open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stati Confederai de l'Amèrica

**Stati Confederai de l'America** (in ingleze: *Confederate States of America*), scursà in **CSA**, ła ze ła denomenasion ufisałe ciapada inte l'8 de febraro del 1861 da un novo stato che el zera sta costituio par acordo intrà i sete Stati che, intrà el disenbre del 1860 e el febraro del 1861, i ghea declarà ła so secesion dai Stati Unii de l'America.

Ponesto che dopo du mezi da ła costitusion de ła Confederasion ła zera s-ciopada ła guera de secesion statunitense, che ła zera de sevente finia co ła estinsion de ła istesa Confederasion, ła istòria dei Stati Confederai ła coinside in stra-larga parte co cheła de ła guera.
### Date in rezalto

* Drio ła opinion de ła *New York Public Library Desk Reference*, Alabama, Florida, Georgia, Louisiana, Carolina del Nord e Carolina del Sud i zera stai reametesti tuti inte el 25 de zugno del 1868, e la Georgia ła zera stada reametesta par na seconda volta inte el 15 de lujo del 1870.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Minnesota (fiume)

El **Minnesota** el ze un fiume dei Stati Unii de l'Amèrica setentrionałe, afluente del fiume Mississippi, che el core par na longhesa de 534&nbsp;km inte el Stato del Minnesota. Le so fonte łe se orìzena inte el sud-òvest del Stato del Minnesota inte un lago sul confine col Sud Dakota, el Lago Big Stone.

El traversa ła pianura del Minnesota verso sud-est. Inte Mankato el devia verso nord-est, e el incroza el fiume Mississppi 10&nbsp;km verso sud-oòest del sentro de Saint Paul e 10&nbsp;km verso sud/sud-est del sentro de Minneapolis.

El trato del fiume el ze emerzesto a ła fine de l'era jasałe, inte el cuało el Minnesota el zera emisàrio al Lago Agassiz oncó spario. Ła so conca idrogràfega ła se estende sora de na superfise de 44.000&nbsp;km², de ła cuała 38.205&nbsp;km² in Minnesota e 5.180&nbsp;km² intrà el Sud Dakota e l'Iowa.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Hudson

El **Hudson**el ze un fiume dei Stati Unii de Amèrica, che el core par na longhesa de 507&nbsp;km cuazi intieramente inte el stato de New York e, par un stra-curto trato del so estuàrio atlàntego, inte el New Jersey, andove so de eło inte ła parte osidentałe el ga vista: mentre che el bagna ła sità de New York, de fato, el separa du so ''borough'', il Bronx e Manhattan,, da łe contee del New Jersey de Bergen, Hudson, Union e Middlesex.

Gràsie a un sistema de canałizasion, el połe far comunegar el lago Ontario, che el bagna el nord del stato de New York, co l'osèano Atlàntego e el ze de consevensa na via stratèzega de trasporto par inbarcasion cargo de mèdio tonłeajo; el ze in pì sotopasà da du gałarie che łe liga ła sità de New York col New Jersey.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Łista de presidenti de l'Ecuador

Inte ła sevente lista se ga i **presidenti de l'[[Ecuador]]** dal 1830 a uncó:

## Presidenti de ła ''República del Ecuador'' (1830 - uncó)

**FONTE:**

## Istòrego dal 1979



## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Marvin the Martian

miniatura|292x292px|Marvin el Marsian
**Marvin the Martian** (*Marvin el Marsian*) el ze un personajo dei cartoni *[[Looney Tunes]]* e *[[Merrie Melodies]]*.

## El personajo
Marvin el provien dal pianeta Marte, ma el se trova spesso altrove. E speso el ze aconpagnà dal so can, "K-9", e a volte anca da altre creature (na olta, la prima in "*[[Hareway to the Stars]]*", co marsiani łiofiłizati simiłi a grosi osełi verdi che diventavan deła dimension giusta zontando na goccia d'acua),

Marvin no el vien mai ciamà par nome intè i cartoni (vien ad esenpio ciamà Commander X-2 in *[[The Hasty Hare|"The Hasty Hare"]]* del 1952), ma intè i deceni sucesivi, cuando el personajio ga comincià a suscitar interesi de merchandising, ze stà ciamà co el nome che el porta ancora.

## Altri projeti

## Lingambi foresti
Festival de Woodstock

La **Fiera de ła Mùzica e de łe Arte de Woodstock**, mejo conosesto col pì sénplego **festival de Woodstock**, ła ze sta na manifestasion che ła se ghea sełebrà a Bethel, na picenina sità rurałe inte el stato de New York, Stati Unii de l'Amèrica, dal 15 al 18 de agosto del 1969, a l'àpeze de ła difuzion de ła cultura hippie.
Ghe se referise de frecuente co l'espresion *3 Days of Peace & Rock Music*, "trè dì de paze e mùzica rock". i zera stai stimai dai 400.000 ai 500.000 spetatori. 

El nome el se orìzena da ła sità de Woodstock, inte ła contea de Ulster, conosesta par łe so atività artìsteghe (i vien de frecuente organizai festival de arte) e ła ze sta l'ùltema granda manifestasion del movimento che da chel momento el ghea tacà difóndarse senpre pì fora dai Stati Unii de l'Amèrica, andove che el zera nasesto, siben-ché sensa ła coezion e l'orizenałità che łe gaveva permetesto a sto movimento inte i ani sesanta de organizar avegnimenti cofà el Monterey Pop festival, ła Summer of Love a San Francisco e l'isteso festival de Woodstock.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Programa Venera

Le ***Venera*** (); in pasà, łe vegnea ciamae **Venusik** o **Venus** inte i Paezi osidentałi) łe zera stae na sèrie de sonde spasiałi desviłupae in Union Soviètega par esplorar e e còlzar-sù dati sul pianeta Vènere. Come che de frecuente capitava par łe esplorasion sovièteghe łe ùlteme version del modeło łe vegnea lansae in còpia, co un curto retardo (1-2 setemane) intrà el lanso de łe du sonde.

Ste cuà łe ghea stabiłio un vero e pròpio record: łe zera stai el primo ojeto costruio da l'omo che el zera ndà drento de l'atmosfera de un altro pianeta, aterar in magnera dolse, re-inviar imàzeni e far na scansion radar in alta resołusion de ła superfise, permetindo studi profondi su ła conformasion zeołòzega del globo.

La sèrie de sonde, inte el so conpleso, pròpio par ste motivasion łe połe vegner considerae un total bon èzito; si bè che Vènere el sìpia manco destante da ła Tera in confronto de Marte, łe condision de presion e całore łe rende ła soravivensa de calsìase pareciadura de un mùcio pì dificoltoza: sta situasion el ghea signifegà na pèrdita bonoriva e prategamente imediada de łe sonde pochi minuti dopo del so aterajo.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Stasion Spasiałe Internasionałe

La **Stasion Spasiałe Internasionałe**, scursada anca co **ISS** da l'inglezo *International Space Station*, ła ze na stasion spasiałe in òrbita terestre basa, doparada par ła reserca sientìfega e zestita cofà projeto unitàrio da sìncue vàrie ajensie spasiałi: ła statunitense NASA, ła rusa RKA, l'eoropea ESA (co tute łe ajensie spasiałi rełasionae), ła japoneza JAXA e ła canadeze CSA-ASC.

