open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ucràina

Ła **Ucràina** o **Ukràina** (in ukrain Україна, *Ukrajina*) l'è un stato del'Europa del'est.
Ła gà un sboko so el Mar Negro a sud e so el Mar de Azov a sudest; ła konfina ko ła Rusia a est, ła Biełorusia a nordovest, Połonia, Slovakia e  Ongarìa a ovest, Romanìa e Moldavia a sudovest.

## Zeografia fizega
sinistra|miniatura|karta orografega de ła Ukraìna
El 95% de el teritorio el ze parte de ła Pianura Europea Oriental, in partikołar: el Basopian de ła Połezia a nordovest, i Altopiani de ła Vołinia e da ła Podołia a ovest, el Altopian de el Nipro inte ła banda sentro-osidental, el Basopian de el Nipro inte ła banda sentro-oriental, el Basopian de el Mar Negro e de el Mar de Azov a sud, e el Altopian de el Donez a est.

Sirka el 3% el ze okupà da munti: i Karpasi i se kata a ovest e i Munti de ła Krimea a el estremo sud.

I ultemi toki i ze parte de ła Pianura Europea Setentrional a el estremo nordovest e de el Basopian Panonego int'el estremo ovest.

El fiume pi' inportante, par łongesa e estension de el so basin idrografego el ze el Nipro, ko i so afluenti Pripiat e Desna. Altri fiumi inportanti i ze el Nistro, el Bug Meridional, el Donez e el Danubio.

In molti fiumi se kata de i basini artifisiałi, i pi' inportanti i ze el Basin de Kacovka, el Basin de Kremencug e el Basin de Kiev, tuti so el Nipro.

El paeze el ga in bona parte un klima kontinental, pasante a sud a un klima semi arido-fredo.

## Zeografia połitega
sinistra|miniatura|Divizion aministrative de ła Ukraìna
Ła kapitałe ła xe Kiev.

Ła Krimea ła xe na repùblega autonoma.

Ła Ukraìna ła ze devidesta in 24 rezon (область - *oblast*' al plural області - *òblasti*) e 'na repùblega autonoma (автономна республіка - *avtonòmna respùblika*), Krimea. Łe do sità (місто - *mìsto* al plural містa - *mistà*), Kiev e Sebastopołi, łe ga un statuto spesial.

## Demografia
Ła ga 46&nbsp;958&nbsp;740 àneme al 1° de diçenbre 2005.

Ła łengua ufiçiałe ła xè el ucraìno, ma 'ntełe rejoni orientałi se parla tanto anca el ruso, ke in teła repùblega autonoma de ła Krimea l'è anca łengua ufiçiałe.

## Gałeria de someje

File:Говерла, праворуч Петрос.jpg|munti Hoverla e Petros inte i Karpasi
File:Річка Дніпро у Каневі.jpg|fiume Nipro
File:LopanStrelkaKharkov.jpg|panorama de Harkiu
File:Латинський кафедральний собор (Львів) 16.jpg|sentro istorego de Łeopołi


## Notasion

## Varda anca
* Moščena

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Masedònia del Nord

Ła **Masedonia de'l Nord** o **Macedonia de'l Nord**, ufisialmente **Repùblega de Masedonia de'l Nord** (in masèdone Република Северна Македонија, *Republika Severna Makedonija*), el ze un Stato independente de ła penizola balcanica, inte l'Europa sud-orientałe.
Ła confina a òvest co l'Albania, a nord co ła Serbia e'l Kòsovo, a est co ła Bulgarìa, e a sud co ła Gresa.

## Istoria
Ła tera goernada da ła Repùblega de Masedonia na olta la jera el tochetin sud de ła Jugoslavia.
I confini de ancó i ze stài stabiłìi poco dopo ła Segonda Guera Mondiałe, cuando ła Jugoslavia sosiałista ła ga stabiłìo inte ła zona ła Repùblega Sosialista de Masedonia, riconosendo i masèdoni co na nasion par conto łoro a l'interno de ła Jugoslavia.

### Independensa
Dopo gaver canbià nome in Repùblega de Masedonia l'8 de setenbre 1991, ła se ga separà pasifegamente da ła Jugoslavia sensa altre modifeghe teritoriałi.

## Cultura
Da l'independensa el paeze el ga cauzà na łonga barufa połitega co ła Gresa pa'l fato de doparar el termine "Masedonia", che za da prima l'indicava na rejon de ła Gresa che se ciama anca eła Masedonia, e che i Greci i considera parte de ła so storia. Par cui serte nasion e organizasion internasionałi łe riconose el paeze come *Former Yugoslav Republic of Macedonia* ma tanti paesi, tra cui Cina, Rusia, e Stati Unìi i ła riconose senplisemente come Masedonia.

## Zeografìa połìtega
Ła so capitałe ła ze Skopje.

## Gałarìa de łe someje

File:Velky Korab 2011.jpg|Monte Gran Corab
File:Vardar Veles Macedonia.jpg|Fiume Vardar a Vełes
File:Маркови кули Прилеп.JPG|Panorama de Priłep
File:Church of St. John at Kaneo 6.jpg|Sito UNESCO de Ocrida


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Bòsnia e Erzegòvina

Ła **Bòsnia e Erzegòvina** (in bosnìago  *Bosna i Hercegovina*, in serbo Босна и Херцеговина, *Bosna i Hercegovina*) l'è un Stato dei Balcani osidentałi in Eoropa sudoriental.
Ła confina a nord e a ovest co ła Croasia, a est e a sud co ła Serbia e el Montenegro. Ła gà anca un sboco al mar sul'Adriatico de sołi 14&nbsp;km,  e conprezo inte łe acue teritoriałi de ła Croasia.

## Istoria
Fin al 1992 el fazéa parte de ła Jugoslavia. El 3 marso de sto anno, ła Bòsnia se proclama endependente da ła Serbia e ła deciara guera. A ła fin de ła guera, l'ONU ła decide de meterse dentro e interviene obligando a asetar i Acordi de Dayton.

## Zeografia połitega
thumbnail|sinistra|Ła Federasion de Bòsnia e Erzegòvina e ła Republika Serba
Ła Bòsnia-Erzegòvina ła se divide in do: ła Federasion de Bòsnia e Erzegòvina e ła Repùblega Serba. Ła Federasion ła se divide in dieze cantoni, ła Repùblega Serba in sete rejoni. El ghe ze anca un canton particolar, ciamà Distreto de Brcko che l'é soto el control de tute e do le entità.

Ła so capitałe l'è Sarajevo.
Altre sità inportanti, dopo Sarajevo, ze Mostar, Travnik, Banja Luka.

## Demografia
thumbnail|sinistra|konposision etnega, sevente el sensimento de el 2013
Ła popołasion l'è costituìa in prevałensa da bosgnachi (o bosnìaci), croati e serbi.

## Gałeria de someje

File:Čvrsnica 0349.jpg|Monte Cvrsniza
File:ZENICA (Bosnie Herzégovine).jpg|fiume Bosna
File:Brčko-panorama.jpg|panorama de Bercko
File:Stari Most22.jpg|sito ONUESC de ła sità veca de Mostar


## Note

## Varda anca
* Šiprage

## Altri projeti

## Łinganbi foresti
Biełorùsia

Ła **Biełorùsia** o **Bełarusa** (in bieloruso: Белару́сь, in ruso: Белору́ссия), ufisialmente **Republega de Bielorusia**, l'è un Stato del'Europa orientałe.
Ła confina a ovest con Połonia e Lituania, a est coła Rusia, a sud col'Ucraina e a nord coła Letonia.

## Zeografia
Ła ga na superfisie de 207&nbsp;595&nbsp;km².

## Zeografia połitega
Ła so capitałe ła ze Minsk.

## Demografia
Ła ga 9&nbsp;849&nbsp;100 àneme .

Łe lengue ufiçiałi jè el bieloruso e el ruso

## Gałeria de someje

Imàjine:Mayak_Mt.jpg|cołina de Maiac
Imàjine:Река Березина Бобруйск.jpg|fiume Berezina
Imàjine:DJI 0123 Edit (51153515926).jpg|panorama de Gomil
Imàjine:Mir39.JPG|sito ONUESC de el castel de Mir


## Notasion

## Varda anca
* Yanka Kupala
* Yakub Kolas

## Altri projeti

## Łinganbi forèsti
Ìzoła de Man

L'ìzoła de **Man** (*Isle of Man* in inglexe, *Ellan Vannin* o *Mannin* in manexe) l'è un teritorio insułar, dipendente dal Regno Unìo, de ła Eoropa osidental, situà inte el Mar d'Irlanda.
El stato pì visini el ła Irlanda a sudovest; a ovest se cata ła Irlanda del Nord, a nord ła Scosia, a est ła Inghiltera, a sudest el Gałes.

## Zeografia fizega
El ga un teritorio cołinar, separà inte 'na banda a sud e 'na altra a el sentro-nord da 'na vałe sentral. A nord invese ła se cata 'na pianura bastansa piata, formada da sedimenti de orizene giasal.

El clima el ze tenperà oseanego (Cfb sevente *Köppen*).

## Zeografia połitega
Sul pian połitego, l'è na Dependensa de ła Coróna, co un goerno autònomo.
El Regno Unìo el ga soło ła responsabiłità de ła difexa del teritorio e de ła rapresentansa inte i congresi internasionałi, mentre el goerno locałe el ga conpetensa su quaxi tute łe question de połìtega interna.

El cao del Stato l'è el re Carlo III, che ła gà el titoło de *Lord of Man*, e l'è rapresentà da un Vice Goernador (*Lieutenant Governor*).
Gh'è anca un Conséjo dei Ministri, presiedù da un Primo Ministro.
El Parlamento el se ciama *Tynwald* e el risale al 979 d.C.; l'è formà da do canbre: ła *House of Keys*, votà diretamente a sufragio universałe e el *Conséjo Legislativo*, che ghin' fa parte menbri ełeti d’uficio.

No ła fa mìa parte del Regno Unìo e gnanca de l'Union Europea

## Gałeria de someje

Snaefell.jpg|Monte Snèifel, a el sentro-nord
Ramsey Bay - geograph.org.uk - 5460557.jpg|Baja de Ramsi, a nordest
Douglas_(Isle_of_Man).jpg|panorama de Duglas
Castle Rushen.jpg|Castel Rušen


## Note
Provincia de Noro

Ła **provincia de Noro** (in sardo *Provìntzia de Nùgoro*) ła xe na provincia de ła Sardegna.

Ła se cata a est sora el Mar Tireno, ła confina: a nord co ła provincia de Sasari, a ovest co ła provincia de Oristan, a sud co ła provincia de Sud Sardegna.

## Comuni prinsipałi
* Noro - 37&nbsp;064 abitanti
* Siniscola - 11&nbsp;521 abitanti
* Macomer - 10&nbsp;387 abitanti
### Comuni de ła Provincia
Turchìa

Ła **Turchìa**, ufisialmente **Republica de Turchìa** (in turco *Türkiye Cumhuriyeti*), l'è un Stato
transcontinental, a cavało tra Axia e Europa.
Ła Turchìa ła confina a nord-ovest coła Grecia e ła Bulgaria, a nord-est coła Zorzania, a est col'Armenia, l'Azerbaigian e l'Iran, a sud-est col'Iraq e a sud coła Siria.

## Zeografia
Ła se stende su na superfice de 780&nbsp;580&nbsp;km².
El so teritorio el ciapa drento ła parte estrema orientałe de ła Tracia, in Europa, e ła penixola del'Anatolia in Axia.
L'è çircondà a sud dal Mar Mediteraneo, a ovest dal Mar Egeo, a nord-ovest dal Mar de Marmara e a nord dal Mar Negro.

## Zeografia połitega
### Divixion aministrative

Ła Turchìa l'è divixa in 81 province (*İller*).

### Cavedal e altre sità

Imàjine:Eskişehir-Aycan.jpg|*Eskişehir*
Imàjine:Antalya falezler.jpg|*Antalya*
Imàjine:Alanya.jpg|*Alania*
Imàjine:Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG|*Diyarbakir* 

Ła capitałe l'è Ankara, una de łe tre sità turche piesè grande insieme con Smirne (in turco *İzmir*), e Istanbul, che l'è ła pi granda metropołi del paexe, e anca el çentro industriałe e commerciałe pi grando.

### Internasionał
Ła Turchìa l'è menbro de ła NATO dal 1951, e ła gà fato domanda de 'ndar ne l'Union Europea, ma no se sa gnancora quando ła podarà entrar.

## Demografia
In tel'ultimo censimento (2002) l'è risultà verghe na popołasion de 67&nbsp;308&nbsp;928 àneme, quaxi tuti de rełigion musulmana; ghè anca de ła picole minoranse cristiane (soratuto ortodose, ma anca catołiche) e ebraiche, mentre l'ateismo l'è poco praticà.
### Łengua
Ła łengua ufiçiałe l'è el turco, ma ghè anca un mucio de minoranse lenguistiche.

## Economia
El scheo ufiçiałe l'è ła lira turca.

## Cultura
Intra łe personałità xe da ricordar Mustafa Kemal Atatürk.

## Gałeria de someje

Suphan_01.jpg|monte Sifan
Kızılırmak_River.jpg|fiume Cuzulurmac
Ulucami,Bursa - panoramio.jpg|panorama de Bursa
Pamukkale00.JPG|sito de Pamucałe, patrimonio ONUESC


## Notasion

## Altri projeti

## Łinganbi foresti
2007

El **2007** (MMVII in numari romani) el xe un an del XXI secoło.

## Avegnimenti

* A fin istà ghe xe a crixi sui mutui stadunitensi. Ga conseguense inte i trafeghi finansiari, inte e banche e inte e axiende e inte el economia mandiał, a xe dita conpagna a ła crixi del 29.

*1° de zenaro:
**Ła Romanìa e l'Ongaria łe intra rento l'Union Eoropea.
**El gaelego irlandexe deventa łéngua ofisiał del UE.
**El sudcorean Ban Ki-Moon deventa segretario xenerał de łe Nasion Unìe.
*2 de febraro:
**A ła partida de bałon Palermo-Catania, ghe xe na guerija, vien copà un poisioto e fat finir el canpionà.
*27 de febraro:
**El trafego asionario afonda.
*14 de marso:
**Ła vien scoverta na nova spese de łeopardo, el Neofelis diardi.
*12 de majo:
** Roma, tante persone al *Family Day* par ła difexa de ła fameja tradisionał.
* 8 de setenbre:
** El comico Beppe Grillo l'organixa in dosento piase itałiane e del mondo el V-Day, par protestar contro łe magnarìe dei połideghi. Oltre sincue miłioni de persone łe partecipa al avegnimento.
*21 de disenbre:
** En noe paexi del Union eoropea (Połonia, Estonia, Łituania, Łetonia, Republica Ceca, Slovenia, Slovachia, Ongaria e Malta) intra in vigor el Tratà de Schengen.

