open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sità de San Marin

**Sità de San Marin** el ze el nome de ła cavedal de ła Repùblega de San Marin: no l'è mia el comun pì grando ma soło ła sede de'l Goerno de ła Repùblega, oltre che de'l Muzeo de Stato e de l'Università de San Marin.

El ze anca ła parte pì interesante da'l pónto de vista stòrego e artìstego.

## Gałaria de łe someje

Imàjine:Palazzo Pubblico - esterno.jpg|El Pałaso Pùblego de San Marin
Imàjine:Stradone.jpg|El Stradon, ła via prinsipałe de ła sità


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Sufisi Internet de Primo Liveło

I **Sufisi Internet de Primo Liveło** (engl. *Top-Level Domains* TLD) i pol èser sigle internet de un Stato (p.ex: *.it* =Italia , *.fr* =Fransa, *.uk* =Regno Unìo) o de Teritori quaxi-independenti (p.ex: *.gi* =Gibiltera , *.aw* =Aruba) ma in realtà i pol anca èser Sufisi Internasionałi Xenerałi che no corispónde mìa a un Stato (p.ex: *.com*, *.org*, *.aero* ...).

Inte el setenbre del 2005 xe stà asegnà anca el primo TLD del mondo, riferìo a na comunità soło lenguìstico-culturałe: el xe el *.cat* che el vegnarà doparà par i siti che trata de łéngua e cultura catałana.
Repùblega de San Marin

**San Marin**, ufisialmente ła **Repùblega de San Marin**, ła xe un Stato picenin de l'Eoropa meridional.
El xe un enclave de ła Itàlia.

## Zeografia
El xe el terzo Stato pi ceo de l'Europa.
El xe conpletamente sarà sù rento l'Itałia, intrà łe Marche a sudest e e ła Emiłia-Romagna a nordovest.

## Storia
Drio ła tradision se dixe che el xe stà fondà da San Marin  l'ano 301 d.C.

El riconosiménto uficiałe come stato sovran e indipendente l'è rivà sol che co Napoleon e el Tratato de Viena.

## Zeografia połìtega
San Marin ła xe na Repùblega Presidensial.

I du "Caitani Rexenti" i vien votài ogni sie mixi: i xe i Cai de Stato col poter pi curto del mondo. I ga poter raprexentativo e i xe garanti de l'armonia intrà i organismi de goerno, donca i presiede łe riunion de vari organi.
El "Goerno" el ga el poter executivo; el xe divixo in "Segretarìe de Stato" .
El "Conséjo Grando e Xenerałe", l'è na Càmbra soła de sesanta parlamentari, che l'a in man el poter lejislativo.
Ghe xe anca altri vari òrgani e cambre de goerno co incareghi speciałi (p.ex.: el "Conséjo dei Dódexe").

El poter giudisiario el vien gestìo da giùdici de San Marin ma ghe xe un giùdice xenerałe itałian.
Anca ła połisia, seben che fata da xente de San Marin, ła vien comandà da un italian che parò el ga da łavorar in nome de ła Repùblega de San Marin e nò de l'Itałia.

On fato ben tìpigo de 'sta Repùblega l'è ła democrasia direta, indove che el popoło riunìo in "Arengo" el pol votar proposte de leje da far examinar ai Cai de Stato.

### Divixion aministrative
San Marin el xe divixo in 9 castełi (*castelli*).
miniatura|centro|Sudivixion de San Marin

* Acuaviva
* Borgo Majore
* Ciesanova

* Domagnan
* Faetan
* Fiorentin

* Montejardin
* Seravałe
* Sità de San Marin - caital

## Curioxità
I documinti uficiałi i vien firmài oncora co data dópia: el całendario stàndard e l'"ano da ła fondasion de ła Repùblica" (d.f.R).

## Gałeria de someje

Monte Titano Panorama.jpg|Monte Titan
San-Marino-vista-1282.JPG|Borgo Mazor
SerravalleRSMPanorama.JPG|Seravałe
Palazzo Pubblico-Repubblica di San Marino - panoramio.jpg|Pałaso Publègo, sede de el governo


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Cavedal

Ła **Cavedal** (dita anca **Capital** in Vèneto moderno) xe ła sità indove che de sòłito ga sede e se riunise i òrgani de governo statałi (p.ex: Parigi in Fransa o Dublin in Irlanda).

Ła Cavedal Federałe che existe inte i Stati Federałi l'è ła sità indove che se riunise i organi de governo de tuta na Federasion (p.ex.: Washington D.C. par i USA o Berna par ła Confederasion Svìsera)

De łe volte ła Cavedal ła pol aver soło che un vałor stòrico mentre el governo el ga sede da n'altra parte (p.ex.: Amsterdam capital dei Paixi Basi me el governo el xe a l'Aja)
Peseta spagnoła

La **peseta** ła ze sta ła vałuta de ła Spagna e de Andora (a Andora col franco franseze) prima de l'eoro, o sia finmente al 1999. Ła zera in orìzene divisa in 100 *céntimos* o, in magnera informałe, 4 *reales*. El còdaze ISO 4217 el zera ESP.

La peseta (₧) ła ze sta introdota inte ła seconda metà del XIX secoło co che ła Spagna ła zera drio pareciarse ndar drento de inte l'Union monetària latina. La Spagna ła ze sta ametesta inte el 1868, l'isteso an inte el cuało ła ze sta coniada ła prima peseta. La peseta ła ghea sostituio l*'[[escudo]]* cofà prinsipałe unità de divizion monetària, al canbio de 2,5 pesetas par 1 escudo.

La peseta corispondeva a 4,5 grami d'arzento o 0,290322 grami d'oro, ła mezura doparada par tute łe altre vałute de l'Union monetària latina (includeste ła lira italiana e el franco franseze). Par colpa de łe turbołense pułìteghe del scumìsio del XX secoło, l'union monetària ła ze sta revocada inte i ani venti, precizamente inte el 1927 l'union ła se ghea desolvesto ufisalmente.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Zona de l'Euro

Ła **zona del'Euro** l'è queła zona econòmica fata dai Paixi Europèi (e só teritori) che i ga decixo de métar da parte łe monéde nasionałi e sostituirle co un scheo soło vałido par tuti.

**Ocio!**: 
*Ła xona de l'euro no l'è mìa exatamente l'[[Union Eoropea|Union Europèa]]* parché ghe xe Stati de l'UE che i tien el só scheo nasionałe (Corona in Svezia) e ghe xe Stati che dòpara l'euro seben che no i fa mìa parte de l'UE (Vatican, Andora, Serenìsima Repùblica de San Marin, Prinsipato de Mònaco, Montenégro, Kosovo...)

thumb|Ła xona de l'Euro in axuro.
In pi, *l'euro el vien doparà anca inte i teritori geograficamente no-europèi* ma dependenti da un Stato UE (Guyana Franséxe in sudamèrica, Ceuta e Melilla inte el nordàfrica...)

Ntel 2002 inte ła zona euro ghe xera 12 stati menbri, co piesè de 310&nbsp;miłioni de abitanti:

Ntel 2003 e inte el 2023 ł'union monetaria ła se xe estesa a altri otti paexi de ł'Union:

## Note
Valbełuna

thumb|left|300px| Vista del Domo de Feltre

La **Valbeluna** (o Val Beluna) la se cata te la porvincia de Belun e la se stende da nord-ovest a sud-est par żirka 50&nbsp;km, korendo drioghe a la Piave.
La val la xe serada a nord dal grupo dolomitico de la S-ciara (Schiara), dai Monti del 
Sol e da le Vete Feltrine e a sud da le Prealpe Belunesi e dal Masicio del Grapa.
Al teritorio corisponde a la parte basa de ła provinzia de Belun e dove che se cata tanti centri abitai de gran rilievo storico e econòmego come: Belun, Feltre, Mel, Sedego, Santa Justina belunese, Trichiana e altri.

## Comuni
I comuni i xe (da nord-est a sud-ovest):

* Ponte inte łe Alpi (Ponte nelle Alpi)
* Bełun (Belluno)
* Łimana (Limana)
* Trichiana
* Mel
* Lentiei (Lentiai)
* Sedego (Sedico)
* Santa Jostina (BL) (Santa Giustina) 
* Sospiroi (Sopsirolo)
* Sess (Cesiomaggiore)
* San Gregorio (San Gragorio nelle Alpi)
* Feltre
* Pedavena
* Vas
* Quero
* Seren del Grapa (Seren del Grappa)
* Ałano de Piave (Alano di Piave)

## Da visitar
Par chi che ghe pias 'ndar co i sci la Valbeluna la ofre do posti co piste e inpianti de risalìa:
* Al *Col Nevegal* inte el Castionese a sud de Belun 
* Al*Monte Avena* a nord de Feltre.

Par chi che ghe pias la storia oltre che ai belisimi centri storici de Belun e de Feltre (in dove che el stil architetonico veneżian se miŝsia mirabilmente co cuel nordico), interesanti posti da vedar sarìe anca Mel (bandiera rancion del Turing Club), col belissimo Castel di Zumele, e Vedana co la granda e antiga certosa.

## Ligamenti foresti
* Comunità Montana Valbelluna
* Galleria fotografica della Valbelluna 
* Castello di Zumelle
Friułi-Venèsia Jùlia

El **Friul-Venesia Julia** o **Friułi-Venèsia Jùlia** (in furlan *Friûl-Vignesie Julie*, in sloven *Furlanija-Julijska krajina*, in tedesco *Friaul-Julisch Venetien*) el ze na rejon de l'Italia Nord-Orientałe.
El confina al est co ła Slovenia (Alta Carniola, Gorisian e co el Litorale), al nord co l'Austria (Carinsia), al ovest co el Veneto, al sud el ze bagnà dal Mar Adriatico.

## Zeografia fizega
El ga un area de sirca 7&nbsp;845&nbsp;km²
El Friul-Venesia Julia el conprende na xona da montagna a nord e est, ocupada da łe Alpi Carniche, e da łe Alpi Giulie, e una de pianura a ovest e sud ocupada da ła Pianura Veneto-Furlana.

## Storia resente
El Friul-Venesia Julia el xe na rejon creada a tavołin inte i ani del dopoguera; dopo el pasajo definitivo de Trieste a l'Italia (suceso apena ne el ano 1954), ła cità ła jera stata privada de tuto el so entrotera e ła Venesia Jiulia ła jera ormai quasi del tuto soto ła Jugoslavia; par sto motivo xe stà deciso de unir Trieste al Friul, dàndog a ła nova rejon na serta autonomia, anca parché ła jera ła parte piú meridionałe de ła famosa Cortina de fero.

## Zeografia umana
La xe formada dal Friul, e da ła Venesia Julia, separade fisicamente dal fiume Isonzo.
Inte ła banda oriental de ła rejon, al confine co ła Slovenia se cata el teritorio de ła Schiavonia Veneta, indove łi abitanti łi parla in sloven.

I ghe vive sirca sirca 1,2 milion de aneme.

### Połitega
El Friul-Venesia Julia el xe na rejon otonoma col statuto speciałe, co capitàl Trieste.
### Sudivixion aministrativa
Ła conprende łe province de Gorissia, Pordenon, Trieste e Udine.

#### Comuni prinsipałi
Łe sità prinsipałi łe xe Trieste, Udine, Pordenon, Gorissia, e Monfalcon.

## Gałeria de foto

Montasch_Julier_20022007_01.jpg|Jof de Montazio
Precenicco, il fiume Stella - panoramio.jpg|fiume Steła
Palmanova, città stellata.jpg|Porta Udine a Palma, patrimonio ONUESC
Cividale 0904 Tempietto Longobardo interior 1.jpg|Tenpio Łongobardo de Cividal, patrimonio ONUESC


## Note


## Varda anca
* Ciargna
* Istria
* Schiavonia Veneta
Canbra (pułìtega)

Ła **canbra** (ingl. *chamber*, frans. *chambre*, cat. *cambra*) o **càmara**, in połitica, l'è el ramo o uno dei rami che xe fato un Parlamento.

Ghe xe Parlaminti de dó Canbre come par exenpio el Parlaménto Itałian (Canbra dei Deputài e Senato) o l' Parlaménto Franséxe (Asenblea Nasionałe e Senato), ghe ne xe altri de na Canbra soła come prexenpio in Danimarca (Folketing) o a Andora (Conséjo Xenerałe de łe Vałe).

Ghe xe stà anca calche Parlaménto co tre Canbre, come prexenpio queło del Sudàfrica creà co ła Costitusion del 1983 durante el tenpo de l'apartheid.
Aruba

**Aruba** (in néerlandeze [aːˈrubaː] o [aːˈrybaː]; in papiamento [aˈruba]), ufisalmente Paeze de Aruba (in néerlandeze *Land Aruba*;  in papiamento *Pais Aruba*) łe ze un stato insułar, nasion costitutiva del Regno de i Paezi Basi, inte el Mar dei Caràibi, in America.
Ła confina co el Venesueła a sud, łe so zona economega escluziva ła toca anca ła Repùblega Domicana a nord e Curaçao a est.

## Zeogràfia fizega
La ze granda 180&nbsp;km².

El teritorio el ze bastansa baso, rivando a un sentener de metri inte ła so banda oriental.

El clima el ze caldo semi suto (BSh sevente *Köppen*).

## Istòria
Descoverta e unìa a la Spagna inte el 1499, Aruba la ze sta ocupà dai olandesi inte el 1636, e la ga fato parte de le Antille olandesi fin al 1° zenaro 1986, quando la ze deentà un membro autonomo del Regno dei Paesi Bassi.

## Zeografia połitega
La ze un stato federà del Regno dei Paéxi Basi.
El cao de stato el ze el re dei Paesi Bassi, che el se fa rapresentar a Aruba da un goernador nominà ogni sié anni.

Ła caitale la ze Orañestat.

## Demografia
La ga 70&nbsp;000 anime.

Le lengue oficiali le ze l'olandese e el papiamento

## Economia
L'ìzoła la ze suta e pitoca de risorse, e quindi no ghe ze mai sta fate dele piantagioni come in altri posti dei Caraibi.
Difati i abitanti de Aruba i canpa soratuto col petrolio e col turismo.
El goerno olandese el ghe da anca dei schei par jutar el sviluppo.

## Gałeria de someje

View_from_Mount_Jamanota.jpg|panroama da ła Iamanota int'el parco nasional Arikok, a est
Pieter Boerstraat, Savaneta - panoramio.jpg|panorama de Savaneta, a sud
Centrum Oranjestad.jpg|el sentro de Orañestat
Aruba-Cnemidophorus-arubensis.JPG|*Cnemidophorus arubensis*, retiłe endemego


## Note

## Altri projeti

* Informasioni turistiche su Aruba
Antiłe Ołandezi

Łe **Antiłe Olandexi** (ol.: *Nederlandse Antillen*), łe xe un grupo de ìxołe del Mar dei Caràibi: łe xe stae un Stato de ła federasion del *[[Paéxi Basi|Regno dei Paéxi Basi]]* fin al 10 de otobre 2010.

Łe ìxołe de Bonaire, Saba e Sint Eustatius łe xe deventae comuni ołandixi, dove che se dòpara l'euro, col status parò de region estraperifèrica (UPR - *ultraperifere regio*). Invese Sint Maarten (ła parte ołandéxe) e l'ixoła de Curaçao łe fa come che ga za fato Aruba e łe xe deventae Stati autònomi (nasion costitutive) che łe fa parte de ła federasion del Regno dei Paixi Basi.

Fin al 2010 łe ìxołe (Curaçao, Bonaire, Saba, Sint Maarten, Sint Eustatius) łe formea la dipendensa de łe Antiłe Olandexi. Aruba invese l'è fora da łe Antiłe Olandéxi za da un toco.

L'èconomìa ła depende pi che sia dal turismo e dal petrolio.
Mar Adriàtego

El *'Mar Adriatego* el xe un toc del Mar Mediteraneo, che el bagna łe coste orientai de ła penìzoła tałiana e chee osidentałi de ła penìzoła balcanica.

## Descrision
El xe longo sirca 800&nbsp;km e largo de mèdia 150&nbsp;km, el ga na superfiçe
de 132&nbsp;000&nbsp;km². Xe fondo sirca 300 metri pi a nord e a sud el riva a 1000 metri de fondità.

El xe cołegà al Mar Jonio co el Canałe de Otranto
(tra ła provincia de Lece e l'Albania).

### Imisari prinsipai
I corsi d'acua pì inportanti che se versa inte el Mar Adriàtego xe i fiumi vèneti e tałiani Po, Àdexe, Brenta, Reno, Tajamento e Pescara .

## Etimołoxia
L'origine del nome el vegnaria da ła sità veneta de Adria che par i gresi jera a sità pì a nord del Adriàtico e quindi el nome voria dir "Mar che el finise a Adria".

## Golfi e Łagune
El Mar Adriàtego xe diviso in
* Golfo de Venesia
** Golfo de Trieste
*** Baia de ła Muja (tra Muja e Trieste)
*** Golfo de Panzan (davanti de Monfalcon e Duin-Aurisina)
** Łaguna de Gravo (de drio Gravo)
** Łaguna de Maran (de drio Lignan e davanti Maran Lagunare)
** Łaguna de Venesia (Venesia, Cióxa)
* Golfo de Vasto (davanti Vasto)
* Golfo de Manfredonia (davanti Manfredonia)

## Sità e łoghi bagnai dal Adriatico
miniatura|sinistra|Carta połitega del Mar Adriatico

El Mar Adriàtego bagna ste rejon e łocalità de ła costa oriental, vèneto-tałiana:
* Friul-Venesia Julia: Lignan, Gravo, Trieste, Muja.
* Vèneto: Venesia, Cióxa, Gèxoło.
* Emiłia-Romagna: Rimano.
* Marche: Péxaro, Fam, Senigaja, Ancona, San Beneto del Tronto.
* Abruso: Giulianova, Pescara, Ortona e Vasto.
* Mołixe: Termoli.
* Puia: Manfredonia, Barleta, Trani, Baseia, Molfeta, Bari, Brindixi e Otranto.
Inte ła costa oriental i sti stadi e locałità:
* Slovenia: Capodistria (Koper), Isola d'Istria (Izola), Pirano (Piran).
* Croàsia: Poła (Pula), Fiume (Rijeka), Zara (Zadar), Sebenico (Šibenik), Spàlato (Split), Raguxa (Dubrovnik).
* Bosnia e Erzegòvina: Neum
* Montenégro: Càtaro (Kotor), Kumbor, Antivari (Bar).
* Albania: Durazo (Durrës), Valona (Valorë).

## Notasion
Scamandro

Lo **Scamandro** l'e un fiume de la Troade ciamà ancò Küçük Menderes in lengua turca

Ancò el so corso l'e sta cambiado, na volta el se butava ne l'Elesponto col so afluente Simoenta.

Ne l'antica Grecia l'era anca el nome del Dio fiol de Zeus de le so aque. Insieme a la ninfa Idea l'a generà Teucro, el primo re de la Troade.
n'altra so fiola l'e stada Glaucia, che inamorada de l'eroe Dimaco a la morte de questo se mixe soto al protesion de Eracle che l'era amico de Dimaco, visto che ela l'era incinta. Da Glaucia l'e nato un fiol de nome anca lu Scamandro. (Plutarco, *quaestiones Graecae*, 41).
Un'altra fiola de Scamandro le Calliroe, che l'e diventà mojer de Assaraco e antenata de Anchise.

## Omero

Ne l'Iliade de Omero se ciama anca **Xanto** dal color xało de le so aque.

l'e sità in sti punti:
* V 36, 77, 774
* VI 4
* VII 329
* VIII 560
* XI 499
* XII 31, 313
* XIV 434
* XX 40, 74
* XXI 2, 124, 146, 223, 305, 331, 337, 365, 383, 603
* XXII 148
* XXIV 693

Inte el vintuneximo canto se descrive la lota de Achille con Scamandro che l'era agro de vedar le so aque sporcade col sangue e i corpi de tanti morti copadi da quel'eroe.

## Fortuna

Ne la Leteratura latina el nome del Scamadro l'e tante volte combinà con quel del Simoenta par indicar un fiume famoso perché cantà da Omero (per es. Properzio, III, 1, 26) o usando na perifrasi par no dir Ilio, (ad es. Orazio, *Epodi*, 13, 14).

## Curiosità

Scamander l'e anca el nome de na cità de l'isola de Tasmania

## Linganbi foresti

* pantheon.org , scheda
* Robert Smith, Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology , scheda

## Libri
* Robert Graves, *I miti Greci*, Milano, Longanesi 1983
Emiłia-Romagna

L**'Emiłia-Romagna** (Emîlia in emiłian e Rumâgna in romagnol) ła xe nà rejon (22&nbsp;451,29&nbsp;km², 4 miłioni de aneme, cò caòłogo Bołogna) del Itàlia setentrionał.
Ła confina al sud cò ła Repùblica de San Marin, ła Toscana e łe Marche, al ovest cò el Piemonte e ła Łiguria, al nord cò el Vèneto e ła Łonbardia, e ła xe bagnada a est dal Mar Adriàtico.

Ła rejon ła xe conposta da l'union de parte de dò véce rejon istoreghe, l'Emiłia e ła Romagna.

## Istoria
Le zone che fà parte de la rejon uncuò le xe abitae da tempi lontani, come xe indegà dai vari ritrovamenti: el caso pì famoso xe quelo de l'area de Monte Pojolo, vicin Forlì, dove xe stà catà mileri de reperti veci su par zò de 800&nbsp;000 ani, a dimostrasion che la xona la jera zà abitada inte el Paleolitego.

## Połitega
### Sudivixion aministrativa
Ła conprende ła sità metropułitana de Bołogna e łe province de Ferara, Forlì-Cesena, Modena, Parma, Piacensa, Provincia de Ravena, Reza e Rimini.

#### Comuni prinsipałi
Łe sità prinsipałi, łe xe Bołogna, Parma e Modena.

## Note
Zibiltera

**Zibiltera** o **Gibiltera**ła xe un Teritorio da Mar del Regno Unìo, inte ła Eoropa meridional, postà inte ła banda meridional de ła Penìzoła Ibèrica.
Ła confina sol che co ła Spagna a nord via tera, a sud via mar. Ła xe xusto a nord de Ceuta e poco distante da el Maroco.

## Etimołoxia
El nome el vien da l'àrabo جبل طارق, *Jabal Ṭāriq* o *Gebel al-Tariq* (łiterlamente Montagna de al-Taric) el primo omo che ła ga catà e conquistà par i arabi int'el 711.

## Xeografia fixega
Ła ocupa el omonemo Promontorio de Gibiltera, un masiso calcareo alto fin a 426 m.

A ovest l'è bagnà da ła Baja de Algeciras o de Gibiltera; a est dal Mar Mediteraneo;  sud da łe aque del Stréto de Gibiltera.

## Storia
Ła xe stada teritorio fenicio, cartaginexe, roman e arabo.

Ła xe stada ocupada da i spagnołi int'el 1462.

Ła xe deventà britànica in perpetuo inte el 1713  che ła Spagna l'acetava de dar par senpre ła Roca de Gibiltera al Regno Unìo. El tratato el stabiłìa anca na xona neutrałe su l'istmo intrà Gibiltera e Spagna.
Col pasar dei ani i ingleixi i avéa spostà el confin pi a nord ocupando progresivamente na parte de ła xona neutra. A ła fin anca ła Spagna el ga ocupà el resto de ła xona neutra e cusì se ga creà un confin de fato andove che se cata ła frontiera moderna. 

Durante ła Secónda Guera Mondiałe l'è stà na baxe angloamericana inportante e anca dopo el ga mantegnùo inportansa stratègica par el controło del pasajo intrà Mar Mediteraneo e Oceano Atlàntico.

## Xeografia połitega
Par sècołi l'è stà na baxe goernà da miłitari po dopo l'è stà proclamà Cołonia sóto el comando de un Goernador nominà dal Regno Unìo.

Dal 1969 ła ga na Costitusion che ghe garantise l'autogoerno, mentre el Regno Unìo el mantien ła gestion de ła połìtica èstera e ła diféxa.
El Goernador el fa da raprexentante del Regno Unìo ma el poter lejislativo el xe in man al Parlamento Locałe che el nòmina anca el Goerno (poter executivo). Ghe xe anca un sistema giudisiario autònomo baxà sul sistema ingléxe.

## Demografia
Col tenpo l'è stà abità da ingleixi, spagnołi, ebrèi e da genoveixi disendenti dei pescadouri che i gavéa méso sù caxa a Gibiltera dopo l'arivo dei Ingleixi.
Al dí de anco ła stragran parte dei abitanti ła se consìdara "gibilterani".

## Gałeria de someje

Sarah Acland 1903 Europa very early colour picture.jpg|panorama verso merdion, so el sfondo ła costa africana
Gibraltar 19.JPG|panorama verso osidente
Moorish Castle HM Prison.jpg|Castel Moresco
The Convent and King's Chapel Gibraltar.jpg|sede de el governo


## Note
Chìmega

thumb|Un laboratorio chìmego

Ła **chìmega** (dal àrabo, *al-kimiya*) ła xe ła siensa che ła va studiar e descrivar cofà che ła xe fata ła materia, ła trasformasion de łe sostanse, e ła so compoxision. Dal II secolo vanti Cristo, intel Egito tolemaico, a vien creà l'alchimia, un insembre de conosiense su ła materia e su łe so trasformasion ligae a convinsion fiłoxofiche e exoteriche; da eła ciapa forma ła chimega de oncò.

## Disipline fondamentali de la chìmega
Secondo ła natura dei conposti la chìmega la vien, xeneralmente, despartia in dò categorie:
* ła Chimega Inorganica: studia tuti i composto inorganichi, donca i composti no formai da caene de carbonio.
* ła Chimega Oragnica: rama de ła chimega, che, a difarensa de cheła oragnica, ła studia tuti chełi materiałi che i ga caene de carbonio, par exempio i idrai de carbonio, i amminoaçidi, i lipidi e i açidi nucleici.
Oltra ste categorie de chimega, ghe ne xe anca altre, cofà ła chimega anałitega, ła biochimega, ła siensa dei materiałi, ła neurochimega, ła chimega nuclear, ła chimega teorica e a chimega fixica.

## Varda anca
* Edward Weston
* Bateria
* Àtomo
* Tabeła periòdega

## Altri projeti
Matemàtega

__HIDDENCAT__

miniatura|300px|El teorèma de Pitàgora spiegà intrà el 500 a.C. e el 200 a.C. in Cina
Ła **matemàtega** o anca **matemàtica** (dal greco μάθημα *siensa* o *saver*; μαθηματικóς, *omo che vołe conóser*) ła xe ła parte del saver che descrive łe règołe del mètodo par catar concluxion da asiomi e definision. Seben a lòxica anca studia el pensier, ła matemàtega xe na scianta diversa, parché ła studia problemi de cuantità, estension e figure spasiałi. Ła matemàtega no ła xe na siensa cofà ła fixica, ła chimega, ła biołozia o ła giołozia parché cueste łe xe siense indutive, e ła matemàtega ła xe dedutiva.

## Setori

Le disipline prinçipali svilupade rento de la matemàdega le ze nasue da la neçesità de ezeguire càlcoli intel comercio, de capir i raporti fra i nùmari, de mizurare la tera e de prevédare eventi astronomici. Questi quatro bizogni i poe essar colegai aprosimativamente con la sudivizion de la matemàdega intel studio so la quantità, so la strutura, so lo spàsio e sol canbiamento (cioè, aritmètega, àlzebra, zeometria e analizi matemàtega). Oltre a ste qua, ghe ze altre sudivision come la lozica, la teoria dei insiemi, la matemàtega enpirica de varie siense (matemàtega aplicada) e pi resentemente al  studio rigorozo dell'incertesa.

## Varda anca
* Limite
* Insieme denso
* Połinomi ortogonałi
* Teorema de enumerassion de Chomsky–Schützenberger
Mùzega de cori

__HIDDENCAT__

La **mùxega de cori** la xe tanto diffusa in tuto al Veneto.

In tel Veneto ghe ne oltre 350 cori divisi in tante sort:

* cori de omi
* cori de femene
* cori misti
* cori de pupi
* cori de canti gregoriani
* cori polifonici sacri
* cori polifonici de canto popolar
* cori de montagna
* cori de gospel
* cori folkloristici
Orchestra

thumb|350px| na orkestra ke la ze drio sonar
L**'orchestra** la ze fomada da tanti strumenti muŝicali ke i fa parte de tante fameje diverse:

* archi
* otoi
* lenc
* percuŝion

La se pol katalogar in base ala grandesa dell'organico

* orchestra da camera
* orchestra sinfonica
Antonio Pigafetta

**Antonio Pigafeta** (Vicensa, ca. 1491 - dopo 1534) el xe stà un viajiador, zeògrafo e scritore itałian, conosù anca come *Antonio Lonbardo*.
thumb|250px|El pałaso Pigafeta a Vicensa|sinistra

## Vita
Poco se conose de Pigafeta, probabilmente fioło de una de łe più inportanti fameje nobiłi de Vicensa, se non che el jera on studioxo de matemadega e astronomia. Ła so inportansa ła stà soratuto nel'aver lasà on presioxo rexoconto del gran viajio de Ferdinando Magelan, che el gaveva conpagnà ne ła so circumnavigasion del mondo dal 1519 al 1522, la *Relasion del primo viajio intorno al mondo*, anca ancó visto come uno dei pi presioxi documenti su łe gran descoverte ziogràfeghe del XVI secolo.

Sicome che el jera en Spagna in quel periodo e che el gaveva sentio parlar de ła spedision de Magelan, Pigafeta el ga scominsià el giro come pasegero pagante, spinto da ła so curioxità de védar tere lontane. In prinsipio Magelan no ło vołeva, parò Pigafeta el gà savù conquistarse ła so stima un toco a ła olta, fin che el xe riusìo a deventar el so *criado* (omo de fiducia). Inte el conbatimento co i indigeni del'isola de Mactan (Filipine) dove che Magelan el xe morto, anca Pigafeta el xe restà ferìo.

Par via de ła morte de Magelan, Pigafeta el ga ciapà roli de magiore responsabilità nel'equipagio, pi che altro inte le relasion co le popolasion che i naviganti i trovava.

El xe stà l'unico taliàn, insieme a Martino de Judicibus e Nicola de Napoli, intrà i 18 superstiti dela prima circumnavigasion del obo, el 6 de setenbre del 1522 in tel porto de Siviglia co la "Victoria".

Probabilmente inte el 1524, el gà publicà "El primo viajio intorno al mondo" co el "Tratato de ła Sfera", łe so memorie sul viajio, redate a partire dai soi minusioxi diari che el gavéa tegnù inte i tri ani de viajio.

## Òpare
Òpare scrite da Antonio Pigafetta de cui se xe a conosensa e junte fin nialtri:

* *Relazione del primo viaggio intorno al mondo* (1524-1525)
* *Regole sull'arte del navigare* (1524-1525)

## Linganbi foresti

* Progeto Pigafeta de ła Biblioteca Bertoliana de Vicensa 
* ''Relasion del primo viajio intorno al mondo'' disponibile su LiberLiber
Enzegnaria

315x315px|thumb|Pałi eołeghi, na granda produsion inxegnaristega
L**'enxegnaria** la xe ła disiplina tecnega-sientifega, che la ga come fin chelo de l'aplicasion de łe conosense e rixultati propi de łe sciense matemateghe, fixeghe e nadurali par ła produsion de sistemi e solusion bone a sodisfar exijense tecneghe e materiałi de ła socetà traerso łe faxi de la projetasion, reałixasion e jestion de st'ultimi. Doparando in sta manjera le norme tecneghe, ła da metodi, projeti e speçifeghe par ła projetasion, reałixasion e jestion de un ben fixego, un prodoto o un servisio e pì xeneralmente pal xviłupo e el controlo de un proçeso industriałe col so justo sistema.

Dal ponto de vista scolastego, l'inxegnaria la se pole pensarecome na vera e propia "teoria de ła tecnoloxia", che ła ciapa drento forti conosense e metodeghe de derivasion prinçipalmente e matematica e fisica par el studio dei aspeti de strutura e de funsion de manfati e servisi boni da permetare ła comunicasion, e la conosensa (mexi de trasporto, reti de telecomunicasion co i so terminali,infrastruture e abitasion), ma anca el far pì façiłe de l'atività medega e paramedega e la doparasion de produsion industrial. La figura profesional che laora in sto anbito el se ciapa l'inxegnero. 
## Etimołoxia
La parola la deriva dal latin *ingenium* e da ła stesa raixa deriva ła paroła "inxegno". Inte el segnifegà orixenal, par inxegnero vegnea ciamà un omo intelijente, pratego, bon a catar na sołusion ai problemi. L'ortografia de ła parola la xe stada influensada inte i paexi anglosasoni da ła parola *engine* (motore) e infati "inxegnero" in sti paexi el njien ciamà *"engineer"*. El termine el se ga dopo doparà par ciapar drento tuti i canpi andove njien doparà el savere de l'aplicasion del metodo sientifego.

## Conpetense e disipline de baxe
* Matematega par l'inxegnaria
* Fisega clasega
* Fixega moderna
* Chimega

## Specializasion dei ingegneri

* Ingegneri deło spasio
* Ingegneri de ła chimèga
* Ingegneri civiłi 
* Ingegneri informatèghi
* Ingegneri elitronèghi
* Ingegneri elitrotecnici
* Ingegneri dełi materiałi
* Ingegneri mecaneghi
* Ingengeri de łe tełecomunicasion
* Ingengeri de ła automasion
* Ingengeri de ła idraulica
Istoria

__HIDDENCAT__

thumb|200px|right|Erodoto
La **storia** ła xe ła disiplina che se intaresa de studiar coeło che xe capità pa'l pasà a i omani e a łe so comonetà, doparando łe testimonianse scrite che ghe xe, łe conte tramandà par voxe e anca i contribui de altre arte, par exenpio l'archiołogia ma no soło.

La parola ła riva dal greco "ἱστορία" (in latin *historia*) e voria dir "quel che uno el gà o el gavaria visto". I storici i dòpara fonti, scrite o stampade, interviste (storia oral) e archeologia. Par ogni epoca ghe xe bisogno de metodi de studio difarenti, e in ogni epoca el studio steso de la storia el ga canbià drio de łe mode e de łe manie. Contar ła storia no xe cusì façiłe e in particołar contar na storia che ghe vaga ben a tuti o a tanti: in tuti i tenpi ła storia no ła xe mai coeła de tuto o de tuti ma ła xe senpre vista da na parte o da l'altra.
Ła storia de ła storia, che saria el studiar come che xe sta contà ła storia, ła se ciàma storiografia o anca storigrafia. 
Se dixe che sípia stà Erodoto (on grego de na ‘olta) a inventar ła storiografia.

I tenpi indrio, che gà łasà poche testimonianse, che no ne łasa prasiò contar ben ła storia, i vien ciamà preistoria o anca vantistoria.

## Altri projeti
Siense de ła Tera

thumb|250px|Ła Tera come che ła se vede dal spasio

Łe **siense de ła Tera** łe ze un grupo de tute łe siense che łe studia come che el ze fato el pianeta Tera, come ła so evołusion e ła so strutura.

## Prinsipałi siense de ła Tera
* **[[Zeołozia|Zeołozìa]]**
* **[[Zeofìzega|Zeofízega]]**
* **[[Zeodezia|Zeodezìa]]**
* **[[Zeochìmega|Zeochímega]]**
* **[[idrołogia|Idrołozìa]]**
* **[[Climatołozia|Climatołozìa]]**
Łonbardia

Ła **Łonbardia** (*Lumbardia* in lengoa lombarda*)* ła xe nà rejon aministrativa de l'Itàlia nord-osidentałe.
Ła Łonbardia ła confina al nord cò ła Svìsera (Canton Tisin e Grigioni), al est col Veneto e cò el Trentin-Alto Adexe/Südtirol, al sud cò l'Emiłia-Romagna e al ovest col Piemonte.
Ła xe rejon ła pì popołada de ł'Itałia.

## Etimołozia
El nome *Lombardia* el deriva da ła paroła jermanica-łongobarda, *Langbardland* o *Langbardaland*, cò łé tradusion sucesive, latinisasion, e itałianisazion ła se gà trasformà in prinsipio in *Langbard*, dopo in *Langobardia* o *Longobardia* e in fin in *Lonbardia*, che voł dire "Tera dei Longobardi"

## Zeografia fizega
Ła mizura 23&nbsp;860,62&nbsp;km²

El teritorio el ze devidesto in zincue bande morfołozege: alpina (*Alpi Lepontine e Retiche*), prealpina (*Alpi Orobie* e *Prealpi Lombarde*), alta pianura (*Varesotto*, *Brianza*), basa pianura (*Lomellina*, pianura padana, *Oltrepò mantovano*), apeninega (*Oltrepò pavese*).

## Zeografia umana
Ła conta pi o manco de diexe miłioni de aneme.

El sò capoliogo el xe Miłan.

### Połitega
Ła sede prinsipałe de ła rejion xe el Gratasieło Pirelli, de Miłan.

### Sudivixion aministrativa
Ła conprende ła sità metropułitana de Miłan e łe province de Bergamo, Bresa, Como, Cremona, Łeco, Łodi, Mantoa, Monxa e Briansa, Pavia, Sondrio e Varexe.

#### Comuni prinsipałi
Łe sità prinsipałi, łe xe Miłan, Bresa, Monxa e Bergamo.

## Gałeria de someje

Monte Disgrazia.JPG|Monte Desgiasa
Aerial photographs 2010-by-RaBoe-47.jpg|Łago de Como a nordovest
(Vigevano) Italian Alps and plains (41587684585) (cropped).jpg|someja da satełite de Vigevano
Santa Maria delle Grazie Milan 2013.jpg|Santa Maria de łe Grasie a Miłan


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti

## Varda anca
* Franzacurta
* Jera d'Ada
* Orobia
Bati marso

A l'epoca de ła Serenìsima Republica, el Cao de Ano, invese che al 1° de zenaro, come el jera previsto da el całendario giułian e dopo da queo gregorian, el caschea el 1° de marso. Sta tradision, ła par che ła vegna da l'antigo całendario doparà da i Romani prima de Giulio Cesare, całendario che el fazea scominsiar l'ano da el méze de marso (e defati in sta maniera i mézi de setenbre, otobre, novenbre e disenbre i vien a èsar efetivamente i mézi numaro sete, oto, nove e dieze come el dize el nome). Par no far confuzion, i Vèneti de na òlta in parte a ła data i ghe scrivéa *more veneto*, overosìpa, łiteralmente, "a ła maniera Veneta". Donca, ła data, par dir, de el "14 febraro 1703", a Venesia ła deventava "14 febraro 1702 *more veneto*", parché el febraro el zera efetivamente l'ultimo méze de l'ano vecio, e el 1703 el scominsiava soło in marso.

Ła festa del **Bati Marso** ła capitea apunto inte i ultimi dì de l'ano, e ła prevedéa de 'ndar in giro par łe strade smacando su cuerciołi, pegnate e altri strumenti muxicałi "fati in caza" faxendo un gran bacàn, co l'intento de far scapar via l'inverno e el fredo e propisiarse l'arivo de ła bea stajon, par poder scuminsiar i łaori 'gricoi.

Inte i ultimi ani, serti grupi culturałi i ze drio sercar de far rivivar el Cao de ano Vèneto e ri-scoerzer ła vecia tradision, che col pasar dei ani ła zera drio 'ndar in desmentegon.

## Łigadure foreste
Comunicando (Mensile onlain de ła provincia de Padoa) - Bati Marso 2007
Ìndia

L' **Ìndia** (Hindi: भारत *Bhārat*) la xe na Union Federal de Stati inte el sud del kontinente asiatiko.
La konfina col Pakistan a ovest, Cina, Nepal e Bhutan a nord-est, e Bangladesh e Birmania a est. I so vicini prosimi separai da l'Osèano Indian i xe el Sri Lanka e le Maldive.

## Zeografia
La ga na superfisie de 3&nbsp;287&nbsp;590&nbsp;km²; la xe el setimo paese par estension zeografica al mondo.
La xe bagnada da l'Ocean Indian a sud, dal Mar Arabico e ovest e , inte el Golfo del Bengala a est la posenta na ligna kostiera ke la se desbriga par 7&nbsp;517&nbsp;km.

## Istòria
Sento de tante civiltà de la val de l'Indo e region de vie komerciai storike e de inperi vasti, el subkontegnente indian el xe stà indenfifikà kol so komercio e la so sioreza kultural par gran parte de la so longa storia.

La xe stada gradualmente anetua a la Konpagnia Inglese de le Indie Orientai dai primi deseni del XVIII sekolo e kolonisada dal Regno Unio da la metà del XIX sekolo
L'Ìndia la xe deventada un Stato nazional moderno inte el 1947, dopo de na lota par l'independenza ke la xe stà karaterisada da na difondesta resistenza nonviolenta.

## Zeografia politega
### Sudivixion aministrativa
L'India la xe divixa in 28 stati federali e 8 teritori, uno de sti kua el xe el teritorio de la kavedal nasional.

### Kavedal e altre cità
La kavedal la xe Nova Delhi.
Altre cità prinzipai le xe Mumbai , Kolkata  e Cenai , Bangalore e Bhopal.

## Demografia
La ga 1&nbsp;147&nbsp;995&nbsp;904 abitanti ; la xe el sekondo paese pì popoloso al mondo.
Sekondo algune statistike la podaria superar la Cina inte el 2037.

Kuatro grande religion del mondo, l'Induismo, el Budismo, el Zanismo e el Sikismo le xe nasue qua, invence el Zoroastrismo, l'Ebraismo, el Kristianesemo e l'Islam le xe rivae entro el primo milegno Dopo de Kristo dando forma inte la region a na grandissima difarentità kultural.

## Ekonomia
L'Ìndia la xe la dodese de le pì grande ekonomie del mondo in termeni nominai, e la kuarte in termeni de poder de akuisto.
Riforme ekonòmeghe le ga trasmormà el paese inte la sekonda ekonomia a pì rapida kresua.

## Kurioxità

Image:2005-bandipur-tusker.jpg|animal
Image:Pavo muticus (Tierpark Berlin) - 1017-899-(118).jpg|oxelo
Image:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|albaro
Image:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|fior
Image:Panthera tigris.jpg|animal patrimonio
Image:PlatanistaHardwicke.jpg|mamifero marin
Image:King-Cobra.jpg|retile
Image:Hanuman Langur.jpg|mamifero partimonio
Image:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|fruto
Image:New Delhi Temple.jpg|tenpio
Image:River Ganges.JPG|fiume
Image:Nanda Devi 2006.JPG|montagna


## Gałeria de someje

Nanda Devi.jpg|monte Nanda Devi
Godavari River crossing.jpeg|fiume Godavari
Malabar Hill (aerial view).jpg|someja aerea de Munbai
Bom jesus.jpg|Ceza de el Bon Jezù a Goa, patrimonio ONUESC


## Vosi corelade
* Łista de presidenti de l'Ìndia

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Sardełe in saor

miniatura|sinistra|Sardee in saor
E **sardee in saor** e xe el piato piu' tipico de Venesia e el vien fora, in modo particołare, dała tradixion gastronomega dei Ebrei venexian. Ała note del Redentor, a Venesia, se magna proprio łe sardełe in saor.

## Ingredienti
E xe fate coe sardełe, segoa, pinoi, ueta, axedo, ojo, vin bianco. Par 5 persone ghe vol: 700 grami de sardełe fresche, 700 grami de seołe, farina bianca, 2 goti de aseo, ojo de ołiva, pinołi, uveta, 3 broke de garofano, na scorsa de limon gratà, 4 foje de ałoro, sałe, pevare.

## Come se fa
Dopo che se ga netà ben łe sardełe e łe se ga pasà 'nteła farina bianca, łe se frixe in tanto ojo. Dopo łe se cava dała farsora e se buta drento l'ojo doparà par frixere łe sardełe, łe seołe tajà a fetełe. Quando ke łe xe diventà bionde, se ghe xonta do goti de aseo e ła scorsa de limon gratà, misciando ben. Sul fondo de na pirofiła se mete el pese frito, se ghe xonta sałe e pevare. Se ghe mete sora, a strati, el conposto de seoła, aseo, pinołi, uveta e ałoro. Se coverse tuto col liquido.

Ricordarse de magnarle sempre almanco dopo tri dì sinò no łe xe bone.
Kurów

**Kurów** xe un comune rurałe de ła Połonia orientałe che uncò el ga 2804 ànime. Intel 16º sécoło el jera na cità relativamente inportante, sentro de i calvinisti połachi, ma despò, intel ano 1660, cuaxi tuti i so abitanti i se ga fato ariani.

El 9 de setenbre 1939 el xe sta bonbardà da ła Luftwaffe.

## Varda anca
* Końskowola

## Altri projèti
Pieve de Sołigo

**Pieve de Sołigo** l'e un bel paeseto sułe Prealpi Trevixane. El ga 12&nbsp;131 anime. Pieve de Sołigo l'è diviso in do "contrade" dal fiume Sołigo. Łe do contrade łe se ciama: "Contà" e "Trevisan". Quando che ghe n'è ła festa paesana de "El Speo Gigante", ghe n'è el tiro de ła corda dove łe do contrade in piasa, łe tira ła corda e chi vinse no ciapa nesun premio. Na volta el tiro de ła corda el se fazea in tel ponte sul Sołigo.

Tra łe personałità native de Pieve spica el cardinałe Beniamino Stella.
Àdeze

El fiume **Àdeze**, in diałeto trentin ciamà *Ades*, (Tał. *Adige*; ladin *Adiç*; tod. *Etsch*) el nase visin del Paso Resia (*Reschenpass*) inteła Alta Val Venosta (*Hochvinschgau*) in Alto Àdexe el se buta intel Mar Adriàtego visin de Cióza. El ze par longhesa - sirca 409&nbsp;km - el secondo fiume tałjan dopo el Po.

El traversa łe sità de Trénto, Verona, Legnago e el pasa visin łe sità de Meran, Bolzan e Roveredo.

En tuto, el so bazin embrifero el ze de 12&nbsp;100&nbsp;km² (e ke el ze el terso pì grande dopo el Po e el Tever): de sti qûi 7&nbsp;200 i xe ntel Alto Ádexe (Tirol del Sud), ndo che el fiume el va par 140&nbsp;km (pì de 1/3 de tuto el so parcorso).

I so afluenti prinsipałi i xe:
* el Pasirio (ita *Passirio*, tod *Passeir*) visin de Meran,
* l'Ixarco (ita *Isarco', tod *Eisack'') visin de Bolzan,
* el Noxe visin de Mezocorona (TN),
* l'Avis visin de Lavis (TN),
* el Fersen visin de Trénto e
* el Łeno visin de Roveredo (TN)

## El parcorso del Adexe (gałaria de someje)

Adige (111326357).jpeg|a Verona
Adigeportoverona.jpg|daspò de Verona a Porto San Pancrazio
Adigesudbonavigo.jpg|a sud de Bonavigo intra Orti e el Santuario Madona de San Tommaso Beckett
adigecastagnarobadia.jpg|vanti de la provinsa de Rovigo a nord de Badia Polesine


## Notasion

## Varda anca
* El Rónpar de ła Cuca
Piron

right|thumb|200 px|Un piron

El **piron** xe na poxada da toła che ła ga do o pi ponte, ciamae "rebi", una de fianco de staltra (de sołito łe xe quatro). Ła se uxa par infilsar el magnar sołido e ficarlo in boca o par tegnerlo fermi e tajarli col corteło. El piron de sołito xe de inox, fero o arxento, ma ghe xe anca pironi de plastega, par butarli via dopo l'uso e no star là a netarli, o anca in łegno.

Saria na bufała darghe na età a sto arnexe e cołocarlo drento un periodo de storia ben precixo. Tanti xe stadi i popołi che gavea un sistema sìmiłe par magnare. Paro internasionalmente pare che el piron come che ło conosemo al di d'ancuo el rive da Bixansio (ora Istanbul), traverso de ła man de Teodora, fia del inperador bixantino Constantino Ducas, co che se ga maridada col doxe Doménego Selvo.

Curiosità: in albanexe se dixe *pirun*, parché i uxa ła stesa raixa greca, mentre che forcheta, *fork*, *forchetta* i xe termini derivanti dal latin.

## Altri projèti
Opcina

**Opcina** (per sloven *Op&#269;ine*, par talian *Opicina* o *Villa Opicina*) la xe na frazion de Trieste su in Carso. Sta frazion no xe asè cea, parò ła xe beła. La ga el tram de Opcina che porta el Triestin da el centro fino insu el Carso. Esisti anca la canzon del tram che la fa:

Una volta al ano ghe xe a Opcina anca el gran Carneval. I Carsolini i fa cari e i sfila par le vie de Opcina.
Sardegna

Ła **Sardegna** (en sardegnoło: *Sardigna* o *Sardinia*) ła costituise na rejon autonoma (24&nbsp;090&nbsp;km², sirca 1&nbsp;700&nbsp;000 abitanti, capołogo Cajari) tałiana. Xe ła seconda isoa pi granda del Mar Mediteranio.
Ła xe un'ìzoła bagnada a est da el Mar Tireno, a sud da el Canal de Sardegna, a ovest da el mar de Sardegna; a nord łe Boche de Bonifacio ła separa da ła Corsica.

## Połitega
### Sudivixion aministrativa
Ła conprende łe province de Cajari, Noro, Oristan, Sasari e Sud Sardegna.

#### Comuni prinsipałi
Łe sità prinsipałi, łe xe Cajari, Sasari, Cuarto Santa Łena e Olbia.

## Note


## Varda anca
* Barbagia
Piave

La **Piave** la xe un fiume vèneto, na olta se ciamea anca Piau, la xe un fiume inte le Alpi Orientali.

La parola "Piave" etimolojicamente la vol dir "tera che la se inpina de acua de piova che daspò score/va zo par la pendença, verso le gran buse de i laghi o de 'l mar".

[miniatura|sinistra|fiume a [Belun.|alt=]]
[miniatura|sinistra|fiume a Ponte la Priula, [Suzegana|Susegana.|alt=]]
[miniatura|sinistra|fiume a [Noventa de Piave.|alt=]]
La nasse a la base meridionale de 'l Monte Peralba, inte el comun de Sapada, in provinçia de Udine, a cuota 2.037&nbsp;m s.l.m..El traversa el Cadore e la Valbeluna e la pianura vèneta inte le provinçie de Treviso (Valdobiadene, Ponte de la Priula, Ponte de Piave) e de Veneçia (San Donà)La so foce la xe inte el Mar Adriàtego, al nord-est de Veneçia, vesin de 'l porto de Cortelaço. El xe el cuinto fiume de l'Italia par longhessa intrà cueli che se buta diretamente in mar.

Za dopo pochi chilometri da la sorzente la Piave la assume na notevole portada dovùa a l'aflusso de numarosi torenti. I so prinçipali afluenti i xe:
* Ansiei;
* Boite;
* Cordeol;
* Maè;
* Soligo;
* Sona;
* Tesa.

El bacin superior de la Piave, de cui el fiume costituisse l'asta prinçipale, el conprende i laghi alpini:

* Lago de Àleghe;
* Lago de Misurina;
* Lago de S.Croze su 'l Tesa (na derivaçion de la Piave rezimenta el lago pi un numero de bacini artifiçiali).

## Çeni istòreghi
El fiume la Piave l'é considerà sagro a la patria, in virtù de i avenimenti stòreghi acadùi sue so sponde durante a Prima guera mondiale.

La parte meridionale de 'l corso de la Piave la jera diventada na linea stratèzega inportante inte 'l 1917, in corispondença de la ritirada avegnùa in seguito a Caporeto.
Dopo el pasajo sua riva destra de 'l resto de le armade italiane e la distruçion de i ponti, el fiume deventa la linea de defesa contro le truppe austrìaghe e todesche che, nonostante svariai tentativi, non i xe stai boni a varcar el fiume. La dificoltà de l'atraversamento la jera anca dovùa a 'l periodo de piena de 'l fiume dovùo a le forti piove.
La linea la xe resistìa fin a l'otobre 1918 cuando, dopo la bataja de Cèneda, i aversari i xe stadi sconfiti e se rivò a l'armistiçio.
Insieme a Cèneda n'altra çità che la ga subìo tante distruçion (conpletamente rasa a 'l solo) la xe stada San Donà, che la ga ligà el so destin co cuel de 'l fiume, e propio par 'sto motivo la xe stada insignìa de la Crose a 'l Merito de Guera).

## Curiosità
La cançon probabilmente pi famosa de la prima guera mondiale la jera *[[La leggenda del Piave]]* de Giovanni Gaeta publegada inte 'l 1918.

Fra i grandi fiumi italiani, la Piave la xe la sola che la ga la sorzente e la foce che le xe inte 'l stesso meridian zeogràfego.

## Node
Sità metropułitana de Venèsia

Ła **Sità metropułitana de Venèsia** ła confina al Nord-Est co el Friuli-Venesia Julia (Provincia de Udine e Provincia de Pordenon), al Est co el mar Adriatico, al Sud co ła Provincia de Rovigo, e al Ovest co ła Provincia de Padova e ła Provincia de Treviso. Da quando ła Provincia de Padoa gà un sboco al mar, ła xe divixa in do parti.

Intrà łe sità pì inportanti de la sità ghe xe Cióxa, San Donà, Mira, Portogruaro, Miran, Jèxoło, Caorle San Stin dea Livensa.

## Comuni prinsipałi
* Venesia - 264&nbsp;435 abitanti
* Cióxa - 49&nbsp;870 abitanti
* San Donà de Piave - 41&nbsp;766 abitanti
* Ła Mira - 38&nbsp;882 abitanti
### Comuni de ła sità metropułitana

## Note
San Donà de Piave

**San Donà** (o **San Donà de Piave**) l'è un comun de pi o manco 40&nbsp;000 àneme inte la provinçia de Veneçia.

## Istoria
La çità la se trova intel bas corso de la fiume Piave, a 45&nbsp;km da Veneçia, la xe na çità moderna parchè la xe stà ricostruida dopo che la xe stada distruta inte la Prima Guera Mondiale, co la se troveva sul fronte tra Italiani e Austrìaghi (le bataje de la Piave e del Sostiçio), e i bonbardamenti de la Segonda Guera Mondiale. El paese l'è nat inte l'Età de Mezo (l'orìsene del nome el vien da la ceseta de San Donà, che parò la xe restada da la parte de Musil), inte na posiçion stratèzega tra la Marca de Treviso e 'l Dogado che 'l dependeva dereto da Veneçia. Fin l'Otoçento la jera na zona paludosa e malàrega, ma poch pi vanti, col Noveçento, l'è nat el Consorçio de Bonìfega de la Bassa Piave, che 'l jera un vanto par tuta l'Italia (la Bassa Piave la jera ciamada "la pìciola Olanda d'Italia").

Al di de ancùo San Donà la se cata inte na zona nevràlzega tra 'l Vèneto Oriental e el Friul, vesin de le àree de crèssita de la Marca e le parti turìsteghe del mar de Jèsolo (Cavaçucherina), Càorle e Eraclea (Grisolera); ultemamente la se ga candidà cofà capoluogo de la nova provinçia de la Veneçia Orientale, che la dovarìa nasser stacandose da Veneçia, condividendo el rolo insieme a Portogruaro (Porto). Le atività comerçiali e quele produtive le xe drio sviluparse inte na maniera cussì granda che tanta zente la xe drio vegner a viver qua, soradetuto da la zona çentral de la provinçia de Veneçia (visto che la çità la xe còmoda par viverghe e far el pendolar co Mestre, Veneçia, Pàdova e Treviso), tanto che la çità l'ha un tasso de crèssita tra i pi alti de tut el Vèneto (squasi mile àneme l'an).

## El dialeto sandonadese
El dialeto vèneto de San Donà l'è particolare par via de la posiçion de la çità, che la se trova equidistante da la laguna de Veneçia, el mar, la çità de Treviso (San Donà la xe dentro la so diòcesi) e el fato che la se trova longo la Piave (l'ha de le caraterìsteghe de la lengua che se trova longo tut el canal de la Piave).
El sostrato de la lengua l'è Vèneto Trevisan, parchè i primi abitanti de la çità i vegneva da la Marca, parò le ghe xe tante influençe dal Veneçian: na caraterìstega del dialet de San Donà la xe de cavar via da la fin de le parole (squasi senpre) le vogali, e questa la xe na caraterìstega che la se retrova longo tuta l'asta de la Piave, da Belun zo fin Feltre, Conejan...
N'altra caraterìstega inportante la xe el doparar ] par "Ç", che la se dòpara solche qua e inte la provinçia de Rovigo, e la xe caraterìstega de le zone agrìcole del Vèneto; ogni tanto i sandonadesi i xe tolti in ziro par sto motivo qua, ma tanti ghe ne fa na question de orgojo.
Na curiosità: le esiste de le locuçion (lanpideva, tonideva...) che se dise solche a San Donà e anca intei dialeti vèneti de l'Istria (a Piran e Rovigno), l'è de le parole che le deriva deretamente dal venètego e che l'è restae inte la parlada odierna.
In pi i sandonadesi i ga el fenòmeno de l'"L mole".

## Evoluçion demogràfega

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Catullo

__HIDDENCAT__

150px|right|thumb|Gaio Valerio Catullo
thumb|''Carmina'', 1554
**Gaio Valerio Catullo** gèra un poeta łatin che xe visuo tra l' 87 a.C. e el 54 a.C.

## Biografia
Ła só biografia ła xe inçerta. No xe conosui manco i posti indove el xe nà e dove che el xe morto, anca se se pensa che 'sti posti sia identificabiłi a Sirmione 
## Trasferimen
Inte el 60 a.C. se ga trasferio a Roma par studiar, ma no'l ga mai parteçipà a ła vita pułitega.
## Lesbia
Inte el 62 a.C. ga conosuo Lesbia, na dona che gavarìa influensà ła só poesia par el resto de ła só vita. 'łga scrito anca poesie spinte quasi sconcie.
## Roma
Xe par gełoxìa de 'sta chi che el xe tornà a Roma inte el 57 a.C., sensa otenìr nisun risultà.
## Ultimi ani
Cusì, inte el 56 a.C., xe tornà a vivar a Sirmione, indove el ga pasà łi ultimi do ani de ła só vita.