Łéngua corsa

Ła **łéngua còrsa** o **còrso** (nome nativo ***corsu***) el xe na łéngua neołatina partegnente a l'àrea ìtałoromanza, parlà in Còrsega e inte el estremo nord de ła Sardegna cofà variansa in Gałura e cofà "variansa de tranxision" inte ła xona del sasarexe.

## Àrea de difuxion del corso
thumbnail|150px|sinistra|Cartełi biłéngue fransexe/corso onde che ła xe stà scancełada ła version fransexe
El corso el xe atualmente parlà in difarenti varianse inte l'ìxoła de Còrsega, co l'ecesion de Bonifacio, onde che l'é parlà ( da un nùmaro sénpre pi ceo de locudori) na variante łìgura del bonifacin.

## Clasifegasion del corso
El **corso** el xe clasifegà cofà na łéngua autònoma drento el grupo de łe łéngue romanxe (sotogrupo: łéngue italo-romanxe, còdexe ISO: co) e ła xe riconosesta cofà łéngua rejonałe deło Stato franseze. 
Tuta-via, sta cuà ła xe stretamente inparentada ai diałeti itałiani del grupo toscan (in particołare ła ga conservà diverse caratarìsteghe dei diałeti medievałi) co i cuałe ła pol, par serti aspeti, èsar clasifegada par fini łenguìsteghi (pur riconoséndo ła prexenxa de un sostrato autoctono e un xvilupo autònomo speçe a partir da l'apartenenxa połìtega a ła Fransa do 1769). 

Par de pi, ła denominasion de "łéngua" ła xe tegnùa par inpropia da serti lenguisti, che i considera el corso un diałeto itałian. L'afinità tra itałian e corso ła xe comunque de pi rispeto a cueła che gh'è tra l'itałian e altre łéngue parlade inte el teritorio itałian e tradisionałménte considarae "diałeti", cofà el łonbardo]] o el siçiłian.

## Stòria, evołusion e łiteratura del corso
No se ga tante nòrtisie su cuałe che fuse stà el sostrato łenguìstego prełatin dei antighi abitanti de ła Corsica (łe siviltà preistòreghe e i torreani) prima de ła concuista romana e de ła so łatinizasion. Cueło che se sa łe xe serte radixe restae inte i topònimi e inte el łéscico (KAL/KAR: Calanca, Calacuccia; KOR: Corsica, Corte; TAL/TAR: Taravo, Tallano; TEP: teppa; TAV: Tavignano, Tavera) e che inte el periodo roman łe tribù corse łe ocupava anca l'odierna Gałura inte el nord de ła Sardegna (che ła prexenta simiłitùdeni anca inte i resti archeołògeghi).

Dopo ła chéita de l'Inpero Roman e ła formasion dei primi volgari, ła Corsica ła prexenta caratarìsteghe łenguìsteghe de tipo conservativo (de cui el xe restà un retajo inte łe parlae de ła xona meridionałe de l'ìxoła).
Do sècoło XI ła situasion ła xe stada fortamente mutada, speçe inte ła parte setentrionałe de l'ìxoła, dal contato direto co i diałeti toscani de tipo pixan, anca drio i grandi tentativi de ripopołamento fati dai domindadori Pixani favorìi da ła granda viçinansa giogràfega. 

Do XIII a-o XVIII sècoło i pixani i vien ranpiasai dai zenovexi, i cuałe i insedia intieri borghi de łéngua łìgure (Bonifaçio e Calvi) ma, pur introduçéndo un riliêvo d'influso zenovexe inte i diałeti łocali, de fato i va vanti inte l'utilizo del toscan iłustre cofà łéngua scrita e de coltura. 

Sto cuà el spiega el motivo par cui fin a sto momento in Corsica l'ùnega łéngua doparada inte łe comunicasion scrite el xe stà l'itałian, e prima de sto cuà el łatin. Inte i sècołi XIV e XV, comunque, diversi ati e testi redati in aparenxa in volgar toscan da personalità e scritori corsi i riveła in realtà ła situasion łenguìstega de l'ìxoła inte el periodo. Do XIX sècoło, drio ła concuista e anesion franseze do 1769, el xe el franseze a vegnér adotà cofà łéngua ufisiałe ranpiasando l'itałian.

## Trasmision orałe
El corso el ga senpre avù fondamentalménte na trasmision orałe. Ła codifegasion de sta cuà cofà łéngua scrita ła sucede donca sôło in època reçente e ła risente a l'inìsio del forte influso itałian e franseze. El primo testo pubregà in corso łe xe łe strofe de *U sirinatu di Scappinu* inte el testo *Dionomachia* (1817) de Salvatore Viale (1787-1861). 

Inte ła seconda metà de l'otoxento se sèvita łe òpare del vescovo de Ajaçio Paul-Mathieu de la Foata (*Poesie giocose, in lingua vernacola della Pieve d'Ornano*), łe *Cummediôle* de Petru Lucciana (1832-1909) tra cui *In campagna, cummediôla in 2 atti*, Francesco Domenico Falcucci co el *Vocabołario dei diałeti de ła Corsica* (pubregà postumo sôło inte el 1915 e che el introduçe i grupi ghj e chj a indicar łe sonorità caratarìsteghe de łe parlae corse) e Santu Casanova (1850-1936) co ła cołana *A tramuntana* (1896-1914). Nase evidente in sta faxe el problema de ła normalizasion de l'ortografia de ła łéngua scrita che ła ocuparà i lenguisti corsi par tuto el XX sècoło.

A l'inàndio del sècoło łe pubregasion periòdeghe *A muvra* (1920-39) e *L’annu corsu* (1923-36) po rinomenada *L’Année Corse* (1937-39) e dopo ła metà del noveçento *U Muntese* (1955-72).

Tra i scritori do XX sècoło che i ga dato el pi grando contributo a ła normalizasion del corso scrito se cita Pascal Marchetti (1925-) autore de *Intricciate è cambiarine*
, del corso *Le corse sans peine/U corsu senza straziu* e del diçionàrio corso-franseze-itałian *L'usu corsu*.
## Łéngua corsa, Łéngua veneta e Łéngue romanze

## Note