open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bisesuałità

La **bisesuałità** ła ze un orientamento sesuałe che el conporta l'atrasion emosionałe, romàntega e/o sesuałe verso tuti e do i sesi, de consevensa verso tuti i zènari, co o sensa prefarense par l'un o par l'altro.

La bisesuałità no ła ze un tèrmano zenèrego, el ze un orientamento sesuałe conpleto. La bisesuałità ła ze sta oservada in vàrie socetà umane drio tuto el corimento de ła stòria rezistrada e inte el resto del regno animałe; no el ze par tanto na caraterìstega escluziva de l'èsare uman.

Come chełi altri tre tèrmani prinsipałi che i denòmena łe pusìbiłi variante de orientamento sesuałe, o sia *[[eterosesuałe]]*, *[[omosesuałe]]*, e *[[asesuałe]],* anca ła paroła *bisesuałe* ła ze sta cognada e par ła prima volta doparada inte el córar del XIX secoło. La bisesuałità no ła va confondesta co ła bi-curiozità, o sia un conportamento limità e sporàdego che el se difarénsia dai orientamenti sesuałi, che invese i ze caraterisai da ła reiterasion e persistensa inte el tenpo.

## Termenołozia
El tèrmano *bisesuałe* el ze sta cognà inte el 1809 da racuanti botàneghi, par descrìvar łe piante che łe detien i òrgani reprodutivi sia mascułini sia femenini. No el ze miga savesto co che el tèrmano el sìpia sta doparà drento del contesto de l'orientamento sesuałe.

El Manifesto Bisesuałe (1997) el spesìfega ciaramente che ła bisesuałità ła ze includente de łe persone trans (łe cuałe no łe va vedeste cofà un zènaro a parte e l'APA (American Psychological Association) ła dòpara ła definision "atrasion verso pì de un zènaro o seso", che el conparise anca inte el Bisexuality Report.
## Fobie rełasionae
Con bifobia se denòmena ła paura o el refudo de ła bisesuałità, in baze a ła convinsion che solché l'eterosesuałità e/o l'omosesuałità i sìpia "reałi" orientamenti sesuałi e justi stiłi de vita.

I bisesuałi i połe anca devegner èsar vìteme de omofobia da parte de chełi che i consìdara solché l'eterosesuałità cofà apropià orientamento sesuałe. De contràrio, racuanti bisesuałi i połe èsare ojeto de crìteghe sia da parte de chełi che i ga atejamenti eteròfobi, sia da na parte de ła comunità gay.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Direzìbiłe

El **direzìbiłe** (o **derizìbiłe**) o **aeronave** el ze ogni aeròstato che el połe vegner diresionà co comandi aerodinàmeghi e/o propulsivi. El primo direzìbiłe el zera sta costruio in Fransa inte el 1852 da Henri Giffard.

El sostentamento aerostàtego el se riva a ver co ła dòpara de depòziti pieni de un gas de menor intensità in confronto de ła atmosfera sircostante, zeneralmente idròzeno, anca se modernamente se dòpara el èlio parché se trata de un gas no infiamàbiłe, anca se un fià manco lejero.

## Tipi de direzìbiłi
* **Direzìbiłi rìzidi** 
* **Direzìbiłi semi-rìzidi**
* **Direzìbiłi flesìbiłi** 
* **Direzìbiłi co menbrana metàłega**
* **Direzìbiłi ìbridi**

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Novo Mondo

**Novo Mondo** o **Continente Novo** łe ze espresion doparae par denomenar l'Amèrica e łe ìzołe arenti, in dòparo finmente dal XVI secoło. El continente el zera novo par i Eoropei, par i cuałi el mondo ła constava solché del denomenà Vècio Mondo (o "Continente Antigo"), costituio da Àfrica, Àzia e Eoropa e gnente altro.

Fintantoché łe Amèriche łe ze senpre descriveste cofà el "Novo Mondo", l'Oseània e l'Antàrtide no łe vien definie cofà Vècio Mondo ma gnanca cofà Novo Mondo, ponesto-ché sti tèrmani i ze anteriori a ła so descuerta da parte dei eoropei. Talvolta par l'Oseània se dòpara el tèrmano "Continente Novisimo" o "Continente stra-novo".

## Dòpara del tèrmano
Uncó el tèrmano el vien doparà in zènare:
*inte un contesto stòrego co se parla de ła descuerta eoropea de łe Amèriche, cofà par ezénpio inte el discórar su łe esplorasion spagnołe, su Cristòforo Cołonbo, etc.
*inte ła descrision de grupi de animałi inte l'interior de ła biołozia: i organismi del Vècio Mondo i ze cuełi che i ze in Àfrica, Euràzia e Austrałàzia, chełi del Novo Mondo i ze chełi de łe Amèriche.
*in rełasion al vin:
**par descrìvar i vini produzesti che i ze de fora de łe tradisionałi zone de cresimento de ła vigne de Eoropa e Nordàfrica, inte el particułare par el vin de Nord e Sud Amèrica, Sudàfrica, e Oseània;
**par descrìvar un tipo de vin popołarizà dai produtori del *Novo Mondo*.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Vetero-Catołèzemo

El **vètero-Catołèzemo** el ze ła dotrina cristiana profesada da łe comunità catòłeghe che łe se ghea separà da ła Ceza catòłega romana inte el 1869–1871 in opozision a ła proclamasion del dogma de l'infałibiłità papałe, promovesto da papa Pio IX, e defìnio dal Concìlio Vategan I co ła costitusion dogmàtega *[[Pastor Aeternus]]*.
L'espresion "veci catòleghi" o "vètero-catòleghi" ła ze sta doparada par ła prima volta inte el 1853, in referimento a racuanti catòleghi de Utrecht che i se ghea refudà de reconósar ła lejitimità del novo arcivéscovo nomenà dal papa. Ste comunità cuà łe aderise a l'Union de Utrecht de łe Ceze vètero-catòłeghe.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Lìbaro marcà

El **lìbaro marcà** el ze un marcà inte el cuało i presi de beni e servisi i ze determenai escluzivamente da ła mùtua interasion de venditori e acuirenti, o sia produtori e consumatori. Par definision, inte el lìbaro marcà venditori e acuirenti no i se forsa o ingana resiprocamente, ma no i ze gnanca forsai da na tersa parte (che ła podaria èsar el Stato). I efeti agregai de łe decizion dei sìngułi i ze descrivesti da łe leji de ła domanda e de l'oferta.

I marcai lìbari i ze in neta opozision ai marcai controłai de łe economie pianifegae, inte łe cuałe i goerni i règoła diretamente o indiretamente i presi e łe provizion, pianifegando ła destribusion intrà i consumatori in baze ai fini. Sti goerni cuà i połe destribuire i beni in baze ai bezogni o favorir chi che produze de pì, dando in sta magnera incentivi. Na fiłozofia intermèdia ła ze cueła là de łe economie miste o smisiae, andove al libarismo s-ceto se ghe infianca ła man interventista del Stato col fin de garantire l'eventuałe re-ecuiłìbrio del sistema traerso de ła pułìtega econòmega.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Shenzhou 7

La **Shenzhou 7** (in cineze senplifegà: 神舟七号) ła ze ła tersa mision umana del programa spasiałe cineze. El lanso el ze coresto inte el 25 de setenbre del 2008 a łe ore 21.10. Ste data ła ze sta decidesta par èsare inte ła metà intrà ła fine de łe paraołinpìade e ła festa nasionałe Cineze del 1º de otobre.

Inte el 28 de setenbre ła mision ła zera stada co fełisità sarada col re-entrar de l'ecuipajo e de l'aterajo inte łe pianure de ła Mongòlia. Sta mision cuà ła ze sta ła sètema a doparare ła càpsuła Shenzhou e ła prima a portar in òrbita contenporaneamente trè menbri de l'ecuipajo ma el fin pì prestijozo el zera sta conseguio inte el secondo dì de ła mision co ła reałizasion de ła prima pasejada spasiałe del programa cineze.

## Ecuipajo
* Comandante: Zhai Zhigang
* Liu Boming 
* Jing Haipeng 

### Ecuipajo de reserva
* Comandante: Chen Quan
* Fei Junlong
* Niè Hǎishèng

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Mars Observer

**Mars Observer** ła ze sta na sonda spasiałe lansada da ła NASA inte el 25 de setenbre del 1992 e projetada par el stùdio de ła zeołozia e el clima de Marte.

El contato co ła sonda el se ghea perdesto inte el 21 de agosto del 1993. Ła ze sta ła prima de cueła che gaveva da devegner na sèrie de sonde par l'oservasion planetària, desviłupae inte el contesto del Programa Planetary Observer.

## Obietivi de ła mision
I fini primari de ła mision i zera:

# determenare łe caraterìsteghe ełementałi e minerałòzeghe dei materiałi che i forma ła superfise
# definir na topografia globałe e el canpo gravitasionałe
# stabiłir ła natura del canpo magnètego del pianeta
# determenar ła destribusion spasiałe e tenporałe, cuantità e fonte dei materiałi vołatiłi e de ła pólvare inte el ndar del siclo stajonałe
# esplorar ła strutura e ła sircołasion de l'atmosfera

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Masa crìtega (avegnimento)

La **masa crìtega** (ingleze: ***critical mass***) ła ze un raduno de bisiclete che, disfrutando ła forsa del nùmaro (*masa*), ła invadise łe strade normalmente doparae dal tràfego automobilìstego. Se ła masa ła ze sufisente (o sia *crìtega*), el tràfego no siclìstego el vien blocà anca su strade de granda comunicasion, cofà viałi a pì corsie. No-ostante tuto, ła masa crìtega ła ze un fenòmano de difisiłe definision, tratàndose de avegnimento spontàneo privo de strutura organizativa formałizada.

El fenòmano el se ga desviłupà partindo da San Francisco, andove inte el 25 de setenbre del 1992 ła se ghea sełebrà ła prima *critical mass* co 48 siclisti, difondéndose dopo in tante grande sità. L'avegnimento el consta in apuntamenti convensionałi ("coinsidense organizae") de siclisti che i traersa insieme trati de percorimento urban in bicicreta.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Cavo sotomarin

__HIDDENCAT__

In tełecomunicasion e inzegnaria ełètrega el **cavo sotomarin** el ze un cavo costruio e pozà inte el fondo del mare, de un lago o un fiume (cavo subàcueo), doparà par trasportare informasion su na trata o dorsałe de ła rete de trasporto dati o sanò enerzia ełètrega inte ła rete de trasmision ełètrega intrà łe du sponde.

Ghe ze de consevensa du categorie de cavi sotomarini:

* cavo sotomarin par łe tełecomunicasion
* cavo sotomarin par trasporto de enerzia.

## Zenerałità
El primo cavo pozà ła zera destinà al trasporto del segnałe del tełègrafo Morse. De sevente i zera stai pozai cavi par ła tełefonia e el tràfego de dati dizitałi (es. Internet). Ła mejorizasion de ła tecnołozia ła permete de erlevar senpre pì ła cuantità de dati o el nùmaro de comunicasion tełefòneghe veicułae. Atualmente na densa rete de cavi sotomarini ła liga tuti i continenti a parte l'Antartide, che de consevensa el rezulta èsar ligà solché par via de satèłiti.

Se bè che ghe fuse l'avegnensa dei satèłiti artifisałi che i połe far da ponti ràdio satełitari intrà i continenti, i cavi sotomarini i ze oncora largamente doparai par du motivasion in particułar. Un satèłite zeostasionàrio el ga da vegner ponesto in òrbita a na altesa da ła superfise terestre de 36&nbsp;000&nbsp;km e de consevensa na onda ràdio ła ga da far 72&nbsp;000&nbsp;km totałi, rivando a ver na latensa tanto superiore (el nare e tornare de ła resposta) intrà ła fin de ła comunicasion e el scumìsio de ła resposta de l'interlocutor in cuestion.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Costitusion dei Stati Unii de l'Amèrica

La **Costitusion dei Stati Unii de l'Amèrica** ła ze ła leje fondamentałe dei Stati Unii de l'Amèrica. El testo, che orìzenariamente el zera formà da solché sete Artìcułi, el dełinea ła strutura de goerno nasionałe. 

I so primi tre Artìcułi i incarna el conceto democràtego baziłare de ła separasion dei poderi, par cual el goerno federałe el ze dividesto in tre rame: el podere lejislativo, formà dal Congreso dei Stati Unii (Artìcuło I); el podere ezecutivo, formà dal Presidente dei Stati Unii de l'Amèrica e dal so gabineto de goerno (Artìcuło II); e el podere zudisiàrio, formà da ła Corte Suprema dei Stati Unii de l'Amèrica e da chełi altri tribunałi federałi (Artìcuło III). 

L'Artìcuło IV, l'Artìcuło V e l'Artìcuło VI i incarna i conceti del federałismo, descrivindo i deriti e łe responsabiłità de łe lezijlature dei sìngułi Stati federai dei Stati Unii de l'Amèrica, e de ła so rełasion col goerno federałe e el procedimento condividesto de emendamento costitusionałe. 

L'Artìcuło VII el stabiłise ła procedura de sevente doparada da łe orìzenałi Trèdaze cołònie par ła ratìfega. Drento de ła Costitusion ła ze conservada ła clàuzuła de supremasia, che ła atribuise a ła leje federałe ła priorità in confronto a łe leji dei Stati federai.