La strutura de ła stasion, coi so pì de sento metri de tełaro, ła cuerze un'àrea pì granda de calsìase altra stasion spasiałe precedente, tanto da far-sì che ła posa vegner vedesta da ła Tera a òcio denudo. Le sesion che i ła strutura łe vien zestionae da sentri de controło mision in tera, rendesti oparativi da łe ajensie spasiałi che łe partèsipa al projeto.

Ła viaja co na vełosità mèdia de , conpletando 15,5 òrbite ogni dì e ła vien mantegnesta in òrbita a na altitùdene conprendesta intrà 330 e  dal liveło del mare. Finmente dal 2 de novenbre del 2000 ła ze guałivamente abitada da un'ecuipajo variàbiłe intrà 2 e 7 astronàuti. Inte el tenpo l'ecuipajo el ze sta sostituio vàrie volte e racuanti astronàuti i ze tornai pì volte drento de ła ISS.

## Costrusion
La costrusion de ła ISS ła ze inisiada partindo dal 1998, e el zera sta prevedesto el conpletamento entro el 2017; ła gavaria da ndar vanti star in funsion finmente al 2024, dada prevedesta par rivar ai so fini sientìfeghi, par dopo vegner desmantełada, desfada o redoparada in parte entro del 2028, parò ła NASA ła ga dazesto partensa un procedimento de privatizasion che ła permetarà a ła ISS de "soravìvar" par altri racuanti ani.

Inte el 2 de novenbre del 2020 i ze stai sełebrai i 20 ani de l'omo drento de ła Stasion Spasiałe Internasionałe: el primo ecuipajo el se ghea insedià de fati inte el 2 de novenbre del 2000.

El costo totałe el ze sta stimà da l'ESA in 100 miłiardi de eoro in 30 ani. El so fin, cofà che el ze sta defìnio da ła NASA, el ze cueło de desviłupare e testare tecnołozie par l'esplorasion spasiałe, desviłupare tecnołozie bone de mantegnere vivo un ecuipajo in mision al de là l'òrbita terestre e farse esperiense oparative par vołi spasiałi de longa durada, cusita cofà dar servìsio inte un laboratòrio de reserca inte un anbiente de microgravità, inte el cuało i ecuipaji i conduze esperimentasion de biołozia, chìmega, medezina, fiziołozia e fìzega e i fa oservasion astronòmeghe e meteorołòzeghe.

La propietà e ła dòpara de ła stasion spasiałe łe ze cuestion stabiłie in acordi intergoernativi che i consente a ła Federasion rusa de mantegner ła totałe propietà dei so mòdułi. La stasion ła vien servia da navezełe *[[Veìcuło spasiałe Sojuz|Sojuz]]*, navezełe *[[Progress (veìcuło spasiałe)|Progress]]*, Dragon, Cygnus e dal H-II Transfer Vehicle e finmente al 2015 dał’ATV, e ła ze sta vizitada da 239 astronàuti e cosmonàuti derivanti da 19 paezi difarenti.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Socetà Thule

La **Socetà [[Thule (mito)|Thule]]** (*Thule-Gesellschaft* in todesco) ła ze sta un'organizasion rasista, fortemente antisemita e popułista (völkisch), creada inte el 1910 da **Felix Nieder**. A ła cascada de ła monarchia todesca, inte el 18 de agosto del 1918, ła vegnea trasferia a Monaco de Baviera su inisiativa de Rudolf Glauer. Par Hans Thomas Hakl, al nasimento de ła Società, el contegnuo ezotèrego e ocultìstego el zera cuazi asente. Ła zera sta cusita ciamada dal nome de ła lejendària ìzoła de Thule descrivesta da l'esploratore grego Pitea, considerada da łe popołasion todesche ła so mìtega tera de orìzene e dal poeta roman Virgilio inte Le Georgiche ("L'ùltema Thule" co ła cuała el denòmena ła fine del mondo conosesto). Inte l'àpeze del so bon èzito, inte el 1919, ła contava manco de 2000 iscrivesti.

La Socetà ła zera nasesta cofà forsa pułìtega anti-revołusionària col fine de conbàtare, sia ła Revołusion de novenbre del 1918-1919, che el *Stato lìbaro de Baviera,* proclamà da Kurt Eisner inte el 7 de novenbre del 1918 a Monaco, e oncor pì, ła sevente Repùblega bavareze dei Conseji, nasesta dopo del sasìnio de Kurt Eisner. Co che sta Socetà ła zera stada schiciada inte el sàngue da l'ezèrsito goernativo anti-revołusionàrio sostegnesto dai Freikorps, organizasion paramiłitari de drita, se ghea perdesto totalmente ła so razon d'èsar, tanto che inte el 1925 ła zera stada desolvesta. Inte i ùltemi ani Società Thule ła ga fazesto emersion inte el contesto de łe fiction e de łe teorie conplotìsteghe.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Bayer AG

La **Bayer AG** ła ze una de łe prinsipałi multinasionałi farmaceùteghe de liveło mondiałe co sede a Leverkusen, in Zermània. Intrà i fàrmaghi pì raprezentativi de l'azienda ghe ze l'aspirina, uno dei fàrmaghi pì difondesti. In pì, inte el 1897, co l'isteso procedimento doparà par otegnere l'aspirina, ła ga otegnesto inte i so laboratori, partindo da ła morfina, l'eroina. Bayer ła ga anca introduzesto el fenobarbital, el prontosil e ła ciprofloxacina, el primo antibiòtego anpiamente doparà e ojeto del Prèmio Nobel del 1939 in medezina. Le so prinsipałi àree de atività łe vede prodoti farmaceùteghi umani e veterinari;  prodoti par ła sałute del consumator; prodoti chìmeghi agrìcułi e prodoti biotecnołòzeghi; połìmeri de alto vałore.

Dal 1925 al 1952 ła ga fazesto parte de ła IG Farben, ła pì granda socetà chìmega e farmaceùtega todesca e del mondo, e ła ze devegnesta de novo na società indipendente dopo del desmantełamento de IG Farben vołesto dai Liai inte ła fine de ła seconda guera mondiałe par colpa de ła so cołaborasion col rezime nazista.

Cuotada a ła Borsa de Francoforte, a ła Borsa de New York e a ła Borsa de Tokyo (finmente al 2006 anca a ła Borsa de Miłan), ła ze na conponente de l'ìndaze del marcà asionàrio Euro Stoxx 50. Ła detien anca ła propietà del club de bałon de Leverkusen, el Bayer 04 Leverkusen Fußball.

