open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Monte Grapa

El **Mónte Grapa** el xe na montagna (1775 metri de altésa s.l.m.) che fa parte de łe Prealpi Vènete e el xe divizo tra łe province de Vicensa, Trevizo e Bełun.

In setembre del 2021, UNESCO ghe ga dato al Monte Grapa a cuałifegà internasionałe de Riserva dea Biosfera pa a conservassion e a protession de l'ambiente.https://en.unesco.org/news/unesco-steps-efforts-biodiversity-conservation-designation-20-new-biosphere-reserves

## Stòria
[thumb|left|Viale di Martiri a [Basan: uno dei albari andove che xe sta inpicà i 31 tosi prigionieri]]
El Monte Grapa el xe stà un posto de bataje inportanti durante ła Prima Guera Mondiałe (difati tanti i conóse el Grapa par l'osario de sima Grapa che contien resti de miłitari italiani e austriaci che xe morti in guera e par el muxeo che ghe xe rente l'osario) e anca in serti muminti de ła Seconda Guera Mondiałe:
el Grapa zera base de diverse formasion partixane, in modo particołare de ła brigada *Garemi*. Intrà el 20 e el 26 setenbre 1944 todeschi e fasisti de ła Legione "Tagliamento" i ga fato un rastrełamento par metarse al sicuro dal'asion dei partixani. I ga ciamà sto ataco "Operazione Piave" e i ga tacà in diexemiła contro domiła e no ghe xe sta gnente da far. Tanti partixani no i ghe ła ga fata a sganciarse e portarse xo in piano, i xe stai ciapài e copài tuti. 'Nteło steso momento, naxisti e fasisti i bruxava contrà e case e i copava omeni e done che viveva łà. Ała fin i ga anca inpicà ai albari de Basan 31 fioi che zera stai ciapài prigionieri.
Rozà

**Rozà** el xe un comun de 14.138 àneme in provinsia de Vicensa, tacà Basan.

## Evołusion demografega

## Sità zemełà
* Schallstadt, 20px Germania, dal 1991
* La Crau, 20px Fransa, dal 2006

## Parsonaji famozi
* Sebastiano Baggio, Cardinałe Camerlengo
* Andrea Campagnolo, xugadore de bałon
* Andrea Caron, arsivescovo de Zènoa
* Matteo Rubin, xugadore de bałon
* Gloria Zanin, Miss Itàlia 1992

## Note
San Mauro

* San Mauro abate
* San Mauro Torinese
* San Mauro Forte
* San Mauro Marchesato
* San Mauro Pascoli
* San Mauro Castelverde
* San Mauro Cilento
* San Mauro la Bruca
Fior

thumb|250px|right|Na vaneza fioria
El **fior** el xe l'òrgano de riprodusion de łe Spermatofite o Antofite (o sia pròpio **[[piante da fior]]**) ciamae anca Fanerògame col nome vècio.

I fiuri i ga ła funsion de prodùzar łe samese: drio l'inpołinasion e ła fecondasion un toco de fior feminiłe el se trasforma inte un fruto co drento łe samese che łe vegnarà portà in volta dal vento.

thumb|left|250px|Fior

L'inpołinasion ła vien fata dal vento oben da inseti o oxełi: propio par atrar łe bèstie gh'è un mùcio de fiuri ben cołorai mentre i fiuri inpołinài dal vento i ze manco bełi, vedesto che in sto caxo cuà el cołore el pì de łe volte no el ghe serve par so nadura.

Par via del cołor e de ła so bełésa, i fiuri i xe senpre stai inportanti inte ła stòria e i ga senpre avesto dòpari paribon ma gh'è anca fiori de grando intarese gastronòmego.

El fior de łe Angiosperme el xe pi sénplego mentre el fior de łe Gimnosperme el ze pì conpleso.
## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Seyssinet-Pariset

**Seyssinet-Pariset** el xe on comune fransese de 13.074 abitanti che el se cata ntel departemento de ł'Isère de ła rejon del Rodano-Alpi.
James Morrison (cantante)

**James Morrison** (nato **James Morrison Catchpole** a Rugby ntel 1984) el xe on cantautore inglexe.

El ga debutà ntel 2006 col singoło *"You Give Me Something"*, divegnesto on suceso in Eoropa e Giapon. El so album de debuto, Undiscovered, el se ga imediatamente piazzà in prima posision de ła clasifica britanica e el ga vendù più de on milion di copie prima del Nadałe del 2006.

## Discografìa
* *[[Undiscovered (James Morrison)|Undiscovered]]
** 2006 - *You Give Me Something
** 2006 - *Wonderful World*
** 2006 - *The Pieces Don't Fit Anymore*
** 2007 - *Undiscovered*

## Cołegamenti forèsti
* Album fotografico de fan 
* Intervista a James Morrison de I Like Music
Łe Nóve

**Łe Nóve**, in itałian *Nove*, l'è un comun de 5.090 abitanti inte ła provincia de Vicensa, postà a òvest de Cartijan e Rozà e a sudòvest de Basan.

L'è conosùo ben par ła lavorasion de ła ceràmica.

El nome el vien da ‘le nove tere de basan’, defati el paese l'è nasùo dopo la bonifega de i teritori, da parte de’l comun de Basan

## Evolusion demogràfega

## Zemełaji
Łe Nóve l'è zemełà co 
*  Welkenraedt, Belzo
*  Langhirano Provincia de Parma, Itàlia 
*  Montelupo Fiorentino Provincia de Firense, Itàlia

## Note
Rubio

**Rubio** (1057&nbsp;m&nbsp;s.l.m.) el xe un paéxe de l'Altopian de Asiago formà da łe frasion de du comuni difarenti: Rubio de Basan e Rubio de Luxiana Conco. Łe dó frasion łe xe tacàe intrà de łore ma le ze distanti dai só comuni sentrałi de modo che łe fa praticamente un paexeto soło méso par cónto suo. Dal pónto de vista aministrativo, ła Ceza ła xe sóto el teritorio de Basan mentre el canpaniłe el fa parte de Cónco. I acordi intrà 'sti du comuni qua, parò, i perméte de organixar "normalmente" ła vita e i servisi pùblici del paéxe. Gran parte dei abitanti comunque ła vive sóto Cónco.

Fin al 1938, ła parte "basanéxe" de Rubio ła faxea parte del comun de Valrovina che propio inte el 1938 el se ga unio co Basan.

Da Rubio se ga na beła vixion panoràmica tut'intorno sul Mónte Grapa, łe Pałe de San Martin e el Lagorai; se fa bel ténpo se riva védar anca i Apenini, l'Istria e ła Laguna de Venesia.

El di festivo de Rubio l'è l'8 de setenbre, festa de ła Madona dei Oto ła Natività de Maria.

## Curioxità
L'ùnico modo par nar diretamente da Basan a Rubio xe doparar un strodołéto de montagna, mentre par rivarghe in màchina bexon' pasar par n'altro comun, Maròstega: na parte picenina de 'sto paexoto qua, defati, ła fa parte de Maròstega insieme co ła frasion de Pradipaldo.

Rubio el xe famóxo par el sełéno (o sałéno) che se ghe coltiva e par ła Madona del Monte Caina andove che vien fata anca na procesion na volta a l'ano. 'Ntei primi jorni de setenbre se fa anca na sagra de paese dove se magna el sełéno.

D'istà ła xente ła va Rubio anca par védar łe Cave Dipinte, vecie cave trasformàe in òpare d'arte a l'aria verta da l'artista Toni Zarpellon. Xe sta curae da eo dal 1990 fin t'el 2016, da che l'ano non se podaria pì 'ndarghe.

## Note
Roman

**Roman** el xe on comune de 13813 abitanti inte ła provincia de Vicensa.

## Storia
El nome "Romano" el vien sensa dubio da ła cołonisasion romana avegnù forxe a ł'epoca de ła centuriasion de Sitadeła o Basan. El riferimento a "Ezzelino" el riguarda invese ła fameja dei Ezzelini che dopo el 1199 i se ga trasferìi da Onara. 
A potensa de Ecelo II "el Monaco" e dei so do fiołi (Ezzelino III e Alberico da Romano) a jera divegnua cusì granda che a xente ga scominsià ciamarli xa da ałora i "da Romano".

El col de Roman, aonde che ghe jera el casteo de Exeino, l'è scrito inte el Paradiso dea Divina Commedia (c. IX, v. 25) aonde Dante Alighieri guidà da Beatrice el riva inte el cieo de Venere, e ghe se fa incontro el spirito ciaro de so' sorea de Exeino IIIit, Cunizza da Romanit, che cusì a ghe conta:

*In quella parte de la terra prava<br />
*italica, che siede intra Rïalto
*e le fontane di [[Brenta]] e di [[Piave|Piava]]<br />
*si leva un Colle e non surge molt'alto
*là onde scese già una facella<br />
*che fece a la contrada un grande assalto.

Sol Col Bastia uncò se vede ła tore campanaria (a faxea da campanie a ła Cexeta vecia) par ricordar el vecio casteo dei Da Roman (i merli de ła tore i xe stie ghibein, a coa de sixia). Oltre a ła Tore Exeina, sol Col ghe xe a vecia Cexeta de Roman e el monumento a Dante Alighieri.

Rento sui confini del comune, ai pìe del Grapa, ghe xe a Vałe Santa Felicita, che verso l'ano 1000 a jera famosa par averghe dato el nome a l'inportante marcà de Santa Fełicita dato in concesion da l'inperator Ottone III. So' a vałe ghe jera un monastièr benedetin, fondà da ła monega Fełicita che quasi seguramente ga dà el nome a ła vałe. El monastièr l'è 'ndà a ramengo inte el XVicensa secoło e i edifici xe stà ocupà prima da eremiti e a ła fin abandonai na volta par tute.

## Evołusion demografega

## Aministrasion comunałe

## Note
Orto botànego de Padoa

L**'Orto botànego de Padoa** el ze stà fondà inte el 1545 e el ze el orto botànego piesè antico oncora ezistente al mondo.
El ga atualmente na superfice de vintidomiłe metri quadri e el contien piesè de siemila piante de tuti i tipi.
Dal 1997 el ze stà meso inte ła lista dei Patrimoni de l'umanità da l'UNESCO.

## Storia
L'orto el ze stà fondà inte el 1545 co un decreto del Senato de ła Repùblega de Venèsia, par verghe un posto dove coltivar erbe medicinałi par curar ła gente o par motivi de studio.

Ła strutura originałe de l'orto l'era de forma çircołare co drento un quadrato, a so volta divizo in quatro tochi da du viałi perpendicołari. Inte el 1552 l'orto el ze stà çircondà da un muro rotondo, par far in modo che no i robese łe erbe mediçinałi, ma inte i secołi sucesivi l'orto el sà slargà anca de là del muro.

Tra i ezenplari piesè interesanti, va ricordà ła così dita "palma de Goethe", un ezenplare de palma de San Piero (*[[Chamaerops humilis]]* L.) méso a dimora inte el 1585, che el famozo scritor todesco el ga vedesto durante el so viajo in Italia e ch'el ga nominà inte el sàgio *ła metamorfozi de łe piante* (1790).

Tra łe varie piante de l'orto ghe ze:
* Piante medicinali e vełenoze 
* Piante carnivore
* Piante grase
* Orchidee
* Piante aquatiche
* Piante alpine
* Piante mediteranee
* Piante tipiche del Triveneto

## Bibliografia
* A. Minelli, *L'orto botanico di Padova (1545-1995)*, Marsilio, 1998 ISBN 88-317-6977-4
* G. Buffa , F. Bracco, N. Tornadore, *Guida all’Orto Botanico di Padova. Quattro percorsi par conoscerne la storia e le piante*. Centrooffset, Padova, 1999. ISBN 88-900229-1-4

## Altri progeti

## Linganbi foresti
* Sito ufiçiałe de l'Orto botanico de Padoa 
* Storia de l'Orto botanico de Padoa 
*  Botanical Garden, Padua - UNESCO website

## Gałeria fotografica

image:OrtoBotPadova acquatiche.jpg|Łe vasche de łe piante aquàteghe e, in fondo, ła sèra dove ghè sistemà ła palma de Goethe
Image:OrtoBotPadova Ingresso.jpg|L'ingreso del parco
Image:OrtoBotPadova Porta ovest.jpg|Ła porta ovest
Image:OrtoBotPadova Incrocio viali.jpg|L'incrocio dei du viałi
Image:OrtoBotPadova Fontana 4 stagioni.jpg|Ła fontana de łe quatro stajon
Image:OrtoBotPadova Fontana Teofrasto.jpg|Ła fontana de Teofrasto
Friul

El **Friùl** (*Friuli* in Itałian, *Friûl* in furlan, *Forum Iulii* in latin, *Furlanija* in sloveno, *Friaul* in todesco) el xe na region storico-ziogràfega che ła corisponde a łe moderne province de Udine, Pordenon, Gorisia, un toco de ła provincia de Venesia (el Mandamento de Portogruaro, sensa Caorle).

## Storia
Inte el 1077 el Patriarca de Aquileia el gà vù da l'inperador Enrico IV el titoło de Duca del Friul, faxendo nàsar cosita el novo Stato de ła *Patrie dal Friûl*, che el sarà indipendente fin al 1420 quando el sarà ciapà dai Venesiani.

Ła capital storica del Friuli ła xe Udine, dove apunto gavéa sede el Patriarcato de Aquileia. 
I çentri prinçipałi, oltre a Udine, i xe Pordenon (capologo de provincia), Gorisia (capoluogo di provincia), Portogruaro, Sacile, Codroipo, Cervignano del Friul, Cividale del Friul, Gemona del Friul, Tolmezo.

## Note
Bure-les-Templiers

**Bure-les-Templiers** el xe on comune fransese de 150 abitanti che el se cata inte el inte el departemento dełla Côte-d'Or inte ła rejon de ła Borgogna.

## Evołusion demografica
Łéngua ingleze

L**'inglexe** (nome nativo **English**, IPA: )) el xe na lengua indoeuropea che fa parte del ramo oçidentałe de łe lengue germaniche, insieme al'ołandexe, al'alto e baso todesco, al fiamingo e al frixon. El conserva oncora na evidente parenteła col sàsone continentałe (diałeto del baso todesco).

Inte el corso del XX secoło l'inglexe el xe deventà ła lengua franca par ecełensa, butando zó ła pasada supremasia del fransexe che a so olta el gavéa ciapà el posto de l'italian e del latin par ła comunicasion diplomatega e sientifega. I gà fato i conti che quei che łi parla inglexe come łengua mare (*English as a native language*, ENL) i sie pì o manco 350 miłioni, quei che łi lo parla *as a second language* (ESL), o sia insieme co ła lengua nasionałe o nativa, çirca 300 miłioni, i parlanti de *English as a foreign language* (EFL), o sia come na łengua inparada a scoła ma che no ła se dopara ntel propio paexe, çirca 100 milioni. Donca tra tuti quei che łi parla inglexe i marełengua łi xe de manco dei non marełengua.

## Bibliografia

*  Bryan Garner, *Dictionary of Modern Legal Usage*, Oxford, Oxford University Press.
* Maria Fraddosio, *ELS: English for Law Students*, Napoli, Edizioni Giuridiche Simone, 2004.
Zagavria

**Zagavria** (in croato *Zagreb*; ai tenpi de l'Inpero Austro-Ungarico in todesco: *Agram* e in ungarese *[[Zágráb]]*) ła xe ła cavedal de ła Croàsia. El sentro de ła sità el costituise una de łe rejon de ła Croasia mentre l'area ziogràfega intorno a ła sità ła fa parte de n'altra unità aministrativa, ła Rejon de Zagavria.

## Zeografia
left|thumb|Catedrala de Zagavria
Zagavria ła se cata a 120 m s.l.m., a meridion del monte Medvednica e ła sponda nord de ła Sava.

Ła se cata inte na poxision favorévołe, par el trafico tra l'Eoropa sentrałe e l'Adriatico.

Zagavria ła xe ła sede dei organi sentrałi del stato croato.

Zagavria ła xe anca sede universitaria e arcivescoviłe.

## Popołasion
Zagavria ła xe la sità pì popołada de ła Croàsia e ła so area metropołidana ła xe l'ùnica, inte el paéxe, a suparar el mijion de abitanti.

## Aministrasion Sitadina
Ła sità de Zagavria ła costituise na Rejon. L'aministrasion ła xe guidada dal sìndaco, eleto dal'Asenblea sitadina.

El sindaco in carica el xe Milan Bandic (SDP).
San Mauro abate

[thumb|250px|<small>''San Benedeto ordina a San Mauro de salvar San Placido'', de [Filippo Lippi.]]

**Mauro** (VI secoło) el xe sta on monaco benedetin. El xe sta el prinsipałe disepoło de san Benedeto da Norcia insieme a Placido.

De lu a se sa poco gnente, se non queło che xe sta tramandà da Papa Gregorio Magno inte uno dei so diałoghi. A se sa che el xe vivesto come disepoło de san Benedeto da Norcia e presumibilmente el ga ciapà el so posto quando Benedeto el ga łasà Subiaco par Montecasin.

Ła festa de San Mauro Abate ła vien el 15 de genaro e el xe patrono de:
* Gessate
* San Paolo d'Argon
* Sarnico
* Viagrande
* Cesena
* Cavarzere
* Sałine
Łéngua todesca

El **tedésco** o **todésco** (*deutsche Sprache*) el xe na łéngua che ła fa parte del grupo alt-xermanego del ramo osidentałe de łe łéngue xermàneghe de ła faméja de łe łengue indoeoropee.

El xe ła léngua xermànega che se parla piesè inte el mondo dopo l'ingléxe, e anca ła łéngua con piesè parlanti madrełéngua de tuta l'Union Eoropea.

El xe ła łéngua ufisiałe in Germania, Austria, Lusenburgo, Belzo, Svissera (dove i parla ła variante dita "Svissero todésco") e in Liechtenstein; in più l'é parlà e anpiamente tutełà in serte xone de l'Itałia (cofà el Sudtiroło), de ła Fransa (Alsazia e Łorena), de ła Romanìa, de ła Połonia e dei USA (nei Stati de New York, Pennsylvania e Ohio soratuto).

In tuto el gà 112 miłióni de parlanti distribuìi su 38 nassion, con ìxole lénguistiche in tuti quanti i continenti (par exenpio in Namibia ex-cołonia todésca), alcune de łe cuałi łe existe da asè secołi.

## Varda anca
* Gesellschaft für deutsche Sprache
* Unserdeutsch
Mołina de Łedro

**Mołina de Łedro** el xe on comune de 1495 abitanti inte ła provincia de Trento.

## Evołusion demografica
Claye-Souilly

**Claye-Souilly** el xe on comune fransese de 10.152 abitanti inte el departemento de Seine-et-Marne inte ła rejon de l'Île-de-France.

## Evołusion demografica
Weiler (austria)

**Weiler** el xe un comun austriaco de 1.748 abitanti, inte el Land Vorarlberg.
thumb|200px|left|Łe cascate de Ratzbach rente a Weiler
Île-de-France

Ła **Il de Frans** (*"Ixoła de Fransa"*) ła xe na rejon de ła Fransa setentrionałe.

El teritorio de la rejon el confina co quelo de la Normandia a nord-ovest, de la Hauts-de-France a nord, de la Grand Est a est, de la Bourgogne-Franche-Comté a sud-est e del Sentro-Vałe de ła Loira a sud-ovest.

## Xeografia fixega
Ła ga un riłievo tabułar; i ponti pi' alti de sirca 200 m i se kata a nordovest e a est,
 
I fiumi prinsipałi i ze ła Sèna, co diresion sudovest-nordest, e i so afluenti de drita Uaz e Marna

Ła ga clima de tipo tenperà oseanego.

## Xeografia umana
Ła xe conposta da oto departementi, ła xe ła rejon dove se cata ła cavedal fransese, Parixe, che ła xe anca el capołogo.
### Departementi

## Gałeria de someje

Haravilliers_(95),_près_de_la_RD_22_au_nord_du_village_1.jpg|rejon cołinar de el Vecsé a nord
Chelles_ile_Refuge.jpg|fiume Marna
Vue_aérienne_de_Melun.jpg|sità de Mèłen a sudest
Versailles chateau.jpg|casteło de Versai


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Rejon de ła Fransa

Le **rejon de ła [[Francia|Fransa]]** (in fransexo: *régions*, sing. *région*, pronuncia AFI: ]) łe costituise ła sudivixion aministrativa de primo liveło del Paexe e łe xe 18, de łe cuałe 13 łe xe metropołitane (anca ła còrsega, che par altro el costituise na sorte difarente de cołetività teritoriałe) e sincue de oltremar.

## Rejon de ła Fransa metropułitana

## Rejon de ła Fransa d'Oltremar
Kull de Valusia

**Kull de Atlantide**, ciamà anca **Kull de Valusia** o **Kull el Conquistador**, el xe un personajo imaginario de storie fantasy creàde da el scritor Robert E. Howard. Kull el condivide el creator conpagno co Conan el barbaro, Solomon Kane e Bran Mak Morn.

Ła só prima aparixion xe sta *El regno fantasma* (The Shadow Kingdom), inte ła revista Weird Tales (agosto 1929).

Kull el xe stà inpersonà so el schermo intel film de el 1997 Kull el conquistador da l'atore Kevin Sorbo.

## Romanzi

I romanzi e i raconti del ciclo de Kull i xe in tuto diexe. I vien prexentài qua secondo un ordine cronologico stabiłìo da Lin Carter:

* Esilio da Atlantide (Exile of Atlantis, postumo, King Kull dela Lancer Books, 1967)
* l regno fantasma (The Shadow Kingdom, Weird Tales, Agosto 1929)
* Il gatto di Delcardes (Delcarde's Cat, postumo, vedi primo)
* Il teschio del silenzio (The Skull of Silence, postumo, vedi primo)
* Quest'ascia ze il mio scettro! (By This Axe I Rule!, postumo, vedi primo)
* Un colpo di gong (The Striking of the Gong, postumo, vedi primo)
* Le spade del regno purpureo (Swords of the Purple Kingdom, postumo, vedi primo)
* Gli specchi di Tuzun Thune (The Mirrors of Tuzun Thune, Weird Tales, Setembre 1927)
* L'altare e lo scorpione (The Altar and the Scorpion, postumo, vedi primo)
* Il Re e la quercia (The King and the Oak, postumo, poesia, Weird Tales, Febbraro 1939)
Wadowice

**Wadowice** (IPA=vadɔ'vʲiʦɛ; in todesco *Wadowitz*), ła xe ła sità dova ca xe nato Papa Giovani Pagoło II, al secoło Karol Józef Wojtyła, ła se cata in Połonia tra Cracovia (48&nbsp;km a nordest) e Bielsko ai piè de ła cadena montagnoza dei picołi Beskidy, antistante ai Carpasi. Ła sità che ła se cata sol fiume Skawa (in todesco *Schaue*) e cunta sirca 19&nbsp;000 (2014) abitanti ła xe el sentro aministrativo del distreto (gmina) de Wadowice e del Powiat Wadowicki e apartien al voivodato de ła Cea Połonia (in połaco *Małopolskie*).

## Sità xemełà
* 20px Canale d'Agordo (2010)
* 20px San Giovanni Rotondo (2006)
* 20px Pietrelcina (2006)
* 20px Sona
Xałeti (disanbìgua)

Ła paroła **xałeti** ła pol riferirse a varie robe:
* i biscoti **[[xałeti]]
* en el ałtipian de [[Aziago|Axiago]] vien ciamai **xałeti** i viłegianti che vien su da ła pianura, riferendose al cołor de pełe pì xało dea xente de l'altipian. El xe pì na paroła schersosa che ofensiva, anca parche' i porta su schei.
* vien ciamà **xałeto*' anca el fungo bon da magnare, ciamà anca [[finferlo]], in italian *gallinaccio* e in todesco *pfifferling* (nome sientifego *cantharellus cibarius'').
Papa Giovani Pagoło II

miniatura|Giovani Pagoło II inte el 1987|sinistra
**Zanipoło II** (*Ioannes Paulus II*) (Wadowice, el 18 de majo 1920 - Sità del Vaticano, 2 de apriłe 2005), el xe sta el 264° papa de ła Céxa Catòłega.

El xe sta el primo papa no talian dopo 455 ani, o sia dai tempi de l'olandese Adrian VI (1522 – 1523), el xe stà inoltra el primo pontèfego połogno, e slavo in xenare, de la storia. Xe sta eleto papa el 16 otobre 1978.

## Curiozità
### Produsion video
#### Documentari
* *Da un paese lontano, Giovanni Paolo II* di Rai; 1981 Regia: Zanussi Krzysztof. (Esite in DVD, Rai Cinema 2005) 
* *Giovanni Paolo II il grande* (diviso in 2 parti: *Il gigante del XX secolo* e *L'eredità di Giovanni Paolo II*) di Cinehollywood e History Channel; 2005.
* *Giovanni Paolo II. Il cammino del Santo Padre* di Finsom; 2005.
* *Giovanni Paolo II. Papa Juan Pablo II / Pope John Paul II* DVD; 2005 St.Clair Vision USA Unity Award 2006.
* *Giovanni Paolo II. Karol il GRANDE* di Rai-Trade e Chi; 2005.
* *Giovanni Paolo II. Pellegrino del mondo* di Bibax; 2005. 
* *[[Karol Wojtyla - Un Papa nella storia|Karol Wojtyła - Un Papa nella Storia]]* di Rai-Trade; 2005.
* *La vita di papa Giovanni Paolo II* di NBC news e Universal Pictures; 2005.
* *Papa Giovanni Paolo II, il costruttore di ponti. In memoriam* di CBS e Paramount Home Entertainment; 2005.
* *Viaggi ed emozioni, Giovanni Paolo II* di Libero co la collaborazione di Centro Televisivo Vaticano (CTV); 2005.
* *Giovanni Paolo II, ambasciatore di pace* di Rai; 2006.
* *Giovanni Paolo II. Il Papa che ha fatto la storia* di Centro Televisivo Vaticano, distribuito da HDH Communications; 2006.
* *Giovanni Paolo II, la storia di Karol Wojtyła* di Rai 3 *[[La grande storia]]* a cura di Nicola Vicenti co Alberto Melloni; in onda il 22 e 29 novembre 2006 su Rai Tre
* *Giovanni Paolo II: la vita, il Pontificato* di Centro Televisivo Vaticano, distribuito da HDH Communications; 2006.
* *Giovanni Paolo II; le stagioni dell'Apostolo* di Centro Televisivo Vaticano, distribuito da HDH Communications; 2006.
* *[[Giovanni Paolo II, l'uomo che ha cambiato il mondo]]* in 7 DVD: *Un uomo chiamato da lontano*; *Il vescovo del mondo*; *Il Papa delle genti*; *Testimone di pace*; *Il Giubileo raccontato da Karol*; *Il Papa del silenzio e della sofferenza*; *[[Attentato al Papa]]* (film). Prodotto da Rai-Trade e Rai struttura Vaticano e distribuito da *[[La Gazzetta dello Sport]]*; 2006.
* *Giovanni Paolo II. Quella parte di anima chiamata corpo*, di Rai Educational par *[[La storia siamo noi]]* a cura di Stefano Rizzelli; 2006.
* *Giovanni Paolo II: «Vi racconto la mia vita.»* di Nova T, distribuito da HDH Communications; 2006.
* *Le Chiavi del Regno, da Giovanni Paolo II a Benedetto XVI* di Centro Televisivo Vaticano, distribuito da HDH Communications, 2006.

## Altri progèti
Cimmeria

La **Cimmeria** xe el paese natale de Conan. La se cata a nord de Aquilonia e a sud del Nordheim (Vanaheim e Asgard), e a est dele tere dei pitti. La xe descita come un teritorio oscuro e buio e i sò abitanti i xe rudi e selvateghi, i crede inte el Dio Crom che non scolta le preghiere ma ala nasita el infonde corajo e forxa.
Zenobia

__HIDDENCAT__

**Zenobia** ła xe la femena de Conan. La appare inte el libro "Conan il conquistatore", al'inixio la xe una semplice tosa del serrajo del re dopo ela aiuta Conan a liberarse dala prison dove iera tegnùo rento la cità de Belvero soto el palaso de Tarasco. Ala fin Conan la marida e la devegner regina de Aquilonia.
Conséjo Comunałe

El **Conséjo Comunałe** el ga el poter lejislativo rento un Comun e el vien votà dal pòpoło.

Intel sistema itałian i so menbri i xe i consejeri comunałi, che i vien votài co sistemi difarenti drio łe dimension del Comun. Ghe xe conséji ordinari e straordinari. De sòłito ghè na majoransa e na opoxision.
Gardone Riviera

**Gardone Riviera** el xe on comune de 2502 abitanti inte ła provincia de Bresia.

## Aministrazione comunałe
Sałò

**Sałò** el xe on comune de 10.056 abitanti inte ła provincia de Bresia, so łe rive del Łago de Garda.

Tra l'8 de setenbre 1943 e el 25 de apriłe 1945 ła xe sta sede de qualche ministero de ła Republica Sociałe Italiana (ciamà impropriamente Republica de Sałò).

## Aministrasion comunałe

## Gałeria fotografica

Imagine:Salo002.jpg|El porto de Sałò
Imagine:Salo001.jpg|Baia de Sałò 
Imagine:Salò Lungolago co barche.jpg|Vista del łongołago de Sałò co barche
Image:051210-Salò-Italy-Marius.jpg|Panorama co łe Alpi inte ło sfondo


## Evołusion demografica
Lyon Sprague de Camp

180px|right|thumb|Robert Heinlein, de Camp e Isaac Asimov inte el 1944**Lyon Sprague de Camp** (27 de novenbre, 1907 – 6 de novenbre, 2000) el jera un scritor mericàn de fantasiensa e fantasy. In sincuanta ani de cariera el gà scrito oltre sento libri, includendo anca storiele e lavori de non fiction, come biografie de altri inportanti autori.
Zónta Comunałe

La **Zónta Comunałe** l'è l'organo che ga el poter executivo int'un Comun.

I menbri de ła Zónta Comunałe i xe i Asesori Comunałi: ogni Asesor el va drio i afari de un setor ben precixo intrà i vari poteri che ga ła Zónta. Par exenpio pol èserghe n'Asesor ai Lavuri Pùblici, n'Asesor al Sport e a ła Cultura, n'Asesor ai Trasporti e vanti cusì.

In Vèneto e in tante region de l'Itałia ła Zónta ła vien nominà dal Sìndico: i Asesuri che ghin' fa parte i pol èser sia dei Consejeri Comunałi sia anca dei esperti esterni al Conséjo.

## Notasion
La fenice sulla lama

La **Fenice sula spada**, scrito da Robert Ervin Howard scominsia co un Conan de mexa età pareccià a governare el regno de Aquilonia.
Conan gaveva ciapà la corona insanguinà de Aquilonia dal Re Numedide che strangolò sulo sò steso trono, tutavia, le robe non xe ndae ben, parché Conan el se gà visto costreto a impugnar la pena e posar dò la spada. El popolo de Aquilonia, che al'inisio ghe voleva ben e lo vedeva come el liberator dale malagraxie de Numedide, desso el scominsia a odiarlo par via che l'è un foresto. I gà costruìò anca una statua in memoria del vecio re inte el tempio de Mitra, e la zente la bruxa incenso par lù, come se fosse stà un monarca santo morto par colpa de un barbaro.

Volendo dar la corona aquiloniana a un de sangue reale, se forma una banda conossùa come i cuatro ribeli: Volmana, el conte ceo de Karaban, Gromel, el comandante gigante dele legioni nere, Dion, el baron panson de Attalus, Rinaldo, el menestreo mexo mato. I cuatro ribeli i recruta i servisi de un fuorilese de nome Ascalante. Ma de scondoni Ascalante el vol fregare i altri cuatro par ciaparse lù de sol la corona.

Ao steso tempo, Ascalante gà un s-ciavo de nome Thoth-Amon, un stregon potentisimo che vien dala Stygia, che lè cascà dal sò poter perché gà perso l'anèo magico che lo faxeva devegner potente. Par sconderse dai altri magi se gà trasvestìo e dala Stygia xe rivà in Koth dove i predoni de Ascalante io gà ciapà par farlo devegner schiavo.

La storia se incentra sul piano dei cuatro rebeli par copare el Re Conan quando che lè indormensà sul leto. Tutavia vien fora dò fati: Conan xe avvertìo dal Saggio Epemitreus che marchia la spada de Conan con una fenice che rapresenta Mitra, un dio hyborian. Alo steso tempo Thoth-Amon recupera l'anèo e usa el sò poter par copar Ascalante quando che stò ultimo se cata nela stansa de Conan par coparlo. Prima el demonio copa Ascalante e poi Conan se trova costreto a farlo fora.
L'ora del Dragone

L**'ora del Dragone** xe una storia de Conan el barbaro scrita da Robert Ervin Howard.

In stà storia Conan el gà cuarantasinque ani, e el comanda come Re su Aquilonia, al'inisio ghe xe tuta una crusca de cospiratori che i se parecia un piano par far fora Conan in favore de Valerio, erede del predecesore al trono Numedide che lè stà copà da Conan. Par ché suceda sta roba, i prova a risussitare un vecio negromante, Xaltotun, chel vien dal regno pre-hyborian de Acheron. Col sò juto l'esercito aquilonian xe sconfito dal regno rivale de Nemedia e occupà. Conan xe catturà e scaraventà soto le prison de Belvero in Nemedia. Là soto riva Zenobia, una schiava del serrajo reale che rischia la sò vita par liberarlo. Conan poi el vien iutà da na strega che ghe dise che trovar el core del sò regno, pì tardi Conan capisse che el core xe el core de Ahriman, queo che gà fato risussitare Xaltotun. Dopo aver girovagà par tanti paesi riese infin a catarlo e usarlo contro el stregon, copando tuti i cospiratori trane Tarasco che iera devegnùo Re de Nemedia, e dopo Conan lo fa devegner un buratin nele sò man.
Metafonezi

In łenguìstega stòrica e fonètica, ła **metafonexi** o **metafonìa** l'è el canbio vocàłico rento na paroła che el vien provocà da na vocal finałe su łe vocałi che ghe xe in mezo. De sòłito ła vocal finałe che produxe metafonexi l'è -i (in lenguìstica anglosàsone se parla de "i-mutation"), in calche łéngua come l'islandexe ghe xe anca na metafonexi prodóta da -u finałe.

La metafonexi l'è ben conosùa in todesco: par exenpio da ła vecia fórma *gast* - *g*'e**sti'' gh'è vegnù fora el moderno ''Gast'' - ''G**ä**ste''.

Pi raramente ła se cata anca in [[Łéngua inglexe|inglexe]]: par exenpio da ''föt'' - ''föti'' gh'è vegnù fora l'ingléxe moderno ''foot'' - ''f**ee**t'' e el todesco ''Fuss'' - ''F**ü**sse''.

In [[łéngua vèneta|vèneto]] ła metafonexi ła vien doparà:
* soratuto in [[diałeto vèneto sentrałe|vèneto sentrałe]]: ''mónte'' - ''m**u**nti'', ''ségno'' - ''s**i**gni'', ''védo'' - ''te v**i**di'', ''vedéa'' - ''te ved**i**vi'', ''movése'' - ''te m**u**v**i**si'', ''dotor'' - ''d**u**t**u**ri'' (o ''dot**u**ri'');
* in gradexe (o graixan): ''potente'' - ''p**u**t**i**nti'', ''odor'' - ***u*'d**u**ri* (poexìe de [[Biagio Marin]]);
* calche volta inte el [[diałeto vèneto setentrional|vèneto setentrional]] quando che ghe xe -i finałe: *ròcol* - *ròc**u**i*, *canton* - *cant**ù**i*, *paron* - *par**ù**i*, *forse* - *f**u**rsi*;
* inte i nùmari *do* (f.) - *d**u*** (m.), *tre* (f.) - *tr**i*** (m.) difondesti anca in veronexe, ma nò in venesian, belumat e trevixan: *do ore* - *du dì* , *tre done* - *tri òmeni*;
* inte el pronome *lore* (f.) - *l**u**ri* (m.) che el vien doprà anca in [[diałeto vèneto setentrional|vèneto setentrional]].

Anca in [[łéngua islandéxe|islandéxe]] ła metafonexi ła xe beła viva e ła vien provocà su verbi e nomi da finałi che łe contien sia -i sia -u:
* metafonexi da -i: *verð* (un preso) - *v**i**rði* (a un preso) , *sonur* (fiol) - *s**y**nir* (fiułi)
* metafonexi da -u: *saga* (storia) - *s**ö**gu* (de/a na storia) - *s**ö**gur* (storie) , *land* (na tera) - *l**ö**ndum* (a tere) , *kalla* (ciamar) - *k**ö**llum* (ciamémo) - *k**ö**lluðuð* (ciamavi)
* metafonexi da -i e -u: *kattar* (de un gato, raixa: "katt") - *k**ö**ttur* (un gato) - *k**e**ttir'' (gati)

## Notasion
Diałeto vèneto osidental

El **vèneto veronéxe** o **vèneto osidental** l'è una de łe varianti vènete, e l'è formà dal *veronexe* e dal *trentin*.

Łe caratarìstiche pi speçiałi le è:

* L-tajà pronunsià come L-normal (parché manca l'evanesente): *ła bała* se leze *la bala*, *łe sorełe* se leze *le sorele*
* interogativo *ci* al posto de ła fórma xenerałe *chi* doprà dai altri: *ci sìto?* (*chi sìto? chi sìtu? sìtu chi?*), *ci èlo?* (*èlo chi? chi xeło?*), *ci èlo ci?*
* i nomi derivài co ła final *-ar* al posto de *-aro / -èr* : *el fornar* (*el fornaro / fornèr*), *el pajar* (*el pajaro / pajer*)
* verbi curti come el feltrin-belumat: * l'è* (el xe / ła xe), * l'à* (el ga / ła ga), *èlo?* (xeło?), *èla?* (xeła?), *èli?* (xełi?), *èle?* (xełe?), *àlo?* (gało?), *àle?* (gałe?), *te eri / t'eri* (te xeri)
* verbi e nomi in -i ma sensa metafonexi come el venesian: *te védi* (*te vidi*), *i mónti* (*i munti*), ma ła metafonexi ła ghè al confin co Vicensa
* inte ła basa veronexe se uxa oncora l'interdental sórda come in vèneto setentrional: *zsavata* se leze *zavata*, *sinque* se leze *zinque*, *sità* se leze *zità*

## Varda anca
* Maletan, el diałeto de ła łéngua vèneta parlà a Malé in Val de Sol (Trentin)
Diałeto vèneto łagunar

El **vèneto venesian** o **lagunar** el xe ła variante vèneta parlà inte ła xona de ła Laguna veneta.

## Difarense co altre varianse vènete
* clìtego sogeto *ti* al posto de ła fórma xenerałe *te*: *ti *'ti** parli'' (ti te parli), ''ti no **ti** vien miga'' (ti no te vien miga)
* secónda persona verbałe precixa de ła tersa soło al futuro: ''ti sentirà = el sentirà'' (ma prexente ''ti senti ≠ el sénte''), ''ti parlarà = el parlarà'' (ma prexente ''ti parli ≠ el parla'')
* secónda pers. precixa de ła tersa al prexente de puchi verbi curti: ''ti va, ti fà'' (fórma xenerałe "te vè, te fè")
* ùnica variante che ga perso ła coniugasion interogativa: ''ti sa?'' (sastu? sàtu? sètu? sèto?), ''ti vien?'' (viento? vientu?)
* el cioxoto invese el ga ancor łe vecie interogative ''màgnistu?'' (màgnito? màgnitu?), ''sastu?'', ''vostu?'' (votu? voto? vutu? vuto?) doparàe anca dai pi vecioti
* ła L-tajà ła vien leta come evanesente ("e" curtìsima o semimuta): ''bała'' se leze ''bàea'', ''ciàcołe'' se leze ''ciàcoe'', ''xeło'' se leze ''xeo''
* mancansa de interdentałi: ''zsavata'' se leze ''savata'', ''sinque'' se leze ''sinque''
* nomi e verbi in -i ma sensa [[metafonexi]] come el veronéxe: ''i mónti'' (i munti), ''i ségni'' (i signi)

== Slavismi ==
Conponenti slave le se ritrova anca inte l’antroponimia e inte la toponomastega urbana de Venezia: anche se no li xe slavismi ''tout court'', questi elementi i testimonia la pasada prexensa de xenti balcaniche, come xà [[Tassini]] ([[1872]]) oserva inte le so ''[[Curiosità veneziane]].''

* **Muci** (muchi): serbocroato ''muči'' (taci), inperativo de ''mučati'' (taxere), a so volta da ''muk'' (silensio)

* **Zima*': serbocroato e [[Łéngua slovena|sloveno]] *zima'' (inverno, freddo)

## Bibliografìa

* 

## Notasion

## Altri projeti
Oxalis acetosella

El **pancùco** el xe na erba ke dura tuto l'ano, alta 8-15 çentimetri. El nome sientifico xe **Oxalis acetosella**, de ła fameja de łe *Oxalidaceae* (in inglese *common wood sorrel*, in todesco *Waldsauerklee*, in tałjàn *acetosella*). Ła vive dal pian fin ai 2000 metri.
thumb|left|Fiore de pancùco
Łe foje łe xe fate ciascheduna da tre fojete a forma de core e łe pare quełe del trifojo. El fiore xe ugnoło, cołor bianco co strie vioła. I fruti i xe drento na capsuła divisa in 5 parti: quando ke xe ora , i grani vien skisà fora e butà distante.
El pancùco ga drento vitamina C, osałati (e difati el fa mal a quei ke ga i calcołi renałi), antrakinoni.

## Modi de doparar el pancùco

El pancùco se magna cruo in sałata, anca miscià col spanavin, o coto, come i radici o anca drento łe fortaje. Se pol anca meterlo drento ła graspa.
Dałe foje se tira fora el ''sałe de pancùco', doparà na volta in tintoria par cavar via łe mace pi dificiłi. Sta pianta ła vegneva anca doparà par lustrar ogeti de rame, bronxo e corame.
Rumex acetosa

El **spanavin** (dito anca **spandavin**, **panevin** o **panavin**) (nome sientifico *Rumex acetosa*) el xe na erba ke vive tuto l'ano, de ła fameja de łe *Polygonaceae*. Ła se ciama in inglese *sorrel*, in todesco *Wiesensauerampfer*, in tałjàn *acetosa* o *erba brusca*. Sta pianta ła ga na grosa raixa e un pecol tuto drito alto 1 metro. Łe foje de ła baxe łe xe a forma de punta de lancia, quełe tacà al pecol łe xe tute rodołà intorno. I fioreti, rosi, i xe ingrumà a faseti su par na longa panocia.
thumb|left|Fiori de spanavin
El spanavin el ga drento osałati (nol va ben par quei ke ga i calcołi renałi), antrakinoni, vitamina C e fero.
El se magna cruo, in sałata, coto come i radici, drento łe fortaje, o el se dopara par far supe de erbe.
Piper nigrum

left|200 px|thumb|Grani de pévaro verde, bianco e nero
El **pévaro** (dito anca **pévare**, **péare**, **péaro** o **péar**) el xe na spesia che ła gà un savor mucio picante, derivà da łe piante de ła fameja de łe Piperaceae. El se pode divìdare en:
* ***Piper nigrum***: el pévaro nero, el pì conosiuo e difuxo, da cui con diversi procedimenti de laorazion, se produxe el pevaro bianco e el pevaro verde.
* *[[Piper cubeba]]*
* *[[Piper officinarum]]*
* *[[Piper longum]]*
Diałeto vèneto sentral-setentrional

El **vèneto sentro-setentrional** el xe ła variante vèneta parlà inte ła Marca trevixana e groso modo el corispónde al *trevixan destra Piave* (trevixan meridionałe) che el tira al venesian e al vèneto sentrałe.

El *trevixan sinistra Piave* (trevixan setentrional) invese el tira al belumat e el va far parte del veneto setentrional.

Łe caratarìstiche pi particołari łe xe:

* finałi in *-r, -l* anca derivàe da dopie latine (oltre a *n, r, l* normałi): *fradel* da lat. *fratellu[m]*, *ła pel* da lat. *pelle[m]*, *el fer* da lat. *ferru[m]*, *caval* da lat.volg. *caballu[m]* al posto de łe fórme xenerałi *fradeło, ła pełe, el fero, cavało* 
* oltre a łe fórme xenerałi come *canal, campanil, saver, parol, faxol / faxiol, can, tren, paron*
* parò el ga manco consonanti finałi del vèneto setentrional e donca el ga fórme xenerałi come: *toco, gato, pómo*
* secónda p.singołar precixa de ła tersa come el vèneto setentrional ma co vocal finałe (-a/-e , donca gnente metafonexi): *te sente = el sente*, *te perde = el perde*
* prima plural in -én: *magnén* (magnémo), *sentén* (sentimo/sentémo)
* calche caxo de metafonexi se ghe xe -i finałe: *ròcol - ròc*'u**i'' , ''córar - c**u**ri''
* el conejanéxe el ga łe vecie forme ''cior'' (tor), ''el ciol'' (el tol) che inte el resto del vèneto invese łe ga sopravivesto soło inte el famóxo **cio!''' (orixinariamente inperativo de "cior")
Cònan

__NOTOC__

**Cònan** el xe un nome de origine celtica che el vol dire *lupo picinin*. El xe doparà in tante maniere:

## Personaji de ła storia
* San Cònan (dito anca *San Mochonna*, † 684), santo irlandexe e vescovo de l'ìxoła de Man
* Cònan I ''le Tort'' (927-992), conte de Rennes e dal 990 duca de Bretagna.
* Cònan II ''le Petit'' (1040-1066), duca de Bretagna.
* Cònan III ''le Gros'', (1096-1148), duca de Bretagna.
* Cònan IV (1138-1171), duca de Bretagna.
* Arthur Conan Doyle (1859-1930), scritore britanico e ideatore del personajo de Sherlock Holmes.
* Conan O'Brien (1963), atore comico american.

Ghe xe anca do personaji che no se sa se i xe esistìi davero:
* Conan Meriadoc (*Kynan Medriadec*), el primo duca de Bretagna (305-395).
* Aurelius Conanus, re dei britani par tri ani verso ła fin del VI secoło, a dita de queło che Geoffrey de Monmouth el scrive inte ła *[[Historia Regum Britanniae]]*.

## Nomi de posti
* De łe volte el nome Cònan el se dopara come maniera de scursare el nome de Kaerconan, sità fortificà da Ambrosius Aurelianus, re dei britani, dopo la só vitoria contro i sàsoni comandai da Hengest (Geoffrey de Monmouth, *Historia Regum Britanniae* viii, 7). Sta sità oncò ła xe ciamà Conisbrough.
* Conan el xe un comune fransexe inte el dipartimento de Loir-et-Cher.

## Personaji inventai
* Cònan el bàrbaro, personajo ideà da Robert Ervin Howard.
* Cònan Edogawa, el protagonista del manga xało *[[Detective Conan]]*, fato dal giaponexe Gosho Aoyama.
* *[[Cònan el toxo del futuro]]*, carton animà de Hayao Miyazaki, trato dal romanxo de fantasiensa par toxati *[[The incredible tide]]* de Alexander Key.

## Film
* Ghe xe do film ispirai al personajo de Howard: *[[Cònan el bàrbaro (film)|Cònan el bàrbaro]]* (1981) e *[[Cònan el destrutore]]* (1983).
* *[[Capitan Cònan (film)|Capitan Cònan]]*, film del 1996.
Sìndico

El **mariga**, **sìndico** o **podestà** el xe ła pì alto funsionar che el goerna na sità o na Viła, munisipałidà ciamà anca comun.

In Itàlia el Sìndico el xe el cao del comun e de ła Xónta Comunałe che ga el poter executivo e l'è eło che el nòmina i Asesuri da métarghe rento.

In caxo de emergense e catàstrofi naturałi xe al Sìndico che ghe vien dà i poteri straordinari par coordenar łe operasion de recùparo.

Dèso in Vèneto el Sìndico el vien votà dal pòpoło in modo direto co sistemi difarenti drio łe dimension del Comun che el ga da raprexentar. Na volta, el vegnéa ełeto dal Conséjo Comunałe.

Durante el periodo fasista, el sìnico el xera ciamà podestà e no'l vegnéa mìa votà da ła zente.

## Notasion
Diałeto vèneto sentrałe

El **dialeto** **vèneto sentrałe** (dito anca **padoan-visentin-polexan** o **vèneto meridionale**) l'è na variante vèneta che xe formà dal *vixentin*, dal *padoan* e dal *połexan*.

## Fonètega
Tìpego de sto dialeto (ma anca de altri dileti vèneti) xe l'uxo de la fricativa dentale sorda /θ/ e de la fricativa dentale sonora /ð/, benché sia ormai limità a le forme rusteghe e a le xenerasioni pì ansiane: 

Tali foni li xe speso sostituii, so influensa venesiana, da /s/ e /z/.

Altra caratarìstega fondamentale (e quaxi ùnega inte i dialeti sentrali) la xe la metafonia de /e/ e /o/ mediante /i/, che la sara ulteriormente le vocali medie che lo presede: così el plurale de *bón* el xe *buni*, *méxe* deventa *mixi* e *tóxo* deventa *tusi*.

A livelo de vocalismo, da ricordare /r/ che influise so le vocali sircostanti, specialmente /e/, verxendole: se ga, par exenpio, *sèra* e *crèdo* (invese dei venesiani *séra* e *crédo*). Questo fenomeno coinvolxe alcuni dialetti padoani, ma el xe tipeghìsimo del visentin.

## Caratarìsteghe
* finałi in *n, re, łe, oło* al posto de łe fórme xenerałi in *r, l, ol* : *can, paron, tren, fren* parò *magnar(e)* (magnar), *védar(e)* (védar / véder), *paroło* (parol), *faxóło* (faxol / faxiol), *canałe* (canal)
* uxo de ła metafonexi i nomi e verbi co -i finałe: "el segno - i s**i**gni", "el mónte - i m**u**nti", "védo - te v**i**di", "vedése - te ved**i**si", "movéa - te m**u**v**i**vi", "dotor - d**u**t**u**ri (o doturi)" ma in sità se segue l'itałian (dotori, te vedi, segni)
* in vixentin e padovan manca łe interdentałi come in venesian: *zsavate* se leze *savate*, *sinque* se leze *sinque*, *zxente* se leze *xente*, *verzxe* se leze *verxe*
* in połexan e baso vixentin/padovan gh'è łe interdentałi sórde e sonore: *zsavate* se leze *zavate*, *sinque* se leze *zinque*, *zxente* se leze *zente*, *verzxea* se leze *verzéa*. El połexan el ga anca fórme in -d *verdéa*
* ła L-tajà ła vien pronunsià evanesente in vixentin e padovan: *bała* se leze *bàea*, *ciàcołe* se leze *ciàcoe* mentre ła vien pronunsià come L-normal in połexan: *bała = bala* , *ciàcołe = ciàcole*
* ła 2ª pers. singołar dei verbi ła finise conpagna de ła 2ª plurałe: *te parlavi (ti) = parlavi (voaltri)* , *te sentisi (ti) = sentisi (voaltri)* , *te farisi (ti) = farisi (v.tri)* , *te parlarè = parlarè/parlarì* (fora che al prexente che ga -i e metafonexi: *te vidi, te parli, te sinti*)
* i auxiłiari i alterna fórme łónghe e curte: *el xe = l'è* , *ła xera = l'era*
## Notasion

## Altri projeti
Transpadana Ferareza

thumb|In roso i comuni de la provincia de Rovigo che i zera inte el ferareze prima del 1815.|sinistra
Ła **Transpadana Ferareza** ła xe na rejon storica, costituia da na serie de łocałità sora ła riva sinistra del fiume Po, storicamente ligà a ła sità de Ferara, che ła se cata invese so che l'altra riva del fiume, esatamente de fronte a ste łocałità.
Geograficamente, ła Transpadana ła zera conpreza tra el fiume Tartaro e el Po, e onquò ła corisponde ai comuni revieraschi in provincia de Rovigo tra Mełara e Crespin.

Ntel mèdio evo tuto el Połesine el zera soto Ferara, ma presto el teritorio el ga scuminsià a far goła a ła Repùblega de Venèsia, che ła gavea ła nesesità de controłar el bacino idrografego del delta del Po. Infati inte el 1482-1484 Venesia e Ferara łe se ga fato ła guera par el controło del Połezine. Co ła paze de Bagnoło del 7 de agosto 1484, Venesia la gaveva el controło te tuto el Połesine co l'esesion de la Transpadana Ferareza.

Ła Transpadana ła ga fato parte prima del Ducato di Ferara e po' - dal 1598 - da'l Stato Pontefiso fin a ła reorganisasion teritoriałe fata da Napoleon, che inte'l 1796 el ga fato tegnere come confin el Po. Sto novo confin el xe sta mantegnù dal Congreso de Viena come confine tra el Lonbardo-Veneto austriaco e ło Stato de ła Ceza. Dopo l'unità d'Itàlia el xe sta mantegnù come confine tra el Vèneto e l'Emilia-Romagna.

Ancora oncuò ła łengua parlà inte ła Transpadana Ferareze ła xe, apunto, el diałeto ferareze.
Pojate

**Pojate** (Poiatte inte la lengua taliana) le na frasion del Comun de Alpago, inte la provincia de Belun.

## Geografia
Pojate la sta ai pie del bosc de Cansei e la se specia tele limpide aque del lach de Santa Croxe, inte l'area del Alpago, a sirca doi km a sud de Fara. Da Vitorio Veneto la dista dodexe km e vinti da Belun.

## Storia
Al nome de la frasion al nas dal nome pojat: vecio sistema par far carbon "cuxinando" la legna.
Se ha notisie secure de l'existensa de sto paesot ncora sot al dominio de la Serenissima, quando che su le carte de l'epoca se trovea scrita sbajada col nome de Pogiatte.
Del dominio dela Republica resta ncora tanti ruderi de fabbricati tipisi usadi anca come case de nobilomini bandidi dal Stato Veneto.

## Turismo
Tajada in doi da la strada provincial 423 "del lach de S. Croxe", al paesot le caraterixà al centro da na ceka piasa co na fontana in piera.
Abitada na 'olta par al pì da minadori e carboneri, la e stada e la e votada al culto de Santa Barbara, patrona e protetrice dei minadori, e ghe stat fat anca an cek capitel che se pol vedar sempre te la piasa central.
La ha anca an cek porto par le barche dei pescadori e la e n'importante punto de ritrovo par chi che ghe piaxe al windsurf e la barca a vela.

## Trasporti
La stasion feroviaria pì visina le la "Stasion par l'Alpago" (linea Conejan-Belun), che serve tuti i Comun de sta zona. La stasion se trova a sirca sie km da Poiatte, de fronte al lach de S. Croxe e su la strada statal 51 de Alemagna.

## Galeria fotografega

Image:Poiatte vista dal centro del lago.JPG|Poiatte vista dal centro del lago
Image:Fontana_Poiatte.JPG|La fontana in pietra
Image:Capitello_S_Barbara_Poiatte.jpg|S. Barbara


## Varda anca
* Fara d'Alpago
* Lach de Santa Croxe
* Alpago
* Cansei
Bulgarìa

Ła **Bulgarìa**, ufisialmente **Republica de Bulgarìa** l'è un stato che se cata inte ła parte sud-orientałe del'Europa, de precixo ła sta inte ła metà orientałe de ła penixola Balcanica.
Ła confina col Mar Negro ad est, coła Grecia e la Turchia a sud, coła Serbia e ła Republica de Macedonia a ovest, e a nord coła Romania, da cui l'è separà dal Danubio.

## Zeografia połitega
Ła fa parte de ła NATO e el 1° de genaro 2007 l'è 'nda dentro l'Union Europea.

Ła so capitałe l'è Sòfia.

## Gałeria de someje

Imàjine:Musala_IMG_1447.jpg|monte Musała
Imàjine:Река_Искър_край_МВЕЦ_"Черепиш".jpg|fiume Iscar
Imàjine:Varna_Bay,_View_from_Sveti_Nikola.jpg|panorama de Varna
Imàjine:Kazanluk_1.jpg|sito ONUESC de Cazanłac


## Notasion

## Altri projeti

## Łinganbi forèsti
Romanìa

Ła **Romanìa** (in rumen *România*) l'è un stato che se cata inte el sud-est del'Europa.
Ła confina a nord-est co l'Ucraina e ła Republica de Moldavia, a ovest col'Ungheria e ła Serbia e a sud coła Bulgaria.

## Zeografia
Ła gà anca un tocheto picenin del litorale del Mar Negro, in corispondensa del delta del Danubio.

## Istòria
Łe rejon istoreghe che łe xe conprexe in tuto o in parte inte el so teritorio łe xe: Banato, Dobrugia, Moldavia, Transilvania e Vałacia.

## Zeografia połitega
### Divixion aminitrative
Ła Romanìa l'è divixa in 41 distreti (*județe*):
miniatura|centro|Sudivixion de ła Romanìa

* Alba
* Arad
* Argeș
* Bacău
* Bihor
* Bistrița-Năsăud
* Botoșani
* Brașov
* Brăila
* Buzău
* Caraș-Severin

* Călărași
* Cluj
* Constanța
* Covasna
* Dâmbovița
* Dolj
* Galați
* Giurgiu
* Gorj
* Harghita
* Hunedoara

* Ialomița
* Iași
* Ilfov
* Maramureș
* Mehedinți
* Mureș
* Neamț
* Olt
* Prahova
* Satu Mare
* Sălaj

* Sibiu
* Suceava
* Teleorman
* Timiș
* Tulcea
* Vaslui
* Vâlcea
* Vrancea

e inte el munisipio de Bucarest.

### Cavedal e altre sità
Ła so cavedal  l'è Bucarest.

### Partecipasion a organixasion sovrastatatałi
Ła Romanìa l'è entrà ufiçialmente a far parte del'Union Europea el 1° de genaro 2007.

## Gałeria de someje

Imàjine:Varful-Moldoveanu-scenery.jpg|pico Moldoveanu, inte i munti Fagaraš 
Imàjine:Mieresch westlich von Lipova, 1.jpeg|fiume Mureš
Imàjine:Romania-2382_-_View_from_Hotel_(7794313314).jpg|panorama de Cluġ Napoca
Imàjine:Sighisoara._Biserica_din_deal.jpg|sentro istorego de Sigišoara


## Notasion

## Altri projeti

## Łinganbi forèsti
Tartaro

* **[[Tàrtaro-Canalbianco-Po de Łevante|Tàrtaro-Canalbianco]]**, fiume de ła provincia de Verona e del Połéxine.
* **[[Tartaro (mitołogia)|Tartaro]]**, l'inferno inte ła mitołogìa greca.
* **[[Tartaro (chìmega)|Tartaro]]**, sałi de l'acido tartàrico.
* **[[Tartaro (medexina)|Tartaro]]**, depòsito de sałi calcàrei su par i dinti.
* **[[Tartari|Tartaro]]**, persona che ła fa parte del popoło dei Tartari.
* **[[Tartaro de łe bóte]]**, depòsito che el se forma drento łe bóte de vin.