open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aril

El fiume **Aril**, dito anca *Ri*, el ze un dei 25 fiumi che i entra inte el Lago de Garda. El score par intiero inte la frasion de Cason del comun de Malsexen inte la provincia de Verona.

'L ze conosuo parché el ze longo solo che 175 metri, e par cuesto se dixe che el ze el fiume piasè curto del mondo. Inte el sò curto viajo el ze traversà da tri ponti e el ga parfin na cascada.
## Trote
Sto fiume el nase da na boja che la fa un lagheto che el ze na resèrva de pesca protèta, parché le trote le remonta el só leto par métar xò i vovi.
El Miłion

miniatura|sinistra|''Delle meravigliose cose del mondo'', 1496
El **Mijon** o **Miłion** (ital.: *Il Milione*) l'è un libro sagistico e biografico che'l ze stà scrito dal mercante venesian Marco Polo, indove ch'el conta del so viajo in Cina (dove l'era restà a vivar par tanti ani), e de łe robe che el gà visto e de łe storie che el gà sentìo dir durante sto viajo.

## Genova
El xe stà meso par iscrito inte na prexón genovexa da un frate de nome Rustichello da Pixa, con Marco Polo che ghe detava, doparando el franco-vèneto col titoło de *"Le divisament dou monde"*; dopo de lora l'è stà tradoto anca in latìn e in altre łéngue europee, e l'è deventà subito un suceso leterario del'epoca.
## Manoscrito originałe
Purtropo parò el manoscrito originałe l'è ndà perdù, e cuei copiè dal'original o tradoti che n'è restà, de frecuente i dixe uno na roba e uno n'altra, cosita no se capise mia ben come che la fuxe ła version original.
## Nome
El nome Miłion, forse, el vien dal soranome con cui ła jera conosùa ła fameja dei Polo a Venesia, probabilmente parché un só antenato se ciamava Emilione.
## Note

## Altri progeti

## Łigamenti foresti
* Project Gutenberg's texts of The Travels of Marco Polo, in Sir Henry Yule's edition
Denis Marconato

thumb|right|Denis Marconato
**Denis Marconato** ze un zogador de basket veneto. Proveniente da el vivaio de a Benetton basket, ora ze riconosuo uno de pivot pì forti in Europa.

L'ultima staion el ga zogà co el Barceona.
Łesinia

[thumb|center|600px|[Valpołexeła|Valpolesela a Fumane]]
La **Lesìnia** l'è na zona ziogràfega che la se tróva par la majior parte in teła provincia de Verona e un tochetìn anca in cueła de Vicensa. L'è praticamente un tòco de łe Prealpi Venete quasi par conto suo: 
a Nord l'è serà da ła Val dei Ronchi, beła fonda e selvajia, e dal maestoso grupo del Carega, a Est da ła Val Leogra, a Sud dal corso dell’Adexe e dal'alta pianura veronese e a Ovest da ła Val d'Adexe. L'è solcà da un saco de vałi che dai pascoli piassé alti le va zó e le se destende a ventajio verso Verona e la pianura. Andando da Ovest verso Est, catémo le vałi de Fumane, de Maran e de Negrar (che tute insieme le fa la Valpolesela, che parò l'è na definision storica pitòsto che ziogràfega), e dopo la Valpantena, el vajo de Squaranto, la val de Mezàne e cueła de Illasi, la Val Tramegna, la Val d'Alpone, la Val del Cianpo e la Valdagno. Le cime a Nord-Ovest le va dai 1500 ai 1800 metri, el grupo del Carega a Nord-Est invese el supera i 2200, mentre la zona centrałe la stà tra i 1000 e i 1300 metri.

## Curiosità
El nome Lesinia vien dal dialeto bavarese che se parlaa su l'altopian. *Lietzsen* - valigian o omo dei monti - l'è diventà Lesinia. I abitanti de la Lesinia vien da la Baviera. El vescovo de Verona, inte el secolo XII, ga domandà al vescovo de Monaco de la gente par colonizar l'altopian che l'era udo. Quando i studiosi veronesi ga volesto saver l'origine de sta gente i ga domandà 'voialtri, ci sio', e lori i ga rispondio **Tzimber**, che volea dir tajaboschi. I abitanti de la Lesinia no i ze mia latini, i ze de origine todesca, ma no i ze cimbri. Che i sia cimbri se trata de na legenda che tanti voria far creder vera.

## Varda anca
* Trèdaze Comuni

## Ligadure forèste
* Na guida completa de ła Lesinia 
* Guida ałe Prealpi Veronesi (Baldo-Carega-Lesinia) 
* Picolo video documentario su la Lesinia Veronese
Siense nadurałi

__HIDDENCAT__

Le **siense nadurałi** łe xe una de łe do branche de ła siensa (l'altra ła xe łe siense soçali). Drento łe siense nadurałi ghe xe i aspeti fixeghii, chimeghi e bioloxeghii de ła Tera, de l'Universo e de łe varie forme de vita, tra ste cuà anca l'omo. Le siense de ła tera e le siense de la vita le fa parte anca łore de łe siense nadurałi.

## Descrision
In xenare łe siense nadurałi łe ga el conpito de dar na spiegasion ai fenomani oservai inte el universo traerso el metodo sientifego, o sia fare ipotexi so ła baxe de dati tolti sù dopo on atento studio e de conseguensa creando e verifegando modełi sperimentałi.

## Voxe corełade
*Siensa

## Altri projeti

## Linganbi foresti

*
Mar Jònio

El **Mar Jonio** o anca **Mar Ionio** (in itałian *Mar Ionio*, in albanexe *Deti Ion*, in greco *Ιóνιo Πέλαγoς*, *Ionio Pelagos*) el xe na porxion del Mar Mediteraneo.

Ła se cata intra łe coste de ła Sicilia e de ła penìzoła itałiana a ovest e chełe de ła penìzoła balcanica a est. El se cołega a nordest col Mar Tiren tramite el Streto de Mesina, a nord col Mar Adriàtego grasie al Canal de Òtranto, a sud comunica diretamente col Mar Mediteraneo.

Łe so calanche pì grande indando in senso orario da ovest verso est le xe, el Golfo de Noto, el Golfo de Catania, el Golfo de Sciłaċe, el Golfo de Taranto, el Golfo de Patraso, el Golfo de Córinto, el Golfo de Arcadia, el Golfo de Mesènia.

## Zeografia Fixica
thumb|left|200px|In roso łimiti secondo la OHI, in naranson secondo la ''Meteomar'', in xało chełi tradixionałi
No converse un area tanto granda, ma el ga na gran fondità (5.267 m), ła masima del Mar Mediteraneo. Ła so parte meridional ła forma el Basin del Jonio (fondo sirca 4000 m), separà da ła piataforma continental da ła Scarpata Siciłia-Malta a ovest, dal Rialso de Mesina a nordovest e da ła Platea Sałentina a nord. Intra łi primi do tochi de scarpata se cata el Canion de Mesina, tra staltri do ła Vałe de Taranto . A est invese se cata ła fosa oseanica Ełenica e el bordo de ła Dorsal Pełoponeso-Creta.

El Mar Jonio coverse inteła so parte osidentale e setentrional łe piataforme continentałi africana e eoropea, inteła so parte mexana un vecio fondal oseanico, e a oriente un arco insułar. El fondo oseanico el xe un rełito del vecio Oseano Tetide, formà intel mesosoico, l'arco invese el xe oncora in formaxion. Tuta l'area ła xe sogeta a sismisità ełevata, łe coste sudosidentałi e orientałi łe xe a riscio de zunami.

El xe misià in superfisie da na circołaxion co verso antiorario e intensità de 0,4÷0,7 nodi; inte el Golfo de Taranto ghe xe na circołaxion secondaria col steso verso.

Łi fiumi pì inportanti che łi se jeta intele so acue łi xe l'Achelò, e l'Alfeo; tra i pì łonghi se ga da sitar i fiumi łucani Basento e Agri, tra chełi col basin pi anpio el siciłian Simeto e tra chełi co ła portata pì granda l'epirota Aracto.

Łe ìzołe pi grande łe xe Corfù, Łeucade, Ìtaca, Sefałonia, Xante.

## Zeografia umana
miniatura|sinistra|mapa połitega
El bagna łe coste de l'Itałia (rejon de Siciłia, Całabria, Baxiłicata, Puja), de l'Albania (contea de Vałona) e de ła Gresia (Periferie de le Ìxołe Jonie, de Epiro, de Gresia Osidental e de Pełoponexo).

Łe sità pì grandi łe xe Catania, Mesina, Regio Całabria, Siracuxa, Taranto e Patraso.
Tra łi porti petrołiferi se pode ricordar Augusta.

No el xe un mar particołarmente pescoxo, ła pesca pì inportante ła xe cheła del tón praticada soratuto su łe coste orientałi e sudosidentałi. Se ricorda anca ła pesca del pese spada fata senpre tra Siciłia e Całabria, e l'ałevamento de peoci a Taranto.

So ła costa visin Croton se estrae gas naturałe preso el canpo de Luna.

## Note


## Altri projeti

## Cogamenti esterni
*  Corenti marine 
*  Łi ocèani: ła łoro fixica, chimega e biołozia xeneral
Ciao

Ła paroła **ciao** ła xe un sałudo amichevole e informałe de ła Łengua vèneta, che el se dòpara sìpia co se se cata e sìpia co se va via.

**Ciao** el ven da ła paroła veneta *s-ciào* (o *s-ciàvo*) che in italian vorìa dir "schiavo" o "servo" [vostro]. Sałudar dixendo *ciao* l'è quindi conpagno de dir "son servo tuo", "sò a to dispoxision". Sto sałudo el jera doparà da tuti, sensa distinsion de clase sociałe.

El termine originałe *s-ciào* el existe ncora dèso inte ła łéngua veneta, doparà come esclamasion o par esprimar rasegnasion e in te'l diałeto bergamasco, brescian e ticinese par esprimar soliévo par 'vérsela cavà da un qûalche guaio.

L'espresion "*ciao pì!*" più o meno vorìa dir (ironicamente) "*te sałudo!*", variabił a seconda del contesto, ma che più o meno la esprime na reasion de sorprexa co sucede qûalcosa che no se se spetava.

Ła paroła ła sà difondesta in giro par el mondo co łe varie migrasion dei itałiani, ła xe una de łe parołe de ła łéngua itałiana piasè conosùe al mondo e la xe entrà come sałudo informałe anca in te'l lèsico todesco (Tschao), ungaréze, e scrito come *čau* in ceco e slovaco. Sto sałudo el xe difondesto anca in altre łéngue come el fransexe (Tchao), el spagnoło (Chao/Chau) e el portogheze (Tchau).

## El sałudo inte łe altre nasion
* Arabia Saudia: ﺎﺑﺣﺮﻣ
* Bangladesh: नमस्कार
* Brasil: Oi!
* Bulgaria: Здравейте!
* Cina: 你好!
* Corea: 안녕하십니까!
* Croasia: Bok!
* Eritrea: ታዲያስ? scarica el caràtere 
* Esperanto: Saluton!
* Finlandia: Moi!
* Fransa: Salut!
* Friul: Mandi!
* Germania: Hallo!
* Ghana: Kajou!
* Xapon: こんにちは!
* Gran Bretagna/Stati Uniti: Hello! - Hi!
* Grecia: Γειά!
* India: नमस्ते
* India: வணக்கம்!
* Inglese: Hi!
* Islanda: Hæ!
* Israele: שלום
* Łituania: Labas
* Norvegia: Hallo!
* Olanda: Hallo!
* Polonia: Dzień dobry!
* Portogało: Olá!
* Republica Ceca: Ahoj!
* Roma antica: Ave!
* Romania: Halo!
* Rusia: Привет!
* Serbia: Здраво!
* Sicilia: Sabbinirica!
* Slovachia: Ahoj!
* Slovenia: Zdravo!
* Spagna: ¡Hola!
* Svezia: Hej!
* Svisera tedesca: Gruezi!
* Thailandia: สวัสดีคะ!
* Ongarìa: Szia!
* Vietnam: Chào!

## Altri projeti
Łaguna de Venesia

thumb|left|250px|L'area dea laguna veneta dal sateite
thumb|left|250px|Panorama dea laguna
thumb|left|250px|Un beisimo tramonto

Ła **Łaguna de [[Venesia]]** o **Łaguna Veneta** ła ze na łaguna del Mar Adriatico settentrionałe, łóngo łe coste del Vèneto.
Venesia ła ze situà su ła łaguna, a 4&nbsp;km da ła tera ferma e a 2 dal mar, sora 18 ìzołete separae da 160 canałi e da 400 ponti. Ła ze na sità d'arte e de cultura, sede de un'Istituto soveriór de economia e comercio, de biblioteche (cèłebre ła Marciana) de numerozi muzei, gałerie d'arte e via discorendo.
Łe manifestasion artisteghe e culturałi a łivèo internasional łe ze numeroze. 
Inte ła łaguna ła sorge ła famoza Bazéłega de San Marco (costruia inte el IX secoło).

Ła laguna ła xe granda çirca 550&nbsp;km², dei cuałi l'8% i xe ocupai da tera (Venesia stésa e molte ìzołe pì picenine). Circa l'11% łe xe permanentemente conposto da soła aqua, o canałi dragati, invese el'80% i xe piane fangoxe e pałui d'aqua sałada.

Ła xe cołegà al Mar Adriatico da tre boche: Lido, Malamoco e Cióxa. Esendo situà inte un mar sarà, ła laguna ła xe sogèta a grandi variasion del łiveło de łe aque, ła pì vistoxa de łe cuałi ła xe queła de autuno o sia l*'[[aqua alta]]*, che ałaga regołarmente gran parte de Venesia.

Ła laguna ai inisi ga dato protesion ai romani che gèra drìo fugér dai barbari inte el VI secolo e łe condision par ła cresita de ła Republica de Venesia e del so inpero maritimo. Anca ancuo ła xe un porto de mar, l'Arsenałe de Venesia e par ła pesca, e anca par un picenìn numero de cacia e par ła nova industria del'ałevamento ìtego. Ai tenpi de Roma, Venesia gèra el nome de ła rejone nord-orientałe.

Na volta molte de łe ìzołe de ła laguna łe gèra pałudoxe, ma un graduałe programa de bonìfega łe ga fate vivibiłi. Molte de łe ìzołe picenine łe xe stà fate dai ómeni, mentre alcune are intorno al porto de Mestre łe xe ìzołe bonificae. Łe ìzołe che resta łe xe dune, come queła de ła strisia costiera (Lido, Pełestrina e Treporti).

### Ixołe
Łe ìzołe pù grandi in łinea par grandessa:
* Venesia 5,17&nbsp;km²
* Sant'Erasmo 3,26&nbsp;km²
* Muran 1,17&nbsp;km²
* Cióxa 0,67&nbsp;km²
* Zueca 0,59&nbsp;km²
* Masorbo 0,52&nbsp;km²
* Torceło 0,44&nbsp;km²
* Sant'Ełena 0,34&nbsp;km²
* Ła Certoxa 0,24&nbsp;km²
* Buran 0,21&nbsp;km²
* Troncheto 0,18&nbsp;km²
* Saca Fìzoła 0,18&nbsp;km²
* Ixoła de San Michełe 0,16&nbsp;km²
* Saca Sesoła 0,16&nbsp;km²
* Santa Cristina 0,13&nbsp;km²

Altre ìzołe:
* Cavałino
* Lasareto Novo
* Lasareto Vècio
* Lido
* Pełestrina
* Poveja
* Saca Sesoła
* Sant'Angeło de ła Polvare
* San Clemente
* San Francesco del Dexerto
* San Giorgio in Alga
* San Giorgio Magior
* San Lazaro dei Armeni
* Santa Maria de la Grazia
* San Pietro de Castelo
* San Servolo
* Santo Spirito
* Sotomarina
* Vignołe

## Varda anca
* MOSE

## Collegamenti da fora

* Informazioni sulla laguna 
* Google Maps
Statìstega

[right|284x284px|thumb|On exenpio de grafego statistego par ła raprexentasion dei dati ciapai sù: Popołasion par età e seso a [Mojan|Mojan Veneto (2007).]]
Ła **statìstega** ła xe na siensa, che ga ła so derivasion da ła matematega, che ła se òcupa de studiare e descrivare ła realtà dei fenomani inte i so aspeti de rilevasion numerica. 
Ła tira fora łe so regołe e łe so valutasion cuałitative atraverso l'anałisi dei riłevamenti quantitativi, sełesionai par ben.

Coła paroła statìstega, inte el parlar de tuti i dì, se vołe indicare senplicemente dei risultadi numerici (łe statìsteghe riciamae inte łi tełegiornałi, ad esenpio: l'inflasion, el PIL *eçe.*) de un proceso de sintesi dei dati osservai.

## Descritìva e Infarensiałe
Ła siensa statìstega ła se soradifarensia in dò rame prinçipałi:
* statistega descritiva
* statistega infarensiałe
### Ła statìstega descritìva
Ła statìstega descritìva ła se pone come obietivo queło de sintetizare i dati par mexo de strumenti grafici (diagrami a bare, a torta, istogrami, scatołe a bafi ciamae anca boxplot) e indeçi (indicatori statìsteçi ,
indicatori de posizion come ła media, 
de variasion come ła variansa e ła conçentrasion, de corełasion, eçe.) che łi descrive i aspeti prinçipałi dei dati osservai.

### Ła statìstega inferensiale
Ła statìstega infarensiałe, inveçe, ła çerca de far afermasion estendendo a casi generałi łe ipotesi formułae co l'oservasion dei dati; infati ghe xe na posibiłità de sbajare dovua a ła natura teòrica (ła lege probabiłistega) del fenomeno che se osserva. Ła conosiensa de sta natura ła parmeterà de far de łe prevision (se pense, ad esenpio, che quando se diçe che "l'inflasion del pròsimo ano ła gavrà na çerta entità" deriva dal fato che esiste un modeło so l'andamento del'inflasion otegnuo da tècniche inferensiałi). Ła statìstega inferensiałe ła xe fortemente legà a ła teoria de ła probabiłità.
Ła statìstega inferensiałe ła se sudivide inte altri capitołi; i pì inportanti łi xe ła stima puntuałe, ła stima intervałare e ła verifega de łe ipotesi.

## Aplicasion
La statistega ła serve dovuncue ła sia neçesaria una de łe condision che vien:

* fare na grumada o na muciada ordenada, scrivua in manjiera conprensìbiłe e a na laorasion dei dati pì variegai,
*Descuerxare posìbiłi leji che łe regoła i dati, che tante olte i pare insenbrai soło inte l'aparensa e operarghine el confronto.
*Definir na variabiłe de riferimento, che la ciapa difarenti vałori definìbiłi inte un çerto intervało de variasion.Varda anca

## Se vardee anca

* Variograma
Ani 750 v.C.

I **ani 750 [[Vanti Cristo|v.C.]]** o **[[Vanti Cristo|p. de C.]]** (**ani setesento sincuanta vanti Cristo**) i xe un desenio del VIII secoło v.C. che 
'l ciapa rento i ani che i va dal 759 v.C. al 750 v.C..

## Avegnimenti
* El 21 de avrił del 753 a.C. - Segondo ła tradision romana vien fondà ła sità de Roma e el Renio Roman da Romoło. Da sto ano scuminsia el całendario Ad urbe condita
* Inte el 752 a.C. i romani i fa Ła Robada de łe Sabine, inte ła cuał i roba łe femane sabine co un sfroxo.
* I gresi i fa costruise un fià de colonie in Siçija e sud Napułitania.

## Nasesti

## Morti

## Notasion


## Altri proxeti
Eoropa

Inte 'l senso zeolòsego e zeogràfego, l**'Europa** la xe na penìsola de la parte oçidentale de l'Eurasia.

## Cultura
La vien comuncue considerà un continente par motivi culturali. El xe un continente picenin parché la so suparfiçe la xe solche de 10&nbsp;400&nbsp;000&nbsp;km², popolà da 799&nbsp;000&nbsp;000 de àneme che le la porta a èssar el terço continente pi abità daspó de Asia e Àfrega, pari a un otavo de le àneme de la Tera.

## Istoria
L'istoria europea e la so cultura le ga influençà notevolmente tuto el mondo çivilisà. La so posiçion çentrale rispeto a chel'altre tere e la penetraçion de 'l mar le ga senpre favorìo le comunegaçion intrà le popolaçion de le varie rejoni e le migraçion verso 'st'altre rejon de 'l mondo. El clima el xe mite in cuasi la major parte de le tere: chesto ga favorìo el fato che la deventesse tanto abitada.

## Mari
El mar el ciapa el posto de confin naturale del continente. La xe defati bagnà a Nord dal Mar Jassale Àrtego, a Òvest da l'Oçèano Atlàntego, a Sud da 'l Mar Mediteràneo e da 'l Mar Negro e a Est da 'l Mar Caspio. I ùneghi confini de tera i xe a Est el Càucaso, i monti Urali e 'l fiume Ural.

## Zeografìa pulìtega

Al di de ancó la xe dividesta pulitegamente in 48 stati menbri de le Naçion Unìe, un stato osservador, un stato co regonossimento parçiale e vari teritori dependenti.

## Galerìa de someje

File:Grossgliederung Europas.png|Rejoni d'Europa
File:Rectified Languages of Europe map.png|Lengue d'Europa
File:First.Crusade.Map.jpg|Mapa d'Europa ano 1000.
File:Map Europe 1923-fr.svg|Mapa d'Europa inte 'l 1923


## Note
Fiume (Croasia)

**Fiume** (in croato **Rijeka**) xe la terza zità de la Croazia (dopo Zagabria e Spalato). Ogi la zità ga circa 100.000 abitanti.

## Storia
Fiume nasse come una colonia romana de nome "Tersatica", poi la diventa proprietà dei conti de Duino, per dopo diventar parte del regno de Austria e dopo un "corpus separatum" soto la corona ungerese. La era el porto principale de Ungeria. In sto tempo Fiume xe una zità importante, sopratuto dopo che i Austriaci ghe costruisse la ferovia (1873).

Intel 1918, a la fin de la Prima guera mondial, con el sfascio del impero dei Asburgo, la resta ligà a la corona ungherese come "corpus separatum", come che era definido nei tratati de Londra (1915). De fato, però, la zità la era ocupada da trupe missiade dei paesi che gaveva vinto la guera. El 12 de settembre 1919 un grupo de volontari guidà dal poeta Gabriele d'Annunzio gà organizà la cusideta Impresa de Fiume, ocupando la zità e domandando l’anession a l’Italia. Intanto, l’Italia e el Regno dei Serbi, Croati e Sloveni se mete d’acordo coi Tratati de Rapallo, che stabilisse i confini fra i do paesi e riconosse l’autonomia de Fiume. D’Annunzio e i sui legionari, però, i rifiuta sti acordi e no i vol lassar la cità. L’esercito italian alora el intervien per mandarli via. In aprile del 1921 se tien le elezioni dove el fronte autonomista, guidà dal Riccardo Zanella vince contro el fronte pro-anession a l'Italia. Dopo pena un ano i nazionalisti i fa un colpo de stato e el governo de Zanella el va in bando. In genaio 1924, col tratato de Roma tra el Regno d'Italia e el Regno de Jugoslavia, la zità la passa soto el governo de Roma.

Dopo la seconda guera mondial la zità passa a la Jugoslavia secondo i tratati de pase de Parigi del 1947. Più del 95% de la popolazion lassa la zità.

Per un breve periodo da la seconda guera mondial fino al 1954 Fiume ga avudo due lingue uficiai: el talian e el (serbo)croato. Nel 1954 el talian perde el status de lingua uficial.

Ogi el talian e el dialeto fiuman se usa nela comunità italiana, nel contesto familiar e nele istituzioni de la comunità. Anca se le ricerche indica un calo del uso del dialeto fiuman nele generazioni più giovani, i membri de la comunità lavora al suo mantenimento, tramite incontri regolari, publicazioni in fiuman e grupi sui social.

miniatura|432x432px|Fiume - Piaza del mercato, a sinistra palazo Modello, a destra Teatro stabile fiuman

## Turismo
Fiume xe una bela zità che val la pena visitar, magari fazendo un giro per Abazia. La zità ga bei monumenti come el Teatro Zajc e la Ceseta de San Vito e, a pochi minuti dal centro, el Castel de Tersato.

## Gemelagi
Fiume xe gemelada con:

*  Linz, Austria
*  Csepel-Budapest, Ungheria

## Link esterni
* 
*
Alpe

thumb|left|On masicio austrìago alpin
Łe **Alpe** łe xe na caena montagnoza de l'Eoropa sentro meridional.
Łe se slonga intra Mònaco, Fransa, Svìsera, *[[Liechtenstein]]*, Germania e l'Austria verso ovest e nord, senpre l'Austria, ła Itàlia e ła Slovenia a este e a sud.

Łe Alpe drénto el stato italian łe se slonga dal Friułi, pasando pa Vèneto, Trentin, Lonbardia, Vałe d'Aosta el Piemonte e pa ùltima ła Liguria.

## Ziografia fizega
Considerando ła estension, ła majoransa łe xe cata inte łi stati de oltralpe.
El monte pì alto el xe el Monte Bianco chel fa 4&nbsp;810 m e xe considarà el teto de Eoropa.

### Orogènesi e storia pì rexente
Ła formasion de sta cordijera ła xe conplesa e prodota de na serie de movimenti tetòneghi prodoti intel Mexoxoico  e al Senoxoico , che i ga interesà dal Magreb fin i Urałi.
Ła existensa de fose marine grande so ste rejon e el so saramento posterior dovúo a ła convergensa de łe plache continentałi africana e europea el ga provocà enormi piegamenti, sol senso norde-ovest prima, e daspó in senso sud-este.
Sti piegamenti łi xe stà cauxai de na serie de despiasamenti de łe plache sedimentarie inte ła diresion precixa.

Ła storia rexente de rimodełamento morfologico de łe Alpe el taca co ła fin de ła ùltima giasasion 15&nbsp;000 ani indrio.

## Ziografia umana
Łe Alpe le xe inportantìsime pa difarenti raxon, prime intrà tute, parché łe influensa el clima, teritorio e economia, sensa desmentegar el aporto de aqua che łe ne dà grasie a i giasari.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Bazéłega de Sant'Antonio (Pàdoa)

Ła **baxełega de Sant'Antonio**, dita anca **el Santo**, ła xe una de łe Ceze piesè famoxe de Pàdoa, e ła xe dedicà a Sant'Antonio da Padoa, le cui rełìchie le xe custodìe proprio cuà.

Ła costrusion de ła baxełega se pensa che ła sia tacà xà inte el 1232, un ano dopo che xe morto Sant'Antonio, e ła xe nà vanti fin al 1310. Altri laori de modifega i xe stà fati inte el XV secoło.

## Riferimenti inte ła cultura
Inte el film *[[La lingua del santo]]* de Carlo Mazzacurati, do ladruncoli da pochi schei i va drento de note inte ła baxełega e i roba dal relichiario ła lengua de Sant'Antonio, par dopo domandar un riscato.

## Voxe ligae
* Pàdoa

## Altri projeti

## Ligamenti foresti
*  - Sito uficial
Briscoła

**Briscoła** el xe un xugo de carte difuxisimo in tuta Itàlia ma soratuto in Veneto.

Se xuga in 2 o 4 , ma ghe xe anca varianti co 3 o 5 xugadori, co un maso de carte (de sołito trevixane) da 40. Smisiae łe carte, bisogna darghene tre a xugador, e una ła va mesa soto el maso de łe carte coerte. Questa ła xe ciamà briscoła, e el seme de sta carta el vinse senpre. Scopo del xugo xe suparar i 60 punti, che se fà catando łe carte, secondo ła regola de ła carta-briscoła sora spiegà. Se infrà łe carte in toła, inte na man del xugo, no ghe xe briscołe, el seme pì forte el xe cheło che ga scominsià el turno. Eco el vałore de łe carte inte ła briscoła:

* Aso: 11 punti
* Tre: 10 punti
* Re: 4 punti
* Cavało: 3 punti
* Fante: 2 punti
* Tute łe altre: 0 punti

Łe prime do carte, el Aso e el Tre se ciamà *Càrichi* , łe carte che vałe xero xe ciamà *scartini, scartełe o isij*. Tajar vol dir meter so ła toła na carta-briscoła.

'N altro xugo co łe stese carte xe ła scoa
Val d'Alpon

La **Val d'Alpon** l'è na vale che comprende i comuni de Vestenanova, San Giovani Ilarion, Montecìa de Crosara, Roncà e Monteforte d'Alpon (i comuni i se trova tuti in provincia de Verona). La confina a est co la Val de Ciampo, che la se trova in teritorio vissentin, a ovest co la Val Tramegna e a sud co la bassa veronese.

La vale ciapa el nome dal torente Alpon.

La Val d'Alpon l'è famosa par i fossili de Bolca, par el vin Soave Classico prodoto a Monteforte d'Alpon, par el vin Durelo e par na discreta produsion de sarèse.

## Linganbi foresti
* Sito del periodico "5 Comuni della Vallata d'Alpone", giornale che se ocupa de quel che sucede in vale 
* Sito de la Pro Loco de Monteforte d'Alpon
Bało

[thumb|''[La clase de bało* ([[1871]]-[[1874]]), una de łe pì conosue pinture de [[Edgar Degas]] inte ła temàdega de łe dansadore clàseghe]]El *'bało''' el xe na arte che ła se esprimise in tel movimento de l'omo sevendo un pian prestabiłio, ciamà coreografia o traerso ła inprovixasion. El bało el se połe catar in tute łe racuante culture ómane: pensare che inte ła cultura osidentałe el xe documentà finmente ła pì fonda preistòria insieme a altre arte, cofà el Tiatro e ła Mùxega de voxe o de instrumento. Racuante volte el bało el xe conpagnà da muxeghe o conpoximenti sonori. I tradisionałi bałi popołare i połe èsar ciamai anca bało ètnego.

Finmente da l'antighidà, el bało el xe parte de rituałi, preghiera e momenti del catarse de ła xente inte łe sagre e anca in ocaxion del catarse intrà parsone in łoghi privai, cofà che ła xe al dì de uncó el bało inte łe bałere o discoteghe.

## Varda anca
* Tango
* Metodo vaganova
Osèano

miniatura|Mapa batimetrega
[miniatura|Łimiti secondo łe difarenti definixion. In [Łéngua fransexe|fransexe.]]
El **osèano** (dal greco Ὠκεανός *ōkeanós* "grande fiume") el xe na granda secia de aqua sałà.

Eł nome osèano, eł vien anca doparà in senso figurato, par indicar na vasta distexa, na granda quantità de calcosa o de fondo e scuro.

L'insieme dei oceani e dei mari ł'è çirca eł 70% de ła superficie terestre, in numeri xe 360&nbsp;700&nbsp;000&nbsp;km²; dei cuałi çirca 154&nbsp;800&nbsp;000&nbsp;km² i xe in tel'emisfero nord e 205&nbsp;900&nbsp;000&nbsp;km²; mesi ne l'emisfero sud.

I oceani i xe tri:
* Osèano Pasìfego, 179&nbsp;700&nbsp;000&nbsp;km²
* Osèano Atlàntego, 106&nbsp;100&nbsp;000&nbsp;km²
* Osèano Indian, 74&nbsp;900&nbsp;000&nbsp;km²

I inglexi i considera un oceano anca eł Mar Giazzal Artego (coł nome de Osèano Artego) e anca łe aque tacà a l'Antartide (coł nome de Osèano Antartego).
Ceo

El nome **Ceo** (in italian: *Chievo*) el pol riferirse a:

* **[[Ceo (Verona)|Ceo]]** - un cuartier ałe porte de Verona
* **[[Asociasion Calcio Ceo|Ceo]]** - una de łe dó squadre de bałon de Verona, che ciama nome dal cuartier

Altri signifegai xe:
* **ceo** xe anca sinonimo de "picenin"
* in inglese el **[[CEO]]** (*Chief Executive Officer*) el sarìa l'aministrador delegà de na azienda
* inte la mitologia greca **[[Ceo (mitologia)|Ceo]]** el xera uno dei Titani
* sempre in Grecia ghe xe l'isola de **[[Kea|Ceo]]**, *Kea* in greco
Arena de Verona

[thumb|200px|left|La costrussion de ła scenografia del'[Aida de Giuseppe Verdi]]
thumb|200px|left|Interno de l'Arena (dedrìo se vede l'Ala)
[thumb|left|200px|Esterno del'Arena de [Verona]]
L**'Arena de Verona** l'è el famoxo anfiteatro romano che gh'è a Verona. Insieme cołe figure de Giulieta e Romeo l'è ritegnùa el simboło stéso de ła sità veneta. El só nome el ven da ła parola latina che indica ła sàbia, che na olta la cuerzéa la platea de l'anfiteatro.

Tirà su inte el 1° secoło d.C., L'Arena l'è el terso anfiteatro romano piesè grando dopo cuei de Roma - el Coloseo - e de Capua, e l'è de sicuro tra cuei che sà conservà mejo nei anni, anca se quaxi tuto l'anel esterno l'è stà butà xo da un teremoto ncora in tel'ano 1117 (o zó par de lì), e le piére ch'è vegnù zó jè stè doparè in altre costrussion.

La ven doparà ncora deso par manifestassion ligà al mondo del spetacolo - tra cui un prestigioxo festival lirico estivo, oltre a ła finałe del Festivalbar - e par altri avegnimenti culturałi. Inte el 1984 i g'à infin fato rivar in Arena l'ultima tappa del Giro d'Italia de ciclismo.

## Architetura
L'anfiteatro l'è fato da tri cinte concentriche: de ła prima esterna ghe ne resta solo un toco, quela che l'è ciamà comunemente "Ala": na olta l'era fata da 72 pilastri corispondenti a altretante arcade, co semicolone de ordine tuscanico. La cavea ła se regge su camare e gałerie anulari. Łe gradinade de l'anfiteatro, ragiungibili da 64 vomitorium, i ze tute in marmo veronexe. Soto el piano de ła platea se cata oncora (ma no se pol mìa 'ndar a védarli) gałerie, anditi e pasagi che i servéa na olta e in parte oncora deso par el conpleso funsionamento de l'anfiteatro.
## Varda anca
* Piassa Bra

## Cołegamenti forèsti

* Sito uficial de ła Fondassion Arena
Roberto Baggio

**Roberto Baggio** (Caldogno, Vicensa, 18 de febraro 1967) el ze un ex zugadore de bałon intrà i pì forti de tuti i tenpi.

## Cariera
El gà scominsià a zugare a bałon in Serie C1 col Vicensa a sédaze ani, dopo el ze pasà ała Fiorentina dove el gà esordio in Serie A rivandò a zugare anca in nasionałe.

Dopo i mondiałi del 1990 el xe ndà ała Juventus dove el ze restà sinque ani vinsendo el scudeto del 1995, zugando parò solo metà campionato par via de un problema al zenòcio.

Inte el 1996 el gà vinto da novo el scudeto col Milan, dove el gà zugà do ani, dopo el ze pasà al Bologna par un ano, segnando 22 gol. Dal 1998 el ga zugà in tel l'Inter. I ultimi ani el gà zugà a Brescia, riusendo senpre a far salvar ła squadra da la retrocesion.

El gà zugà tri mondiałi, co 9 gol fati (record italiano). Inte el 1994 el gà portà l'Italia in finałe anca se el gà sbaglià l'ultimo rigore inte ła finałe contro el Brasiłe. Inte el 1998 el gà segnà altri do gol.

Inte el 1993 el gà vinto el Bałon de oro.

## Varda anca

* Bałon (spor)
Cine

__HIDDENCAT__

thumb|200px|right|I fradei Lumière
El **sine** o **sinema** (dal greco vecio *κίνημα, -τος* o sia movimento) la xe l'arte de far pełicole sinematografeghe, la xe che l'arte che disfruta de l'iluxion del movimento prodoto da ła vixion de imajini fise ma che łe canbia vełosemente. Sta sensasion de movimento la xe xenerada dal serveło de chi che varda dal fenomano de ła persistensa retinega, dal 1824 grasie a Peter Mark Roget se ga scumisià a conosare sto ponto debołe del ocio uman. Inte el sine moderno, le imajini fise le njien de sołito projetae co na secuensa de 24 fotogrami al segondo. 
Dopo che ghe xe sìe arti claseghe, el sinema el xe considerà ła setima arte, termine butà drento da Ricciotto Canudo inte el 1914 che segondo eło el sine l'è «*l'arte plastega in movimento che ła ciapa tute łe arti*»

## Prima proiesion
I xe sta i fradei francesi Louis e Auguste Lumière a mostrare ła prima proiesion cinematografica, ła sera del 28 de disenbre 1895.
## Funsion
Mentre i fradełi Lumière łi preferiva dedicarse ai documentari, el ilusionista Mèlies ze stà el primo a capire che el cine podeva essere finsion: nase le prime senejature, i primi efeti spesiałi (par esempio sovraponendo do pełicołe), come pa' ezenpio ne "Viajo so ła Luna".

## Italia
In Italia i primi do capolavori del cine i xe del 1913-14. Se trata de Cabiria e Ben Hur. El tema storico-mitologico xe fiorente in Italia.
Dezerto

[thumb|220px|El dexerto de ła Vałe de ła Morte, in [Całifornia|California]]
thumb|220px|El dexerto de Atacama
thumb|220px|Mare de Ross, Antartide

In zeografia se definise **dexerto** tute łe aree che no łe xe adate a ła vita dei òmani, del tuto o squaxi dixabitae, dove no piove squaxi mai (manco de 250&nbsp;mm inte un ano), e ła tera ła xe arida e no coltivabiłe.

Ghe xe do tipi de dexerto:
* łe aree de clima caldo (dexerto rocioxo, sabioxo, e a dune), łe se cata inte łe rejon tropicałi, caraterixae da aridità acentuà, vegetasion ridota o asente, mancansa de corsi de acqua pereni;
* łe aree de clima fredo (dexerto fredo, dexerto bianco), łe se cata inte łe rejon a nord e meridionałi ai marxini dei continenti boreałi e austrałi (Groenlandia, Artide e Antartide), caraterixai da fredo intenso e pereni distexe de neve e giaso.
Pitura

__HIDDENCAT__

thumb|right|250px|El Rio de San Jiovani e Paolo a Venesia, pintura de Emma CiardiLa **pintura** o **pitura** ła xe l'arte de l'esprimarse sora na superfiçe (che i podaria esar carta, vero, legno o anca na mura) doparando dei pigmenti. A segonda de l'autore, dei so gusti esteteghi e de come che ła xe ła socetà da torno a eło, el fin l'è cheło de otegner conpoxision co forme, colori, trame e dixegni che łe posa espresare libaramente ła so perçesion del mondo e del so pensiero in xenerałe. La pintura ła xe una de le pì vecie espresion artisteghe de l'omo. Chi che pitura l'è ciamà *pintore* e el prodoto finałe l'è ciamà **''pintura**.''

Gran parte de ła pitura artistega oçidentałe e orientałe, ła xe dominada da motivi rełijoxi, bastaria vardare łe someje bibleghe fate inte i muri dei posti rełijoxi cristiani (Capeła dei Scrovegni, Baxéłega de San Marco) o inte la pitura orientałe co someje de ła vita de Budđa o łe pinture ejisiane de łe tonbe dei faraoni, che i raprexenta el pasajo a l'imortałità.

## Tècneghe e conservasion
Esendo i pigmenti xeneralmente sołidi, xe na neçesità che venga doparà un ligante, ciamà medium, che porti sti pigmenti a un stato pì fluido, permetendo in sta manjiera che el posa vegner stendùo so ła suparfiçe e che el posa durare inte el tenpo na olta che el ga ciapà o sugà. Xeneralmente łe opare, par mantegnerłe invariade inte el tenpo e che no łe se rovine, njien doparà tecneghe dijitałi sia par vere na preçixa copia e sia par studiarghine ła preçixa conpoxision e el trato doparà da l'artista. 

## Xenari pintoreghi

### Pintura storega
La pintura storega l'è sta considerà come un grando xenare e el tratava de pinture co temi relijoxi, mitoloxeghi, storeghi, literari e i jera na interpretasion de ła vita e łe promovea un mesajo intełetuałe o morale.

### Pintura de ritrato
El ritrato l'è un xenare no oncora ben definio, parché da na parte el raprexenta na persona, ma da che l'altra se glorifega ła vanitò de na persona. Co un artista el se ritrae da soło, el rixultà el njien ciamà autoritrato.

### Pintura de xenare
La xe ła raprexentasion pinturada de abitudini de tuti i dì e de conportamenti privati. El xe un xenare pintorego doparà dai pintori contenporanei.

### Pintura de paexaji
En Cina e Japon xe sta catai pinture de paexaji del V secolo e par catarghine in Eoropa se ga da spetare el XVI secolo, propio co riva el cołesionismo e se ga scumisià a domandare pinture a tema country.

### Naura morta
L'è considarà el xenare pì raprexentadivo che el trabaca inte l'imitasion de ła naura, ojeti inanimai e che i fa xeneralmente parte de ła vita de tuti i dì, come fruta, fiori, magnare, posade, libri, ori e altri.

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Teatro

__HIDDENCAT__

[thumb|243x243px|El rento de [la Fenice, el teatro de Venesia, inte el 1837|alt=|sinistra]]thumb|200px|TeatroEl **teatro** xe l'arte de far un spetacolo dal vivo. El smisia parole, gesti, muxega e altri tipi de arte.
Se ciama teatro (dal greco Theatrón, "logo par contenplar") ła rama de ła arte sènica, relasionà co ła atuasión, che ła rapresenta storie rente a na audiensa usando na conbinasion de discorso, gesti, senografía, mùxega, soni e spetácoło. El xe anca el género łiterario chel conprende łe ópare consepíe inte on senario, rente a on público. El teatro el xe anca el posto dove se mete in sèna le opere teatrali.

Ghe xe vari stili de teatro: la distinzion principal la xe tra la *comedia*, che la xe na rapresentazion alegra e lixiera e de solito la ga un lieto fine, e la *tragedia*, che come dise el nome la xe de argomento pi serio, con calche personaggio eroico che affronta con corajo el so destin, e de solito el more a la fin de la tragedia. Tra i altri generi de teatro ghe xe la *comedia de l'arte*, nata in Italia inte el Zinquezento, dove i atori i recitava inprovisando, senza un testo preciso scritto prima, solo ndandoghe drio a un "canovaccio" generico.

Tra i teatranti veneti pi famosi ghe xe el Ruzante e el Goldoni.

## Varda anca
* Cuarto muro
Zugo

thumb|250px|right|Na partìa de moscacéca
El **zugo** (o **zógo**) el ze n'atività che se fa par gòdarse, e che se pol far in una o più persone (i zugadori), e che se baza su:

* un obietivo a cui i zugadori i gà da sercar de rivàr (ch'el pol èsar anca difarente par ogni zugador);
* un insieme de regołe, che dize queło che i zugadori i połe o no i połe far finché se zuga; far qûalcosa fóra da łe regołe in genere ze considerà un éror o un *fallo* (e se el fallo el ze stà fato aposta, se ciama *far el furbo* o *inbrojar*).

Ghe ze tanti tipi de zughi:

## Zughi cołe carte
I zughi de carte piesè conosùi i xe:
* ła briscoła
* ła scopa
* el tresete

## Zughi eletronici
I videozughi (o *Zughi ełetronici)* li xe xughi łe cui regołe le ze jestie automaticàmente da on dispositio ełetronego che utiłixa on'interfaçia omo-macchina basa sol display cofà sistema de *output*. Cofà calsiasi xògo, el videoxògo riproduçe sinbołicamènte determinai contesti culturałi, astraendołi da'łoro anbito de *default* e aplicandołi a contesti e situaxioni che posono andar da ła simułaxion pì fedełe fino a ła paròdia.

Divegnuo ormai on fenòmeno culturałe de masa, on mass media o adiritura n'arte visuałe a sé stante, el videoxògo pò vivère in rajion deł'enformatega e deł'eletronica (sia par el software che par ła parte hardware, par esenpio na tełevixion). Nato quaxi par caso già a partir daji anni çinquànta inte' anbienti de riçerca scientifiga e nełe facoltà universitàrie 'mericane, ga avuo el so sviłupo a partir da ła seconda metà degli anni setanta. On exenpio de zugo ełetronico xe World Cup Soccer.

## I zughi de na òlta
Uno dei zughi da strada che se zugava na òlta in Veneto el xe el s-cianco.

## Varda anca
* Biłiardo
Finansa

[thumb|300px|El palazo de ła Borsa de [Trieste. Ła Borsa Vałori xe el posto in dove se pol vendar e crompar titołi finansiari, valute straniere, etc.]]
La **finansa** la xe la siensa ca la studia come i omeni, le organixasion, i Stati i gestise i flusi de schei (farli su, doperarli, ecc.).

Ła se distingue fra:
* **finansa personałe**, che ła riguarda i debiti e crediti che i fa cao ałe persone,
* **finansa aziendałe** che ła se ocupa de ła ricerca e de ł'inpiego de łe risorse finansiarie da parte de łe inprese,
* **finansa publica**, riguardante łe temateghe de ła ricerca e de come doparar łe risorse finansiarie da parte de ła publica aministrasion, 
* **finansa internasional** che ła toca el tema dei flusi de schei scanbiai tra paexi (da orixene de operasion finansiarie che operative tra persone, inprese e publiche aministrasion internasionałi)

## Corelae
* finansa publega
* bancomat
Psicołozia

Ła paroła **sicołogía** ła vien dal greco ψυχή (*psyché*)= spirito, anima, e la xe la siénsa che ła studia el spírito o l'ànema.

## Notasion

## Varda anca
* Brainstorming
* Déjà vu
* Pregiudisio
* Ridada
* Strano anelo
Educasion

thumb|right|250px|Un'aula de scoła. 
L**'educasion** (dal verbo latin *educĕre* (cioè tirar fora, o "tirar fora chel che sta drento"), derivante a so olta da l'union de *ē-* (“da, fora da”) e *dūcĕre* ("condure")., segondo altri invese el derivaria dal verbo łatin *educare* ("tirar fora, ałevare"). ła xe che l'atività, influensada inte i difarenti periodi storeghi da łe varie culture, che ła façiłita, ła xviłupa e ła forma in conoscensa e capaçità mentałi, soçałi e conportamentali in un individuo.

El termine el xe tante olte pensà come interscanbiàbiłe a *[[insegnamento]]* o *[[istrusion]],* anca se st'ultima ła se dopara par indicare metodołoxie pì "traxmisive" dei saveri. Tutavia, sibèn che łe stratexie de l'istrusion łe połe esare parte de un caminamento educativo, el signifegà de educasion el xe pì grando e che el mira a trar fora e potensiar anca ła cualità e łe conpetense inesprimùe.

In lengua vèneta el termine *educà* el xe anca sinonimo de un individuo che el segue na condota sociałe coreta inte i confronti de norme che no łe xe nesesàriamente codifegae (anca se xeneralmente condivideste), łe cusì ciamae "creanse" come ła jentiłesa e łe bone manjiere che caxi tuti conosemo e che talvolta no se aplica.

N'altro motivo de caxìn el xe anca dovuo a łe difarenti manjiere de doparare sto termine inte łe difarenti lengue, (par exenpio inte ła lengua inglexe co *"education"*  tante olte el njien doparà anca par indicare el termine "istrusion"). La streta conesion che ghe xe intrà el savere ciapà da uno o pì persone (istrusion) e el so conportamento (educasion), ła połe far parere łe do parołe sinonime in vari contesti.

## Linganbi foresti
1835

El **1835** (MDCCCXXXV in numari romani) el xe un an del XIX secoło.

## Avegnimenti
* 1° de diçenbre - Hans Christian Andersen el publica el so primo libro de fole.

## Nasesti

## Morti
Piasa Bra

**Piasa Brà** l'è el nome de ła piasa çentral e piasè granda de ła sità de Verona. Sui cuatro lati de ła piassa se cata alcuni dei edifici e dei posti piasè inportanti de ła çità: el Listón, l'Arena, el palasso Barbieri indove ghe stà el sindaco e el palasso de ła Gran Guardia.

## Nome
El nome, de antica tradision, el ven da ła 'osse longobarda *braida*, che corisponde al tedesco *Breit*, "largo", e che vol dir *"estension, anpiessa, canpagna piana*".

Sto signifegà che l'è dimostrà da ła presensa de altri dó  conpagni senpre a Verona: ła *Bra dei Mołinari* e *San Giorgio in Braida*. Quindi ła denominasion ufiçiałe de *"Piazza Brà"* in realtà ła sarìa na tautołogia, cioè sarìa come dir "piassa piassa": difati, a Verona tuti quanti i dixe soło "la Bra", sensa zontarghe altro.

La 'osse *bràida*, de uxo comun intel diałeto veronexe de na òlta, intorno a l'ano Mile ła gà evidentemente perso la –*j*- e l'è pasà a *brada*, par dopo deventar *braa* (come gà scrito inte el Trexento anca el Boccaccio) e quindi *bra*. La stesa –*j*- che casca ła se gà vùa inte el veronese *bròl* (che sarìa el "fruteto") dal tardo latìn *broglium*.

Intel periodo de ła Serenìsima Republica la Bra l'è stà anca dita *Piassa d’arme*, parché i soldà i ghe faxea łe exercitasion.
1580

El **1580** (MDLXXX in numeri romani) el xe on an del XVI secoło.

## Avegnimenti
* Union de i regni de Portogało e Spagna. Ła finirà inte el 1654.

## Nasesti

## Morti

* 16 de agosto:
**Andrea Palladio, architeto vèneto.
El Bo

thumb|El Bo

**Palazo del Bo**, o mejo "***El Bo***" come che i ło ciama tuti cuanti, el xe ła sede de l'Università de Padoa dal 1493.
El xe stà regałà in te'l 1405 a un becaro da Francesco Carraresi, Sior de Padoa, come pagamento de łe derate de carne che sto becaro el gavéa dà durante l'asedio de ła sità. Ła propietà de l'"Albergo del Bove" ła xe pasà inte el 1539 al università, che dónca ła ga cavà come sinboło el teschio de bo.

Deso el Bo xe ła sede del retorato, de ła facoltà de Giurisprudensa e de łe aule de raprexentansa de łe altre facoltà.
Inte ła córte vecia e inte łe aule storeghe se pol védar sentenari de stèmi nobiłiari e de busti de profesori e de studenti che sà sucedù inte i secołi. Ghe xe oncora conservà ła catedra de Galileo, l'antico teatro anatomico del 1594, che xe stà el primo al mondo, e ła statua de Elena Cornèr, prima dòna łaureà del mondo.
[thumb|Stemi de studenti e profesori, Aula Magna de Pałazzo Bo, su na foto de [Paolo Monti del 1966]]

## Cołegamenti forèsti
Tour virtuale del Bo
1707

El **1707** (MDCCXVII in numeri romani) el xe un an del XVIII secoło.

## Avegnimenti

## Nasesti

*25 de febraro:
**Carlo Goldoni, dramaturgo, scritor e avocato vèneto.

## Morti
1873

El **1873** (MDCCCLXXIII in numari romani) el xe un an del XIX secoło.

## Avegnimenti

## Nasesti

## Morti
* 9 de genaro - Napoleon III de Fransa
Sociołozia

destra|thumbnail|100px|Auguste Comte
Ła **sociołozia** ła xe ła disiplina che studia łe struture e łe regołe sociałi e i procesi che unise (e divide) łe persone, intexe mìa solo come individui, ma anca come conponenti de asociasion, grupi e istitusion.

Secondo ła definision tipica che se cata in tei łibri, ła sociołozia ła xe el studio de ła vita sociałe dei omeni, dei grupi de omeni e de łe società. Ła sociołozia la se interèsa del nostro conportamento come èseri sociałi; cosita el só canpo de studio el va dal'anałisi dei brevi contàti, par strada, tra xente che gnanca se conóse, fin al studio dei procesi sociałi del mondo intiéro.

Ła paroła sociołozia ła xe stà inventà da Auguste Comte inte el 1838, dal latin *Socius* e dal greco *lógos*.



Image:Emile Durkheim.jpg|Émile Durkheim
Image:Karl Marx.jpg|Karl Marx
Image:Vilfredo Pareto 1870s2.jpg|Vilfredo Pareto
Image:Simmel 01.JPG|Georg Simmel
Image:Max Weber 1894.jpg|Max Weber


## Notasion
Rełijon

__HIDDENCAT__

thumb|380px
thumb|right|I sinbołi de alcune de łe rełijoni mondiałi piasè pratichè.
Ła paroła **rełijon** (o **rełigion**) ła vien dal latin *religo* (che voría dir "ligar insième") e co sta espresion se intende ła rełasion che se forma tra na persona e una (o piasè de una) divinità o forze sovranaturałi, e intrà i omeni che i pràtega ła stésa rełijon. E religioni più antiche del pianeta Tera le viene da l'Asia e in modo particolare da L'India dove se trova i libri sacri più antichi, i Veda.
Doze de ła Repùblega de Venèsia

200px|thumb|Doxe de Venessia, XVI secolo
El **Doze** el jera ła màsima carga de goérno de ła Serenìsima Repùblega de Venesia. No el gavéa mìa el poder de un prinçipe o de un re, ma el jera pitosto un *"primus inter pares"*. Ła só funsion ła jera pì che altro queła de raprezentante uficiałe de ła Repùblega de Venesia inte łe çerimonie pùbleghe e inte łe rełasion diplomàteghe coi altri Stadi (in pràtega el gavéa un conpito che ghe someja un póco a queło del moderno Prezidente de ła Repùblega). En pì el gavéa da guidar el ezerçito e ła flota in tenpo de guera.

[200px|right|thumb|Tiziano, Ritrato del Doze [Andrea Griti (1540)]]

## I grandi doxi de ła Republica
Inte i mie e sento ani de existensa de l'istitusion dogałe a Venesia ghe xe stà in tuto 120 doxi. Tra sti cua ghe ne xe serti che i merita particołarmente de èsar recordà, o par cuel che i gà fato o par cuel che xe suceso durante el so dogado:

* Paoluccio Anafesto, primo duca bizantin de ła *Venetia maritima*;
* Orso Ipato, che gà invià el proceso de independensa da Costantinopołi; 
* Teodato Ipato, primo doxe de na *Venetia* indipendente, pienamente libera de sieliarse el proprio cao;
* Angelo Partecipazio, che el gà portà ła cavedal dogałe inte ła sità de Venesia;
* Giustiniano Partecipazio: durante el so dogado xe riva in sità łe spòlie de l'evangelista Marco, e xe scominsià l'indisołubie łigame tra el santo e ła sità.
* Piero II Orseolo, che co ła sotomision de ła Dalmazia el gà dato inìsio al dominio veneto su l'Adriatico;
* Sebastiano Ziani: co lu xe stà firmà in San Marco ła pase tra Federico Barbarossa, papa Alessandro III e i comuni de ła Liga Lonbarda;
* Enrico Dandolo, che a otant'ani el gà portà Venesia al dominio su l'Oriente bizantin, fondando el Stato da Mar;
* Pietro Gradenigo, soto el cui dogado se afermò ła definitia forma oligarchica del Stado co ła Serà del Major Consejo;
* Marin Falier, che el vołea trasformar ła Republica in na Siniorìa, e par sta roba i ga tajà ła testa;
* Michel Morosin, che gà visù l'asedio de ła sità durante ła guera de Cioxa contro ła Republica de Genoa;
* Tommaso Mocenigo, che gà sercà de frenar l'espansionismo venesian in teraferma;
* Francesco Foscari, che invese el xe stà l'artefice de ła concuista dei Domini de Teraferma;
* Lunardo Loredan, soto el cual Venesia ła ga tegnù bota a ła coałision de l'intera Europa contro de ea, ła Liga de Cambrai;
* Francesco Morosini ''el Peloponnexìaco', che el gà otegnù łe ulteme grandi vitorie venesiane contro i Turchi, reconcuistando ła Morea;
* Lodovico Manin, ultimo doxe de Venesia, che el gà deposto łe insegne insieme al Major Consejo inte el 1797, meténdoghe fin a ła storia miłenaria de Venesia independente.

## Varda anca
* Lista dei Doxi de ła Republica de Venessia
## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Provincia de Vicensa

La **Provincia de Vicensa** la xe na provincia del Veneto che confina a Nord e a Ovest col Trentin-Alto Adexe (Provincia de Trento), a Est co ła Provincia de Bełun, ła Provincia de Trevizo e ła Provincia de Padoa, a Ovest co ła Provincia de Verona.

Capołógo de ła provincia xe, ciaramente, ła sità de Vicensa.

## Comuni prinsipałi
* Vicensa - 115&nbsp;550 abitanti
* Basan - 43&nbsp;015 abitanti
* Schio - 38&nbsp;586 abitanti
### Comuni de ła Provincia

## Varda anca
* Pedemontana Veneta