Inte el 2006 ła cronpa ła Shering, inte el 2014 ła renłeva l'atività de consumo de MSD, co marchi cofà Claritin, Coppertone e Dr. Scholl's. Inte el zugno del 2018 ła trae-sù par 63 miliardi de dòłari ła Monsanto Company, che dopo ła so fuzion, el màrchio el ze vegnesto descansełà.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Stati dei Stati Unii de l'Amèrica par superfise

Sta voze ła prezenta na **lista dei Stati dei [[Stati Unii de l'Amèrica]]** in órdene de superfise terestre ocupada.
Donald Duck

**Donald Duck** (nome orizenałe inglezo tradusibiłe in łengua veneta co Paperin) noto in itałian come Paperino o Paolo Paperino el ze un personajo dei cartoni animài e dei fumeti deła Disney. Ga ezordìo intè'l cortometrajo *[[The Wise Little Han]]* del 1934 e neło steso ano intè i fumeti deła serie Silly Symphony, e da ałora ze stà protagonista de altri cortometraji e fumeti realizati anca fora da łi Stati Unii, come par ezenpio in Braziłe e in Itałia.

## Lingambi foresti
Kapellbrücke

El **Kapellbrücke** (in todesco "ponte de ła capeła") el ze un ponte pedonałe cuerzesto in legno de Luzerna, in Svìsara, costruio intrà del 1300 e del 1333. El traersa el fiume Reuss, poco dopo che sto cuà el efluise dal lago dei Cuatro Cantoni, permetindo cusita de ligare łe du parti de ła sità. La particułare lìnea scavesada del ponte ła ze sta pensada par permétar che ła strutura ła rezista mejo a ła corente del fiume. 

El ze longo 170 m e el ze considarà el ponte cuerzesto in legno pì antigo de Eoropa: el ponte oncó el se prezenta recostruio dopo de l'inséndio che inte ła notada che ła va dal 17 al 18 de agosto del 1993 el ło ghea devastà par de pì de du tersi. 

El nome del ponte el ze gavesto par ła arente Capeła de St. Peter. Inte el so interior ghe zera 110 panełi in legno depinzesti inte el XVII secoło che i ghea ła istòria e i avegnimenti prinsipałi de ła sità: solché 25 panełi i se ghea salvà da l'inséndio, A metà del ponte sirca ghe ze na tore de forma otagonałe, ła Wasserturm (*Tore de l'àcua*), uno dei sinbołi de sta sità svisera, ła cuała ła gaveva na funsion de defeza.

## Bibliografia
* Stadt Luzern (Hrsg.): *Kapellbrücke und Wasserturm: der Wiederaufbau eines Wahrzeichens im Spiegel der Restaurierung und Forschung*. Lucerna, cop. 1998.
* Heinz Horat: *Die Bilder der Lebenden und der Toten auf der Spreuerbrücke in Luzern*, in: Die Spreuerbrücke in Luzern, Ein barocker Totentanz von europäischer Bedeutung, Lucerna 1996, pag. 79-280.
* Fernández Troyano, *Leonardo Tierra sobre el agua, Colegio de Ingenieros de Caminos, Canales y Puertos*, Madrid, pp. 166-167, 1999. ISBN 84-380-0148-3.
* Graf, Bernhard *Bridges that Changed the World*, Prestel, Monaco, p. 34-35, 2002. ISBN 3-7913-2701-1.

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Lunajo

Col tèrmano **ałunajo** o łe variante **lunajo** e **inlunajo**, se intende el desmontar de un veìcuło inte ła Luna. 

El lunajo el se difarénsia intrà:
* Lunajo duro: o sia un lunajo andove el veìcuło pozàndose el urta inte ła Luna conportàndoghe el so desfamento;
* Lunajo controlà o mòrbido: o sia un lunajo che el parmete al veìcuło de rivar intiero inte ła superfise lunare.

El programa Luna, partio inte el 1959 co ła sonda Luna 2, el ghea mandà el primo veìcuło inte el satèłite. El Luna 9, inte el 3 de febraro del 1966, el ghea fazesto el primo aterajo moło o mòrbido inte ła Luna.

El primo lunajo de un èsare uman, inte el 20 de lujo del 1969, el zera sta cheło de Neil Armstrong, comandante de ła mision Apollo 11, e de Buzz Aldrin, invese el so conpagno de ecuipajo Michael Collins, restà in òrbita, el controłava el mòdulo de comando *Columbia*.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Arizona

L**Arizona** (/ariʣˈʣɔna/, in ingleze , ) el ze un Stato federà del sud-òvest dei Stati Unii de l'Amèrica (el 48° devegner ametesto inte l'Union) che el ze parte de ła Rejon de łe Montagne Rocioze. El ze anca parte dei Stati Unii de l'Amèrica sud-osidentałi. El confina verso òvest co ła California e el Nevada, verso nord col Utah e, solché inte un ponto, col Colorado, verso est col Novo Mèsego e verso sud col Mèsego. El confin de l'Arizona col Mèsego el ze de 626&nbsp;km de longhesa, sul confine nord dei stati mesegani de Sonora e Baja California. El ze el sesto pì grando e el 16° pì popołozo dei sincuanta stati. La so capitałe e sità pì granda ła ze Phoenix. Altre sità inportanti i ze Tucson, Flagstaff, Yuma e Mesa.

El Stato de l'Arizona el ze sta el 48º e ùltemo dei stati contìgui che el zera sta ametesto a l'Union, otegnindo statuałità inte el 14 de febraro del 1912 (dopo de l'Arizona i ze entrai farghe parte dei USA solché Alaska e Hawaii, teritori parò che no i ze diretamente ligai al resto dei Stati Unii de l'Amèrica). In precedensa el fazeva parte del teritòrio de l'Alta California in Nova Spagna, prima de devegnere indipendente dal Mèsego e de sevente cedesto ai Stati Unii de l'Amèrica dopo de ła guera mesegan-statunitense. La parte sud del Stato ła ze sta cronpada inte el 1853 traerso de ła Cronpa Gadsden.

El soranome de l'Arizona ła ze *Grand Canyon State* (doparà anca inte łe targhe automobiłìsteghe, in onor del Grand Canyon), ma i ze bastansa difondesti anca *Baby State* (ponestoché el ze el pì zóvane stato dei USA continentałi) e *Sweetheart State* (in rełasion a ła so entrada inte i USA inte el Dì de San Vałentin).

L'animałe decidesto cofà sìnboło de l'Arizona ła ze el Bassariscus astutus (ciamà bazàride o bazaresco), un mamifero simiłare al orsin lavadore.

L'Arizona el ze conosesto par el so clima dezèrtego de ła so metà sud, co istà tanto calde e inverni bastansa fredi. Oltre che al Grand Canyon National Park, łe ghe ze varie foreste, parchi e monumenti nasionałi. Sirca un cuarto del Stato el ze costituio da reserve indiane che łe costituise el teritòrio de rezidensa de un serto nùmaro de tribù de nadivi americani, stimando che ghe sìpia da torno dei 280 000 indìzeni che vive inte l'Arizona, repartii inte łe vàrie reserve indiane. Intrà i so posti pì tanto conosesti i ghe ze el Grand Canyon, ła Monument Valley, il Meteor Crater, l'Horseshoe Bend e el Dezerto de Sonora.

