Trèdaze cołònie

Le **Trèdaze cołònie**, conoseste anca cofà che **Trèdaze cołònie britàneghe** o **Trèdaze colònie americane**, i zera un grupo de colònie del Regno de Gran Bretagna so ła costa atlàntega de l'Amèrica del Nord, fondae inte el XVII e XVIII secoło che łe ga declarà ła so indipendensa inte el 1776, portando a ła creasion dei Stai Unii d'Amèrica. Le Trèdaze cołònie łe ghea sistemi pułìteghi, costitusionałi e legałi racuanto simiłari e łe zera popołae prinsipalmente da protestanti de łéngua ingleze. Le cołònie del New England (Massachusetts, Connecticut, Rhode Island e New Hampshire), cusita cofà le colonie del Maryland e de ła Pennsylvania,, łe ze stai fondae parché spenzeste prinsipalmente da sentimenti rełijozi, difarentemente da łe altre colònie che łe ze stai fondae su prinsipi de comerso e espansion econòmega. Tute łe trèdaze cołònie łe feva parte dei gaveri britàneghi inte el Novo Mondo, conosesti inte el so insieme cofà che "Amèrica britànega", che ła ciapava drento anca cołònie in Cànada, Florida e inte i Caràibi.

La popołasion colòniałe ła zera cresesta da sirca  popołani inte el 1625 a 2,4 miłioni inte el 1775, provocando un movimento dei nativi americani verso Ovest. Sta popołasion ła includeva anca i s-ciavi; ła s-ciavitù ła zera de fati legałe in tute łe cołònie prima de ła guera d'indipendensa americana. Inte el XVIII secoło, el goerno britànego el zestiva łe so colònie drio na pułìtega de marcantiłismo, inte el cuało l'autorità sentrałe ła aministrava i so gaveri par benefiso econòmego de ła Gran Bretagna in Eoropa.

Le Trèdaze cołònie łe godeva de un alto grado de autonomia co ełesion aministrative locałi, e łe zera rezistie par racuanto tenpo a łe presion de Londra che ła zera in serca de un pì grando controło inte el so teritòrio. Tutavia ła guera franco-indiana (1754–1763) contro el Regno de Fransa e i so liai indiani portò a crezenti tension intrà ła Gran Bretagna e łe Trèdaze colònie. Durante i ani 1750, łe cołònie łe ghea tacà cołaborare majormente intrà lore invese de tratare diretamente co ła Gran Bretagna e ste cołaborasion łe ghea cultivà un senso de *identità americana* sentia da tuti, sorłevando dimande de protesion dei deriti dei cołoni e inte el partegołare del prinsìpio de "nisuna tasasion sensa raprezentansa". I confliti col goerno britànego su tase e deriti i ghea portà a ła guera d'indipendensa americana (1775–1783), in ła cuała łe colònie łe ghea lavorà insieme formando el Congreso continentałe. Le cołònie łe ghea conbatesto e vinsesto el conflito col juto del Regno de Fransa e, inte ła mezura menor, de ła Repùblega de łe Sete Provinse Unie e de l'Inpero spagnoło.
## Popołasion
Notasion: le sifre de popołasion łe ze stimasion dei istoriadori; che no i include i pòpułi orizenari stabiłii fora de ła zurisdision de łe colònie, paro łe include i pòpułi indìzeni che i vivea soto controło coloniałe, cusita cofà i s-ciavi e i servi.

Inte el 1776 sirca el 85% de la popołasion bianca ła zera de orìzane britànega (ingleza, irlandeza, scoseza o gałeza) co un 9% de todeschi e un 4% de neerlandezi. Sta popołasion ła ga vesto un grando cresimento inte el corso del sècoło XVIII, gavesto ai tasi de natalità e relativamente alti e tasi de mortalità basi. Pìdel 90% i zera agricultori.
### S-ciavi

## Le colònie
I documenti contenporànei i ne raprezenta łe trèdaze cołònie britàneghe del nord Amèrica in Órdene zeogràfego da nord a sud.

* **Colònie de ła Nova Inghiltera**
** Provincia del New Hampshire
** Provincia de ła Massachusetts Bay
** Colònia de Rhode Island e de łe Piantajon de Providence
** Cołònia del Connecticut
* **Colònie de mezo**
** Provincia de New York
** Provincia del New Jersey
** Provincia de Pennsylvania
** Cołònia del Deławare
* **Colònie del sud**
** Provincia del Maryland
** Cołònia de ła Virginia
** Provincia de ła Carolina del Nord
** Provincia de ła Carolina del Sud
** Provincia de ła Georgia

## Altre sudivizion ante-1730

* Colònia de Jamestown: primo insediamento ingleze in nord Amèrica fondà inte el majo 1607.
* Cołònia de Plymouth: fondada inte el 1620 dai Pari Pełegrini dopo el desbarco a Cape Cod. Plymouth ła zera vegnesta anetesta a ła Cołònia de ła Massachusetts Bay  co ła pùblegasion de ła Massachusetts Bay Charter del 1691.
* Maine: fondada inte el 1622, anca se ghe ze sta un tentativo presedente de fondar ła cołònia de Popham su l'ìzoła de Sagadahoc, inte el Maine, inte el 1607 ła cuała ła zera stada parò sbandonada dopo ano. La Massachusetts Bay colony ła zera stada anetesta al Maine inte el ndar de ła Guera siviłe ingleza, ma co ła Restaurasion, el Maine el ga re-catà ła so autonomia inte el 1664. El Maine ze sta ufisalmente anetesto a ła Massachusetts Bay Colony co ła pùblegasion de ła Massachusetts Bay Charter del 1691.
* Colònia del Maryland: costituia inte el 1632.
* Cołònia del Rhode Island: fondada inte el 1636 da racuanti disidenti puritani.
* Cołònia de New Haven: fondada a ła fin del 1637, New Haven ła zera stada anetesta a ła cołònia del Connecticut co ła pùblegasion de ła Connecticut Charter inte el 1662, cofà punision del re Carlo II d'Inghiltera par ver ospità i zùdezi che i ghea condanà a morte so pare Carlo I.
* Provincia de ła Carołina: fondada inte el 1663, ła Carolina ła zera vegnesta spartia in nord Carolina e sud Carolina inte el 1712. Anbedó łe colònie łe zera divegneste gaveri personali del re d'Inghiltera inte el 1729.
* Cołònia del New Jersey: Ła ze sta fondada e spartia inte el 1674 in do colònie divideste, West Jersey e East Jersey, dopo unie da novo inte el 1702.
* Cołònia de ła Pensylvania: costituia inte el 1680 su inisiativa de William Pen.
* Domìnio del New England: creà da Jàcomo II par mezo de l'incorpamento del Maine, New Hampshire, Massachusets Bay, Plymouth, Rhode Island, Conencticut, New York, East Jersey e West Jersey inte na ùgnoła granda entità pułìtego-teritoriałe inte el 1685. L'esperimentasion ła zera vegnesta sospendesta co ła Glorioza Revołusion del 1688-89, ma łe nove ex-colònie łe se ghea reunio inte el 1689.
* Cołònia del Delaware: costituia inte el 1712 par destaco da ła Pennsylvania.
## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti