Łéngua sardegnoła

El **sardegnoło** (nome natìo *sardu* o *limba sarda* in łogudorexe, *lìngua sarda* in canpidanexe) el xe na łengua partegnente al grupo neołatin romanxo de łe łengua indoeuropee. Ła vien parlada inte l'ìxoła de ła Sardegna e da i numaroxi emigrai de orìxene sarda in Itàlia e in Europa.
Clasifegada cofà łengua romanxa oçidentałe e considerada da tanti studioxi cofà ła pi conservativa de łe łengua rivanti dal Łatin, ła xe costituìa da u insieme de diałeti, se połe individuar do varianse prinçipałe: canpidanexe e łogudorexe-nuorexe.

El sardegnoło fin al 1997 no'l jera łengua ufiçial de ła Sardegna, dopo de qûeła data, ło xe in rexime de coufiçiałità co ła łéngua ufiçiałe del Stato Tałian.

## Brogio de difusion
El Sardegnolo el xe parlà uncuò inte squasi tuta l'isola de la Sardegna da un numaro de locudori variabil intra le 1&nbsp;200&nbsp;000 e 1&nbsp;300&nbsp;000 unità, zeneralmente bilengua (sardegnolo/talian) in situazion de diglossia (la lengua local doparada pravalentemente in ambito famejar e local invenze quela taliana la xe doparada inte le ocasion publiche e par squasi la totalità de la scritura), co le seventi ecezion:

* La cità de Alghero, inte che la lengua di difusa, insieme al talian, la xe na varianza del catelan de tipo oriental. Sto ultimo el chiapa rento, oltra che al dialeto algherexe, anca le varietà lenguisteghe, le parlae e i dialet de le provicie de Barçełona, Girona e de le ìxołe bałeare ecc.
* El centro de Arborea inte el Campidan de Oristan, onde che el xe difondest el Vèneto, introdoto inte i ani trenta del Novecento dai imigrai vèneti vegnesti a colonisar el teritorio, e che uncuò el xe in forte regrediment, sopiantà sia dal talian che dal sardegnolo stesso
* L'isola de San Piero e parte de quel de Sant'Antioco, onde che el persiste el tabarchin, dialet arcaisante che el fa parte de la fameja de la lengua ligura.
* A parte le "enclave" lenguìstiche viste sora, ghe xe anca altre parlade de solito considerae sardegnole che parò le ga solo na fonedega sardegnola. El Galurese e el Sassarexe i ga na gramadega ben difarentee da quela de le variante sardegnole (varda pi soto) e se pol considararli sardegnoi solo dal ponto de vista zeografego: difarentamente dal sardegnolo i ga i articoi in -L- e i tempi conposti.

## Trati de ła Łéngua Sarda
### Trati gramaticałi
El sardegnoło, invese, el ga dei trati ben particołari rento el sistema neolatin
Come el vèneto e gran parte de łe łéngue, el sardegnoło l'è divixo in diverse varianti, ma gramaticalmente i trati comuni che salta a l'ocio i è:

* el plural l'è fato su base -S come in spagnoło, portoghéxe e catałan: *ammiga-> ammiga*'s*** , ''ammigu-> ammigu'''s'''/ammigo'''s*** , *dommu-> dommo*'s**/dommu**s***
* anca i artìcołi i ze fati su base -S- come in catałan baleàrico e "salat": singołar '''su''', '''sa''', '''s' ''' e plural '''(s)os''', '''(s)as''', '''is'''
* acuxativo personałe co prepoxision A come spagnoło, ma soło co nomi propi e póche ecesion: ''bido '''a''' Mariu'' (=védo Mario)
* el futuro e el condisional sènplisi i resta istéso co l'auxiliar separà da l'infinio: ***ia** a cantare'' (= cantar''ìa''), ***ias*' a cantare* (= te cantar*isi*), ***iat** a cantare* (=el cantar*ia*), ***iant** a cantare* (=i cantar*ia*) ; ***appo** a cantare* (=cantar*ò*) , ***as** a cantare* (=te cantar*è*), ***at** a cantare* (=el cantar*à*)
* declinasion pronominałe a 4 caxi, almanco in serte varianti: nom. ***tui*** , dat-acu. *a **ti(b)e*** , conpagn. *chin **tui** / cun **tegus*** , altre prepoxision *de / in / pro/po **te(ne)*** 
* a parte póche ecesion, i agetivi i va drio el nome: *dommu nova* (=caxa nóva, it. casa nuova / nuova casa) , *ammigu bonu* (=bon amigo / amigo bon, it. amico buono / buon amico)
* latinismi restai soło che in sardegnoło: *ocanno* da l'ablativo lat. "hoc anno" (=st'ano), *cras(a)* dal lat. "cras" (=doman), *janna/genna/enna* dal lat. "ianua(m)" (=porta).

=== Trati de fonètica ===
Foneticamente gh'è piasè difarense intrà łe varianti sarde, soratuto su łe vocałi finałi e su serti grupi de consonanti, che se pol divìdar groso modo intrà nord (logud.nuoréxe), séntro (ojastrin e in xenerałe "sardu de mesania"), sud (canpidanéxe):

* nord ***che**lu* , séntro-sud ***ce**lu* (=el siel/sieło)
* séntro-nord *pa**gh**e* (lat.arc. pake-m), sud *pa**x**i* (x= j de jour in frans.) , séntro *pa**gg**e / pa**g**i*
* nord *ammig**os** bon**os*** , sud *ammig**us** bon**us***, séntro *ammig**us** bon**os*** (=boni amisi)
* séntro-nord *su sol**e*** , sud *su sol**i*** (=el sol)
* séntro-nord *canta**re**, drommi**re*** , sud *canta**i**, drommi**ri***
* séntro-nord *li**mb**a, a**bb**a* (in rumen "limbă, apă") , sud *li**ngu**a, a**cu**a/a**ku**a*

Ciaramente, dopo gh'è un saco de altre variasion intrà paéxe e paéxe: xe parò na caratarìstica xenerałe del sardegnoło el *canbio de consonante inisiałe de na paroła drio ła final de ła paroła prima* int'un modo somejante a ła lenision e l'eclisi de łe [[łéngua irlandexe|łéngua gaèliche]]. Anca in sardegnoło ghe xe ła lenision: manca parò l'eclisi e gh'è invese el rinforso (o radopiaménto) e el rotacismo. In sardegnoło po, càpita anca el contrario e *pol canbiar anca ła consonante finałe de na paroła drio l'inisial de ła paroła dopo*. 'Sti fenòmeni qua i pol canbiar da variante a variante e mancando na grafia unificà acetà da tuti, spéso na paroła ła vien scrita in modi difarenti : tanti comunque i preferise scrìvar in modo fiso drio l'etimołogìa e łasar libartà de letura drio ła parlada e el contesto.

* lenision drio vocal, ła consonante ła vien aspirà e sonorixà: ***p**ortu-> s**u p**ortu* "su *'bh**ortu" (el porto) , ***f*'ortza-> s**a f**ortza* "sa *'vh**ortza" (ła forsa) , ***b*'onu -> amig**u b**onu* "ammigu *'`**onu"
* rinforso drio na dental (vera o etimołògica): ***p*'acu/pagu* (póco) *-> drommi**t p**agu* "drommi *'pp**agu" (el dorme póco) , ***b*'onu-> a bonu* "a *'bb**onu" (<-a**d b**onu = da bravo, połito)
* rotacismo davanti sonora: ''canta**s**-> canta**s b**ene'' "canta**r** bene" (te canti ben) , ''biddas-> sa**s b**iddas'' "sa**r** biddas" (łe sità)
* lenision (soło dentałi vere) davanti vocal: ''canta**t**-> canta**t i**ssu'' "canta**dh** issu" (el canta łu/eło) , ''a**t**-> a**t a**mau'' "a**dh** amau" (el ga amà) parò ''a amigus e amigas'' (a amisi e amighe)

Par questo na stésa paroła ła pol aver varie fórme o farghe canbiar fórma a ła paroła che ghe va insieme (drio o davanti); ocio parò che mìa tute łe łétare łe ga tuti i tipi de canbiaménto, serte łe ga soło rinforso o soło lenision:

* **p**ortu: ''su portu'' "su bhortu" (len.) , ''unu portu'' "unu bhortu" (len.) , ''in portu , (s)os portos / is portus''
* **t**empus: ''su tempus'' "su dhempus" (len.) , ''a tempus'' "a ttempus" (rinf. <-ad tempus =a só ténpo, al moménto bon) , ''in tempus , (s)os tempos / is tempus''
* **b**onu: ''amigu bonu'' "ammigu 'onu" (len.) , ''a bonu'' "a bbonu" (rinf. <-ad bonu =da bravo, połito) , ''tempus bonu'' "tempur bonu" (rotacismo) , ''cun bonos...''
* **m**eta/meda: ''cantat meda'' "canta mmeda" (rinforso =el canta un saco) , ''genti/gente/zente meda'' (un saco de zente)

'Ste serie de canbiaminti qua łe finise par aver inportansa gramaticałe inte el parlà, parché łe xe łe sołe difarense intrà pi fórme verbałi o nominałi:
* **b**ene (ben): ''cantat bene'' "canta **bb**ene" (rinforso: el canta ben) , ''canta bene'' "canta **`**ene" (lenision: canta ben!) , ''cantas bene'' "canta**r** bene" (rotacismo: te canti ben)
* **p**acu/pagu (póco): ''drommit pagu'' "drommi **pp**agu" (rinf.: el dorme póco) , ''drommi pagu'' "drommi **bh**agu" (len.: dormi póco!) , ''drommis pagu'' "drommis pagu" (invarià: te dormi póco)
* **m**eta/meda (un saco, tanto): ''cantat meda'' "canta **mm**eda" (rinf.: el canta un saco, tanto) , ''canta meda'' (invarià: canta tanto!) , ''cantas meda'' "canta**r** meda" (rotac: te canti tanto)
* càstia**t** (el varda): ''càstiat a mimmi'' "castia**dh** a mmimmi" (len. davanti vocal: el me varda mi) , ''càstia a mimmi'' "castia a mmimmi" (invarià: vardame mi!)

Un saco de consonanti po łe vien rinforsae automaticamente inte el parlà anca se magari no łe vien mìa scrite senpre dópie:
* ''amigu'' "ammigu" (amigo)
* ''papare/papai'' "pappare/ai" (magnar)
* ''bùfas'' "bbuffas" (te bivi)

In ùltima va ricordà che in serte varianti, quando che na consonante ła vien sùito prima na pauxa se ghe ripete automaticamente drio l'ùltima vocal, anca se magari ła paroła ła resta fisa in consonante par question etimołògiche:
* ''òmines altos'' "òmines altos**o**" , ''òminis altus'' "òminus altus**u**" (voc. ripetùa)
* ''(s)os/us òmines'' "(s)os/us òmines**e**" (voc. ripetùa)
* ''cando bufas'' "cando bbùffas**a**" (vocal ripetùa: quando te bivi) , ''cando bufas tui'' "cando bbuffas tui" (no ripetua: quando te bivi ti)
* ''issu castiat'' "issu castia''dh***a*'" (vocal ripetùa e consonante lenìa parché intrà dó vocałi: eło el varda)
* *non mi serbit* "non mi serbi*dh***i** / serbi*r***i**" (vocal ripetùa e consonante lenìa parché intrà dó vocałi: no el me serve mìa)
* *drommint* "drommint**i**" (i dorme, łe dorme) , *non serbint* "non serbint**i**" (non łe serve mìa, no i serve mìa)

## Varianse
Come altre łéngue el sardo el ga difarense anca grose intrà łe varianti no soło de fonètica ma anca a liveło de vocabołario (sinònimi). Diversamente da altre łéngue parò, ła divixion del sardo l'è sorprendente anca su parołe de uxo bastansa comun. Par exenpio:

* *faeddare/chistionai/allegare* (parlar): *faeddas/chistionas/allegas* = te parli
* *kèrere/bolli/bollere* (vołer): *kerzo/bollu/boggio* = vojo

L'à grose difarense parfin su parołe gramaticałi co alternanse che no łe xe mìa soło su ła final (come par exenpio in ven. "te/ti/tu vien") o su na vocal (p.ex.: "te senti/te sinti") ma che łe ciapa rento ła raixa intiera o comunque un bel toco de paroła:

* *lu/ddu , la/dda , los/ddus* (ło , ła , łi): *lu naro / ddu naro* = ło digo
* *bi/si* (ghe): *bi lu naro / si ddu naro* = ghe ło digo 
* pronomi co dó tre fórme diverse par el stéso caxo: *eo/deo/geo* (nom.) , *a mie/mimmi* (dat.) , *cun tegus/chin tui* (comit.) = mi (nom.) , a mi (dat.) , co ti (comit.)

## Sistemi de scritura
Come tante léngue anca el sardo no'l ga mìa gnancora na scritura soła acetà da tuti quanti, donca xe stà fato diverse proposte de unificasion almanco par poder rivar a doprar ła łéngua a liveło uficiałe da ła Region. Groso modo se pol tirar fora tri tipi de proposte:

* **Limba Sarda Unificata**: ła prima proposta fata; l'era baxà parò soratuto su na variante soła de sardo, che sarìa el sardo logudoréxe (inte el nord), e donca gh'è stà fato ła crìtica che no ła raprexenta mìa tuto el sardo parché ła łasava fora el canpidanéxe, l'altra grande varietà sarda
* **Limba de Mesania** (łéngua de mezo): l'idea de doparar na varietà sentrałe de sardo parlà in mezo ła Sardégna che l'è naturalmente a metà strada intrà el logudoréxe-noréxe e el canpidanéxe
* **Limba Sarda Comuna**: baxà su ła Limba de Mesania ma co zonte gràfiche par rèndarla pi regołar e donca fàsiłe da inparar e par salvar i trati pi speciałi e stòrici del sardo che i se mantien soło in serte varianti e donca i podéa nar persi (p.ex: i grupi *mb / bb* , limba al posto de lingua, abba al posto de akua)

Deso come deso ła Region el ga decixo de doparar ła Limba Sarda Comuna in via de próva ma soło *in fora* par i documinti uficiałi (solo par i atti in uscita) łasando che ła zente ła scriva in realtà come che ła vol.
## Łéngua sardegnoła, Łéngua veneta e Łéngue romanze

## Ligamenti foresti
* Dizionario Gratuio de Sardegnolo-Talian  de Nicola Selenu e Luca Ballore
* Dizionario Sardegnolo-Talian co riferimenti a Inglese, Spagnolo, Todesco e Francese