## Gałeria de someje

Mount_graham_in_2020.jpg|Monte Graham a sudest 
GilaRiverAtUS95.jpg|fiume Giła a sudovest
Phoenix AZ Downtown from airplane.jpg|panorama de ła kavedal Finiks
2021 Montezuma Castle 1.jpg|sito istorego de el Castel de Montezuma


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Programa Sputnik

El **programa Sputnik** (, let. "conpagno de viajo" o "satèłite") ła ze sta na sèrie de mision spasiałi sensa èsari umani promoveste da l'Union Soviètega inte ła fine dei ani sincuanta finałizae al pozisionamento in òrbita de satèłiti artifisałi. Ufisalmente el zera el nome dei veìcułi spasiałi de łe prime tre mision - Sputnik 1, Sputnik 2 e Sputnik 3 – mentre łe sucesive dezignasion, cofà Sputnik 4 o Sputnik 5, łe zera stae atribuie dal mondo osidentałe ponesto-ché in chel tenpo no i zera conosesti i nomi orìzenałi sovièteghi. 

El programa el ga portà el lanso del primo satèłite de ła istòria de l'omo, el Sputnik 1, avegnesto inte el 4 de otobre del 1957, e el ghea dazesto scumìsio a l'època de l'esplorasion spasiałe. Tuti i Sputnik i vegnea metesti in òrbita dal razo vetore R-7 (Semërka), orizenariamente projetà par fini bèłeghi.
## Satèłiti artifisałi
### Ufisalmente denomenai Sputnik
* Sputnik 1 –  lansà inte el 4 de otobre 1957, primo satèłite artifisałe de ła stòria.
* Sputnik 2 –  lansà inte el 3 de novenbre 1957 co drento el can Laika
* Sputnik 3 –  lansà inte el 15 de majo 1958 al secondo tentativo

### Altri satèłiti artifisałi conosesti cofà Sputnik in osidente
* Sputnik 4 (*Korabl'-Sputnik 1*): lansà inte el 15 de majo 1960
* Sputnik 5 (*Korabl'-Sputnik 2*): lansà inte el 19 de agosto 1960 co drento 2 cani, 40 sorzi, 2 pantegani e na varietà de piante
* Sputnik 6 (*Korabl'-Sputnik 3*): lansà el 1º de disenbre 1960
* Sputnik 7 (*Tjažëlyj-Sputnik 4*) e Sputnik 8 (*Tjažëlyj-Sputnik 5*): i zera in realtà łe piataforme de lanso orbitałi de łe prime du sonde del programa Venera
* Sputnik 9 (*Korabl'-Sputnik 4*): lansà inte el 9 de marso 1961 co drento un can e un manichin
* Sputnik 10 (*Korabl'-Sputnik 5*): lansà inte el 25 de marso 1961 co drento un can e un manichin

Dal 1962 i sovièteghi i ghea tacà de łe sperimentasion de satèłiti artifisałi che i łi ghea ciamà zeneregamente Cosmos, ma i osidentałi i ghea continuà par un serto perìodo co ła vècia denomenasion, drio ła cual, par ezénpio, anca el Cosmos 1 el ze sta ciamà *Sputnik 11* e cusita el se ghea vesto anca par łe sucesive sete mision del projeto Cosmos. Łe zera stae denomenae inpropiamente Sputnik anca racuante sonde spasiałi sovièteghe che łe ghea falio el fin de ła mision; l'ùltema de ste cuà ła ze sta el Sputnik 25, sonda destinada a l'esplorasion de ła Luna, che no ła zera sta parò bona de dasar l'òrbita terestre co bon èzito.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti

* Sputnik 1 su www.sputnik1.yatb.info
* Sputnik 1 su celestia.albacete.org
Inpero spagnoło

L**Inpero spagnoło** ła ze sta uno dei primi inperi cołòniałi de ła istòria e uno dei pì espandesti de tuti i tenpi. El zera sta anca soranomenà: "*l'inpero sora del cuało el sołe no el tramonta mai"*, e el se càlcoła èsar sta el cuarto pì estendesto de ła istòria. El ze sta el pì grando inpero del so tenpo, rivando èsar, inte el XVIII secoło, conponesto da na superfise de 18,4 milioni de km².

El zera sta na monarchia conponesta, goernada prima dai Trastamara, de sevente dai Asburgo, e inte-ła-fin dai Borbon de Spagna. El zera sta formà da Ferdinando II de Aragona e Izabeła I de Casteja inte el 1492 de sevente de ła descuerta de łe Amèriche e de ła concuista de Granada che ła ghea metesto fin a ła *[[Reconquista]]*. Soto Carlo V, ła corona de Casteja ła ga mandà i Conquistadores a ocupar grande parte de łe Amèriche. Co ła so abdegasion inte el 1556 dopo del del difónderse de ła reforma protestante, Carlo el ghea dasà el Sacro Roman Inpero al fradeło ma ła Spagna, łe Fiandre, e i gaveri Italiani dei Asburgo, i zera ndà in man a so fioło Fiłipo II. Fiłipo el ghea anetesto dei teritori inte l'Àzia orientałe (che i ghea ciapà pròpio da eło el so nome de Fiłipine) e el zera devegnesto anca Re del Portogało e del so Inpero de sevente de na crize de sucesion. El ghea dazesto de consevensa scumìsio al *[[Siglo de Oro]]* che el ga durà finmente a ła fin de ła guera franco-spagnoła e de ła guera de restaurasion portogheze.

Co ła guera de sucesion spagnoła i Borbon i zera devegnesti ła cazada Reałe de Spagna e coi Decreti de Nueva Planta ła Spagna ła zera devegnesta veramente na nasion. Tutavia ła so rivada in Spagna no ła muda el declin spagnoło. I Paezi Basi i gnen perdesti totalmente, i domini italiani i pasa ai Asburgo de Austria o ai Savoja, anca se inte el 1735 i concuista i regni de Nàpułi e de Sicìlia par na rama cadeta dei Borbon, e ła Spagna istesa ła va numarévułe volte in bancarota. Co l'invazion napołeònega inte el 1808, l'intiero inpero spagnoło in Sudamèrica el se desgrega davanti de łe guere de indipendensa ispanoamericane. La Spagna ła ghea mantegnesto tochi del so inpero inte i Caràibi (Cuba e Porto Rico); in Àzia (Fiłipine), e in Osèània (Guam, Micronèzia, Palau, e Mariane Setentrionałi) finmente a ła guera ispano-americana del 1898 (conosesta cofà el *dezastro del '98*).

La Spagna ła costituirà inte el XIX secoło un secondo inpero cołoniałe, in Àfrica, limità a racuante rejon del Maroco e a ła Guinea Ecuatoriałe. El sarà el pì modesto dei inperi eoropei, ma el sarà l'ultemo a devegner perdesto co ła decołonizasion. La partecipasion spagnoła a ła *[[Spartision de l'Àfrica|corsa a l'Àfrica]]* no ła ghea vesto un'inportansa particułare: el Maroco spagnoło el zera sta mantegnesto finmente al 1956, mentre ła Guinea spagnoła e el Sahara spagnoło respetivamente finmente al 1968 e al 1975. Le ìzołe Canàrie, Ceuta, Melilla e łe altre *[[plazas de soberanía]]*, oncora oncó teritori de oltremare spagnołi, i ze cheło che ghe resta a ła Spagna de l'ex Inpero Spagnoło.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
San Vinsenso e Granadine

**San Vinsenso e Granadine**  el ze un stato conponesto par sirca 125 ìzołe che el ze parte de łe Picenine Antiłe. L'ìzoła prinsipałe ła ze Saint Vincent de 345&nbsp;km² su ła cuała ła ze ponesta ła capitałe Kingstown. L'economia ła ze ligada soratuto a ła cultivasion de łe banane e a ła pesca, el turismo no el ze gnoncora pì de tanto tanto desviłupà.

## Zeografia
San Vinsenso e Granadine i ze ponesti intrà Saint Lucia e Grenada Inte łe ìzołe Windward de łe Picenine Antiłe, un arco de ìzołe inte el Mare dei Caràibi.

Le ìzołe de San Vinsenso e Granadine łe include l'ìzoła pì granda San Vinsenso de 344 km² e cuełe pì verso nord Grenadine de 45&nbsp;km²), na caena de picenine ìzołe che łe se destira verso sud da San Vinsenso finmente a Grenada.

## Divizion Aministrative
Aministativamente, San Vinsenso e Granadine ła ze sudivisa in 6 paròchie, co 5 su San Vinsenso e una che ła ze l'istesa de łe Granadine.
Kingstown ła se cata inte ła Parochia de St. George e ła ze ła capitałe e sentro aministrativo de ła nasion.

* Paròchia de Charlotte
* Paròchia de łe Grenadine
* Paròchia de Saint Andrew
* Paròchia de Saint David
* Paròchia de Saint George
* Paròchia de Saint Patrick

## Demografia
El prinsipałe grupo ètnego (66% de ła popołasion) el ze de disendenti de s-ciavi africani, portai inte l'ìzoła par lavorar inte łe piantazon. Ghe ze na menoransa de metisi (19%), e grupi indiani derivanti da aziàteghi (6%), de caribi (orìzenari abitanti de l'ìzoła, 2%) e de bianchi (disendenti de cołoni inglezi e portoghezi).

## Gałeria de someje

Imàjine:Soufriere.jpg|volcan *La Soufrière*
Imàjine:Unionisland.jpg|ìzoła Union, inte łe Grenadine setentrionałi
Imàjine:Kingstown.jpg|ła cavedal Kingstown
Imàjine:Amazona guildingii -Botanical Gardens -Kingstown -Saint Vincent-8a-4c.jpg|Amasone de San Vinsenso


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Central Intelligence Agency

La **Central Intelligence Agency** (in vèneto letaralmente: "Ajensia de informasion sentrałe"*,* conosesta co ła sigla **CIA**) ła ze na ajensia de spionajo siviłe del goerno federałe dei Stati Unii de l'Amèrica, che ła ze parte de l'United States Intelligence Comunity, che ła porta vanti łe so atività par tuto el mondo.

Pena che ła zera vegnesta creada, ła gaveva ła funsion de crear na strutura de stùdio e anàłize de łe informasion rełasionae a ła pułìtega estera, de sevente el roło e łe funsion łe se ga evolvesto e slargà; prima che inte el 2004, inte el ndar de ła prezidensa de George W. Bush e de sevente dei atentai de l'11 de setenbre del 2001 e de ła partensa de ła *[[Guera al terorismo|War on Terror]]*, el vegnese aprovà l*[[Intelligence Reform and Terrorism Prevention Act]]* el diretore de ła CIA, oltre che guidar sta ajensia, el gaveva el roło de responsàbiłe de tuti i aparai de *intelligence* dei Stati Unii de l'Amèrica. Dopo de ła promulgasion de ła norma citada, e se bè che el faga raporto al diretor de l'Intelligence Nasionałe, l'ajensia ła ga ciaramente cresesto łe so funsion e capasità, soratuto dopo dei atachi terorìsteghi del 2001. Par ła forsa che ła CIA ła ze rivada ver, ła ze stada definia cofà un *"Stato drento del Stato"*. Inte el 2013 el *[[The Washington Post|Washington Post]]* el ga publegà un'indàzene zornałìstega inte ła cuała se reportava che inte l'ano fiscałe del 2011 ła CIA ła zestiva el budget pì alto intrà tute łe ajensie de intelligence statunitensi, co 14.700 milioni de Dòłari inte el 2013.

Inte el contesto de sto inalsamento de łe so funsion, ła CIA ła ga cresesto el nùmaro de łe so oparasion clandestine, includeste cuełe de natura paramiłitare, mentre l*Information Operations Center* (IOC) ła ga spostà ła so atension da łe oparasion de antiterorismo, verso oparasion ofensive de *cyber-intelligence*. Se bè che el gàpia otegnesto rezultai cofà ła locałizasion e el sasìnio de Osama bin Laden (oparasion ''NEPTUNE SPEAR''), ła CIA ła se ga macià de gravi responsabiłità gavindo portà vanti programi controvertii cofà łe *[[extraordinary rendition]]* e doparando *tècneghe de interogatòrio* de łe so fonte anca traerso de ła dòpara de ła tortura, rivando a vegner criticada par viołasion de ła convension de Zinevra. In pì ła CIA ła ga fazesto vari interventi iłegałi in teritòrio estero par favorir i intaresi nasionałi statunitensi, co secuestri sełetivi, sasinando tanti personaji de rezalto (anca co ła dòpara de droni) cofà el ex-presidente del Burkina Faso, Thomas Sankara, e organizando pezanti inzerense inte ła pułìtega de altri stati sovrani, cofà inte el cazo de l'Oparasion Condor finmente rivar a colpi de stato.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Corte suprema del Cànada

La **Corte Suprema del Cànada** ła ze sta istituia inte el 1869 ma ła ze entrada efetivamente in vigore inte el 1949. 

Ła ze formada de nove zùdezi nomenai dal Goernatore Zenerałe. La Carta Costitusionałe del 1867 ła prevedea che st'ultemo el fuse el direto raprezentante de ła Rezina, cofà se el fuse un *longa manus*, de consevensa ła decizion ła zera fortemente influensada dal sovran ingleze. Tutavia dopo de ła modìfega de ła Carta Costitusionałe ła figura del Goernatore Zenerałe ła se ghea depułitesizà e soratuto ła se ghea destacà dal roło de raprezentante dei intaresi de ła Rezina. 

La decizion de sostansa ła ocore par man del Primo Ministro, de consevensa ła ze de liveło federałe; mentre ła deciszon formałe par man del Goernatore Zenerałe. La Corte Supremała  połe inténdarse sia cofà òrgano zurisdisionałe, che cofà òrgano pułìtego, inte el senso che el ga na forsa pułìtega che ła se manifesta. Sti du caràtari de esensa i ga da vegner bałansai e contenperai l'un co l'altro. Le norme che łe disiplina st'òrgano i ze de du tipołozie: łe norme scriveste e cuełe no scriveste, o sia de costumare. 

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Shawnee

I **Shawnee** o **Shawano** i ze na popołasion nadiva del Nord Amèrica. Inte el prinsìpio i ocupava i teritori de l'Ohio, del Kentucky e de ła Pennsylvania.
## Voze rełasionae
* Nadivi americani

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Mingo (pòpoło)

I **mingo** i ze na popołasion nadiva de orìzane Irocheze del Nord Amèrica migrai inte l'Ohio a metà del XVIII secolo. Tanti i ze novamente migrai in Kansas e pì tardi verso l'Oklahoma

I ze reconosesti, dal 1937, cofà i disendenti dei Seneca-Cayuga de l'Oklahoma.
## Voze rełasionae
* Nadivi americani

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Miami (pòpoło)

I **Miami** i ze na popołasion nadiva del Nord Amèrica che prima de ła cołonizasion i ocupava i teritori de l'atuałe Indiana, del Michigan sudosidentałe e de l'Ohio. Atualmente i vive anca inte el stato de l'Oklahoma
## Voze rełasionae
* Nadivi americani

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Odawa

I **Odawa** o **Ottawa** i ze na popołasion nadiva del Cànada, difondesta arente del lago Huron, che ła fa parte de ła fameja dei Algonchini. Ła ze stada stermenada in granda parte inte el XVIII secolo.
## Voze rełasionae
* Nadivi americani

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Ojibway

I **Ojibway** o varianti *Ojibwa* e *Ojibwe*, i ze na popołasion nadiva dei Stati Unii de l'Amèrica, difondesta arente del lago Huron e del lago Superiore, che ła fa parte de ła fameja dei Algonchini.
## Voze rełasionae
* Nadivi americani

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Potawatomi

I **Potawatomi** i ze na popołasion nadiva fata de 28.000 indivìdui, difondesta inte ła rejon dei tre grandi laghi Huron, Michigan e Kitchigami ("Lake Superior"). che ła fa parte de ła fameja dei Algonchini. 
## Voze rełasionae
* Nadivi americani

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Tratà de Avignone

El **tratà de Avignone** firmà inte el 20 de agosto del 1372 da Federico IV d'Aragona e Joana d'Anzò e col juto de papa Gregorio XI, el ze sta l'ato de fin de łe guere del Vespro, scumisiae novanta ani prima. Co ła mediasion de Papa Gregòrio XI, Federico el vien reconosesto re de Trinacria e Joana Rezina de Sicìlia.
## Bibliografia
* 
* Steven Runciman (1958), *The Sicilian Vespers*. ISBN 0-521-43774-1 (trad. it.: *I vespri siciliani*, 1997, Edizioni Dedalo. ISBN 88-220-0508-2)
* 
* Santi Correnti, 
* Giovanni Battista Niccolini (1882), *Vespro Siciliano: storia inedita*, per cura di Corrado Gargiolli. Pubblicato da D. G. Brigola.
* Francesco Benigno e Giuseppe Giarrizzo, *Storia della Sicilia*, vol. 3, ed. Laterza, Roma-Bari, 1999. ISBN 88-421-0535-X

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Debatementi Lincoln-Douglas

I ***[[debatemento|debatementi]] Lincoln-Douglas*** (conosesti popolarmente anca cofà ***The Great Debates del 1858*** o mejo **I grandi debatementi del 1858**) i zera stai na sèrie de sete contraditori pùbleghi fati inte el contesto dei comisi par el renovamento del mandà par el Senato inte el Stato federà de l'Illinois. I ghe ze stai in pì ocazion intrà Abraham Lincoln, el candidà del neonasesto Partio Republegan, e el senatore inte l'incargo Stephen A. Douglas, concorente a eło averso del Partio Democràtego. 

In cheła època i senatori statunitensi i vegneva ełezesti diretamente da łe Asenblee lejislative statałi; i du respetivi statisti i zera drio sercar łe so cuote de sostegnitori par poder cusita otegnere el controło de l'Asenblea zenerałe de l'Illinois. I debatementi i prevedea za in nuce łe pì grande cuestion che a Lincoln ghe saria tocà far fronte suito dopo de ła so vitòria a łe ełesion presidensiałi del 1860. Siben che l'Illinois el fuse un stato lìbaro dal s-ciavismo, sto cuà el zera sta el prinsipałe argomento de descusion inte ła totałità dei interventi.

Acetando ufisalmente ła proposta, sia Lincoln che Douglas, i se ghea inpegnà de mantegner un descorso in ognuno dei nove destreti del Congreso de l'Illinois; ponesto-ché anbedó i gaveva za parlà intrà de lori publegamente anca se in tenpi separai - prima a Springfield (Illinois) e de sevente anca a Chicago – a un dì l'uno da chel'altro, i ghea decidesto che łe so "aparision unitàrie" łe se garia fate inte i restanti sete destreti.

I debatementi i se ghea fato inte łe sità de:
* Ottawa inte el 21 de agosto
* Freeport inte el 27 de agosto
* Jonesboro inte el 15 de setenbre
* Charleston inte el 18 de setenbre
* Galesburg inte el 7 de otobre
* Quincy inte el 13 de otobre
* Alton inte el 15 de otobre

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Stèfano I de Ungaria

**Stèfano I de Ungaria**, o **santo Stèfano de Ungaria** (in łéngua ungareze: *István király*, "re Stèfano", o *Szent István*, "santo Stèfano"; Esztergom, 969 – 15 de agosto del 1038), venarà cofà santo da ła Ceza catòłega e ortodosa, el ze sta el primo re ungareze, fondatore del Stato e de ła Ceza ungarezi. El ze sta el primo re a devegner canonizà cofà santo.

El liogo de ła morte el ze inserto, Székesfehérvár, Szentkirály o Buda, secondo łe vàrie fonte.

In so recordo, inte el 1764, l'inperatora Maria Tereza, che ła zera anca rezina de Ungaria, ła ghea istituio l'Órdene reałe de Santo Stèfano de Ungaria.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
UNEF

La **Forsa de emerzensa de łe Nasion Unie** (UNEF) in ingleze **United Nations Emergency Forces (UNEF)**, el ze un continzente creà da l'Organizasion de łe Nasion Unie (ONU) co ła *resołusion 1001 (ES-I)* inte el 7 de novenbre del 1956, inte el ndar del conflito intrà ła liansa de Fransa, Regno Unio e Israełe contro de l'Ezito suportà da Stati Unii e Union Soviètega, teatro de guera conosesto cofà Crize de Suez o Guera del Sìnai.

Un secondo continzente de łe Nasion Unie, conosesto cofà UNEF II, el ze sta schierà inte ła rejon intrà l'otobre 1973 e el lujo 1979, par garantir el respeto dei acordi pòsteri a ła Guera del Kippur.

## Comando UNEF
### UNEF I
El comando zenerałe del continzente, stabiłio inte ła sità de Gaza, el ghe spetava ai seventi miłitari:

* Tegnente Zenerałe E.L.M. Burns (Cànada). Da novenbre 1956 a dicenbre 1959
* Tegnente Zenerałe P. S. Gyani (Ìndia). Da dicenbre 1959 a zenaro 1964
* Zenerałe Carlos F. Paiva Chaves (Brasiłe). Da zenaro 1964 a agosto 1964
* Cołonło Lazar Mušicki (Jugoslàvia). Da agosto 1964 a zenaro 1965
* Zenerałe Syseno Sarmento (Brasiłe). Da zenaro 1965 a zenaro 1966
* Zenerałe Indar J. Rykhye (Ìndia). Da zenaro 1966 a zugno 1967

### UNEF II
El secondo continzente UNEF ła zera guidà da łe seventi pozision:

* Tegnente Zenerałe Ensio P. H. Siilasvuo (Finlàndia). otobre dal 1973 a agosto dal 1975
* Tegnente Zenerałe Bengt Liljestrand (Svèsia). Da agosto 1975 a novenbre 1976
* Zenerałe Rais Abin (Indonèzia). Da dicenbre 1976 a setenbre 1979

## Paezi partecipanti
### UNEF II
I paezi che i ga contribuio co personałe a sto continzente i ze stai:

* Austràlia. Continzente aèreo, co ełicòtari e personałe
* Austria. Infantaria
* Cànada. lozìstega, co mezi aèrei e unità de servìsio
* Finlàndia. trupe de infantaria
* Ghana. trupe de infantaria
* Indonèzia. trupe de infantaria
* Irlanda. trupe de infantaria
* Nepal. trupe de infantaria
* Panamá. trupe de infantaria
* Perù. trupe de infantaria
* Połònia. lozìstega, co inzegnèria mèdega e unità de trasporto
* Senegal. trupe de infantaria
* Svèsia. trupe de infantaria

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Confarensa de Dumbarton Oaks

La **Conferensa de Dunbarton Oaks** (o **Conversasion de Washington de ła Organizasion de Paze Internasionałe e Segurità**, *Washington Conversations on Internationałe Peace and Security Organization* in łéngua ingleze) ła ze sta na confarensa che ła se ga fato inte el 21 de agosto finmente el 29 de agosto de 1944 inte ła Dunbarton Oaks de Washington D.C. Cuà el se ga formulà e negosià ła partensa de łe Nasion Unie. Le conversasion par ła creasion de l'ONU łe ghea includesto che i Stati ii saria stai invitai par devegner menbri. A la conferensa ghe ghea fazesto prezensa menbri dei Stati Unii, de l'Union Soviètega, del Regno Unio, e de la Repùblega de Cina, e un mùcio de altri paezi. 

Ła confarensa ła ghea discoresto anca par el nasimento del Consejo de Seguresa. El derito de veto dei menbri permanenti el sarà discutesto posteriormente, inte ła Conferensa de Yalta del 11 de febraro del 1945.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
The Three Caballeros

***The Three Caballeros*** (tituło orizenałe inglezo tradusibiłe in łengua veneta co *I tri Caballeros*) el ze un film d'animasion muzicałe del 1944, prodoto da ła Walt Disney Productions.

## Altri projeti

## Lingambi foresti
Ben and Me

**Ben and Me** (tituło orizenałe inglezo tradusibiłe in łengua veneta co *Mi e Beniamin* o *El me amigo Beniamin*) el ze un film de animasion muzicałe del 1953, prodoto da ła Walt Disney Productions

## Altri projeti

## Lingambi foresti
Sovrani de Bulgaria

**lista dei sovrani de [[Bulgaria]]** partindo da łe prime nomenasion scrivestte finmente al 1946, ano de abołision de ła monarchia.

## Primi sovrani (153 – 605)
I tre nomi seventi i ghe ze inte el *[[Nominalia dei khan Bùlgari]]*. 

* Avitohol (ghe ze na ipòteze che ła dizaria che Avitohol el saria Àtiła): parìodo 153–453
* Irnik: parìodo 453–603
* Gostun: rezente (?) (603–605)

## Granda Bulgaria (632 - 668)

## Primo Inpero bùlgaro (681 – 1018)

## Domenasion bizantina (1018 – 1185)
**Revoltozi al dominio bizantin**

* Pietro II, Deljan (1040–1041), co...
* Alusian (1041), morto dopo del 1041
* Pietro III, Bodin (1072), morto da torno al 1106 cofà re de Zeta

## Secondo Inpero bùlgaro (1185 – 1422)

Gli ottomani Scumìsiarono la loro conquista inte el 1369 e la completarono inte el 1422.

## Domenasion otomana (1393 – 1878)
**Revoltozi al domìnio otoman**

* Šišman III (1598)
* Rostislav Stratimirovič (1686)
* Carpoš (1689)

## Terso stato bùlgaro (1878 – 1946)

## Bibliografia

* Jordan Andreev, Ivan Lazarov, and Plamen Pavlov, *Koj koj e v srednovekovna Bălgarija*, Sofia, 1999.
* George Ostrogorsky, "Avtokrator i samodržac" *Glas Srpske kraljevske akadamije* CLXIV, Drugi razdred 84 (1935), 95-187.
* John V.A. Fine, Jr., *The Early Medieval Balkans*, Ann Arbor, 1983.
* John V.A. Fine, Jr., *The Late Medieval Balkans*, Ann Arbor, 1987.
* Ivan Tjutjundžiev and Plamen Pavlov, *Bălgarskata dăržava i osmanskata ekspanzija 1369–1422*, Veliko Tărnovo, 1992.

## Voze rełasionae

* Bulgaria
* Primo Inpero bùlgaro
* Secondo Inpero bùlgaro
* Prinsipà de Bulgaria
* Regno de Bulgaria
* Paze de Santo Stèfano
* Congreso de Berlin
* Tratà de Berlin (1878)
* Primi ministri de ła Bulgaria
* Presidenti de ła Bulgaria

## Altri projeti

## Linganbi foresti

*
Vincenzo Peruggia

**Vincenzo Pietro Peruggia** (Dumenza, 8 de otobre del 1881 – Saint-Maur-des-Fossés, 8 de otobre del 1925) e ze sta un decorista italian, devegnesto popołar par ver robà Ła Joconda dal Muzeo del Louvre inte el 1911.

Peruggia el se ghea sconto drento de un stansin inte el Louvre inte el 21 de agosto del 1911 e de sera, co che el muzeo el ghea sarà, el ghea cavà ła Joconda da ła soaza e el zera scanpà da na porta del dedrio del muzeo sverta doparando un cortełin. Inte el dì dopo, i inpiegai del muzeo i ghea pensà che ła Joconda ła fuse in man del fotografo ufisałe, ma dopo i se ghea rendesto conto che cusita no zera, tanto da gaver inte un secondo momento da informar łe forse de l'órdene fransezi.

Inte el prinsìpio se ghea sercà drento del muzeo e ghe ghea vołesto racuanto tenpo prima de finir ła reserca, par via de ła so grandesa. I cuotidiani fransezi i ghea tacà descaenarse su l'ipòteze de ła sparision del cuadro. Da suito se ghea difondesto łe ciàcołe che el fuse sta robà da un cołesionista de cuadri statunitense che el ło vołea duplegar par dopo sostituirlo co na falsa còpia tegnéndose cheła orizenałe.

Dù ani dopo, inte el 1913, se ghea catà el colpévoło co el cuadro. Peruggia el garia vołesto véndar ła Joconda a ła Galleria degli Uffizi de Firense par racuanti milioni de lire. El ghea declarà che ła soa ła zera na asion patriòtega e che l'Itàlia ła garia savesto darghe pì vałore a ła òpara.

E proceso de condana par Peruggia el se ga vesto inte el 4 e 5 de zugno del 1914 a Firense, e co na foła de zente che el ło sostegnea par el so sesto eròego inte el de fora del tribunałe, i zùdezi i ghea sentensià par eło na pena in prezon de solché un ano e cuìndaze dì.
Inte el 29 de lujo ła pena ła ghe zera stada scursada a sete mezi e oto dì, ma pena che ła zera stada fata ła sentensa Peruggia el zera sta descarserà. 

## Bibliografia
* Hoobler, Dorothy and Thomas, *The Crimes of Paris* New York: Little, Brown, 2009, pp.&nbsp;3–7, 305–314.
* Kuper, Simon, "Who Stole the Mona Lisa?  The World's Most Famous Art Heist, 100 Years On," *Slate*, 7 August 2011. 
* *Newsweek*, "The Mona Lisa Thief," 29 September 1947, p.&nbsp;97.
## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti

* ''Vanity Fair'' - May 2009. "Stealing Mona Lisa" by Dorothy and Thomas Hoobler
* ''Saturday Evening Post'': 100 Years Ago: The Mastermind Behind the ''Mona Lisa'' Heist
Braga

## Abijamento
**[[braghe|braga]]** - cao de abjamento

## Zeografia
* **[[Braga (Portogało)|Braga]]** - sità del Portogało
* ** [[Distreto de Braga]] ** - distreto del Portogało
* **[[Braga (Braziłe)|Braga]]** - comun del Braziłe

## Persone
* **[[Sônia Braga]]** - atora braziliana
Braga (Portogało)

**Braga** ła ze na sità de sirca 190.000 abitanti del Portogało setentrionałe, situà inte ła provinsa istòrega del Minho. Ła ze el caołogo del distreto omònemo.

## Zeografia
Braga ła se cata poco a sud del confine co ła rejon spagnoła de ła Gałìsia, nord-ovest de ła sità de Oporto e a pochi chiłometri a nord de ła sità de Guimarães.

## Monumenti

* Catedrałe de Braga (XV-XVII  sec.)
* Pałaso episcopałe de Braga (XV sec.)
* Pałaso Raio (*Palácio do Raio*)
* Santuario del Bom Jesus do Monte

## Demografia
Al sensimento del 2021, el comun de Braga el contava 193.333 abitanti, en majoransa (101.291) de seso feminiłe.

El comun de Braga el ga conosesto on incremento demogràfego rispeto al 2011, cuando che el gaveva 181.494 abitanti, e al 2001, cuando che el gaveva 164.192 abitanti.

## Spor
* Ła scuadra de bałon locałe ła ze el Sporting Clube de Braga

## Note


## Altri projeti
Cyberchase

***Cyberchase*** ła ze na sèrie de tełevixion d'animasion statunitense, creà da Sandra Sheppard inte el 2002 par ła PBS Kids.

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Inpero roman de Osidente

L**Inpero roman de Osidente** el zera vegnesto costituirse cofà entità totalmente autònoma e destinguesta da ła parte orientałe inte el momento de ła morte de l'Inperatore Teodòzio I (395), co che l'Inpero el zera vegnesto dividesto intrà i so du fiołi e l'osidente dasà inte łe man de Onòrio.

In precedensa, in vàrie ocazion, l'Inpero el ghea za catà dividesto in pì entità indipendenti l'una co chel'altra par fini de caràtare aministrativo e miłitare, cofà in ocazion de l'istitusion de ła tetrarchia.

Tutavia, dal 395 in dopo, l'Inpero Roman de Osidente e l'Inpero roman de Oriente, no i zera pì stai recostituirse inte na sìnguła entità; par sto motivo, tradisionalmente, ła data de ła morte de l'inperatore Teodòzio I (395) ła vien considerada da ła storiografia cofà el scumìsio de ła vita autònoma de ła parte osidentałe de l'Inpero roman.

L'idea de l'unità ła zera stada salda inte łe cosiense de ła popołasion oncora par tenpi longhi, e de seguro no ła se ghea gnoncora stuada co che inte el 476, el re dei Erułi Odoacre, el ghea deponesto l'ùltemo inperatore osidentałe, Ròmoło Augusto, e el ghea rimetesto łe insegne de l'Inpero a l'inperatore de Oriente Zenon.

St'ùltemo el ghea continuà considarar l'Itàlia e Roma, ła cuna de ła siviltà romana, cofà na parte de l'inpero, mentre Odoacre e dopo Teodorico, cofà patrisi de Itàlia, ufisalmente el portava vanti el roło de goernatori par conto del sovran de Costantinòpułi, anca i se zera *de facto* regnanti autònomi.

Oncora l'inperatore bizantin Zustinian el ghea tentà ła denomenada Restauratio Imperii (*[[Restauratio Imperii|reunifegasion de łe du parte]]*) dopo de ła fin de l'Inpero de Osidente, projeto che el finirà tutavia inte i sècułi drioman co l'afermasion dei regni de franchi, vizigoti e longobardi, e el nasimento del Sacro Roman Inpero.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Teodòzio I

El zera sta l'ùltemo inperatore che el ga regnà su un inpero roman unio. Inte el 380 co l'edito de Tesałònega el ghea fazesto del Cristianèzemo ła rełijon sìnguła e obligatòria de l'Inpero; par sta motivasion el ze sta denomenà **Teodòzio I el Grando** dai scritori cristiani e łe Ceze orientałi i ło vènera cofà santo (San Teodòzio I el Grando, comemorà inte el 17 de zenaro). Inte el 392, Teodòzio el ghea emanà altri du editi, par proibir i sacrifisi e el culto pagan.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Ròmoło Augusto

Le fonte istòreghe łe dà pochi detaji sora de ła so vita. El zera sta metesto inte i piani inperiałi da so pare Flàvio Oreste, *[[magister militum]]* de l'ezèrsito roman dopo de ła depozision del precedente inperatore, Zùlio Nepote. Poco pì che un puteło, Ròmoło el ze sta *de facto* un piàvoło inte łe man de so pare. El ghea regnà solché par dieze mezi. El zera sta spedio da Odoacre a Nàpułi, al Castellum Lucullanum, sparindo da tute łe fonte uncó a nualtri dispunìbiłi.

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Song of the South

**Song of the South** (tituło orizenałe inglezo tradusibiłe in veneto con *Cansone del Sud*) el ze un film de muzicałe in tecnica mista del 1946, prodoto da ła Walt Disney Productions.

## Altri projeti

## Lingambi foresti
Daisy Duck

**Daisy Duck** (nome orizenałe inglezo tradusibiłe in łengua veneta co *Paperina*), Cołónbianota in itałian come Paperina, ła ze un personajo dei cartoni animàdi e dei fumeti dełaTynaarlo Disney. Come Minnie Mouse par

Topolino, ła ze la version feminiłe de Paperin ideà da Carl Barks zà intè el 1938 par el cortometrajo "Lost Protectors" che parò no ze mai stà meso in produsion. Ga ezordìo intè el cortometrajo Mr. Duck Steps Out direto da Jack King e distribuìo intè el 1940 e sucesivamente aparsa intè le strise a fumeti de Paperin dal 4 de novenbre 1940 par opera del dezegnador Al Taliaferro e deło senezador Bob Karp, anca se la prima aparision de na controparte feminiłe de Paperin ghe zè già intè'l 1937 co Donna Duck intè el carton Don Donald. Ze aparsa come protagonista de storie a fumeti realizade in varie parti del mondo.

## Altri projeti

## Lingambi foresti