## Nasesti

*10 de avrił:
**Ariana dei Paexi Basi, prinsipesa ołandexe.

## Morti

*7 de marso:
**Brad Delp, cantante stadunitense.
*25 de marso:
**Andranik Markarjan, poidego e presidente armeno.
*6 de setenbre:
**Luciano Pavarotti, tenor emiłian.

## Altri proxeti
Mar Bàltego

El **Mar Baltego** el xe un mar interno del'Oceano Atlantico setentrional e se cate inte el Eoropa nord-oriental, circondà da la Penìzoła scandinava, da la teraferma de l'Europa central e oriental e da le Isole Danexe.

El desfosa inte el *[[Kattegat]]*  passando traverso le ìzołe danese in tre streti, l*'[[Oresund]]*, el Belt Picenin e el Belt Grando.

## Idronemo
Oltre al veneto, el xe chiamà "Mar Baltego" in francese (*Mer Baltique*), inglese (*Baltic Sea*), polono (*Morze Bałtyckie*), e russo (*Baltískoie More* - Балтийское море).
El nome "Mar Oriental" el xe doparà in varie lengue del'Eoropa continental, precisamente in danese (*Østersøen*), todesco (*Ostsee*), finlandese (*Itämeri*), olandese (*Oostzee*), norvegese (*Østersjøen*), e svedese (*Östersjön*).
El nome "Mar Ocidental" el xe doparà in eston (*Läänemeri*).

## Zeografia umana
left|thumb|Mapa połitega in itałian.
So sto mar se afasa łi seventi stati:


## Note


## Liganbi foresti
NATO

L**'Organizasion del Tratà de l'Atlàntego del Nord** (in ingleze *North Atlantic Treaty Organization*, scursà in **NATO**, in franseze: *Organisation du traité de l'Atlantique nord*, scursà in **OTAN**) ła ze un'organizasion internasionałe par ła cołaborasion inte el setore de ła difeza.

El tratà istitutivo de ła NATO, el Pato Atlàntego, el ze sta firmà a Washington el 4 de apriłe del 1949, e el ze entrà in vigore el 24 de agosto de l'isteso ano. Atualmente, i fa parte de ła NATO 30 Stati del mondo. Ła ga sede a Borseła: el novo cuartiero zenerale ze sta inaugurà inte el 2017, e el trasloco da ła vècia sede el ze sta finio inte el 2018.

## Stati menbri
I menbri de ła NATO i ze atualmente 30. De sti cuà, 22 i ze anca menbri de l'Union eoropea, finmente che 24 de sti cuà i ze menbri a vàrio tìtuło (menbri efetivi, menbri asociai, paeze oservadori, pàrtner asociai) de l'Union de l'Eoropa osidentale (UEO) che col Tratà de Lisbona ła ze pasada soto el controło UE. Par sta motivasion, inte i ùltemi ani, el pezo de l'UE el ze cresesto senpre pì inte łe decizion de ła NATO. 
Dal 2017 el Montenegro se zonta a ła lista dei 28 paezi, segnando el definitivo inretramento ruso inte i Balcani. Inte el 2020 anca ła Masedònia del Nord ła vien far parte de ła liansa. De sevente ghe ze na lista dei 30 menbri:

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Monzanban

**Monzanban** el xe on comune de 4545 abitanti inte ła provincia de Mantova.

## Aministrasion comunałe

## Evołusion demografica

## Gałeria de someje

Monzambano castello.jpg|El casteło
St. Johann in Tirol

**St. Johann in Tirol** () el xe on comun marcà del Distreto de Kitzbühel che el fa parte del del stato de Tiroło in Austria

thumb|250px|left|St. Johann in Tirol
thumb|250px|left|St. Johann in Tirol 1750

## Sità xemełà
*  Redford (Michigan) Vereinigten Staaten
*  Fuldabrück Germania
*  Rovaniemi Finlandia
*  Vałegio sol Mincio Italia

## Evołusion demografica

## Altri projeti

## Łigadure foreste
Monaco de Baviera

**Monaco de Baviera** [mò-na-co] (in tedesco: *München*, in boarexe: *Minga*) ła xe na sità (1.305.522 abitanti) de ła Germania e capòłogo de ła Baviera situà so łe rive del fiume Isar.

Dopo Berlin e Amburgo, Monaco ła xe ła tersa sità tedesca par numaro de abitanti, co na popolasion de 1,471 milioni inte el comune (dati del 2016) e dei 2,6 milioni inte ła rejon metropułitana, e ła pì conosesta de ła Germania meridionałe.

## Trasporti pùblisi
Monaco de Baviera xe una de e mejori sità del mondo dal punto de vista dei trasporti pùblisi
### S-Bahn
La S-Bahn la se na ferrovia simiłe a na Metropułitana ma ła ga pì portata e ła se estende par pì kiłometri.
#### Linee de S-Bahn a Monaco de Baviera
S1 Leuchtenbergring  Freising o Areoporto
S2 Petershausen o Altomünster  Erding
S3 Mammendorf  Holzkirchen
S4 Geltendorf  Ebersberg
S6 Tutzing  Ebersberg
S7 Wolfratshausen  Kreuzstraße
S8 Herrsching  Areoporto
S20 Pasing  Höllriegelskreuth

## Sità xemełà

## Gałeria fotografica

Munich Bavaria.jpg|Statua de ła *Bavaria* inte ła *Theresienwiese*
Munich skyline.jpg|Panorama de Monaco
BIER IM EG.jpg|Bocałi de bira, Englischer Garten
Theatiner Kirche Muenchen.jpg|Theatinerkirche
Schloss Nymphenburg3.jpg|El casteło de *Nymphenburg*
Maximilianeum.jpg|El *Maximilianeum*
Neues Rathaus und Marienplatz München.jpg|El pałaso comunałe de Monaco, inte ła *Marienplatz*
Antiquarium, Residenz München.jpg|Ł'Antiquarium inte ła *Residenz*
Monaco2006 035.jpg|L'Olympiapark
München Hofgartentempel.jpg|Hofgarten (1615)
BMW building munich.jpg|Ła sede de ła BMW
Maria vor ihrer Kirche.jpg|Maria inte ła *Marienplatz*


## Monaco de Baveria inte el çinema e inte łe fiction
* A Monaco de Baviera xe anbientà e in gran parte xe stà girà ła serie tełevixiva *[[Derrick]]*

## Linganbi foresti

* Monaco di Baviera  - Sesion del portałe "Tutto Baviera"
* Foto di Monaco 
* Informasion & Imagini de Monaco
* StadtPanoramen München - Panorama de Monaco di Baviera
* Avenimenti attuałi a Monaco di Baviera 
* Guida de Monaco in inglexe 
*  Sito ofixiałe de l'''Oktoberfest''
Nîmes

**Nîmes** (par ocitan *Nimes*) el xe un comun franzese de 133.424 abitanti inte el departemento del Gard inte la rejon de la Lengoadoca-Rossejon, cavologo de departemento. La xe na cità de orizene romana, e na inportante meta turistega inte el sud de la Franza.

## Cità zemelà
* (1955) 20px Preston, Regno Unìo
* (1960) 20px Verona, Itàlia
* (1962) 20px Braunschweig, Germania
* (1967) 20px Praga, Republica Ceca
* (1976) 20px Francoforte so ł'Oder, Germania 
* (1979) 20px Sałamanca, Spagna
* (1986) 20px Rishon Le Zion, Israełe
* (2005) 20px Meknes, Maroco

## Evołusion demografica
Lonbardo-Veneto

El **Regno Lonbardo-Veneto** l'era un vecio Stato soto el controło de l'Austria, che l'è stà fondà inte el 1815 col Congreso de Viena, che el conprendéa quaxi tuta ła Lonbardia de dèso, el Veneto e el Friul. L'Inperador de l'Austria l'era anca Re del Lonbardo-Veneto, e l'era raprexentà da un Vicerè.

El novo Stato el conprendéa i teritori dei veci Ducato de Milan e Ducato de Mantoa, ła Valtełina che prima ła stava coła Svisera, e el vecio Stato da tera de ła Republica de Venesia.

Inte el 1859, par via del'iniziałe sconfita austriaca inte ła Seconda Guera de Indipendensa itałiana, ła Lonbardia (sensa Mantoa) ła ghe stà data ai tałiani, e inte el 1866 coła Tersa Guera de Indipendensa anca quel che jera restà del Regno l'è pasà al'Itałia.

El Lonbardo-Veneto l'era sistemà come un regno bipartìo: ła Lonbardia e el Veneto, separè dal Mincio, le gavéa ognuna un proprio *Consiglio de Goerno* co a cao el so Goernador, e dei organismi aministrativi distinti.
Menzo

El **Menzo** el xe un fiume che el core inte la pianura padana e el xe afluente de zanca del Po.

El nasse dal Lago de Garda arente a Peschiera, e dopo el sevita verso sud passando da Mantoa, dove che el forma i tre laghi de Mantoa (Superior, de Mezo, Inferior). Da le bande de Governolo el se tra inte el Po, dopo ver parcorso in tuto 75&nbsp;km.

Storegamente el Menzo el xe stà importante assè durante el Risorgimento, parché el se catava propio su uno dei ladi del Quadriłatero austriaco (Verona-Peschiera-Mantoa-Legnago), e donca qua i gà xe sta conbatue raquante bataje.

## Note
Quadriłatero

thumb|250px|right|Le quattro fortezze del Quadrilatero
[thumb|250px|right|Il [Regno Lombardo-Veneto]]

El **Quadriłatero** l'era un sistema difensivo meso in piè dai austriaci a partir dal 1815, quando el Veneto e ła Lonbardia jè deventà parte del Regno Lonbardo-Veneto controlà da l'Inpero Austriaco. El se ciama cosita parché l'era costruìo su quatro vertici, che i era le forteze de Verona, Peschiera del Garda, Mantoa e Legnago, col fiume Mincio sul lato ovest e l'Adexe sul lato est. Nei ani l'è stà più olte rinforzà, fin a deventar una de łe forteze più inprendibiłi d'Europa.

El Quadriłatero el permetéa de ostacołar tuti i movimenti de trupe nemiche inte ła pianura padana, e de controłar l'aceso ała Valdadexe, atraverso ła cuałe i difensori i podéa farse mandar rifornimenti e rinforsi.

Durante ła storia, el Quadriłatero l'è stà atacà più olte da l'esercito piemontexe/itałian, parché ciapar el Quadriłatero l'era l'unica maniera par poder ciapar el Veneto e mandar via i Austriaci dała pianura padana na olta par tute. Parò, nonostante qualche vitoria, i Piemontexi no i mai stà boni de conquistarlo cołe armi, e soło dopo ła sconfita austriaca contro i Prusiani in tel 1866 i gà podù ocupar el Quadriłatero e el resto del Veneto.
Sałisburgo

**Sałisburgo** (in todesco *Salzburg*, in bavarexe *Såizburg*) ła xe na sità (148&nbsp;546 abitanti) de l'Àustria sentro-setentrionałe, cavedal del omonimo Stato federà Sałisburghexe), a sirca 300&nbsp;km a ovest de Viena. Sałisburgo l'è piasé famoxa par aver dato i natai a W. A. Mozart, el famoxo conposidor. Da ciò a Sałisburgo i ha instituio un festival de lirica e mùxica clasica che deso l'è diventà famoxo in tuto el mondo. Altro sinbol de ła sità l'è ła *Festung*, che leteralmente ła voria dir Fortesa, e infati l'è un forte piasà in sima a na cołina che ła domina ła sità. Un vanto de Sałisburgo l'è na strada ciamada *Getreiegasse*, che l'è famoxa par łe insegne dei negosi in fero batuo, che i ła rende parecio pitoresca.

## Xemełagi
Organixasion de łe Nasion Unìe

L**'Organizasion de łe Nasion Unìe**, **ONU** (in ingleze *United Nations* (UN); in franseze *Organisation des Nations Unies*) el ze un organismo internasionałe fato da ła gran parte de i Stati de'l mondo (da'l 14 de lujo 2011, co l'entrada de'l Sudan de'l Sud, i Stati partesipanti i ze devegnesti 193). Ła sede de l'organizasion ła ze a New York.

## Varda anca
Tersa guera de indipendensa italiana

|Imàjine= III guerra di Indipendenza.jpg
|Didascalia= Pian de ła tersa guera de indipendensa
|Parte_de=de łe guere de indipendensa itałiane
|Nome del conflito=Terza guera de indipendensaGuera austro-prussiana
|Data=1866
|Liogo=Inpero d'Austria, Łonbardo Veneto, Itałia e mare Adriatico
|Rexultà=vittoria prussiana e italiana
|Canbi_territoriali=Ła Prusia anete Hannover, Schleswig-Holstein, i du ducati de ł'Asia, Nassau e Francoforte;El Regno de Itałia anete el Veneto, el Friułi e ła provincia de Mantova;Ła Prusia forma Confederasion Todesca del Nord;L'Inpero austriaco el xe diventà l'Inpero Austro-Ungarico
|Schieramento1=Inpero austriaco, Sasonia, Baviera, Baden, Württemberg, Hannover e alcuni Stati picinini todeschi (precedentemente conosui come Confederasion Todesca)
|Schieramento2=Regno de PrusiaRegno d'Itałiae alcuni Stati tedeschi picinini
|Comandante1=
|Comandante2=
|Efetivi1=600&nbsp;000 austriaci e ałeati todeshi
|Efetivi2=500&nbsp;000 prusiani e ałeati todeschi300&nbsp;000 itałiani
|Pèrdite1=20&nbsp;000 morti o ferìi
|Pèrdite2=37&nbsp;000 morti o ferìi (todeschi e itałiani)
}}

Ła **Terza Guera de Indipendensa** itałiana ła se ga svolto inte el 1866 parałełamente a ła Guera Austro-Prusiana, co l'Itałia da ła parte dei Prusiani. Difati çinque ani prima (1861) i Piemontexi i gavéa unìo ła penìxoła itałiana e fondà el Regno d'Itałia, ma no i era mìa stà boni de conquistar el Veneto, che el gh'era restà ai Austriaci. Ełora quando inte el 1866 i Prusiani i ga decixo de atacar l'Austria par portarghe via el predominio su ła Germania, i Itałiani i ghe n'à aprofità par alearse coła Prusia e vedar de conquistar el Veneto.
## Ła sconfita de Custoza
El 16 de zugno 1866 ła Prusia ła scominsia l'ataco, e tri dì dopo anca l'Itałia ła ghe dichiara guera a l'Austria. El generałe La Marmora, al comando de una de łe do armade de l'esercito itałiano, el move a l'asalto del Quadriłatero, ma zà el 24 de zugno el vien batùo a Custoza. Intanto i Prusiani i sconfige i Austriaci più olte, e dopo ła Bataja de Sadowa i Austriaci i se cata costreti a ritirar parte dei soldà da l'Itałia par defèndar Viena.

