Połenta

thumb|Polenta
[thumb|right|Polenta co [sopressa e fonghi]]
Ła **połenta** ze un magnar tipico del Veneto e de tuto el Nord Italia, ma ła fa parte anca de ła cuzina popołar in Croazia, Austria, Svissera, Slovenia, Serbia, Masedònia del Nord, Bulgaria, Romania e Moldavia.

Se trata de un paston de farina de sorch, aqua, ojo e sałe, fato bòjere in un całiero (mejo se de rame) misciando drio fila par 3 quarti d'ora (par 6 persone, do litri de aqua, 4 eti e mezo de farina). Finia de cuzinar, ła połenta se versa sul panaro e dopo ła vien tajà coło spago o coł corteło. Se pol farla fisa o anca moła; de sołito ła ze zała, ma da łe parti de Venezia, Rovigo, basa Padovana e Vizentina ła poŀe esare anca bianca, parchè se dopara anca ła farina bianca. Ła połenta trentina ła ze fisa e grumosa; łe fete de połenta fise łe se pol anca brustołar e tociar inte ła łecarda, soto al speo de osei.
Se pol magnarghe drio de tuto: łate, formajo, carne, pese. In ogni caso ghe ze de łe varianti, da zona a zona, a seconda de queło ke se ghe zonta drento. In Friuli se magna *połenta e [[frico]]*, in Valtełina ghe ze ła połenta taragna, dove ke se dopara ła farina de formenton negro. In Lombardia se fa anca ła połenta *uncia*, coi toki de formajo desfà drento, a Aosta i buta el formajo a fin cotura e dopo i ghe versa sora buro fuso e pevare (połenta *concia*). Inte el Trentin se zonta a ła połenta łe patate a toki. Dapartuto, in Nord Italia, se pol magnar anca połenta e sosołi (a Piacensa i łi ciama *grasèi*). El piato comunque pi carateristico resta połenta e osei.

## Storia

Ca' Rezzonico - La Polenta - Pietro Longhi.jpg|*Ła połenta* - Pietro Longhi

thumb|Ła połenta cuxinà sul całiero
El formenton na volta no ghe xera da łe nostre parti; difati el xe originario de la Amèrica e xe sta Cristoforo Colombo a portarlo in Europa inte el 1498. In Nord e Çentro-America i nativi i lo conoseva da secoŀi e i saveva anca come magnarlo. Sti popoli, in specie i Maya e i Aztechi, i faxeva stare a bagno maria in aqua e calsina o aqua e sénare (solusion alcałine) i grani de formenton. Sta operaxion, conosuda dal 1200-1500 avanti Cristo, faseva in modo ke el formenton el gavese bastansa vitamina B3 (o niacina o vitamina PP) disponibiłe. Difati el problema nutrisional del formenton xe ke, a diferensa dei altri cereałi, nol ga bastansa niacina e aminoacido triptofano; ła niacina, in specie, ła ghe saria inte i grani, ma no ła pol esare asorbìa dal'intestin dei omeni se no ła vien prima "łiberà" col sistema conosudo dai nativi Mericani, visto prima, ke se ciama nixtamałizasion. Ste conosense, ke sti popołi i gaveva sviłupà coł'esperiensa in mejari de ani de storia, no i łe gaveva i Europei quando ke i ga scominsià a coltivar e a magnar el formenton. Cusì, quando ke in çerti Paesi i contadini i xe pasà a magnar quasi soło ke formenton (faxendo ła połenta), xe vegnù fora na vera e propria małatia da carensa ałimentare, da ipovitaminosi. Difati ła niacina xe na vitamina indispensàbiłe par i procesi vidałi del'organismo, cusì come xe fondamentałe el triptofano. Ła mancansa de ste sostanse ła porta a ła morte inte el giro de 3-5 ani e el nome de sta małatia xe pelagra. Ła prima volta ke ła se ga vista xe sta inte el 1735 in Spagna. Tute łe volte ke el formenton vegneva magnà da soło, sensa el proceso de nixtamałizasion, o sensa xontarghe altre fonti de niacina o triptofano (carne, łate, formajo, pese), come ke sucedeva ai poareti, sciopava "epidemie" de pelagra. Queste łe xe 'nda vanti fin a łe prime diexene de ani del 20. secoło e uno dei posti pi colpidi xe sta el Veneto.