open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lago del Frasin

El **lago del Frasin** el xe on lago picenin de orixine jasałe e el se połe catar in provincia de Verona, ai confini co ła provincia de Bresa. El se xlonga inte el drentotera del comun de Peschiera del Garda, intrà łe frasion de San Benedeto de Lugana e Broglie. El anbiente xiografego e naurałistego andove el lagheto el xe poxà, el xe cheło de łe cołine moreneghe a sud del Łago de Garda. Le dimension de ła destirada de acua łe xe çircà i 75/80 etari, par na longhesa de 770 m e na larghesa de 380 m. La profondità masima ła xe de 15 metri. L'altesa mèdia ła xe de 80 metri sora el łiveło del mare.

El Lago del Frasin el ga tre imisari e do emisari de cea portada e par sto motivo se ga de łe variasion del liveło de l'acua tanto minime. El lago el xe on biotopo de riłevansa eoropea e na oaxi naurałe par i so trati speçifeghe faunisteghe e floristeghe.

Drento sto cuà, se połe incontrar el "Sito pałafitego del Frasin", meso inte ła łista dei patrimoni de l'umanità de l'UNESCO inte ła sesion del sito seriałe transnasionałe "siti pałafiteghi preistoreghi de l'arco alpin".

## Notasion
Lagheto de ła Costa

El **Lagheto de ła costa** ła xe na picenina destirada d'acua che ła se xlonga ai piē dei Cołi Euganei, in tel comun de Arcuà Petrarca. El nase a est del comun, andove ghe xe na spianada a nord dełimitada dal monte Calbarina (137 m s.l.m.)  e a sud dal monte Rico (329 m).

Semo drio parlar de on posto de intarese no soło naùrałistego, ma anca storego, di fati so łe so rive ghe xe sta catà peche de on viłajo, e i resti de sto viłajo i riva caxi tuti da l'età del Bronxo antico. Par sta motivasion el xe sta meso intrà i 111 siti che i forma i Antichi insediameti inte łe Alpe protexùi da l'UNESCO.

L'insediamento no'l se poxava so vere e propie pałafite, ma so on terèn bonifegà, grasie a on baxamento de truxi de albaro che i fea in manjiera che el teren podese esar stàbiłe e suto.

= Bibliografia =

*
Canton Apenxeło Interno

El **** el xe on canton de ła Svisara. El canton el xe situà inte ła parte osidentałe de ła nasion. Ła so cavedal ła xe Apenxeło.
## Distreti

## Altri projeti
Siti pałafiteghi preistoreghi da torno de l'arco alpin

thumb|right|355x355px|Ricostrusion de na caxa a piłastri inte el Muxeo Pfahlbau de Unteruhldingen sol Lago de Costansa in Xermania.
I **Siti pałafiteghi preistoreghi da torno de l'arco alpin** i xe na serie de insediamenti preistoreghi fato da pałafite, drento o intorno a łe Alpe, costruie dal 5000 al 500 v.C inte łe rive dei laghi, fiumi o xone umide. Sti 111 posti, nominai patrimoni de l'umanità inte el 2011, i xe cusì divixi: 

* : 56
* : 19
* : 18
* : 11
* : 5
* : 2



## Mapa

## Locałità
Ceza de San Martin (Capergnanica)

thumb|La Céxa
La **Céxa de San Martin** la xe una Ceza de Capergnanica, in provincia de Cremona e in la diocesi de Crema. La xe stà fà su inte el secolo XI e restaurà inte el XVIII. Endel 1952 la xe stada slargà e l'ingreso el xe stà misso al vegio presbiterio con dò afreschi del San Martin che el cura i malà e el iuta i poveri.

## Riferiment
*LombardiaBeniCulturali
*Diocesi di Crema
Caza nadałe de Tiziano Vecellio

La **Caxa nadałe de Tiziano Vecellio** (in lengua italiana *Casa natale di Tiziano Vecellio*) el xe on muxeo inte el comun de Pieve de Cador in Provincia de Bełun.

## Descrision
La caxa andove xe nasuo Tiziano Vecellio ła xe de orixene cuatroxentesca e inte i ani ła xe sta restaurada e rifata pì volte, ma oncora ła conserva ła siera de na antica casa inte el stiłe cadorin. Alguni muri i xe intieramente cuerti da legno, l'aredamento el xe rustego e l'atmosfera ła dà na acojensa al vixitadore inte el mondo del pitore ricordà par łe so grande opare.

Sta caxa-muxeo ła xe intieramente vixitàbiłe e ła se xviłupa so do piani tra de łori cołigai da na scałinada in łegno.

Al pian terèn, se połe catare on acojente sałon, andove se połe vedare riprodusion de łe opare d'arte e copie de łetare autografae de l'artista e el xe el ponto de partensa del vixitadore, che el połe dopo ndar vanti co ła vixita inte łe altre çincue stanse carateristeghe al primo piano e che merita de esare nomenà particolarmente ła xe ła cuxina łà rento vixitàbiłe col fogołare tradisionałe.

## Someje

Casa natale di Tiziano.jpg|On ritrato del 1833
Casa Tiziano.jpg|La scałinada che unise el pian teren dal primo pian
CucinaTiziano.jpg|La cuxina col fogołaro tradisionałe

## Altri projeti
Pinacoteca Manfrediniana

La **Pinacoteca Manfrediniana** el xe on muxeo inte ła sità de Venesia, inte el Sestiero de Dorsoduro.
## Descrision
El muxeo el ga sede de fianco a ła Baxełega de Santa Maria de ła Sałute inte el pałaso projetà da Baldassare Longhena e costruio inte el 1670 par i pari Somaschi. In sto muxeo el ga ła cołesion riçevua in eredità dal marchexe Federico Manfredini, oltre a altre opare donae da eclexiasteghi e çitadini inportanti, o senò salvae da ła sparision dovua a łe sopresion napołeoneghe.
## Note
Muzèo dei fosiłi de Bolca

El **muxeo dei fosiłi de Bolca** el xe poxisionà a Bolca, inte l'alta Val d'Alpon, inte ła xona orientałe de ła Łesinia, rente ai conosui jaçimenti fosiliferi da secołi studiai da ła paleontołoxia par via de ła granda prexensa de varietà de fosiłi. La vixita inte el muxeo ła continua co na pasejada inte el çentro abità de Bolca, verso el monte Postałe e ła Pesara, i do jaçimenti de orijine marina pì conosui e inportanti del Vèneto e de Itàlia e algune gałerie de ła Pesara łe xe anca vixitabiłi. .

## Storego
El muxeo de Bolca el nase inte el 1971 inte on edificà ceo, andove vegnea esposti i pì interesanti reperti pałeontołoxeghi dividesti par jaçimento, co algune rafigurasion de come che jera Bolca inte el Eoçene. Col pasar dei ani, vista ła senpre pì granda inportansa in canpo sientifego de ła Pesara e del Monte Postale e el continuo cresare del numaro de vixitadori, ła Comunità montana de la Łesinia ła ga costruio na nova strutura par ospita łe cołesion muxeałi, par metarlo in funsion el 28 de lulio del 1996.. El novo muxeo el xe conposto da do piani, co tre sałe espoxidive.

## Altri projeti

## Lingambi foresti

## Notasion



## Se vardee anca

* Bolca
* Jaçimenti fosiłiferi de Bolca
Bürglen (Turgovia)

**Märstetten** el xe un comun inte el Distreto de Weinfelden del Canton Turgovia de ła Xvisara.

## Evołusion demografica

## Altri projeti

## Łigadure foreste
Ponte dei zogatołi

El **ponte dei Xogatołi** (fin a zugno 2018 **ponte San Giovanni Grisostomo**) el xe on ponte de Venezia, che el sta inte el sestiero de Canarégio, poco distante dal Ponte de Rialto.

El xe ciamà "dei xugatołi" par ła pluridexenałe prexensa de Mołin, na ben fornia e popołare botega de xóghi e xogatołini, atività sarada inte el 2007.

## Note
Casteło de Maròstega

Co **Casteło de Maròstega** se ghe ciama l'insieme dei do castełi: el Casteło Superiore e el Casteło Inferiore, cołegai da na sinta de mura, longa sirca 1800 metri, łi se cata inte ła sità de Maròstega, in provinsia de Vicensa.

## Storia
Co ła concuista da parte dei scałigeri del teritorio vicentin inte el 1311, anca el teritorio de Maròstega el xe 'ndà soto el dominio de Cangrande de ła Scała. Co Cangrande parte el proseso de ridefinisiòn urbanistega de ła sità, col spostamento del sentro storico che pasa dal vecio Borgo, de epoca romana e medioevałe, al sentro intramurario de incò.

La riva infati al 1312 ła costrusiòn dei do castełi: eł Casteło Inferiore, ciamà anca Casteło da baso, e eł Casteło Superiore. Ła costrusiòn de łe mura łe ga avùo inìsio invese el 1º marso 1372 grasie a Cansignorio. Cuatro łe xe łe porte par 'ndar rento al sentro storico, do che ghe xe ła "Piasa dei Scachi": Porta Vicensa a sud, porta Breganse a ovest, Porta Basan a est e Porta Casteło a nord. Łongo łe mura ghe xe dei caminamenti, i stesi che inte l'epoca antica i servia par far ła guardia. Intrò el 1934 e el 1935, łe mura e xe sta sbuxàe pa fasilitar el pasajo verso a ła vecia stasiòn dei treni (ła xe nata cusì Porta Vicensa).

## Gałeria

File:Marostica castle from flickr by Bo&Ko.jpg|Vista del Casteło Superiore
File:Marostica5.JPG|Mura
File:Marostica-castello alto.jpg|Na parte del Casteło Superiore
File:Marostica piazza Castello et château inférieur.JPG|El Casteło Inferiore
File:Marostica6.JPG|El Dogliòn e, de drìo, łe mura de sinta e el Casteło Superiore
File:Marostica Castello inferiore.JPG|Casteło Inferiore


## Note
Forma de file

In informadega, un **formato de file** o anca **formà de file** el xe na convension che njien doparà par lexare, scrivare, interpretare i contegnui de un file. Dato che no i xe altro che union ordinae de byte, o sia senpliçi numari, par far sì che tuti i dispoxidivi i posa lexare coretamente el contegnuo, se fa de łe convension par che liga i byte a un segnifegà.

Par exenpio, un formato file par imajine el połe stabiłire che i primi do byte i xe l'altesa e la larghesa de l'imajine e chełi che vien dopo i xe i cołori segondo un schema preordinà. I file testo i dopara vari sistemi de codifega, come par exenpio el sistema ASCII, par raprexentar łetare e formatasion difarenti.

Xe in teoria posìbiłe interpretare el contegnuo de un file come se el fuse codifegà segondo un formato difarente da cheło orijinałe, i byte lexesti i xe jeneralmente vałidi, anca se no i ga tanto senso. On exenpio el xe par exenpio lexare un imajine come se ła fuse un file muxicałe. El ris-cio el xe cheło de vere pì caxin che muxica.

## Se vardee anca

* File
* Estension (file)
* File multimediałe
File de testo

On **file de testo** el xe un file par computer che el contien soło testo puro, o sia ła codifega binaria de carateri conprensìbiłi a un łetore uman, come letare, numari, segni de pontejatura e altri.
Comma-separated values

El **comma-separated values** (scursà in **CSV**) el xe un formato de file baxà so file de testo doparà par inportasion e par l'esportasion (par exenpio de foji ełetroneghi o database) de na tabeła de dati.

No existe un stàndar formałe che el posa definirlo, ma soło algune prasi pì o manco uniformae
Non esiste uno stàndar formale che lo definisca, ma solo alcune prassi più o meno consolidate.
## Lingambi foresti
LaTeX

**LaTeX** (scrivesto anca  ****; pronunçà , e no , parché in realtà ła X ła xe un *chi* maiuscoła) el xe un lenguajo de markup par ła preparasion de testi, baxà sol programa de conpoxision tipografega ; ła version che xe deso disponìbiłe ła xe ciamada LaTeX2ε, LaTeX3 ła xe invese in corso de xviłupo.
## Lingambi foresti
Standard Generalized Markup Language

En informadega el **''S**tandard **G**eneralized **M**arkup **L**anguage* (*'SGML*'), el xe un [[metałenguajo]] definio come [[Stàndar (informadega)|stàndar]] [[ISO]] (ISO 8879:1986 SGML) che el ga el fin de definir lenguaji da doparare par ła scritura de testi destinai a esare traxmesi e archiviai co strumentasion informadeghe, o sia par ła scritura de documenti in forma lexìbiłe da [[computer]] (*machine readable form'').

## Linganbi foresti
XHTML

El **XHTML** (sigla de **eXtensible HyperText Markup Language**, *Lenguajo de marcadura de ipertesti estensibiłe*) el xe un lenguajo de markup che el xmisia algune propietà de l'XML co łe carateristeghe de l'HTML: un file XHTML ła xe na pajina HTML scrivesta seguendo el standar XML.

L'XHTML el xe nasuo ufiçalmente el 26 de xenaro del 2000 come el standar del World Wide Web Consortium (W3C), e el połe esare definio tecnegamente come na riformułasion de l'HTML 4.01 in XML 1.0; el pare na sorta de "ponte" intrà sti do lenguaji.

## Linganbi foresti
Graphics Interchange Format

El **Graphics Interchange Format** (in acronimo **GIF**) el xe un formato de file par imajini dijitałi de tipo bitmap doparà inte ła grafega dijitałe inventà inte el 15 de zugno del 1987 da na scuadra guidada da Steve Wilhite. L'estension *.gif* ła njien doparada par i file de grafega memorixae segondo un standar definio da CompuServe e divegnuo popołare e conosuo grasie a ła difuxion de Internet.

## Linganbi foresti
High Efficiency Image File Format

El ***High Efficiency Image File Format*** (**HEIF**) el xe un formato de file par imajini singołe e secuense de imajini xviłupato dal Moving Picture Experts Group (MPEG) e standarixà come MPEG-H Part 12 (ISO/IEC 23008-12).

Le speçifeghe del formato łe indica anca come Tipi de fotograma inte ła conpresion video HEVC.

I file HEIF i xe conpatìbiłi co l'ISO Base Media File Format (ISOBMFF, ISO/IEC 14496-12) e i połe contegnere anca altri tipi de contegnui multimediałi come testo e soni.

## Linganbi foresti
Smirne

**Smirne** (in turco *İzmir*) ła xe na sità de oltre 4.000.000 de abitanti de ła costa oçidentałe de ł Turchia oçientałe, faxente parte de ła rejon Egeo e afacià sul Mar Egeo. Ła xe el capołuogo de ła provincia omònima.

## Zeografia
Smirne se cata tra Èfexo e Foça (rispetivamente a nord de ła prima e a sud de ła seconda), a est de Çeşme.

## Storia
Le orìxene de ła sità łe risałe forse a l'8500 a.C.

## Evołusion demogràfega
Al censimento del 2019, Smirne contava (considerà tuto l'aglomerato urbano) na popołasion pari a 4.367.251, de cui 2.192.932 (50,21%) zera dòne e 2.174.319 (49,79) zera òmini.

El dato xe in rialso rispeto al 2018, cuando che Smirne ła contava 4.320.519 abitanti.

## Monumenti
* Agorà (II sècoło a.C.)
* Castèło de vełudo
* Tore de l'orolojo
* Cexa de San Połicarpo
* Muxeo archeołògico
* Muxeo etnogràfego

## Cultura
### Media
* A Smirne xe stà in parte girà e anbientà el serial tełevixivo del 2019 co protagoniste Sevda Erginci, Melis Sezen, Özge Özacar e Elifcan Ongurlar *[[Sevgili Geçmiş]]*

## Gałeria de someje

Imàjine:İzmir clock tower.jpg|İsmir


## Note


## Altri projeti
JPEG

**JPEG** el xe el acronemo de **J**oint **P**hotographic **E**xperts **G**roup, un comitato de esperti ISO/CCITT che el ga definio el primo standar internasionałe de conpresion de l'imajine dijitałe a tono continuo, sia a livełi de grixo sia a cołori.

La stesa conbinasion de carateri ła indica anca el difuxisimo formato de compresion a perdita de informasion, che el xe disponìbiłe in formato verto a libara inplementasion.

JPEG el xe divegnesto el pì conosuo, popołare e el pì doparà standar de conpresion de łe imajini fotografeghe.

## Linganbi foresti
Portable Network Graphics

**Portable Network Graphics** (en acronimo  **PNG**) el xe un Formato de file doparà in Informadega par memorixare imajini. Gh'in existe n'altro formato derivà da sto cuà, el se ciama Multiple-image Network Graphics o MNG, ideà inte el 2001, che el xe cofà un GIF animà.

## Linganbi foresti
QuickTime File Format

El **QuickTime File Format** (**QTFF**, estension *.mov*) el xe un formato de file co funsion de formato contegnidore creà da Apple.

## Linganbi foresti
CSS

El **CSS** (sigla de **Cascading Style Sheets**, in vèneta **foji de stiłe a cascada**), in informadega, el xe un lenguajo doparà par definir ła formatasion de documenti HTML, XHTML e XML, par exenpio i siti web e łe so pajine web. Le regołe par conpore el CSS łe xe contegnue inte un union de diretive (*Recommendations*) publicae partendo dal 1996 dal W3C.

L'introdusion del CSS ła xe sta fata neçesaria par separar i contegnui de łe pajine HTML da ła so formatasion o layout e permetarghe na programasion pì ciara e pì façiłe da doparare, sia par i autori stesi che par i uxuari, co ła garansia che conpenporaneamente ghe sia ła ridoparasion de codaxe e na so pì senplise manutension.

## Linganbi foresti
Tajente

El **tajente** (in itałian *tagliente*) el xe on sito archiołoxego inte el comun de Gresana, in Provincia de Verona. I reperti fin deso catai i documenta na prexensa umana de çirca 80.000 ani, da datarse intrà el 13.500 e l'11.000 a.C. i xe alguni reperti de oso e de piera co rafigurasion de bestie. Intrà i pì famoxi ghe xe on leon inçidesto so on bloco, che el fea parte de na sepoltura e on inpotente stanbeco, uno dei pì bełi de tuto el Paleolitego superior, inçidesto so on saso fluviałe.

## Bibliografia

* Ernst Gombrich, *Dizionario della Pittura e dei Pittori*,  Einaudi Editore, 1997

## Linganbi foresti

*
Piasa Sitadeła

L'arco atribuio a Baldassare Longhena, fato inte el 1645, che fa da ingreso monumentałe ai jardini da piasałe De Gasperi.
**Piasa çitadeła** ła xe na piasa inte el çentro storego de Verona.

## Storego
La piasa ła ciapa nome dal fato che Giangaleazzo Visconti el ghese fato costruire inte ła xona de ła çitadeła fortifegada, vua costruendo on muro che ndava dai portoni de ła Bra a Porta Nova, longo corso Porta Nova, inte el contenpo so chełi altri tre lati ghe jera xà de łe muraje.

La çitadeła ła xe vegnua demiłitarixada soło inte el 1535 da ła Serenisima Republega de Venesia, incargo dato a l'architeto Michele Sanmicheli.
JavaScript

In informadega **JavaScript** el xe un lenguajo de programasion orientada ai ojeti e ai avegnimenti, solitamente doparà inte ła programasion web comunemente utilizzato nella programmazione Web lato client (estenduo dopo anca al lato server) par la creasion, in siti web e aplicasion web, de efeti dinameghi interativi traerso funsion de script invocae da *avegnimenti* inescai a so volta in varie manjiere dai uxuari so ła pajina web che se xe drio vardar (Mouse, Tastiera e altri).

## Linganbi foresti
Contrabaso

__HIDDENCAT__

thumb|right|220px|Un contrabaso
El **contrabaso** el xe un strumento muxicałe de ła fameja dei archi. Le so orìxeni le risałe ai inisi del XVI sècoło.

## Storia
Antenato del contrabaso xe el viołon e pare che in Xermania el contrabaso existese xà inte el 1500

Inisialmente el gera 'stà uxà soło come suporto a altri strumenti come sostegno del baso par l'armonixasion dei pèsi.

El contrabaso el ga inisià a èsere inpiegà inte łe orchestre sòło a partire da ła fin del XVII sècoło.

Inte el XIX sècoło, gera 'stà reintrodota la cuinta còrda, par estendere l'estension fin al Do.

A partire da el XX sècoło, el ga scumisià a èsere utiłixà anpiamente inte i pèsi jazz.

## Caraterìsteghe
El contrabaso el ga na altesa de 1,80. El pòłe 'vère 4 o 5 còrde.

Par quanto riguarda la forma, ghe xe de łe diferense tra cueło reałixà dai liutai todeschi, che el xe sìmiłe a na viòła da ganba, e cueło reałixà dai liutai itałiani, che el someja al viołin.

## Note


## Altri projeti
Gałìsia (Spagna)

**** la xe na comunità autonoma de ła Spagna.
## Suddivision
[thumb|Mapa dei comuni de ła Galìsia, la cavedałe aministrativa ([Santiago de Conposteła) ła xe in roso.]]

Ła Gałìsia ła xe dividesta in cuatro provinse:

## Altri projeti

## Lingambi foresti
Comunità de Madrid

Ła **Comunità de Madrid** la xe na comunità autonoma de ła Spagna.
## Evołusion demografega

## Gałeria de someje

Vista_de_las_Cabezas.JPG|Sièra de Guadarama, a nordovest
S._Martin_de_la_Vega._Jarama_(10158623976).jpg|fiume Hàrama, a est
Vista_aerea_del_Palacio_de_Aranjuez.jpg|Pałaso real de Araṅhueẑ, patrimonio ONUESC
El Escorial (from the air).jpg|sito istorego de El Escorial , patrimonio ONUESC


## Notasion

## Altri projeti

## Lingambi foresti
Mùrcia (comunità autònoma)

**** la xe na comunità autonoma de ła Spagna.
## Comuni

*Abanilla
*Abarán
*Águilas
*Albudeite
*Alcantarilla
*Aledo
*Alguazas
*Alhama de Murcia
*Archena
*Beniel
*Blanca
*Bullas
*Calasparra
*Campos del Río
*Caravaca de la Cruz
*Cartagena
*Cehegín
*Ceutí
*Cieza
*Fortuna
*Fuente Álamo de Murcia
*Jumilla
*La Unión
*Las Torres de Cotillas
*Librilla
*Lorca
*Lorquí
*Los Alcázares
*Mazarrón
*Molina de Segura
*Moratalla
*Mula
*Murcia
*Ojós
*Pliego
*Puerto Lumbreras
*Ricote
*San Javier
*San Pedro del Pinatar
*Santomera
*Torre-Pacheco
*Totana
*Ulea
*Villanueva del Río Segura
*Yecla

## Altri projeti

## Lingambi foresti
Nova Acuitania

La **Nova Acuitania** ła xe una de łe tredaxe rejon de ła Fransa.

## Departementi

## Loghi de intarese
* Duna de Pilat

## Evołusion demografega

## Gałeria de someje

Pont-Long_Lescar.jpg|Piko de Mezdì de Osò, inte i Pirenei a sudovest
Pont suspendu Tonnay-Charente.jpg|fiume Šarant, a nordovest
1_Saint-Émilion_aerial_pano_2016.jpg|paesazo viticoło de Sant' Emiłian, patrimonio ONUESC
Arche st savin IMG 1676.JPG|fresco inte ła abasia de San Savin so ła Gartenp  patrimonio ONUESC


## Notasion

## Altri projeti

## Lingambi foresti
Gramadega

La **gramadega** el xe el studio de łe norme e dei prençipi che i goerna ła doparasion de łe lengue e de l'organixasion de parołe drento a de łe fraxe e altri costituenti sintateghi. Cusita se denomena anca a ła union de regołe e prençipi che łe goerna on lenguajo speçifego, cusì che ogni łengua ga la so propia gramadega.

La gramadega ła xe parte del studio pì xenerałe de ła lengua, ciamada lenguistega. Clasegamente, el studio na lengua el xe dividesto in cuatro łivełi:

* łiveło fonetego - fonołoxego
* łiveło sintatego - morfołoxego
* łiveło lesego - semantego
* łiveło pragmatego

## Clasefegasion gramadegałi
Le categorie prinçipałi łe xe:

*Agetiu: la xe cheła paroła che serve par descrivare come che łe xe chełe robe.
*Averbi: la xe cheła parola doparada par modifegare o determenare el signifegà de altre categorie gramadegałi, sołitamente ajetivi ma anca altri averbi, o par fin na intiera fraxe.
*Sostantivo: la xe cheła parte de ła frase che indega na persona, posto, animałe o idea.
*Verbo: la xe cheła parte che ła esplega na asion che el sojeto el fa o ła sorbise, l'esplega l'estistensa o on stato del sojeto e el raporto intrà el sojeto e el nome del predegà verbałe.
*Articoło: el ze un morfema de ła clase dei determenanti che el conpagna un nome comun e el ghene spesìfega ła entità. 
*Prepoxision: ła xe cheła parte invariabiłe del discorso che ła serve par łigare parołe e fraxe, speçifegandoghene el raporto intrà de łore e ła funsion sintatega de ła paroła, locusion, fraxe che ła ghe njien dopo.
*Conxunsion: ła xe na paroła invariabiłe inte el tenpo e inte el numaro che ła serve par crear on cołigamento o na rełasion intrà do parołe, sintagmi o fraxi en un discorso dandoghe on neso.
*Interjesion: ła xe cheła parte del discorso che ła esplega on emosion del parlante, in manjiera direta. Inte ła lengua scrivesta, xeneregamente, ła xe seguia da on ponto esclamadivo par far rivare al interłocudore ła rapidità e el tono de l'espresion.

## Notasion


## Altri projeti
Casteja-La Mància

Ła **Casteja-La Mància** (en spagnoło *Castilla-La Mancha*) ła xe na comunità autònoma de ła Spagna.

## Divixion aministrative
Ła comunità ła xe dividesta in 5 provinse
*Provincia de Albacete
*Provincia de Ciudad Real‎
*Provincia de Cuenca‎
*Provincia de Guadalajara
*Provincia de Toledo‎

## Altri projeti

## Lingambi foresti
Distreto de Goms

El **** el xe on distreto del Canton Vałexe de ła Svisara.

## Comuni
El distreto de Goms el xe dividesto in 8 comuni:

## Altri projeti

## Lingambi foresti
Distreto de Einsiedeln

El **** el xe on distreto del Canton Svito de ła Svisara.

## Comuni del distreto
El distreto el xe conponesto de on soło comun.
*Einsiedeln

## Altri projeti

## Lingambi foresti
Rejon Albula

La **** ła xe na rejon del Canton Grixoni in Svisara entrada par leje in funsion el 1° de xenaro del 2016

## Comuni
Sta divixion aministradiva (Rejon Albula) ła xe dividesta in 7 comuni:

*Albula
*Bergün
*Filisur
*Lantsch
*Obervaz
*Schmitten
*Surses

## Altri projeti

## Lingambi foresti
Rejon Prättigau/Davos

La **** ła xe na rejon del Canton Grixoni in Svisara entrada par leje in funsion el 1° de xenaro del 2016

## Comuni

* Conters im Prättigau
* Davos
* Fideris
* Furna
* Grüsch
* Jenaz
* Klosters-Serneus (caołogo)
* Küblis
* Luzein
* Schiers
* Seewis im Prättigau

## Altri projeti

## Lingambi foresti
Rejon Surselva

La **** ła xe na rejon del Canton Grixoni in Svisara entrada par leje in funsion el 1° de xenaro del 2016

## Comuni

* Brigels (Breil/Brigels)
* Disentis (Disentis/Mustér)
* Falera
* Ilanz (Ilanz/Glion, **caołogo**)
* Laax
* Lumnezia
* Medel (Medel/Lucmagn)
* Obersaxen Mundaun
* Safiental
* Sagogn
* Schluein
* Sumvitg
* Trun
* Tujetsch
* Vals

## Altri projeti

## Lingambi foresti
Rejon Viamala

La **** ła xe na rejon del Canton Grixoni in Svisara entrada par leje in funsion el 1° de xenaro del 2016

## Comuni

* Andeer
* Avers
* Cazis
* Domleschg
* Ferrera
* Flerden
* Fürstenau
* Masein
* Muntogna da Schons
* Rheinwald
* Rongellen
* Rothenbrunnen
* Scharans
* Sils im Domleschg
* Sufers
* Thusis (caołogo)
* Tschappina
* Urmein
* Zillis-Reischen

## Altri projeti

## Lingambi foresti
Oberegg

El **** el xe un distreto del Canton Apenxeło Interno de ła Svisara.

## Evołusion demografega

## Altri projeti

## Lingambi foresti
Apenxeło

El **** el xe on distreto del Canton Apenxeło Interno de ła Svisara e el ga el status de sità e de cavedałe.

## Evołusion demografega

## Altri projeti

## Lingambi foresti
Rejon de l'Emmental-Alta Argovia

Ła **Rejon de l'Emmental-Alta Argovia** ła xe una de łe çincue rejon aministradive del Canton Berna, inte ła Svisara.

## Storego
Ła Rejon de l'Emmental-Alta Argovia ła xe sta creada e ła xe entrà in funsion inte el 1° de xenaro del 2010, grasie a ła riforma aministradiva del Canton Berna del steso ano.

## Çircondari

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Çircondario de Berna-Altopian svisaro

El **** el xe l'unego çircondario de ła rejon de Berna-Altopian svisaro del Canton Berna, inte ła Svisara.

## Storego
El  el xe sta creà e el xe entrà in funsion inte el 1° de xenaro del 2010, grasie a ła riforma aministradiva del Canton Berna del steso ano.

## Comuni
El Çircondario de Berna-Altopian svisaro el xe dividesto in 80 comuni:

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Allmendingen (Svisara)

**** el xe on comun del çircondario de Berna-Altopian svisaro che el fa parte ła rejon de Berna-Altopian svisaro inte el canton Berna in Svisara

## Evołusion demografica

## Altri projeti

## Łingambi foreste
Champoz

**** el xe on comun del çircondario del Jura Bernexe che el fa parte ła rejon del Jura Bernexe inte el canton Berna in Svisara

## Evołusion demografega

## Altri projeti

## Łingambi foresti
Inwil

**** el xe un comun del distreto de Hochdorf che el fa parte del canton Łuxerna in Svisara

## Evołusion demografica

## Altri projeti

## Łingambi foreste
Conzunsion (gramadega)

Na **conxunsion** in gramadega, ła xe na paroła invariabiłe inte el tenpo e inte el numaro che ła serve par crear on cołigamento o na rełasion intrà do parołe, sintagmi o fraxi en un discorso dandoghe on neso. 

Algune conxunsion łe ga el so signifegà, altre inveçe łe se tołe el signifegà in baxe al contesto. 

## Clasifegasion in baxe a ła forma
In baxe a ła forma łe se soradivide in:
* **senpliçi**: łe sìpia formae da na parola unjoła: *e*, *o*, *no*, *ma*, *anca*, *cofà*, *parò*;
* **conpostae**: łe sìpia derivae da ła union de pì parołe: *cioxe* (ciò+xe),  *parché* (par+che), *finché* (fin+che), *njianca* (ni+anca), *dopoché* (dopo+che);
* **locusion conxuntive**: łe sipia formae da grupi de do o pì parołe destacae: *anca se, da cuando che, siben che.*

## Clasifegasion in baxe a ła funsion
In baxe a ła funsion, łe se soradivide in:

### Coordinae:
Le cołiga parołe o prepoxision che le se cata inte el pari pian loxego:
* **copuładive**
** **copuładive poxidive**: che łe lighee do ełementi: *e, anca, parfin, oncora, altretante,*
** **copuładive negadive**: *nì, njianca, nimanco,* ,
* **dexxontive**: Che łe mete in alternadiva de łe fraxi o de łe parołe, escludendoghine una: *o, se no, o bè, o sipia (o sia)*. 
* **aversadive**: Le buta drento inte el discorso on opoxision a calcosa: *ma, parò, ansi, siben, pitosto, inveçe, no-ostante.*
* **iładiva**: Le buta drento inte el discorso na fin: *donca, cuindi, ełora, partanto, insoma, siché*
* **esplicadive**: Le buta drento na spiegasion ligada a n'afermasion xà dita: *defati, invero, o sipia, o vero, cioxe, efetivamente, vuria dire,*
* **corełasionadive**: łe se dopara in copia tra do prepoxision e łe fa corispondare do ełementi: *e... e, o... o, nì... nì, sipia... sipia, no soło... ma anca, cusì... come, che sipia... che sipia*

### Subordinae
Le liga do prepoxision metendołe so difarenti piani: na prepoxision prinçipałe, ła ghe tien sù el periodo, e na subordinada che ła ghe finise el signifegà a ła prinçipałe dipendendoghene e da soła no ła dà informasion.
* **cauxałi** chełe che łe buta drento na subordinada cauxałe: *cosicome*, *dopoché*, *parché*, *dal momento che*, *par via che.*
* **finałi** chełe che łe dixe na fine: *a fin ché, parché,*
* **conpledive**: chełe che łe dixe na conseguensa a na cauxa: *che*, *donca*, *tanto che*, *in manjiera che*, *cusita... che*, *tanto... che*
* **tenporałi**: chełe che łe buta drento n'informasion de tenpo: c*uando*, co, *fin cuando*, *da co', *da*, *da che*, *dopo che*, *prima che*, *domente che**', mentre che, in tel contenpo che'', ''deso che'';
* **conçesive**: ''Anca se'', ''anca co', ''malgrado'', ''no-ostante'', ''siben''
* **condisionałi**: ''se'', ''co sarà'', ''senpre che'', ''andove, bastaria che'':
* **modałi**: ''come, come se, in manjiera che'':
* **aversadive** ''mentre, cuando'':
* **interogadive direte**  ''come se, come, cuando, cuanto, parché'':
* **conparadive**: ''come, cusì... come, pì/manco... de come''
* **reładive*' *andove, che, chi'',

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Interjesion

Na **interjesion** ła xe cheła parte del discorso che ła esplega on emosion del parlante, in manjiera direta. Inte ła lengua scrivesta, xeneregamente, ła xe seguia da on ponto esclamadivo par far rivare al interłocudore ła rapidità e el tono de l'espresion. 

## Tipołoxia
Le interjesion łe se soradivide in tre tipołoxie:

* ***prime***, se łe ga ła unjoła funsion de interjesion (*ah!*, *eh!*, *oh!*, *boh!*);
* ***segonde***, se łe xe parti del discorso, ma doparai come interjesion (taxi*!*, *pecà!*, ostrega*!*, *ostia!*);
* ***locusion interjedive***, se łe xe fate da grupi de parołe separae (*mare mia!*, *fame na carità!*, orco boja*!*)
## Notasion


## Altri projeti
Galmiz

**** el xe on comun del distreto de ła Lac che el fa parte del canton Friburgo in Svisara

## Evołusion demografega

## Altri projeti

## Łingambi foresti
Prepozision

La **prepoxision** (da ła léngoa latina *"praeponere"* = poxare davanti), in gramadega, ła xe cheła parte invariabiłe del discorso che ła serve par łigare parołe e fraxe, speçifegandoghene el raporto intrà de łore e ła funsion sintatega de ła paroła, locusion, fraxe che ła ghe njien dopo.

Co łe unise do parołe drento a ła stesa propoxision, łe prepoxision łe serve a butar drento i conplementi (a parte el conplemento ojeto e alguni altri):

: Exenpio: *Ghemo pensà longamente* **a łe** *to parołe*.

Co łe cołiga do fraxe, łe prepoxision łe buta drento de łe prepoxision subordinae:

: Exenpio: *Garisimo da tore el tragheto* **par** *rivare a Muran*.

## Prepoxision in Veneto

## Notasion
Rostock

thumb|right|300 px|Rostock: Kröpeliner Straße
**Rostock** ła xe na sità de çirca 200.000 abitanti de ła costa nord-orientałe de ła Xermania, faxente parte del Land Meclemburgo-Pomerania Anteriore (*Mecklenburg-Vorpommern*) e afacià so el Mar Bàltego.

Antica sità anseàtica, tra el 1949 e el 1990 ła ga fato parte de ła DDR.

## Zeografia
Rostock se cata inte ła parte çentrałe de ła costa del Meclemburgo-Pomerania Anteriore, tra łe sità de Wismar e Stralsund (rispetivamente a est/nord-est de ła prima e a ovest de ła seconda), a çirca 230&nbsp;km a nord de Berlin.

## Storia
Rostock la xe stà mensionà par la prima volta inte el 1161 dal stòrego danexe Saxo Grammaticus.

Inte el 1293, la xe entrà a far parte, asieme a łe sità de Lubeca, Wismar e Greifswald de ła Łiga anseàtica.

Inte el 1364 la sità la ga acuixio el viłajo de Warnemünde, garantèndose coxì l'aceso direto al Mar Bàltego.

El 1° de majo 1945 xe entrà inte ła sità łe trupe de l'Armata Rosa.

## Monumenti e luoghi de interese
* El Neuer Markt co el Muniçipio de Rostock (XIII-XVIII sec.)
* Kröpeliner Straße

## Evołusion demogràfega
Inte el 2018, ła popołasion de Rostock gera stimà in 208.886 abitanti, de cui 195.975 gera dòne e 102.971 gera òmeni.

La sità la ga conosudo un incremento demogràfego rispeto al 2011, cuando ła popołasion çensia la gera pari a 200.265 abitanti, e al 2001, cuando ła popołasion çensia la gera pari a 198.964 abitanti.

## Spor
Ła scuadra de bałon çitadina xe el Hansa Rostock, club fondà inte el 1965.

## Note


## Altri projeti
Tristan da Cunha

**Tristan da Cunha** el xe el nome sia de on arsipelago dell'Osèano Atlàntico meridionałe sia de la sò ìzoła prinsipałe. La xe distante 2810&nbsp;km da Sità del Cao. La apartien a el teritorio britanico d'oltremare de Santa Lena, Ascensione e Tristan da Cunha, e la xe situà 2&nbsp;172&nbsp;km a sud de l'ìzoła de Santa Lena.

## Note
Verbo

El **verbo** (dal latin *verbum*, "paroła") ła in gramadega ła xe na parte del discorso variabiłe, che ła esplega na asion che el sojeto el fa o ła sorbise, l'esplega l'estistensa o on stato del sojeto e el raporto intrà el sojeto e el nome del predegà verbałe.

Alguni exenpi in lengua Veneta:

* *La pita ła <u>magna</u>* (el sojeto el fa na asion);
* *La pita <u>ła xe sta magnada</u>* (el sojeto el sorbise na asion);
* *L'esare <u>el xe</u>, el njiente <u>no'l xe</u>* (existensa del sojeto);
* *Bepi <u>el xe inrabià</u>* (raporto intrà e sojeto e el nome del predegà).
## Se vardee anca
* persona
* numaro
* tenpo verbałe
* modo
* siera
* posto gramadegałe
* tranxitività


## Notasion
Schwerin

**Schwerin** ła xe na sità de çirca 90.000 abitanti de ła Xermania nord-orientałe, faxente parte del Land Meclemburgo-Pomerania Anteriore (*Mecklenburg-Vorpommern*), de cui ła xe la capitałe, e afacià so el Łago de Schwerin. La xe la seconda sità pì popołoxa del Land dopo Rostock.

Tra el 1949 e el 1990 ła ga fato parte de ła DDR.

## Zeografia
Schwerin se cata inte ła parte nord-oçidentałe del Land Meclemburgo-Pomerania Anteriore, poco a sud de ła sità costiera de Wismar.

## Monumenti e luoghi de interese
Prinçipałe edifiçio çitadin xe el casteło de Schwerin, costruio inte ła forma atuałe tra el 1843 e el 1857, ma le cui orixene le risałe al XVI-XVII sècoło.

## Evołusion demogràfega
Inte el 2018, ła popołasion de Schwerin gera stimà in 95.818 abitanti, de cui 49.764 gera dòne e 46.054 gera òmeni.

La sità la ga conosudo un incremento demogràfego rispeto al 2011, cuando ła popołasion çensia la gera pari a 91.293 abitanti, dato in cało rispeto 2001, cuando ła popołasion gera stimà in 99.917 abitanti e al 1995, cuando la popołasion stimà gera pari a 114.688 abitanti.

## Note

## Altri projeti
Feusisberg

**** el xe uno dei tre comuni del distreto de Höfe che el fa parte del canton Svito in Svisara

## Evołusion demografega

## Altri projeti

## Łingambi foresti
Casteło de Malsezen

[thumb|right|250 px|Veduta de [Malsexen co el casteło]]
thumb|right|250 px|El casteło de Malsexen
thumb|right|250 px|La tore del casteło de Malsexen
thumb|right|250 px|Na parte del casteło
[thumb|right|180 px|[Busto (scultura)|Busto de Goethe inte el casteło de Malsexen]]
El **[[castèło]] de Malsexen** (en italian: *castello di Malcesine*) ła xe na fortesa medievałe de Malsexen, locałità so el Lago de Garda, in provincia de Verona, costruia inte forma atuale dai Scałigeri a ła fin del XIII sècoło, ma le cui orìxene le risałiria a l'època longobarda.

## Storia
Probabilmente ghe gera xà na fortesa in loco a ła fin del I milenio a.C. o, più probabilmente, in època longobarda: 'sta fortesa la saria 'sta distruta inte el 590 dai Franchi En sèguito, inte el X sècoło, la xe stà ła rexidensa de Beringario I

Ła fortesa, dopo èsere de proprietà de Turisendo dei Turisendi, inte el 1277 ła xe pasà inte łe man dei Scałigeri e soto Alberto I de ła Scała xe stà fata costruire la fortesa atuałe

Tra el 1387 e el 1403, el casteło l'é stà ocupà dai Visconti de Milan: in che el periodo, se ga inisià ciamarlo e tra el 1405 e el 1506 e tra el 1516 e el 1797 l'é stà soto el dominio de ła Repùblica de Venesia, prima de pasare inte łe man dei Françexi.

Inte el 1786, el casteło l'é stà vixità dal scritore tedesco Johann Wolfgang von Goethe.

Tra el 1798 e el 1866 el casteło el xe stà ocupà dai Austriaghi.

El casteło de Malsexen l'é stà dichiarà monumento nasionałe el 22 de agosto 1902.

## Descrision
El casteło xe provisto de na tore a çincue àngołi, alta 70 metri.

La Sała Granda ła se cata al primo piano. Altri punti de interese xe ła Sała Goethe, ex-polveriera austriaca, e el Rivellino.

Inte el cortiłe del casteło, se trova un busto dedicà al scritore tedesco Johann Wolfgang von Goethe.

El casteło el òspita al so interno un muxeo de storia naturałe e un muxeo de ła pesca.

## Notasion


## Altri projeti
Muxeo del Risorzimento (Viłafranca de Verona)

El **muxeo del Risorximento** de Viłafranca de Verona el nasé in tel 1959 da l'idea da rendar permanente na mostra mesa in pie in ocaxion del çentenaro de l'Armistisio de Viłafranca. El xe sta reałixà in algune sałe rente de ła cusì dita "caxa del tratà" o pì coretamente pałaso Botajixio (  *Bottagisio*).

## Storego
Verso ła fin dei çincuanta del novexento el comun de Viłafranca el rancuré on inbastimento de na mostra co stanpe, manifesti e reperti storeghi inprestai da on cołesionista privà de Cavriana. In tel 1959 ghe fé el primo çentenaro de ła stipułasion de ła Paxe de Viłafranca e se pensé de fondare on vero e propio muxeo sol risorximento cronpando i materiałi e inbastendo sù na espoxision permanente che ła trové posto in tel steso pałaso andove xe sta tegnua ła prima mostra.

## Descrision

Pałaso Gandini Morelli Bugna, dito anca el Botajixio o anca mejo ciamà cofà "Caxa del Tratà", el xe el pałaso che el tien el muxeo del Risorximento: se xe drio parlar de on edifegà sióriłe costruìo longo via de ła Paxe torno el mexo del setexento, ristruturà e slargà pì volte in tel corso de ła so istoria. Sto edifegà el ga na corte co ła barchexa e jardin botanego.

El muxeo del risorximento el se cata al pian terèn, andove se połe catar armi orixinałi, stanpe e difarenti reperti de propietà dei exerçiti che i conbaté inte łe guere d'indipendensa Itałiane e in tel particołare se pove catare ojeti personałi dei çitadini Viłafranchesi che i se arołé intrà łe fiłe deii garibaldini.

## Notasion
Ìzoła de ła Mona

**Mona** (in spagnoło ***Isla de Mona***) ła xe na ìzoła de el arsipełago de Porto Riko. Ła se trova inte el mexo de el Kanal de ła Mona, a 61&nbsp;km a est de *Hispaniola* e 65&nbsp;km a ovest de Porto Riko
Ła someja par topografia, ekołoxia e istoria a ła ìzoła de 'Navassa*.

== Zeografia fixega ==
De forma skuaxi sirkołar, łonga 10,7&nbsp;km e łarga 7,37&nbsp;km, Mona ła se distira so un altopian alto fin 95 m so el łivel de el mar, komposto da roce dołomitege e kalcaree, karaterixà da ła presensa de tante grote, ke el digrada verso el mar par mexo de fałexie, ke łe se kata inte tute łe koste; in serte baie łe se ga formà de łe spiaje sabioxe. No ge xe sorxenti de akua dolse.

Ła ga un klima partikołarmente arido, ko na tenperadura mèdia de 27&nbsp;°C e na piovoxità mèdia de 1423&nbsp;mm.

Ła xe koverta par 40,28 km2 da foreste montane, par 11,27&nbsp;km² da kaktus, par 3,77&nbsp;km² da foreste kostiere e par 1,47&nbsp;km² da foreste umede. In sta ìzoła ła natura ła xe skuaxi inkontaminada, e ła xe abitada da tante [[spece]] [[Endemismo|endemege]] de piante, anfibi, retiłi e oxei, intra łe kuałi se rikorda ła *'iguana terestre de Mona** e el **figo** ***chumbo**'.

== Zeografia antropega ==
Insieme a el ìxołoto de Monito, 5&nbsp;km a nordovest, e a ła ìzoła *Desecheo*, 40&nbsp;km a nordest, ła raprexenta una de łe sirkoskrision de el komun portorikan de *Mayagüez*. La superfisie total de łe tre ìzołe ła xe de sirka 57&nbsp;km² pari a el 28,3% de tuta ła area komunałe.

Da el 1986 tuto el teritorio de ła ìzoła, el xe na riserva natural. Ankuo ła xe dixabitada  e ła xe diventada na meta de ekoturixmo: ła se pol vixitar durante el dì in 70 par volta, rivando in aereo sol so aeroporto picenin, o pì komunemente, via mar.

== Ìstoria ==
Probabilmente i primi omeni insediai a Mona i xe stai i *Arawak* provenienti da *Hispaniola*, de i kuałi se gà katà instrumenti de sirka 5000 ani fa. Soło tanto tenpo daspò i xe rivai i Taino.

Ła xe stada deskoverta inte el 1494 da Kristoforo Kolombo ke el ga capà el nome taino de ła ìzoła: Amona e el ga rivendicà el teritorio par ła korona spañoła. I spañołi da ła fin de el XV sekoło i ga provà a inpiantar na kołonia, par desfrutar ła estrasion de guano,  ma vista ła poxision inadata, ła xe stada abandonada progresivamente durante i sekołi da el XVI a el XIX sia da i kołoni ke da i indixeni, diveñendo un kovo de pirati.

Da ła metà de el XIX sekoło a el 1927 ła ga de novo ospità na miniera par estrar el guano de barbastrijo. Ła xe pasada a ła aministrasion statunitense inte el 1898. Inte el 1900 el xe sta kostruio el faro, so proxeto de Gustave Eifel, ke dèso el xe iscrito a el Rexistro Nasional de i posti istoregi de el governo [[stati Unii de ła Amèrica|mèrikan]].

== Gałeria de someje ==
<gallery>
File:Cueva Diamante, Isla Mona, Puerto Rico.jpg|Grota Diamante
File:Playa Mujeres.jpg|Spiaja *Mujeres* a sudovest
File:Iguana sitting down looking to the left.jpg|*Cyclura cornuta stejnegeri*, iguana terestre de Mona
File:Higo Chumbo fruit (5840524148).jpg|*Harrisia portoricensis*, figo *chumbo''.
File:Monaisland.JPG|Veco faro


## Note
Porto Rico

**Porto Rico**, ufisalmente el **Stato Lìbaro Asocià de Porto Rico**, el ze uno dei teritòri no incorporai dei Stati Unii e uno dei do stati lìbari asociai co status de autogoerno dei Stati Unii de l'Amèrica. El ze ponesto in Amèrica, al nordest del Mar dei Caràibi, verso est de ła izoła de La Spagnoła e a l'ovest de łe Izołe Vèrzeni americane.

## Zeografia fizega
El arsipèłago de Porto Rico l'include ła izoła prinsipałe de Porto Rico granda 8896&nbsp;km²) — ła pì picenina de łe Antiłe Majori— e un nùmaro de caji e izołe pì picenine; de łe cuałe łe pì grandi łe ze Viechi (135&nbsp;km²), Mona (55&nbsp;km²) e Cułebra (30&nbsp;km²). El ze na ìzoła co clima tropegałe e, no-ostante ła so grandesa, el ga forte diversità de ecosistema: boschi sechi e piovozi, zone càrseghe, àree montagnoze, ecosistemi costeri e marini, laghi, etc.

## Istoria
Porto Rico el zera sta un teritòrio de ultramar de ła Corona spagnoła partindo da ła rivada de Cristóbal Colón inte el 1493 finmente a ła promulgasion de ła Carta Autonòmega de Porto Rico inte el 1897, e aministrativamente el zera sta na provincia spagnoła dal 1897 finmente a ła guera ispano-statounitense del 1898. Cuatro sècułi de aministrasion spagnoła i ghea formà na cultura ispanoamericana, formada da lengua spagnoła e el catołèzemo intrà i ełementi de mejo destinsion. I spagnołi i ghea costruio numarévułi fortese, ceze e altri edifisi de dòpara pùblega, comerciałe e residensałe, cusita cofà porti, fari e strade. Durante pì de tre sècułi, Porto Rico el zera in comunegasion co ła penìzoła ibèrega par mezo de nave de łe Flote de Indie che łe univa Càdeze e San Juan na volta a l'ano.

## Zeografia umana
I portorichegni i ze sitadini statunitensi dal 1917, co che el Congreso dei Stati Unii el ghea aprovà ła Leje Jones. Anca se łe so rełasion co Stati Unii łe ze simiłari a chełe de un stato statunitense e che el Porto Rico el se ghea permetesto de redar na Costitusion par el manejo de pułìteghe interne, el ze sojeto ai poderi pieni del Congreso statunitense mediante ła dòpara de ła Clàuzuła Teritoriałe, signifegando che el podere de ezercìsio de ła so sovranità el casca inte łe man del Congreso dei Stati Unii, e i poderi ezistenti inte ła izoła, i ze revocàbiłi da l'isteso congreso. I portorichegni o portoricani no i połe votar inte łe ełesion presidensałi dei Stati Unii, al manco che el sìnguło portorican no el gàpia ła rezidensa ufisałe in uno dei stati americani o inte el Distreto de Columbia, ndazendo inte i Stati Unii o votando a distansa (*ballot absentee*).

## Gałeria de someje

Cerro de Punta as seen from Museo de Arte de Ponce, Ponce, Puerto Rico (DSC03460).jpg|Monte Sero de Punta inte ła Kordiłiera Sentral
Reflejos de montaña sobre el Rio Grande de Arecibo - Arecibo, Puerto Rico - panoramio.jpg|Rio Grando de Aresibo, a el nord
Partial view of the City of Ponce, looking SSW from Cerro El Vigía, Barrio Portugués Urbano, Ponce, Puerto Rico.jpg|panorama de Ponse
Old San Juan aerial view.jpg|sito istorego de San Zuane, patrimonio ONUESC


## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Mona

Ła paroła **mona** ła pol riferirse a varie robe:

## Zeografia
* na ìzoła mèricana de i Caraibi: **[[Ixoła de ła Mona]]**
* **[[Mona (Utah)|Mona]]** - sità de lo Utah

## Mùxega
* **[[Mona (grupo muxicałe)|Mona]]** - grupo muxicałe

## Onomàstega
* **[[Mona (nome)|Mona]]** - prenome feminiłe

## Altro
* **Mona** - on sinonimo popołare par dirghe volgarmente a ła vagina
***Mona** - on sinonimo popołare par dirghe a na persona volgarmente che ła xe de basa intełijensa caxi rente ai łivełi de na simia. *Monos=Simia*
Jardini Salvi

I **Jardini Salvi**, ciamà anca **Jardini Valmarana Salvi**  o **Jardin Salvi**, el xe on jardin publego situà in tel sentro storego de Vicensa, visin a łe mura de piasa Casteło, in tel piasałe De Gasperi.

Inaugrài in tel 1592 Leonardo Valmarana, i jardini i xe sta presto sarà e riverti al publego soło in tel 1909. I xe tra i posti virdi a uso publego de ła sità, una de łe manco łarghe, contien statue e do łogie in tel stiłe paładian.

## Storia
El teren el xe stà conprà in tel sincuesento da ła fameja Valmarana, entrà in poseso anca del vecio casteło scałigero visin che i gà trasformà inte on pałaso. El steso Giacomo Valmarana al gà projetà el jardin formał, secondo cuanto mostà da ła vedua setecentesca de l'incixor visentin Cristofero Dall'Acqua.

I jardin i xe stà inaugurà in tel 1592 da Leonardo Valmarana (data e nome i xe riportà inte ła łogia Valmarana) e i coerdeva el spasio conprexo del prołungamento de deso de Corso Paładio e corso de ła Roda Serioła, fosao che fin dal prinsipio de verderło disponea de on ponteseło de łegno che łasava traversar. Verti al publego par vołontà de Leonardo i xe sta sarà par on paro de secołi.

In tel otosento el parco el xe sta trasformà in jardin al'inglexe. Inte che ł'epoga el xera patrimonio de ła fameja Salvi che l'ultimo desendente, el conte Girołamo, ło gà łasà a ła Pia fondasion de benefisensa che el gavea creà, el 25 de majo 1907, el comun el gà conprà par ła soma de Łire 90.000, el jardin (12.000 metri cuadri) e xe sta verto al publego el 1 de xenaro 1909.

El jardin dal 2008 el ga subio on radical intervento de ricuałificasion, fin al febraro 2009, che el xe sta dotà de on percorso par disabiłi e de on roxaro da cołesion. Dai ani 2000 el xe de frecuente sede de marcatini nadałisi.

## Gałeria de foto

File:Giardini Salvi - Vicenza 2.jpg|Łogia Valmarana
File:Giangiorgio Trissino - monumento a Vicenza.jpg|Busto de Gian Giorgio Trissino
File:Q3763811-giardini salvi interno.jpg|Ła roda Serioła
File:Arco dei Giardini Salvi.jpg|Ł'arco atribuio a Baldassare Longhena, fato in tel 1645, che fa da entrada monumentałe ai jardini da piasałe De Gasperi.


## Altri projeti

## Linganbi foresti
*
Muzeo de archiołozia e siense naturałi Giuseppe Zannato

El **Muzeo de archiołozia e siense naturałi Giuseppe Zannato** el ze on muzeo a Montecio Majore in provincia de Vicensa.

## Storia
Giuseppe Zannato, inte el 1922, posedea na cołesion privata che inte'l 1983 ła xe pasà al comun. Dal 2007 el muxeo el xe situà inte ła Viła Łorenzoni.

## Descrision
El muzeo conserva reperti archeołozeghi che vien da l'ovest visentin, in particołar da ła Val de l'Anjo e de ła Val del Cianpo.
El ze sudiviso in tri sesion e varie sałe: sesion archeołozega, sesion naturałistega e sesion minerałogistega.

## Bibliografia
* Marisa Rigoni, Annachiara Bruttomesso, *Materiali di età longobarda inte el Museo “G. Zannato” di Montecchio Maggiore*, All'Insegna del Giglio, 2011, ISBN 978-88-7814-328-9.

## Altri projèti

## Linganbi foresti

*  
*  
*