## Ła sconfita de Lissa
A sto ponto qua ła guera par i Prusiani (e quindi anca par i Itałiani) l'è praticamente vinta, parò l'Itałia ła se cata in na situasion inbarazante, parché no jè stà boni de vinzar sul canpo de bataja. Par rimediar a sto dixonor, el goerno el ghe ordina a ła Marina miłitare, che fin deso l'era restà ferma, de çercar na vitoria navałe par riguadagnar credibiłità. Ma el 20 de lujo ła flota itałiana, comandà dal'amirałio Persano, ła vien sconfita duramente a Lissa da queła austriaca, formà in bona parte da marinai veneti, istriani e dalmati (el steso amirałio in cao Tegetthoff el daxea i comandi parlando in veneto).

## Concluxion
In baxe ai acordi stipulà prima de ła guera co ła Prusia, l'Itałia ła otien el Veneto, el Friul e Mantoa (anca se l'Austria, in segno de disprezo, ła ghe cede sti teritori a ła Francia, che dopo ła ghie gira al'Itałia).

El 21 e 22 de otobre 1866 se tien el plebisito par l'anesion del Veneto a l'Itałia.
S-ceto

**S-cèto** ła xe na paroła veneta che in itałian vorìa dir "puro, schietto, vero, pulito". Quando che uno el parla in veneto streto, sensa parołe itałiane, se dixe che el parla *veneto s-cèto*. Ła paroła ła vien doparà anca par descrìvar el vin: un *vin s-cèto* l'è un vin sincero, che faga un çerto grado.

In triestin ghe xe diferensa tra parlar **negron**, **s'ceto** e **slavazà**. El **triestin negron** xe stà la prima parlada che se ga reso autonoma del tergestin. E questo xe capità ai tempi de la grande imperatrice Maria Teresa, che ga fato svilupar el porto de Trieste. Xe rivài de Venesia i siori, ma anca i omini. E quei i parlava **negron**. Po' el dialeto se ga evoludo, misiandose con parole gnoche e slave e pian pian se ga formà el dialeto **s'cieto**. A la fin la zente ghe pareva de eser masa ordinaria e alora la ga scominzià a misiar parole taliane triestinizade. Ma sempre talian iera. Sto misioto de talian e triestin se ciama dialeto **slavazà**.

Po' xe 'ssai de rider, 'diritura de pisarse 'ndoso, co se senti zente 'gnorante che talianiza parole triestine; ghe par a lori de eser più *finoti*.
Albany (New York)

**Albany** ła xe ła cavedal del Stato de New York e capołogo de ł'omonima contea.

## Sità xemełà
*  Verona, Italia
*  Nassau, Bahamas
*  Tula, Russia
*  Quebec, Canada
*  Nimega, Paesi Basi

## Linganbi foresti

* Sito ufficiale di Albany
* Ufficio del turismo di Albany
Sałisada del Zigante

La **Sałisada del Zigante** (par gaèłego *Clochán an Aifir*, par inglezo *Giant's Causeway*) el ze na àrea de sirca 40,000 cołone de bazalto incastrae intrà de lore, rezultà de na erusion volcànega. El ze situà inte la costa Nord-Est de l'Irlanda, a cuazi 3 chilòmetri verso Nord de ła sità de Bushmills inte la contea de Antrim, Irlanda del Nord. El ze stà declarà Sito Patrimònio Mondiałe da l'UNESCO inte el 1986, e na Reserva Naturałe Nasionałe inte el 1987 dal Departemento de l'Anbiente de l'Irlanda del Nord. Le sime de łe colone łe forma dei scałini che i sparise finmente soto del mar. Le pì tante cołone le ze ezagonałi, ma ghe ze anca tante co cuatro, sìncue, sete o oto lati. Le pi alte le riva finmente ai 12&nbsp;metri de altura (36&nbsp;piè).

## Lejenda
La lejenda la dize che el zigante Fionn mac Cumhaill (Finn McCool) el ga tirà su la sałisada par ndar a piè finmente in Scòsia par conbàtar col so nemigo scosezo Benandonner. Senpre sta lejenda la dize che Finn McCool el se gàpia indormensà prima de rivar in Scòsia. Co no el ło ga visto rivar, Benandonner el ze ndà in serca de lù. Par protèzar Fionn, so mojere ła ghe gaveva tacà sora un ninsioło cołor bianco de modo da far finta che el fuse so fioło. Co che Benandonner el ga visto cuanto grando che el zera el tozateło, el ze scanpà via pensando a xuanto grando che el gavese da èsar so pare, e desfando la sałisada col fin che Fionn no el ghe ła fazese córarghe drio.

## Struturasion singułari
L'erozion atmosfèrega durada racuanti milioni de ani ła ga fazesto-sì che racuante struture de ła zona łe parese ojeti, cofà l**'Arpa del Zigante**, l**'Organo**, el **Stivałe del Zigante**, i **Camini**, la **Carega del Zigante** e la **Bresca**. Cuà ghe ze anca i **Oci del Zigante**, cołone erozionae de cołorasion rosastra formae par el movimento del bazalto, cusita cofà i **Scałini del Pastor**, ła **Porta del Zigante** e ła **Goba del Cameło**.

## Gałaria fotogràfega

Imàjine:Causeway30.jpg|L'Organo
Imàjine:Causeway-code_poet-2.jpg|L'Arpa del Zigante
Imàjine:Causeway-code_poet.jpg|I camini
Imàjine:Giant's_Causeway-_Hexagons.jpg|La Carega del Zigante
Imàjine:Causeway_coast.jpg|La costa de la Sałisada
Imàjine:Giants-causeway-in-ireland.jpg|Detajo de la Sałisada
Imàjine:Giants_causeway_closeup.jpg|Parte sora de łe cołone bazàlteghe
Imàjine:Giants_Causeway_2.jpg|Ociada laterałe de łe cołone bazàlteghe
Image:Giants_boot_Dec2004_SeanMcClean.jpg|*The Giant's Boot*, el Stivałe del Zigante.
Image:Giants causeway.jpg|Na "izołeta" de bazalto
Image:Giants Causeway looking northwards.jpg|Vardando da nord verso ła Scòsia


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Laridae

I **cocai** (al singołar **cocal**, ***Laridae***) i xe na fameja de oxełi de mar del'órdene dei Caradriiformi. El gènare prinçipałe de sta fameja el xe el *[[Larus]]*.
Anca si i xe oxełi de mar, tante cołonie łe vive su grandi łaghi (par exenpio el łago de Garda) o se ciapa da magnar 'ntel'entrotera.

Se trata de oxełi de mar co ałe longhe e bechi robusti, de łe volte lexermente adunchi. Łe ałe łe xe sołitamente de cołor bianco, grixo o nero e inte i jóveni anca maron. A seconda de ła spece i jóveni i inpiega da dó a quattro ani prima de rivar 
ała łivrea d'adulto. En sta faxe canbia i cołori de łe pene, quełi del beco, de łe sanpe e dei oci.

Qualche spece ła canbia el cołor del piumajo a difarensa de ła stajon. I sesi no i se distingue dal piumajo.

