi inte el Campionato del mondo giovanile 

Inte el 2009,quando che el gaveva sedese ani, el ga scominsià a partesipar a ła Copa mondiałe, en tute łe speciałità: lead, boulder e speed. Se ga trovà mejo inte el lead, che ła xe divegnua ła so 'tività prinsipałe

el 13 otobre 2012 el xe ndà par ła prima volta sul podio in Copa mondiałe, col terzo posto a Xining, Cina.

En Itałia el ga vinto el Campionato italiano speed inte el 2010 e el Campionato italiano lead inte el 2012, 2013 e 2014. El ga vinto ła Coppa Italia lead par sinque volte consecutive, inte el 2010, 2011, 2012, 2013 e 2014 e ła Coppa Italia boulder inte el 2010 e 2012.

En falesia el xe riusìo a ndar su su un 9b łavorà e su un 8b+ a vista. El xe ndà su anca su un boulder de 8B+.

## Palmarès

### Copa mondiałe

### Campionà del mondo

## Falesia

### Lavorà
9b:
:* Lapsus - Andonno (ITA) - 2 novenbre 2015 - Prima salita
:* First Round, First Minute - Margalef (SPA) - 30 xenaro 2017
9a+:
:* One Punch - Massone (Arco) (ITA) - 1 majo 2017
:* La Rambla - Siurana (SPA) - 20 marzo 2017
:* First Ley - Margalef (SPA) - xenaro 2017
:* Ultimatum - Massone (Arco) (ITA) - 19 disenbre 2016
:* Jungle Boogie - Céüse (FRA) - 2 otobre 2016
:* Realization - Céüse (FRA) - 21 zugno 2015 - Via di Chris Sharma del 2001
:* Demencia senil - Margalef (SPA) - 14 marzo 2015 - Via di Chris Sharma del 2009
:* La moustache qui fàche - Entraygues - 23 agosto 2014
9a/5.14d:
:* Definicion de Resistencia Democrata - Castell de Mur (SPA) - xenaro 2017 
:* Thunder Ribes - Arco Massone - 16 Disenbre 2016 - Connession de łe vie *Reini’s Vibes, Ultima Pietra, Stonehenge. *
:* L'Attimo - Covolo - 11 otobre 2015 - Via de Silvio Reffo del 2012
:* Underground - Arco Massone - 5 lujo 2014 - Via de Manfred Stuffer del 1998
:* Biologico - Arco Narango - 8 zugno 2014 - Via de Adam Ondra del 2012
:* TCT - Gravere - 31 majo 2014
:* Grandi Gesti - Sperlonga Grotta dell'Arenauta - 30 disenbre 2013
:* Ground Zero - Tetto di Sarre - 9 zugno 2013

### A vista
el xe nda su un 8c a vista (Fish Eye ad Oliana l'8 Gennaio 2017)

## Boulder
El xe ndà su su sinque 8B e do 8B+.

El ga vinto inte el 2013, 2014, 2015 e 2016, Melloblocco.

## Note
Pecà

On **pecà** o **pecado** el ze rónpare na leje de comandamento morałe-rełijozo tipo i Dieze comandamenti, el ze na motivazion de condanàr e de far penitensa.
Ła paroła  ła vien da'l łatin *peccatum*. On esenpio de pecado rełijozo el Pecà orizenałe.
## Vose coredà
* Leje
* Dieze comandamenti
## Ałtri progèti

## Linganbi foresti

*  
*  Peccati
Cavalier (Dakota del Nord)

**Cavalier** ła xe na sità del stato del Dakota del Nord, inte i Stati Unii de America, co na popołasion de 1.302 abitanti (2010).
Ła xe sede de ła contea de Pembina.

## Altri projeti
* http://www.cavaliernd.com Sito istituzional
Dottrina cristiana breve

***Dottrina cristiana breve*** *(Dotrina cristiana curta)* ła xe na ópara catechistega scrita dal Cardinałe San Roberto Bellarmino in tel 1597 e aprovà da papa Clemente VIII inte l'an 1598.

## Descrision
Ł'ópara ła xe sta formułà «parchè ła se posa inparar a mente», łe posixion fondamentài łe gà el fin de tener prexente do robe: «ła necesità e ła portada dei desepołi». Conposta in 94 domande «fate da eł mestro e łe xe tanto curte; łe resposte łe xe pitosto łonghe, ma in periodi fasiłisimi e ben difrenti. Tante volte inte łe resposte vien introdua calche bon uxo de vita cristiana, come el łetor el pol costatare» e se condensa tuto «ł'insegnamento che poł e ga da esere ricordà» che xe «i sojeti de ła fede e morałe catołega».

Intel mondo se doprava i catechismi de San Roberto Bellarmino *Dottrina cristiana breve* e *[[Dichiarazione più copiosa della dottrina cristiana]]* conpagnà da on breve de papa Clemente VIII, xe sta fata ła traduxion in tante łengue e dopo doprà come catechismo da ła Cexa Catòłega par tri secołi.

### Ìndexe
:Clemens Papa VIII
:Benedictus PP. XIII
:Introdusion
:Orasion, che se dize ał  prinsipio de insegnar Dotrina
:** Dottrina Cristiana Breve**
:I Deł fin cristian de'l ségno de ła Cróxe
:II Declarasion de'l Credo
:III Declarasion de  eł Pater noster e de l'Ave Maria
:IV De i Comandamenti de Dio
:V De i Preseti de ła Ceza e de i conseji
:VI De i Sacramenti
:VII De  łe Vertú teołogai e cardnałi
:VIII De i Regai deł Spirito Santo
:IX De òpare de mizericòrdia
:X De pecà
:XI De i Cuatro novisimi e de'l Rozario
: Ìndaze

## Edision
*  Roberto Bellarmino, *[https://books.google.it/books?id=qQVhAAAAcAAJ&pg=PA1&dq=dottrina+cristiana+breve&hl=it&sa=X&ei=JBgNVdjuFY3YPKH6gIgL&ved=0CEAQ6AEwBzgK#v=onepage&q=dottrina%20cristiana%20breve&f=false Dottrina cristiana breve]*,  Pietro Aureli, Stampatore e Librario con licenza de' Superiori, e Privilegio, 1831.
*  Roberto Bellarmino,* [https://books.google.it/books?id=kEcUJ56GfoEC&printsec=frontcover&hl=it&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dottrina cristiana breve]*,  Pietro Aureli, Stampatore e Librario con licenza de' Superiori, e Privilegio, 1832.
*  Roberto Bellarmino, *[https://books.google.it/books?id=xHn4WHOLrtMC&printsec=frontcover&dq=Dottrina+cristiana+breve&hl=it&sa=X&ei=E3L0UMadB4_64QST24DQBg&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q=Dottrina%20cristiana%20breve&f=false Dottrina cristiana breve]*, Pietro Aureli, Stampatore e Librario con licenza de' Superiori, e Privilegio, 1839.
## Notasion


## Bibliografia
*  Roberto Bellarmino, *Il Catechismo. Breve dottrina cristiana e Dichiarazione della dottrina cristiana*, Fratelli Calvi, 1941.
## Voxe corełade
* Catechismo
* Roberto Bellarmino
* Papa Clemente VIII
* Dichiarazione più copiosa della dottrina cristiana
## Altri projeti
Pino Budicin

thumb|Busto dedicà a Pino Budicin a Rovigno
**Giuseppe Budicin** dito **Pino** (Rovigno, 27 de apriłe 1911 - Rovigno, 10 de febraro 1944) el xe sta un antifasista e partixan istrian.

## Biografia
Nasùo a Rovigno da famèja istroveneta inte i ultemi ani del dominio austriaco. Dal 1931 al 1933 el ga fato el servisio de leva obligatoria inte ła Marina Miłitare a La Spesia. Tornà a far el barbiero a Rovigno inte el 1934 el vien arestà e condanà dal Tribunałe Speciałe a sete ani de gałera par propaganda e atività comunista. Amnistià inte el marso 1937 el vien condanà da novo inte el 1938, stavolta a 12 ani. Libarà dopo el 25 de lujo 1943 el taca a organixar ła rexistensa in Istria.

El 8 de febraro 1944 el vien caturà dai fasisti insieme co Guerrino Grassi (conosùo infrà i partixani come "Augusto Ferri"). Dopo èsar stai interogai el 10 de febraro i vien giustisiai. I corpi dei do, insieme a cueło de Giovanni Sossi, un terso partixan caturà in precedensa, i vien esposti so ła Riva Valdibora.

Suito dopo ła so morte inisia a oparar in xona el Batajon partixan istroveneto a lu dedicà. Inte el zugno del 1944 ła formasion la vien incuadrà inte ła Brigata istriana "Vladimir Gortan" che pì vanti ła vien incorporà inte la 43ma divixion del Exersito popołare de liberasion de ła Jugoslavia.
Matteo Benussi

thumb|Busto dedicà a Matteo Benussi a Rovigno
**Matteo Benussi** dito **Cio** (Rovigno, 23 de otobre 1906 - Belgrado, 16 de zugno 1951) el xe sta un antifasista e partixan istrian.

Oparaio e miłitante comunista, el xe sta tra i primi a entrar inte ła rexistensa dedicandose in particołar a asion de sabotajo. Dopo ła guera el ga rifiutà incarichi połitisi e oonorifisi e el se ga meso a guidar un grupo de vołontari inpegnai inte ła ricostrusion de ferovie, strade e fabriche.

Inte el 1953, do ani dopo la so morte cauxà da na grave małatia, el goerno jugoslavo ło ga proclamà Eroe del Popoło.
Carne

250px|thumb|right|Vari tipi de carne

Ła **Carne** o **carna** xe el nome uxà par dir łe parti de łe bestie no acuadeghe che e łe se poł magnar, soratuto tesùi muscołari. Donca i poł far parte de ła carne muscoi, òrgani interni e interiora de łe bestie.

## Etimołoxia
El nome el vien dal łatin *carne* (*[[ablativo]]*, de *[[nominativo]] carnis*) che, cofà el greco *kείρω*, vien da a raixa indoeoropea *ker* che el vol dir *tajar*.

## Segnefegà inte el Cristianèximo e inte el Judaismo
Inte a Bibia cristiana e abrea ła paroa carne vien uxà par dir ła "carne umana" e el "corpo (oman)".

## Bestie da carne
Sti cuà i xe in fià de bestie da 'ndo che se toe, soratuto in Veneto, carna:
* El Agnel d'Alpago
* El Caoriól
* El Caval
* El Camors
* El Çervo
* El Cunicio
* A Łiévore
* A Marmota
* El porsel
* A Piègora
* El Sengial
* A Vaca

Inte el resto del mondo se uxa anca ste bestie:
* El Can
* El Dolfin
* El Gat
* A Simia
* El Schirat

## Piati a baxe de carne
Sti cuà i xe in fià de piati a baxe de carna de a cuxina vèneta:
* I Bìgoi col arna
* A Bondoła Połesana
* El Lardo del s-ciopo
* 'L Ługànega
* L'Oca onta
* A Paeta al malgaragn
* A Połenta e oxei
* A Recuesta
* E Sardee in saor
* El Muxet
* A Sopresa vèneta
* I Torexani

Sti cuà de a cuxina de a Fransa, Vałonia, Fiandre e Paéxi Basi:
* El Fricadel
* Ła Carbonade

Sti cuà de a Romania:
* Sarmałe

## Altri projèti

## Notasion
Età de ła piera

168px|thumb|right|ła ponta de na fresa in piera

L**'Età de ła piera** xe el periodo de ła preistoria 'ndo i omeni i ga fat strumenti en piera. Ła scuminsia co ła conparsa de i primi ominidi, so par zo do mijoni e mexo de ani indrio, e ła finise co a scoverta e ła łaorasion de i primi metai, sirca da 8.000 a 5.000 ani prima de Cristo.

Xe stà uxai anca altri materiałi, come łegno, osa, corda, corno, coran, ecc. ma soratut piera, cofà ła sełçe, el cuarso, l'osidania, ecc. pzr far roba, strumenti e armi, par tajar e par batar.

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Età del bronzo

[thumb|250px|Difuxion de ła metałurxia in [Eoropa e Axia Minor.]]
L**'Età del bronxo** xe el periodo de ła protoistoria, 'ndo che ła nase a metałurxia del bronxo, fat co na łiga de ramo e stanjo. L'Edà del bronxo taca da ła fin de l'età de ła piera, sirca inte el 3500 v.C., e ła finise co el inìsio del età del fero, intrà el XIII secoło v.C. e el VIII secoło v.C..

In Anatołia, inte el Caucaxo meridionał e in Gresia sto periodo el taca dal 3000 v.C., in Axia sentrał dal 2000 v.C, in Sina dal 1800 v.C., e inte el Eoropa sentral, donca anca in Vèneto da 9l 2200 v.C..
## Altri projeti

## Linganbi foresti
Mezopotàmia

miniatura|sinistra|ła Mexopotamia ła xe signada in verde

Ła **Mexopotamia** (dal greco Μεσοποταμία, "tra i do fiumi) xe na rexón storega tra i fiumi Tigri e Eufrate. Anco ła fertiłe rexón xe parte de Siria e Iraq.

## Istòria
Fin dal inìsio de ła storia scrita(sirca 3100 v.C.) ła xe stà abità da Sumeri, Asiri e Babiłonexi fin al 539 v.C. co ła conquista del inpero achemenide. Xe deventà de Ałesandro Magno inte el 332 e dopo ła so morte ła xe deventà del inpero greco sełeuçide. Sul 150 v.C. a Mexopotamia jera del Inpero dei Parti, e po xe deventà canpo de bataja tra romani e parti fin al 226 d.C. cuando ła xe stà divixa tra romani (dal 395 bixantini) e Inpero sasanide, durà fin al VII secoło co 'a conquistà musulmana. Inte el XVI secoło ła deventarà otomana fin a ła fin de ła prima guera mondiał divixa in Siria e Iraq.

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Dinastia Ming

thumb|Inpero çinexe sot i Ming, sirca inte el 1580

Ła **Dinastìa dei Ming** (明朝, Míng cháo, dita anca 大明帝国 el gran inpero dei Ming) xe stà na dinastia çinexe che ga comandà ła Çìna dal 1368 al 1644.

## Istòria

Dal 1279 l'inpero çinéxe jera soto a dinastia Yuan de orìxine mongoa, a dominasión cauxea małesar e sentimenti de opoxision che i gavea portà a na rivolta popołar e i Yuan i jera tornài in Mongołia. Cusì inte el 1368 a nova dinastia jera deventà quea dei Ming, che tegnarà el poder fin al 1644, cuando ła dinastia dei Shun ciapa Pechin. I nobiłi fedei ai Ming i se organixa e i va inte łe provinsie del Sud. Inte el 1645 ła dinastia Qing bate i Shun, ciapa el poter e bate ła rexistensa dei Ming del Sud.

I Ming gavea fat rinasar l'economia e a cultura dea Çìna, favorìo el tràfego e a produsion, soratuto dea porseana.

400px

## Etnia e fameja

I Ming jera dea fameja dei Zhu e de etnia Han, ultemi de sta etnia a goernar a Çìna.

## Notasion
Iłuminismo

L**'iłuminismo**, o **Età de łe Łuxi** xe un movimento poidigo, sociał, culturał e fioxofico sviupà inte el XVIII  secoło in Eoropa. El xe nasuo in Inghiltera, ma'l ga avù el so masimo sviupo in Fransa e po xe rivà anca inte a 'Mèrica.

## Notasion
Vichinghi

[thumb|Vichinghi inte na raprexentasion del [XII secolo]]

I **Vichinghi** i jera esploradori, comersanti e soratuto guerieri del popoło dei noreni de ła Scandinavia del Sud e de ła Danimarca, famoxi par e so asion de pirateria inte łe coste del Eoropa.
Sto periodo de ła storia (dal XIII al XI secoło) xe ciamà Evoga vichinga.

El termine vichingo indica un noreno che vive inte i fiordi (*vik* vol dir baia) e el fa el pirata.

## Evoga vichinga

thumb|300 px|Xona de orìxine (vioła) e de espansion (blu) vichinga

L'evoga vichinga taca co i primi sacheji normani inte el 790 e co łe łoro łonghe navi, dracar, in un fià de secoi i concuista łe coste e i fiumi de gran parte del Eoropa łe isoe Shetland, Orcadi, Fær Øer, el Islanda, ła Groenlandia e Teranova; i se spinxe a sud fin a łe coste del Nordafrica e a est fin a ła Rusia e a Costantinopoi, par trafegar e par far sacheji.

Tra 'a fin del X e el inìsio del XI secoło i vichinghi xe i primi eoropei a 'ndar inte ła 'Amèrica, i sbarca inte el isoa de Teranova e i fa n'insediamento anca łà.

Co ła cristianixasion dei normani tra a fin del X e l'inisio del XI secoło i so viaxi i xe senpre de manco. Ła fin de l'epoca vichinga a finise inte el 1066 co ła bataja de Stamford Bridge.

thumb|upright=1.6|Mapa del espansion vichinga inte el secoło VIII (roso scuro), IX (roso sciaro), X (naranson) e XI (xało). Łe xone verdi łe ga avù agresion

## Notasion


## Altri projèti
Partido Democradego Eoropeo Catełan

{{El **Partio Democradego Eoropeo Catełan** (en catełan ***Partit Demòcrata Europeu Català***, en sigla **PDeCAT**) xe un partio pułitego catełan, che vol l'independensa de ła Catałogna da ła Spagna.

