open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rejo decreto

Un **rejo decreto-leje** (RDL), inte i ordenamenti zurìdeghi co forma de goerno monàrchega, el ze un ato che el ga forsa de leje emanà dal Re.

## Inte el mondo
### Itàlia
Inte el ordenamento zurìdego italian el rejo decreto-leje (R.D.L.) el zera un ato che el ghea forsa de leje adotà dal Consejo dei ministri e promulgà dal re inte el ndar del Regno d'Itàlia. Le necesità pułìteghe e aministrative del Goerno i ło gaveva induzesto fin da l'Unità d'Itàlia de emanare co rejo decreto norme zurìdeghe de conpetensa del podere lejislativo. Solché inte el 1926 ła zera vegnesta aprovada na leje (leje 31 de zenaro del 1926, n. 100) che ła regołamentava ła facoltà del podere ezecutivo de emanare norme zurìdeghe.

I reji decreti leje no abrogai da seventi despozision e conpatìbiłi co ła Costitusion de ła Repùblega Italiana i resta in vigore anca inte l'ordenamento de ła Repùblega Italiana.

### Regno Unio
Inte el Regno Unio el *royal charter* el ze emanà dal sovran de ła monarchia del Regno Unio e el ga moltèpleghi dòpari, cofà par ezénpio par conferir el status de università e poderi de asegnasion de tìtułi a college o a altri enti pùbleghi o teritoriałi.

### Spagna
In Spagna el *real decreto ley* el ze un ato che el ga forsa de leje adotà dal Consejo dei ministri e emanà dal re in cazo de straordenària e urzente necesità drio dei sensi de l'art. 86 de ła Costitusion, che el ghene dimanda ła vałidasion inte i seventi trenta dì da parte del Congreso dei Deputai, ła càmara basa del Parlamento. 

Siben gavendo forsa de leje, łe ghe ze precludeste racuante matèrie: l'ordenamento de łe istitusion fondamentałi del stato; deriti, gaveri e libartà dei sitadini stabiłii inte el Tìtuło I de ła Costitusion; el rezime de łe comunità autònome e el derito ełetorałe zenerałe.

## Voze corełae
* Decreto
* Monarchia
* Ordenamento zurìdego
* Breveto reałe
Ordenamento zurìdego

El **ordenamento zurìdego** (da todesco *Rechtsordnung*) o pì senplegamente **ordenamento** el ze ła union del derito de na società, che el ze, l'insieme de łe norme zurìdeghe che łe governa un liogo spesìfego inte un momento spesìfego. Inte el cazo dei Stati, l'ordenamento zurìdego el ze formà da ła Costitusion del Stato, che ła ze desiplinà cofà norma suprema, da łe leji, da łe norme zurìdeghe del podere ezecutivo, cofà el regołamenti, e altri regołamenti cofà tratai, convension, contrati e despozision partegołari.

L'ordenamento zurìdego no el va confondesto co l'órdene zurìdego, che el se traduze inte l'insieme de łe norme che łe desiplina na determinada àrea de l'ordenamento zurìdego. La rełasion in conceti ła ze de zènero e de spece.

## L'ordenamento zurìdego cofà sistema
Le norme łe interajise intrà lore, e se łe ze interconese in baze a prìnsipi de aplegasion zenerałe, se parla de ordenamento zurìdego. Secondo el zurista ingleze de l'Università de Oxford, Herbert Hart, el derito el se conpone de du tipi de norme zurìdeghe: łe norme zurìdeghe primàrie che łe inpone òblighi de condota (par ezénpio, ła norma par ła cuała ze obligatòrio pagar łe tase), mentre łe norme zurìdeghe secondàrie łe confarise a racuanti sojeti el ​​podere de introdùzar norme primàrie (par ezénpio, ła norma che ła autoriza ła Càmara dei deputai a fisar inpozision fiscałi). Un sistema zurìdego el ze, secondo Hart, un insieme de norme zurìdeghe primàrie e secondàrie che łe gode de na serta efisensa.

## Ordenamento sénplego e conpleso
***Ordenamento Sénplego**: cheło che el ze pròpio de ogni istitusion particułare, che el ze coerente e inconpleto, ponesto-ché el ga da èsar in conesion co un ordenamento zenerałe.
***Ordenamento Conpleso**: cueło de contesto zenerałe conponesto da un ordenamento de baze, e da l'ordenamento de łe istitusion, sto el ze conpleto. Sto ordenamento zenerałe el ze costituio da un insieme de sistemi e da un insieme de órdeni corełai bazai su de cuatro prìnsipi:
** Prinsipio de Separasion: sti ordenaminti particułari i ga autonomia pròpia, i ze rełasionai intrà de lori da un vèrteze comune.
** Prinsipio de Cooparasion: I vari ordenamenti zurìdeghi i ga da mantegnere rełasion co l'ordenamento zenerałe.
** Prinsipio de Supremasia: el sistema zenerałe el ga na pozision de superiorità materiałe.
** Prinsipio de Conplementarità: el ze ligà a cueło de cooparasion.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Iberoamèrica

L**'Iberoamèrica** o anca grafegamente iscrivesta cofà **Ibero-Amèrica** (in spagnoło: *Iberoamérica*, in portogheze: *Ibero-América*, in ingleze: *Ibero-America*) o **Amèrica Ibèrega** ła ze na rejon del continente american che ła unise tuti chei teritori antigamente sotoponesti al domìnio cołòniałe del Portogało e de ła Spagna e inte el cuało el spagnoło e el portogheze łe ze atualmente łéngue ufisałi.

L'Ibero-Amèrica ła ga un totałe de 20 591 128km2 de superfise e na popołasion de 380.900.000 (dato del 2019). Ła ga grandi resorse naturałi; ojo, fero, rame, arzento, legno, cultivi e pese. L'inalsamento de ła popołasion, co cueło de l'Africa, ła ze el pì granda del mondo (2,7% a l'ano, intrà el 1965-1975).

El prefiso *Ibero-* e l’ajetivo *Ibèrega* i fa referimento a ła Penizoła Ibèrega, situada inte el continente eoropeo, che ła conprende Portogało e Spagna. L'Iberoamèrega ła ze un'àrea che ła ingrupa tuti i stati ispanòfoni de l’Amèrica del nord, sentrałe e sud e el Braziłe lusòfono. Ła ze difarente da l'Amèrica Latina ponesto-ché, defarentemente de st'ùltema, no ła conprende i stati de łéngua franseze situai inte łe Amèriche, inte el partegołare Haiti, i departementi de ła Guyana franseze, de ła Martinnica e de ła Guadalupa e łe cołetività d'oltremare de Saint Martin e Saint-Barthélemy. In pì i stati de Belize, Guyana e Suriname, łe cuałe łéngue ufisałi łe ze respetivamente l'ingleze e l'ołandeze, no i ze considerai partegnenti a l'Iberoamèrega e gnanca a l'Amèrica Latina.

Partindo dal 1991, la Comunità Iberoamericana de łe Nasion ła organizza anualmente el Summit Iberoamerican, un vèrteze che el reunise i cai de stato e de goerno dei paezi iberoamericani, al cuało i ghe partèsipa Spagna, Portogało e anca Andora .
## Stati e popołasion in Eoropa e inte łe Amèriche
* Stati de łéngua spagnola (430,567,462 parlanti)

* Stati de łéngua portogheze (211,520,003 parlanti)

* Stati de łéngua catalana (4,079,420 parlanti)

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Teocrasia

La **teocrasia** (dal grego θεός *(theós)* "Dio" e *κράτος (kràtos)* "podere") ła ze ła forma de goerno drio ła cuała ła zestion de łe atività rełijoze e cuełe goernative làeghe łe coincide. De frecuente ła rełijon inte ła teocrasia ła divien un s-ceto strumento de ła pułìtega. Ła teocrasia ła diferise da ła ierocrasia, che ła ze invese un raporto fiołado intrà el goerno siviłe e cueło rełijozo.

Inte el senso pì comun del tèrmano teocrasia, inte el cuało racuanti goernanti siviłi i coinside co racuanti cai rełijozi (par ezénpio l'inperatore bizantin cofà cao de ła Ceza o el presidente de Cipro arcivéscovo Makarios III inte el perìodo 1960-1974), łe pułìteghe goernative łe coinside co cuełe rełijoze o sanò łe ze fortemente influensae dai prensìpi de na rełijon (de sòłito cueła pì difondesta inte el teritòrio intaresà) e tipegamente el goerno el declara de comandare par vołer de Dio (cofà ła major parte de łe monarchie medievałi eoropee, ma anca el regno de Fransa finmente a ła revołusion franseze) o de un altro podere superiore, cofà spesifegà da ła rełijon nasionałe.

Vołendo èsar pì precizi, teocrasia signìfega goerno de Dio o, da parte de Dio. Ne l'antigo Israełe, co che i Israełiti i zera el pòpoło de Dio, ła zera in vigor na teocrasia, el zera Dio el Lejislatore e cueło che el delibarava norme, règołe, leji e prensìpi oltre che legałi, de conportamento, etc., anca da ła parspetiva rełijoza. Senpre inte ła nasion de Israełe antiga, i sacerdoti no i gaveva da interferire inte łe cuestion pułìteghe e i Rè no i gaveva da ndar drento inte łe cuestion rełijoze.
## El conceto moderno de teocrasia
El conceto de teocrasia el ze sta conià da ło stòrego Juzepe Flàvio inte el I secoło. Eło el ghea defìnio cofà teocrasia el goerno tìpego dei Ebrei. La definision de Juzepe Flàvio ła ze sta anpliadamente acetada finmente a l'età de l'Iłumenismo, co che el tèrmano el ghea scumisià a recòlzer-sù conotasion pì universalìsteghe e ciaramente negative, specialmente inte łe òpare de Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Dopo de sto cuà el tèrmano "teocrasia" el vegnea doparà soratuto par targar racuante partegołari forme pułìteghe cofà calcoza de "poco rasionałe" o "sotodesviłupà".

La teocrasia ła ze concepia in antìteze a ła democrasia, che ła fonda ła lejitimità del podere pułìtego e ła fonte del derito inte ła vołontà del popoło, e no inte el vołere de Dio. Le prime teorie de sto tipo łe połe èsar catae-fora in età moderna inte el pensiero de Marsìlio da Pàdoa.

El conceto de teocrasia el ze doparà tanto de frecuente anca in sociołozia, ma tanto raramente o mai el vien defìnio propiamente par un dòparo sientìfego.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Piasałe Loreto

**Piasałe Loreto** (*Piazzal Lorett* in dialeto miłanezo, AFI:  e *Piazzale Loreto* in łéngua italiana) el ze un piasałe de Miłan a ła fin de corso Buenos Aires (Munisìpio 2 ai confini col Munisìpio 3 de Miłan) e inte el scumìsio de *viale Monza* e de via Padova. 

Pozisionà inte ła sirconvałasion esteriora, el ze un inportante desgropo par ła viabiłità sitadina e ła ze ła sede de na stasion de ła metropułitana miłaneze.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti

* 
*
Worm

[thumb|Discheto co drento el còdaze fonte del worm Morris, el primo worm de alta difuzion, esponesto inte el [Computer History Museum de Mountain View]]
Un **worm** (tèrmano de ła łéngua ingleze traduzesto leteralmente in "verme"), inte ła seguresa informàtega, el ze na partegołare categoria de malware bona de autoreplicarse. 

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Malware

miniatura|upright=1.5|Difarenti tipi de Malware.
**Malware** (scursamento de l'ingleze *malicious [[software]]*, let. "software małévoło"), inte ła seguresa informàtega, el denòmena un calsìase programa informàtego doparà par disturbare łe oparasion fate da un utente de un computer. El tèrmano, conià inte el 1990 da Yisrael Radai, previamente el vegnea ciamà virus par computer; in vèneto el vien anca de frecuente ciamà còdaze małévoło , mało o małegno.

## Mension istòreghe
Col erlevarse del desviłupo de internet e ła crésita dei utenti a sto cuà ligai, soratuto partindo da l'ano del 2000, el malware el ze senpre pì stato doparà par fini de lucro. Fin dal 2003, ła major parte dei virus e worm i ze stai creai par tore el controło del computer de l'utente vìtema, par fini iłìciti. El ze sta stimà che inte el 2012, sirca intrà el 60-70% de tuto el malware in atività el doparase na sorta de Click fraud, e che el 22% de tuti i a-click el fuse de tipo fraudołento

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Blaster (worm)

**Blaster** (conosesto anca coi nomi de **Lovsan**, **Lovesan** o **Msblast**) el ze un worm che el se ga defondesto inte i computer co sistema operativo Microsoft Windows XP e Windows 2000 inte el meze de agosto del 2003.

El zera programà par lansar un ataco DoS (un SYN flood) inte el 15 de agosto contro de ła porta 80 de windowsupdate.com.

El dano par Microsoft el ze sta mìnemo, parché el sito tolto de mira el zera windowsupdate.com invese de windowsupdate.microsoft.com verso el cuało el zera re-derizesto. Microsoft par contrastarlo ła ghea dezativà tenporàneamente el sito.

Ła prima rełevasion de sto worm ła deriva dal 11 de agosto del 2003, rivando al so màsimo de difuzion inte el 13 de agosto de l'isteso ano.

Inte el 20 de agosto del 2003, Jeffrey Lee Parson, un tozato de 18 ani de Hopkins, sitadina del Minnesota, el zera sta inprezonà par ver creà ła variante B del worm Blaster; eło el ghea confesà e el zera sta condanà a 18 mezi de gałera inte el zenaro del 2005.

## Voze corełae
* Microsoft
* Worm
* Malware
* Windows

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Reserva naturałe Boche de Po

La **reserva naturałe Boche de Po** ła ze na àrea naturałe protezesta de ła rejon Vèneto istituita inte el 13 de lujo del 1997.
Ła reserva ła se estensiona par na superfise di 424,76 ha inte ła provincia de Rovigo.

## Comuni
I comuni investii da ła reserva naturałe i ze:
*Porto Tołe
*Porto Viro
*Rozołina
## Fàuna
Sta zona del Vèneto ła ze una de łe pì famoze inte ła Penìzoła Itàłega andove far birdwatching, de fato łe połe èsar vedeste tante spece de ozełi. Cuà i se ignara el Fenicòtaro, vàrie spece de Gabiani, Spàdoła, Aironi Rosi, Torobozin, Torobuzo, Trentacoste (*Ardeola ralloides*), Marangon menor (*Microcarbo pygmeus*), Zagà (*Sterna hirundo*), Scarpołaro (*Recurvirostra avocetta*), Caenaso (*Haematopus ostralegus*) e altri.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
International Security Assistance Force

La **Forsa Internasionałe de Asistensa par ła Seguresa** (in ingleze: *International Security Assistance Force*, scursà: **ISAF**) ła ze sta na mision de ła NATO, autorizada da l'ONU, de sostegno al goerno de l'Afghanistan inte ła guera contro dei Tałebani e al-Qaida dopo del roversamento de l'Emirà islàmego de l'Afghanistan.

Ła zera conponesta da na forsa internasionałe che ła doparava sirca 58.300 miłitari derivanti da na cuarantina de nasion. El ze stada formada su mandà del Consejo de Seguresa de łe Nasion Unie inte el 20 de disenbre 2001 col comando de téndar ła capitałe Kabul e ła arente baze aèrea de Bagram da Tałebani, ełementi de al-Qāʿida e ezèrsiti mersenari, e inte el spesìfego protèzar el goerno tranzitòrio guidà da Hamid Karzai.

Durante de i primi du ani l'ISAF no ła ghea oparà de là dei i confini de ła sità de Kabul. L'incargo de ła seguresa inte el resto del teritòrio nasionałe ła ze sta fidà al neocostituio Ezèrsito Nasionałe Afghan. Isteso inte el 13 de otobre del 2003, el Consejo de Seguresa el ga votà par esténdare el mandà de l'ISAF anca inte el resto de l'Afghanistan. de sevente el Primo Ministro canadeze Jean Chrétien el ghea dizesto che łe trupe canadezi (cuazi ła metà de l'intiera forsa) no łe saria stae doparae de fora de Kabul. Inte el 24 de otobre el Bundestag el ghea aprovà ła dòpara de łe trupe tedesche inte ła rejon de Kunduz. sirca 230 soldai i zera stai mandai inte ła rejon, i primi de l'ISAF a devegner doparai par de fora de Kabul.

El 28 de disenbre del 2014, dopo 13 ani de atività, ła finise ła mision ISAF e ła scumìsia ła mision **[[Sostegno Decidesto]]** (*Resolute Support Mission*) in contesto NATO.

## Contribusion par Stato

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Dàcia (rejon stòrega)

La **Dàcia** ła zera, secondo la nomenclatura zeogràfega de l'età antiga, la tera dei Zeti e dei Daci (ciamai anca *Dasi* e *Dai* in un'època pì remota). Corispondeva a na granda rejon de l'Eoropa sentrałe, dełimitada a nord dai monti Carpasi, a sud dal Danùbio, a ovest dal Tibisco (oncó Ungaria) e a est dal Nistro (oncó Moldàvia e Ucràina).

Anca se ła variasion dei so confini ła ze sta na caratarìstega de frecuente citada de contìnuo, corispondeva de consevensa granda-magnera a l'àrea de łe odierne Romania e Moldàvia. La capitałe o el sentro prinsipałe de ła Dàcia ła zera, dal I secoło v.C., Sarmizegetusa Reja, sostituia da ła visina Colonia Ulpia Traiana Augusta Dacica Sarmizegetusa co la concuista romana.

Dopo de ła cesasion de ła domenasion romana su ła rejon e, oncor pì, dopo de la cascada de l'Inpero roman, la denomenasion de "Dàcia" ła zera cascà guałivamente in foradòpara, dasàndoghe el posto, inte łe crònaghe stòreghe, a cuełe corispondenti a łe vàrie rejoni oncó colzeste-drento intrà Romania e Moldàvia: o sia Transilvània, Vałàcia (o Vałàchia), Moldàvia e Besaràbia.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Sonda Magellano

La **sonda Magellano** ła zera vegnesta lansada inte el 1989 e ła ghea orbità da torno de Vènere intrà el 1990 e 1994.
Ła ze sta ła prima de trè sonde dirizeste verso altri pianeti a devegner lansada dal Space Shuttle (chełe altre łe sarà ła Ulysses e la Sonda Galileo) e ła ze sta anca ła prima sonda che ła fa dòpara de tècneghe de aerofrenajo par sbasar ła so òrbita; ste tècneghe łe gnen doparae su łe atuałi mision da torno de Marte e łe permete de conservare grande cuantità de carburante.

La Magellano ła ga creà ła prima (e atualmente ła mejo) mapatura de ła superfise del pianeta Vènere in alta resołusion co na cuałità paragonàbiłe a cueła de na foto. Le mision predecesore łe ghea dazesto na pì basa resołusion radar del pianeta e de łe so formasion superfisałi. La Magellano, tutavia, ła ga a ła fin permetesto imàzeni detaje e anàłize de crateri, cołine, cadene montagnoze e altre formasion zeolòzeghe, conparàbiłi co łe mape fotogràfeghe in luze vedìbiłe de altri pianeti. La mapa radar de ła Magellano ła restarà ła mapa pì detajada de Vènere par el pròsimo futuro, anca se ła mision rusa Venera-D (el cuało lanso el ze prevedesto par da torno del 2026) ła dopararà un radar co na resołusion oncora pì granda de cueła del radar doparà da ła Magellano.

El so nome el ze gavesto a l'esploratore portogheze del sedèzemo secoło Ferdinando Magellano. La Magellano ła ze sta ła prima sonda planetària a devegner lansada traerso de un Space Shuttle. Inte el 4 de majo del 1989 l'Atlantis ła zera partia dal Kennedy Space Center in Florida par ła mision STS-30 e ła ga portà ła Magellano inte un'òrbita basa, andove ła zera vegnesta libarada da ła całe de cargo. Se ghea inpisà de consevensa un motore a carburante sòłido ciamà Inertial Upper Stage (IUS), fazendo tacar a ła Magellano un viajo de 15 mezi, inte el corso del cuało ła ghea rodà da torno del Sołe 1 volta e meza prima de imétarse inte ła so òrbita da torno de Vènere inte el 10 de agosto del 1990. Inte el 1994 sta cuà ła se ghea imerzesto inte ła superfise cofà prevedesto e ła se ghea in parte vaporizà; se pensa che racuante sesion de ła sonda łe fuse rivae tocar ła superfise del pianeta.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Selzuchi

I **Selzuchi**, **selzùdeghi** o **selciuchi** (o anca **Turchi Selzùchidi**, in turco *Selçuklular*; in , *Saljūqiyān*; , *Saljūq* o **<span style="font-size: 120%;">السلاجقة</span>**, *al-Salājiqa*) i ze stai una dinastia turca ła cuała rama prinsipałe ła ghea ełezesto ła so rezidensa in Pèrsia (Isfahan). De fede rełijoza musulmana sunida, i Selzuchi i ghea goernà parte dell'Azia sentrałe, del Pròsimo e del Mèdio Oriente da l'XI al XIV secoło. Lori i ze stai i creadori de l'Inpero selzuco (o *inpero selzùchide*) che el zera stàbiłe da l'Anatòlia a l'atuałe Xinjiang e el zera el pì estendesto inpero de l'època.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Dinastia

Na **dinastia** (dal grego δυναστεία *dynastéia*, "domìnio") el ze na sèrie de rè o de prìnsipi de na istesa fameja che i se sucede inte el goerno de uno o pì Paezi.

El tèrmano *dinastia* el ze doparà in senso zenèrego par fameje nòbiłi o isteso influenti da ła parspetiva pułìtega, econòmega o artìstega (par ez. ła dinastia Bach).

El tèrmano el vien par de pì doparà par descrìvar na era inte el cuało na fameja ła ga regnà influensando fortemente avegnimenti, tendense o artefati (par ezénpio, reconosendo un vazo cineze del XV secoło, el se definise "vazo Ming"). Tanto de frecuente ła dinastia ła ze estinguesta, ma ajetivemo el nome par descrìvar un periodo inte el cuało na fameja ła ga zugà na funsion fondamentałe in calcosa in partegołare (costuma par ezénpio parlar de “stiłe Tudor”, de “espansion otomana”, etc.).

La stòria de ła pułìtega eoropea ła ze sta determinada da łe cazae dei Medici, Carołinzi e Capetinzi, dei Asburgo, dei Borbon, dei Hohenzollern, dei Stuart, dei Romanov, dei Savoja e dei Bonaparte.

La stòria arabo-islàmega ła ze invese stada contrasignada da łe cazae alidr, omayyade, abaside, fatimide, selzuchi, ghaznavide, Dinastia otomana e safavide.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Alcatraz

**Alcatraz** ła ze un'izoła de l'Osèano Pasìfego orientałe partegnente a ła munisipałità de San Francisco, sità dei Stati Unii d'Amèrica in California.

Ła ga na superfise de sirca , ła ze distante  da San Francisco e ła la so fama ła ga par gavere ospità, dal 1934 al 1963, una de łe pì conoseste istitusion penitensiàrie del mondo, che ła se caraterizava par le so condision de màsima seguresa e la cuazi totałe inpusibiłità de evazion.

El nome de l'izoła el ghe ze sta dazesto da Manuel de Ayala inte ła fine del XVIII sècoło, che in spagnoło el corisponde al nome popołan col cuało se se rifarise al zènaro zoołòzego de ła Sula (Brisson, 1760). L'ìzoła ła ze da senpre stada soranomenada in ingleze "*The Rock*" (o sia la ròcia) pròpio par dar l'idea de ła so tenperatura freda.

## Istòria
Partindo dal 1850 l'izoła de Alcatraz ła ze sta stada adibia a fini miłitari, finmente al 1933 co che el zera devegnesto prima na prezon miłitare e, de sevente, inte l'agosto 1934, na prezon federałe de màsima seguresa. Inte el 1963 la prezon ła zera vegnesta sarada par colpa dei costi alti che ła ghea, ponesto che se ghea da portar inte l'izoła ogni bene primàrio de necesità, divegnendo racuante dezene de ani pì tardi verta al pùblego par vìzite guidae.

## Prezon
Ła prezon de Alcatraz ła ze da senpre tanto conosesta par l'estrema fredità co ła cuała i vegneva tratai i detegnesti. I sojeti menai a Alcatraz i zera de sòłito considerai estremamente pericułozi o i gaveva za proà scanpar da altre prezon. I inprezonai i zera costrenzesti in cełe sìngułe da łe dimension partegołarmente reduzeste e, se i fazea problemi, i vegnea insarai inte łe cełe d'izołamento totalmente scure e frede.

### Evazion da ła prezon
Durante dei 29 ani de vertura del penitensiàrio i ghe zera stai 14 tentativi de evazion ma l'inpusibiłità de scapare da Alcatraz no ła ze sta prategamente mai smentia. De sti 14 intenti, fati da 36 detegnesti, par ezénpio, in sete i zera stai copai co che i provava scanpar. El cazo mejo conosesto de fuga da Alcatraz el revarda i prezogneri Frank Morris e i fradełi John e Clarence Anglin che l'11 de zugno 1962 i ze stai boni de scanpar da łe so cełe traerso de l'inpianto de ventiłamento e boni de rivar inte ła zona costiera andove, supostamente noando, i ga proà rivar a ła libartà. Nisuni ga pì gavesto notìsie dei tre scanpai e la diresion de ła prezon, no gavendo parò mai catà i corpi, ła ga senpre fermamente negà la pusibiłità che i fuse stai boni de scanpar da l'izoła e, soratuto, a traersar noando el zèłido trato de ła baja de San Francisco. Sta fuga ła ze stada l'avegnimento ispirador del film *[[Escape from Alcatraz]]* del 1979 de Don Seegel.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Vałi Grandi Veronezi

Łe **Vałi Grandi Veronezi**, talvolta ciamade anca **Vałi Grandi Veronezi e Ostiłiezi**, son na rejon zeografega situà tra l'Adexe a nord-est e el Po a sud; el confin sud-orientałe, indefinìo, le separa da el Połézine e el confin nord-osidentałe, indefinìo anca eso, le separa da el medio veroneze.

Contrariamente al nome ("vałe" a infati anca cuesto significà), no se trata de na zona pałudoza, ma son ciamade ancora vałi a testimoniansa deła recente bonifega; inoltre no se trata de zone veronezi propriamente dete, ma comprendon anca parte dełe province de Mantoa e de Rovigo.

## Gałeria d'imazeni

File:Fossa maestra san zeno in valle.JPG|Fosa Maestra, canałe de scoło preso San Zen in Vałe
File:Fiume Tartaro San Zeno.JPG|Fiume Tartaro, corso d'aqua prinsipałe dełe Vałi
File:Scolo beccascogliera villa.JPG|Scoło Becascojera, scoło de inportansa secondaria
File:Tartarosantamariamaggioregazzo.jpg|Fiume Tartaro a Gazo Veroneze


## Note


## Bibliografia

* Giusto Traina, Le valli Grandi Veronesi in età romana, Istituti Ed. e Poligrafici Internazionali, 1983.
* AA. VV., Rovigo. Ritratto di una città, Rovigo, Minelliana, 1988.