Sołitamente i vive in cołonie, i nidifica łongo łe coste o in zone ùmede e aque interne. I magna pesi, vovi, carogne picenine, avansi (anca dei ómini, 'ntełe descàreghe). No i disdegna inseti grandi (cofà łe łibełułe) o picenini (cofà siami de formighe vołanti) o vermi (speso dopo łe aradure).

El nome "Cocàl" el derìva dal greco antigo *kauk(i)àles* e *kaukalìas* nome de oxeło drio Esichio.

## Classificazione
* *[[Larus]]*
** Cocałeto (*[[Larus minutus]]*)
** Cocal comun (*[[Larus ridibundus]]*)
** Cocal corałin (*[[Larus melanocephalus]]*)
** Cocal corso (*[[Larus audouinii]]*)
** Cocal del Pallas (*[[Larus ichthyaetus]]*)
** Cocal d'Islanda (*[[Larus glaucoides]]*)
** Cocal de Sabine (*[[Larus sabini]]*)
** Cocal de Bonaparte (*[[Larus philadelphia]]*)
** Cocal glauco (*[[Larus hyperboreus]]*)
** Cocal reałe nòrdego (*[[Larus argentatus]]*)
** Cocal reałe mediteraneo (*[[Larus michahellis]]*)
** Cocal del Caspio (*[[Larus cachinnans]]*)
** Cocal roxeo (*[[Larus genei]]*)
** Cocal sghignasante (*[[Larus atricilla]]*)
** Gavina (*[[Larus canus]]*)
** Gavina mericana (*[[Larus delawarensis]]*)
** Mugnaiacio (*[[Larus marinus]]*)
** Zaferan (*[[Larus fuscus]]*)
** *[[Larus scoresbii]]*
** *[[Larus pacificus]]*
** *[[Larus belcheri]]*
** *[[Larus atlanticus]]*
** *[[Larus crassirostris]]*
** *[[Larus modestus]]*
** *[[Larus heermanni]]*
** *[[Larus leucophthalmus]]*
** *[[Larus hemprichii]]*
** *[[Larus californicus]]*
** *[[Larus dominicanus]]*
** *[[Larus glaucescens]]*
** *[[Larus occidentalis]]*
** *[[Larus livens]]*
** *[[Larus thayeri]]*
** *[[Larus smithsonianus]]*
** *[[Larus vegae]]*
** *[[Larus armenicus]]*
** *[[Larus schistisagus]]*
** *[[Larus brunnicephalus]]*
** *[[Larus cirrocephalus]]*
** *[[Larus hartlaubii]]*
** *[[Larus novaehollandiae]]*
** *[[Larus scopulinus]]*
** *[[Larus bulleri]]*
** *[[Larus maculipennis]]*
** *[[Larus saundersi]]*
** *[[Larus serranus]]*
** *[[Larus relictus]]*
** *[[Larus fuliginosus]]*
** *[[Larus pipixcan]]*
* **[[Rissa]]**
** Cocal tridatiło (*[[Rissa tridactyla]]*)
** *[[Rissa brevirostris]]*
* **[[Pagophila]]**
** Cocal d'avorio (*[[Pagophila eburnea]]*)
* **[[Rhodostethia]]**
** Cocal di Ross (*[[Rhodostethia rosea]]*)
* **[[Xema]]**
** *[[Xema sabini]]*
* **[[Creagrus]]**
** *[[Creagrus furcatus]]*
Piemonte

El **Piemonte** (in piemontexe, oçitan e arpitan *Piemont*, IPA [pje'mʊnt]) el xe na rejon, 25&nbsp;402&nbsp;km², oltre 4,3 miłioni de àneme, co cavedał Torin, de l'Itàlia Nord-Oçidentałe.
El confina a ovest co ła Fransa, a nord-ovest co ła Val d'Aosta, a nord co ła Svisera, a est co ła Łonbardia, a sud-est co l'Emiłia-Romagna e a sud co ła Łiguria.

## Zeografia
Intra łe rejoni istoreghe del Piemonte se ricorda: Canavese, Langhe, Roero, Monferà.

## Połitega
### Sudivixion aministrativa
Ła conprende ła sità metropułitana de Turin e łe province de Ałesandria, Asti, Bieła,  Cuneo, Novara, Verbano-Cuxio-Osoła e Vercełi.

#### Comuni prinsipałi
Łe sità prinsipałi, łe xe Turin, Novara, Ałesandria e Asti.

## Note
Cesare Marchi

__HIDDENCAT__

**Cesare Marchi** (1922-1992) el xe stato on scritor e giornałista itałian.

El xe nato e el xe morto a Vilafranca.
Marchi el xe vivsto a Viłafranca anca ntel periodo del so major suceso, quando ła RAI ło invitava a tante trasmision tełevixive e i editor i se ło contendeva.
Indro Montanelli el ghe ga de frecuente dito su, bonariamente, de questo, durante łe vacanse invernałi pasà insieme a lu e co Enzo Biagi a Cortina.

Dopo ła łaurea in łetare a Padova, Marchi el ga sacuminsià a łavorar come insegnante inte łe scołe medie. Par anni el xe sta cołaborador prima de L'Arena di Verona, po' de *[[Il Giornale]]* ai tenpi de ła diresion de Montanelli.
El zera dotà de on grnade spirito umoristico e satirico e el xe sta anca sagista.

De lu i più i se ricorda probabilmente sora-de-tutoto du libri.
In Impariamo l'italiano el se ga butà contro ła burocrasia del łinguajo ripercorendo łe regołe de ła łéngua tałiana.
In *Siamo tutti latinisti*, Marchi el ga anałisà tuti i modi de dire che i xe vegnù dal łatin.
De ła so stajon tełevisiva in RAI a se ricorda ła presensa costante inte ła trasmision Almanacco del dì dopo.

## Altre Opere
Cesare Marchi el ga inoltre publicà:
* *Boccaccio*
* *L'Aretino*
* *Giovanni dalle Bande Nere*
* *Dante*
* *Caro Montanelli*
* *Impariamo l'italiano*
* *Grandi peccatori Grandi cattedrali*
* *Quando eravamo povera gente*
* *Non siamo più povera gente*
* *Quando siamo a tavola*
* *Quando l'italia ci fa arrabbiare*
* *Finché dura l'equivoco'
* *Il delatore*
* *Confidenze di una malelingua''
Sante Gaiardoni

miniatura|sinistra
**Sante Gaiardoni** (Vilafranca, Verona 29 de zugno 1939) el xe sta on ciclista vèneto, vełocista e pistard ecesionałe.

Grandisimo pistard da ła potensa esploxiva, el se ga afermà sora-de-tuto da diłetante in speciałità come ła vełoçità e el chiłometro da fermo, speciałità dove el ga vinto ałe Olimpiadi de Roma ntel 1960.

## Campion del mondo
In chel steso ano a Lipsia el se ga afermà anca come campion del mondo de ła vełoçità, dopo du secondi posti ntel 1958 e ntel 1959, tute e do łe volte ałe spałe de Valentino Gasparella; el ga vinto anca, sempre ntel 1960, ła so tersa maja tricołor ntel tandem, dopo łe vitorie inte i do ani precedenti.
## Profesionista
Pasà profesionista ntel 1961, el ga dełuso parsialmente łe grose aspetative ca ghe zera su de lu.
Luiz Inácio Lula da Silva

__HIDDENCAT__

**Luiz Inácio da Silva** (pron: ) (Caetés, Pernambuco, 27 de otobre 1945), soranominà **Lula**, el ze un pułìtego braxiłian, 39º Presidente del Braxil dal 1 de zenaro del 2023, e el xe stà el trentanoveximo Presidente del Braxil, dal 2003 al 2010.

Lula el xe sta eleto el 27 de otobre 2002, al bałotajio, col 61% dei voti; el ga otegnù 52,4 milioni di voti e el ga asunto el potere el 1° genaro 2003.

Prima de diventare presidente, łe so politeghe łe gera considerà de estrema sinistra, mentre da quando che el xe al governo el se ga cołocà visin a na moderna socialdemocrazia; el xe sta comuncue el presidente pì de sinistra che el Braxil el gabia conosesto, dai tempi de João Goulart. El so vicepresidente, con cui el xe sta ełeto, el xe Josè Alencar, proveniente dal partio liberałe braxilian, e atualmente apartenente al Partio Republican Braxilian.

El 29 de otobre 2006, Lula el xe sta riconfermà presidente, co oltre el 60% dei voti al bałotajo, sconfisendo el candidato del PSDB Geraldo Alckmin. Al primo turno el se gera fermà poco de sora al 48%.
Papa

**Papa** (dal greco *πάππας*, pare) el xe el titoło del vescovo de Roma de ła Cexa catołica, oltre che dai patriarchi ortodosi de Alesandria d'Egito e dai papi copti. I Papi i ga senpre mantegnù tałe denominasion, anca
se no xe scoreto parlar de "Arcivescovo de Roma", in virtù del primato teritoriałe de ła sità o, anca "Patriarca de Roma" parché sede de on apostoło.

A asumare par primo el titoło de papa a xe sta Lino inte el 64. Po, resentemente fin al 28 de febraro 2013 so ła Sede de Pietro ghe jera papa Benedeto XVI, 265º vescovo de Roma, el cuałe gà in quel dì rinuncià al ministero petrino.

L'atuałe Papa, dopo on breve periodo de sede vacante, xe Jorge Mario Bergoglio, 266° papa de Roma co el nome de Francesco, ełeto el 13 de marso 2013.

## Durata dei pontificati
### I pontificati pì longhi
Secondo i dati de ła Cexa catołica di Roma:

# San Piero (dal 30 al 64/67): 34 o 37 ani 
# Papa Pio IX (dal 1846 al 1878): 31 ani, 7 mexi e 23 dì (11.560 dì)
# Papa Giovani Pagoło II (dal 1978 al 2005): 26 ani, 5 mexi e 17 dì (9.665 dì)
# Papa Leone XIII (dal 1878 al 1903): 25 ani, 4 mexi e 29 dì (9.280 dì)
# Papa Pio VI (dal 1775 al 1799): 24 ani, 6 mexi e 14 dì (8.962 dì)
# Papa Adriano I (dal 772 al 795): 23 ani, 10 mexi e 25 dì (8.738 dì)
# Papa Pio VII (dal 1800 al 1823): 23 ani, 5 mexi e 6 dì (8.559 dì)
# Papa Alesandro III (dal 1159 al 1181): 21 ani, 11 dì, e 2 dì (8.001 dì)
# Papa Silvestro I (dal 314 al 335): 21 ani e 11 mexi
# Papa Leone I (dal 440 al 461): 21 ani e 1 mexe

### I pontificati pì curti
Secondo i dati de ła Ceza catołica de Roma:

# Papa Urbano VII (15 de setenbre - 27 de setenbre 1590): 13 dì
# Papa Bonifacio VI (apriłe 896): 16 dì
# Papa Celestino IV (25 de otobre - 10 de novenbre 1241): 17 dì 
# Papa Sisinnio (15 de genaro - 4 de febraro 708): 21 dì
# Papa Teodoro II (diçenbre 897): 21 dì 
# Papa Marcello II (10 de apriłe - 1° de majo 1555): 22 dì 
# Papa Damaso II (17 de lujo - 9 de agosto 1048): 24 dì
# Papa Pio III (22 de setenbre - 18 de otobre 1503): 27 dì
# Papa Leone XI (1° de apriłe - 27 de apriłe 1605): 27 dì 
# Papa Benedetto V (22 de majo - 23 de zugno 964): 33 dì

## Elenchi
* Elenco dei Papi

## Notasion


## Altri proxeti
Braziłia

thumb|200px|left|La catedral de Brasilia
**Braziłia** ła xe ła cavedal del Braziłe. Ła xe una de łe cavedal mondiałi de pì reçente costrusion e costitusion, esendo sta costruia tra el 1956 e el 1960 e esendo cavedal dal 21 de apriłe 1960. In precedensa ła cavedal del Brasiłe ła gera Rio de Janeiro. Ła ga na popolasion de 2.333.108 abitanti, in rapida e continua cresita.

El nucleo orizenario de Braziłia el xe l'area ciamà Piano Piłota, che ła se cata inte ła rejon aministrativa I.
Achille Astolfi

thumb|right|''Ritrato de Antonio Pedrocchi'', Museo del Risorgimento e dell'età contemporanea, Padova.

## Biografia
El xe nato el 22 de agosto 1823 inte ła parochia de San Benedeto a Padova da na fameja borghese; da zovane el zera sta avià a diventar prete, ma el ga abandonà presto i studi rełigioxi par dedicarse a ła pitura soto la guida del maestro Vincenzo Gazzotto.

## Note
Sava (fiume)

Ła **Sava** el xe on fiume de la penìxoła balcànega.

Ła che nase in Slovenia, in prosimità del confine co ł'Itałia e co ł'Austria, da ła confluensa de ła Sava Dolinka co la Sava Bohinjka.

Ła traversa i soborghi de Lubiana e ła sità de Zagavria. Ła segna po par on longo trato el confine tra Croasia e Bosnia e infine entra in Servia.

A Belgrado ła buta inte el Danuvio dopo on percorso de 940&nbsp;km.

## Note
Ìzołe del Canałe

[thumb|left|La posizion de le Isole del Canal e rispeteghe a la [Normandia]]
Le **ìzołe del Canal** o **ìzołe Normane** (Norman: *Îles d'la Manche*, Franséxe: *Îles Anglo-Normandes*/*Îles de la Manche*) le xe un grupo de ìzołe del Canal de la Manega rente de la costa francese de la Normandia. Ghe ne fa parte difarente ìzołe piassè grande e ìzołete pi chiee, alcune abitae e altre desabitae. Le ga un total de 160000 persone.

## Divixion aministrativa
thumb|left|Bandiera de Guernsey
thumb|left|Bandiera de Jersey
Le xe formae da do baliai difarenti: el Balià de Guernsey co cavedal Saint Peter Port (16'488 persone) insieme co la dependenza de Alderney e el Balià de Jersey co cavedal Saint Helier (28'310 persone), che i xe i soi tochi restai del vechio Dogado de Normandia.

Le ìzołe le xe Dependenze de la Corona britanega fin dai tempi medievai. 
Questo vol dir che no le fa ma parte del Regno Unio ma che le condivide co sto qua solo che el Cavo de Stao: ossia le depende diretamente dal Re/Rezina britaneghi, ma le xe independenti dal Regno Unio tegnendose cussì leze e organismi statai autonomi tanto che no le fa gnanca parte de l'Union Europea seben che le gabia un tratà doganal. El Regno Unio el zestisse sol che i afari estari de ste ìzołe qua e la soó defendua in consivenza de acordi e usanze.

## Note
Dipendensa de ła Corona Britànega

Col nome uficiałe del **Dependense de ła Coróna** se intende un grupo de teritori che depende diretamente da ła Monarchìa Britànica ma no łe fa mìa parte del Stato del Regno Unìo, diversamente dai Teritori da Mar.

Fra łe dependense de ła Corona ghe xe łe Ìxołe del Canal e l'Ìxoła de Man.

Łe xe dei posediminti veci che no i ze mai stài unìi formalmente coi altri Regni (Inghiltera, Gàłes, Scozia, Irlanda) che invese i ga formà el Regno Unio de Gran Bretagna e Irlanda del Nord.
## Łeje
Łe łeje del Parlaménto de Londra łe pol entrar in vigor soło se łe vien aprovàe dai Parlaminti locałi e anca questo l'è senpre pi raro. El poter de ciapar desixion su łe Dependense contro ła só vołontà el ghe xe come ùltima risorsa teòrica ma l'è raro forte che el vegna doparà par davero.
Joàni Carlo I de Spagna

**Joàni Carlo Fónso Vitòrio Marìa de Borbón e Borbon de łe Do Sicije** (***Juan Carlos Alfonso Víctor María de Borbón y Borbón-Dos Sicilias*** pat spagnol) (Roma, 5 de zenaro del 1938) el xe stà el re de Spagna dal 1975 al 2014 co el nome de **Joàni Carlo I,** pì conosùo cofà **Juan Carlos I** (par spagnol).

Fiol de don Joàni de Borbón-Spagna, terso fiol del Re Fónso XIII de Spagna e de Marìa de ła Mercedes de Borbon de łe Do Siçije el xe sałio al trono inte el 1975, el xe stà designà cofà erede de ła corona inte el 1969 dal *[[Caudillo]]* Francisco Franco che, anca se el gavea uficialmente restaurà ła monarchia, el se zera nominà Rejente. Avendo rinuncià a ła sucesion i du fiołi magiori de l'ultimo re Alfonso XIII, inte el 1948, a seguito de precisi accordi tra Franco e Don Juan, el xe sta trasferio a Madrid par esare educà in vista de on futuro ritorno de ła monarchia borbonica.

El 26 de genaro 1938 el xe sta batesà dal cardinale Pacelli inte ła Capeła privata dei Cavalieri preso el Palazo del Gran Magistero de l'Ordine de Malta a Roma.

El pexo połitego de Juan Carlos el xe aumentà inte el 1973 in coincidensa co l'omicidio de Luis Carrero Blanco (1903-1973) quando Franco, par problemi de sałute, lo ga nominà cao de stato suplente. El 22 de novenbre 1975 el xe sta incoronato re de Spagna, e el so operato el xe sta decixivo par aprodar inte el 1978 a l'atuale costitusion democratica.

Ntel 1981, el sovrano el se ga dimostrà altretanto decixivo par far fałire on tentato colpo de stato organisà da elementi de ła *Guardia Civil* e de l'esercito.

Inte el 1998, durante na vixita inte el stado natìo ('l Itaja), el xe stà el primo Cao de Stado foresto a łexar on discorso al Parlamento Tajan.

## Caxada reał e disendensa

## Notasion
Dublin

miniatura|sinistra|National Library of Ireland
**Dublin** (*Dublin*  in inglexe; in irlandexe *Baile Átha Cliath*) ła xe ła cavedal de ła Republica d'Irlanda.

## Abitanti

Dublin cunta 553.165 abitanti (censimento del 2016). Ła xe ona de łe çita co pi jovini domisilià de Eoropa.

## Sità xemełà
Dublin ła xe xemełà co:
Berna

700px|center
Ła sità de **Berna**, (en todesco *Bern*, in franzese *Berne*, in romancio *Berna*) ła xe ła cavedal de ła Svisera.

## Abitanti
Ła cunta 128.163 (2007) abitanti e ła xe ła quinta sità pì popołoxa de ła Svisera dopo: Zurigo, Baxiłea, Ginevra e Łosana.

## Cantone
Ła sità de Berna ła xe anca el capołogo del Canton Berna, el secondo par popołasion tra i 26 Cantoni sviseri.

## Xemełaji

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Łondra

200px|thumb|left|Piccadilly Circus, uno dei simboi de la cità
**Londra** (in inglese *London* [ˈlʌndən]) la xe la cavedal del Regno Unìo e de l'Inghiltera. Metropoli multietnega de inportanza mondial, la xe na cità che la ga na forte infruenza in fato de cultura, comunicazion, polìtega, economìa e arte. Londra la xe la prima piaza borsistega mondial, vendo da poco pasà vìa New York, e i só cinque aeroporti internazionai i la rende el pì grando desgropo del trafego aereo mondial.
Londra la xe la cità pi povolada de l'Union Europea, co cerca 7.5 milioni de persone. L'area metropolitana la conta pì de 14 milioni de residenti e la se stende par varie desine de chilometri via par la val del Tamise, fin al so grando estuario, passando via, cussita, nazion cofà la Sguizara o la Finlandia.

I abitanti, chiamai "londinesi" (*Londoners*), i partien a le pi difarente nazionalità, religion e culture, donca a Londra le xe parlae pì de 300 lengue.

A Londra le ga sede numarose istituzion, organisazion e società internazionai, a conferma del so rolo mondial. Se cata anca importanti musei, teatri e sale da concerto.

El 7 de Lujo del 2005 Londra la ga subio na grave serie de atentai teroristeghi che i ga pacà la povolazion civil. Do setimane dopo, el 21 de Lujo, se ga vuo n'altra serie de atentai, che no i ga parò fato viteme.

El Status de cavedal el vien infibià a Londra in base a la consetudene e, traverso el common law.

## Varda anca
* Big Ben
* London eye
Teritòrio Britànego de Oltremar

miniatura|in roso el Regno Unìo, a righete ła rivendicasion in Antartego
Un **Teritorio Britànico da Mar** (ingl. *British Overseas Territory*) el xe un posediménto da mar, co dirito de autogoverno ma che fa parte del Regno Unìo de Gran Bretagna e Irlanda del Nord difarentemente da łe Dependense de ła Coróna.

Quaxi tuti 'sti posediminti qua i ga i só Parlaminti locałi che va drio łe question interne mentre el Parlaménto e el Governo de Londra i łi raprexenta internasionalmente e i se incarga de defèndarli in caxo de guera.

Quaxi tuti i xe sóto el Foreign Commonwealth Office, fora che Akrotiri e Dhekelia che sendo de łe baxe miłitari łe depende diretamente dal Ministero de ła Diféxa e no łe ga nisun Parlaménto locałe.

Quaxi tuti i xe fora da l'Union Europea, fora che Gibiltera che invese ła fa parte de l'Union ma l'è fora dal tratato doganałe e ła vien comunque raprexentà dal Regno Unìo a Bruxelles.
Volcan

thumb|upright=1.5|Un schema de erusion volcànega
'Ntel'acesion comune el **volcan** (pl. **vulcani**) el xe el riłievo formà da łe mase ignè enterne de ła Tera.

Pù en xenerałe i xe vulcani tute łe discontinuedà inte ła crosta terestre traverso łe cuałi, co manifestasioni varie, se fa strada i prodoti del'atività magmàtega endòxena: polvari, gas, vaori e materiałi fuxi sòłidi. Ła forausìa de material ła xe dita erusion e i materiałi erutai i xe: łava, cènare, łapiłi, gas, scorie varie e vaor aqueo.

I vulcani i no xe altro che testimonianse del'existensa, inte łe zone profonde de ła łitosfera, de mase fuxe siłicàteghe naturałi dite magmi.