La Costitusion ła zera stada finia inte el setenbre del 1787 da ła convension de Fiładelfia e ratifegada inte el zugno del 1788. Ła zera entrada in vigore inte el marso del 1789 e da chel momento ła ze sta modificada 27 volte, par satisfazer łe ezijense de na nasion che ła ze fondamente canbiada inte el corso dei sècołi. In zenerałe, i primi dieze emendamenti, conosesti cołetivamente cofà *Bill of Rights* (ła "Carta dei Deriti"), i dà protesion spesìfiche par łe libartà e ła zustìsia rełative ai indivìdui e i mete restrision ai poderi del goerno. La pì granda parte dei Disete emendamenti seventi i sgrandise oncor-pì łe protesion dei deriti siviłi individuałi. Altri i fa fronte a cuestion rełasionae co l'autorità federałe o i modifega i prosedimenti del goerno. Tute e cuatro łe pàzene de ła Costitusion orizenałe łe ze scriveste su pergamena.

Secondo el Senato dei Stati Unii: "Le prime trè parołe de ła Costitusion — «We the People» ("Nualtri, el Pòpoło") — łe aferma che el goerno dei Stati Unii el susiste par servire i so sitadini. Par pì de du secołi ła granda Costitusion ła ze restada in vigoria parché i so autori i ga co sapiensa separà e ecuiłibrà i poderi del Stato cusita da protèzar i intaresi de ła majoransa, i deriti de łe menoranse, de łe libertà e de l'uguajansa, del goerno federałe e cuełi là dei sìngułi Stati". Ła ze ła prima, e pì antiga, costitusion scrivesta e codifegada in vigore oncora oncó e ła so stendidura e entrada in vigore łe ga segnà un momento de granda inportansa inte ła istòria de ła democrasia che ła ga influensà łe costitusion de tante altre nasion vegneste drioman.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Paze de Augsburg

La **paze de Augusta** ła ze sta un tratà stipulà inte el 25 de setenbre del 1555 intrà Ferdinando de Asburgo, in raprezentansa de so fradeło (l'inperatore Carlo V de Asburgo, catòłego-roman), e ła Liga de Smalcalda, un'union de prìnsipi protestanti del Sacro Roman Inpero, inte ła sità inperiałe de Augusta (Augsburg in todesco). Sta paze cuà ła ghea sancio ufisalmente ła divizion *de facto* de ła Zermània intrà catòleghi e protestanti.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Referendum su l'indipendensa del Kurdistan irachen del 2017

El **Referendum su l'indipendensa del Kurdistan irachen del 2017** el ze un referendum che el ze sta fato inte el Kurdistan irachen inte el 25 de setenbre del 2017, col fin de votar so l'indipendensa de ła rejon da l'Iraq. El rezultà no el ze sta reconosesto dal goerno de Baghdad, el goerno rejonałe curdo invese el ło ga zudegà cofà vincułante,, anca se el ga afermà che el bon èzito referendàrio el garia portà a dei negosiai co l'Iraq, pitosto che na imediada declarasion de indipendensa.

El referendum el ze sta prezentà in cuatro łéngue, o sia curdo, àrabo, turco e asiro.
## Dimanda referendària

I ełetori i podea votar *Sì* o *No*.

## Ezito

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Caze Magdałene

Le **Caze Magdałene**, **Aziło de łe Magdałene**, **Convento de łe Magdałene** o **Lavandarie Magdałene** (ingleze: *Magdalene laundries*) i zera tèrmani che i denomenada łe istitusion femenine che łe recevea łe tozate òrfane, o tozate vedeste cofà "imorałi", par via de ła so condota considerada pecamenoza o in contrasto coi prezudisi de ła socetà benpensante. La pì granda parte de ste istitusion łe zera stae zestie da suore che łe partegneva ai vari órdeni, par conto de ła Ceza catòłega che ła ghene ghea jutà ła difuzion.

## Istòrego
Le *Caze Magdałene* łe zera sorzeste in Inghiltera e in Irlanda inte el XIX secoło, gavindo convensionalmente cofà fin cheło de ła reabiłitasion de done che łe gaveva lavorà cofà prostiute. In Irlanda łe *Caze* łe tołea el nome da Santa Maria Madałena, che secondo ła tradision catòłega ła se ghea pentio dei so pecai e ła zera devegnesta na fedełe seguidora de Jezù.

Inte ła pì granda parte de ste istitusion femenine, łe done, par el pì adołesenti, łe vegna trategneste de frecuente contro de ła so vołontà ma col benstar de łe fameje de łe tozate, preocupae de mantegnere alto e intiero l'onore e ła reputasion de ła fameja istesa.

Èsare na mare nùbiłe, èsare masa atraente o masa bruta o èsar stada vìtema de stupro, łe zera racuante intrà łe càuze de detegnimento in ste istitusion. Na volta tolte-drento, łe tozate łe zera inpegnae cuotidianamente in sustozi lavori e preghiera.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Oktoberfest

L**Oktoberfest** (letaralmente: "*Festa de otobre*", in bavareze **d’Wiesn**) el ze un festival popołare che el dura dai 16 ai 18 dì e che el vien fato a Monaco de Baviera, in Zermània, da ła metà de setenbre finmente i primi de otobre: el ze l'avegnimento pì tanto conosesto ospità in sità, esindo anca ła pì granda fiera del mondo, co mediamente 6 milioni de vizitanti ogni an (cuazi 7 milioni inte el 2011) co un consumo de 7,5 milioni de broche de bira.

Anca altre sità del mondo łe òspita feste simiłari o ispirae da sta cuà e ciamae anca ste cuà *Oktoberfest*.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Federal Trade Commission

La **Federal Trade Commission** (scursà in ***FTC***) ła ze na ajensia goernativa statunitense, istituia inte el 1914 de sevente de ła *Federal Trade Commission Act*. El so cònpito prinsipałe el ze cheło de promóvar ła tuteła dei consumatori e ła descansełasion e ła prevension de pràteghe comersałi anticoncorensiałi, cofà el monopòłio coercitivo. 

Ła ga sede inte el Federal Trade Commission Building de Washington D.C..

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Liga de Smalcalda

La **Liga de Smalcalda** ła ze sta na liga difensiva de prìnsipi protestanti del Sacro Roman Inpero, istituia inte ła metà del XVI secoło. La Liga ła tołe el nome da ła sità inte ła cuała ła vegnea fondada, o sia Smalcalda (*Schmalkalden*), in Turinza.

## Istòrego
La difuzion de ła Rieorma ła gaveva ofrio ai stati todeschi de l'Inpero un pretesto par afermar ła so autonomia rełijoza e pułìtega. Inte el Vènare 27 de febraro del 1531 ła zera stadaa ufisalmente costituia a Smalcalda na federasion de prìnsipi unii da l'opozision al poder inperiałe e da ła vołontà de deféndar el luteranèzemo dai tentativi de restaurasion catòłega metesti in pie da l'inperatore Carlo V; i fondatori i zera stai Fiłipo I de Asia e Joani Federico, ełetore de Sasònia, che i ghea zurà resìproca defeza dai pusìbiłi atachi inte i so teritori da parte de Carlo. Anhalt, Brema, Brunswick-Lüneburg, Magdeburgo, Mansfeld, Strasburgo e Ulma i zera stai chełi altri menbri orizenari de ła Liga, mentre Costansa, Reutlingen, Memmingen, Lindau, Biberach an der Riß, Isny im Allgäu e Lubeca i se ghea unio de sevente. La Liga ła gavea acordà par portar 10.000 ómani e 2.000 cavałieri par ła mùtua protesion..

La Liga de Smalcalda ła se ghea desolvesto ufisalmente dopo de ła rendesta de Fiłipo; e se bè che ghe fuse ła vitòria miłitare parò, Carlo V no el zera mai sta bon a métar fin al desentir che ła Riforma ła gaveva creà inte łe tere de l'Inpero. L'opozision dei prinsipi protestanti todeschi e ła concomitante recuperasion de łe ostiłità contro dei turchi e i fransezi ła ghea costrenzesto a l'inperatore de stipułare, inte el 1555, ła paze rełijoza de Augusta, che ła ghea stabiłio definitivamente ła divizion rełijoza de ła Zermània, afirmando el prinsipio del *[[cuius regio, eius religio]]*.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Procuratore zenerałe dei Stati Unii de l'Amèrica

El **Procuratore zenerałe dei Stati Unii de l'Amèrica** (in łéngua ingleze *United States Attorney General*) el ze in cao del Departemento de ła Zustìsia statunitense.

## Funsion e conpetense
Eło el ga ła funsion de ministro de ła zustìsia; ai sensi de l'artìcuło 28, sesion 533 del United States Code el autoriza el Procuratore Zenerałe dei Stati Unii de vałerse de łe ajensie goernative investigative par perseguir i crìmeni contro dei Stati Unii. I so cònpiti i prevede ła responsabiłità de tuti i afari rełasionai al derito e l'aplegasion de łe leji.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
United States Postal Service

El **United States Postal Service** (**USPS**, normalmente conosesta inte i Stati Unii cofà **Post Office**, **Postal Service**, o **U.S. Mail**) el ze un'ajensia indipendente del Goerno dei Stati Unii de l'Amèrica, responsàbiłe del servisio de posta inte i Stati Unii de l'Amèrica.

## Istòrego
El primo servisio postałe in Amèrica el zera nasesto inte el febraro del 1692 – da na concesion del re Gulielmo III e de ła rezina Maria II co i ghea autorizà Thomas Neale a métar in funsion e zestire, un ufiso o cuanti ufisi che i fuse nesesari par recepir e destribuir létare e pacheti, mandar e destribuir mediante del pagamento de sifre che i laoradori i sìpia d'acordo de pagare par el servìsio, mantegnindo sto derito par un perìodo de vinti-uno ani. La fondasion de łe atuałi poste statunitensi ła deriva dal 26 de lujo del 1775 da un decreto del Secondo congreso continentałe.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Foro de Cézare

El **Foro de Cézare** (latin *Forum Iulium* o *Forum Caesaris*, Grego **, italian *Foro di Cesare*) el ze sta el primo dei Fori Inperiałi de Roma a vegner fazesto, col fine de anpliar i spasi del sentro pułìtego, aministrativo e rełijozo de ła sità de ła tradisionałe piasa pùblega del Foro Roman e contenporaneamente de sełebrar el personajo che el ghene gaveva vołesto ła costrusion, o sia Zùlio Cézare.

El zera sta una de łe stra-poche òpare del programa urbanìstego de Cézare e che eło el ghea podesto inaugurar inte el 26 de setenbre del 46 v.C., prima de ła so morte.

El conpleso no el gaveva da vegner del tuto concludesto e altri lavori i ze testimoniai anca soto del prinsipà de Augusto.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Órdene architetònego

miniatura|350px|Órdeni architetòneghi

L**'órdene architetònego** el ze uno dei stiłi che i se ghea desviłupà partindo da l'architetura clàsega e dopo codifegai inte ła cultura architetònega, ogniuno difarensià da proporsion, profiłi e detaji caratarìsteghi, zeneralmente identifegàbiłi e reconosìbiłi dal tipo de cołona, o par mejo dir da l'union coordenada de ełementi architetòneghi ponesti par formar un conpleto sistema triłìtego, caraterizà prinsipalmente da ełementi cofà ła cołona col rispetivo capiteło e el sorastante cornizamento (anca ciamada trabeasion).

I stiłi architetòneghi i ze de du tipi, trè de greghi e dù de romani: I trè greghi i ze el dòrego, jònego e el corìnsio, chełi romàneghi i ze el tuscànego e el conponesto.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Łista de primi ministri del Sri Lanka

**Lista dei [[Primo ministro|Primi ministri]] del [[Sri Lanka]]** (ශ්‍රී ලංකාවේ අග්‍රාමාත්‍යවරු ලැයිස්තුව) dal 1947 a uncó.

## Lista

## Voze corełae
*Presidenti del Sri Lanka

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Órdene dòrego

El **órdene dòrego** el ze un dei trè órdeni clàseghi de l'architetura grega clàsega insieme al jònego o al corìnsio. El ze el primo órdene e el pì antigo e el ze l'órdene grego par ecełensa. Cofà pì antigo, arcàego, pì maldestro, el dà ła sensasion de robustesa; cofà pì sénplego, pì svelto e proporsionà el porta sensasion de armonia, bełesa clàsega e perfesion, come che el zera inte i intenti dei architeti greghi de l'època. El ga scumisià èsar doparà inte la Gresa continentałe dal sècoło VII vC e inte łe cołogne greghe inte el sud de Itàlia. In sto órdene i ze stai costruii tuti i tenpli de ła Magna Gresa e racuanti dei edifisi pì inportanti de ła istesa Gresa, intrà i cuałi el Partenon a Atene.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Dominion

El **dominion** el zera un tèrmano che el dezignava racuanti teritori de l'Inpero britànego che, prima del 1948, i godeva de na semi-autonomia pułìtega e che de sevente i ze divegnesti menbri indipendenti del Commonwealth. 
Intrà i Stati andove che ła ze sta aplicada sta definision se połe recordar de ła Cànada, l'Austràlia, ła Nova Zełanda, Teranova, l'Union Sudafricana e el Stato Lìbaro de Irlanda; el tèrmano el ze sta doparà anca dopo del 1948 par racuante ex cołònie che łe ghea mantegnesto, dopo de l'indipendensa, el monarca britànego cofà cao de Stato.