## Lingambi foresti

*
Inpero anglo-indian

Col tèrmano de **Inpero anglo-indian** o sanò **Inpero indian** o **Raj britànego** (in ingleze: *British Raj*) se ghe denòmena a l'insieme de domini direti e protetorai che el Regno Unio e i so predecesori i ghea cumułà e organizà inte el subcontinente indian, dal XVII al XX secoło.

Co l'indipendensa concedesta inte el 1947, gràsie a łe canpagne no viołente de Gandhi, inte i teritori del denomenà Raj britànego i zera sorzesti i atuałi stati de Ìndia, Pakistan (de so volta dividesto dopo de l'indipendensa del Bangladesh, inte el 1971) e Birmània. Gràsie a sti domini cuà, dal tenpo de ła rezina Vitòria inte el 1876, finmente a Zorzi VI inte el 1947, i sovrani britàneghi i ghea podesto frejarse del tìtuło de "Inperatori de Ìndia".

El subcontinente indian el ze sta el gavere che pì de ogni altro el ghea rendesto l'Inpero britànego na superpotensa mondiałe; in sto cuà viveva al de là del 75% de ła popołasion totałe de l'inpero e ła ze sta el prinsipałe esportadore de matèrie prime.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Màchina da cuzir

La **màchina da cuzir** o **màchina par cuzire**, o, soratuto in contesto indùstriałe, **cuzidora**, el ze un'aparato mecànego o ełetromecànego doparà par unire mediante na cuzitura, stofe o pełe traerso del pasajo de uno o pì fiłi de coton o altri matèriałi co ła dòpara un ago osciłante in magnera alternada da alto verso baso.

## Istòria

L'invension de ła màchina da cuzire ła ze bastansa controversa: breveti par mecanismi boni de prodùzar cuzidure i zera stai depositai da Fredrick Wiesenthal inte el 1755, da Thomas Saint inte el 1790, da Barthélemy Thimonier inte el 1830 e da John J. Greenough inte el 1842.

I primi modełi i zera asionai a man: traerso de na leva picada al vołan, co ła man drita se produzeva el movimento de l'ago, de ła spagnołeta e l'avansamento par strasinamento del tesuto, mentre co ła man sanca se controłava ła so pozision e l'inderisamento.

De sevente łe màchine par cuzire łe zera stae a pedałe: ła movimentasion ła se otegneva co l'osciłasion de un pedałe, ponesto soto del tołin inte el cuało ła zera metesta sora ła màchina e che, ligà da na sénza, ła produzeva el movimento; anbedó łe man lje restava lìbare e de consevensa despunìbiłi par l'inderisamento del tesuto.

Oncó el movimento el ze produzesto da un motore ełètrego: el comando de asionamento de ła màchina da cuzire el ze dà da un pedałe che el vien schicià col pie o da na leva asionada col spostamento de lato del zanòcio.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Luftwaffe (Wehrmacht)

La ***Luftwaffe*** (letaralmente: "arma de l'ària", pronunsa:  ) ła ze sta l'aviasion miłitare todesca, parte integrante de ła Wehrmacht inte el ndar de ła seconda guera mondiałe.

Coinvolzesta in tuti i teatri de guera, ła ghea contribuio, soratuto inte el ndar de i primi ani del conflito, al bon èzito de ła tàtega de ła "guera bałen" adotada da łe forse armae todesche. Vitorioza in Połònia e in Fransa, ła ga sorbio na prima retrocesion inte ła bataja de Inghiltera scontràndose contro de ła Royal Air Force britànega, par dopo voltar ła granda parte de ła so atension al fronte orientałe, andove inte el ndar de l'oparasion Barbarosa ła ga concuistà inte un primo tenpo ła superiorità aèrea su l'inesperta aviasion soviètega.

El procédar del conflito e el roversamento de łe sorte de ła guera łe zera stai segno par ła Luftwaffe de ła progresiva consentrasion de łe forse inte ła defeza del spàsio aèreo todesco menasà dai bonbardieri britàneghi e statunitensi. La vansada Liada ła ze sta parò inezoràbiłe e l'aviasion todesca, in senpre pì granda inferiorità numèrega e co poche provizion de carburante, ła ghea perdesto progresivamente el controło del sieło in tuti i fronti e no ła zera stada bona de arzenar l'ofensiva Liada sibenché ghe fuse el dòparo unitàrio dei reparti contraèrei (FlaK) e de revołusionari càcia de reasion, ła cuała produsion no ła ze sta mai numaregamente sufisente par influire realmente drento dei conbatimenti contro de łe pì forti forse aeree de łe fasion oponeste.

La Luftwaffe el ga avesto soto del so controło anca łe unità de paracadutisti (Fallschirmjäger) e altre formasion de tera.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Referendum sul desolvimento de l'Union co ła Svèsia

El **Referendum sul desolvimento de l'Union co ła Svèsia** el ze sta un referendum fazesto in Norveja inte el 13 de agosto del 1905. El ze sta aprovà da cuazi el 100% dei gaventi derito, co solché 184 voti contrari a ła proposta, tanto da poderlo definir un *plebiscito*.
## Rezultai
thumb|left|Łe zera stae doparae sia schede eletorałi stanpae che scrite a man.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Bonbardamento de Coventry

El **bonbardamento de Coventry** el ze sta un ataco aèreo gavesto da łe 7.20 de ła sera del 14 finmente a łe 6.15 de ła matina del 15 de novenbre del 1940 inte ła sità ingleza de Coventry, drento del contesto de ła bataja de inghiltera, a volta soa parte de ła seconda guera mondiałe. 

Ła fa parte dei atentai che ła Zermània Nazista co ła so Luftwaffe ła ghea fazesto in Inghiltera, secueła de atentai conosesti col nome de *Blitz*. El tèrmano in inglezo *Coventry Blitz* el se rifarise a ła intiera canpagna de bonbardaminti che ła sità ła ga sorbio, e no solché a ła pì devastante del 14 de novenbre, che ła vegnarà recordada cofà ła pì tràzega evegnensa de ła seconda guera mondiałe.

## Bibliografia

* Calvocoressi, Peter. *Top Secret Ultra*, includes an account of the Coventry Raid, and the actual Ultra cryptanalytic intelligence available before the raid.
* Farrington, Karen. *The Blitzed City: The Destruction of Coventry, 1940* (2015)
* Jones, Edgar, et al. "Civilian morale during the Second World War: Responses to air raids re-examined." *Social History of Medicine* 17#3 (2004): 463–479.
* Longmate, Norman. *Air raid: The bombing of Coventry, 1940* (1978)

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Guera dei sete ani

La **guera dei sete ani** ła se ghea sełebrà intrà el 1756 e el 1763 e ła ghea traesto-drento łe prinsipałi potense eoropee de l'època. Łe fasion oponeste łe vedea da na banda ła liansa formada da Regno de Gran Bretagna, Regno de Prùsia, Ełetorà de Hannover, altri Stati menori de ła Zermània nord-osidentałe e, dal 1762, anca el Regno del Portogało, da l'altro lato ła coałision formada da Regno de Fransa, Monarchia asbùrzega, Sacro Roman Inpero (prinsipalmente l'Ełetorà de Sasònia, mentre ła partesipasion de chełi altri Stati de l'inpero el ze sta mìnemo), Inpero ruso, Svèsia e, dal 1762, Spagna. Fransezi e britàneghi i ghea anca recoresto a vari liai locałi intrà łe popołasion nadive de l'Ìndia e de l'Amèrica nord.

Winston Churchill, inte el so *Stòria dei popołi de łéngua ingleze*, el ghea defìnio el conflito cofà ła prima vera guera mondiałe: Ła zera stada de fato conbatesta no solché inte el teritòrio eoropeo ma anca inte łe Amèriche, in Àzia e in Àfrica osidentałe, andove ła Fransa, Gran Bretagna e ła Spagna łe gaveva dei gaveri cołoniałi. Difarentemente de łe presedenti guere de sucesion del XVIII secoło, el conflito el ga vesto caràtari tìpeghi de ła guera moderna, precursori de cueła che inte el XX secoło vegnarà definia "guera totałe": łe parte inte el conflito łe se ghea catà de fato inpegnar totalmente łe so resorse, tanto che ła lota ła vegnea portada vanti a oltransa, anca co che łe parspetive de guadagni teritoriałi łe zera divegneste mìneme. Al de là del s-ceto fin de vołer ocupar novi de teritori, i zera stai dei fini primari anca el desfamento dei ezèrsiti nemighi e el domìnio comerciałe, che Gran Bretagna e Fransa i vołea co ła lota sui mari e inte łe cołònie.

La guera ła se ghea conclundesto co ła stìpuła de na sèrie de paze separae intrà i vari contendenti. Trionfatora del conflito ła ze sta ła Gran Bretagna, che ła se gavea segurà i majori guadagni teritoriałi e pułìteghi: da ła Fransa i britàneghi i ghea otegnesto ła cesion de l'odierno Cànada e de łe cołònie fransezi poneste verso oriente del fiume Mississippi par de pì vari altri teritori in Ìndia, inte i Caràibi e inte ła costa del Senegal, mentre ła Spagna ła ze sta costrenzesta a cédar ła cołònia de ła Florida; ła guera ła ghea segnà el definitivo tramontar del cołoniałismo franseze in Amèrica del nord e ła partensa del declin de l'influensa de ła Fransa in Ìndia, sancindo a l'oponesto l'afermarse de ła Gran Bretagna cofà prinsipałe potensa marìtema e cołoniałe. La Prùsia de Federico II ła ghea otegnesto racuanti inportanti guadagni pułìteghi: el conflito el ga confermà ła cesion ai prusiani de ła rica provincia de ła Slèzia, za otegnesta inte el córar de ła precedente guera de sucesion austrìaga, e ła ghea sancio l'afermarse de ła Prùsia cofà granda potensa continentałe in Eoropa. L'andamento del conflito el ga confermà anca pozision de rezalto che inte ła pułìtega eoropea el gaveva deso asumesto el Inpero ruso.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Danemarca-Norveja

La **Danemarca-Norveja** ła ze sta un Stato de l'Eoropa del nord, ezistio dal 1536 al 1814 e el univa i regni de Danemarca e Norveja. El conprendeva anca łe cołònie norvejezi de l'Islanda, Groenlàndia e ìzołe Fær Øer. De sevente del ronpimento de l'union de Kalmar che ła ingrupava i regni de Norveja, Danemarca e Svèsia, i primi du i se ghea unio de novo inte el 1536. Sta union ła ze durà finmente al 1814, ano inte el cuało ła Fransa de Napołeon ła ze sta sconfizesta e el se ga avesto el congreso de Viena, che el ghea obligà ła *Danemarca-Norveja*, sconfizesta, a cédar ła Norveja a ła Svèsia (Tratà de Kiel), siben-ché asegnando a ła Danemarca łe Indie osidentałi danezi e tuti i gaveri ex-norvejezi (Islanda, Groenlàndia, Ìzołe Fær Øer, Jan Mayen).

## Nasion costitutive
La Danemarca-Norveja ła zera formada dai seventi teritori:
* Danemarca
* Norveja
* Islanda
* Groenlàndia
* Ìzołe Fær Øer
* Jan Mayen
* Indie osidentałi danezi

## Colònie
thumb|left|upright=1.6|Mapa dei gaveri colòniałi de ła Danemarca-Norveja inte el 1800 circa
Durante ła so ezistensa, ła Danemarca-Norveja ła ghea godesto anca de numarévułi teritori cołoniałi oltremare, cofà par ezénpio l'Estònia daneze o i gaveri norvejezi de Groenlàndia, de łe Ìzołe Fær Øer e de l'Islanda.

Dal XVII secoło, i regni i ghea ciapà de łe cołònie in Àfrica, inte i Caràibi e in Ìndia. Al so azimuth l'inpero el se estendea par 2.655.564,76&nbsp;km².

Posedimenti de ła Danemarca-Norveja inte l'ano 1800 co estension:
* Danemarca: 42.925,46&nbsp;km²
* Norveja: 324.220&nbsp;km²
* Schleswig-Holstein: 15.763,18&nbsp;km²
* Groenlàndia: 2.166.086&nbsp;km²
* Islanda: 103.000&nbsp;km²
* Ìzołe Fær Øer: 1.399&nbsp;km²
* Ìndia daneze: 1.648,13&nbsp;km²
* Indie osidentałi danezi: 400&nbsp;km²
* Costa de Oro daneze: 126&nbsp;km²

### Ìndia
La Danemarca–Norveja ła ghea mantegnesto numarévułe colònie intrà el XVII e el XIX secoło in vàrie parti de l'Ìndia. Intrà de ste cuà podemo recordar łe sità de Tranquebar e Seranpore. St'ùltemo teritòrio el zera sta vendesto al Regno Unio inte el 1845. I deriti su łe Ìzołe Nicobare zera stai vendesti inte el 1869.

### Caràibi
Insentrai su łe Ìzołe Vèrzeni, i gaveri de ła Danemarca-Norveja inte łe Indie osidentałi danezi i zera stai łe i longhi a soravivere e i zera stai vendesti ai Stati Unii solché inte el 1917.

### Àfrica osidentałe
Inte ła Costa de Oro de l'Àfrica osidentałe, ła Danemarca-Norveja ła ga avesto el controło de vàrie cołònie e forti difensivi. L'ùltemo de sti forti el zera sta vendesto al Regno Unio inte el 1850.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Inpero svedeze

L**Inpero svedeze** el ze sta un Stato ezistio intrà el 1611 e el 1721. Inte ła storiografia moderna, sto perìodo istòrego el ze conosesto cofà **Inpero svedeze**, o *Stormaktstiden* ("l'època de ła granda potensa"), siben che formalmente ła Svèsia no ła sìpia mai stada un vero e pròpio inpero in senso legałe o termenołòzego, ma senpre ła ze stada un regno.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Revołusion ungareze del 1848

La **revołusion ungareze del 1848** ła ze sta una de łe tante de chel ano là, stretamente ligada a łe altre revołusion del 1848 inte łe àree de l'Inpero asbùrzego.
Sta cuà ła zera nasesta de sevente a ła declarasion de indipendensa del pòpoło unghereze, guidà dal lìbarałe Lajos Kossuth, da ła domenasion asbùrzega. 
Kossuth el dimandava che racuante prerogative del pòpoło majaro łe vegnese respetae, cofà un anpliamento del derito de voto, e el trasferimento da Presburgo a Pest de ła Dieta ungareze.

L'aniversàrio del scumìsio de ła revołusion, inte el 15 de marso, el ze uno dei tre dì de festa nasionałe in Ungaria (Festa nasionałe unghereze).

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Teritòrio de l'Oregon

**Teritòrio de l'Oregon** el ze el nome aplegà sia a ła no organizada Oregon Country reclamada da Spagna e Regno Unio e dopo dai Stati Unii e Regno Unio, sia al teritòrio organizà statunitense, formà da st'ùltema, che el ze ezistio dal 1848 al 1859.

El teritòrio de l'Oregon el vegnea organizà inte el 14 de agosto 1848, co un ato del Congreso dei Stati Unii, tołéndoło da ła parte de l'Oregon Country ponesta par de soto del 49° parałeło. Orizenariamente el includeva el teritòrio dei odierni Stati de Idaho, Oregon e Washington  oltre che a ła parte del Montana verso òvest de ła Continental Divide, e a ła parte de Wyoming, verso òvest de ła Continental Divide e verso nord del 42° parałeło el confine nord de ła cesion mesegana.

La prima capitałe teritoriałe ła ze sta Oregon City. La capitałe ła vegnea de sevente spostada a Salem inte el 1851.

Inte el 1853, ła parte de teritòrio verso nord del baso fiume Columbia e verso nord del 46° parałeło ła zera stada organizà inte el Teritòrio de Washington.

El 14 de febraro 1859, el teritòrio el ze entrà inte l'Union cofà Stato de l'Oregon, coi so atuałi confini. La restante parte orientałe del teritòrio (o sia łe parte dei odierni Idaho sud e Wyoming osidentałe) łe zera stae zontae al Teritòrio de Washington.

## Evolvimento teritoriałe de l'Oregon dal 1848

File:Oregoncountry2.png|Mapa de l'Oregon Country fin al 1848 co linea de spartision intrà Statunitensi e Britàneghi
Image:Wpdms oregon territory 1848.png|Teritòrio de l'Oregon (blu) nel 1848
Image:Wpdms_oregon_washington_territories_1853.png|Teritòrio de l'Oregon (blu) e el teritòrio de Washington (verdo) nel 1853
Image:Wpdms_oregon_washington_territory_1859.png|El Stato de l'Oregon (blu) e el teritòrio de Washington (verdo) nel 1859

## Bibliografia
**Voyage à la côte du Nord-Ouest de l'Amérique et fondation d'Astoria, 1810-1814* ; Gabriel Franchère;  Georges Aubin; Montréal: Lux, 2002.
**Oregon territory* ; Aaron V Brown;  United States. Congress. House. Committee on the Territories. Fairfield, Wash. : Ye Galleon Press, 1967.
**Eden seekers: the settlement of Oregon, 1818-1862* ; Malcolm Clark; Boston: Houghton Mifflin, 1981.
**54-40 or fight; the story of the Oregon Territory* ; Bob Young;  Jan Young;  Barry Martin; New York, J. Messner 1967.
**Question de l'Orégon 1846* ; Guillaume Tell Poussin; Paris: W. Coquebert, 1846.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Comunità internasionałe

La **comunità internasionałe** ła ze na espresion doparada in zeopułìtega e rełasion internasionałi par referirse a un grando grupo de persone e goerni del mondo. No el se referise letaralmente a tute chełe nasion o Stati del mondo. El tèrmano el ze tipegamente doparà par inplicar l'ezistensa de na parspetiva comun inte i confronti de cuestion cofà cuestion spesìfeghe dei deriti umani e altre. De łe volte el ze anca doparà par dimandar de tacar un'asion contro de un nemigo; par ezénpio, asion contro de cheło che par lori ła ze represion o persecusion pułìtega inte un paeze bersajo.

El tèrmano el ze comunemente doparà par spiegar parché łe resołusion aprovae da l'Asenblea zenerałe de łe Nasion Unie łe ze tratae cofà se łe fuse leji.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Hezbollah

**Hezbollah** o **Ḥizb Allāh** (IPA: ; , letaralmente "Partio di Dio") ła ze na organizasion paramiłitare islamista libaneze, nasesta inte el zugno del 1982 e devegnesta dopo anca un partio pułìtego islamista sciita del Lìbano. El so segretàrio zenerale el ze . 

Gràsie al sostegno iranian, ła forsa de ła ała paramiłitare de Hezbollah ła ze cresesta inte el corso dei ani tanto da devegner considerada pì potente de l'ezèrsito regołare libaneze e ła ze stada testada in magnera contìnua partindo dal scumìsio de ła guera siviłe siriana, andove se ga vedesto l'Hezbollah smontar in canpo cofà lià fondamentałe par el goerno de Bashar al-Assad.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Regno de Fransa

El **Regno de Fransa** el ze el nome storiogràfego dazesto a vàrie entità pułìteghe de ła Fransa, dal medioevo a l'època moderna. A zudìsio dei stòreghi, ła data del primo *Regno de Fransa* ła ze asociàbiłe a uno de sti tre avegnimenti: l'avegnensa de Clodoveo I inte el 481, ła divizion de l'Inpero carołinzo inte el 843 e l'ełesion de Ugo Capeto inte el 987. El regno el dura de consevensa in continuità finmente al 1792, dopo el vien breviadamente restabiłio dal 1814 al 1848.

## Lista dei ''Regni de Fransa''

El tèrmano *Regno de Fransa* el połe par tanto refarirse a vàrie faze de ła monarchia inte el corso de ła stòria franseze. Dipendindo de un'acesion pì o manco larga o restritiva, storiografegamente el *Regno de Fransa* el połe vegner includesto inte i seventi perìodi: 
* dal 481 al 1870 (escludindo solché i du perìodi republegani e conprendindo i du perìodi inperiałi, in cuanto linpero el ze – cofà el regno – na forma de monarchia e l'inperatore el ze  – cofà el re – un monarca);
* dal 481 al 1848 (escludindo i perìodi republegani e inperiałi);
* dal 843 al 1848 (escludindo el Regno dei Franchi e i perìodi republegani e inperiałi);
* dal 987 al 1848 (escludindo i perìodi republegani e inperiałi e conprendindo solché el regno soto de ła dinastia dei Capetinzi);
* dal 987 al 1792 (conprendindo solché el regno soto de ła dinastia dei Capetinzi sensa discontinuità).
* dal 987 al 1791 (conprendindo solché el regno soto de ła dinastia dei Capetinzi sensa descontinuità e escludindo ła Monarchia costitusionałe).
Zeneralmente co ła locusion "Regno de Fransa" se fa refarensa al perìodo 987-1791, anca in considerasion del fato che i regni precedenti e sucesivi i ze denomenai – in storiografia – co un nome difarente: "Regno dei Franchi", "Regno dei Franchi osidentałi", "Monarchia costitusionałe", "Resturasion borbònega" e "Monarchia de lujo".

LAncien Régime el ze un perìodo che va dal 1589 (incoronasion de Enrico IV) al 1789 (abołision dei priviłeji feudałi); el scumìsio dełAncien Régime el ze volte antisipà al 1515 (incoronasion de Cesco I) o posponesto al 1661 (dopo de ła morte de Zùlio Mazarin, Luizi XIV el tołe veramente el podere: *[[L'État, c'est moi!]]*).

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Ràdio lìbare

El tèrmeno **ràdio lìbara** el ze un tèrmano vago che el połe refarirse a vari tipi de emisore de ràdio, che cofà ùgnoła caratarìstega che łe ga in comùn el ze l'èsar asociasion indipendenti e sensa intaresi pułìtego-partidiste, sensa fin comerciałi/lucrativi (cueło che le difarénsia da łe Radio pirata); sta situasion łe ghe dà ła libertà inte ła so ideołozia. La ràdio lìbara ła ze drento inte ła clasificasion de Medi de Comunicasion Alternativi.

El vansamento inte ła tecnołozia el ze rivà a far-sì che ła ràdio lìbara ła posa trasmétar via Internet, rivando a na emision mondiałe.

Łe połe èsar segnałae soto el nome de "ràdio lìbare" situasion tanto diferenti cofà:

*Na **[[ràdio autozestionada]]**, dirizesta dal so personałe
*Na **[[ràdio comunitària]]**, de servisio sociałe
*Na **[[ràdio culturałe]]**, sensa fini lucrativi

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti

*
*RL Radio Logos
Real Irish Republican Army

**Real Irish Republican Army** o **RIRA** (in vèneto *Vero Ezèrsito Republegan Irlandezo*) ła ze un'organizasion paramiłitare nasesta inte el 1997 de sevente a ła sision de racuanti ełementi disidenti da ła Provisional IRA guidai da Michael McKevitt, ex cuartiermastro zenerałe (responsàbiłe par el provizionamento e ła destribusion de arme e esplozivi), contrari a ła stratezia del procedimento de paze perseguia da ła dirizensa. I ghea decidesto de spedirse fora da l'organizasion par continuar ła lota armada contro de ła prezensa britànega in Irlanda del Nord.

Dal 2012 ła ze conosesta anca cofà **New IRA** o siglada dai midia de l'informasion cofà **NIRA** e par fonte arenti de l'organizasion, atualmente, ła Real IRA ła sorpasa łe 600 unità mentre par altre testimonianse ła połe contar su 250-300 efetivi.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Anbiente gràfego

Un **anbiente da scritòrio** o **anbiente gràfego** (in łéngua ingleze **desktop environment** traduzesto letaralmente cofà "*anbiente del scritòrio / scrivania*", scursà **DE**,  o anca **desktop**, in vèneto **scritòrio**/**scrivania**), ła ze na union de software par ofrir a l'utensa de un computer na interasion amighévoła e còmoda. El ze na inplementasion de interfasa gràfega de utente che el ofre fasiłità de aceso e configurasion, cofà bara dei instrumenti e integrasion intrà aplicasion co abiłità cofà strasinar e vèrzar. I anbienti da scritòrio par el zenerałe no permete el aceso a tute le caraterìsteghe che łe se cata inte un sistema operativo, par la asensa de una interfasa gràfega. 

Un anbiente da scritòrio o anbiente gràfego par el zenerałe el consta de icone, finestre, bare de scorimento, bara de łe aplicasion, menù, etc. 

In zenerałe i se difarénsia par el so aparir e conportamenti particulari, anca se racuanti i tende a imitar caraterìsteghe de anbienti za ezistenti. El primo anbiente da scritòrio che el ze sta comercializà inte ła istòria el ze sta desviłupà da Xerox inte i ani 1980.
## Suporti de sistemi operativi

## Gałaria
Aziło pułìtego

El **derito de aziło** (identifegà de frecuente anca col conceto de aziło pułìtego in grego: ἄσυλον) el ze un'antiga nosion zurìdega, in baze a ła cuała na persona perseguitada inte el so paeze de orìzene par via de łe so opinion pułìteghe o credense rełijoze, ła połe vegner protezesta da un'altra autorità sovrana, un paeze foresto, o un santuàrio rełijozo (cofà inte el medioevo).

Sto derito el ga łe so raize inte na longa tradision osidentałe, anca se el zera sta za reconosesto da Ezisiani, Greghi, Romani e Ebrei. Tuti i stati, in calsìase època, i ga dazesto oferta de protesion e imunità a stranieri perseguitai.

## Stòria
Col tèrmano *Asylum* ła zera indicada in età protostòrega ła depresion del Canpidojo ponesta intrà l*'Arx* e el *Capitolium* propiamente dizesto, andove oncó el ze l'atuałe piasa del Canpidojo. El nome Asylum el saria da recondùzar a ła lejenda de Ròmoło: el saria stato sto posto cuà el posto inte el cuało, a chichesia che el ghe fuse rivà, ghe saria sta dopo garantio ricevimento e protesion (o dazesto "aziło"). Inte i Romani el derito de aziło el zera estendesto anca ai s-ciavi.

Sto derito el ga par tanto raize racuanto antighe inte ła tradision osidentałe — anca se el zera za sta reconosesto dai antighi Ezisi, Greghi (par i cuałi ła zera anca un costumare de ospitałità), Romani e Ebrei.
Par ezénpio, Cartèzio el ghea recevesto aziło inte i Paezi Basi, Voltaire in Inghiltera e Hobbes in Fransa (co tanti nòbiłi inglezi inte el ndar de ła Guera Siviłe Ingleze).

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Imunità (derito)

L**imunità**, inte el derito, el ze un tèrmano doparà par raprezentar l'ezension da un ònaro, da un òbligo o da un gavere.

## Etimołozia
El tèrmano el ze na paroła conponesta de orìzane latina, *immunitas* o  *inmunitas* derivada da l'arcàego *munus*, ufiso, gaver da, cònpito o prestasion, comunemente doparada dai latini par raprezentar ła ezension da un'atività o da inposte e servisi pùbleghi. El conceto el ze de consevensa, prima che mèdego, de matrise zurìdego reinviando a un stato del sojeto.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti