open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nave

right|250 px|thumb|Gałia venesiana del XVI sècoło.
Na *nave*' ła xe un grando mexo de trasporto chel gałegia sul'aqua. Łe nave łe se destingue in xenere da łe barche a seconda de ła grandesa, del cargo o anca par el numero de pasegèri che łe porta. Tradisionalmente, łe nave łe xe considerai mexi sul'aqua chel gabia almanco un ponte łóngo chel vaga da ła prova a al pope. Parò ghe xe progeti de nave moderne che no łe respeta miga sta definision. Se pol catar nave so laghi, mari, e fiumi che łe pol svolxer na granda quantità de mestièri, come el strasporto de persone o robe, ła pesca, el svago, ła seguresa, e ła guera.

Nave e barche łe se cresue in conpagnia al'omo. In guera o in paxe, łe xe deventae n'inportante parte dei sistemi de tràfeghi e miłitari. Łe barche da pesca łe vien doperai da miłioni de pescadóri in giro al mondo. I exersiti i dispon de vasèi de alta tecnołogia par conbater e agiutar i soldai in tera. Łe nave dei tràfeghi de robe, squaxi 35&nbsp;000 in giro, inte el 2007 łe ga strasportà 7,4 biłioni de tonełade de cargo.

Sti vasèi qua i xe stai anca ła ciave par grande inprexe de esplorasion e scoverte sientìfeghe e tecnołòxiche. Navigadóri come Zheng He i ga portà in giro invension come ła bùsoła o ła pólvere da boto. Sìmiłi scopi i gaveva łe nave doperae par ła cołonixasio e'l tràfego dei s-ciavi e i gà sodisfà bixogni sientìfeghi culturałi e umanitari. Novi prodoti chei xe rivadi da ła Mèrica grasie a navigadóri europei inte el XVI sècoło i gà agiutà miga poco ła crésita de ła popołasion mondial

Come el ga demostrà Thor Heyerdahl col só pìcoło mexo, el *[[Kon-Tiki]]*, se pol navegar par łónghe distanse su na sénplexe zàtara. Da łe canoa mexołìteghe a łe poténti portaerei de ancuo, łe nave łe conta ła storia de ła crésita umana.

## Parte de ła nave
right|300 px
# Fumaroła
# Pope
# Èłica
# Sanca (*babordo*), dal'altra parte ła xe ła drita (*tribordo*)
# Àncora
# Bulbo de prova
# Prova
# Ponte
# Sorastrutura

## Fonte


## Altri progeti
Pichilemu

**Pichilemu** ła xe na sità cilena cavedal de ła provincia de Cardenal Caro e ła sùpara i diexemiłe abitanti. El xe un sentro balnear. Vien fondada intel 1891 par decreto del prexidente Jorge Montt, e ła veiva pensà cofà spiaja pa i cieni de clase mèdio alta. Atualmente ghe xe tanti surfisti. El turixmo xe donca ła fonte magior de economia.

## Altri projeti
Sità de Ho Chi Minh

**Sità de Ho Ci Miṅ** (in vietnamita *Thành phố Hồ Chí Minh*, [tʰan˨˩ fow˦˥ how˨˩ cɪj˦˥ mɨn˧˧]) ła ze 'na munisipałità de el Vietnam meridional. La se cata de la rejon natural e sosioekonomega de *[[Dong Nam Bo]]* .

## Zeogràfia fizega
El teritorio el ze particołarmente baso, rivando al masimo a 'na kuindezena de metri int'el nordovest.

Ła ze atraversada da el sistema fluvial Doṅ Nai-Sai Hoṅ (o Saigon), so afluente de drita.

Ła banda meridional ła ze okupada da piane de marea, ko ła prezensa de foreste de mangrovie.

Ła ga klima de savana subtropegal.

## Zeogràfia umana
Co sirca 9 mijoni de abitanti (vintiun se se conta l'area metropolitana) la xe la tersa zità pi popolà d'Indochina.
La xe anca la pì granda zità e un dei centri econòmeghi e finanziari piassè inportanti de Vietnam.

## Trasporti
* Aeroporto Internaxionale di Tan Son Nhat

## Gałeria de someje

Saigon River at Cu Chi Tunnel Vietnam (27767486249).jpg|fiume Sai Hoṅ
Ho Chi Minh City Skyline (night).jpg|panorama de Ho Ci Miṅ
Lo ren river.jpg|Foresta de mangrovie de Kan Gia, a sudest, riserva modial de ła biosfera ONUESC
Devi Goddess, the Museum of Vietnamese History.jpg|scultura de el X secoło, a el Muzeo de Ìstoria de ła Sità de Ho Chi Minh


## Note
Dong Hoi

**Dong Hoi** (Léngoa vietnamita: *Đồng Hới*) la xe la pì granda zità de Quang Binh, Vietnam. La se cata de la rejon Bac Trung Bo, del quale parò no l'e mia la capital. La xe uno dei centri econòmeghi e finanziari piassè inportanti de Quang Binh. L'àrea metropoitana de Ho Chi Minh City la xe la pi popolà d'Indochina, co sirca 103&nbsp;988 de abitanti.
L'Aeroporto di Dong Hoi (Léngoa vietnamita: Sân bay Đồng Hới) el xe l'unico aeroporto de Dong Hoi. Dista 6&nbsp;km a nord de la sità Dong Hoi.
Sebastian Ziani

**Sebastian Ziani** (1102 a ocio – Venesia, 13 de avril 1178) el xe stà el trentanovèximo doxe de ła Repùblica de Venesia, dal 1172 al 1178. El xe stà el pare del quarantadoèximo doxe.

El gera fio de Marino Ziani. El ga spoxà na fia de Tancredi de Siciłia, Costanza. El gera davèro rico, avendo trafegà col'oriénte anca daspò ła sóa ełesion a doxe, e prima de èser doxe el gera stà xùdexe, diplomàtego a Costantinopoli, retor de Sebenico.

## Ełesion
El xe stà el primo doxe ełeto da n'asenblea streta de nòbiłi e miga dal'asenblea de tuto el pòpoło. Ła sóa ełesion ła xe capitada durante i sie méxi daspò ła morte del doxe prima, daspò un conclave de tre xórni. El xe stà ełeto el 29 de setenbre 1172, al'età de setant'ani, in concorénsa co Orio Mastropiero. Par chel sia stà el primo doxe a dar in giro schei al pòpoło daspò l'ełesion, verxendo n'usansa che ła saria soravisùa fin a ła caxùa de ła repùblica col'ùltemo doxe Lodovico Manin.

## El dogado
Ła sóa prima asion ła xe stada ła condana a morte del'asasin del doxe prima.

L'evénto più inportante el xe stà l'incontro intrà Federico Barbarossa e'l papa Lisandro III chel xe capità a Venesia, signifegando ła fin par almanco un fià de ténpo de łe dìspute intrà el papato e l'inpero.

Secondo ła tradision, inte el 1172 łe xe stae tirae su, par òpera de Nicolò Barattieri, łe dó cołone de ła piaseta San Marco, co sóra l'una el leon ałà e l'altra San Teodoro. Sénpre secondo ła tradision, ghe gera na tersa cołona che ła xe finìa inte el basin de San Marco (vanti a ła piasa) durante el sbarco e che no i ga più posùo tirar indrio.

