open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Columbia Records

La **Columbia Records** ła ze ła pì antiga targheta descogràfega statunitense oncora in atività. Fondada inte el 1888, ła ze sta ła prima caza discogràfega a doparar cofà suporto àudio el disco pre-rezistrà in concorensa coi siłindri audiofòneghi de Edison.

## Istòrego
La Columbia ła ze sta orizenariamente na conpagnia locałe fondada da Edward Easton, che ła destribuiva e vendeva i fonògrafi e i siłindri fonogràfeghi de Thomas Alva Edison inte ła sità de Washington, in Maryland e inte el Delaware, e el so nome el deriva dal Distreto de Columbia, andove che ła gaveva ła sede. Co che ła socetà ła ghea ronpesto łe rełasion co Edison inte el 1894 ła ghea scumisià véndar solché rezistrasion de so manifatura.

Inte el 1902, ła Columbia ła ghea introduzesto el disco "XP" record. Partindo dal 1901, par conpètar co ła Victor Talking Machines, ła ghea scumisià prodùzar anca dischi piati a 78 ziri in adision ai siłindri fonogràfeghi. Inte el 1908, el ghea lansà el primo disco a dópio lato, co *[[lato A]]* e un *[[lato B]]*: 

Dal 1961 al 1990, łe so rezistrasion łe zera stae fazeste par de fora dei Stati Unii e in Cànada soto de ła targheta CBS Records International (col fin de evitar ła sorapozision col màrchio "Columbia" de ła britànega Columbia Graphophone Company che ła fea cao a ła EMI) prima de adotar el nome Columbia inte ła pì granda parte del mondo. Finmente al 1988, ła Columbia Records no ła ghea vesto nisuna conesion co ła Columbia Pictures, a parte che el nome simiłare, uncó inveze sì, parché ła ze ła prima targheta susidiària de ła Sony BMG Music Entertainment.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Omàn

El **Omàn** (, pronuncià ), ufisalmente **Sultanà de l'Omàn**, el ze un Stato aziatego pozisionà inte ła parte sud-orientałe de ła Penìzoła aràbega. El confina coi Emirai Àrabi Unii verso nord-òvest, co l'Arabia Saudita verso òvest e col Yemen verso sud-òvest. El varda sul mar Aràbego verso sud e verso est, sul golfo de el Omàn verso nord-est. A el Omàn i partégne anca łe exclavi de Madha e Musandam, che el confina coi Emirai Àrabi Unii; ła seconda ła ze bagnada dal streto de Hormuz e dal golfo de el Omàn.
## Istòrego
Dal XVII secoło el Omàn el ga vesto un so inpero cołòniałe, in conpetision co Portogało e Regno Unio par el controło del Golfo Pèrsego e de l'Osèano Indian. Inte el XIX secoło, perìodo del màsimo splendore, l'influensa pułìtego-econòmega de sto inpero el zera rivà in Iran, Pakistan e, verso sud, Zanzibar. El Novezento el ghea vedesto invese el forte declin ecònomego del sultanà, ła cuała prosperità ła se zera bazada sul fato de èsare un stra-fiorente marcà de arme e s-ciavi, atività che łe zera cascae in crize.

Par colpa de sta decadensa el Omàn el zera cascà soto de ła pezante influensa del Regno Unio, devegnindo parte del so Inpero cofà protetorà finmente al 1971. Tradisionalmente el sultanà el ze pulitegamente arente al Regno Unio e Stati Unii, ma el ga senpre conservà ła so sovranità e uncó el mantien na pułìtega esteriora indipendente.

## Aministrasion
El Omàn ła ze na monarchia asołuta goernada da un sultan. El so parlamento el ga racuanti poderi lejislativi e de controło (anca se no el ezèrsita poderi de sostansa). Inte el novenbre del 2010 l'UNDP, su 135 paezi considerai, el ga clasifegà el Omàn cofà el Stato che el ga avesto el mejo desviłupo socio-econòmego inte i ùltemi 40 ani; el sultanà el ze considarà èsar uno dei pì desviłupai e stàbiłi intrà i paezi àrabi.

## Gałeria de someje

Jebel Shams.jpg|munti *Al Hajar*
Mughsayl Beach.jpg|costa de el *Dhofar*
Muscat 2016 1.jpg|panorama de Mascate
Bahla_Fort.jpg|forte de *Bahla*


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Console (videozughi)

thumb|ROG Xbox Ally X
Na **console** (tèrmano franseze, pron. ; pronunsa venetizada  - "consòl"), ła ze un pareciadura ełetrònega concepia escluzivamente o primariamente par zugar coi videozughi. 

El tèrmano el se referise a łe pareciadure concepie par dòparo privà, che par ła visuałizasion łe połe vegner coneteste a un normałe tełevizore o sanò, inte el cazo de łe console portàtiłi, èsare dotai de un schermo integrà. Na console ła połe integrare anca funsion zonttve, cofà par ezénpio ła reprodusion de CD audio, DVD video e Blu-ray e ła dòpara dei servisi internet.

Inte i primi ani de susistensa de łe console, i modełi zeneralmente i permeteva de zugar solché a un nùmaro limità de videozughi inplementai drento del dispozidivo; oncó łe pareciadure de sto tipo łe gnen definie "console dedicae" e łe gnen oncora produzeste ocazionalmente. Inte ła so inplementasion moderna ła console invese ła ze pì simiłare a un computer, che el fa videozughi soto forma de software memorizà su de un suporto de memorizasion. Ze necesàrio precizar che cuando che el software el ze contegnesto in suporti intercanbiàbiłi, se dòpara el tèrmano "console programàbiłe".





## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
67P/Churyumov-Gerasimenko

**67P/Churyumov-Gerasimenko** o **Cometa Churyumov-Gerasimenko** ła ze na cometa periòdega del nostro Sistema sołare, dal perìodo orbitałe de 6,45 ani terestri che ła ze parte de ła fameja de łe comete zoviane. Ghe se ze rivai a eła inte l'agosto del 2014 co ła sonda Rosetta, de l'Ajensia Spasiałe Eoropea, ła cuała inte el 2 de novenbre del 2014, ła ga libarà el *[[lander]]* Philae, inte ła so superfise par studiarla, finindo ła mision co un inpatamento finałe inte el 30 de setenbre del 2016.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
International Ultraviolet Explorer

L**International Ultraviolet Explorer** (**IUE**), el ze un satèłite par oservasion astronomeghe dotà de un tełescòpio de 45 centìmetri sensìbiłe a ła luze ultraviołeta, lansà inte el 26 de zenaro del 1978.
El projeto el ze nasesto da na cołaborasion intrà NASA, Science Research Council e l'Ajensia Spasiałe Eoropea. Ła durada mìnema del projeto ła zera prevedesta consumarse in 3 ani, ma ła ze sta sorpasada grandamente, el satèłite el ze sta stuà inte el 30 de setenbre del 1996 dopo de 16 ani de atività. 

El ze sta el primo oservatòrio spasiałe che el ga oparà in tenpo reałe sevindo i órdeni inpartii dai astrònomi inte łe baze in tera in Eoropa e inte i Stati Unii de l'Amèrica. 2000 astrònomi i zera rivà a far 10.400 imàzeni de 10.000 ojeti sełesti difarenti.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Enbrion

L**enbrion** (del grego: *έμβρυον*) el ze el primo stàdio del desviłupo de un organismo eucariote diplòide. La definision de enbrion ła vària dipendindo dei organismi considerai, isteso apartegnenti solché a du regni dei viventi: animałi e piante.

Imàjine:Tubal Pregnancy with embryo.jpg|Enbrion umano de sìncue stimane
Imàjine:9-Week Human Embryo from Ectopic Pregnancy.jpg|Enbrion uman de nove stimane
Imàjine:Human fetus 10 weeks - therapeutic abortion.jpg|Feto uman de dieze stimane. Abortio terapeutegamente
Imàjine:Chicken egg diagram.svg|Diagrama de un enbrion de gałina inte el so nono dì, drento del resipiente orgànego conosesto cofà ovo o vovo.
Imàjine:Euonymus europaeus 13 ies.jpg|Enbrion de fuzàzen *[[Euonymus europaeus]]* (in zało).


## Definision
### In bòtanega
I enbrioni de organismi vezetałi i ze racuante prime struture za contegneste inte l'interior de ła samesa. Le piantine enbrionałi łe prezenta tesuti precursori de łe vàrie parte de ła pianta adulta e uno o pì cotiłedoni. Co che ła piantina enbrionałe ła scumìsia a nutrirse dal teren e a crésar, el fenòmano el taca ciamarse zermenasion. 

### In zoołozia
Inte i animałi el tèrmano enbrion el połe ver signifegai lejermente difarenti, referii al desviłupo de l'organismo, dipendindo dei vari grupi tasonòmeghi.
In tèrmani zenerałi par tuti i eumetazoi se parla de enbrion par tuti i stadi inisiałi de ła divizion del zigote, zeneralmente confinà drento de un ovo o in struture a sto cuà similàbiłi.
L'enbrion dei mamìfari placentai el ze defìnio cofà cuel'organismo che el se desviłupa partindo col nome de zigote, par dopo devegner e mantegner el nome enbrion finmente che no el ga finio el desviłupo dei òrgani. Da chel momento el vegnarà ciamà feto. 

#### Enbrion uman
Inte i èsari umani ła paroła enbrion ła vien doparada dopo de un determenà nùmaro de divizion sełułari seventemente da ła divizion del zigote, finmente a ła formasion del *boton enbrionałe* inte l'interior de ła *blastocisti*, o sia ła defarensiasion morfòlozega che ła permete de destìnguar l'enbrion da ła placenta.
Na convension in dòparo ła ze anca cueła là de definire cofà enbrion, l'organismo dopo de ła formasion de l'inpianto inte ła mucoza uterina, avegnimento che inte ła dona ła ze parte de ła gravidansa dopo de ła fecondasion-concepimento. Le prime faze de desviłupo de l'organismo uman (zigote, mòruła, blàstuła, gàstruła) o solché racuante de ste cuà a volte łe ze includeste inte ła definision, altre volte no.
Na volta formà el zigote, gavindo un zenoma conpleto, el scumìsia ver caraterìsteghe de l'organismo uman. Partindo da ła nona stimana de concesion, el tacarà ciamarse feto finmente al parto.

## Bibliografia
* Gilbert, S.F., *Biologia dello sviluppo*, Zanichelli, Bologna, 2005, ISBN 978-88-08-07275-7

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti

* UNSW Embryology - Educational website
* A Comparative Embryology Gallery
* 4-H Embryology, University of Nebraska-Lincoln Extension in Lancaster County
*
Recondisionamento

El **Recondisionamento** o **Restaurasion** el ze el procedimento de reparasion e manutension de un ojeto, sia estètego sia mecànego-funsionałe. I prodoti recondisionai no i połe vegner vendesti cofà che se i fuse novi, anca se, a volte i ze "novi" parché restituii dal cliente che el ga par ezénpio canbià idea sul cołore, o doparai cofà espozision.

Talvolta i gnen targai cofà recondisionai prodoti novi, col fin de licuidarli rapidamente, zustifegando cusita el so baso preso de véndita. 

Se l'ojeto da recondisionar el ze sta doparà, el vien controłà el so funsionamento, fazesta ła necesària manutension e snetà e l'ojeto el vien metesto in véndita cofà recondisionà. Al contràrio, un ojeto doparà no recondisionà no el ga sorbio controłi e gnanca reparasion, manutension o pułisia.

La garansia sui prodoti recondisionai ła dura manco e de sòłito ła parte da ła data de ła prima véndita, e zeneralmente ła dura dai 6 ai 24 mezi.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Urànio

L**urànio** (dal grego οὐρανός, *uranós*, "sieło" el ze l'ełemento chìmego de nùmaro atòmego 92 e el so sìnboło el ze **U**.
El ze un metało bianco-arzénteo, tòsego e radioativo; el forma parte de ła sèrie dei atinidi e el so izòtopo <sup>235</sup>U el cata doparo cofà conbustìbiłe inte i reatori nucleari e inte ła reałizasion de arme nucleari.

Trace de urànio łe conparise in ogni dove: inte łe roce, inte el teren, inte łe àcue e par-fin inte i organismi viventi.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Cołònia de ła Corona Britànega

La **cołònia de ła corona britànega** (in ingleze: *Crown colony*), conosesta anca inte el XVII secoło cofà **Cołònia reałe** (in ingleze: *Royal colony*), el ze sta un tipo de aministrasion cołoniałe del Regno de Gran Bretagna e dopo de l'Inpero britànego.

Le cołònie de ła corona, o reałi, łe zera aministrae da un goernatore nomenà dal monarca. Da ła metà del XIX secoło, el sovran el ghea nomenà i goernatori reałi drio el consejo del Segretàrio de Stato par łe Cołònie. La prima "Cołònia reałe" ła ze sta ła Cołònia de ła Virginia, inte i atuałi Stati Unii.

L'espresion ła ghea continuà vegner doparada finmente al 1981, co che ła nova leje su ła nasionałità britànega ła ghea reclasifegà łe cołònie britaneghe restanti cofà "Dipendense britàneghe" ("*British Dependent Territories*"). Dal 2002 sti cuà i ze conosesti cofà "Teritori britàneghi de oltremare" ("*British Overseas Territories*").

## Tipi de cołònie de ła corona
Partindo dal 1918, i zera susistii *tre* tipi de cołònie de ła corona, co vari gradi de autonomia:
* Cołònie de ła corona *co conseji raprezentativi* che łe gaveva una o du càmare lejislative, formae da menbri nomenai da ła Corona e da racuanti raprezentanti ełezesti localmente.
* Cołònie de ła corona *co conseji nomenai* che łe gaveva conseji formai da menbri nomenai da ła Corona, co racuanti menbri nomenai in raprezentasion de ła popołasion locałe.
* Cołònie de ła corona *aministrae diretamente da un Goernatore* che łe gaveva menor autonomia.

## Lista de łe cołònie de ła corona
### Àfrica

### Amèrica

### Àzia

### Eoropa

### Oseània

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Display a cristałi lìcuidi

El **display a cristałi lìcuidi** (in acrònemo **LCD**, da l'ingleze *Liquid Crystal Display*) el ze un tipo de display che el dòpara łe propietà de modułasion de ła luze dei cristałi lìcuidi.

El vien doparà cofà dispozitivo de visuałizasion inte na granda sèrie de aplicasion, intrà ste cuà tełevizori LCD, monitor par computer, panełi de instrumenti e inte ła segnalètega. Picenini LCD i ze comuni anca in vari despozitivi portàtiłi de consumo, par ezénpio in fotocàmare dizitałi, oròłozi e smartphone. I display a cristałi lìcuidi i połe ver dimension che łe vàrie da poche dezene de miłìmetri a pì de 100 pòłezi.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Pian cuincuenałe

El **pian cuincuenałe** (in ruso: "пятилетка", *pjatiletka*, cuincuènio) el ze un strumento de pułìtega ecònomega doparà (in Rùsia da Josif Stalin inte el 1928) inte i rezimi a economia pianifegada, o sia inte i paezi sociałisti andove che l'inisiativa econòmega ła ze in larga parte zestionada dai enti pùbleghi. Un pian cuincuenałe el indivìdua determenai fini da rivar a ver inte un perìodo de sìncue ani inte i vari setori de l'economia. I fini i consiste in na definia cuantità fìzega de beni che i gavarà da vegner produzesti.

## Zenerałità
I piani cuincuenałi i zera stai introduzesti par ła prima volta inte l'Union Soviètega soto de ła guida de Stalin inte i ani intrà el 1929 e el 1933. L'òrgano prinsipałe responsàbiłe de ła pianifegasion el zera el *[[Gosplan]]*. El primo pian cuincuenałe soviètego el ghea favorio un grando desviłupo de l'indùstria pezante e el ghea sfavorio invese ła produsion dei beni de consumo e el setore agrìcuło.

Sto primo tentativo el zera sta seguio altri seventi piani cuincuenałi, senpre pì ełaborai e sofistegai, anca gràsie de l'introdusion de mejo indegadori de produtività (no solché inte in tèrmani fìzeghi), al mudamento de ła lista de łe priorità in favore dei beni de consumo, al cresimento de ła dòpara de incentivi (estendesti anca ai dirizenti) e a l'autonomia de łe struture locałi.

Sto sistema de pianifegasion ecònomega ła ze sta adotà anca inte ła Repùblega Popołare Cineze e ła ze oncora oncó in vigoria, se bè che ła vegna uncó infiancada a l'inisiativa pùblega anca cueła inprenditoriałe privada. I ghe ze stai ezenpi de pianifegasion econòmega simiłare, anca se co racuante defarense, in tanti altri Paezi che i ga adotà un'economia sociałista, intrà sti cuà el Vietnam.

Par zonta, vari stati capiałisti i ga mutuà el strumento de ła pianifegasion sentrałe, par aplegarlo inte el contesto de na economia de marcà, inpostando fini ecònomeghi integrai inte un perìodo finio de tenpo, anca difarente dal cuincuènio. I ze cusita stai inventai i "piani setenałi" e i "piani dodezenałi".
Racuanti piani cuincuenałi no i ghea disfrutà totalmente el perìodo de tenpo che el ghe zera sta asegnà: racuanti i zera rivà ai fini prefisai prima del prevedesto, mentre altri i ghea fałio e i zera stai sbandonai. In URSS inte el totałe i ghe zera stai trèdaze piani cuincuenałi.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Cartołina postałe

Na **cartołina postałe iłustrada** o senplegamente **cartołina postałe** (ingleze: ***postcard*** o ***post card***) ła susiste inte un cartonsin lejero de forma retangołare pronto par vegner scrivesto e spedio mediante servìsio postałe, sensa gaver bezogno de vegner inbustà.

## Istòrego
La prima proposta de cartołina postałe ła ze sta anunsada inte ła confarensa postałe de Karlsruhe, inte el 1865, dal consejero de łe poste prusian Heinrich von Stephan, idea cascada finmente da suito parché masa costoza.

La prima cartołina postałe del mondo ła ze sta ła *Correspondenz-Karte*, emetesta da łe poste de l'Inpero Austro-Ungàrego inte el 1º de otobre del 1869, inventada da Emanuel Herman, profesore d'economia, co l'intension de sostituir, par ła curta corispondensa, łe pì costoze e tradisionałi létare. 

Inte el 25 de setenbre del 1869 el zera sta publegà el decreto de emision de łe cartołine postałi, col cuało se fisava ła data de emision inte el primo otobre de l'isteso ano.

Le cartołine postałi de l'època łe zera dei intieri postałi, o sia dei cartonsini pre-afrancai; solché dopo de łe zera vegneste fora łe version coi spasi par poner-sù el francoboło.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Tełevizore

El **tełevizore**, ciamà anca **TV** o **tełe**, el ze na pareciadura resevitore doparà par ła fruision del servìsio de ła tełevizion. Dopo de ła seconda guera mondiałe el ze devegnesto un prodoto de consumo tanto popołare. Dal 1970 el ze devegnesto anca el dispozitivo prinsipałe de visuałizasion dei primi mèdia rezistrai cofà łe videocasete Betamax e VHS, de sevente dei DVD e Blu-Ray. El ze anca doparà cofà despozitivo de visuałizasion par home computer e console par videozughi.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Walt Disney World Resort

***Walt Disney World Resort***, conosesto anca cofà ***Walt Disney World*** o inte el prinsipio ***Disney World***, el ze un conpleso de intrategnimento e de divertimento dei Stati Unii de l'Amèrica, che el ze ponesto inte łe locałità de Bay Lake e Lake Buena Vista, arente de Orlando, spandesto intrà łe Contee de Orange e Osceola, in Florida, inaugurà inte el 1º de otobre del 1971.

El conpleso, che el se estensiona par 110,30&nbsp;km², el ze controłà e zestionà da ła Disney Parks, Experiences and Products, na divizion de ła Walt Disney Company e el ze formà da cuatro grandi parchi tèmateghi: el ***[[Magic Kingdom]]***, ***[[Epcot]]***, ***[[Disney's Hollywood Studios]]*** (ex ***Disney-MGM Studios***) e el ***[[Disney's Animal Kingdom]]***. Se ghe zonta dopo du parchi acuàteghi, sie canpi da golf, pì de 27 hotel temàteghi, e vàrie àree de comèrcio e de divertimento cofà el conpleso ***[[Disney Springs]]***.
El *Magic Kingdom* el ze sta ła primo e orizenałe parco temàtego che el ga verzesto inte el conpleso, seguio dopo da *Epcot*, *Disney's Hollywood Studios* e *Disney's* *Animal Kingdom* che i ga verzesto de sevente inte el córar dei ani Otanta e Novanta.

El ze el pì grando conpleso de parchi temàteghi inte el mondo e cueło là de mejo suceso sia par nùmaro de vizitanti che par incasi monedari co pì de 58 milioni de vizitanti ànui.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Ełetrodomèstego

I **ełetrodomèsteghi** i ze pareciadure o de łe picenine màchine ałimentae co enerzia ełètrega e destinae par ła dòpara domèstega.

## Istòrego
I primi tentativi de ełetrifegar i ojeti de dòparo cuotidian i ze stai sperimentai inte el canpo dei ojeti de picenine dimension, partindo da ła fin del 1800, primi intrà tuti chełi a rezistensa ełètrega cofà tejero e bołitori.

El defondimento dei ełetrodomèsteghi inte ła Europa el zera cresesto in granda mezura intrà del 1930 e el 1970, soratuto inte el Nord Eoropa anca in Inghiltera e Fransa. Solché inte ła dècada del 1970 parò se vede un vero e pròpio s-ciopo inte łe véndite dei ełetrodomèsteghi in magnera masiva.

## Tipi

### Drio ła funsion
**bianchi* (pareciadure ełetròneghe par ła netesa zenèrega): védarse i grandi ełetrodomèsteghi
**maron* (pareciadure ełetròneghe audiovizuałi): ràdio, tełevizore, tełèfono, computer,etc.
**grizi* (pareciadure ełetròneghe informàteghe e łe so perifèreghe): stanpante, console etc..
**blu* (pareciadure ełetròneghe che łe dòpara osidanti)
**roso* (pareciadure ełetròneghe de desfamento)
**załi* (pareciadure ełetròneghe par netesa de l'onto)

### Drio ła mezura
ła categoria de ełetrodomèsteghi *bianca*, ła połe vegner oncor-pì sudividesta:
**grandi* (GEM): frigorìfaro, lavadora, conzełatore, lavapiati, lavasuga, spirapólvare, condisionatore ecc.
** da pozar
** da incasar
**picenini* (PEM): fruładore, frizidora, zełatiera, spremagrumi, ventiłatore,

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Conpagnia aèrea de bandiera

Na **conpagnia aèrea de bandiera** ła ze na socetà dèdita al trasporto aèreo, che ła gode de deriti preferensiałi o de priviłeji concedesti dal goerno de un Stato.
## Istòrego
La locusion "conpagnia de bandiera" ła se referiva in pasà a łe conpagnie aèree tegneste da un Stato. I goerni i łe ga costituie o i ghene ga tolto el controło par colpa dei alti costi de ezecusion e el funsionamento de łe conpagnie aèree da parte dei privai, altri invese par razon nasionałiste o par jutare l'economia nasionałe, in particułare inte el setore del turismo. In racuanti cazi, un Stato che no el ga na so conpagnia aèrea pùblega, el połe far dei acordi prioritari co na determenada conpagnia aèrea privada, par i viaji dei dipendenti statałi. Inte łe ùlteme dècade, tanti Stati i ga privatizà łe so conpagnie de bandiera.

La locusion "conpagnia aèrea de bandiera" ła ze anca doparada de consevensa par refarirse a calsìase conpagnia aèrea domenante o de pì granda dimension inte un paeze, o in referimento a na conpagnia aèrea che na volta ła zera statałe ma che uncó no ła ze pì
## Conpagnie de Stato
## Voze corełae
* Conpagnia aèrea
* Lista de łe conpagnie de bandiera
* Trasporto aèreo

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Swissair

La **Swissair** (nome ufisałe in todesco: **Schweizerische Luftverkehr-Aktiengesellschaft**) ła ze stada dal 1931 al 2002 ła conpagnia aèrea nasionałe Svìsara. De sevente al fałimento de ła socetà de zestion *SAirGroup*, da łe baze de ła conpagnia aèrea rejonałe Crossair ła ze sta fondada ła nova conpagnia de bandiera Swiss, che ła detien parte de ła flota e ła òpara parte de łe rote de ła precedente Swissair.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Electronic Numerical Integrator and Computer

L**Electronic Numerical Integrator and Computer** (**ENIAC**) el ze, intrà cuełi là dei cuałi se ga notìsia, el cuarto computer ełetrònego dizitałe de ła stòria, el cuarto computer Turing conpleto de ła stòria, el secondo computer ełetrònego Turing conpleto de ła stòria e el primo computer ełetrònego *[[general purpose]]* de ła stòria. So sucesore ła ze sta l'EDVAC.

Projetà e costruio a ła Moore School of Electrical Engineering, na ex scoła universitària de l'Università de ła Pennsylvania, par el Ballistic Research Laboratory, un ex sentro de investigasion de l'ezèrsito dei Stati Unii de l'Amèrica, el ze sta prezentà ufisalmente inte el 16 de febraro del 1946 e projetà daJ. Presper Eckert e John Mauchly  (el team de desviłupo el includeva Bob Shaw (tołe funsionałi), Chuan Chu (divizion/raiza cuadra), Kite Sharpless (programatore prinsipałe), Arthur Burks (molteplegatore), Harry Huskey (letore/stanpante) e Jack Davis (cumułatori)).

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Dati (disanbìgua)

* **Dati** – plùremo de dato

## Persone
* **[[Dati (zenerałe)|Dati]]** – zenerale persian
* **[[Alberto Dati]]** – produtore discogràfego, muzicista e sajista italian.
* **[[Bonturo Dati]]** – marcante e pułìtego luchezo vivesto nel XIV secolo.
* **[[Carlo Roberto Dati]]** (1619-1676) – filòłogo e siensià, arlievo de Galilei e de Torricelli, segretàrio de l'Accademia della Crusca
* **[[Gregorio Dati]]** anca denomenà **Goro** (1362-1435) – marcante e istòrego fiorentin
* **[[Leonardo Dati (1360-1425)]]** – cardenałe e umanista fiorentin
* **[[Leonardo Dati (1408-1472)]]** – véscovo catòłego, umanista e poeta
* **[[Rachida Dati]]** – ministro e pułìtego maghrebin

## Altro
* **[[Dati (fameja)|Dati]]** – antiga nòbile fameja cremoneza de orìzane fiorentina
* **[[Cella Dati]]** – comune de ła provincia de Cremona
Dato (disanbìgua)

* **[[Dato]]** – descrision elementare codifegada de un'informasion

## Astronomia
* **[[3146 Dato]]** – asteròide de ła fasa prinsipałe

## Editoria
* ***[[Dato (periòdego)|Dato]]*** – periòdego danezo

## Persone
* **[[Andrea Dato]]** – zugador de poker e inzegnero italian
* **[[Carlo Actis Dato]]** – sasofonista e compozitor italian
* **[[Cinzia Dato]]** – pułitòłoga italiana
* **[[Davide Dato]]** – balarin italian
* **[[Eduardo Dato Iradier]]** – pulìtego spagnolo
* **[[Giuseppe Dato]]** – urbanista, sajista e profesor universitàrio italian
Dato

Un **dato** (dal latin *datum* che signìfega dono, roba donada) ła ze na descrision ełementare codifegada de un'informasion, un'entità, de un fenòmano, de na tranzasion, de un avegnimento o de altro.

## Caraterìsteghe
### Formai
I dati i połe prezentarse soto vàrie forme: nùmari e létare de l'alfabeto (testo), imàzeni stàteghe, imàzeni in movimento (vìdeo), sono (àudio) e altri. I dati i połe vegner conservai su vari mezi (o suporti) fìzeghi (cartàseo, magnètego (floppy disk), òtego (CD) e altri suporti) e/o veicułai (trasmesìbiłi) traerso de na rete de tełecomunicasion intrà pì utenti.
### Oparasion
L'ełaborasion dei dati ła połe portar a ła conosensa de un'informasion. I dati i nase da l'oservasion de particułarità e fenòmani ełementari e i permete de far dei càlcołi, sołusionar un problema, caraterizar un fenòmano o de esprìmar un'opinion. Ogni tipo de dato el dipende dal *còdaze* e da ła *forma* doparà.
## Inte i vari contesti
### Informàtega
In informàtega, el tèrmano "dato" el denòmena un vałore, tipegamente numèrego in bit, che el połe vegner ełaborà e/o trasformà da un autòma o mejo da un computer. El dato el raprezenta l'ojeto spesìfego sul cuało el intervien l'ezecutore de l'algoritmo. Le memorie de masa łe consente de salvar i dati in magnera permanente, e el procedimento de rezistrasion dei dati in na memòria el se ciama memorizasion. Sìngułi dati o pì de frecuente insiemi de dati i połe vegner conservai in fiłe o inte i database.

Tendensialmente el rezulta èsar un segnałe dizitałe asocià mediante un determenà còdaze a un segnałe o a un sistema de sìnbołi cofà el còdaze ASCII, che el permete de raprezentar in binàrio nùmari, létare de l'alfabeto e sìnbołi.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Freedom of Information Act (Stati Unii)

El **Freedom of Information Act** (**FOIA**), "Leje su ła libartà de informasion", ła ze na leje su ła libartà de informasion, emanada inte i Stati Unii de l'Amèrica inte el 4 de lujo del 1966 inte el ndar del mandà del presidente Lyndon B. Johnson.
## Caraterìsteghe
El Freedom of Information Act el ga verzesto a zornałisti e studiozi l'aceso ai archivi de ła "National Archives and Records Administration", a tanti documenti reservai e cuerzesti da segreto de Stato, de caràtare stòrego o de atuałità. El provedimento el ze un ponto inportante che el garantise e el regołamenta ła trasparensa de ła pùbblega aministrasion, inte i confronti del sitadin e el derito de crònega e ła libartà de stanpa dei zornałisti.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Socetà de łe Nasion

La **Socetà de łe Nasion** (franseze: *Société des Nations*; ingleze: *League of Nations*; spagnoło: *Sociedad de Naciones*), in sigla **SDN** o **LN**, anca conosesta cofà **Liga de łe Nasion**, ła ze sta ła prima organizasion intergoernadiva che ła ga cofà fin cueło là de incrésare el benestar e ła cuałità de ła vita dei ómani. El so prinsipałe inpegno el zera cueło là de prevegner łe guere, sia traerso ła zestion diplomàtega dei confliti sia traerso el controło dei armamenti.

Ła zera sta fondada inte el contesto de ła confarensa de paze de Parize del 1919, in magnera formałe inte el 28 de zugno del 1919 co ła firma del tratà de Versailles del 1919 – e ła ze sta estinguesta inte el 19 de apriłe del 1946 de sevente del fałimento raprezentà da ła seconda guera mondiałe che el ga isteso portà al nasimento, inte el 1945, de un'organizasion co l'isteso fin, łe Nasion Unie. El fałimento raprezentà da ła seconda guera mondiałe el ze sta cusita grando che el se ghea pensà *de facto* a na nova organizasion, anca parché i Stati Unii de l'Amèrica no i ghene fazeva parte, sibè che el fuse sta pròpio un so presidente, Woodrow Wilson, el pì grando promotore de ła Socetà de łe Nasion.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Afroamerican

__HIDDENCAT__

thumb

**Afroamerican** ła ze na persona de nasionałità statunitense de orìzane africana. El tèrmano ła ze ła tradusion letarałe de *Afro-American* o *African-American*, apełativo formà da african e american.
Inte ła acesion statunitense, un afroamerican el ze na persona anglòfona e sitadin dei Stati Unii che el sìpia inparentà co neri, che i provegne dal continente african, co l'escluzion comun dei africani àrabi o magrebini (africani de orìzane nordafricana che i provegne da: Ezito, Lìbia, Maroco, Alzeria e Tunizia) e dei americani neri no statunitensi (ez. braziliani neri o zamegani neri). Inte el 2017 el 14,1% de ła popołasion, par un totałe de  sitadini, el se consìdara afroamerican. Inte el 2019, l'Ufiso del censimento dei Stati Unii de l'Amèrica el censise ła popołasion afroamericana inte el nùmaro de 46,713,850.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Bataja de Mosca

La **bataja de Mosca** (in todesco *Schlacht um Moskau*, in ruso *Битва за Москву*), conbatesta inte el perìodo intrà l'autuno del 1941 e l'inverno del 1942 intrà łe forse de ła Zermània e de l'Union Soviètega sul fronte orientałe, inte el ndar de ła seconda guera mondiałe, ła ghea costituio l'ùgnoło tentativo de ła Wehrmacht de concuistare e ocupar ła capitałe soviètega. L'ofensiva todesca ła se ghea par prima blocada inte łe porte de Mosca e de sevente łe trupe łe zera stae costrenzeste e łe ghe ga tocà tornar indrio, esendo tuttàvia isteso boni de inpedir che ła controfensiva de l'Armada Rosa ła intorniase e ła desfase łe forse inpegnae inte l'ataco a ła sità.

La mancada concuista de Mosca ła ghea precludesto ła ezecusion del pian stratèzego de l'Alto comando todesco, che, inte el cuadro de l'inbastimento de l'oparasion Barbarosa, che ła prevedeva ła concuista de ła capitałe prima del rivar a de l'inverno e el ghea costituio, co ła sconfizesta inte ła bataja de Inghiltera, el secondo signifegadivo ponto de svolta inte el conflito a sfavore dei todeschi.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Federasion sindacałe mondiałe

La **Federasion sindacałe mondiałe**, in sigla **FSM** (in ingleze World Federation of Trade Unions, sigla *WFTU*), el ze un'union sindacałe internasionałe nasesta a Parize inte el 3 de otobre del 1945 par el renpiasamento de ła Federasion sindacałe internasionałe. A ła confarensa fondativa de Parize i ghea formà parte i raprezentanti de 67 milioni de iscrivesti vegnesti da 56 paezi difarenti.

El so fin el zera de unir tuti i sindacai del mondo soto de un'ùgnoła organizasion sul modeło de cheło che zera drio sucédar par l'ONU.
Inte el 1949, dopo dei contrasti nasesti dopo de łe dèspute sul pian Marshall e pì in zenerałe inte el clima inisiałe da guera freda, tante organizasion sindacałi de stanpo osidentałe łe ghea lascià l'organizasion par fondare l'International Confederation of Free Trade Union. La FSM ła se ghea cusita delineà èsar cofà un'organizasion de forte stanpo comunista includesta inte l'òrbita de influensa de l'Union Soviètega. De sevente anca łe organizasion de Jugoslàvia e Cina łe ghea dasà ła WFTU co che le zera sorzeste difarense ideołòzeghe intrà i so goerni e l'URSS.

Atualmente ła FSM ła ze formada da pì de 97 milioni de lavoratori da 130 paezi difarenti.
## Congresi
* I Parize, dal 3 a l'8 de otobre 1945
* II Milan, dal 29 de zugno al 9 de lujo 1949
* III Viena, dal 10 al 21 de otobre 1953
* IV Lipsia, dal 4 al 15 de otobre 1957
* V Mosca, dal 4 al 15 de disenbre 1961
* VI Varsàvia, da l'8 al 22 de otobre 1965
* VII Budapest, dal 17 al 31 de otobre 1969
* VIII Varna (Bulgaria), dal 15 al 22 de otobre 1973
* IX Praga, dal 16 al 23 de apriłe 1978
* X L'Avana, dal 10 al 15 de febraro 1982
* XI Berlin, 1986
* XII Mosca, dal 13 al 19 de novenbre 1990
* XIII Damasco, 1994
* XIV Nova Delhi, dal 25 al 28 marso 2000
* XV L'Avana, disenbre 2005
* XVI Atene, dal 6 al 9 de apriłe 2011

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Union Internasionałe Paneoropea

L**Union Paneoropea**, anca conosesta cofà **Union Paneoropea Internasionałe** o **Paneoropa**, ła ze un'asociasion fondada da l'aristocràtego austro-ungàrego Richard Nikolaus de Coudenhove-Kalergi inte el 1922 co nome de *Union Paneoropea Internasionałe* co l'intension de poner łe baze par el consevimento de l'unità pułìtega e econòmega de l'Eoropa. Zera sta *de facto* inte l'interior de ła Paneoropa che ła zera stada adotà par ła prima volta l'espresion “Union eoropea”.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Provisional Irish Republican Army

Ła **Provisional Irish Republican Army** (in gaèłego irlandezo *Óglaigh na hÉireann* in ingleze *Provisional Irish Republican Army*, *PIRA*, zeneralmente conosesta anca co i nomi de *PIRA* o "*Provos*") ła ze un'organizasion paramiłitare republegana irlandeze che dal 1969 al 1997, ła ga tentà de roversar i goerni de l'Irlanda del Nord e del Repùblega de Irlanda e de renpiasarli co un stato sociałista sovran in tuta ła ìzoła de Irlanda.

L'organizasion ła ze bandia inte ła Repùblega de Irlanda e ła ze includesta anca inte ła lista ufisałe de łe organizasion terorìsteghe inte el Regno Unio e inte ła lista de łe organizasion considerae èsar terorìsteghe dal Departemento de Stato.

Ła ze par de pì considerada ła pì potente organizasion republegana inte el conflito de l'Irlanda del Nord, ła Provisional IRA ła ze sospetada de èsar sta ła responsàbiłe de ła morte de 1.824 persone intrà el lujo del 1969 e el disenbre del 2001. 275 menbri del grupo i ze morti inte el ndar dei colpi.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Dì del rengrasiamento

El **Dì del rengrasiamento** (*Thanksgiving Day* in ingleze, *Action de grâce* in franseze); o pì senplegamente "*el Rengrasiamento*", ła ze na festa de orìzane cristiana che ła recore inte i Stati Unii de l'Amèrica (el cuarto o l'ùltemo zoba de novenbre), in Cànada (el secondo luni de otobre), a Grenada, a Saint Lucia e in Lìbària in segno de gratitùdene verso Dio par el rancurà agrìcuło e par cheło che se ga vesto inte el ndar de l'ano trascoresto.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Confarense Panamericane

Le **Confarense panamericane**, **interamericane** o **internasionałi americane** łe ze na serie de reunion de dełegai, ministri dei èsteri e presidenti de łe nasion americane che łe ze stae organizae intrà del 1889 e del 1954 drento del contesto de łe idee e dei prinsìpi del panamericanismo.
## Confarense
* El primo Pan American Conference (1889 - 1890) ła ze sta un'inisiativa da parte dei Stati menbri a erlevar el so comerso col resto del Sud Amèrica.
* II Confarensa Panamericana del 1901 a Sìtà del Mèsego. Aprovada ła creasion de l'OPS;
* III Confarensa Panamericana del 1906 a Rio de Janeiro;
* IV Confarensa Panamericana del 1910 a Buenos Aires.
* V Confarensa Panamericana del 1923 a Santiago del Ciłe.
* VI Confarensa Panamericana del 1928 a L'Avana;
* VII Confarensa Panamericana del 1933 a Montevideo;
* Confarensa Interamericana sul Consołidamento de ła Paze inte el 1936 gavesta a Buenos Aires, a ła prezensa dei Presidenti dei Stati Unii (Franklin Delano Roosevelt);
* VIII Confarensa Panamericana del 1938 a Lima;
* Confarensa interamericana sui problemi de ła guera e de ła paze marso del 1945 a Chapultepec (Mèsego);
* Confarensa interamericana par el mantegnimento de ła paze e de ła seguresa inte el continente, gavesta a Rio de Janeiro inte el 1947. Łe zera stai poneste-zo łe baze del Tratà Interamerican de Asistensa Resìproca (TIAR), el Tratà de Rio;
* IX Confarensa Panamericana del 1948 a Bogotà. L' OSA ła ze stada creada traerso ła Carta de l'Organizasion dei Stati Americani;
* X Confarensa Panamericana del 1954 a Caracas. El ze l'ùltema confarensa. Ste confarense łe vegnarà sostituie da l'OSA.
## Bibliografia
* Helleiner, Eric. *Forgotten Foundations of Bretton Woods: International Development and the Making of the Postwar Order*, Cornell University 2014 
* Vanden, H.E., Prevost, G. *Politics of Latin America: The Power Game (2nd Edition)*, 2006.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
HEC Paris

**HEC Paris** (in ingleze: *HEC School of Management*) ła ze un'università privada statunitense piasada a Parize, Fransa.

Ła zera sta fondada co contribusion privai inte el 1881 da Gustave Roy e ła ze parte de ła *Conférence des grandes écoles*. 

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Repetitore

Un **repetitore** (ingleze: ***repeater***), inte łe tełecomunicasion, el denòmena uno dispozitivo ełetrònego che el receve in entrada un segnałe e el retrasmete verso fora tipegamente co un segnałe a potensa pì alta cusita-ché ła propagasion de sto cuà ła posa vegner garantia anca a longhe distanse sensa na ecesiva atenuasion e/o degradasion.

## Tecnołozia
Ghe ze tre tipi prinsipałi de inpianti:

# *repetitore trasparente*: un despozitivo anałòzego che el receve, anplìfega e retrasmete un segnałe de ingreso indiferentemente da ła so natura (analòzega o dizitałe), evitàndoghene l'ecesiva atenuasion fìzega in potensa;
# *repetitore rezenerativo*: un dispozitivo dizitałe che el receve, demòduła, rezènara o sia che el filtra, anplìfega, remòduła e el retrasmete un segnałe dizitałe permetìndoghene oltre che l'anplifegasion anca na rezenerasion totałe (*reshaping*) contro eventuałi efeti de destorsion.
# *repetitore pasivo*: un despozitivo no ałimentà che el lavora gràsie solché ai guadagni de łe antene e el ga el fin de sorpasar un ostàcoło canbiando diresionałità al segnałe ràdio recevente, sensa doparar anplifegasion ativa o rezenerasion.

## Zestion dei dati
### Ripetitore anałòzego
Sto tipo cuà el vien doparà inte i canałi che i trasmete dati soto forma de un segnałe anałòzego inte el cuało ła tension o ła corente ła ze proporsionałe a l'anpiesa del segnałe, cofà inte un segnałe àùdio.
I repetitori anałòzeghi i ze formai da un anplifegatore lineare e i połe inclùdar filtri ełetròneghi par conpensar ła frecuensa e ła destorsion de faze inte ła lìnea.

### Ripetitore dizitałe
Dizesto anca *digipeater*, el vien doparà in canałi che i trasmete dati doparando segnałi dizitałi binari, inte el cuało i dati i ze soto forma de inpulsi co solché du pusìbiłi vałori, che i raprezenta łe sifre binàrie 1 e 0. Un repetitore dizitałe el anplìfega el segnałe, e el połe anca retenprar, resincronizar e remodełar i inpulsi. Un repetitore che el fa łe funsion de retinadura o resincronizasion el połe vegner ciamà rezeneratore.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Połisia de Stato

La **Połisia de Stato** (in italian ***Polizia di Stato***, prima ciamada ufisalmente **Corpo de łe guàrdie de pùblega seguresa**, in italian ***Corpo delle guardie di pubblica sicurezza***) el ze un corpo de połisia de ordenamento siviłe, che ła ze parte de łe forse de połisia italiane diretamente dipendente dal Departemento de ła pùblega segureza, del Ministero de l'interno.

El Ministro de l'Interno el ze l'autorità nasionałe de pùblega seguresa e el tende e el controła sul mantegnimento de l'órdene pùblego. El se avałe del Departemento de ła pùblega seguresa che el ze comandà dal cao de ła połisia e diretore zenerałe de ła pùblega seguresa.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Satèłite artifisałe

__HIDDENCAT__

Col tèrmano **satèłite artifisałe** se intende na pareciadura fazesta da l'omo e metesta in òrbita da torno a ła Tera o inte un'altro pianeta par vàrie finałità in suporto a łe necesità umane (sientìfeghe e tècneghe). L'insieme de pì satèłiti artifisałi adibii a un'isteso fin i forma na *costełasion* o *flota* de satèłiti artifisałi. El primo che el ghene ghea parlà el ze sta ła scritore britànnego de fantasiensa Arthur C. Clarke inte el 1945 e vinti ani pì tardi ła NASA ła ghea anuncià de gavèrghene costruio uno in ałumìnio.

## Descrision
[thumb|upright=1.2|Monitorajo dei [inséndio|insendi fazendo dòpara de satèłite par tełerinlevamento.]]
I satèłiti artifisałi i se połe sudivìdar in:
* *[[satèłite sientìfego|satèłiti sientìfeghi]]*, destinai a ła reserca s-ceta inte el canpo de l'astronomia o de ła zeofìzega, ez. Tełescòpio Spasiałe Hubble o Lageos;
* *satèłiti aplegadivi*, destinai a fini miłitari o a dòpari comerciałi siviłi.

I satèłiti aplegadivi i se połe oncor-pì sudividere in: 
* satèłiti par tełecomunicasion, aparati costruii da l'omo par łe tełecomunicasion, ez. i Satèłiti COSPAS-SARSAT; de frecuente i vien pozisionai inte un'òrbita zeostasionària da torno a ła Tera e in nùmaro justo par formar na rete satèłitare;
* satèłiti meteorołòzeghi, pozisionai sia in òrbita zeostasionària (es. METEOSAT) sia in òrbita połare (es. satèłiti NOAA);
* satèłiti par tełerinlevamento, costruii par el tełerinlevamento, ła cartografia e l'oservasion sistemàtega de ła superfise terestre (ez. satèłiti Landsat, QuickBird, Envisat, IKONOS o RapidEye, CryoSat);
* satèłiti par ła navegasion, cofà cuełi là de ła rete GPS (Global positioning system); 
* satèłiti miłitari sia par fin ofensivo che defensivo, ez. ła rete de satèłiti de monitorajo nucleare Veka o el statunitense Geosat;
* stasion orbitanti, es. Stasion Spasiałe Internasionałe, Skylab, Mir;
* sonde spasiałi in magnera inpropia, parché in zènare łe sonde no łe òrbita da torno de un'altro corpo.

In pì i ze caraterizai in baze a l'òrbita che i percore.

Le òrbite prinsipałi łe ze: òrbita połare, òrbita ecuatoriałe, òrbita zeostasionària, òrbita terestre basa, òrbita terestre mèdia.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Orient Express

**Orient Express** el ze un tren pasajeri de longa distansa/percorensa metesto in servìsio da ła Compagnie Internationale des Wagons-Lits che ła ligava Parize Gare de l'Est a Costantinòpułi (l'odierna Istanbul). 

Tacà inte el 1883, el servìsio el se ghea interonpesto par łe du guere mondiałi intrà el 1914 e el 1921 (prima guera mondiałe) e intrà el 1939 e el 1945 (seconda guera mondiałe, par finir definitivamente el so servìsio inte el 1977 par colpa de ła concorensa dei trasporti aèrei. El zera restà un servisio periòdego Parize-Viena finmente a ła redusion del percorso inte el 2007, fazendo un servìsio noturno inte ła trata Zinevra - Venèsia, e a ła momentànea decansełasion del 14 de disenbre del 2009. 

De sevente, el tren el ze tornà viajare gràsie a l'azienda Belmond Management Limited.

El zera considarà èsar el servìsio feroviàrio pì lusuozo inte el mondo e i ghe viajava pułìteghi e menbri de ła aristocrasia eoropea.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Tenpestada

Na **tenpestada** o **tenpesta** ła ze calsìase stato viołento de l'atmosfera de un corpo cełeste, che el colpise ła so superfise portando condision meteorołòzeghe severe.

Sto stato el połe ver caratarìsteghe de vento forte, toni e fùlmeni (un tenporałe), presipitasion intense, anca de jaso (tenpesta de jaso), o da vento che el trasporta racuante sostanse traverso de l'atmosfera (cofà inte łe tenpeste de sàbia, de neve, de gràndene, etc.).
## Formasion

Łe tenpeste łe se crea co che un sentro de basa presion el se incroza co un sistema de alta presion che el ło sirconda. Sta conbinasion de forse oponeste ła połe crear venti e dar par rezultà na formasion de nùvołe da tenporałe, cofà i cumułonenbi.

El contrasto tèrmego e altre propietà de łe mase de ària ùmide łe dà orìzane al desviłupo de forti movimenti asendenti e desendenti (ła convesion) produzendo una sèrie de efeti caratarìsteghi, cofà forti piove e venti inte ła superfise e intense descarghe ełètreghe. Sta atività ełètrega ła se manifesta co che riva ła tension de rutura de l'ària, momento inte el cuało se zènara el s-ciantizo che el orìzena ai fenòmani caratarìsteghi de lanpi e toni. Ła conparision de lanpi ła depende da fatori tałi cofà el grado de ionizasion atmosfèrego, e altri cofà el tipo e ła consentrasion de łe presipitasion.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Memorandum d'intendimento de Londra

El **memorandum d'intendimento de Londra** (in ingleze *Memorandum of Understanding of London*) el ze sta un acordo sotoscrivesto inte el 5 de otobre del 1954 intrà i goerni d'Itàlia, del Regno Unio, dei Stati Unii de l'Amèrica e de ła Repùblega Federativa Popołare de Jugoslàvia, che el revarda el rezime de aministrasion provizòria del Teritòrio Lìbaro de Trieste (TLT), prevedesto dal ligà VII del tratà de Parize (1947).

Co sto instrumento ła Zona A co ła sità de Trieste e el so porto franco internasionałe i zera pasà da l'aministrasion miłitare liada a l'aministrasion siviłe italiana, mentre che ła Zona B el zera pasà da l'aministrasion miłitare a l'aministrasion siviłe jugoslava. El pasajo dei poderi inte ła Zona A i se ghea vesto inte el 25 de otobre del 1954. 

El memorandum de intendimento de Londra el ghea costituio na sistemasion provizòria, ponesto-ché sto cuà no el verteva su ła sovranità, ma sul pasajo d'aministrasion. Inte el 1975 el tratà de Osimo el ghea consołidà i confini intrà i du Stati.
## Le zone
### Zona A
A l'Itàlia
* Duin (*Devin*)
* Aurizina (*Nabrežina*)
* Sgònego (*Zgonik*)
* Monrupin (*Repentabor*)
* Trieste (*Trst*)
* Muja (*Milje*)
* San Dorligo de ła Vałe (*Dolina*)

### Zona B
A ła Jugoslàvia
* Viła Decani (*Dekani*)
* Capodistria (*Koper*)
* Isola (*Izola*)
* Piran (*Piran*)
* Maresego (*Marezige*)
* Monte de Capodistria (*Šmarje*)
* Umago (*Umag*)
* Buie (*Buje*)
* Vertenejo (*Brtonigla*)
* Grizignana (*Grožnjan*)
* Sitanova (*Novigrad*)

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Repùblega Sosiałista Soviètega Turkmena

La **Repùblega Sociałista Soviètega Turkmena** (in turkmen: Түркменистан Совет Социалистик Республикасы, *Türkmenistan Sowet Socialistik Respublikasy*, in ruso: Туркменская Советская Социалистическая Республика *Turkmenskaja Sovetskaja Socialističeskaja Respublika*), anca conosesta cofà **Turkmenistan** o **Turkmènia**, ła ze sta na repùblega costituente l'Union Soviètega che ła zera susistia dal 1925 finmente al 1991, co che ła ze sta declarada indipendente cofà Turkmenistan.

Inte el prinsipio, inte el 7 de agosto del 1921, ła zera stada istituia cofà *[[Oblast]] Turkmen*. Inte el 13 de majo del 1925 ła ze sta trasformada in Repùblega Sociałista Soviètega Turkmena.

Finmente da chel momento, i confini del Turkmenistan i ze senpre restai intieri. Inte el 22 de agosto del 1990 el Turkmenistan el ghea declarà ła so sovranità su łe leji sovièteghe e inte el 27 de otobre del 1991 el zera devegnesto indipendente cofà Repùblega del Turkmenistan.

Zeografegamente, el Turkmenistan el confinava co l'Iran, l'Afghanistan verso sud, col Mar Càspio verso òvest, col Kazàkistan verso nord e co l'Uzbèkistan verso est.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Convension su ła Concesion dei Breveti Eoropei

La **Convension su ła Concesion dei Breveti Eoropei** (in ingleze *Convention on the Grant of European Patents*), pì comunamente conosesta cofà **European Patent Convention** (EPC), el ze el tratà internasionałe che el ga istituio l'Organizasion eoropea dei breveti col fine de ofrir un breveto ùgnoło vàłido in tuti i Stati sotoscritori, scrivesto inte el 5 de otobre del 1973 a Monaco de Baviera e entrà in vigore inte el 7 de otobre del 1977.

I Breveti Eoropei, delibarai da l'Ufiso Eoropeo dei Breveti, in ognuno dei Stati firmatari i ga i istesi efeti e i ze sojeti a łe istese condision de un breveto concedesto dal Stato, a parte che inte i cazi inte i cuałi el ze difarentemente spesifegà da ła Convension.
## Stati firmatari

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti