Oseània

Ła **Oseania** (da el fransexe *océan*, osèano) el xe un kontinente de ła Tera.
El xe dełimità da  'ł Osèano Indian a ovest e da 'ł Osèano Pasìfego a sud, est e nordest; a nordovest invese el xe in kontato co ła Axia.

## Zeografia fixega
El karatere prinsipal de sto kontinente el xe ła so insułarità: xe a dir ke łe tere emerse ke łe vien asociae a ła masa prinsipal łe se kata pitosto sparpagnae, e divixe da de łe grande destirae de akua.

Ła se desviłupa a kaval del emisfero oriental a ovest e de keło osidental e est, inte łe łatitudini ekuatoriałi e in kełe tropicałi austrałi. Łi so punti estremi łi xe a nord ła *ìxoła Midway*, a sud łe ìxołe *ìxołe Macquarie*
, a ovest ła *ìxoła Dirk Hartog* e a est ła *ìxoła de Sala y Gomez*; ła se estende donka par sirca 85° de łatitudine e 142° de łongitudine.

Ła xe granda sirka 9 miłioni de km² , ła maxor parte de ła so superfisie (sirca 85%) ła xe raprexentada da na masa ugnoła (ła Austrałia); łe ìxołe pì grande łe xe ła Nova Guinea, ła Ìxoła del Nord e ła Ìxoła del Sud de ł'arsipełago de ła Nova Xełanda, ła Tasmania, ła Nova Britania inte łe Bizmark, Viti Łevu inte łe Fiji, Hauài inte el omònemo arsipełago e Buganvił inte ł'arcipełago de łe Sałomone.

Ła masa kontinental prinsipal ła xe pitosto konpata, incixa in modo signifikativo soło ke da ła Gran Baja Austrałiana a sud e dal Golfo de Karpentària a nord, ke ła separa da ła Nova Guinea ke se kata incora pi' a nord; ła penìxoła pì inportante ła xe ła Penìxoła de Kao Iork, al nord est de ła Austrałia.
A est de ła Austrałia se kata el Mar de Tasman e el Mar dei Korałi. A est de ła Nova Guinea se kata el Mar de Bizmark e el Mar de łe Sałomone.

### Giołozia
Ła Oseania ła konprende sia tere emerse ke łe se kata so ła krosta kontinental de ła Austrałia e de ła Xełandia, sia tere ke se kata so ła krosta oseanega, in partikołar łongo varie serie de kaene montagnoze sotomarine.

Rispeto a ła masa de ła Austrałia łe kaene pì visine łe xe rełasionae a ła orojenexi senoxoika, sol bordo de ła krosta kontinental o osèanega (*Volcano*, *Marianne*, Nova Guinea, Bizmark, Sałomone, Vanuatu, *Nuova Caledonia*, Fiji, Tonga, Nova Xełanda).
Łe kaene pì distanti invese łe xe xenerae dal movimento de ła krosta oseanega sora dei ponti kaldi (*Emperor*-Hauài, Sporadi ekuatoriałi-Tuamotu, Maršal-Jilbert-Tuvalu-Samoa*).

Ła Austrałia invese ła prexenta tereni tanto pì antighi. A ovest se kata el Kraton Austrałian Osidental, el Kraton Austrałian Meridional  e el Kraton Austrałian Setentrional; inte ła porsion oriental se kata basini sedimentari pałeo-mexoxoici e orojeni pałeoxoici.

=== Orografia ===
Łi pì inportanti ełementi de ła orografia łi xe:
*el [[Western Plateau|Uestern Platò]] che el ockpa skuaxi tuta ła metà osidental de ła Austrałia.
*łe kaene dei [[Monti Maoke]], dei [[Monti Bismarkck|Monti Bizmark]] e dei [[Monti Owen Stanley|Monti Óuin Stanli]] ke łe segna da est a ovest ła Nova Guinea.
*łe [[Alpi Meridionałi]] ke łe segna el marxene osidental de ła Ìxoła del Sud.
*ła [[Gran Caena Divixoria|Gran Kaena Divixoria]] ke ła segna el marxene oriental de ła Austrałia.
*serti volkani inte łe ìxołe oseaneghe anka in funsion del łor gran ìxołamento topografego: el maxor el xe el Mauna Kea inte ła Ìxołe Hauài.

Ła veta pì alta del kontinente ła xe el Puncak Jaia inte łi Monti Maoke.

=== Idrografia ===
Ła idrografia ła xe karaterixada da un retikoło poko desviłupà, sia par ła skarsità e framentarietà de łe tere emerse, sia par ła skarsità de precipitasioni inte łe aree pì estexe.

Łi łaghi pì vasti łi xe tuti łaghi sałai de ła Austrałia sentro-meridional, *Kati Thanda*  e *Łago Torrens*; intra kełi de akua dolse łi pì inportanti łi xe el *Łago Murray* inte ła Nova Guinea, e Łago Taupo inte ła Ìxoła del Nord.

Łi fiumi pì inportanti łi xe *Sepik*, *Fly*, *Mamberano-Tatitatu* e *Digul* inte ła Nova Guinea, e *Murray-Darling* inte ła Austrałia oriental. Tra łi fiumi ko andamento iregołar łi pì łonghi łi xe *Cooper Creek-Barcoo* e *Warburton-Georgina* inte ła Austrałia central, *Flinders* inte ła Austrałia nordoriental.

== Klima ==
El clima ekuatorial/tropikal interesa łe bande nordosidentałi de sta rejon (Austrałia setentrional, Nova Guinea, Sałomone, Ebridi, Fiji); el klima subtropical interesa ła maxor parte de łe ìxołe oseaneghe e ła kosta oriental de ła Austrałia; el klima tenperà (mediteraneo pì a ovest e oseanego pì a est) interesa łe bande sudosidentałi del kontinente (Austrałia meridional, Tasmania, Nova Xełanda). El interno de ła Austrałia el ga klima arido.

== Ekołozia ==
In Austałia el interno el xe okupà da dexerto (se ricorda el Gran dexerto Vitoria e el Gran dexerto Sabioxo); indando in diresion de łe koste se kata savane alberae a nord e stepe a est; so łe koste setentrionałi e orientałi ghe xe [[foresta pluvial]], so kełe meridionałi e osidentałi vegetaxion mediteranea.
Łe ìxołe de ła Oséania, konprexa ła Nova Guinea, łe xe karaterixae xenralmente da ła [[foresta pluvial]] o da foreste subtropikałi.
In Nova Xełanda se kata invese foreste tenperae e praterie.

La fauna ła fa parte de łe rejon xooziogràfega Austrałiana, inte ła kual łe bestie pì significative łe xe łi masupiałi (es. kanguri e koała) e łi monotremi (es. ornitorinki); intra łi oxei se ricorda łi oxei del paradixo e łi *Casuariiformes* (es. emù e kaxuari).
La flora ła fa parte del regno floristego austrałian e del regno floristego pałeotropego, inte ła kual łe piante pì significative łe xe łi eukalipti, łe akacie e łe *banskie*.
Sendo ła Oseania un kontinente karaterixà da grande destirae de akua, se rikorda anca ła ekoregion marina de ła [[Gran bariera corałina|Gran Bariera Corałina]], ke ła se desviłupa łongo łe coste nordorientałi de ła Austrałia.

== Zeografia umana ==
Ła Oseania ko sirca 36 miłioni de abitanti ła ga una de łe densità de popołasion pì skarse de ła tera pari a 4 ab/km²; ła xe inoltre estremamente variabiłe intra ła parte sentral de ła Austrałia de frekuente konpletamente despopołada e łe so koste sudorientałi o serte ìxołe ke poł rivar a oltre 500 ab/km².

El paexe pì grando e anka pì popoła de ła xona el xe ła Austrałia, ko 7.686.850&nbsp;km² e sirka 23 miłioni de abitanti; keło ko ła densità de popołasion pì alta el xe [[Nauru]], ko 587 ab/km².

Łe aglomerasion urbane pì grose łe xe [[Sydney|Sidni]] ko 4,6 miłioni de abitanti e [[Melbourne|Melburn]] ko 4,2 miłioni de abitanti.

=== Sudivixion ===
Łe Nasion Unie łe sudivide par motivi statisteghi ła area de ła Oseania in:
*[[Austrałaxia]]
*[[Mełanexia]]
*[[Micronexia|Mikronexia]]
*[[Połinexia]]

Al dì de ankó ła xe divixa pułitegamente in 14 stati menbri de łe Nasion Unìe, 2 stati ricognosui de łe Nasion Unìe, e vari teritori dipendenti.

== Gałeria de someje ==
<gallery>
File:Oceania satellite.jpg|Ła Oseania vardada dal satelite
File:Zealandia-Continent map en.svg|karta batimetriga in inglexe, indove ła Xełandia ła xe evidensiada ko na łinia trategiada
File:Puncak Jaya (NASA astronaut photograph).jpg|alt=Punċac Jaia|Puncak Jaia
File:Lake Eyre Floods, South Australia - NASA Earth Observatory.jpg|*Kati Thanda*
File:Australia-Oceania Köppen Map.png|karta klimatega sevente ła klasificasion de *Koppen'' de ła Oseania sudosidental
File:Barriere-Riff.jpg|Gran bariera Korałina
File:Oceania.jpg|karta fixego-połitega in inglexe de ła Oseania
File:Oceania UN Geoscheme Regions with Zones and ISO3166 labels.svg|sudivixion statistega del ONU


## Note


## Bibliografia
* Eduard Strasburger (Begr.), Peter Sitte, Elmar Weiler, Joachim W. Kadereit, Andreas Bresinsky, Christian Körner: Lehrbuch der Botanik für Hochschulen. 35. Auflage. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2002, ISBN 3-8274-1010-X, S. 986.