open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lev Tolstoj

El xe famoxo par i romanzi *[[Voina i mir]]* e Anna Karenina.Dal so profondo modo de pensar, dopo aver ledest i Vangełi e le opere de Jean-Jacques Rousseau, i xe stai ispirai a ła non-violensa vari personaxi, tipo Mahatma Gandhi.
Stròpoło

thumb|Scorça de suro
El **stròpoło** se pol identificar, insieme co altri tapi, cofà **tapo de suro**. Sostansialmente xe un toco de suro che se mete so el bochin de ła butiłia o butiłion pa no spandar el vin (e altre robe da bere) durante el manejo. Inoltre, el stròpoło no soło juta, ma xe fondamental par conservar el vin; par sta motivasion el xe necesario doparare i stròpołi justi durante el inbutiłiamento de vini e spumanti. Ła industria vinìcoła dòpara i stròpołi da sentenari de ani, soratuto co suro del Mediteràneo Osidental.

Łe caràterìsteghe pi ùtiłi łe xe:

* Łigeresa, co pexo specìfego intrà 0,13 i 0,25&nbsp;g/cm³.
* Ełastisidà.
* Conpresibiłidà, co granda capasidà de recùparo.
* Aderensia, grasie a un alto coeficiente de frision.
* Inpermeabiłidà ai łìquidi e gas. 
* Ixołante tèrmego, el bruxa co dificoltà.
* Chimegamente presochè inerte

thumb|Stròpołi
## Altri projeti

## Linganbi foresti
Suro

El **suro** xe un tesudo vegetal de rivestimento de origine secondaria, che el riveste el fusto e łe raixe de łe piante łegnoxe indove che el costituise ła *pełe*, che ła vien sbregà via da el cresimento secondario de l'organo. El xe on material pluristrato e pa łe so tante proprietà el vien doparà in tante situasion de ła vita xonrałiera.

[thumb|left|200px|[Ocara da suro]]
Quercus

__HIDDENCAT__

Ła **ocara**, dita anca **ròare**, xe un àrbaro del genere Quercus L., catałogà el ano 1753. Sto àrbaro partien a ła fameja de łe Fagaceae, conprendente łe piante de ocara de varietà diverse. Alcune de ste chi łe xe frequenti anca in Vèneto.

[thumb|300px|''[Quercus pubescens.]]
Vorarlberg

El **Vorarlberg** el xe el pì osidentałe dei Stati federai de l'Àustria. El confina co i cantoni svìseri dei Grixoni a Sud e de San Gało a Ovest, col Liechtenstein a Ovest, co ła Bavaria a Nord e col Tiroło a Est.
Burgenland

El **Burgenland** (in ungherexe *Őrvidék*, in croato *Gradišće,* prekmuro *Gradišče,* sloveno *Gradiščanska*) el xe el Land austriaco pi orientałe e pì resente (el fa parte de l'Àustria dal 1921, in seguito a un referendum).

El Confina a est co ła Ongarìa (contee de Győr-Moson-Sopron e de Vas), a ovest co ła Basa Àustria e ła Stiria. A sud confina par pochi chiłometri co ła Slovenia (rejon statistega De là de la Mura/*Prekmurje*) e a nord par pochi chiłometri co ła Slovacchia (rejon de Bratislava).
Còdaze Morse

El **còdaze Morse**, dizesto anca **alfabeto Morse**, el ze un sistema par trasmétar létare, nùmari e segni de puntejatura par via de un segnałe in còdaze a intermitensa e el ze sta uno dei primi mètodi de comunicasion a distansa. Un altro mètodo par doparar el còdaze morse el ze coi dei, raprezentando el ponto co l'ìndaze e par el tratin invese se połe doparar l’ìndeze e el deo mèdio.

El zera sta ojeto de stùdio de Samuel Morse dal 1835, ma el zera sta desviłupà dal tècnego Alfred Vail, so cołaboratore dal setenbre del 1837. El zera sta da anbedó sperimentà par ła prima volta inte l'8 de zenaro del 1848, davanti de na Comision del *Franklin Institute de Philadelphia*, doparando el tełègrafo.

El còdaze Morse ła ze na forma *[[ante litteram]]* de comunicasion dizitałe. Tutavia, defarentemente dei moderni còdazi binari che i dòpara solché du stati (comunamente raprezentai co 0 e 1), el Morse el ghene dòpara sìncue: ponto (•), lìnea (—), intervało curto (intrà i ponti e łe lìnee inte l'interior de na létara), intervało mèdio (intrà létare) e intervało longo (intrà parołe).

## Alfabeto

Schìcia inte el ligo par scoltar ła reprodusion de l'alfabeto

**convension:** — : lìnea (segnałe largo) **·** : ponto (segnałe curto)

*Se se fa un eror inte el trasmétar el mensajo in morse, el segnałe de "error" łe ze sie repetision de "E" in grupi de do (../../..):*

....--.....---..-...-..

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Volapük

**Volapük** o **łéngua volapük** xe un łenguajo artifisial auxiłiar reałixà intrà el 1879 e el 1880 da Johann Martin Schleyer, un prete catòłego del Baden, in Germania. Schleyer el ga afermà de èsar sta ciamà in sogno da Dio pa inventar na łéngua internasional.

## Ortografia e pronunsia

Łe vocałi ä, ö, ü łe xe de sòłito raprexentade da ay, oy, uy.

## Łèsico

Schleyer el dopara el łésico del Volapük soratuto dal inglexe, co un fià de tedesco e francexe. Ła gramàdega tende de pi a queła indoeoropea.
Telegrafo

thumbnail|En telegrafo
El **telègrafo** l'é in sistema de comunicaẑion a distanẑa ideà par la trasmision de dati (letere, numeri e segni di puntegiatura) co l'uso de codesi convenẑionali. La comunicaẑion par el telegrafo la é ciamađa *telegrafìa*.

### El telegrafo eletrico Morse
Tel àn 1837 rua el suceso par Samuel Morse, che el inventa in telegrafo eletrico che el dòpera in sol fil, e el inventa in codes aposta, el Codes Morse.

El el ghe la fà a brevetàr la so invenẑion te i Stati Uniti. La prima vera trasmision la se ga intrà le ẑità de Washington e Baltimora.

thumb|centre|800px|Someja del prim mesagio mandà via telegrafo da Morse
Pavion

El **Pavion** l'é la montagna pì alta de le Vete.

La ẑima e el tòch a sud i é te'l comune de Soramonte (provincia de Belun; el tòch a nòrd el é te i comuni de Imèr e Međan (provincia de Trent), co le malghe *Agneròla* e *Coston de Val de Stùa* in cicòt pì in sot.

Na s-ciòna la dis che su'l Pavion ghen sìe stata la pì granda minèra de arđènt del Primier.

Se pòl ruar su la ẑima par la vìa dal Passo Croce d'Aune (Belun). In alternativa se pòl ndar sìa dal Vèneto da la malga Monsanpian, sìa dal Trentin da Imèr.
Angora

**Angora** (in turco *Ankara*) ła xe ła cavedal de ła Turchia. Situada in sentro al paexe, ła ga na popołasion de scuaxi 4 milioni de abitanti, seconda sità turca dopo Istanbul. Ła xe sede del parlamento turco, del goerno cusia come de łe raprexentanse diplomàteghe foreste. Ła xe un comun metropołitan e ga sédexe distreti.

## Zeografia
El sentro storego el se cata so na cołina de rocia alta 176 metri rispeto al altopian che ła sirconda. Ła sità ła xe un dei lioghi pì àridi de ła Turchia; ła xe sircondà da stepe e ła ga inverni fredi e nevoxi, invese łe istà łe xe calde e seche. Łe piove łe xe consentrae in primavera e autuno.

## Gałeria de someje

Kocatepe Mosque Ankara.jpg|ła moskea de *Kotcatepe*
Ankara Aslanhane Camii Columns in 2014 15.jpg|interno de ła moskea *Arslanhane*, patrimonio ONUESC
067 Etnografya.05.2006 resize.JPG|muzeo statal de pitura e scultura
Andorra la Vella

**Andorra la Vella** (*Andorra la Vècia*) l'è la cavedàl del Prinsipà de Andora co 22 886 àneme (dato del 2015), che le devien 23.505 se se tien conto de tuta la Paròchia. La xe poxisionada inte i Pirenei orientali, intrà Fransa e Spagna a la confluensa intrà la Gran Valira, la Valira de Oriente e la Valira del Norte.

A 1023 mètri de altesa, la xe ła cavedàl pì alta d'Eoropa.

Sta sità ła òspita el Parlamento e la Corte de Justìsia del Stato.
left|thumb|200px|''Casa de la Vall'', la sede del Parlamènto de Andòra

## Tèrmani ligai
*Parochia de Andorra la Vella
Bagdad

**Bagdad**, (in arabo بغداد Baghdād) ła xe ła cavedal del Iraq e del omonimo goernadorado. Ła xe ła seconda sità pì granda de l'Àxia sud-osidentałe, dopo Teheran. Ła se cata sol fiume Tigri e a 50&nbsp;km dal Eufrate. Storegamente ła jera un sentro asè inportante par el comercio internasionałe.

## Note
Bakù

**Bakù** (az. **Bakı**, rus. **Баку**) ła xe ła cavedal del Azerbaigian. Ła xe ła pì gran sità e el pì gran porto de tuto el Caucaxo.

Ła se cata so ła costa meridionałe de ła penixoła de Abşeron e ła xe conposta da tre parti prinsipałe: el sentro, ła vecia sità murada e ła parte costruia inte el epoca Sovietega.

## Note
Parochia de Ordino

**Ordino** l'è una dele *Parochie* de Andora, la pì a nord del Paes co 4.396 anime (dato 2010) .

I sò abitanti i se ciama *Ordinencs*.

La festa patronale la é el 16 de setenbre.

## Colmèi
La Parochia la é fata dei colmèi de:
* Ordino
* Segudet
* Sornas
* Ansalonga
* La Cortinada
* Arans
* Llorts
* El Serrat

## Note


## Ligamenti forèsti
* Sito ufisial
* Someje
Parochia de La Massana

**La Massana** l'é una dele *Parochie* de Andora, tel toc nord-oriental del Paes co 9.937 anime (dato 2010) .

I so abitanti i se ciama *Massanencs*.

La festa patronale la é el 17 de novembre.

Tel taren dela Parochia ghe n'è el **Picco di Coma Pedrosa**, o sia la sima pì alta de Andora, a 2946 metri de alteza.

## Colmèi
* Pal
* Arinsal
* Erts
* Sispony
* Anyós
* L'Aldosa de la Massana
* Escàs
* La Massana

## Note


## Ligamenti forèsti
* Sito ufisial
* Pal - Arinsal
El Gran Carlemany

**El Gran Carlemany** ("El grando Carlo Magno") l'é el ino naẑional de Andora. El ze scrit par catalan. El é stat adotà fà ino de Stato tel 1914.

El tèsto il lo ga scrit par catalan Joan Benlloch i Vivò (1864-1926), e il lo ga compòsto Enric Marfany Bons (1871-1942). Te el 1914 il lo ga ciapà cofà ino uficial.

## Testo
Parochia de Canillo

**Canillo** l'é una dele *Parochie* de Andora, la prima par estension co 6.194 anime (dato 2010) .

La festa patronale la é el 29 de novembre.

## Colmèi
Tela parochia de Canillo, divisa ten diese veïnats (vesinađi), ghe n'é i colmèti de:
* Canillo
* Soldeu
* El Tarter
* Ransol
* Els Plans
* El Vilar
* L'Aldosa de Canillo
* El Forn
* Prats
* Meritxell
* Incles

## Economia
Canillo l'é considerà el sentro religios de Andora avendo tel so taren el **Santuari de la Mare de Déu de Meritxell** dedicà ala Vergine de Meritxell, patrona de Andora dal 1873 e la Ceza romanica de **Sant Joan de Caselles**; l'é anca in posto par i sport invernali. Nonostante sta vocasion turistica la rejone le conserva oncora i segni den passato agricolo.

## Note


## Ligamenti forèsti
* Sito ufisial
* Someje de Canillo
Parochia de Encamp

**Encamp** l'è una dele *Parochie* de Andora, tela toc oriental del Paes co 14.357 anime (dato 2010) .

I so abitanti i se ciama *Encampadans*.

## Colmèi
La Parochia la é fata dai colmèi de:
* Encamp
* Le Bons
* Vila
* Pas de la Casa

## Note


## Ligamenti forèsti
* Sito ufisial
Astana

**Astana** (ruso e kazaco Астана, /astana/) ła xe dal 1997 ła cavedal del Kazakistan.

Ła sità ła ga canbià pì volte nome da ła so fondasion inte el XVIII secolo: prima **Akmolinsk**, po **Tselinograd** dal 1961 al 1992, dal 1993 **Akmola ** fin al decreto presidensiałe del 6 de majo 1998 che ga canbià uficialmente el nome in Astana.

## Note
Vilna

**Vilna** (in lituan *Vilnius*; in polaco *Wilno*; in ruso *Вильнюс/Вильна*, *Vil'njus/Vilna*; in bieloruso *Вільня*, *Vil'nja*) ła xe ła cavedal e ła sità pì popołà de ła Lituania. Ła xe ła cavedal de ła Contea de Vilna e sede arcivescoviłe. Ła ga un sentro storego baroco intrà i pì grandi e mejo conservai d'Eoropa, Patrimonio de l'Umanidà del UNESCO.

## Xemełaji

## Note
Paròchie de Andora

**[[Andora]]** la ze aministrativamente dividesta inte 7 unità prisipali ciamae *Paròchie*. (*parròquias*, al singołare *parròquia*).

Racuante de ste paròchie (Ordino, La Massana e Sant Julià de Lòria) le ze divideste in *quarts* (cuarti) mentre che ła paròchia de Canillo la ze dividesta in *veïnats* (vesinai). Ogni paròchia la ze fata de vari colmèi.

Da tenpo se discore de ła pusibiłità che Pas de la Casa, atualmente drento de ła Paròchia de Encamp, la pòsee destacarse e formar na paròchia a parte, ła otava.

250px|thumb|Paròchie de Andora

Le sete **Paròchie de Andora** łe ze:

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Parochia de Andorra la Vella

**Andorra la Vella** l'é la pì picola *Parochia* de Andora co 23.505 anime (dato 2010).

La ciapa entre la cavedal del prinsipà, Andorra la Vella. La é traversaa dal fiume Valira, che el bagna la cavedal. No ghe n'é monti o sime de rilievo.

## Colmèi
I colmèi dela Parochia l'è:
* Andorra la Vella
* Santa Coloma

## Note
Christopher McCandless

Tel 1990 el ga tacà a ndar in giro par el ovest dei Stati Unii in ẑerca de la feliẑità.

Te el aoril del 1992 el ga partì par l'Alasca co pok de magnar parché el olea viver co senplicità, ma el é mort par ér magnà i semi no comestìbili de na pianta comestìbile.

Te el degnèr de el 1993 Jon Krakauer el ga scrit su de el in lònk artìcol su la rivista Outside. Te el 1996, par descriver mèjo le esperiènẑe de McCandless, Krakauer el ga scrit anca in libro: Into the Wild.
Parochia de Sant Julià de Lòria

**Sant Julià de Lòria** l'é una dele *Parochie* de Andora, la pì a sud del Paes, ai confini co la Spagna co 9.706 anime (dato 2010) .

I so abitanti i se ciama *lauredians*.

La festa patronale la é el 7 de đegnèr.

## Colmèi
La Parochia la é fata dei colmèi de:
* Sant Julià de Lòria
* Aixovall
* Bissisarri
* Fontaneda
* Auvinyà
* Aixirivall
* Juberr
* Nagol
* Certers
* Llumeneres

## Note


## Ligamenti forèsti
* Sito ufisial
Parochia de Escaldes-Engordany

**Escaldes-Engordany** l'é una dele *Parochie* de Andora, creađa tel 1978 par division da Andorra la Vella co 16.920 anime (dato 2010) .

El nome Escaldes el deriva dala parola *aigua calda* (aqua calda) riferì ale sò terme. I so abitanti i se ciama *escaldencs*.

La festa patronale le é el 29 de aorìl.

## Colmèi
La parochia la é fata dei colmèi de:
* Escaldes
* Engordany
* Vilars d'Engordany
* Engolasters
* El Ferrer

## Note


## Ligamenti forèsti
* Sito ufisial de Escaldes-Engordany 
* Someje
Podgorica

**Podgorica** (in serbo *Подгорица*, IPA ) xà **Titograd**, ła xe ła cavedal e ła sità pì inportante de el Montenégro.

Ła se cata a 44 metri sol livel del mar, inte ła piana a nord del lago de Scutari. El so teritorio l'è traversà da 6 fiumi, in sità i pasa el *Marača* e ła *Ribnica*, i pasa visini ła *Zeta*, ła *Sitnica*, el *Mareza* e ła *Zievna*. Ła xe un inportante marca agricoło, se cata industrie metałurgege, tesił, cimege, de el tabaco e de el łeño.
Ła xe sede de na università, teatri e muxei. Situada a el incroxo de inportanti vie stradałi e feroviarie, ła ga un aeroporto.

## Gałeria de someje

Podgorica LakeSkutari Prokletije (WPWTR16).jpg|someja da aereo, Podgorica ła se cata a sanca
Sahat kula.jpg|tore de el rełojo *Sakat kula*
Sofia

**Sòfia** (, in bulgaro София, *Sofija* ) ła xe ła kavedal e ła sità pì granda de ła Bulgaria.

Ła se kata inte ła parte osidentałe de ła Bulgaria, inte el kor de na anpia konka vałiva ai pie del monte Vitoša, a 555 m de kuota.

Ła xe el prinsipałe sentro aministrativo, industriałe, kulturałe e dei trasporti de tuto el paexe. El desviłupo industrial el xe łigà a łe ła produsion mekanega, ałimentar, tesiłe, dei vestii, kimega de ła goma, de el korame, siderurgega, grafego-editorial, de el łeño e de el tabako. Ła ga sedaxe istituti universidari, un oservatorio astronomego, muxei, akademie de arte, de siensa, de muxega, e biblioteke; ła xe sede de un metropołita ortodoso e de na diocexi katołega. Łe se trova inte el ponto de kovergensa de inportanti vie de trafego, e ła xe sede de un aeroporto.

Ła xe stada fondada da i Traci ko el nome de Serdika e ła xe stada okupada inte el 29 v.K. da i romani ke i ła ga camada Ulpia Serdika. Distruta da i Uni, ła xe stada rifondada da i bixantini ko el nome de Triadiza, e rinominada Sofia soło ke inte el 1376, vanti de eser konkuistada da i otomani, ke i ła ga manteñua fin a ła indipendensa bulgara inte el 1878.

## Gałeria de someje

File:Sofia SPOT 1056.jpg|someja da satełite
File:Boyana Church Mural Paintings.jpg|Ła cexa de *Boyana*, patrimonio ONUESC
File:Banya Bashi Mosque Sofia.jpg|Ła moskea de *Banya Bashi*
File:Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997168458).jpg|Ła katedral *Alexander Nevsky*
UTC+12

**UTC+12** el xe un fuxo orario in antisipo de dodexe ore rispeto a UTC.

## Xone
El xe utiłixà inte łi teritori seventi:
* 
* :
** Uòłis e Futuna
* :
** *Ìxołe Gilbert*
* 
* 
* 
* :
** Cukotca
** Kamcatca
** Magadan
** Iakusia (banda oreinatal)
** Sahałin (*rajon de Severo-Kuril'skij*)
* :
** Ìxoła de Ueik (sensa popołasion permanente)
* 

Inaxónta, łe baxi antarteghe *Amundsen-Scott*, *McMurdo* e *Scott* łe utiłixa el UTC+12 kofà ora łokal.

## Zeografia
In teoria el UTC+11 interesa na xona del globo comprexa intra 172,5° E e 180°; (ła metà de un fuxo orario *stàndar*, sendo in teoria st'altra metà a est del 180° asegnada al UTC-12). Par raxon prateghe, łi paexi in sto fuxo orario łi koverxe na area tanto pì estexa.

Ła łinia de kanbiamento de data ła kore in parte a est del UTC+12, ma ghe xe tre fuxi orari ko un spostamento superior a UTC+12: UTC+12:45, UTC+13 e UTC+14. Soło ke traversando ła łinia de kanbiamento de data in alto mar se pasa diretamente a UTC-12 (kavando donka 24 ore exate): indando a est łe xone, al de fora de łe akue internasionałi, ke łe ga un spostamento negativo rispeto al UTC łe va diretamete a UTC-11 (Samoa e Niue), UTC-10 (Hauài e ìxołe Ałeutine) o UTC-9 (Ałaska).

In Rusia el UTC+11 el xe camà *Магаданское время* (ora de Magadan, MAGT), inte łi Stati Unii *Wake Time* (ora de Ueik, WAKT), inte ła Nova Xełanda *New Zealand Stàndar Time* (Ora stàndar de ła Nova Xełanda, NZST).

## Ora łegal
Ła Nova Xełanda e łe Fiġi oserva ła ora łegal, pasando al UTC+13 inte ła istà.

## Istoria
Łi atołi *Kwajalein*, *Eniwetok* e *Bikini* de łe ìxołe Maršal łe jera in pasà inte el fuxo UTC−12. *Kwajalein* avansò de 24 ore verso UTC+12 saltando el 21 de agosto 1993. *Eniwetok* e *Bikini* łe jera probabilmente avansae inkora vanti, ko che łi Stati Unii łi rinunsiaron a kontrołarli.

## Note
Pòrtego

__HIDDENCAT__

[thumb|right|Pòrteghi [Venosa]]El **pòrtego** (dal łatin *porticus*, da *porta*) xe na gałeria verta, cołocada al pian tareno de un pałaso. Ła pol 'ver funsion de riparo, de uxi vari o anca soło decorativa. Sto ełemento architetònego el x enoto fin da l'antighità e un vasto uxo el vien fato da i greci e i romani. Poi pi invanti raquante sitadine vien costruide co sistemi de pòrteghi, par scopi de utiłidà. I pol vegner costruidi co sistemi a arco o co cołone che łe tien su el ricorveximento orixontal.

## Sità note pa i pòrteghi
### Bołogna
Bołogna xe ła sità co pi pòrteghi al mondo. El pi łongo el ga 666 archi

### Torin
I xe alti e grandi, vołudi dal łora Re.

### Pàdoa
I pòrteghi i xe diseminadi dapartuto in sentro sità e i ga on sviłupo conplesivo de su par xo 12&nbsp;km, faxendo de Pàdoa ła seconda sità al mondo, drio Bołogna, par el pi alto coefisiente intrà i kiłometri de pòrteghi e quełi de łe strade. Ła tradision de costruire co sta sołusione architetònega xe antiga, in quanto i se połe catar pòrteghi in stiłe romànego, gòtego, rinasimental, neoclàsego e moderno.
Lusenburgo (sità)

**Lusenburgo** (*Luxembourg* in fransexe, *Lëtzebuerg* in lusenburghexe, *Luxemburg* in todesco) ła xe ła cavedal del Grandogado del Lusenburgo e del canton omonimo.

Ła conta 127.404 abitanti al 2009 (170.000 contando l'area metropułitana), e ła se cata a ła confluensa de ła Pétrusse co l'Alzette, a sirca 15&nbsp;km dal confin fransexe. Ła xe sede de industrie metalmecanege, ałimentari, tesiłi e del tabaco; ła xe un inportante sentro finansiario e comerċial.

Monumenti inportanti i xe łe fortificasioni, ła catedral de *Nôtre Dame* del XVII secoło e el pałaso de grandogal.

## Gałeria de someje


Luxembourg, Chemin de la Corniche.jpg|Someja da satełite
Bockfelsen Luxemburg.jpg|Łe fortificasioni, patrimonio ONUESC
Luxembourg BW 2016-09-15 14-36-51.jpg|Ła catedral.
Palacio_Gran_Ducal_de_Luxemburgo.jpg|El pałaso grandogal
Ła Vałeta

**Ła Vałeta** (in maltexe *Il-Belt Valletta*) ła xe na sità so ła costa nordoriental de ła ìxoła de Malta. 
Oltre a eser ła cavedal de el stato, ła xe un sentro universitario, comercial e turistego, co manifature ałimentari, tesiłi, navałi e de tabachi.

Fondà inte el 1566 da i Cavalieri Spedalieri che i ghe ga dato el nome latin de *Humilissima Civitas Valettae* ("L'umiłisima sità de Valletta") in onor del gran maestro Jean de Valette, ła xe stada concuistada inte el 1798 da Napołìon, riprexa inte el 1800 da i maltexi, co el juto de i inglexi. Fin a el 1964 ła ga ospità el governador inglexe.

Inte el 2018 ła xe stada cavedal eoropea de ła cultura. Intra i edifisi de intarese ìstorego-artistego se ricorda ła Ceza de *San Xani* e el pałaso de el Gran Maestro de el XVI secoło.

## Gałeria de someje

Valletta and the Grand Harbour.jpg|Someja da aereo
Malte, La Valette, co-cathédrale St Jean.jpg|San Xani
Sudika Valletta Grandmasters Palace.jpg|pałaso de el Gran Maestro
Valletta Streets - DSC 0316.jpg|Balconi tipeghi
Ido

**Ido** la xe na léngua auxiliaria internasionałe nasua da un progeto de refroma del esperanto. Ła xe sta adotà inte el otobre del 1907, a Parixe, da un comitado internasionałe de siensiai e lenguisti riunii inte ła *Dełegasion par l'adosion de na lengua auxiliaria internasionałe*. Inte el comitado jera prexenti i raprexentanti uficiałi de altre léngue artificiałi (esperanto, Idiom neutral, latino sine flexione, ecc.) e numaroxi siensiai e lenguisti de fama internasionałe.

## Ido in Wikipedia
Ido ła ga anca ła so Wikipedia.
Ceza de Jezù Cristo dei Santi dei Ùltemi Dì

**Ła Cexa de Jexù Cristo dei Santi dei Ultemi Dì**, nota comunemente cofà **Cexa mormona**, ła costituise ła conponente piasé grosa del mormonismo. Ła xe na denominasion che ła revendega ła propia apartegnensa al Cristianeximo e ła conta sirca 14 milioni de fedełi sparpagnai in pì de 150 nasion, co sede prinsipałe a Salt Lake City, Utah. Ła Cexa ła xe sta uficialmente istituia el 6 de avril del 1830 a Fayette inte ła xona osidentałe del Stato de Nova York da Joseph Smith. El soranome de mormoni dato ai so fedełi el vien dal Libro de Mormon, da łori riconosuo cofà testo sacro insieme co ła Bibia. Anpò, a sto nome, par cuanto acetà dai fedełi de ła Cexa de Jexù Cristo, xe preferio chel de "Santi dei Ultemi Dì".
Clisten

__HIDDENCAT__

El é famos par aer portà avanti la democraẑia inviaza vìa de Solon a Atène.

El el ga diviso el teritòrio de Atene in trènta *tritie* (tòchi de taren). Ste cuà le era divise a trei a trei par le dies tribù de Atène e le era una su la còsta, una su le montagne e una te la ẑità. Le era ùtili parché te le votaẑion la zènt normala la pozea vinẑer contro i siori (do tritie contro una).

Clisten el ga pò metest a ndar el ostracismo e o sia che ogni an ghe n'èra na votaẑion onde che tuta la zènt la scrivéa su un toco de vas rot (ὄστρακον [òstrakon]) el nòme de un politich atenies che el podea fenir par èser in perìcol par la democraẑia e cuel che ciapéa pì voti el vegnéa esilià par dies ani.
Bear Grylls

El é famos par la serie *Man vs. Wild* (a òlte *Ultimate Survival*).

L'é stat el pì đoven britanego a ruar sula ẑima del Everest, a soli 23 ani.

L'é stat anca el pì đoven de senpre a èser cao scout, a soli 35 ani.

## Biografia
El ga vivest a Domhnach Daoi (ingl.: Donaghadee), par pò ndar a viver a 4 ani te la Isola de Wight. El ga studià e el sa el ingles, el francese e el spagnòl. Pò el é ndat te el esercito indiano e el se é đontà ale fòrẑe speciali.

Te el 2000 el ga sposà (el é catòlico) Shara Cannings Knight e el ga tre fiói: Jesse, Marmaduke e Huckleberry.

## Ligamenti esterni
*El so sito personal.
Al Gore

**Albert Arnold "Al" Gore, Jr.** (Washington D.C., 31 de marso del 1948) el ze un pułìtego e ecołozista statunitense.

El ze stato el 45° vicepresidente dei Stati Unii de l'Amèrica dal 1993 al 2001, durante de ła presidensa de Bill Clinton. El ga ciapà el prèmio Nobel par el so guałivo e determenà inpegno inte łe temàteghe ligae al rescaldamento globałe.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Cirene

**Cirene** xe el nome de na inportante cołonia greca del Mediteraneo che ła se catava inte la Łibia orientałe del dì de ancoi, visin ła sitadina atual de Shahhat, inte ła munisipałità de Al Jabal al Akhdar.

## Cirene stòrega
235px|left|thumb|L'Àfrica setentrional co ła Tripołitania e ła Cirenaica in età clàsega
thumb|235px|Łe roine de Cirene
[thumb|235px|El tenpio de [Zeus]]
thumb|right|235px|El santuario de Apoło
thumb|235px|Mapa de ła sità antiga
Cirene xe sta fondà torno al 630 a.C. da i dori (greci) che i provienia da Tera, ła Santorini de deso, e i pretendea de deséndare da Euristeo: ła cołonisasion ła jera necesaria a cauxa del oràcoło de Delfi che el gavea inposto ai terei de fondar na cołonia in Łibia.

El primo a goernar ła sità città xe sta Aristotele Batto (el *balbo*). Tuta la so storia ła va vanti fin al 410, co ła vien abandonà ai nomadi łaguatani.
Piasa San Piero

__HIDDENCAT__

[miniatura|300px|sinistra|Piasa San Piero vista da [Giovanni Battista Piranesi (1748)]]

**Piasa San Piero** xe ła piasa rente a ła Bazełega de San Piero.

Posta fora del sentro stòrego de Roma, sta piasa ła fa parte de ła Sità del Vatega e ła xe dełimità dal confin co el stato tałian; traverso el rione Borgo che el se trova a est, i prinsipałi varchi i xe da via de Porta Angelica o da via de ła Conciłiasion. El Papa el costuma tegner i discorsi co i fedełi che ło scolta da sta mèdema piasa.

## Descrision
Ła xe un notevoe exenpio de architetura ed urbanìstega baroca, ła xe dedicà al homònemo santo e xe meta de pełegrinajo ogni dì de mejari de fedełi che i riva da ogni parte del mondo.

Ła piasa pol èsar divixa in do parti: ła prima a forma de trapesio roverso co el lado major che el coresponde co ła fasada de ła baxełega, invesse ła seconda che ła xe pi granda e de forma ovałe co l'obełisco Vatican al sentro. I do grandi spasi i xe unifegai da n'inponente serie de cołone co architrave. Neła situasion atual, rente a ła vera e propia piasa catemo no spasio che el serve come vestìboło (Piasa Rusticucci, uncò dita piasa Pio XII) dove che el parte un ase, ła novesentesca Via de ła Conciłiasion.
Liga de Canbrai

Ła **Liga de Canbrai** l'è stà na lega contro ła Republica de Venesia formà el 10 de disenbre 1508 soto ła guida de Papa Giulio II e che se ga desfantà inte el 1510 par la defesion del steso pontefice.

## L'ałeansa
A staltra ghe ga aderìio, oltra al pontefice, Luigi XII de Fransa, Massimiliano I del Sacro Roman Inpero, Ferdinando II de Aragona (Re de Napołi e Re de Siciłia), Alfonso I d'Este, (Duca de Ferara), Carlo III (Duca de Savoia) e Francesco II Gonzaga (Marchexe de Mantova).

Inte el preànboło del tratà, parafà in scondon a Canbrai (sentro del Nord de ła Fransa ai confìni col Belzo), co ła scuxa de tratative de paxe intra el inperador e el Duca de Gheldria, a cui zera stà amesi anca i inbasadori de Spagna e Stato Pontefiso, se łexe ch'el vegniva stipułà ;

El tratà prevedeva ła spartision drìo dei domini venesiani:
# al Papato: Ravenna, Cervia, Faenza, Rimini e rełativi castèłi, inaxonta ai tegneri inte i teritori de Imoła e Cexena;
# a l'Inpero: Padova, Vicensa, Verona, Rovereto, Trevixo, el Friułli e l'Istria;
# a ła Fransa: Bresa, Berghem, Crema, Cremona, Ghiera d'Adda;
# a ła Spagna e a Napołi: Trani, Brindixi, Otranto e Gałipołi;
# all'Ungheria, se fosse entrata nell'alleanza: la Dalmazia;
# al Ducato de Savoia, se fuse intrà ne l' ałeansa: Sipro.

Venesia, che xa gheva avùo nùmaroxi sentori del formarse de na posìbiłe ałeansa contro de eła, ne xe stà in parte informà xa el 14 disenbre dal steso sovrano francexe, atraverso l'inbasador venesian a ła so corte.

## El ràdego

Dal 1508 al 1511 ła lega ga conbatùo łe forse venesiane: dopo aver sbaragià łe forse venesiane ne ła bataja de Agnadeło e averghene desfà ła flota ne ła bataja de Połexeła, l'armàda de ła łiga dòboto zera rivà a łe "ripe salse" (overosìpia a łe coste de ła łaguna de Venesia metendo cussì inutilmente soto sèdio de Padova; paraltro el condotier venesian Bartolomeo d'Alviano ga otegnùo na briłante vitòria in Cador. I intravegnimenti drìo ga rexo vani patòchi i rexultàdi otegnùi da staltra in tèra veneta.

So'l prinsìpio, łe forse de ła Lega intendeva ocupàr e spartìrse ła Tèraferma del stato veneto. In baxe ai acordi, Massimiliano gavarìa risevùoVerona, Vicensa, Padova e l'Istria. Ała Fransa, che xa ocupava Miłan, sarìa andàe Berghem e Cremona. Otranto sarìa tornà ai Aragonesi, mentre el papa gavarìa estexo el so dominio soi tegneri venesiani che restava.

Inte el 1510, anpò, Giulio II ga ritegnùo che ła Fransa rapprexentase pa'i equiłibri inte ła penixoła un menàso ben più grève de Venesia. Xe stà cussì ch'el pontefice ga łasà ła Lega di Cambrai par ałearse co ła Serenissima. L'ano drìo, anca ła Spagna e el Sacro Roman Inpero gaveva canbià schieramento, portando cussì a ła creasion de ła Łiga Santa contro ła Fransa.
Bataja de Castagnaro

|nome del conflitto=Bataja de Castagnaro
|parte_di= Guera de sucesion a el Patriarcà de Aquiłeja
|immagine=300px
|didascalia=John Hawkwood, fresco de Paolo Uccello
|data= 11 marzo 1387
|luogo=Castagnaro
|esito= Vitoria de i padoani e decixivo indebołimento de i Scałigeri 
|schieramento1=18px Verona
|schieramento2=27px Padova
|comandante1=Giovanni OrdelaffiOstasio II da Polenta
|comandante2=John Hawkwood Francesco Novello da Carrara
|effettivi1=10.000 soldai sirca
|effettivi2=7.000 soldai sirca
|perdite1=800 morti, 8.000 prixonieri 52 bonbarde, 172 trabuchi, 6000 cavalcadure e 140 cari de mercansia caturai
|perdite2=
}}
La **Bataja de Castagnaro** la é stà conbatùa el 11 de marso 1387 darente el paexeto de Castagnaro, in provincia de Verona, tra Verona e Pàdoa. L'é considerà una de le gran bataje de l'epoca dei capitani de ventura: l'armada de Verona jera comandà da Giovanni Ordelaffi e Ostasio da Polenta, mentre i vitorioxi Padoani xera comandai da Giovanni Acuto e Francesco Novello da Carrara.

Castagnaro l'è retegnùa una de le mejo vitòrie de Giovanni Acuto.
Seguendo na stratexia fabiana, el condotiero el ga spenxesto i Veronexi a tacàre un canpo sielto da lù, pontando a le tere veronexi ne le visinanse.
Masi de Imèr

I **Masi de Imèr** (o anca solche *Masi*) l'é la fraẑion pì granda del comun de Imèr, co ẑirca 50 anime.

Tel 1826 tela fraẑion i ga fat su na scola elementar, che la é stata pò serađa tel 1970 parché no ghe n'era tosati asèi. I póchi restađi i ga cognest ndar ten cuela de Imèr.

Davanti ala vècia scola, tel an 2000, el gruppo ANA de Imèr el ga fat su na cesòta par la đent del posto e dedicađa ala Natività de Maria e a San Maurizio, patron dei Alpini.

## Libri

* *IMER storia, arte, vita* (Floriano Nicolao), Tipo-Litografia LA PRESS, 1977.
Pietro Mennea

**Pietro Paolo Mennea** (Barleta, 28 de zugno 1952 - Roma, 21 de marso 2013) l'é stà un atleta italian, speciałista de łe gare de vełocità.

El xe stà canpion olinpico a Mosca inte el 1980 inte i 200 metri e detentore del record mondiałe inte ła stesa speciałità dal 1979 al 1996, co 19"72, tenpo, stabiłìo a Sità del Mèsego, che xe tutora record europeo.

## Biografia
### Morte
L'é morto a Roma a 60 ani el 21 de marso 2013 par un tumore al pancreas.

## Altri projeti

## Note


## Linganbi foresti

* Pietro Mennea - Sito uficiałe
* Biografia de Pietro Mennea su Federazione Italiana di Atletica Leggera
* Biografia de Pietro Mennea su Biografie Online
Karabiner 98k

[miniatura|Do Kar98k fati tel [1940 e ades conservađi in Svezia]]
El **Karabiner 98k** (a òlte scurtà co **Kar98k**) l'é in s-ciòp progetà dala Mauser. Dal 1935 la Wermacht la ga tacà a torlo tele guere al posto dei veci Mauser 98.

La *K* la deriva dal todésc *kurz*, che ól dir *curt*. L' era infati el pì curt dei s-ciòpi vegnésti prima.
Ełetroerozion

Ła **'ełetroeroxion** xe na tecnołogia de łaorasion che ła sfruta łe capasità eroxive de łe scarghe ełètreghe. Ła xe utiłisàbiłe so condutori, esenxialmente i metałi, anca duri asè. Ła vełosità de łaorasion xe pi łenta de altre tècnołogie de asportasion de boxia.

Łe màchine uténsili realixà par far sto tipo de łavorasion łe vien ciamae 'machine par ełetroerosion', o in inglexe **EDM** (*Electro Discharge Machining*).

Ła vien inventà caxualmente da i spoxi rusi Lazarenko inte el 1943, durante esperimenti de uxura dei contati ełetreghi. Sta tècnołogia ła vien poi doparà senpre de pi e uncoi ła xe abitual soratuto par ła rifinitura de stanpi plàsteghi, parmetendo i detaji soto el miłimetro. Co i ani i procesi i se ga sdopià intrà ełetroerosion a tufo (EDM) e ełetroerosion a fiło (WEDM).

right|thumb|300px|Fil de fero de un mecanixà de scarga elètrega. 1 Cavo de ełetrodi 2 Arco voltaico 3 Generador 4 Toco
right|thumb|300px|Màchina de ełetroerosion drio funsionar

## Funsionamento
Ła ełetroerosion ła łaora soła capasidà termomecànega de łe scarghe ełètreghe de erodere i materiałi. L'asion de łaorasion se fa doparando na inpresta (el ełetrodo) al material da łaorare (el *toco*), stando in n'anbiente diełètrego łìquido. El ełetrodo el vien carga de na carga poxitiva ripeto al toco, e el material cargà negativamente el subise na eroxion supariore. Co i se visina sti do conponenti el toco vien łaorà sensa che i vegna a contato. El ełetrodo el subise na uxura bastansa significativa, che ła dipende da i materiałi uxà.

## Notasion
Luca Zanforlin

**Luca Zanforlin** (Ferrara, 7 de marso 1965) l'é un autore, condutore tełevixivo e scritore italian.

### Tełevixion
* Ore 12 – Con Gerry Scotti
* Perdonami – Con Davide Mengacci
* Iva Show – Con Iva Zanicchi
* Una goccia inte el mare – Con Mara Venier
* 30 ore par la vita – Con Lorella Cuccarini e Marco Columbro
* Il brutto anatroccolo – Con Amanda Lear
* Meteore – Con Gene Gnocchi
* Bigodini
* Tempo di Musica
* Un'italiana par Miss Universo – Con Elenoire Casalegno
* Super – Con Elenoire Casalegno
* Testarda io – Con Iva Zanicchi
* Popstars
* Quantestorie
* Amici di Maria De Filippi - con Maria De Filippi
* Nokia Amici in Tour

## Libri
* *A un passo dal sogno.Il romanzo di Amici*, Segrate, Arnoldo Mondadori Editore, 2007. 
* *Fra il cuore e le stelle*, Segrate, Arnoldo Mondadori Editore, 2008. 
* *Vola via con me.Il nuovo romanzo di Amici*, Segrate, Arnoldo Mondadori Editore, 2009. 
* *Testa o cuore.Il romanzo di Amici*, Segrate, Arnoldo Mondadori Editore, 2011. 
* *Denise la cozza*, Segrate, Arnoldo Mondadori Editore, 2011. 
* *Tanto più che Amici*, Segrate, Arnoldo Mondadori Editore, 2012.
* *Se ci credi davvero*, Segrate, Arnaldo Mondadori Editore, 2013.

## Note


## Linganbi foresti

* Amici
Blenio

**Blenio** (**Bregn** in dialeto ticinese) l'é in comun svisero del Canton Ticino tel distreto de Blenio.

El é stat formà el 22 de otobre 2006 dala fusion dei ex comuni de Aquila (2000: 487 abitanti), Campo Blenio (2000: 68 abitanti), Ghirone (2000: 44 abitanti), Olivone (2000: 845 abitanti) e Torre (2000: 282 abitanti).

La seđe comunal la é a Olivone.

## [[Spor]]
Tel comune ghe n'é la staẑion de si de Campra, specialisađa tel si nordico.
Venetismo

**Venetìsmo** xe el nòme dato dai mass media a un insieme de asociasion culturałi e/o połìtighe ligàe a tuto cueło che xe tipegamente vèneto.

Racuanti venetìsti i sostien che el Vèneto el xe na nasion che no ła ga a che far co l'Itałia, e i contèsta ła vałidità del referèndum del 1866 co cui el Vèneto xe stà tacà a l'Itałia. Serti i dixe che inte el Vèneto ghe sta anca ła Furlanìa, ła Lonbardia Vèneta (overo i teritori de Bresa, Bergamo e Crema) e anca un toco del Trentin.

El risultato pì resente l'è el *Plebisito dixitałe par l'independensa del Veneto*, organixà da un comitato apartitego inte ła setimana dal 16 al 21 marso 2014. Se trata de un referendum spontaneamente organixà da sitadini veneti, sensa vałor legale, ma che dovaria portar a ła luse ła vołontà del popoło veneto de organixarse autonomamente.

## Partii połitisi
Ancò ghe xe pì de un partio che se dixe venetista. El partio pì conosùo el xe *[[Independensa Vèneta|Indipendenza Veneta]]* nasùo inte el 2012 ma in gran cresita, altro partio venetista xe ła *[[Łiga Veneta]]*, sesion locałe de ła *[[Lega Nord]],* anca se a olte xe mes in dubio che sipa venetista. Po ghe xe altri partii pì picołi cofà ła *Liga Veneta Repubblica*, *Veneto Stato* e tanti altri.

## Voxe ligae
* Festa dei Vèneti
Esplozion de Tunguska

__HIDDENCAT__

miniatura|sinistra|La estension dela esplosion
La **esploxion de Tunguska** (russo: *Тунгусский метеорит*) l'é in avegnimento natural suces ale 7.04 dela matina el 30 de đugn del 1908 in Siberia. La causa l'é fursi in inpatto de in meteorite o de na cometa. Sto disastro el ga batest do diesine de milioni de alberi e el é stat sentist a pì de 1000&nbsp;km de distanẑa.

L'é stat el pì grando avegnimento de na esplosion che se recorđe sula Tera, ma vist el numero propio bas de đent chee abitea là intorno i morti i é stati pochi.
Michail Gorbačëv

**Michail Sergeevič Gorbačëv** (in sirìłego: **Михаил Сергеевич Горбачёв**, trasl. angl. **Mikhail Gorbachev**; trasliterà **Mikhail Gorbaciov**; pron. /[mixaˈiɫ gʌrbəˈʧof]; Privol'noe, 2 de marso 1931 - 30 de agosto 2022) el ze stà un pułìtego soviètego, deso ruso. El ze stà el ultemo segretario del Partio Comunista de l'Union Soviètega (PCUS) dal 1985 al 1991.

El ze sta riformador in promosion de ła perestrojka ("ristruturasion") e de ła glasnost' ("trasparensa"). Protagonista de ła disołusion de l'URSS e del steso PCUS, e anca de ła reunifegasion de ła Zermània.

## Premi

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Ludwik Zamenhof

El é famos par ér creà (dal nient) la lengua del Esperanto, a incoi la lengua inventađa pì parlađa ten tut'al Mondo.

El 26 de lujo 1887 el ga publica el Unua Libro, el prim libro del Esperanto. De alora el se ga diviso tra el laoro de oculista, par mancener la faméa e la difusion del Esperanto.

El nome "Esperanto" el ven da un dei so pseudonimi: **Doktoro Esperanto**.

## Vos corelađe
* Esperanto
Sima Boche

miniatura|left|El lago de Boche, soto a ła sima omònema
**Sima Boche** o **Simon de Boche** (*Cimon de Boce* in ladin fasan) ła ze ła montagna pì alta de l'omònemo grupo montagnozo. Eła ła ze ponesta inte el comun de Moena al confin setentrionałe del Parco naturałe Panevejo - Pałe de San Martin.

## [[Istoria]]
Inte ła Prima guera mondiałe la ẑima Boche la ga stata un importante ẑentro de combatimenti, pì che altro tel biènio 1915-1916, parché ghe n'era na rocafort austroungarica. Se pòl vezer oncora i resti dei barchi e dele fortificaẑión costruize insieme ale tante postaẑión a fer de caval.
Sylt

**Sult** (in todésco Sylt [ˈzʏlt], inte el diałeto locałe Söl'ring: *Söl*) ła xe un'ìzoła tedesca sul Mare del Nord, apartenente a l'arcipełago de łe Ixołe Frixone Setentrionałi e al Land Schleswig-Holstein. La conta çirca 21.000 abitanti.

Centro prinçipałe de l'ìzoła xe **Westerland**. Altre locałità xe Archsum, Braderup, Hörnum, Kampen, Keitum, List, Morsum, Munkmarsch, Rantum e Wennigstedt.

## Zeografia
thumb|left|imaxene aerea, co el ''Wattenmeer'' so el sfondo
L'ìzoła se trova a nord/nord-ovest de le ìzołe tedesche de Amrum e Föhr e a sud de l'ìzoła danexe de Rømø. La dista 90&nbsp;km da Flensburg.
L'ìzoła xe lunga çirca 40&nbsp;km. El so' punto pì largo mixura 12,5&nbsp;km, queło pì streto 300 metri.

## Geołozia
L'ìzoła xe de origine glaciałe e se ga formà intorno al 130.000 a.C.

## Trasporti
L'ìzoła xe cołegà a ła teraferma da un ponte feroviario. Inoltre ła xe ragiungìbiłe via traghetto da l'ìzoła de Rømø.

## Turismo
[thumb|left|Na [spiagia de Sylt co i carateristici *[[Strandkorb|Strandkörbe]]*]]
L'ìzoła ła registra ła presensa de çirca 650.000 vixitadori a l'ano.

## Note
Ceza de San Gregorio (Venesia)

thumb|Céxa de San Gregorio

Ła **Céxa de San Gregorio** xe un edificio lerigióxo de Venesia, situà inte el sestièr de Dorsoduro.

Se afasa sol canpo omonemo a pochi pasi da ła céxa de ła Sałute, (che se leva subito poco più a est, oltra el rio de ła Sałute).

## Storia
thumb|left| ''Abbazia di San Gregorio''
Costruìa, sensa segurésa de quando co precixion, so'i scominsi del IX secoło, inte el 1989 ła xe stàda sotoponesta ai benedetini de l'abasia de Sant'Iłario. A cauxa de ła decadensa de sta ultima nei ani drìo se gà asistìo ad un progresivo trasferiménto dei muneghi verso San Gregorio che gà avùo sima inte el 1214, co ła xe deventàda sede prinsipàl de ła comunità.

Intanto ła Ceza praticava funsion de pieve intestàe in un documento del 1164, co prèti nominà dai fràri. In orixene ła gera afiliàda ała Céxa de Santa Maria Zobenigo donca el piovàn gavea l'obligo de andàr ne l'orixinàl el sabo santo par vardàr la benedision del fonte bateximal, risevendoghene l'aqua santa.

Ridòta a comenda inte el 1450, l'abasìa gà traversà un longo periodo de decadensa sia econòmega che spiritual che gera fenìo co ła sopresion del monastièr inte el 1775. Ła Ceza gaveva mantegnìo par un tenpo curto el ròło de parochiàl, ma inte el 1808 soto Napołeon ła gera stàda seràda al culto e ła giurisdision xe pasàda a Santa Maria del Rosario (*vulgo* Gexuati).

Mentre i stàbiłi del monistièr vegniva adibìi ad abitasion, ła Ceza xe stàda ocupàda da na botéga de ła Zeca par la rafinara de l'oro. Dopo el restauro dei ani 1959-60 gera stàda adibìa al laboratorio de restauro de ła Soraintendensa par i beni artistici e storici de Venesia. Ancùo rexulta da tenpo sbandonà.

## Edificio
L'edificio atuàl xe el rexultàdo de ła costrusion quatrosentesca ad òpara de Antonio Cremonese, che gà sostituìo al precedente stìl veneto-bixantin el gotico.

Ła fasàda a capana xe tramexàda da quatro łexene. Al centro se trova el portàl, serà da un ełegante soaxa a roxete, e apena sòra del gran roxon. El pien dei matòni che se vede xe sołevà da do bifore soramontàe par banda.

A l'interno, a navàda ugnòła, ghe xe anca quel che resta dei afreschi. De gran interese łe tre absidi coi sofiti a capriate.

## Bibliografia
* 
* 
* 
* 

## Voxe łigàe
* Cexe de Venesia

## Altri progeti
Riad (provincia)

**Riad** (arabo الرياض, DMG *ar-Riyāḍ*) ła ze na provinsa de ła Arabia Saudìa sentral, sede de ła kapital de ła nasion.

## Zeografia fizega
El teritorio el se kata in bona parte a kuote kołinari e el ze formà da un altopian ke degrada verso est. El paesajo el ze karaterizà da ła alternansa de riłievi łongi e streti (kuestas) formai da strati de roca pì resistenti (Monte Tuùaik), e de zone pì base (ad-Dahna). No ge ze korsi de akua permanenti, ma soło ke uadi, ko diresion da est a ovest.
El klima el ze de tipo tropegal, da desertego a stepego; se pasa donka da stepe so łe zone pì alte a veri e propri deserti. Łi pì inportanti łi ze ad-Dahna a est e a nordest, e ar-Rub al-Kali a sudest.

## Zeografia umana
El korisponde a ła banda meridional de ła rejon istorega de el Najd. Łe sità pì inportanti łe ze el kaołogo Riad, indove vive pì del 75% de ła popołasion, al-Harj, sentro agricoło a sud est de ła kapital, az-Zulfi e Uadi ad-Dauasir.

Inte łe òazi e grasie a ła irigasion artifisial vien su dateri; se ałeva kavałi.
Se estrae petrołio.
Ge ze rafinerie de petrołio e sementifici. Inportanti łi ze łi servisi finansari.

## Gałeria de someje

Tuwaiq Escarpment-14h38m25s-k.jpg|Monte Tuùaik
Wadi Al Dawasir, Saudi Arabia (ASTER).jpg|canpi coltivai int'el Uadi ad-Dauasir, a sudovest. Someja satelitar a falsi colori.
مدينة الزلفيAzulfi city - panoramio.jpg|panorama de az-Zulfi
Diriyahpic.jpg|sentro istorego de Dirìia, patrimonio ONUESC


## Note

## Altri projèti
Milena Gabanelli

**Milena** Jole **Gabanelli** xe nasesta intel 1954 a Nibbiano. Ła xe na jornałista che vanta raquante cołaborasion co testade inportanti. Xe el so łaoro. Ła xe famoxa asè pa far atividà de inchiesta co Report, so Rai3. Ła ga na łaurea col DAMS de Bołogna. Ncor prima ła xe stà apresà pa i so servisi come inviada de guera, in varie xone de Eoropa, Axia e Àfrega.

## Premi e riconosiminti
* (2000) - *Premiolino*. El primo
* (2001-2021) - Antri premi
* (2021) - *Premio Bravo Presentatore*
* (2021) - "Premio Luigi Barzini" dà el 9 de majo a Orvieto
* (2010) - "Premio Venere Donna 2010", Portovenere
* (2010) - "Premio Trabucchi alla Passion Civile", Iłaxi (VR)
* (2011) - *Premio Pio Manzù*, Rìmini. Presieduo da Mikhail Gorbachev
* (2011) - *Premio Fionda di Legno* conferio a Albenga
* (2012) - "x Premio Reporteros del Mundo", Madrid

## Riconosimenti połitisi
Ła xe stà indicà dal M5S pa ła presidensa de ła repiovega tałiana intel 2013.

## Łigadure foreste
* Sito ufixial de Report
* Sito de Reportime
Oriental (Arabia Saudìa)

**Oriental** (arabo ‏الشرقية‎, DMG *aš-Šarqīya*) ła ze na provinsa de ła Arabia Saudìa ke konprende tuta ła parte oriental da ła nasion.

## Zeografia fizega
El teritorio el se kata in bona parte a base kuote, el ze formà da un basopian ke degrada a est verso ła kosta de el Golfo Persego. Ła banda meridional de ła kosta oriental ła se afasa so el Golfo de Bahrein.
No ge ze korsi de akua permanenti, ma soło ke uadi, ko diresion da est a ovest. El pì inportante el ze el uadi Batin a nord. Al sudest se kata anca de i speci de akua tenporanei (Uruk al-Mutaridah) o semipermanenti (Sabka*ar-Riyas*, Sabka Mati).
El klima el ze de tipo tropegal, prevałentemente desertego. Łi deserti pì inportanti łi ze Dahna a ovest, e Rub al-Kahli al sentro e a sud.

## Zeografia umana
El korisponde a ła rejon istorega de Hasa; łe sità pì inportanti łe ze el kaołogo Daman, ła sità industrial de Dahran, Hufuf, ła sità industrial e porto de Jubail, Hafar al-Batin, inportante nodo viario.

Inte łe òazi e grasie a ła irigasion artifisial vien su dateri; se ałeva kaprini.
Se estrae petrołio e gas natural (el Kanpo de Gahuar el ze uno dei pì grandi del mondo).
Ge ze rafinerie de petrołio e inpianti siderurgegi.

## Gałeria de someje

ISS006-E-17840 - View of Saudi Arabia.jpg|someja satełitar de el Rub-al Khali in otobre, a sudest
Hafar_Al-Batin_in_Winter_002.jpg|uadi al-Batin, a nord
Dammam Aerial.jpg|panorama de Damam
Jabal Qara, al-Ahsa (10) (50619816548).jpg|oazi de al-Ahsa, patrimonio ONUESC


## Note

## Altri projèti
Clematis vitalba

thumb|''Clematis vitalba''|sinistra
thumb|''Clematis vitalba''|sinistra

El **vixon** ła xe na pianta che se ranpegante; el so nome sientifego el xe **Clematis vitalba**.

Cuando che la xe oncora un buto ła se pol magnare come i tanoni e i bruscandoli ma cuando che la xe granda pare che ła sia vełenoxa.
Sibèria

[miniatura|sinistra|
<span style="margin:0; padding-bottom:1px; font-size:90%; display:block;"><span style="border:#c00; background:#c00; color:#c00;">      </span> Distreto Federal Siberian</span>
<span style="margin:0; padding-bottom:1px; font-size:90%; display:block;"><span style="border:#c00; background:#c00; color:#c00;">   </span><span style="border:#ff4000; background:#ff4000; color:#ff4000;">   </span> Siberia geografica [Rusia|rusa
       Siberia secondo i antichi uxi dei europei.]]

La **Sibèria** (in ruso: *Сиби́рь* ; in tataro: *Sibir*; in mongolo: *Seber*, "la tèra che dròm") l'é na region che ciapa entre in bon toco dela Asia setentrional. No par nient lé na region enorme e la ga na estension de 9.653.000&nbsp;km²: la ga sti lìmiti: de i monti Urali a òvest, el Pacìfico a èst, le catene del Altai e de i Sajany, e de la Manciuria a sud, e del Oceano Artico a nòrd.
[sinistra|miniatura|La [taiga vexin al lago Bajkal]]
La é pì o manco tuta tela Rusia, a parte in picol tòc a sud-ovest in Kazakistan.

La ga in clima continental e la é tanto fređa. Spes la tenperadura la va sot ai -50&nbsp;°C.

[miniatura|sinistra|In ros la [Transiberiana, che la pasa vìa tuta la Sibèria e in vert la Ferovia Bajkal-Amur|alt=]]In Sibèria ghen é grandi forèste, e fiumi enòrmi, tipo el Ob', el Enisej, el Amur o el Irtyš. L'é fiumi tanto inportanti par la pesca, e sti cuà pì grandi anca par el trasporto su barca. El lago de acua dolẑa pì grando del mondo el é in Sibèria: el Bajkal. In realtà, te la Sibèria in generale i laghi no i é tanti.

La Sibèria la é pì che altro fata de sterminade pianure, anca se al cèntro la é fata da altipiani, e la ga montagne pì che altro a sud e te'l estrèmo èst. La conformaẑion sì piatta de la Sibèria la fa sì che de invèrno la se inpienise tuta ne neu, e al disgelo de primavera i fiumi, che i va vèrso nord e cuindi vèrso zone che le é ncora frede, no i sìe bòni de drenar bèn l'acua de disgelo. In pràtica, se va a crear grandi aree tute inpaludade.

## Fonti

[miniatura|sinistra|La mapa de i gasdotti che colèga la Rusia (soratut la Sibèria) a l'[Eoropa|Euròpa. Al dì de incoi l'UE, tuti i stati pì siori, i dipènde de le fonti energètiche (el gas naturale) che rùa de la Sibèria]]

## Altri progèti
Canto gregorian

__HIDDENCAT__

miniatura|La introduẑion ''Gaudeamus omnes''

El **canto gregorian** l'é in tipo de canto pian monofonico usà tela preghiera tradiẑonal cris-ciana catòlica. La lengua che de sòlito se ciapa ten 'sti canti l'é cuela latina. El so nome el ven de Papa Gregorio I. Secondo na tradiẑion, el el aerìe binà su e mes a posto na racòlta de canti ciamà *[[Antifona]]rio*. Sto libro parò el é stat pers a causa dele distruẑion fate dai barbari.

## Storia
El é stat creà in Europa ocidental a partir del VIII secolo co la rinasita carolingia. El é usà oncora incoi tela Liturgia e el é riconosest fà *canto giust par la liturgia* dala Césa romana.

## Altri projeti