Sebastian Ziani el ga abandonà ła carga el 12 de avril 1178 e'l se ga tirà indrio inte el monestièr de San Zorzi Magior, indove el xe morto el xórno daspò e indove el xe stà sepełìo. Có, daspò, ła sóa tonba ła xe stada destruta co ła vecia Ceza ła xe stada tirada xó (1611), i sói resti i xe stai portai inte ła *capeła dei morti* inte ła nova Ceza e ghe xe stà tirà su un monumento in piera d'Istria a sanca de ła fasada de ła céxa.

## Altri progeti
Partenon

[miniatura|sinistra|Na parte sentral del frixo est: [Ìride, Era e Zeus.]]
El **Partenon** (in greco: *Παρθενώνας*) el xe un tenpio greco de órdene dòrico dedicà a ła dea Atena, chel se cata sul'Acròpołi de Atene.

El nome del Partenon el vien fora da ła monumental statua de culto che ła figura *Atena Parthenos* ospitada inte ła stansa oriental del'edifisio. Sta statua qua ła xe stada scolpìa 'ntel'avolio e 'ntel'oro (per sta raxon ła vien dita "*crixoelefantina*", da *χρυσός*, "oro" e *ἐλέφας*, "ełefante" e par metonimia "avorio"), da Fidia; l'epìteto de Atena (*παρθένος*) el se referise al stato de vèrxene de ła dea e anca al mito de ła sóa nàsita, par partenogènexi da ła testa de Zeus. Pol anca darse chel nome el vegna fora da *τῶν παρθένων*(de łe (toxe) vèrxene) perché drénto regase vèrxene łe cuxeva un peplo par ła dea in ocaxion de łe feste.

Sto ténpio el xe el più famoxo monumento del'antiga Grecia chel ne sia rivà in parte intrego, e'l xe stato lodà come ła megio reałixasion del'Architetura greca clàsega. Ghe xe sóe decorasion che łe xe considerae màsima espresion del'arte greca. El Partenon el xe un sìnboło del'antiga Gresia e de ła democrasia ateniexe, e'l raprexenta sens'altro un dei più grandi monumenti culturałi del mondo.

El Partenone el xe stà tirà su un più antigo ténpio de Atena chel gera stà butà xó dai Persiani inte el 480 a.C., al ténpo de Serse (guere persiane). Come ła magioransa dei ténpli gresi, el Partenon el xe stà doperà come texoreria e, par qualche ténpo, el xe servìo come casa de ła łiga de Deło, che ła xe deventada, daspò, l'Inpero ateniexe.

Inte el VI sècoło, el Partenon el xe stà convertìo inte na céxa cristiana dedicada a ła Vèrxene Maria; daspò ła conquista turca, el xe deventà na moschea. Inte el 1687, durante l'asedio de Atene da parte dei venesiani, el Partenon el xe stà colpìo da na canonada che ła ghe ga fato saltar in aria ła pólvere da boto che ghe gera depoxitada; l'esploxion ła ga danegià parecio el Partenon e łe sóe sculture.

Inte el XIX sècoło, Lord Elgin el ga levà qualche scultura che ghe restava e'l ee ga portà in Inghiltera. Ste sculture qua, conosue ancuo come màrmari de Elgin, i xe in mostra al British Museum. El governo greco e parte de ła comunità internasional da paréci ani i ee xe drio domandar indirio.

El Partenon, insieme ai altri edifisi sul'Acròpołi, el xe ancuo un dei siti archeołòxici più vixitai in Gresia. El Ministero greco de ła cultura, grasie ai finansiamenti par i Xoghi Olìnpeghi del 2004 e ai finansiamenti rivai dal'UNESCO, el ga decixo n'inportante progeto de consada, che ancuo el xe drio 'ndar vanti.

El novo Muxeo del'Acròpołi, chel xe stà verto inte el zugno 2009, ai pie del'Acròpołi, el sunarà tuti i frammenti del frixo in poseso del governo greco, asieme a altri che i xe drio colger, in no spasio architetònego tirà su co łe xuste dimension e'l giro del Partenon.

## Altri projeti
Carpenèo

**Carpenèo** ła xe na locałità de ła Sità de Venesia, catada inte ła teraferma.

In orìxene viła rural co storia e particołarià sóe, dal secondo daspò guera ła xe stada tolta drénto al slargarse de ła conurbasion de Mestre de ła qual ancuo ła xe na parte. Deso Carpenèo ła fa parte de ła Munisipałità de Mestre-Carpenèo, istitusion che ła ga ciapà drénto i quartièri de prima *n.9 Carpeneo-Bisoła* e *n.10 Mestre Séntro*.

## Storia
Un primo séntro de Carpenèo el gaveva da èser nasùo xà verso ła fin del'età romana (V sècoło). L'insediamento forse el gaveva come magior atività el tor legno de carpeni chel costixava ła via Claudia Augusta Altinate fin a Dexe. Soravisùa, co łe altre viłe datorno, a łe destrusion dei bàrbari, ła xe stada de novo colpìa da guere e svałixade soratuto a cauxa del visin casteło de Mestre, fortifegasion de Trevixo al séntro de ła lota contro ła rival Pàdova. Ła gà seguìo łe sorte de tuta ła Marca có, inte el 1337, sta qua ła se ga data a ła Repùblica de Venesia. Daspò altri conbatimenti, dal XVI sècoło el ga scomensà, a ła fin un ténpo, de bastansa paxe e benèser. Łe camnpagne de Carpenèo łe xe piaxue ai patrisi Venesiani che qua i ga tirà su qualche viła.

Caxua inte el 1797 ła Serenìsima, el paxe el xe pasà co tuto el Vèneto ai Franséxi e daspò ai Austrìasi. I xe stai istituii i comuni e anca Carpenèo ła xe deventada un de sti qua. Tornà a ła Fransa, el xe deventà dónca parte del Regno Lonbardo-Vèneto ('ntel 1818 el comune el xe stà anułà e'l xe deventà frasion de Mestre) fin al 1866, ano del'anesion al Regno d'Itałia.

Verso ła fin del'Otoxento el xe stà stabiłio de far na granda strada par cołigar diretamente Piasa Fereto a ła Cexa dei Santi Gervasio e Protasio (vial Garibaldi de ancuo) co anca na lìnea tranviaria, e par far sta qua ła xe stada butada xó l'ùltemo tóco del Casteło de Mestre łóngo via Spalti, indove non ghe gera mai stada na porta. Prima de ła reałixasion de Vial Garibaldi existeva łe vie Trezzo e San Donà, che łe cołigava el Teragio a Fàvaro, Via Ca' Rossa e Via Casona che ła rivava dai Cavergnaghi. Altra strada de na serta inportansa ła gera Via Vallon, che ła 'ndava a finir inte ła canpagna a nord.

## Fonte


## Łigami da fora
* Sito della Municipalità di Mestre e Carpenedo Sito de ła munisipałità de Mestre e Carpenèo
Vaporeto

[right|300 px|thumb|Vaporeto in [Canal Grando]]
El **vaporeto** el xe un tipo de nave doperà a Venesia come mexo de strasporto pùblico, par via de ła particołar conformasion de ła sità, che ła ga canałi da navegar al posto de łe strade.

## Istoria
right|300 px|thumb|Vaporeto sul Canal Grando, foto vecia
El primo vaporeto lansà inte ła laguna de Venesia el xe stà el "*Regina Margherita*", inte el ano 1881, da ła socetà ACTV: el xe stà sto qua el primo mexo de strasporto pùblico a Venesia.