El partio el xe nasùo el 10 de lujo 2016 a Barçełona come sucesor de Convergensa Democradega de ła Catełogna, el fa parte de ła łiga independentista JUNTSxCat fata dal ex presidente catałan Carles Puigdemont.

## Notasion


## Altri projèti
Sereałi

thumb|vari tipi de çereałi e derivai.
I **çereałi** (da Ceres, nome łatin de ła dea del agricoltura) i xe piante, de ła fameja de łe erbe, coltivae pa' l'alimentasion del òmo e de łe bestie.

Xe çereałi el formento, el rixo, el formenton, el orxo, ła vena, ła segała,

## Istòria
thumb|Trebiatura del formento inte el antigo Egito.

I çereałi xe stai, co i łegumi, ła prima fameja de piante coltivae inte el neolitico. Al inìsio xe stae piantae łe varietà selvareghe, po co ła sełesion xe stae 'domestegae e łe xe deventae pì grandi. I çereałi i xe stai a ła baxe de grandi siviltà parché asé nutrienti.
En Eoropa e Medio Oriente xe stà uxà soratuto el formento, en Çìna el rixo e inte ła Mèrica el formenton.

## Notasion

## Altri projèti

## Łigamenti forèsti
* Çereałi
Tè

thumb|Tasa de tè.

El **Scià** o **Tè** el xe na bevanda, fata co un infuxo de foje de Camellia sinensis, na pianta coltivà soratuto en Oriente. El Regno Unìo xe el pì gran consumator de tè al mondo.

## Istòria del tè

I primi riferimenti serti sol uxo del tè en Çina i xe del III secoło. El tè el vegnea uxà soratuto dai monaçi budisti par i so riti. Da'l X secoło el te el se difonde anca en Giapon.
El primo riferimento al tè en un testo eoropeo el xe stà inte i resoconti del venesian Giovan Batista Ramusio. Ła prima inportasion de tè ła xe stà fata da i portoghéxi e po da i ołandexi, el xe deventà famoxo inte un primo tenpo en Fransa e inte i Paéxi Basi, e po anca en Inghiltera, cusì ga tacà anca łori a inportar e trafegar tè. El tè xe deventà na bevanda famoxa e tanto uxà en Inghiltera, che des xe el primo consumator del mondo.

## Produsion e tipi de tè
[thumb|Piantaxon de tè en [Malèxia|Małaxia.]]

### Produsion
El major produtor de tè al mondo xe 'a Çìna, po l'India e el Giapon. Altri grandi produtori i xe el Bangladesh, el Pakistan, l'Indonexia, el Sri Lanka e el Kenia, in Eoropa el tè el se coltiva un fià inte łe Azore.

### Varietà
I tipi de tè pì famoxi i xe el tè nero, el tè verde, el tè oolong, el tè bianco, el tè roso e el tè Pu'er o postfermentà.

## Preparasion
[thumb|Preparasion del tè a [Republica de Cina|Taiwan.]]

Par preparar na tasa de tè se mete łe foje de tè inte na tejera e se mete el agua calda, fata bojar. Dopo un fià de mignudi se cava łe foje e se versa el tè inte ła cìcara. Pì foje se mete pì el tè el sarà forte.

## Notasion


## Altri projèti

## Varda anca
* Infuxo
Donateło

__HIDDENCAT__

thumb|Ritrato de Donateło

**Donadeło** o **Donadel** (***Donatello*** en tałian), vero nome **Donato de Niccolò de Betto Bardi** (Firense, 1386– Firenze, 13 de diçenbre 1466) el xe stà un scultor, pitore, e orafo fiorentin.
El xe stà un dei pari del Renasimento fiorentin, el ga dà un gran contributo inte el rinovo del stiłe de ła scultura e el ga inventà el stiłe "stiaciato".
## Altri projeti

## Linganbi foresti
Francisco Goya

[thumb|Ritrato de Francisco Goya,[1826]]

**Francisco Goya** (Fuendetodos, 30 de marso 1746 – Bordeaux, 16 de april 1828) el xe stà un pitor e incixor romantiçista spagnoło.

El xe considerà el pì inportante artista spagnoło tra ła fin del XVIII e l'inisio del XIX secoło. El xe stà anca un dei pì grandi ritratisti moderni.

## Notasion