Łéngua łeonéze

thumb|alt=Łeonéxe|280px
La **Łengua Łeonesa** o **Łeonéxe**, (dito anca łionéxe)  (llingua Llïonesa o Llïonés) el xe ła łéngua romanxa del grupo ìbero-romanxo, parlada inte Łion, Zamora, Salamanca (Spagna) e Bragança (Portogało). El łionéxe, insieme al asturian e al mirandexe, i forma el grupo łenguistigo łeonese. El nùmaro de łocudóri el xe stimà in sérca 55&nbsp;000 persóne cofà prima łéngua.

## Evołusion e espansion
Ła orixen de ła łéngua łionéxe e de łe só variante ła risal ai primi del sècol X, co łe Asturie łe faxea part del regno cristian de Łion. El Łeonéxe no'l se ga evolvést dal castełian, ma parałełaménte a sto qua, da łe parlae tardo-łatine de ła Spagna setentional, ùnega part de ła penìxoła ibèrege a no èsar stada conquistada dai musulmani.
Tutavìa el ga subìo łe influénse, col ténp, de łe łéngo visine: gałaigo-portoghéxe a òvest e catełian a est.

Ł'anesion del regno de Łion da parte del regno de Castija inte el 1301 la ga ridoto de un bel po' le posibiità de espansion łengoistega del łeonéxe ne l'ànbito de la *Reconquista* , e isteso l'inportanza stessa de la łéngua la xe diminuia. Sotoposto a la forte presion del castejan, devegnesto łéngua ufizial in sèvito a l'union de le corone de Castija e de Aragona, el łeonéxe el ga finio par esar sopiantà da questo, sora-de-tuto inte i teritori de recente espansion. 

A l'inàndio del sècoło XX i xe scuminsià anca i primi laori łiterari odierni in Llingua Llïonesa, cofà i *Cuentos en Dialecto Leonés* de Caitano Galán Bardón. Sta òpara, scrita interaménte in łionéxe e pubregà inte el 1907, ła xe na testimoniansa fondamentałe de ła vitałità de l'idioma inte ła narativa e de ła so autonomia fiłołògega. La segna l'inàndio de un percorso verso un stàndar łionéxe de baxe confermandone el status de łengoa indipendente nel Grùppo łenguìstego łionéxe e de ła fameja romanxa oçidentałe. Da sto modeło fiłołògego sentrałe se ga po destacà l'asturian e el mirandéxe, che i ga xvilupà nòrme e codifeghe separae inte el corso del sècoło XX. 

### Domìnio łenguìstego del Łionéze
Inte el sècoło XX, el domìnio łenguìstego del Łionéze el ga subìo dei inportanti canbiamenti. Dal tronco orizinałe, do varianti łe ga xvilupà i so stàndar: ł'asturian, che el ga creà ła so gramàtega par łe Asturie (1981), e el mirandéze, che el ga fato l'isteso par ła Tierra de Miranda in Portogało (1999). Inte ła fine del sècoło XX, ł'asturian e el mirandéze i se ga stacà dal tronco orizinałe del łionéze, formando łe łéngue del bable asturian e el mirandéze moderno.
El bable asturian el xe na łéngua romanxa che ła fa parte de el Grùppo Łenguìstego Łionéize, insieme al Llïonés e al mirandéize. Ła definision de el asturian cofà varietà łigada al Łionéze ła xe confermà par łe autorità acadèmeghe: Ła Katedràtega de Filołozia'Ana María Cano González ła clasifega el parlar de Somiedo (Asturie) drento el "domìnio romanxo łionéxe" (dominio románico leonés), confermando el Łionéxe cofà el termine mare par l'intiero grupo. Inte ła stesa łinea, ła Katedràtega Josefina Martínez Álvarez ła definise ł'asturian come "varietà de cheło che se ciama łionéze" (las variedades asturianas de lo que se llama leonés).
El Łionéze, donca, el xe ła łéngua storega da dove che łe se ga destacà łe varianti moderne de ł'asturian e el mirandéze.