Ancuo squaxi tuti i vaporeti de Venesia i partien a ła socetà a capital pùblico ACTV, che ła gestse el strasporto pùblico de ła sità su aqua come anca su tera, indove el dòpera un grando barcołame che, a parte i vaporeti, el contien anca motoscafi, battei forànei, motonavi e motozàtare.

## Caraterìsteghe
Anca se ancuo i sia tuti spinti da motóri diesel, ła xe restada inte el nome l'antiga manièra de dir doperada co oncora i viaxava a vaor.

Mési par ła sità ai prinsipi del Novexento i vaporeti i se caratterixa par èser nave a un soło ponte, verti a prova e co ła cabina de comando catada inte el inte el corpo sentral, in poxision un fià verso prova.

I modełi più antighi i prexentava ła cabina n'atimo più alsada par poder averghe soto łe màchine che łe contegniva łe caldière a vaor e de frecuente łe si prexentava in istà conpletamente verti a prova e a pope; i mexi chei ghe xe in giro ancuo i ga invese na granda cabina a pope par i pasegèri, e anca dei posti al'aria a prova (sta sistemasion, in quałunque modo sia ła cosa, łe xe drio desconparir inte i mexi più moderni).

### Inovasion
Inte i ùltimi diéxe ani a Venesia łe xe stae portae nove nave, conosue come *Serie 90* che łe crea un menor movimento de aqua. Sta inovasion ła xe stada fata par scansar łe onde che łe rovina ła sità. L'ùnego difeto chei ga sti mexi ła xe ła menor stabiłità rispeto a łe unità vece. Sénpre l'axienda venesiana ła ga in dotasion un'unità ełètrica e ła fa parte de un consorsio, el *WHALE*, par crear di unità navałi a idrògeno.
A ła fin inte łe sistemasion più moderne i ga doperà ła propulsioe azimutal, co un aumento de łe capasità evołutive dei mexi, ma na conseguénte redusion de ła stabiłità de rota.

### Caraterìsteghe de ła Serie 90 de ACTV
right|250 px|thumb|Vaporeto visto da vanti
* Longhesa fora tuto: 23,93&nbsp;m
* Longhesa infrà łe perpendicołari: 20,90&nbsp;m
* Larghesa fora osadura: 4,22&nbsp;m
* Altesa co i ee fa: 1,90&nbsp;m
* Péxo lordo: 25&nbsp;000&nbsp;kg
* Portada pasegèri: 210
* Postasion disàbiłi previste: 6
* Equipagio: 2
* Propulsor: 1 Aifo da 147&nbsp;kW cołigà a sistema azimutal "Schottel SRP 110"
* Squerariòl: Cantieri De Poli Pełestrina Venesia
* Clase: Stella 100 A.1.1. in navegasion nasional Spesial local limitada a ła laguna vèneta
* Costo unità: 1.100 miłióni
* Ano: 1999/2000

## Notasion


## Voxe corełae
* ACTV
* Ponton

## Altri progeti

## Cołigamenti da fora
* Sito ufisial ACTV
* Schema del Vaporeto serie 90
* Gilberto Penzo - Barche e navi venesiane - Ła flota venesiana
* Publicasion - Catałogo libri 
* Video de YouTube visìbiłi so ła pagina de google
Kobe Bryant

**Kobe Bean Bryant** el xe stà un xugador de Bałacanestro che el xugava co i Los Angeles Lakers inte el rolo de guardia. Nasùo a Filadelfia el 23 de agosto 1978, el gera alto 1,98 e'l pexava 93 chili. Na volta el gaveva el nùmero 8 dopo el ga vuo  el 24.

El xe morto el 26 de genaro 2020 insieme a altre òto persone (tra cui so fioła Gianna Maria, de 13 ani) in un inçidente de elicòtero a Calabasas, in Całifornia.

## Fonte


## Cołigamenti de fora
*  Sito ufisial
*  Descrision su NBA.com
Michael Jordan

**Michael Jordan** el xe el pì grando xugador de bałacanestro de tuti i tempi. Nasùo a Brooklyn, New York, el 17 de febraro 1963, el gà xugà 'ntel' NBA par quatòrdexe stajon: dódexe ai Chicago Bulls e dó ai Washington Wizards. Coi Bulls gà vinto sie campionai NBA.

Coa nasional de balacanestro dei USA el gà vinto un mucio de trofei: dò ori a łe Olimpiadi, un Campionato Americano e un Zugo Panamericano.

## Cołigamenti de fora
* JumpMan23.com
* Pàgina del sito ufisial NBA
Sasòfono

180px|Saxofono alto|thumb|right
El **sasòfono**, dito anca **sax** (pron. *sacs*), el xe un strumento musical a **piva sempiese** de la fameja dei aerofoni. El saxofono el xe inserio inte la famija dei legni visto che, nonostante el corpo de lo strumento el sie normalmente de madal (de frecuente de oton, motivo par el qual el vien tante volte impropiamente inserio intra i otoni), el ga intra i so antenassui la fiotola e el clarineto dal qual el ga redità la strutura ( El so inventor el lo ga creà partendo da la forma del clarineto basso) ma no el material. L'emission del son la xe provocada da la vibrazion de na piva, costruia in legno. Inoltra, la longhezza de la colona de aria (e donca l'altezza del son prodoto) la vien modifegada par mezo dei fori sul corpo del strumento (controlai da ciave). El xe stà inventà da Adolphe Sax inte el 1841 e brevetà ai 22 de zugno del 1846. El ga bù na granda e veloce espansion in raquanti zenari musicai grazie a le so dote de espressività e dutilità.
left|180px|thumbnail|Le ciave de un saxofono
Giacomo Tiepolo

**Giacomo Tiepolo**, dito **Scopulo** (Venesia, ... – Venesia, 19 de lugio 1249) el xe stà el quarantatreèximo doxe de ła Repùblica de Venesia, dal 6 de marso 1229 al 2 de magio (o 20) 1249, co el gà adicà e'l se ga tirà indrio a vita privada.

Omo seguro e decixo, da ła sóa famegia i xe vegnui anca el doxe Lorenzo Tiepolo só fio, (1268 – 1275), el famoxo Giacomo ''Scopulo'', só nevodo, e'l conosuo, par małe raxon, Bajamonte Tiepolo só bis–nevodo.

## Vita
De famegia rica e inportante, Giacomo el se ga destinto presto par ła sóa capasità tołendo gloria e richese (intrà łe cuałi el comando sul'ìxoła greca de Scopulos, da ła qual el soranome).
Bravo e caro a parecia xente, el xe stà doxe de Candia e dó volte bailo a Costantinopoli.

El se ga spoxà quatro volte e'l ga avùo quatro fii e na fia. Anca se'l gera ben considerà, co el doxe prima el ga adicà Piero Ziani i 40 ełetóri chei gaveva da sèłier chi chel gavese da tórse l'inportante carga, quei chei ga votà łu e quei chei ga votà Marin Dandolo i gera del steso nùmero. A ła fin ła sièlta ła xe stada fata in maniera daverò curioxa: el vinsidor el xe stà ełeto da ła sorte. Se conta che, daspò sta roba, i Tiepolo e łe famege più conservadore, come i Dandolo e i Gradenigo, i ga scomensà a èser nemighe, co conseguénse che łe ga influensà Venesia par squaxi tuto el sècoło vanti.

## Dogado
thumb|270px|Arca de Giacomo e Lorenzo Tiepolo.|alt=|sinistra
Pena chel ga tólto ła carga el ga scomensà quietar łe parece rebełion che łe gera partie inte i posediménti venesiani perifèreghi. La situasione ła gera difìsiłe, soratuto a Candia, e'l doxe el ga mandà un bel fià de soldai. El Tiepolo, bravo połìtego e anca soldà coragióxo, prima de far sta roba, el ga mandà paréci nòbiłi venesiani come podestà in sità de ła teraferma, in manièra da controłar eventuałi guere che łe gavaria posùo danegiar ła sità lagunar. Inte el 1234, ła prima de numeroxe revolte a Candia ła xe stada a ła fin controłada, ma poco ténpo daspò łe xe stae łe sità de ła teraferma vèneta a tor łe arme contro Venesia: Ezzelino da Romano, cao dei ghibełini, el ga scomensà a sołevar łe xone che łe ghe partegnivaa. In sti ani qua Piero, un dei fii del doxe, el xe stà copà dai ghibełini. Venesia, s-cerada coi guelfi par motivasion połìteghe, ła ga fato numeroxe incursion inte ła teraferma e ła ga sofegà ogni prova de łe sità de ła Dalmasia a liberarse da ła sóa influénsa.

Daspò un poco de ténpo, ła guera ła xe finìa e 'ntel'Itałia del nord i Guelfi i ga tolto el poder: ła situasion ła xe tornada quieta e Venesia ła ga posùo tirar indrio i sói soldai. In quei ùltimi ani de dogado el Tiepolo el ga reorganixà el derito marìtimo venesian e'l ga creà nove istitusion par agitar el doxe inte ła condusion del Stato.

Vecio e stanco, daspò paréci ani al poder, a ła fin el ga sièlto de adicar el 2 o'l 20 de magio 1249. El xe morto el 19 de lugio del steso ano; sta roba ła fa pensar che l'adicasion ła fuse stada domandada da vecésa o małatia, e chel fuse stà costreto.

## Altri projeti
Margarita

[right|250 px|thumb|Na [cołana de margarite]]
Na **margarita** o **perla** ła xe na strutura sfèrega costituìa prinsipalmente da carbonato de calcio in forma cristałina deposto in strai conséntrisi, e prodota dai tesui vivénti - in particołar dal manteło - dei mołuschi (in xenere łe òstreghe).
Ła paroła "margarita" ła vien fora dal stéso tèrmine latin, chel ga sto signifegà e dal qual salta fora anca el nome *Malgarita*. "Perla", ancuo piasè doperà, da "permula", el nome col qual se endegava ła capa che ła contien e che ła ga na forma che ła recorda ła "cosa del porco".

Na margarita ła se forma co un corpo foresto, come parasiti o pezi de cape, el se ferma inte ła cavità paleal. Elo el vien recoverto da strai, un par volta, de mareperla, al scopo de defénder i tesui del'anemal dal'iritasion. I se depòxita desferénti strai de calcio che, in conpagnia de altri minerałi, i crea sti particołari ogeti presióxi. .

Pa' crear margarite co forme spesałi, co se leva ła margarita dal'òstrega, se mete drénto un tóco de plàstega co ła forma sièlta, che l'òstrega ła covrirà co ła mareperla. El rexultà el xe che, daspò averghe spetà ani, ła margarita che ła salta fora ła ga ła forma sgrandia del framento inisial.

El cołor più comun de łe perle el xe el bianco, ma se pol catar anche margarite roxa, cołor crema, vioła scuro, grixe e negre. Grasie a ła tecnołogia e a ani de studio, ancuo podémo anca averghe margarite co cołóri particołari come el verdo, l'azuro, el naranson, che łe vien doperae sopatuto inte ła xogełeria. Co se parla de margarite negre, e del'Akoya e a quee de fiume, se pénsa sùbito a łe perle de Tahiti, costoxe par vèro, parecio prexade e particołarmente bełe. El vałor de łe perle parò, nol se destingue soło dal cołor, ma anca da ła forma e dal lustro, chel xe ła łuxe che ła xe bona a refrèter.

Na curioxità particołar ła xe che, a desferénsa de łe altre, łe òstreghe che łe crea łe margarite negre łe xe davèro più dełicae e in ogni coltivasion ghe móre parece. Sto qua el xe un altro fator che łe fa cusì costoxe e rare.

Ghe xe dó categorie de margarite: łe margarite de acqua dolsa e łe margarite de aqua sałada. Come ła paroła stesa ła dixe, łe perle de aqua dolsa łe vien coltivae inte i laghi e inte i fiumi, mentre łe altre łe provien dal'osèano e tanto de frecuente da łe lagune. Łe tre categorie de perle de aqua sałada ła xe łe *Akoya*, łe margarite *Tahiti* e łe presioxìsime e rare perle *South Sea*.

Ła mareperla, che ła xe anca doperada inte el mercà dei xogełi, ancuo ła vien doperada anca in cosmètega e par ła creasion de particołare vernixe.

## Voxe corełae
* Bivalve

## Altri progeti

## Cołegamenti da fora
*  Istoria de ła margarita de Tahiti
Zonta

Ła **xonta** o **zonta** (dita anca *adision*) ła xe na de łe quatro operasion fondamentałi del'aritmètega. Ła signìfega asociare un serto nùmaro de ełeminti na sołusion scoverta xontando al primo tuti i vałuri dei nùmari chei fa parte del'operasion.

Seguéndo ła scrita:
:a + b = c \;
se dixe che el tèrmine c (dito **suma**) el vegna fora da ła xonta dei vałuri de a e b (chei se ciama **adéndi**). El ségno + chel particołarixa ła xonta el se ciama **pì** o **più**. L'operasion ła pol èser łeta «*<math>a</math> pì <math>b</math> el xe uguałe a <math>c</math>*», «a pì b uguałe c», o, co i adéndi i xe du, «a pì b, c». Ła sóa operasion inversa ła xe ła sotra.

St'operasion qua ła xe interna al'insieme dei nùmari naturałi (N) e ła xe sénpre posìbiłe. El zero el xe l'ełemento neutro.

## Propietà
right|230 px|thumb|Imàxene che ła spiega in maniera sénplexe ła propietà comutativa
* Propietà comutativa: se te canbi l'órdene dei adéndi, el rexultà no'l canbia. a + b = b + a
:2 + 3 = 3 + 2 = 5 \;
* Propietà asociativa: se te scanbi du adéndi co ła só suma, el rexultà no'l canbia.  a + b + c = (a + b) + c = a + (b + c)
:2 + 3 + 4 = (2 + 3) + 4 = 5 + 4 = 9 \;
* Propietà distributiva de ła moltiplicasion verso ła xonta: k(a + b) = ka + kb
:2 \times (3 + 4) = 2 \times 7 = 14 \;
:2 \times 3 + 2 \times 4 = 6 + 8 = 14 \;

## Varda anca
* Sotra
* Moltiplicasion
* Divixion
Madona del Coromoto

[thumb|200px|Statua de la Vergine de Coromoto tel Santuario de [Guanare]]
**Nòsa Siora de Coromoto** o **Vèrgine del Coromoto** l'é un de i apelativi che i catòlici i dòpera par ciamar Maria drìo dele aparision de ela sucèse tel Venesueła tel 1652. El culto de la Vèrxene del Coromoto el xe particolarmènt difondesto tel Venesuèla, onde che la é anca patròna de la nasion.

## Stòrgia
thumb|200px|Icona de la Santìsima Vèrgine del Coromoto

Co te la sità de Guanare, caital del stato de Portuguexa, i endìxeni del lok, i cospes, i é ndati entre te i bòschi a nòrd par scanpar a i conquistadores spagnòli (1591), e la evanxelixasion de la Cexa Catòłega ła ga tacà a èser conplicada.

La tradision la mete la prima aparision de Marìa el 8 setembre 1652 te la selva onde che l'èra scanpaxi i indios: là ła ga domandà al *[[cacico]]* (cao) de i cospes, e el indio Coromoto (e so fémena), "Ndé te la caxa de i bianchi e domandeghe che i ve mete acua su la testa par poxer ndar tel siel", cioè de farse batexar.

Drìo la tradision el cacico el ghe ga dito tuto al so *encomendero*, don Juan Sánchez, e el el ghe ga domanda a el e a la so tribù de pareciarse par ciapar part te la catechèxi e el batexo te un 8 dì.

Vari endìxeni *cospes* i se ga convertì e fat batexar, ma nò el cacico, che el é scanpà. Drìo la lejenda Marìa ła ga parlà de nòu: Coromoto, inrabià, el ga proà a ciaparla co un braso, ma ela la xe sparia.

Par la tradision sta aparision la se ga schisà su un màrchio de fibra de àlbara, che incoi se pòl vexer tel santuario nasionałe de Nostra Signora de Coromoto.

Te la s-ciòna Coromoto el é morxist de na bisa co 'l velen: el el torna a Guanare, drìo a morir, e el domanda el batexo che ghe vèn dato de in *barinas*. Coromoto el guarise del velen e el ciapa el nòme de Angelo Custode. Pò el domanda a i endìxeni cospes ncora pagani che (anca par colpa soa) no i se èra batexadi de farlo.

## Culto

Papa Pio XII, tel 1950, el ga dichiarà Nòsa Siora del Coromoto patròna del Venesuèla.

Papa Giovani Pagoło II el ga incoronà la statua te la so vìxita al santuario marian de Guanare, e Papa Benedeto XVI el ga elevà el santuario nasional de Nòsa Siora del Coromoto a baxìlica minore.

## Collegamenti foresti

* Sito ufisial de la Vèrgine del Coromoto 
* Venezuela Tuya
Sotra

right|230 px|thumb|Desegno chel spiega ła sotra in maniéra sénplexe
Ła **sotra** (dita anca *sotrasion*) ła xe na de łe quatro operasion fondamentałi del'aritmètega. Ła xe l'operasion inversa de ła xonta, dónca se xontémo a un nùmaro un serto vałor e daspò eo cavémo, tornémo al vałor de parténsa. 

Seguéndo ła scrita:
:a - b = c \;
El tèrmine a el se ciama **minuéndo**, b **sotraéndo**, c **difarénsa** (o, in venesian, **desferénsa**). El ségno - chel particołarixa st'operasion qua el se ciama **manco**.

Ghe xe da considarar che ła sotra ła poe èsare vista come na xonta col tèrmine ciamà sotraéndo chel xe anca n'adéndo col ségno canbià. 3 - 2 = 1 eora el pol èsare ła sotra de 2 da 3 come ła xonta de -2 a 3.

Ła sotra ła xe doparada par:
* Considarando un serto nùmaro de ojeti, cavarghe na parte;
* Paragonar muviminti in diresion difarénti, come tóre e dare.
* Desquèrxare ła difarénsa infrà du vałuri.

## Propietà
* Propietà invariantiva: se te xonti un stéso nùmaro a minuéndo e sotraéndo, el rexultà no'l canbia. a - b = (a + d) - (b + d) = c.
:123 - 45 = (123 + 5) - (45 + 5) = 128 - 50 = 78 \;

## Varda anca
* Xonta
* Moltiplicasion
* Divixion
Moltiplegasion

right|230 px|thumb|Moltiplegasion fàsiłe co righe e cołone
Ła **moltiplegasion** o **moltiplicasion** ła xe na de łe quatro operasion fondamentałi del'aritmètega. Ła signifega sumar un nùmaro par sè steso tante volte quante ghe dixe i altri tèrmini del'operasion. Ła sóa operasion inversa ła xe ła divixion.

Seguéndo ła scrita:
:a \times b = c \;
i tèrmini a e b i se ciama **faturi** o **fatóri**, c el xe el **prodoto**. El ségno \times chel particołarixa st'operasion qua el se ciama **par** o **per**. El poe végnare scrito anca \cdot (un pontin che no'l fa confuxion co ła łétara x) e 'ntel'àlgebra de łe łétare se pol anca no scrìvarlo (ab = a \cdot b).

L'ełemento neutro de ła moltiplegasion el xe l'1 e moltiplegar qualcosa par 0 el dà sénpre zero.

Łe tabełine łe xe na serie de moltiplegasion sénplexe che łe va inparae a memoria a ła scóła ełementare: in xenare łe va da quea del'1 a quea del 10.

## Propietà
* Propietà comutativa: se te scanbi l'órdene dei faturi, el rexultà no'l canbia (a \times b = b \times a = c)
:3 \times 2 = 2 \times 3 = 6 \;
* Propietà asociativa: se te toi parte dei faturi e moltìpleghi prima łuri, el rexultà no'l canbia (a \times b \times c = (a \times b) \times c = a \times (b \times c))
:2 \times 3 \times 4 = 24
:(2 \times 3) \times 4 = 6 \times 4 = 24
* Propietà distributiva verso ła xonta: k(a + b) = ka + kb
:2 \times (3 + 4) = 2 \times 7 = 14 \;
:2 \times 3 + 2 \times 4 = 6 + 8 = 14 \;

## Varda anca
* Xonta
* Sotra
* Divixion
Divizion

right|230 px|thumb|Desegno chel spiega divixion e frasion.
Ła **divixion** ła xe na de łe quatro operasion fondamentałi del'aritmètega. Eséndo l'operasion inversa a ła moltiplegasion, ła signìfega strasformar du nùmari inte n'altro che moltiplegà al secondo el dà el primo.

Più ciaramente:
:a : b = c \;
se moltipleghémo el rexultà del'operasion c (dito **quosiénte**) a b (ciamà **divixor**) ne vien fora a (el **dividéndo**). El ségno : chel particołarixa sta operasion el se ciama **divixo**.

Ła divixion se cata pì de frecuente soto forma de frasion: sta scritura infati ła permete de considarare pì fasilmente ła divixion un nùmaro rasionałe.
:\frac{a}{b} = c
I inglexi i unise sti du signi in *÷*. Spece inte el informàtega catemo anca el sìnboło /.

L'ełemento neutro de ła divixion el xe l'1. El 0 el prexenta caxi particołari:
* 0\,:\,a\,=\,0: el quosiénte el xe 0 parché ogni nùmaro (divixor a) moltiplegà a 0 (quosiénte) el dà 0 (dividéndo);
* 0\,:\,0\,=\,???: el quosiénte no'l poe èsare definio parché ogni nùmaro moltiplegà a 0 (divixor) el dà 0 (dividéndo): l'operasion ła xe *indeterminada*;
* a\,:\,0\,=\,---: no ghe xe nùmaro (quosiénte) che, moltiplegà a 0 (divixor), el daga a (dividéndo): l'operasion *no ła xe miga posìbiłe*.

## Propietà
* Propietà invariantiva: se te moltìpleghi o dividi un stéso nùmaro a dividéndo e divixor, el rexultà no'l canbia:
:12 : 5 = (12 \times 2) : (5 \times 2) = 24 : 10 = 2,4

## Notasion

## Varda anca
* Xonta
* Sotra
* Moltiplegasion

## Altri projeti
Tràfego

Par **tràfego** se pol capir:
* Tràfego, l'atività econòmega del scanbio de robe.
* Tràfego, ła prexensa de mexi de strasporto su un serto posto.
Dolfin

Col nome de **dolfin** (o **delfin**) se éndega de sòłito un grupo parafiłètico de mamìferi marini chei partien al'órdene dei Odontoceti e chel contien łe famege dei dolfini oseànisi (*Delphinidae*) e dei dolfini de fiume (*Platanistidae*), chei xe de pìcołe dimension.

Ła paroła "dolfin" el vien più de frecuente doprà pa' endegar spece precixe: el tursìope (*Tursiops truncatus*) e'l dolfin comun.

Anca el narvało e'l beluga i vien qualche volta ciamai *dolfini*, anca se i xe clasifegai inte ła famégia dei Monodontidae. Łe xe stae clasifegae squaxi 40 spece de dolfin divixe in 17 xeneri. I se desferénsia par grandesa da 1,2&nbsp;m e 40&nbsp;kg (*[[Cefalorinco de Hector]]*) a 9,5&nbsp;m e 6 tonełade (Orca). Ła magior parte de łe spece łe pexa da 50 a 200&nbsp;kg.

Ła paroła "dolfin" ła xe na strasformasion (comun infrà łe łéngue del'Europa Setentrional, come l'inglexe *dolphin*, o'l fransexe *dauphin*) de "delfin": sto tèrmine el vien dal łatin *delphinus*, che a sóa volta ła vien dal greco *δελφίς* (*delphís*), chel deriva da *δελφύς* (*delfýs*), che signìfega ùtero. *[[Dolfin (famegia)|Dolfin]]* el xe anca el cognome de n'inportante famegia del patrisiato venesian.

## Strutura
St'anemal qua el xe un vertebrato che el fa parte dei mamìferi. I dolfini i ga un corpo come un fìxoło, bon par nuar vełosemente. I dòpera ła pina alta come òrgano motor. Ła testa ła contien n'organo particołar e grando, doperà pa' orientarse e sercar el magnar.

In parece spece łe mandìbołe łe xe slongae e łe forma un bèco, o *rostro*; in altre spece, come el tursìope, ła boca ła sénbra aver un rixeto par sénpre. Parece spece łe ga un nùmero de dénti che el pol rivar fin a 250. El serveło del dolfin el xe łargo e el ga na cortesa davèro conplicada, par conplesità squaxi come queło uman, anca se no'l xe oncora ciaro parcosa el doperà. Ła cołorasion de baxe ła xe de gradasion de grixo, col lai del ventre bianco, de frecuente smisià co łìnee e mace con tonałità desferénti. La pupiła 'ntel'ocio del dolfin el ga na figura a forma de cor.

La magior parte dei odontoceti ła nua in maniera vełose. Łe spece più pìcołe qualche volta łe xe bone a montar łe onde, e i dolfini i xe spéso visti fiancar łe nave e 'ndarghe visin nuando in superfice. I dolfini i xe anca famóxi par łe só evołusion acrobàteghe fora dal'aqua. I parla anca un łenguagio fato de sóni che sentimo anca nualtri: i ultrasóni che i manda i serve par casar. I riva a viver fin a 35 ani.

## Fonte


## Altri progeti
Albion

**Albion** (Ἀλβιών in grego antigo) el xe el nome antigo de la Gran Bretagna. Uncuò el vien doparà poeticamente par riferirse a tuta l'isola o solo a l'Inghiltera. El xe anca la basa del nome gaelego de la Scozia, Alba. 

## Etimolozia
El termene galo-latin *Albiōn* (irlandese mezan *Albbu*, protoceltego **Alb-i̯en-*), insieme a de altri toponimi europii e mediteranei (Albania), (Alpe) el ga do possibii etimolozie, intrambe plausibii: **albho-*, par "bianco" (in riferimento a le bianche scogere meridionai de l'isola), opur **alb-*, protoindoeuropeo par "colina". Ma pì provabilmente el riva dal gaelego *albio*, col signifegà de tera, o mondo; de fati cofà riferimenti incrosi se pol constatar anca i altri nomi gaeleghi de le nazion britaneghe: la Scozia la gera chiamada Alba (e de le volte anca l’Irlanda), invence el Gales el gera anca nomenà Yr Alban.
Pena de morte

__HIDDENCAT__

thumb|400px|La pena de morte inte el mondo:<br />
La **pena de morte**, **pena capitałe** o **ezecusion** ła ze na sansion penałe ła cuała ezecusion ła consta inte el cavar ła vita al condanà.

In racuanti ordenamenti zurìdeghi ła ze prevedesta solché par łe colpe pì gravi cofà l'omisìdio e l'alto tradimento; in altri ła vien aplegada anca a altri crìmeni viołenti, cofà ła rapina o el stupro, o ligai al tràfego de droga; in racuanti paezi ła ze anca prevedesta par reati de opinion cofà l'apostazia o par orientamenti e conportamenti sesuałi cofà l'omosesuałità o l'incesto.

La pena de morte ła ze sta abołia o no el ze doparada inte ła majoransa dei stati del mondo, ma ła ze oncora in vigore in altri paezi cofà par ezénpio ła Cina, ła Biełorùsia, l'Ìndia, el Japon, ła Corea del Nord, l'Iran e in racuanti stati dei Stati Unii de l'Amèrica.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Noemi

**Veronica Scopelliti** (Roma, 25 de genaro 1982) nota come **Noemi** ła xe na cantante italian.

## Biografia
Noemi ze ła prima fiòla de Armando e Stefania, ła secónda fiòla ze Arianna. Noemi gà tacà a cantare e suonare da putìn. Dal 2009 ha un gran suceso.

## Discografia
### Ałbum
* 2009 - *Sulla mia pelle* (#3 Itàlia - #44 Eoropa)
* 2010 - *Sulla mia pelle (Deluxe Edition)* (#3 Itàlia - #42 Eoropa)
* 2011 - *RossoNoemi* (#6 Itàlia)

### EP
* 2009 - *Noemi* (#8 Itàlia - #97 Eoropa)

### Singołi
250px|right|thumb|Noemi e Fiorella Mannoia
* 2009 - *Briciole* (#2 Itàlia - #51 Eoropa)
* 2009 - *L'amore si odia* (Noemi e Fiorella Mannoia) (#1 Itàlia - #34 Eoropa)
* 2010 - *Par tutta la vita* (#1 Itàlia - #42 Eoropa)
* 2010 - *Vertigini*
* 2011 - *Vuoto a perdere* (#6 Itàlia - #47 Eoropa)
* 2011 - *Odio tutti i cantanti*
* 2011 - *Poi inventi il modo*

## Festival de Sanremo
* Festival de Sanremo 2010 - finalista con *Par tutta la vita*

## Tour
* 2009 - *Noemi tour* 
* 2009/2010 - *Sulla mia pelle tour I* 
* 2010 - *Sulla mia pelle tour II* , 
* 2011 - *RossoNoemi tour* 

## Łigamenti foresti

* noemiofficial.it
* YouTube ufficiale
* arcadinoemi.it 
* Youtube Arca di Noemi
Lusazia

La **Lusazia** (in todesco: *Lausitz*, in lusazian: *Łusyca*, in polaco: *Łużyce*, in chieco: *Lusice*) la xe na region storega intra i fiumi Bóbr (un fluente de l'Oder) e Kwisa e el fiume Elba in Sassonia, inte la Zermania oriental e inte el Brandiburgo. La partien anca al sud-ovest de la Polonia (Vaivodà de Slesia) e a la Republica Ceca setentrional.

El nome el riva da na parola lusaziana che la signifega "palù".

## Cavedale de la Lusazia
La Lusazia no la xe na unità ministrativa autonoma. La cità de Cottbus (*Chośebuz*, *Chociebuż*) la xe la pì granda de la region. Luckau (Łuków) la gera la cavedal storega de la bassa Lusazia; Bautzen (Budyšin) la xe de frecuente considarada la cavedal de la Lusazia Alta.
Julia Roberts

**Julia Fiona Roberts** (Atlanta, 28 de otobre del 1967) la xe na atora statunidense. La xe una de le atore pì popołari e pagae inte el mondo. Inte el corso de la so cariera vintienałe la ga otegnesto 3 Golden Globes e un Prèmio Oscar par mejo atora protagonista.

## Biografia
Fiola de Walter Roberts, morto de cancaro al gargato co che eła la gaveva diexe ani, la xe stà cresua da la mare Betty Lou Bredemus. Ła ga tre fradełi: Eric, Anthony e Lelisa, tuti do atori, e la sorełastra Nancy, nasesta dal primo matrimònio del pare. Dopo del divòrsio dei xenidori inte el 1971, la se trasferise co ła mare, ła sorela Lisa e el fradelo a Smyrna (Georgia). El pare el xe restà a Atlanta.
La scumsia i studi de jornałismo, ma in sèvito a l'exordio del fradeło Eric cofà ator a Hollywood, la deside de sevirlo inte la cariera sinematografega e la se trasmuda a New York.
## Film

## Television
[thumb|Julia Roberts al [Deauville American Film Festival inte el 1990|380x380px]]

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Canałe artifisałe

right|thumb|El canal de Corinto
right|thumb|El canal de Suez, ai lai i se vede i do tochi de un ponte feroviario.
thumb|right|Canal del Midi
Un **canal artifisałe** el xe un àlveo a sieło verto, almanco in parte òpera del'omo, inte el qual ghe xe aqua in xenere doperada par bagnar ła tera o come via de navegasion.

L'omo el ga doperà el canal xà da paréci sècołi, al'inisio soratuto col scopo de modifegar i corsi de aqua par trasportar aqua a łe colture e bagnàndołe, o anca par incanałar l'aqua inte i mołini.

Col ténpo i ga scomensà a far canałi anca inte i trasporti e l'omo el ga łavorà fiumi par rènderli boni a èser navegai, el ghe ga slargà łe sponde fin a permeter passagi de nave, par xónxer anca a crear squaxi dal gnénte grandi canałi par cołigar tra łóri dei osèani. Inte i ténpi romani se recorda par exenpio i canałi militari come ła *fossa Drusi* o ła *fossa Corbulonis*.

El studio par crear megio i canałi el xe cresùo inte el corso dei sècołi e paréci geni i se ga inpegnai par megiorarli, un exenpio su tuti el xe queo de Leonardo da Vinci al qual senbra che ghe partien paréce idee revardo i canałi datorno Miłan (i famóxi Navigli); conpletamente artifexałi sti qua i ga cołigà ła sità co i fiumi Tisin e Ada. Traverso sti qua, daspò, se podeva rivar par nave fin al Lago Magior verso nord e, doperando el Po, fin al Mar Adriàtico verso est. Su sti corsi de aqua qua, bastansa pìcołi e poco profóndi el trasporto de robe el gera fato co barche col fondo squaxi piato, łe chiatte, su łe qual i vegniva cargai in granda quantità i materiałi da edifisi necesari a ła crésita urbanìstega de ła sità.

Intrà i exenpi de grosi canałi che i ga canbià in granda parte l'economia de intreghi continénti ghe xe par seguro el Canal de Suez e'l Canal de Panama. Co i ga verto ste grande òpere i ténpi de trasporto intercontinentałi i se ga redoti par vero e i ga segnà na crésita esponensial del tràfego infrà Osidente e Estremo Oriente.

N'altro tipo de canal davèro particołar el xe queło che el se cata inte łe sità. Venesia, naturalmente, ła xe l'exenpio chel salta sùbito al'ocio: anca se ghe xe altre sità che łe ga paréci chiłòmetri de vie navigàbiłi, ła ła xe l'ùnego exenpio al mondo de sità inte ła qual ła maniera de móverse par àcua (canałi, rii), xontada a łe vie dei pii come całi e canpi, ła xe cusì inportante. Altre sità come Amsterdam, Leiden, Haarlem, Birmingham, San Pieroburgo, Hamburg łe dispon dei canałi e łe xe stae tirade su in fusion de sti qua.

## Altri progeti
Canal natural

right|350 px|thumb|El canal de ła Mànega
Un **canal natural** el xe un braso de mar bastansa streto che el cołiga dó osèani o dó mari de grandesa davèro magior a queła del canal steso.

Speso el vien considerà come sinònimo de "streto". Parò sti dó tèrmini i ga na desferénsa fondamental, che ła revarda łe mase de aqua in xogo, che łe va da na parte o dal'altra. Se ste qua łe xe de caraterìsteghe chìmego-fìxiche somegianti (densità, sałinità, tenperadura) ałora se parla de canal (de ła Mànega, d'Otranto); se invese łe caraterìsteghe łe no se somegia miga, si parla di streto.

Anca inte el caxo de un arcipèłago, i brasi de mar infrà łe desferénti ìxołe i xe diti "canal" o anca "pasagio" o "boca" (per exenpio: łe Bocche de Bonifacio, el canal de Procida, el canal de Piombino).

## Prinsipałi canałi naturałi

* Canal de Siciłia
* Canal de Sardegna
* Canal d'Otranto
* Canal de ła Mànega
* Canal de San Zorzi (Irlanda)
* Canal del Mozambico
Canałi de Venesia

right|300 px|thumb|El Canal de ła Zueca
right|300 px|thumb|El Canal Grando
A Venesia se ciama **canal** na via de aqua bastansa łarga, granda e trafegada: łe sóe dimension łe ghe permete el pasagio de nave più inportante de łe góndołe, come i vaporeti. I se destingue dai Rii propio par sta roba.

I canałi più inportanti a Venesia i xe:
* el Canal Grando, che el traversa tuto el cor de ła sità da ovest a est dividéndoła in dó parte e ła finise inte el Basin de San Marco
* el Canal de Canarégio, che el unise ła parte inisial del Canal Grando co ła parte nord de ła łaguna in diresion de Mestre
* el Canal de ła Zueca, che el cołiga a sud ła parte osidental de ła sità diretamente col Basin de San Marco
* el Canal de ła Scomensera, che el unise diretamente el Canal de ła Zueca co ła parte inisial del Canal Grando a Santa Ciara pasando infrà ła Stasion Marìtima e ła xona de Santa Marta.

Al de fora del contesto urban, el tèrmine *canal* el vien doperà par ciamar in maniera spesìfega łe vie łagunari bone da navegar che łe gira indrio ła sità o che łe ła cołiga a ła teraferma o a łe boche de porto, come, par exenpio el Canal Òrfano, el Canal dei Marani, el Canal de łe Nave. Sti *canałi* qua i xe, par vèro, xone łagunari co magior corénte de aqua che łe prexenta na profondità natural magior de ła łaguna datorno da ła qual i no se poderia destìnguer miga. de frecuente i xe quel che el resta dei antighi àlvei dei fiumi. Ła magior profondità natural de sti *canałi* qua ła i fa boni par ła navegasion anca de grandi mexi. Un sistema de pałi posti a distansa regołar (łe *[[bricoła|brìcołe]]*) ła éndega el confin de sti *canałi* qua: daspò ła profondità de ła łaguna ła desminuise in maniera dràstega cusì che ła navegasion no ła xe più posìbiłe se no ła se fa co łe tìpeghe barche a remi a fondo piato.

El xe propio co sto secondo signifegà che alcuni trati navegàbiłi ancuo tirai drénto el nùcleo de ła sità i ga mantegnuo l'antigo nome de "canal". Infati fin al XIX sècoło ste vie àquee naturałi łe segnavano i confini de ła sità co ła łaguna, prima dei intervénti fati daspò de teramento de łe xone datorno che i ga portai drénto ła sità. Sti qua i xe:
* el *Canal de Santa Ciara* al'altesa de Piasal Roma e tirà drénto daspò i teramenti par ła reałixasion de ła Stasion Marìtima;
* el *Canal de Santa Maria Magior*, sènpre inte ła xona de Piasal Roma, méso drénto sénpre co sti intervénti;
* el *Canal de ła Misericordia*, che el sfoxa inte ła *[[Saca]]* co sto nome, tirà drénto col parsial teramento del'àrea
* el *Canal di San Piero*, a Casteło, chel xe stà tirà drénto coi teramenti chei ga tacà a Venesia l'ìxoła de Santa Lena.

## Altri progeti
Canal

Par **canal** o **canałe** se pol capir:
* Canal artifexal, corso de aqua creà dal'omo par łe soe raxon;
* Canal natural, streto toco de aqua che el cołiga do speci più grandi;
* Canałi de Venesia, i inportanti trati de aqua inte ła sità de Venesia.
Big Ben

right|thumb|La Tor del relògio
**Big Ben** el xe en nome de la campana granda del relògio del lado nord del Palazzo de Westminster a Londra e el xe de frecuente estenduo anca al relògio o a la tor stessa.
El gà celebrà i so 150 ani inte el Mazo del 2009 (el relògio el ga scumicià a batar par la prima volta ai 31 de marz del 1859).

## Tor
[thumb|left|300px|El [Palazzo de Westminster, La Tor del relògio e el Ponte de Westminster]]
Na tor relogera la gera zà stada tirada sù a Westminster inte el 1288, fato costruir da Ralph Hengham, Cavo de Xustizia do corte.
La Tor odierna la xe stada dixegnada da Charles Barry par un palazo novo dopo che el vechio Palazzo de Westminster el gera stà desfà dal fogo durante la note dei 16 de otobre del 1834.
Mar Celtego

El **Mar Celtego** (in ingrese *Celtic Sea*, gaelego irlandese *An Mhuir Cheilteach*, gaelego galese *Y Môr Celtaidd* cornego *An Mor Keltek* breton *Ar Mor Keltiek*, francese *Mer Celtique*) el xe el brazzo de Osèano Atlàntego chiapà rento infra l'Irlanda del sud e l'Inghiltera sud-ocidental.

El Mar Celtego el xe coligà a nord al Canal de San Zorzi, a est al Canal de Bristol e a sud-est a la Manega.

La fondità del Mar Celtego la varia infra i 50 e i 200 metri.
Le do coste le dista mediamente 250&nbsp;km.

## Insenaure e bage
*Costa [[Irlanda|Irlandese]]*
* Long Island Bay
* Kinsale Harbour
* Cork Harbour
* Dungarvan Harbour
* Tramore Bay
* Waterford Harbour
* Bannow Bay

*Costa [[Inghiltera|Ingrese]] e [[Gàłes|Galese]]*
* Canal de Bristol
* Carmarthen Bay

## Inportansa
El Mar Celtego el xe estremamente pescoso (in particolar le xe bondanti le sardele); su le coste de la Cornovagia bonda i vilazi de pescadori.
Bazéłega de Santa Maria de ła Sałute

right|275 px|thumb|Ła baxełega
right|300 px|thumb|El ponte de ła Sałute
Ła **baxełega de Santa Maria de ła Sałute**, dita anca soło ***Ła Sałute***, ła xe na baxełega de Venesia che ła se cata visin a ła Ponta de ła Dogana, da indove ła resalta inte el panorama del Basin de San Marco e del Canal Grando. Progetada da Baldassarre Longhena co tension ai modełi del Palladio, ła xe na de łe megio espresion del'architetura baroca venesiana. Ła sóa edifegasion ła raprexenta un ex voto a ła Madona da parte dei venesiani par ła łiberasion da ła peste che, intrà el 1630 e'l 1631, ła ga copà na bona parte de ła popołasion, come che el gera capità prima par łe céxe del Redentor e de San Roco.

## Storia
Ła peste ła xe stada portada da un inbasador del conte de Màntova, che el cé stà butà drénto el Lazareto Vecio, ma ghe xe stà bastansa intrar in contato co un marangon par infetar ła sità, a partir da Canpo San Lio.

El 22 de otobre 1630 el voto del patriarca Giovanni Tiepolo: «*voto sołene de tirar su in sta Sità qua e dedicar na Ceza a ła Vèrxene Santìsima, dàndoghe el tìtoło "Santa Maria de ła Sałute", e ch'ogni ano inte el dì che sta Sità qua ła sarà publicada łìbera dal prexente mal, Sóa Serenità e i Quei che i ghe sarà daspò i 'ndarà sołenemente col Senato a vixitar ła medema Ceza a eterna memoria de ła Pùblica riconosensa de sto grando benefisio*».
El 26 de otobre in Piasa San Marco el Doxe Nicolò Contarini, el clero e'l pòpoło i se ga mesi insieme a pregar. Co ła peste ła xe finìa i gera morti 80&nbsp;000 venesiani, e 600&nbsp;000 inte el teritorio de ła Serenìsima, da Brèsia a Trieste, dal Połèxine a Bełun. Infrà i morti, el Doxe e'l Patriarca.

Par far spasio a ła nova Ceza i ga sièlto de butar xó un conpleso rełigioxo serà (ła Cexa de ła Santìsima Trinità co convento e scóła) tacà a ła Ponta da Mar, ła dogana de Venesia. Par poder tirar su in quel posto ła Baxełega i ga avuo bixogno de ben 1.156.650 pałi inciodai inte el teren e na vasta bonìfega de ła tera. Xà el 28 de novenbre 1631 i ga fato el primo pełegrinagio de ringrasiamento.

Ła costrusion ła xe stà fidada daspò un concorso a Baldassare Longhena, che el gaveva progetà na Ceza «*in forma de corona par eser dedicada a ła Vèrxene*», e ła xe stada finia co el Patriarca Alvise Sagredo el 9 de novenbre 1687 el ła ga benedita.

Ogni 21 de novenbre del'ano si festixa ła Festa de ła Madona de ła Sałute, inte ła qual i venesiani i traversa un ponte, par sècołi un fato de barche, ancuo un ponte gałegiante inciodà su pałi, che el va da San Marco a ła Baxełega e i ghe va a pregar. Insieme a ła Festa del Redentor, ła xe anca ancuo na de łe feste popołari più amae e partesipae dai venesiani. In sta ocaxion qua, come che ła vol ła tradision, i venesiani i magna ła castradina, un piato a baxe de molton.

## Fonte


## Altri progeti