open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
San Fransesco de'l Dezerto

**San Fransesco de'l Dezerto** ła ze na ìzoła de ła Łaguna Veneta, co na estension de sìrca 4 etari, situàda infrà Sant'Erazmo e Buran. Ła ospita un convento de frari minori, fondà pròpio da San Francesco.

## Storia
Frecuentà insìn da l'età romana, come che testimonia el fato ch'A ze stài ritròvai alguni reperti inte'l sototerèn. El łogo, za ciamà *Izoła de łe do Vinje*, inte'l 1200 el ze deventà, aprodo par Fransesco d'Asizi, che tornando da l'Oriente e da ła Cuinta Crozada, el zera ndà a predicàrghe el Vanzeło a'l sultan meténdoghe fìn a ła guèra. El Santo el ga sielto l'ìzoła par fondarghe un recèto indove fuse posìbiłe pregar e pensar in paze, łontani da ła mondanità.
Daspò ła só morte, l'ìzoła ła ghe ze stàda zlarghizada, inte'l marso de'l 1233, ai Frari Minori da'l patrisio venesian Jacopo Michiel, parente de'l patriarca de Grao Angelo Barozzi, par fondarghe un convento.

Inte'l XV sècoło, zbandonada l'ìzoła e el convento a cauza de condision anbientałe deventàe romai inospitałi.
, cauza ła małaria, da cui el tèrmene *dezertada*, anca se l'abandon el ga durà soło calche diezena de ani. L'ìzoła ła ze stà ocupada dai soldài napołeòneghi inte'l 1806 che i ga depredà el monastier e ła cieza dai ornamenti e cauza ła sopresion ła comunità ła gavea dovesto trazlocar inte'l monastier de ła Cieza de San Bonaventura a Venesia. Drioman ła zona ła ze stà adibìa a polvariera dai Austriaghi fin a che inte'l 1858 el teren el ghe stà donà a'l patriarcado de Venesia, che'l ghe ga consentìo ai frari de refondarghe el monastier, oncora a'l dì d'ancùo ativo.

In ocazion dei otosento ani da ła venjùa de'l santo santo de Asizi so l'ìzoła e da ła fondasion de'l monastier, A se ga organizàe mostre e intarventi aventi el fin de zmóver l'opinion pùblega revardo a'l mantenjimento dei łoghi sia de preghiera che naturałìsteghi, tra 'st'altri el reportage reałizà da'l report Giorgio Fornoni.

## Gałarìa de imaxeni

Immagine:San Francesco del Deserto 02.jpg|Intràda al monastièr
Immagine:San Francesco del Deserto 03.jpg|Vera da poso
Immagine:San Francesco del Deserto 04.jpg|Giòstro
Immagine:San Francesco del Deserto 05.jpg|Veduta de Buran


## Voxe łigàe
* Venesia
* Łaguna de Venesia
* Ettore Calvelli

## Altri progeti
Saint Paul (Minnesota)

**Saint Paul** ([seɪnt ˈpɔːl]) ła xe ła cavedal del Stato federà de Minnesota, inte i Stati Unii de America, co na popołasion de 285.068 abitanti (2010).

Ła xe sede de ła contea de Ramsey.

## Altri projeti
Ermete Trismegisto

**Ermete Trismegisto** xe un personajo lejendario de l'età elenistega venerà cofà mistro de sapiensa. A łu se atribuise ła fondasion de ła corente fiłoxofega de l' ermetismo.
Alessandro Zan

**Alessandro Zan** (Pàdoa, 4 ottobre 1973) el xe un połitego tałian e ativista LGBT.

El xe sta asesor al anbiente, al laoro e a la cooperasion internasional del Comune de Pàdoa. Candidà da Sinistra Ecologia Libertà a le elesion pułìteghe italiane del 2013 el vien eleto deputato. Inte el 2014 el mola SEL e el aderise al Partio Democratego. A le elesion pułìteghe del 2018 el vien rieleto a la Càmara dei Deputai inte el colejo plurinominal de Pàdoa, cofà caolista del PD.
Diego Velázquez

## Biografia
El xe stà un dei pì importanti pitori del Baroco, ala corte del re Filippo IV de Spagna.
Aztechi

I **Aztechi** i gera un pòpoło, ramai estinguesto, de łe Mèriche. In realtà el nome *aztechi* xe stà conià soło raquanti secołi dopo dal giografo todesco Alexander von Humboldt par distinguare ste popołasion precołonbiane dal insieme de i mesegani moderni: ma prima (e anca deso) i Aztechi i venia ciamà **Mexicas** (Nahuatl: *Mēxihcah*, singołare *Mēxihcatl*). I provenia da ła Całifornia setentrional, e i se ga stansià inte i teritori sirca el Mèsego moderno dal XIV fin al XVI secoło. Intel 1521 i conquistadores spagnołi capitanai da Hernán Cortés i ga meso fin a l'inpero Azteca.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Nevada

**Nevada** (fat el 31 de otobre 1864), eł costituise in stato dei Stati Unii de Amèrica; el xe el 34° in ordene de popołaxion e 8° in ordene de superfisie..

## Zeografia fixega
El Nevada xe na region montagnoza e de montagne rocioxe e squerte de neu in zima, val erboxe e deserti sabioxi. El *Boundary Peak* el riva a 4007 m.
I fiumi pì inportanti i xe el Cołorado a sudest e el *Humboldt* a sentro-nord. I łagi pì inportanti i xe *Pyramid*, *Tahoe*, *Walker* e *Mead*.

El clima el xe suto, pasando da continental semiarido a dexertego indando verso sudest; el xe fortemente influensà da ła altesa.

## Zeografia umana
El Nevada el xe costituio de 16 contee e una zità indipendente (la cavedał).

Inportante el xe el ałevamento de bovini. Se desfruta łe risorse de rame, pionbo, oro e arxento.

## Demografia
Le pì importanti zità xe Las Vegas (558.880 persone), Henderson (249.386) e Reno (214.853), intranbe inportanti sentri turisteghi

## Gałeria de someje

Sierra1.jpg|Siera Nevada
CarlinCanyonNV.jpg|*Humboldt*
Las Vegas Boulevard northbound, Las Vegas NV.jpg|Las Vegas
Nevada Railroad Museum Engine 25.jpg|Muxeo de ła ferovia
Guera del Vietnam

__HIDDENCAT__

thumb|300px

La *guera del Vietnam* (1960-1975) xe stà in scontro part de la guera Freda intrà el Vietnam del Nord e quel del sud coi Stati Unii de America. In realtà, parò, anca la Cina co l'Union Soviètega le ga aiutà el Vietnam del Nord parché i era ałeati comunisti e vari paexi del Commonwealth i ga aiutà i Stati Unii.

La guera la é stata vinta deł Vietnam del Nord che el ga riunì tut el Paes sot a in regime comunista.

## Altri projeti
Luigi Pirandello

__HIDDENCAT__

thumb|250px|Luigi Pirandello

El drama *Sei personaggi in cerca d'autore*, publicà inte el 1921, el gà dato fama mondiałe e in tel 1934 ricevù el premio Nobel.
Sanca Ecołozia Libartà

{{
**Sanca Ecołoxia Libartà** (**SEL**) el xe on partio połitego itałian de sanca nato da ła fuxion de 4 sojeti pułitisi:
* Sanca Democratega (SD), guidà da Claudio Fava
* Movimento pa' ła Sanca (MpS), guidà da Nichi Vendola
* Unire ła Sanca (ULS), guidà da Umberto Guidoni
* Asociasion Ecołogisti (AE), guidà da Loredana De Petris

Sojeti che jera xà prexenti inte el carteło eletorałe *Sanca e Libartà* nato inte el 2009 par corere a łe Elesion Eoropee e che el ciapava drento anca ła Federasion de i Verdi e'l Partio Sociałista Itałian.

Leader del partio el xe el goernador pujexe Nichi Vendola.
Ceza de San Bijo Gonzaga (Nàpułi)

Ła **ceza de San Bijo Gonzaga** ła xe na ceza monumentałe de Napołi; se cata ai marxini del sentro storego de ła sità inte el quartiere Posillipo, e ła xe raxunxibiłe grassie a na scałinada rupestre ai cui marxini ghè xe dei pregevołi tòchi marmorei.

Ła Ceza xe stà costruìa in onore de san Bijo Gonzaga. Łù el gaveva vixità ła sità de Napołi inte el 1585, par modivi de sałude, gà fato ritorno pì tardi a Roma par concludere i so studi fiłoxofisi in cołegio. L'edifiso xe contenporaneo ała nò lontana Ceza de Sant'Antonio a Posillipo, ma xe restaurà del tuto durante ła seconda metà del XVIII secoło.

Ła Ceza xe formà da un'unica navada tipicamente del periodo: l'esterno riciama in picenin ła rielaborasion architetonega de ła Baxìłica de ła Santisima Anunsiada Magiore, ma priva de ła convesità spasiałe. Ła strutura rełigioxa xe parte de na ben pì granda ópara architetonega, conposta da un groso monastero che on cò xe sede de ła Pontefisa facoltà teołoxica dell'Itałia meridionałe.

## Varda anca
* Napołi

## Altri projeti

## Łigadure foreste
* Pontificia facoltà teologica dell'Italia meridionale
Łéngua nahuatl

El Nahuatl xe ła łengua parlà da i Aztechi inte el Mèsego sentral. Xe stà łéngua franca mexomericana pa squaxi miłe ani fin a XIV secoło. UNcò se ga modernixà e ła conprende svariade varianse a volte poco conprensìbiłi tra łore.
Bermuda

**Bermuda** (in inglexe /bərˈmjuːdə/) łe xe un teritòrio de oltremare del Regno Unio de ła Amèrica del Nord, in mexo al osèano Atlàntego nord-odsidental.

## Xeografia fixega
La tera pi vexina xe łi Stati Unii de ła Amèrica, pì o manco a 1050&nbsp;km a osidente.

El xe un arcipełago de sirca tresènto ixolòti de orizene corałina. El pi' grando co sirka el 75% de el teritorio el ze Gran Bermuda

La gà un clima decixamente tropicałe, de tranzision intra el clima tropicałe de forresta pluvial (Af sevente *Köppen*) e el clima subtroicałe umedo (Cfa sevente *Köppen*).

## Xeografia umana
Soło che vinti ixolòti i xe abitàdì.
El caołogo el ze Hèmilton

Ła risorsa pi' inportante ła xe ła industria turistica e alberghiera.
Discreta ła produsion agricoła (fruticoltura, orticoltura, e floricoltura). In fiori i xe in bona parte destinai a ła esportasion.

## Gałeria de someje

BDA Aerial.jpg|someja da aereo
Juvenile Bermuda Cedar at Ferry Reach.jpg|*Juniperus bermudiana*, spese endemica
Front Street Hamilton Bermuda.jpg|panorama de *Hamilton*
Gombey dancers from Bermuda2001.jpg|bałerini de gumbèi


## Note
Wikimedia Incubator

**Wikimedia Incubator** ła xe na wiki multiłéngue de propietà de ła Wikimedia Foundation el cui obietivo xe queło de crear edision in łéngue diverse dei projeti wiki che nò i xe gancora stai publicài. So , vien organixae e scrite da ła  in modo che se pol poi verxare łe nuoe version de Wikipedia, Wikiquote, Wikibooks, Wikisionario o Wikinotisie. Łe nove version de ciascun projeto łe vien poi testae all'interno dell'incubator co l'ecesion de Wikiversity łe cui version łe xe testae so BetaVersity e de Wikisource łe cui version vien testae invese so Old Wikisource. Nò se pol tacar a scrivare un novo projeto, ma soło na nova version łénguistega de un projeto xà existente.

## Storia
El projeto Wikimedia Incubator xe stà lansà el 2 de zugno del 2006 e xe ora disponìbiłe inte łe seguenti łéngue: inglexe, catalan, todésco, spagnoło, fransexe, ebraico, itałian, cinexe, ołandexe, połaco, portoghexe, rumen, ruso, svedexe, turco e giaponexe.

## Altri projeti

## Łigadure foreste
* Wikimedia Incubator
*  o Meta-Wiki
Partìo Laburista (Israel)

{{

El **Partio Laburista** (in abraico: העבודה, *Ha`Ávoda*) el xe un partio israelian socialdemocratego.
Ła Caza Zudìa

**Ła Caxa [[Zudea|Xudìa]]** (in abraico: הבית היהודי, *HaBayit HaYehudi*) el xe un partio israelian ultra-nasionałista e sionista rełigioxo.
Yesh Atid

{{

***Yesh Atid*** (in abraico: יש עתיד, overo "ghe xe un futuro") el xe un partio israelian libarałe.
Siror

**Siror** l'é in comun te la val de Primier. En tòc del taren del comun el é tel Parco Naturale Paneveggio Pale de San Martin.

## Gemelagi
* 20px Schönberg im Stubaital - Austria;
* 20px Piraquara - Braxil.
Likud

{{

***Likud*** (in abraico: ליכוד, overo "consołidamento") el xe un partio israelian nasionałista libarałe.
Tresacua

**Tresacua** l'é in comun tel toc alt de val de Primier. En toc del taren del comun el é inte el Parco Naturale Paneveggio Pale de San Martin.

L'é el paes co pì abitanti ten tuta la val.

## Note
Tragheto

Un **tragheto** el xe un mexo de trasporto doparà par traversar un specio d'acua. El trasporta pasegeri, ma anca veicołi o vagoni del treno. De sołito el fa un servisio regołare so distanse curte.

Na gran varietà de inbarcasion ła vien doparà come tragheto, a seconda de ła longhesa de ła trata, del nùmaro de pasegeri e veicołi da trasportar, de ła vełosità che se vol 'ver e de łe condision de łe acue.

## Tipi de tragheto Roll un/Roll off
I tragheti *Roll un/Roll off*  o *Ro/Ro* i xe chełi tragheti boni a cargare e scargare merçe.
Sbatudin

El **sbatudin** el xe un dolse fato co sucaro e vovi.

Se trata de bałote de vovi freschi sbatùe co ła xonta de racuanti cuciari de sucaro. Vołendo se pol slongarlo co late o cafè o vin roso o marsała.

De sołito el vien consumà de matina, pena desmisiai, ma anca cofà merendin inte el dopodisnar parché el da na man a "tirarse su".
Lampetra fluviatilis

Ła **lanpreda** (nome sientifego *Lampetra fluviatilis*) el ze un picenin pese d'acua dolse col corpo simiłare a cheło de un bixato.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Nicolas-Antoine Taunay

## Biografia
Fiòło del pitor Pierre-Henri Taunay (1728-1781), ga studià preso Nicolas-Bernard Lépicié. Rivałe de Debucourt, Nicolas-Antoine Taunay xe entrà all’Académie des beaux-arts inte el 1795.

Dopo 'ver scuminsià a studiar pitura inte el 1768 preso ła botega de Nicolas-Bernard Lépicié ga continuà in seguito soto ła guida de Nicolas Guy Brenet e de Francesco Casanova. Inte el 1773 xe stà ałievo de David all'École Académique de Parixe. Tra el 1784 e el 1787, se ga trasferio a Roma grasie a na borsa de studio dell'Académie royale de peinture. Inte el 1805 xe stà sielo co altri pitori a raprexentare łe canpagne de Napoleon Bonaparte in Xermania.

Ała cadùa dell'inperador, Taunay ga partesipà a ła mision artistica organixà dal conte Barca, influente ministro del rexente Don Joao, fuduro Joani VI del Portogało; se ga inbarcà inte el 1816 co ła faméja in diresion del Braxiłe come menbro de ła Mision artistica fransexe.

Rivà a Rio de Janeiro, xe divegnùo pitor ufisałe stipendià del Regno. Gà fato parte del grupo de artisti che i ga fondà l’*Academia Imperial de Belas Artes* e inte el 1820 fu nominà titołare de ła catedra de pitura paexagistega preso ła stesa Accademia. L'ano seguente, a cauxa del difisiłe raporto insorto co el pitor portoghexe Henrique José da Silva, nominà diretor de ła scoła, se convinse a tornar in Fransa.

So fiòło Félix-Émile Taunay xe divegnùo profesor de pitura paexagistega e pì tardi diretor dell’Académie impériale des beaux-arts, mentre Adrien Taunay, el fiòło minor, ga aconpagnà in quałità de dixegnator łe spedision de Freycinet e de Langsdorff.

## Ópare

Imàjine:Nicolas-Antoine Taunay.jpg|*Vedùa de ła cołina de San Antonio* (1816), Muxeo nasionałe de be łe arti - Rio de Janeiro
Imàjine:Nicolas-Antoine Taunay 01.jpg|*Vista de Outeiro, spiaxa e Ceza de ła Gloria* (1817), Muxeo Castro Maya - Rio de Janeiro
Imàjine:Nicolas-Antoine Taunay 02.jpg|*Largo da Carioca* (1816), Muxeo nasionałe de be łe arti - Rio de Janeiro
Imàjine:Nicolas-Antoine Taunay 03.jpg|*Mosè salvà da łe acque* (1827), Muxeo nasionałe di belle arti - Rio de Janeiro
Imàjine:Nicolas antoine taunay - paisagem romana.jpg|*Paexagio de ła canpagna romana* (1784 - 1787), Muxeo d'Arte de San Paolo


## Łigadure foreste
*  Nicolas-Antoine Taunay  in Enciclopedia Itaú Cultural

## Altri projeti
Raniero Arsendi

__HIDDENCAT__

**Raniero Arsendi** el gera un jurista, nato a Forlì inte el 1292 e morto a Padova co gera l'ano 1358. Łetore de drito a Padova dal 1344 e anca consijere de i Cararesi. Anca Carlo IV del Sacro Romano Impero lo ga vosudo come consijere e ło ga anca nomenà conte. Arsendi el gera soranomenà *El monarca de łe łeji* e el xe sta maestro de Bartolo da Sassoferrato.
thumb|''Super prima et secunda parte Digesti novi'', 1523

Tra łe so òpare, a se połe ricordar:
* i *Consulti*
* ła *Lettura del Digesto Nuovo*
* łe *Ripetizioni*
* el *Trattato delle sostituzioni* (*De substitutionibus*)
* ła *Summa super modo arguendi*, òpara indove se espone el novo modo de argomentar łe chistion de drito, inspirà al mètodo sientifico scołastico.

El fioło Arsendino Arsendi e xe sta anca łu un jiurista apresà.
Da Peraga

Co **Da Peraga** se intende na fameja veneta padovana bastansa conossuda e originaria de Vigonsa. Da qua la homònema frasion *Peraga*. In sta łocałità i gavea un casteło, desfà ne el 1319 da Jacopo II da Carara. Fursi da sto posto xe stà avià el conpleso de villa Bettanini.

## Storia
I Peraga discenderebbero da un'altra importante casata della quale parò si conosce oncora poco: i Fontaniva, signori de łahomònema sitadeła. El promo so nome noto xe Uberto di Ariprando, XI secoło, na figura famoxa intrà ła nobiltà padovana, ne el 1064 el vien nomenà aministrador de ła abasia de Sant'Ilario e el gavea vari feudi.

El primo a portar sto cognome xe stà Riprando, sità inte el 1158. So fioło Ugolino xe sta anca łu aministrador de Sant'Ilario dal 1190 pa pi de diexe ani. A sto chi ghe xe subentrà Geremia, comandante de l'exersito padovan ne ła ałora guera contro Venesia del 1215.

Ła fameja ła ga subio ucision da parte de Ezzelino da Romano: secondo el raconto de Rolandino da Padova, inte el 1251 i fradełi Giovanni e Piero da Peraga, fiołi de Geremia, i vien copà dal "Tirano" parché na so soreła, Guardionessa o Gardionisia, ła gera ndà in spoxa a Tiso VI da Camposanpiero, so nemico dichiarà.

Unica sopravisuda a ste ucision ła xe stà Balzanella de Piero, erede de na gran fortuna ła se sposa co el patrisio venesian Marino Badoer

Da ła so union se ga originà la famiglia Badoer da Peraga, sostenidora dei Cararesi
Politega economica fasista

miniatura|El stèma de i fasisti
Co **politega econòmega fasista** se intende come che i fasisti i ga aministrà l'economia talgiana intant el so perìozo de potere.

El fasismo el dis che l'é na tèrẑa via rispèto al comunismo e al capitalismo, dando cosita un alternativa econòmica ale do izeologie che ghe n'èra prima.

Le dotrine econòmiche fasiste, de pì o de manco, le é rapresentaze da: corporativismo, socialisaẑion, dirigismo, autarchìa, socialismo naẑional e sindacalismo naẑional. Ste particolarità se le pòl catar sia tele polìteghe econòmiche de i fasisti a el governo, che anca te i prinẑipi de tuti i movimènti fasisti sènẑa mes-ceri dal iniẑio del noveẑènto fin a azès, anca se tuti i ga dat a ste caraterìstiche in peso divèrso, a seconda del loch e del perìozo dela stòrgia.
Taumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhenuakitanatahu

thumb|300px|Carteło stradałe par identificar Taumata
**Taumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhenuakitanatahu** o **Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu** xe el nome in łéngua maori de na cołina de scarsa riłevansa, alta sirca 305 metri, visina a Porangahau, a sud de Waipukurau inte ła Hawke's Bay meridionałe, in Nova Zełanda. El nome xe par senplisità abrevià in **Taumata** da i abitanti del logo.

El nome scrito so l'indicasion stradałe xe **Taumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhenuakitanatahu**, che se traduxe pì o meno *El cijo [o ła sima] de ła cołina [o del logo], andove Tamatea, l'omo co i grandi xanoci, che el xe sbrisià [xò], montà [sora] e che el ga parà baso łe montagne, [par percorare ste tere], [che xe] conosùo cofà cueło che magna łe tere, el ga sonà [có] 'l propio flauto [naxałe] pà ła so amata*. Co 85 litere, xe uno dei toponimi pì longhi che se conossa.

Ghè xe diverse tradusion e pronunse par sta cołina, una di queste xe *Tetaumatawhakatangihangakoauaotamateaurehaeaturipukapihimaungahoronukupokaiwhenuaakitanarahu*, 92 litere, ed xe entrà inte el Guinness dei primati co sto nome.

Ła version pì longa del nome xe aparentemente pì resente, o forse pì formałe. Se dixe che el nome pì longo, che atualmente se cata in un segnałe stradałe, xe stà senpre dopàra da łe popołasion Maori. I gałexi i sostien parò che st'ultima version del nome ła xe stà alungà aposta a partir da queła orixinałe par essar pì longa de *Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch*, che a so olta qualcun sostien che ła xe stà alungà de propoxito masa par divegnére el pì longo toponimo inglexe.

## El nome inte ła cultura popołare
Ła forma pì breve del nome xera dopàra inte na canson scrita e interpretà dal muxicista neoxełandese Peter Cape (1926-1979). In seguito a ła canson de Cape, el nome xe conparso inte el suceso pop inglexe *The Lone Ranger*, de Quantum Jump, inte el 1979. Ła canson ricorda, inte el tono e inte ła mùxega, ła cultura de i Indiani d'America, in acordo có'l testo de ła canson. Kenny Everett gà interpretà questa canson par el so Video Show so Independent Television (ITV).

## Łigadure foreste
*  Words to a song  canson su sto posto
*  El toponimo pì longo del mondo - da yourDictionary.com 
*  Ła batàja dei nomi 
*  Loadstar's Lair - dixe che ła pronunsa del nome xe *Taumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapimaungahoronukupokaiwhenuakitanatahu*
*  Words Etc - dixe che ła pronunsa xe *Tetaumatawhakatangihangakoauaotamateaurehaeaturipukapihimaungahoronukupokaiwhenuaakitanarahu* o *Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu*
Booklet dizitałe

Un **Booklet digitale** (dall'inglexe Digital booklet) xe un file in formato PDF che te pui otegnére co l'acquisto de un album mùxicałe su un negosio de mùxica dixitałe. Se trata de un file formato da diverse pajine contenente someje, testi, crediti e tuto ciò che sołitamente xe contegnùo e rintrasbiłe inte i libreti vendùi all'interno de i album mùxicałi inte ła łoro version normałe, acquistàbiłe inte i negosi de dischi.

El primo exenpio de *booklet digitale* xe stù rexo disponìbiłe el 23 de novenbre 2004 in ocaxion de ła publicasion dell'album *How to Dismantle an Atomic Bomb* de i U2 so ła piataforma dixitałe de ła Apple iTunes Store, ła pì difondesta al mondo.

## Note
MoVimento 5 Stełe

{{
El **Movimento 5 Stee** (**M5S** in sigla, *Movimento 5 stelle* in tałian ) el xe un partio połitego tałian.

## Fondator
Fondator del movimento el xe Beppe Grillo.
Noveło Papafava

__HIDDENCAT__

**Noveło Papafava** o **Novello Papafava** xe un disiendente de la fameja Papafava, xe sta homo de cultura e sagista. Fioło de Francesco (1864-1912) e de Maria Meniconi Bracceschi, intel 1917 el se aruoła vołontario e el vien mandà so l'Ixonso quaxi co ła disfata de Caporetto . Dopo ła guera cołabora co ła revista “Rivoluzione liberale” direta da Piero Gobetti. More a Rovołon.

## Òpare
* Caporetto., La Voce, s.d. 1918
* Appunti militari 1919-1921, Taddei Ferrara 1921
* Revision Liberale, «La Rivoluzione liberale», 15-22 maggio 1923
* Badoglio a Caporetto, Torino: Gobetti 1923
* Da Caporetto a Vittorio Veneto.
* Filosofia del Liberalismo, «La Rivoluzione liberale», 16-29 maggio 1923
* L'Attualismo Considerazioni, Piccola Biblioteca di Coltura filosofica 60, Edizioni Athena, Milano1927
* L'Attualismo, Considerazioni - II° edizione de " L'idealismo assoluto ", Athena, Milano, 1932
* Premesse alle riforme agrarie, Comunicazione svolta al 1º convegno interregionale di agricoltura dell'Unione Cristiana Imprenditori Dirigenti. Bologna, 4 luglio 1948, UCID,, Padova, 1948
* La Cavalleria italiana nella guerra 1915-18, Randi 1956
* Il Risorgimento nella coscienza degli italiani d'oggi. S.l.n.d., 1961
* Considerazioni sulla battaglia di Caporetto, Soc. Tipografica, Padova 1961.
* Vittorio Veneto-Estratto dalla rivista Padova, ott. nov. 1958. Soc. coop. tipografica, Padova., 1963.
* Le cause di Caporetto Cordani 1968
* I cattolici tra partio unico e libertà di scelta, La fisionomia del cattolico impegnato inte el dibattito pułìtego durante gli anni cinquanta. Introduzione di Francesco Margiotta Broglio, Giunti 1994
* Proprietari di sé e della natura, Liberilibri 2004.
Caporeto

**Caporeto** (*Kobarid* in sloveno, *Cjaurêt* in furlan) el xe un comune de sirca 4 mie abitanti, indove che su par xo el ventisinque par sento i vive inte a sede comunałe. I altri vive ne łe altre łocałità.

El paexe se cata inte l'alta vałe dell'Isonso, e xe famoxa par ła Bataja de Caporeto. Dal 1920 al 1947 ste xone le gera soto el stato italian, anca se la stragrande majoransa de residenti el gera sloven. Anticamente qua se parlava ladin, po el todesco ga ciapà pie inte łe clasi mèdio alte, invese łe fameje popołari parlava sloven. Deso el sloven xe ła łéngua pi difuxa.

## Corsi de aqua
[thumb|left|L'[Lisonz|Isonso visin Caporeto]]
Fiume Isonso; 
fiume Natisone; 
rio Bela; 
torente Cocosnia (*Kokošnjak*);
torente Dèrgani (*Potočec*);
rio Siag (*Šjak*);
rugo Zavelincelam (*Perivnik*);
torente Rieca (*Raka*);
torente Idria (*Idrija*);
rugo del Confin (*Rapid*);
rio Iamnich (*Jamjak*);
rio Nero (*Črni potok*);
rio Plaze (*Plazi potok*).

## Località

El comun de Caporeto el xe divixo in 33 insediaminti ('naselja''):

## Personaji cełebri
* Simon Gregorčič, poeta
Abesivo

L**'abesivo** xe el caxo che indica mancansa de calcossa (sensa qualcheduni, sensa calcossa)(el conplemento de escluxion). Existe in łéngua finlandexe, in estone, in alcune łéngue sami e in turco.

In finlandexe se uxa co verbi e sostantivi col sufiso *-tta/-ttä*. Par exenpio *opettaja* (insegnante) col abesivo se trasforma in *opettajatta* (sensa insegnante), *jää* (giàso) se canbia in *jäättä* (sensa giaso).
Co i verbi l'utiłixo xe simiłe: *heittää* (lansare) el canbia in *heittämättä* (sensa lansare, sensa 'ver lansà).

Da precixar comunque che co i sostantivi, par indicar ła mancansa, xe pì frequente l'uxo de ła prepoxision *ilman* pì el partitivo.

## Bibliografia
*  Leila White, *Suomen kielioppia ulkomaalaisille*, Finn Lectura, 2008. ISBN 978-951-792-092-6
Paleolitego

__HIDDENCAT__

El *'Paleolitico* (del greco παλαιός palaios, "vècio", e λίθος lìẑos, "sas", osìa età "del sas vècio") l'é stat el prim perìođo onde che se é svilupađa la tenołogia umana co l'introduẑion dei primi strumènti de sas fata dale varie spèce de ominiđi (ẑirca 2,5 milioni de ani fa) e finèndo co l'introduẑion de l'agricoltura, co el pasagio al Mesolitico.

El termine el é stat inventà del studioso de Preistoria John Lubbock te el 1865 in oposiẑion al tèrmine "Neolitico".

Tra le ère geològiche la corisponẑ a cuela del Pleistocene (da 2,58 milioni a 10 000 ani fa).
Inesivo

L**inesivo** xe uno dei caxi locativi de łe łéngue del cepo ugro-finico. Vien dopàra par esprimare ło stato in logo e xe tradoto co łe prepoxision *inte* e *a*. In finlandexe ło stato in logo espreso dall'inesivo xe xeneralmènte entro limiti definìi.

"Inte ła caxa" xe tradoto in finlandexe co *talo&middot;ssa*, in estone co *maja&middot;s*, in ungarexe co *h&aacute;z&middot;ban*.

In finlandexe l'inesivo xe formà a partire dal caxo nominativo, al cuałe se xonte el sufiso *ssa/ss&auml;*. In łéngua estona vien xontà na *s* al caxo genitivo. In ungarexe vien de sołito xonto el sufiso *ban/ben*, ma i połe anca essar xonati *-on*, *-re*, *-en*, dopàrai in xenare co i nomi de sità.

## Bibliografia
*  Leila White, *Suomen kielioppia ulkomaalaisille*, Finn Lectura, 2008. ISBN 978-951-792-092-6
Ceza de San Roco (Celat)

Ła **ceza de San Roco** a Celat de Valada ła ze sta edifegà a partir del 11 de setembre 1564 da un grupo de fameje del logo cofà voto contro ła peste. In chei ani ła epidemia diłagava e inte el soło vilajo de Celat łe vìtime łe ze stà 30.

El ténpio el ze dedicà anca a San Sebastian.

Afrescada da Lorenzo Pauliti el 6 de otobre 1565, prezenta ai muri, intrà someje de santi, łe siene de ła Crozefision e de ła Natività. Ła volta a crozera ła ze invese adornà co bełe figure dei cuatro evanzełisti co i so sìnbołi. De ła vècia strutura ghe resta el coro e altri elementi.

Inte el 1685 ghe ze sta lavori de anpliamento che i ga determinà inte el 1688 el aparensa atual. El interno ga anca tole alteresche de valor. Inte i ani otanta pultropo sta ceza ga subio un furto. I ani novanta del XX secolo ga visto un discuso restauro.
Zacco

I *'Zacco* i xe sta na fameja aristocràtega padovana, ascrita al patrisiado venesian e fasente parte de łe cussia ciamade *Caxe fate par soldo*.

## Storia
I vien citai fin da el ano 1080. Intel 1653 i vien agragadi al patrisiado pa łe benemerense verso ła Republica. Dal 1700 pa decreto asburgico Piero Zacco e tuti i so disiendenti (sensa distinsion tra homani e fémane) vien nominadi conte del Sacro Roman Inpero pa i servisi miłitari de 8 Zacco contro i turchi. Soto dominasion striaca del XIX secoło a ła fameja i venia riconosudi i tìtołi in precedensa avudi.

## Membri
* Antonio Zacco (1654 - 1723), miłitare veneto.

## Łoghi e architeture
* Pałaso Zacco, a Canaregio;
* Pałaso Zacco Armeni, a Padova in Prà de ła Vałe.
Papafava

thumb|Albaro geneałògico de łe fameje Cararesi e Papafava (seconda metà sec. XVIII).|sinistra
Co **Papafava** (tal olta anca **Pappafava**, pi precixamente **Papafava dei Cararesi**) se fa riferimento a na fameja aristocràtega padovana. Ła xe sta iscrita al patrisiato venesian intrà łe cussia ciamade *Caxe fate par soldo*.

## Storia
I Disiende da un ramo dei pi cełebri Cararesi: el primo a portar il soranome Papafava xe sta un Giacomino da Carara, visudo inte el Doxento. El ramo orijinario, dei Papafava dei Cararesi, se stabiłise a Venesia, indove, pa i schei donadi a ła Republica ne ła guera de Candia contro i Otomani, i xe stai inte el 1652 iscriti al patrisiato venezian.

Un ramo secondario, ma no manco riłevante, xe sta queło dei Papafava Antonini, rexidenti a Padova. Sti chi, menbri del Consejo nòbiłe de Padova, i ga ricoerto inportanti carghe munisipałi. Dopo el periodo de ła Serenissima, Viena ghe ga riconosudo ła nobiltà co Sovrana Risolusion de el 4 de setembre 1818 e 19 de otobre 1823.

## Menbri
thumb|left
thumb|Pałaso Papafava a ła Mixericordia (Canaregio)|sinistra
* Noveło Papafava dei Cararesi (1899 - 1973), scritor, prexidente de ła Rai da el 1961 al 1964.

## Loghi e architeture
* Pałaso Pesaro Papafava, a Canaregio;
* Pałaso Papafava Schiesari Bergonzini, a Conselve;
* Pałaso Tasca Papafava, a Casteło;
* Villa Papafava, a Rovołon;
* Villa Papafava, visin łe Terme Euganee, rimane soło ła barchesa.

Existe anca na *Fondamenta Tasca o Papafava* in sestier Casteło, a Venesia.
Peste

Ła **peste** xe na małatia infetiva de orijine batèrega cauxada dal baterio Yersinia pestis. Ła xe na małatia cuarantenaria e par el Regołamento Sanitario Internasional ła xe asogetada a denunsia internasional a l'OMS, sia par caxi acertadi che par chełi sospeti. Sorxi e peoci i połe pasar ła peste a l'omo. El periodo de incubasion xe da 2 a 12 dì. Ła peste ła połe portar a ła morte.

I existe vari tipi de peste, ma i pi do i pi degni de nota:
* Peste bubònega
* Peste polmonar (ncora pi grave e trasmitìbiłe pa via aprea)

Ne i sècołi scorsi sta małatia ga fato varie stragi de xente a pi riprexe. Anca in vèneto.
[right|thumb|261x261px|Difusion de ła peste bubònega in [Eoropa (1347 - 1351 e oltre)]]

Al al di d'ancuo a se nota intrà 1.000 e i 3.000 caxi anuałi de peste al mondo, spesalmente in Àfrica e in Asia e alcuni focołari i vien segnaladi a olte in xone caucàxeghe e nordamericane, (Canada, USA, Mèsego setentrional).

## Voxi corelade
*Pandemia
*Malatia
*Hubei
*Pandemia de COVID-19 del 2019-2020
Festival de Sanremo 1951

Ła **I^ edixion del [[Festival de Sanremo|Festival de ła Canson Italiana]]** se ga svolta al Sałon de łe Feste del Casinò de Sanremo da luni 29 de genajo a mèrcore 31 de genaio e ła xe stà prexentà da Nunzio Filogamo .

L'edixion xe stà vinta dała canson *[[Grazie dei fiori]]* interpretà da Nilla Pizzi. Al secondo posto se ga clasificà La luna si veste d'argento interpretà da Nilla Pizzi e Achille Togliani, al terso, Serenata a nessuno interpretà da Achille Togliani.

El programa xe stà trasmeso da Rete Rossa, l'atuałe Radio 1.

## Formuła
I cantanti/grupi in gara i xe tre, Nilla Pizzi, Achille Togliani e il Duo Fasano., che i deve exeguire łe 20 canson in gara, sełexionà da un totałe de 240 .

Inte łe prime 2 serate, vien exeguìe 10 canson par sera, 5 de łe cuałi łe se cuałifica pa ła finałe.

## Clasifica
# *[[Grazie dei fiori]]* (Gian Carlo Testoni-Mario Panzeri-Saverio Seracini) - Nilla Pizzi
# *La luna si veste d'argento* (Vittorio Mascheroni-Biri) - Nilla Pizzi e Achille Togliani 
# *Serenata a nessuno* (testo e mùxica de Walter Colì) - Achille Togliani
# *Al mercato di Pizzighettone* (Nino Ravasini-Aldo Locatelli) - Achille Togliani e Duo Fasano 
# *Eco tra gli abeti* (testo de Enzo Bonagura; mùxica de Carlo Alberto Rossi) - Nilla Pizzi e Achille Togliani 
# *Famme durmi*' (Virgilio Panzuti-Danpa) - Achille Togliani e Duo Fasano 
# *La cicogna distratta* (Carrel-Aldo Valleroni-Da Rovere) - Duo Fasano 
# *La margherita* (Ester B. Valdes)  - Nilla Pizzi e Duo Fasano 
# *Sedici anni* (Livio Gambetti-Mario Mariotti-Astro Mari) - Achille Togliani
# *Sotto il mandorlo* (testo de Gian Carlo Testoni e Mario Panzeri; mùxica deCarlo Donida - edizioni musicali Radio Record Ricordi) - Duo Fasano 
* NF *È l’alba* (Gian Carlo Testoni-Armando Trovajoli) - Nilla Pizzi 
* NF *Ho pianto una volta sola* (Dino Olivieri-Pinchi) - Nilla Pizzi
* NF *Mai più* (Renato Fuselli-Filippo Rolando) - Achille Togliani 
* NF *Mani che si cercano* (Gino Redi-Giovanna Colombi) - Achille Togliani 
* NF *Mia cara Napoli* (Mario Ruccione-Salvatore Mazzocco) - Nilla Pizzi 
* NF *Notte di Sanremo* (Enzo Luigi Poletto) - Nilla Pizzi 
* NF *Oro di Napoli* (Angelo Brigada-Umberto Bertini) - Nilla Pizzi 
* NF*Sei fatta par me* (Giovanni Fassino-Guido Quattrini) - Achille Togliani e Duo Fasano
* NF *Sorrentinella* (Saverio Seracini-Arrigo Giacomo Camosso) - Duo Fasano 
* NF *Tutto ze finito* (Danilo Errico-Otello Odorici-Sergio Odorici) - Nilla Pizzi

## Anèdoti
* Un biglieto par asistere ała manifestaxion costava 500 lire, el corispondente de 10 euro 

## Note
Grote del Caglieron

miniatura
Łe **Grote del Caglieron** łe se cata inte el comun de Fregona, provincia de Treviso, precixamente ne ła łocalità Breda. A Se trata de na serie de buxi creà in parte da atività de erosion naturałe e in parte antròpega pa estrasion de piera arenaria.
Tonadich

**Tonadìch** l'é in comun tel toc alt dela val de Primier, in Trentin. El comun el fa part del Parco Paneveggio Pale de San Martin.

Sora Tonadìch ghe n'è el Castèl Pietra, e pò de drìo ghe n'è la Val Canali.

## Note
Bailadores

**Bailadores** ła xe na sità del Venesueła inte el stato de Mérida.

Ziogràfegamente ła se cata inte ła parte sud-osidentałe del stato de Mérida, so l'area del basin del fiume Mocotíes inte na vałe inte ła Cordiłiera de Mérida. Ła xe el caoliogo del comun de Rívas Dávila e ła ga na vocasion agricoła e turistega.

## Istòria
Ła xe sta fondà dal capitan Luis Martín Martín, el 14 de setenbre del 1601, su nomina del giudise fondator Pedro de Sandes, de ła regia corte de Santa Fé de Bogotá.

Bailadores ła xe sta al sentro de inportanti avegnimenti durante el periodo de l'independensa parché ła se cata inte ła rota de ła Cordiłiera, na inportante via che cołega el sentro e l'osidente del Venesueła.
Yanka Kupala

**Yanka Kupala** (in bieloruso **Я́нка Купа́ла**) (1882 – 28 de zugno 1942) el xe el pseudonimo de Ivan Daminikavič Lucevič, poeta e scritor biełoruso.
El vien considerà uno de i pì grandi scritori bielorusi del venteximo secoło. Inte ła so vita el ga sercà de recuperar e promovare ła lengua bielorusa, difendendoła da ła forte influensa de ła lengua rusa.

El ga conposto ła maxor parte de łe so òpare infrà el 1913 e el 1922. Scanpà da łe purghe che łe gheva colpio i intełetuali bielorusi a ła fin de i ani trenta, el xe parò casca baso da un pałaso inte el sentro de Mosca inte el zugno del 1942. Oncora uncò no xe ciaro se el se ga copà o se el xe sta copà dal NKVD.

## Òpare
### Racolte de poexie
* «Жалейка» (1908)
* «Гусьляр» (1910)
* «Шляхам жыцьця» (1913)
* «Спадчына» (1922)
* «Ад сэрца» (1940)

### Poexie
* «Зімою» (1907)
* «Нікому» (1907)
* «Адплата каханьнем» (1907)
* «У Піліпаўку» (1908)
* «За што?» (1908)
* «Адвечная песьня» (1908)
* «Курган» (1910)
* «Сон на кургане» (1910)
* «Бандароўна» (1913)
* «Магіла льва» (1913)
* «Яна і я» (1913)
* «На папасе» (1913)
* «Безназоўнае» (1924)
* «З угодкавых настрояў» (1927)
* «Над ракой Арэсай» (1933)
* «Тарасова доля» (1939)

### Òpare teatrałi
* «Паўлінка» (1912)
* «Прымакі» (1913)
* «Раскіданае гняздо» (1913)
* «Тутэйшыя» (1922)

## Altri projeti

## Ligamenti foresti
* soneti de Yanka Kupala (''inglese'') 
* biografia (russo)
Yakub Kolas

**Yakub Kolas** (in bieloruso **Яку́б Ко́лас**) (1882 – 13 de agosto 1956) el xe el pseudònemo de Kanstantsin Mihaylavich Mitskievich, poeta e scritor biełoruso.
El xe sta vise-residente (dal 1929) de l'Academia de łe Siense de ła Bielorusia. E el ga vinto el premio Stalin inte el 1946 e 1949.

Kolas el jera conosuo pa' ła so sinpatia verso el mondo contadin, no par gnente "Kolas" in bieloruso vol dir "spiga de formento".

## Òpare
* «Песьні-жальбы», 1910
* «Новая зямля», 1923
* «Сымон-музыка», 1925
* «Рыбакова хата», 1947
## Premi risevesti
* Prèmio Stalin
* Prèmio statałe de l'URSS
* Órdane de Lenin
* Órdene de ła bandiera rosa
* Órdene de ła bandiera rosa del laoro 
* Medaja del partexan de ła granda guera patriòtega
## Altri projeti

## Linganbi foresti
Euclide

__HIDDENCAT__

L'é stat de segur el pì importante matematico de ła storia antica e uno dei pì importanti e riconosesti de ogni temp e posto. Euclide el é noto pì che altro come autor dei *Elementi*, la pì importante opera de geometria dela 'ntichità; parò de el se sa poc. Euclide el é nominà ten brano de Pappo, ma la testimoniansa pì importante de che vèn la so storgiografìa la ven da Proclo, che el lo mete tra i più đoveni disepoli de Platone.

## Altri projeti
Gresa antiga

miniatura|La Gresia antica dal 750 al 490 a.C.
Co ła paroa **Gresia antiga** (*Αρχαία Ελλάδα*, *Archàia Ellàda* par grego) se parla de ła Gresia, co a so istoria e cultura, da ła fin de el età del bronzo, e el inìsio de l'edà arcaiga inte el XII secoło prima de Cristo, fin a ła perdita de l'independensa co ła concuista de Łisandro Magno, inte el 323 v.C..

La é stata inportante parché, pì che altro te l'Età clasega, ghe n'é stat in svilupo artistico e cultural de granda importanẑa stòrica. Tipo Euclide e Archimede i é stati inportanti sienẑiati, o Platon e Aristotele inportanti filosofi e i so tèsti i é ncora incoi apreẑađi dei studioxi.

La stlria de la Grèsia antica la é tajađa in do perìođi: el Medioèvo elenico e la età Età clasega. A òlte se fa rientrar anca i periođi pena prima (la età micenea) e pena dòpo (el Elenismo).

miniatura|La espansion culturale de la cultura grèca, cauxađa de la colonixaẑion

Ghe n'é stat na espansion coloniale che la ga bù par efèto che la cultura grèca la é stata portađa par tut el Mediteraneo e el Mar Negro. Ten ẑèrti pòsti la lengua popolare l'é restađa cuela de orìgine grèca, cofà in Puia onde che se parla ncora el Griko.

Le ẑità (πόλις, *polis*) pì inportanti l'é stat Sparta e Atene (la prima co in govèrno democratego).
## Altri projeti

## Linganbi foresti
Gansu

El **Gansu** (cineze tradisional 青海, pinyin *Gānsù*) el ze 'na provinsa de ła Cina osidental. El konfina a nord ko ła Mongołia, ła Mongołia Interna e el Niṅšia, a est ko el Šenši, a sud ko el Sicuan, a sudovest co el Ciṅhai, a nordovest co el Šinciaṅ.

Ła ze 'na area konprendesta intra el Altopian de el Tibet a sudovest e el Altopian de Huaṅtu (o de el *loess*) a nordest.

## Zeografia fizega
El teritorio a nord el ze pian, a sud se kata invese ła kaena montagnoza de Ciłian; al sentro el teritorio el se strenze inte ła rejon istorega de el Coridoio de Hexi.El fiume prinsipal el ze el Fiume Zało.

## Zeografia umana
Ła popołasion ła ze konpoñesta da sirka el 92% de Han, ko molte minoranse difarenti; sirka el 73% łi vive in kanpaña.

Soło ke łe vałi łe vien koltivae; vien su koton, łin (desfrutà par farghe ojo), granturko, mełoni, mejo e gran. Ła baze de ła ekonomia ła ze ła estrasion de minerałi (in modo partikołar tere rare), petrołio e karbon.

Ge ze inpianti par ła produsion de ełetrisidà, industrie petrolkimege, de makinari par l'estrasion de petrołio, e de materiałi par ła ediłisia.

## Gałeria de someje

Silk Road 1992 (4368157936).jpg|Munti Ciłian 
Yardangs near Dunhuang 2.jpg|I *yardang* de Dunhuaṅ
Lanzhou-rio-amarillo-baita-shan-d03.jpg|Łanco
天水伏羲庙大门西侧牌坊 - panoramio.jpg|Tianšui


## Note

## Altri projèti
Vałanga

Na vałanga.|400px|thumbnail|destra
thumbnail|400px|Protesion par le vałanghe.

Ła **vałanga** o **slavina** o **sgiaoro** xe un fenòmeno che se verifica co na masa de neve o giaso inprovisamente ła se mete corar xo pa un versante, e ła score inte na vałe a cauxa de ła rotura del equiłibrio prexente a l'interno del manto nevoxo, par efeto de un stress interno che el porta al ragiungimento de ła carga de rotura, o sia co ła forsa de gravità che ła vien aplicà so un versante ła sùpara ła forsa de coexion del manto nevoxo.

Durante sto fenòmano ła masa nevoxa ła por rivar a na vełosità de 300&nbsp;km/h. Łe cauxe provocatorie połe èsare dovude a efeti antròpeghi (de sòłito siatori) o naturałi. Co scumisia parte e dopo ła rancura suxo pi neve devegnendo granda e ingrosandoxe senpre pi.

## Pericołoxità

Łe vałanghe łe xe tanto pericołoxe e sovente łe copa i malcapitadi che i se cata drento ła neve. Esiste varie scałe de pericołoxità de vałanga, standardisade anca a łiveło eoropeo. Ghe xe cani che juta i socorsi a tirar fora i homani intrapoladi inte ła neve, come i San Bernardo. Co alto ris-cio de vałanghe xe sconsejà ndar fora co scii o altro material pa i versanti nevoxi. Par ciò bixogna senpre vardar el bołetin nivołògico prima de organixar escursion sua neve co inclinasion de pendio *ełevà*.

## Tipi de vałanghe
* In baxe a ła cauxa 'naturałi* o *artifisiałi*.
* In baxe a ła morfołojia de i versanti łe pol èsar *de versante* o *de cołatojo*.
* In baxe a ła dinàmica distinguimo *aeree*, *nubiformi*, *radenti*, *terestri*.
* In baxe al distaco ghe xe vałanghe *a fronte*, *a łastroni* (o *a łastre*), *pontiformi*.
* In baxe al tipo de percorso łe se clasìfega come *de versante* o *incanałade''.
Edward Weston (chìmego)

Nato in Inghiltera, trasferìo pì tardi inte i Stati Unii, Weston xe ricordà par i so laori so ła galvanostegia, so łe cełe ełetrochimeghe (tra cui ła piła Weston) e so łe mixure ełetrighe. Xe stà anca un concorente de Thomas Edison inte ło sviłupo dell'industria de generasion e distribusion de ła corente ełetriga.

## Biografia
Nato inte el 1850 da na faméja de comercianti, Weston gà studià medexina, ma, pian pian, se gà senpre pì avicinà ała chìmega. Gà dovùo emigrar inte i Stati Unii dopo el diploma in medexina, inte el 1870, e gà catà laoro inte el setór de ła galvanostegia, 'nddove se gà interesà de generasion de corente e gà inventà diversi xeneratori e dinamo.
Dopo calche ano gà fondà co altri soci ła Weston Electric Light Company, a Newark, New Jersey, vinsendo anca na gara pà ła fornitura par inluminàre el ponte di Brooklyn.

Xe stà prexidente dell'American Institute of Electrical Engineers (Istituto Americàn dei Ingegneri Ełetrisi) dall'1888.
Gà inventà do leghe metałiche, ła costantana e ła manganina, dopàrae oncora on cò pà łe mixure ełetrighe. Gà poi sviłupà strumenti de mixura de ła corente ełetrega e inte el 1888 el tacà a gestir ła Weston Electrical Instrument Corporation, che xe divegnùa famoxa inte el mondo par i voltmetri, anperometri, contatori, mixuratori de rexistensa e frequensa, trasformatori e traxdutori.

Gà catà un metodo par produre magneti permanenti, un tachimetro magnetico e l'anperometro sol cruscoto de łe Harley-Davidson.
Gà brevetà ła piła Weston inte el 1893, na piła che ła xenera un voltagio pitosto stàbiłe inte el trascorare del tenpo, dopàra pà ła całibrasion in laboratorio dei voltmetri. El coeficiente de tenperadura xe ridoto grasie all'introdusion de un mecanixmo de nò saturasion, divegnùo ło stàndar moderno. Inte el 1911, cò che ła piła Weston xe divegnùa ło stàndar internasionałe pà ła forsa ełetromotrise, Weston gà rinuncià ałe so royalty de breveto.

Inte el 1936, Weston morì a Monclair inte el New Jersy, dopo 'ver registrà 334 breveti 'mericani.

## Altri projeti
Teritorio de ła Kamčatka

Ła **Kamcatka** (in ruso Камча́тский край, *Kamtchatski kraï*) el ze un teritorio de ła Rusia.

Ła se kata inte ła banda nordoriental de la ła Siberia, ła ze una penìzoła montañoza intra el Mar de Okhotsk a ovest, el Mar de Beriṅ e l'Osèano Pasìfego a est.

## Zeografia fizega
Łe do kaene montañoze prisipałi łe ze separae da ła vałe del fiume Kamcatka.

El klima el ze de tipo boreal o de alta montaña.

## Zeografia umana
Ła popołasion de etnia rusa ła ze el 85,9%, keła ukraina el 3,9%, keła koriaka el 2,3%.
El 77% dei abitanti łi vive in sità, sirka metà de i abitanti int'el kaołogo.

Se pratiga ła peska, el ałevamento de łe rene e ła kasa.
Se estrae fero, petrołio, rame, oro e karbon.

## Gałeria de someje

File:ISS-38 Kliuchevskoi Volcano on Kamchatka.jpg|volkan Sopka de Kliucievsk, patrimonio ONUESC
File:Пенжина выше Аянки.jpg|fiume Penžina, a nord
File:Три вулкана.JPG|el kaołogo Petropavlovsk-Kamcazki
File:Kamchatka Brown Bear near Dvuhyurtochnoe on 2015-07-23.png|orso de ła Kamcatka


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Sieza

thumb|right|250px|Un łaberinto de siexaŁa **siexa** xe na asociasion de àrbari o arbusti jeneralmente piantadi a sircoło o par longo a forma bariere. Łe siexe łe se pianta de sòłito inte i confini de i canpi o intrà canpi del steso propietàrio co finałità de stecadi, pa łimitar ła forsa del vento o pa fermar l'avansada de arbusti no desideradi. Łe siexe łe fa parte del paesajo rurałe. Łe costituiva, e ncora łe ga ste funsion, na fonte de elimentasion par i animałi picenini che i vive drento o inte łe prosimidà. Łe siexe anticamente łe gera anca de i ridoti sistemi de provijion de łegno da far fogo.

## Uxi
thumb|250px|SiexeInte el pasà grandi siexe senpre bentegnue formava łaberinti botàneghi pa intratenismento de (soratuto) ła nobiltà in vile e castełi. In Vèneto ghi n'è a Valsansibio, a Strà preso Vila Pisani, al Casteło de San Pełagio visin Padova, a Verona e a Venesia.

Al di de ancuo łe siexe łe vien doparà anca pa dełimitar e ornar el propio jardin, dàndoghe soralconto na protesion vixiva. Łe siexe łe pol èsar costituide da raquante piante o specie vejetałi difarenti e de varipinti cołori. A olte ste bariere vive łe sostituise łe reti metàłiche de dełimitasion intrà parcełe diverse.
Oblast' de Magadan

**Magadan** (in ruso Магада́нская о́бласть, *Magadanskaïa oblast*) el ze un oblast de ła Rusia.

El se kata inte ła Siberia nordoriental, a kavało de el Altopian de ła Kolima e de ła banda meridional de i Monti de Cerski; el ze bañà dal Mar de Ohozk a sud e sudest.

## Zeografia fizega
El fiume prisipałe ła ze ła *Kolyma*, ke ła skore verso nord.

## Zeografia umana
Ła popołasion ła ze rusa a el 81%, ukraina a el 6%.

Inportante ła ze ła peska de bakałà, sardełe e salmoni.
Se estrae oro, arzento, staño e tungsten.
Tra łe industrie se rikorda kełe ke produze enerjia.

## Gałeria de someje

File:Озеро_Джека_Лондона.jpg|Munti Angacak, a ovest
File:Долина_Буюнды_-_panoramio.jpg|fiume Buiunda, al sentro de el oblast'
File:Magadan seen from mountain.jpg|el kaołogo Magadan
File:Полуостров Кони. Ольский участок.jpg|riserva de stato de Magadan, inte ła penìzoła de Koni, candidada a patrimonio ONUESC


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Sparta

**Sparta** (in grègo **''Σπάρτη** Spàrte*) el xe el caològo de la [[Łaconia]]. La xe inte ła parte a sud del [[Peloponexo]].

[[Imàjine:Sparta territory.jpg|miniatura|left|El teritòrio de Sparta te la [[Età clasega]]]]
Rente a la sità modèrna ghe xe restà i rèsti de na sita antiga: el so nòme el xera *Σπάρτα* (*Sparta''), una de le potènse de la Grèsa insieme a Atene. La cultura la xera chela de laorar tanto par ver dei bòni guerieri, otegnendo cusita boni rexultai: Sparta la ga batesto anca Atene inte la guera del Pełoponexo.