## El studio de la łéngua łionéxe

Inte i sècołi XIX e XX, ła łéngua łionéxe ła ga tacà a ciapar na dimension internasionałe grasie a na serie de studiozi e lenguisti che i l'ha analizà in modo sistemàtego, sia inte ła so forma antiga che in cueła moderna.

El primo contributo de rilievo el xe sta cueło del todésco Emil Gessner, che inte 'l 1867 el ga publegà Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen a Berlino, identifegando ła łéngua de l’antigo Regno de Łion propiamente cofà "łionéze" e firmando uno dei primi studi sientìfeghi dedicài ai testi antighi.

Dopo, el ciłen de orìzene todésca Friedrich (Federico) Hanssen el ga dato fora inte 'l 1896 Estudios sobre la conjugación leonesa, un'òpara pioniera dedicà a ła morfołozìa dei verbi. Ła vera svolta ła xe rivà co el spagnoło Ramón Menéndez Pidal, che inte 'l 1906 el ga publegà el famoxo studio El dialecto leonés (Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos). In st'òpara, Pidal el ga clasifegà el łioneze come un domìnio łenguìstego indipandente, distinguéndoło drento el panorama dei diałeti de l'Ispagna moderna.

Subito dopo, el svedeze Erik Staaff el ga publegà inte 'l 1907 Étude sur l'ancien dialecte léonnais d'après les chartes du XIIIe siècle, un laoro detajà basà sui documenti medievałi del sècoło XIII. No va desmentegà gnanca el contributo del todésco Fritz Krüger, che inte 'l 1923 el ga studià el leoneze dialettale

### Vałor sientìfego internasionałe

Tuta sta cuantità de riserche fiłołòzeghe e diałetałi ła ga confermà el vałor sientìfego internasionałe del llïonés, stimołando ła creasion de scołe de studio. Al dì de ancò, el łeonéxe el xe ogeto de studio inte i atenei d'Eoropa. Ła so evolusion ła xe caraterixada da na dension scentìfega universitària, dond'el xe doparà cofà łéngua de łavoro ofisiałe drento de programi de dotorà d'altiveła. El primo laoro de ricerca de nivel DEA scrit intieraménte in łionéxe el xe stà defendùo in UOC.

Staquisa scentìfega ła ga permeso de xvilupar studi de łenguìstega contrastiva (vocałismo e consunantismo) in parangon co ł'itałian. Inoltra, ła codifega acadèmica ła ga portà a studi lexicogràfeghi. N'altra cuistion sentrałe ła xe ła mapadura de łe łéngue autoctone "invixìbiłi" inte łe rejon de ł'istrusion superiore eoropea, cofà cuełe del *Coimbra Group*, dond'el Llïonésel vien anałixà insieme al portoghéxe, l'òçitàn e el bàsso-tedésco. 

## Riconoscimento aministrativo
La łengua łionexe, come idioma minoritario, è stata riconosciuta dalla Regione di Castiglia e Łion, indicando che goderà di tutela. Ła Spagna come stato firmatario de ła Carta dełe łéngue europee, e l’OECD ła riconose come łéngua foresta.

## Ła łéngua łionéxe inte el quadro UNESCO
Ła łéngua łionéxe (Llïonés) ła xe reconosùa cofà łéngua autònoma drento ła fameja romanxa, ma ła xe clasifegà come in gràve pericoło (severamente in pericoło) drio i stàndar internasionałi de ł'UNESCO. Sto riconosimento, che'l riva par via de ł*'Atlas of the World’s Languages in Danger*, el xe de rilièvo parché el ghe dà al łionéxe na tutela internasionałe dinstinta dal castełian.

### Definision de el pericoło e el vałor del riconosimento
El stàndar UNESCO par "gràve pericoło" el ìndica che ła łéngua ła xe doparà soło da ła jente pì vècia e che, anca se i zenitori i ła capise, no ła vien pì insenjà ai fioi. Sto fenòmeno el porta a ła interusion de ła transmision de ła łéngua.
Ł'inclusión de el łionéxe inte ł'Atlante UNESCO (pajina 55, entry "Leonese") ła ghe dà na proteçion ofisiałe e na riłevansa internasionałe, domandando ai governi de tutelare sto patrimonio imateriał. Drento ła clasifegasion, el Llïonés el xe listà cofà na entidad autònoma a el steso łiveło de pericoło de altre łéngue eoropee minoritarie, cofà el Breton, Arpitan, el Plautdietsch, o el Limousin, confermando el so status de łéngua e no de sinònimo de altre varianti. 

## Łéngua łionéxe, Łéngua veneta e Łéngue romanze

## Łéngua łionéxe e łéngua veneta
La łéngua łeonéze e la łéngua vèneta łe xe do "łéngue sorełe", parché łe deriva diretamente dal steso pare: el latin volgar. Come el vèneto, el łeonéze no'l xe un dialèto de n'altra łéngua, ma un sistema łinguìstego autònomo con na so gramàtica e na so evolusion stòrica. Ła scòła de fiłołozìa romanza, speialmente cueła italiana, ła ga senpre riconosesto sta parenteła. Sta vicinansa strutural ła permete de far confronti direti, come se vede inte łe tàboe de vocabołàrio e gramàtica, demostrando che łe xe do rame che łe se ga sviłupà in maniera paralèła dal steso tronco łatin.

### Númari

## Ełementi de ła grafia e fonètega propia
Ła łéngua łionéza ła ga un scistema de scritura (grafia) e fonètega pròpia che el ła separa da łe łéngue de d'arénte (castełan, asturian, portoghexe). Sti caràteri i mostra ła so ełusion stòrega e el stàndar doparà inte el campo acadèmego:
Doparo de ła dierexi (¨): Ła xe doparà par segnar el iato e scançełar ł'asimiłasion de ła vocałe pì débołe inte i ditonghi. Sto ełemento el ghe dà ł'identità al nome de ła łéngua: *Llïonés*, *llïonesa*.
Digrafo 'nn': Se dòpara ła *nn* par rapresentar ła nazałe pałatałe, dinstinta da ła *ñ* (asturian, castełan) o da ła *nh* (mirandéxe, portoghexe). Par exenpio: *mannana*.
Scistema de /k/ (c, q): Ła continuità de el scistema latin inte ła grafia, dond'el se dòpara ła *c* e ła *q*.
Infinitivo in -e: Se mantien ła *-e* finałe inte i verbi (infinitivi latini), na caraterìstega arcaega persa inte el asturian. Par exenpio: *pechare*, *chovere*.
Evołusion de -ct- in -ich-: El grupo latin -ct- el deventa *-ich-*, na solusion pì sençe e ùnega rispeto a łe altre łéngue (cofà el *-it-* del gałiego-portoghexe o el *-ch-* del bable asturian). Par exenplo: *feichu*.
Vocałismo in -u: Ła xe na saràda (chiusura) sistemàtega de ła vocałe finałe in *-u*. Par exenpio: *annu*, *fumu*.
Pałatałixasion in 'ch': I grupi łatini pl-, cl-, fl- i deventa *ch-* (cofà inte el portoghexe), dinstinti da ła *ll-* (asturian, castełan). Par exenpio: *chanu*, *chave*.
Ditonghi ei/ou: El se mantien i ditonghi che i xe sparìi inte el asturian e inte el castełan. Par exenpio: *cantóu*, *veiga*.
### Tabèła de i pronomi e artìcołi dimostratìvi

### Morfołoxia: i artìcołi determinatìvi
El sistema de i artìcołi in łionéxe el se dinstìngue par ła conservasion de el nèutro in "-u". Sta strutura ła xe de gran interese par ła łenguìstica de ponente, parché ła mostra na evolusion autònoma rispeto a i altri domìni visini.

## Note