Łéngua irlandeze

Ła **łéngua irlandexe**, in irlandexe *Gaeilge* (prima de ła riforma ortografega del 1948: *Gaedhilge*) ła xe ła łéngua nasionałe de ła Repùblica de Irlanda.

Ła xe una de łe tre łéngue gaełiche. intra de ste qua ghe xe el gaełico scosexe (conprexa ła so variante, el Gaèłico Canadexe) e el manexe (ła łéngua de l'ìxoła de Man). La fa parte del grupo łenguìstego de łe łéngue celteghe insułari de ła fameja de łe łéngue seltiche. 
Secondo l'articoło 8 de ła costitusion irlandexe el xe ła "prinçipałe łéngua ofiçiałe" *(an phríomhtheanga oifigiúil)* de l'Irlanda, visto che ła xe ła łéngua nasionałe. Dal 13 de zugno 2005 l'irlandexe el xe anca łéngua ofiçiałe de l'Union Europea, co decorensa 1° xenaro 2007.

Ła łéngua ła vien anca comunemente ciamada **gaèłico** o **gaèłico irlandexe**.

## Esenpi de testo

Intranbi i estrati i se baxa su trascrision dei ani '30 e '40 provenienti da ła contea de Cork. Łe xe stae catae da Brian Ó Cuív e publicae inte el 1947 in *The Irish of West Muskerry. A Phonetic Study*, Dublin.

### Pare nostro

**Trascrision in irlandexe**

* Ár nAthair, atá ar neamh:
* go naofar d'ainm,
* go dtagaidh do Ríocht,
* go ndéantar do thoil ar an talamh,
* mar dhéantar ar neamh.
* Ár n-arán laethúil tabhair dúinn inniu,
* agus maith dúinn ár bhfiacha,
* mar mhaithimid dár bhféichiúnaithe féin.
* Agus ná lig sinn i gcathú,
* ach saor sinn ó olc.
* Amen.

**Pronuncia**

* Er nauer, atau er nav
* Gu nifer danim
* Gu dauga du Riukt
* Gu nanter du hull er un taluv
* Mar a niher er nav.
* Ar naran leihul tour duin inniu,
* agus mau duin ar viaha,
* mar a uauimidnu dar vaikuna fane.
* Agus na lig scin i gahu,
* ah sear scin o olk.
* Amen.

**moderno irlandexe stàndar**
* *Ár nAthair atá ar neamh go naofar d'ainm, go dtaga do ríocht, go ndéantar do thoil ar an talamh mar a dhéantar ar neamh.*

### Proverbi

**Trascrision de l´irlandexe** (Diałeto de Coolea e stàndar moderno)
* *Is maith í comhairle an droch-chomhairligh.*

**Pronuncia**
* /./

## Storia
I exordi de l'irlandexe i xe par pi granda part desconosui. Sicuro, no ghe xe dubi che l'irlandexe el sie na łéngua çeltica, ma ła maniera e l'època che el xe rivà in Irlanda el xe ogeto de tante discusion. L'ùniega roba çerta el xe che al tenpo de łe inscrision in alfabeto ogàmego (dunque prima del IV secoło) in Irlanda se parlava za irlandexe. Sto perìodo łénguistigo tanto antico el vien definio *irlandexe arcaico'. I procesi łénguisteghi che i ga influensà l'irlandexe rùstego, fà l'[[apocope]], ła [[sìncope]] e ła [[pałatałixasion]] i se ga sviłupà inte sto perìodo.

== Gramàtica ==

L'irlandéxe el xe na łéngua marcadaménte [[łéngua flesiva|flesiva]], ma inte el córso de ła só evołusion tante fórme sintèteghe łe xe stae sostituìe da costruti anałìtisi.

* [[Sintasi]]: Verbo-Sogeto-Ogeto (in Vèneto invése: Sogeto-Verbo-Ogeto)
** Esénpio: *Rinne mé an obair.* (lett. "Fae mi el laóro" = "Mi fae el laóro"). Sto qua el xe na caratesìstega de tute łe [[łèngue sèlteghe]] insułari (fora che el [[łéngua brètona|brèton]]).
** Tutavìa, tuti i ełeménti de ła fraxe semanticaménte tònomi i pol èsar tacai al prinsipio, co un canbiaménto de strutura de ła fraxe, al scopo de darghe riłievo.
*** Exenpio: fraxe neutra *Rinne mé an obair leis an athair inné.* leteral. "Go fat mi el laóro col pare jeri" = "Ieri go laorà col pare".
*** Permutasion posìbiłi: 
**** *An obair a rinne mé leis an athair inné.* (in riłievo xe "el laóro")
**** *Mise a rinne an obair leis an athair inné.* (in riłievo xe "mi")
**** *(Is) leis an athair a rinne mé an obair inné.* (in riłievo xe "col pare")
**** *Inné a rinne mé an obair leis an athair.* (in riłievo xe "jeri").
** El conpleménto ogeto esprimést da un pronome el se taca de sòłito a ła fin de ła fraxe. 
*** Exenpio: *Chonaic mé an fear ar an tsráid.* leteal.: "Go vist mi l'omo su ła strada" = "Go vist l'omo su ła strada"
*** *'invece:** ''Chonaic mé ar an tsráid é.'' leteral.: "Go vist mi su ła strada lu" = "El go vist su ła strada"
* [[Mutaménti de sóni inisiałi]]: ''łenision'' e 'naxałixasion'' (o ''eclise'') łe jera orixinariaménte (''prima'' de l' ''antigo irlandéxe'') dei fenòmeni meraménte fonołògisi, che i ga asmést un significà riłevante par ła gramàtica sol co ła cascada de łe terminasion in irlandéxe arcàigo (prima del [[600]] sérca a.C.). Uncuò i serve a contradistìnguar svariae funsion cofà el poseso, ła difarensiasion intra [[preterito]] e [[inperativo]], marca dei conpleménti prepoxisionałi, marca del [[xenare gramatical]], marca de łe subordinae direte e indirete, ecc.
** Exenpio: ***c*'apall* /'kap<small>Ə</small>l/ "caval" el deventa *mo **ch**apall* /m<small>Ə</small> 'xap<small>Ə</small>l/ "el me caval" (co łenision) o *ár **gc**apall* /ar 'gap<small>Ə</small>l/ "el nostro caval" (eclise).
* [[Morfołogìa]] verbal: ghe xe sinque tenpi: [[prexente]], [[pretèrito]] (pasà senplise), [[inparfeto]] (pasà ripetést), [[darente|futuro]] e [[condixonal]].
** El condisional, pur prexentando un aparensa forteménte modal, el vien formà a l'interno dei paradigmi dei tenpi e el vien quindi considerà łu stesu tenp. Inoltra ghe xe el [[congiuntivo]], l'[[inperativo]], dei [[partisipio|partisipi]] nonché nomi verbałi (na scianta cofà i *verbi sostantivai* in tałian, anca se co un roło pi inportante inte-ła gramàtica e co majori caràteri de sostantivo). No'l existe invése un [[Infinìo (modo)|infinìo]].
* Exenpi de paradigmi verbałi (łéngua stàndar). Si pol riconósar l'uxo difarénte de fórme verbałi anałìtiche e sintètiche inte i paradigmi:

Verbo de ła *'Classe&#160;1** (tema monosiłàbico) co són final pałatal: ''bris'', "spacar"

:

Verbo de ła **Classe&#160;2*' (tema połisiłàbico) co són final no pałatal: *ceannaigh*, "cronpar"

:



== Bibliografia e libri didattici ==
* Grammàtega e dizionario del Gaelico d'Irlanda, *Kay McCarthy & Anna Fattovich* - Keltia Editrice (in italiano)
* Thomas F. Caldas, Clemens Schleicher: *Wörterbuch Irisch-Deutsch*, Helmut Buske Verlag 1999, ISBN 3-87548-124-0 (dizionario *irlandese-tedesco')
* Lars Kabel: *Kauderwelsch, Irisch-Gälisch Wort für Wort*, Reise Know-How Verlag 2002, ISBN 3-89416-281-3 (comprende un CD par la pronuncia)
* Mícheál Ó Siadhail: *Lehrbuch der irischen Sprache*, Helmut Buske Verlag 2004, ISBN 3-87548-348-0 (zu diesem Werk ist eine Aussprache-CD erhältlich) (manuale [in *tedesco'] della lingua irlandese)
* Martin Rockel: *Grundzüge einer Geschichte der irischen Sprache*, Verlag der österreichischen Akademie der Wissenschaften, ISBN 3-7001-1530-X (Storia della lingua irlandese [in *tedesco'])

## Linganbi foresti
*  Córso de Gaèłico su Wikibooks
*  Cúrsa Gaeilge| córso de łéngua irlandéxe
*  Gramadach na Gaeilge| ła gramàtica irlandéxe
*   Informasion par inparar l'irlandéxe
*   forum e links su ła łéngua irlandéxe 
*  córso de łéngua irlandéxe 
*  Articol su l'ortografìa e ła pronunsia de l'irlandéxe
*  su ła łéngua irlandéxe co rełativi córsi e exercisi