## Termenołozia
El dòparo de ła paroła *dominion*, el vegnea doparà par denomenar i teritori de oltremare britàneghi inte el XVII secoło. Ufisalmente parò el ze sta conferio a ła Cołònia de ła Virginia, inte el 1660 e a ła Nova Inghiltera inte el 1686. Sti *dominion* no i gaveva un status paragonàbiłe a cueło figuràbiłe co ła dòpara moderna del tèrmano. El primo che el ze sta denomenà in sto senso el ze sta el Cànada.

La confarensa inperiałe del 1907 ła ghea stabiłio che el Cànada e l'Austràlia łe fuse denomenae cofà *dominion* al posto che cofà Cołònie, seguie da ła Nova Zełanda e Teranova inte l'isteso an e dal Sudàfrica inte el 1910 e dal Stato Lìbaro de Irlanda inte el 1922.

La Declarasion Balfour del 1926 e el Statuto de Westminster del 1931 łe ghea reconosesto sti teritori cofà "Comunità autònome de l'Inpero britànego", stabiłindo che i vegnese considerai cofà conpagni al Regno Unio, rendéndołi prinsipalmente menbri del Commonwealth. Dopo de ła seconda guera mondiałe, el declin del cołoniałismo britànego el ghea portà i *dominion* a vegner marcai cofà reami del Commonwealth, e ła dòpara del tèrmano ła ghea tacà cascar ireversibilmente.
## Lista de Dominion

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Bateło a vapore

__HIDDENCAT__

El **bateło a vapore** definio anca col nome de **piròscafo**, el ze un mezo de trasporto doparà inte el ndar del XIX secoło e el scumìsio del XX secoło par navegare doparando na trasion co motore a vapore. Inisialmente el se moveva co un paro de roda a pałe grande e laterałi, de sevente co èlica.

Łe ghe ze inbarcasion co du tipołozie de trasion (tute e do łe ga bezogno de un zeneratore de vapore):
*rotativa (o sia turbina a vapore)
*alternativa (o sia motora alternativa)
el motore alternativo el ze cueło che el ga vesto pì suceso e *de facto* el ze sta dopo sostituio dal motore diesel, anca sto cuà alternativo.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Conpagnia de Jezù

La **Conpagnia de Jezù** (in latin *Societas Iesu*) ła ze un'istitusion rełijoza mascułina de derito pontifiso: i menbri de sto órdene de chièreghi regołari, dizesti **jezuiti** o anca **jezuii**, i pospone inte el so nome ła sigla **S.I.**
 
L'órdene el ze sta fondà da Ignasio de Loyola che, co racuanti conpagni, a Parize inte el 1534 el ghea fazesto voto de predegar in Tera Santa (projeto sbandonà inte el 1537) e de ponerse soto dei órdeni del papa: el programa de Ignàsio el ze sta aprovà da papa Poło III co ła boła *[[Regimini militantis Ecclesiae|Regimini militantis ecclesiae]]* inte el 27 de setenbre del 1540.

Espełesto da vari paezi eoropei inte ła seconda metà del XVIII secoło, l'órdene el ze sta soprimesto e desolvesto da papa Clemente XIV inte el 1773 (ła Conpagnia ła ghea soravivesto parò inte i teritori catòłeghi de Rùsia, parché ła zarina Catarina II no ła ghea concedesto l*[[exequatur]]* al decreto papałe de sopresion); vegnendo de sevente recostituio da papa Pio VII inte el 1814.

I zesuii i oserva el voto de totałe ubidiensa al papa e i ze particułarmente inpegnai inte łe mision e inte l'educasion.

El 13 de marso del 2013 el ze sta ełezesto papa Francesco (Jorge Mario Bergoglio), el primo papa che el provegne da ła Conpagnia de Jezù.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Atività extraveicułare

Par **atività extraveicułare** (in ingleze *Extra-vehicular activity* - **EVA**) se intende el lavoro fazesto da un astronàuta inte el spàsio e a l'esterno de ła so navezeła spasiałe (càpsuła, veìcuło o stasion). El tèrmano che se dòpara comunamente par descrìvar na atività extraveicułare da un veìcuło orbitałe terestre el ze *pasejada inte el spàsio* (*spacewalk*), mentre par łe atività extraveicułari inte ła Luna, el pì doparà el ze *pasejada lunare* (*moonwalk*). 

De sevente de ła defarente strutura de łe navezełe statunitensi e sovièteghe, ła zera stada formułada na definision defarente par łe atività extraveicułari. I veìcułi spasiałi rusi i ga senpre adotà dei portełi speciałi verso l'esterno che no i dimandava ła depresurizasion del mòduło, de consevensa ła definision de EVA par i rusi ła ze cueła là de un cosmonàuta inte el vodo. Le prime navezełe spasiałi americane, invese, no łe includeva sti sportełi, ma i depresurizava l'intiera navezeła. De consevensa i astronàuti americani i porta vanti de łe atività extraveicułari solché co che i va fora materialmente da ła càpsuła. El tèrmano SEVA (*Stand-up Eva*), el ze doparà par descrìvar de łe EVA parsiałi.

La leteratura in mèrito ła rezalta cofà determenante, par ła definision de atività extraveicułare, du fatori primari: el sbandono de l'oparatore da l'anbiente protetivo e ła necesità de sistemi de suporto autònomi. In sto senso, ła atività extraveicułare ła vien definia cofà "calsìase oparasion spasiałe o atività performada par de fora de l'anbiente protetivo de na navezeła spasiałe che ła dimanda suporti vitałi suplementari o indipendenti par l'isteso astronàuta".

L'astronàuta inte el ndar de łe atività extraveicułari el połe vegner ligà a ła navezeła (par ezénpio co un tubo par l'osìzeno, in tal-magnera no el serve nisun sistema de propulsion par tornare drento del veìcuło) o sanò el połe èsare lìbaro. Co che l'astronàuta el ze ligà co un tubo par l'osìzeno, l'EVA in cuestion ła vien denomenada *unbiłicałe*. Par łe EVA lìbare, el ze indispensàbiłe el sistema par tornar drento inte ła navezeła, sistema ciamà "Unità de manovra".

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Pato tripartio

El **Pato tripartio** o **Tratà tripartio** (dizesto anca "*Ase Roma-Berlin-Tokyo*") el ze sta un acordo sotoscrivesto a Berlin inte el 27 de setenbre del 1940 dal goerno del Terso Reich todesco, dal Regno de Itàlia e da l'Inpero japoneze col fine de reconósar łe àree de influensa in Eoropa e Àzia. In Itàlia sto cuà el ze sta suito rebatezemà "Roberto", acrònemo de '''Ro'''ma-'''Ber'''lin-'''To'''kyo.

Oficiozamente, secondo el tratà, ste tre potense łe se lejitimava el derito de potensa "guida", cadauna inte na pròpia àrea: l'Eoropa par ła Zermània, el Mediteràneo par l'Itàlia e l'Estremo Oriente par el Japon.

## Firmatari
El pato el ze sta firmà da raprezentanti del Terso Reich (Joachim von Ribbentrop), de l'Inpero japonze (anbasador japonezo in Zermània Saburō Kurusu) e del Regno d'Italia (ministro dei èsteri Galeazzo Ciano).

Inte i mezi seventi el pato el zera vegnesto sotoscrivesto da:
* Regno de Ungaria (Pál Teleki), el 20 de novenbre 1940;
* Regno de Romania (Ion Antonescu) el 23 de novenbre 1940 ;
* Repùblega Slovaca (Vojtech Tuka) el 24 de novenbre 1940 ;
* Regno de Bulgaria (Bogdan Filov) el 1º marso 1941;
* Regno de Jugoslavia (Dragiša Cvetković) el 25 de marso 1941;
* Stato Indipendente de Croàsia (Ante Pavelić) el 15 de zugno 1941.

Łe ze stae par de pì parte formanti el Pato tripartio racuanti dei liai del Japon la repùblega de Nanchin e, partindo dal 15 de febraro del 1942, la Thailandia e el Manciukuò.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Internasionałe Comunista

La **Internasionałe Comunista**, anca conosesta cofà la **III Internasionałe**, eì cofà par so scursamento in ruso **Komintern** (Коминтерн, scursamento de Коммунистический интернационал, transliterà cofà *Kommunistícheskiy internatsional*) o **Comintern** (scursamento del ingleze: Communist International), ła ze sta una organizasion comunista internasionałe, fondada a Mosca inte el marso del 1919, par inisiativa de Lenin e el Partio Comunista de Rùsia, che ła ingrupava drento ai partii comunisti de vari paezi, e che ła ghea el fin de lotar par *la sopresion del sistema capitałista, el inbastimento de la [[ditadura del proletarià]] e de la Repùblega Internasionałe dei [[Soviet]], la totałe abolision de łe clasi sociali e la realizasion del [[socialismo]], cofà primo paso verso de la società comunista*, cofà fijaba inte i so primi statuti.

Inte el so Secondo Congreso, la Internasionałe ła ghea decidesto de "lotar co tuti i mezi disponibli, includendo anca la forsa armada, par el derocamento de ła borghezia internasionałe e la creasion de na repùblega soviètega internasionałe cofà un Stato de tranzision prima de l'abołision totałe del Stato" . 
El Comintern el ze sta precedesto da ła Seconda Internasionałe, desolvesta inte el 1916.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Repùblega Àraba Unia

La denomenasion **Repùblega Àraba Unia** (, RAU) ła raprezentava un'entità statałe creada da l'union pułìtega dei Stati de Sìria e Ezito, che poco tenpo dopo ła ghea aderio, co na fòrmuła confederałe pì elàstega (che ła prevedeva ła denomenasion de Stati Àrabi Unii) anca el Yemen del nord. L'esperimento de ła Repùblega Àraba Unia, che el se proponeva de unifegar anca altri Stati àrabi, el zera naufragà inte el 1961, co che ła Sìria ła sene ghea destacà par colpa de łe diverzense co l'Ezito su ła lìnea pułìtega che l'union ła gaveva da adotar.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Asociasion internasionałe dei lavoratori

L**Asociasion internasionałe dei lavoratori** (**AIL**), conosesta anca cofà **Prima Internasionałe**, ła zera un'organizasion internasionałe che ła gaveva el fin de crear un ligo internasionałe intrà i vari grupi pułìteghi de sanca (sociałisti, anàrcheghi, republegani mazziniani e marxisti) e intrà łe vàrie organizasion de lavoratori, in particułare oparari. Par sta motivasion ła vien anca conosesta cofà **Asociasion internasionałe dei oparari** o secondo altre tradusion cofà **Liga internasionałe dei lavoratori**. Inte el 1889 anàrcheghi e marxisti i ghea tołesto du strade definitivamente indipendenti inte el ndar de ła Seconda Internasionałe.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Seconda Internasionałe

La **Seconda Internasionałe** ła ze sta un'organizasion internasionałe fondada inte el 1889 a Parize dai partii sociałisti e laburisti eoropei e che ła se ga desolvesto inte el 1916, ma *de facto* inte el 4 de agosto del 1914.
Intrà łe asion pì tanto conoseste de ła Seconda Internasionałe ghe ze ła proclamasion del 1º de majo cofà Dì internasionałe dei lavoratori. In pì, se ghea decidesto che i sindacai i fuse indipendenti dai partii e che i inbastise un laoro dèdito escluzivamente a ła concuista de vantaji econòmeghi imediai par i lavoratori sensa partesipar ativamente al procedimento de trasformasion sociałe, cofà che invese ła zera ła idea de sindacà inte ła teoria de Vladimir Lenin.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Sentro Marxista Revołusionàrio Internasionałe

El **Sentro Marxista Revołusionàrio Internasionałe** (CMRI), anca conosesto cofà **Bureau de Londra** e **Internasionałe 3½**, ła zera na asociasion de partii sociałisti revołusionari che pułitegamente no i se reconoseva inte el reformismo sociałista ma gnanca inte el stałinismo de ła Tersa internasionałe. El CMRI el zera un grando posto de reunion par partii ideołozegamente iscrivìbiłi inte l'àrea de ła sanca comunista, de ła drita comunista e del sociałismo de sanca.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Cuarta Internasionałe

La **Cuarta Internasionałe** ła zera na organizasion internasionałe de partii comunisti che ła seguiva łe idee de Leon Trotsky, el cuało el ghene zera anca el prinsipałe leader.

Ła ze sta fondada inte un congreso dei dełegai a Perigny (Parize) inte el 3 de setenbre del 1938, l'isteso congreso che el ghene ghea aprovà el Programa de tranzision. La Cuarta Internasionałe ła se considerava èsar l'erede de tute łe Internasionałi oparare, ma el so modeło organizativo e el so programa pułìtego el se baza sui primi cuatro congresi de ła Tersa Internasionałe. 

La Cuarta Internasionałe ła ze sta indebołia dopo del sasìnio de Trotsky inte el 1940 e desolvesta dopo de na sèrie de sision inte el 1953 e 1963. Da chel momento, pì organizasion łe ze considerae e łe se consìdara łe eredi de ła IV Internasionałe.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Łista de Presidenti del Consejo dei ministri del Regno de Itàlia

I **presidenti del Consejo dei ministri del Regno d'Itàlia**, che da ła proclamasion del regno inte el 1861 finmente a l'età republegana rivada inte el 1946, i ze stai 30 e e i ga presiedesto 65 goerni.

## Lista
Par i Presidenti del Consejo dei Ministri da ła Prima Lejislatura a ła Sètima, védarse: Presidenti del Consejo dei ministri del Regno de Sardegna.

**Cołocamento pułìtego / Partio del presidente del Consejo**



### Lìnea del tenpo

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Repùblega de Estònia (1918-1940)

La **Repùblega de Estònia** (in èstone *Esimene Eesti Vabariik*) ła ze sta na nasion susistia dal 24 de febraro del 1918 a l'istà del 1940. A l'indipendensa de l'Estònia ghe se zera rivà dopo de un conflito ocoresto intrà el 1918 e el 1920, finio solché inte el momento che, inte el 2 de febraro del 1920, ła Rùsia soviètega e l'Estònia i ghea firmà un tratà de paze de mùtuo reconosimento.

El 15 de zugno del 1920, l'Asenblea costituente ła ghea aprovà ła proposta de ła prima costitusion de ła Repùblega de Estònia e inte el 22 de setenbre del 1921 l'Estònia ła zera devegnesta un menbro de ła Socetà de łe Nasion.

Dopo de l'entrada in vigore de ła seconda costitusion del 1924, precedesta da un tentativo de colpo de Stato, ła nasion ła ghea vivesto un perìodo de instabiłità pułìtega durà par na dècada. Inte el 1934 el se ghea vesto un novo colpo, stavolta co bon-èzito, de sevente del cuało el ze sta istituio un rezime autoritàrio guidà da Konstantin Päts.

Dopo de ła repartision in sfere de influensa intrà l'URSS e ła Zermània inte el 1939 col pato Molotov-Ribbentrop, Mosca ła ghea proponesto a l'Estònia inte el setenbre del 1939 de firmae un tratà de mùtua asistensa e, inte el 6 de agosto del 1940, dopo èsare stada ocupada miłitarmente, l'Estònia ła zera sta inglobada inte l'URSS. L'Estònia ła ze bona de rivar a ła so indipendensa solché inte el 20 de agosto del 1991.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Repùblega de Lituània (1918-1940)

La **Repùblega de Lituània** (in lituan: *Lietuvos Respublika*) susistia intrà el 1918 e el 1940 ła ze sta un Stato formà inte l'Eoropa orientałe, inte łe rive del Mar Bàltego, dopo de ła dezemada de l'Inpero todesco inte ła prima guera mondiałe e ła Revołusion rusa del 1917. Gràsie a sti du avegnimenti, el ze sta pisìbiłe par ła Lituània ciapar ła so indipendensa intrà łe consevense portae da ła Granda Guera: zera dal 1795, co ła cascada e ła spartision de ła Confederasion połaco-lituana, che el Paeze bàltego no el rezultava èsar autònomo. L'atuałe Repùblega de Lituània ła se considera ła sucesora del Stato lituan nasesto inte el 1918, considerando el perìodo intrà l'ocupasion soviètega inte el 1940 e ła Revołusion cantada gavesta intrà el 1989 e el 1990 cofà un'incorporasion iłezìtema ai sensi del derito internasionałe e no cofà na anesion.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Pirateria

[thumb|La tìpega [bandiera pirata del XVII-XVIII secoło co sfondo nero, crànio e tìbie incrozae ciamada *[[Jolly Roger]]*. ]]
La **pirateria** (o **pirataria**) ła ze l'asion dei ***pirati***, o sia de chełi che i porta vanti viołense o asion iłegałi in contesto nàutego. Istoregamente sti cuà i ze marinari che i asalta, i sacheja, i deroba o i nega łe nave in alto mare, inte i porti, inte i fiumi, inte i estuari e inte i grai, dopo gaver sbandonà ła vita siviłe sui marcantiłi par decizion o par costrenzimento. 

La pirateria ła ze antiga tanto cofà ła navegasion, ma inte ła cultura popołare ła ze referia par el pì ai sècołi XVI-XIX (soratuto 1600 e 1700) o sia a ła piratèria nàutega pì documentada (cueła osidentałe).

Le àree considerae de alto ris-cio de pirateria łe ze canbiae inte el tenpo. Intrà ste cuà łe ghe ze stae el Mare Caraìbego, ła zona del streto de Zibiltera, el Madagascar, el Mar Roso, el Golfo Pèrsego, łe rive del Maòabar cusita cofà tuto el trato de mare intrà Fiłipine, Malaysia e Indonèzia andove che i vagabondava i pirati fiłipini. El fenòmano piratesco el se ga istoregamente vesto par colpa de ła poartà, de istitusion débołi o asenti cusita cofà par ciaparse pozision stratèzeghe par el controło de ła navegasion.

El Mar Cineze Sud el ospitava inte el scumìsio del XIX secoło ła pì temesta e numarévoła comunità de pirati (se stima che i fuse sirca 40.000), ma ła locusion "època de oro de ła pirateria" ła se refarise soratuto a ła pirataria inte i Caràibi del '600-'700 (całada drastegamente inte l'800).

In tenpi moderni par piratèria łe se intende situasion difarenti da cueła nàutega orizenària, par estension del signifegà de propiasion indèbita: pirateria informàtega, pirateria de contrafasion, pirateria aerea, pirateria stradałe, plajo. La paroła "pirata" ła połe anca vegner posponesta a ełementi che i gàpia a che fare co ła pirateria o che ła ghene sìpia el prodoto inte i vari sensi fin deso esponesti (par ezénpio "nave pirata", "automòbiłe pirata" o "prodoto pirata").

## Etemołozia
El tèrmano "pirateria" deriva dal latin *pirata*, *piratæ*, che el ga un so corispetivo inte el grego  (*peiratès*), da  (*peiráo*) che signìfega "tentare" e "atacare". Inte ła pì granda parte de łe łéngue eoropee, el tèrmano el mantien ła so derivasion grego-latina.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Àrea 51

L**Àrea 51**, ła ze na baze sperimentałe e miłitare, inte el prinsìpio ciamada "Nevada Test Site - 51" e de sevente rebatezada col nome atuałe, ła ze parte de na granda zona miłitare oparativa de  (poco pì de ła superfise de ła Masedònia del Nord) pozisionada arente del viłajo de Rachel sirca 150&nbsp;km verso nord-òvest de Las Vegas, inte el sud del Stato statunitense del Nevada.

Se bè che ła sìpia pozisionada inte ła granda rejon apartegnente a ła Nellis Air Force Base, i stàbiłi arente del Groom Lake i pare vegner zestii cofà che i se fuse un destacamento de l'Air Force Flight Test Center de ła baze aèrea de Edwards inte el Dezerto del Mojave e, ła baze ła ze conosesta co nome de *Air Force Flight Test Center (Detachment 3)*. Le struture de ła baze łe ze anca conoseste cofà "*Dreamland*", "*Paradise Ranch*", "*Home Base*", "*Watertown Strip*", "*Groom Lake*" e inte i ùltemi tenpi "*Homey Airport*". De frecuente i piłoti miłitari i ciama el spàsio aèreo datorno a ła baze cofà "*The Box*" (ła scàtoła).

I erlevai livełi de segretesa che i sta datorno de ła baze e el fato che ła so susistensa ła sìpia solché vagamente ametesta dal goerno statunitense el ga rendesto sta baze un tìpego sojeto de łe teorie del conploto e protagonista del folclore ufołòzego. Inte el corso del 2009 vari ex funsionari che i ghea lavorà inte l'Àrea 51 i ze stai autorizai a libarar declarasion, afirmando che l'Àrea ła serviva par el desviłupo e el test de pareciadure tecnołozegamente a ła vanguàrdia (jet miłitari, modułi lunari etc.) inte ła màsima segretesa.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Repùblega de Letònia (1919-1940)

La **Repùblega de Letònia** (in lètone: *Latvijas Republika*) el ze el Stato che el zera susistio in Letònia dal 1919 al 1940 – el stato indipendente el zera pozisionà inte el Nord Eoropa inte łe rive del Mar Bàltego e el zera subentrà al Dogado de Curàandia e Semigàlia e al Dogado Bàltego Unio dopo de ła dezemada de l'Inpero todesco inte ła prima guera mondiałe inte el 1918 e ła predecesora Revołusion rusa inte el 1917, che i ghea zenarà l'indipendensa de ła Letònia.

Proclamada inte el 7 de disenbre del 1918 e in magnera formałe reconosesta col tratà de Riga de l'agosto del 1920, ła repùblega ła zera durà par tuto el perìodo interbèłego finmente a ła so invazion e ocupasion da parte de l'Union Soviètega inte el ndar de ła seconda guera mondiałe, ła cuała ła ghene ghea sancio ła sparision cofà Stato sovran: ła zera subentrada ła Repùblega Sociałista Soviètega Lètone a sostituirla.

In tèrmani pułìteghi, ła Letònia ła zera rezultà èsar na democrasia parlamentare inte el ndar dei ani 1920 e el scumìsio del 1930. Inte ła pì granda parte del perìodo republegan, el Partio Comunista de Letònia el zera sta bandio, siben che el fuse costumà candidarse inte łe ełesion soto altre liste, tute via via descansełae dopo de łe ełesion. Inte el majo del 1934, Kārlis Ulmanis el ghea ideà e el ghea fato un colpo de Stato no viołento col cuało el ghea istituio un rezime autoritàrio. Tuti i partii pułìteghi i zera ndà contro a ła sopresion e ła censura e ła se ghea introduzesto ła leje marsiałe. Ulmanis el ghea sorbio vari poderi inte ła so figura, devegnindo *de facto* un ditatore.

Poco prima del s-ciopo del conflito globałe, cofà i altri Stati bàlteghi, ła Letònia ła se sentiva menasada da na pusìbiłe invazion, sia da ła Zermània nazista sia da l'Union Soviètega, tanto che ła ghea scumisià sotoscrìvar pati co anbedó i paezi bàlteghi: malgrado che el fin el fuse cueło là de mantegnere raporti pasìfeghi, ła sovranità lètoen ła zera finia *de facto* par debilitarse. Dopo de l'ultimatum emetesto a ła Lituània inte el zugno del 1940, el goerno lètone el ghea acetà l'idea che l'ocupasion ła fuse inevitàbiłe. El 17 de zugno del 1940, l'Armada Rosa łe zera ndae drento in tera lètone sensa catar rezistensa armada; a lujo łe se ghea vesto de łe ełesion ciaramente trucae e che łe ghea el fin de ełèzar un novo òrgano lejislativo de màrchio comunista, l'Asenblea del pòpoło, inte el 21 de lujo ła ghea proclamà l'instaurasion de ła "Repùblega Sociałista Soviètega Lètone". El 5 de agosto, el goerno soviètego el ghea acetà ła "proposta" de ła Letònia de devegner na repùblega de l'Union. Dopo de ła parénteze nazista (dal 1941 al 1944), a ła Letònia ghe zera tocada par na seconda volta na ocupasion sta volta de trupe sovièteghe che i ła gavea dopo incorporada inte ła fin de ła guera. L'indipendensa de ła Letònia, co cueła là de chełi altri paezi bàlteghi, no ła saria efetivamente tornada se no che inte el 1990, ano inte el cuało el procedimento de desołusion de l'Union Soviètega el zera in corsa.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Tsunami

miniatura|upright=1.3|Maramoto de l'Osèano Indian del 2004
Un **tsunami**, **sunami** (dal japoneze  [*tsu*], 'porto' o 'baja', e  [*nami*], 'onda') o **maremoto**, **maramoto** (dal latin *mare*, 'mar', e *motus*, 'movimento' o 'moto') el ze un moto ondozo anòmało del mare, orizenà el pì de łe volte da un teramoto sotomarin arente de ła costa e pì raramente da altri avegnimenti che i conporta un spostamento repentin de na granda masa de àcua cofà, par ezénpio, na frana, un'erusion volcànega sotomarina o l'inpatamento de un corpo cełeste cofà un meteorite o un asteròide).

De sòłito, par i maremoti de orìzane sìsmega łe onde łe ga na anpiesa modesta e łe ze poco notàbiłi in mar verto e i consentra ła so forsa desfadiva arente de ła costa cuand cheo, par colpa del fondałe manco profondo, łe se eleva e łe se roversa inte el drentotera. L'intensità de un maremoto el ze in rełasion co ła cuantità de àcua spostada inte el momento de ła formasion de l'isteso maremoto.

El tèrmano tsunami o sunami el ze japoneze (el primo) e vèneto de orìzane japoneza (el secondo) e letaralmente el signìfega "onda inte el porto", e el deriva dal fato che un maremoto el ga l'atitùdene de sorpasar łe defeze portuałi che invese łe proteze da l'ordenàrio moto ondozo. El tèrmano tsunami el ze sta a volte doparà dai mezi de comunegasion in magnera inpròpia, par ezénpio: tsunami de jaso, tsunami de neve, tsunami de nùvołe.

A ze invese sbajà denotar un maremoto col tèrmano onda anòmała (in ingleze *rogue wave* o *freak wave*), che in oseanografia el denòmena un fenòmano netamente destinguesto, no ligà a avegnimenti repentini che i pròvoca movestamenti de grande mase de àcua.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti