open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Si può dare di più

***Si può dare di più*** ("Se pòłe dar de pì") ła xe na canson scrivesta da Giancarlo Bigazzi, Raffaele Riefoli e Umberto Tozzi e insixa inte el 1987 da Gianni Morandi, Enrico Ruggeri e Umberto Tozzi e vinsidora de ła XXXVII edision del Festival de ła Canson Itałiana de Sanremo.

Ła canson, includesta inte l'àlbun de Morandi *Le italiane sono belle* ła xe devegnesta l'ino de ła Nasionałe itałiana cantanti.

## Storia

### Conpoxision
La canson ła xe stà consepìa duranta na festa de Nadałe che se ga tegnesta inte ła caxa de ła cantante Caterina Caselli.

Inisialmente, *Si può dare di più* el doveva èsere un disco natałisio interpretà da on supergrupo conposto da 8 cantanti.

### Ła canson al Festival de Sanremo
Dopo ła finałe del Festival de Sanremo de sabo 7 de febraro 1987, la canson se ga clasifegà al primo posto co 5.575.402 voti, davanti a *Figli* de Toto Cutugno (che gaveva totałixà 5.299.344 voti) e a *Nostalgia canaglia* de Al Bano e Romina Power (che gaveva totałixà 4.415.396 voti).

Inte łe interviste dopo ła premiasion, Gianni Morandi el ga dito "Mi no rieso a èsere contento fin in fondo", in rełasion a ła notisia de ła morte de Claudio Villa anuncià dal condutore Pippo Baudo durante ła finałe del Festival.

### Dopo el Festival
Inte ło steso mexe, el disco el xe rivà al primo posto de łe clasìfege in Italia. En Italia el rixultarà a fin ano el sesto 45 giri pì vendesto.

## Testo e mùxega

### Testo

El brano el xe un invito a no restare indeferenti davanti a łe soferense de i altri e el dixe che cueło che se fa no xe mai abastansa.

### Mùxega
Ła tonałità orixenałe del brano xe Re majore (donca el ga i Fa e i Do in dièxis), anca se el prexenta na modułasion in Mi majore (donca co i Fa, i Do, i Sol e i Re in dièxis),. Inte l'armonia, xe prexenti vari acordi de sètima e de cuarta.

El ritorneło el xe conposto da 19 batute.

## Trase
; 7"

# *Si può dare di più* (Bigazzi - Riefoli - Tozzi) 4:25
# *La canzone della verità* (Ruggeri - Schiavone) 4:12

## Video muxicałe
El video muxicałe el xe stà girà in vari posti famoxi de Roma, cofà ła scałinada de Piasa de Spagna, ła Fontana de Trevi, ecc..

## Cover
* Scialpi & Gianni Fiorellino

## Notasion


## Bibliografia
* Anselmi, Eddy, *Festival di Sanremo. Almanacco Illustrato della Canzone Italiana*, Panini, Modena, 2009
* Borgna, Gianni, *L'Italia di Sanremo*, Mondadori, Milano, 1998

## Linganbi foresti
Canpo Marso (Vicensa)

**Canpo Marso** (ciamà in itałian **Campo Marzo** o **Campo Marzio**) el xe on parco de Vicensa, da secołi proprietà comunałe. El nase a poca distansa da el sentro storego de Vicensa davanti a ła łinea feroviaria, ai piè de Monte Berego.

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti

*
Astegheło (fiume)

Ł**'Astegheło** (nome ufisałe in itałian *Astichello*) el xe on fiume de ła provincia de Vicensa, chel pasa prinsipalmente inte i paexi de Doviłe, Cavasałe, frasion de Montexeło Conte Oto, par sbociar intel Bacajon visin el ponte Pusterła in sità de Vicensa.

Inte i secołi pasà tanti aspeti de ła vita economega, artistega e culturałe visentina ga catà inte sto anbiente fluviałe ła so espresion. Oltre a eser doprà come inportante via de acua, drio łe rive del fiume xera nato fabriche che łe doprava ła forsa motore de l'acua e xe stà costuio tante viłe patrisie.
thumb|Xona che ciapa i fiumi Bacajon e Astegheło|sinistra

## Storia
Fin da el XI secoło intel łeto de deso de *Astegheło* pasava el torente Astego cuando i visentini, par sbasare el pericoło de piene i ga devià el corso a nord de Montecio Precalsin e indirisà el corso verso el Texena, łasando che a Vicensa rivase soło na parte de acua, o mejo che l'Astegheło el scora intel so vecio łeto.

### Ła poexia de Giacomo Zanella
Intel 1878 el poeta Giacomo Zanella, ciapà dal desiderio de ła sołitudine de ła paxe canpestre par poter desmentegare, a contato co ła natura tanto amà, i tormenti del "secol fasendiere", se ga fato edifegare na viłeta a Cavasałe, inte łe rive de l'Astegheło, e chive el ga pasà i so ultemi ani, nando ojni tanto in sita a catare i so amighi.

Inte sti ani eło el ga savudo dare el mejo del so spirito e de ła so arte, parchè el ga savudo trascrivere co senpleghedà łe sensasion che łe robe de spigaso de ła natura ghe risvejava i soneti cołesionà soto el nome de Astegheło, łe xe sensa dubio tra łe so opare mejori.

## Percorso
El xe on fiume de sorgente che nase fixegamente da l'union de numaroxe canałete che parte da Doviłe, in łocałità Piłastoni. El so corso el scomisia a nord de Paso de Riva e Montecio Precalsin par nar drio l'omonema via, el caxeło autostradałe e ciapar ła łocałità Pilastroni. Łe rodete che chive łe se unise, tante nata da sorgenti, łe vien tute dal teritorio de Doviłe, prinsipalmente da Vivaro.

El fiume el pasa dopo drio el confine de Cavasałe e Połeje rivando a Vicensa; chive el traversa prima el parco de l'Astegheło de fianco de l'ospedałe San Bortoło, par dopo traversare el Parco Querini e nare rento intel fiume Bacajon.

## Notasion


## Bibliografia
* Mario Bardin, *Il mormorio dell'onda: dialoghi sull'Astichello di Giacomo Zanella*, 2013
* 
* Stefano Guglielmi, *Paesaggio e letteratura in Giacomo Zanella. Studio preliminare par un ecomuseo dell'Astichello*, Vicenza, Editrice Veneta, 2013
* Mariano Illetterati e altri, *Astichello e dintorni: la forza idraulica par il lavoro: la vita, la storia e l'arte della comunità di Cavazzale lungo le sponde del fiume amato dal poeta Giacomo Zanella*, Vicenza, Editrice Veneta, 2007
* 
* Luigi Sarolo, *Astichello: viaggio lungo il fiume e il suo paesaggio*, Vicenza, Editrice Veneta, 2011
* 
* Giacomo Zanella, *Astichello*, a cura di I.F. BALDO, Disegni Galliano ROSSET, Vicenza, Editrice Veneta, 2013

## Voxe corełade
* Astego
* Giacomo Zanella
## Altri projeti
Łéngue austroneziane

Co **łéngue austroneziane** se fa riferimento a na fameja de łéngue parlae prinsipalmente inte ła Oseania. La fameja la contien pì de 1200 łéngue, par Ethnologue ezatamente 1276.

## Sudivision
[miniatura|L'ìzoła de [Taiwan (ìzoła)|Taiwan]]
Nove de diexe rame de łe łéngue, łe xe parlae solché inte l'ìzoła de Formoza (deso Taiwan).

I grupi prinsipali i xe: (nùmaro de łéngue che łe detien intrà parénteze)

* łéngue tsouiche (3)
* łéngue osidentałi (3)
* łéngue formozane nord-osidentałi (2)
* łéngue atayàłeghe (2)
* łéngue formozane orientałi (6)
* łéngua bunun (1)
* łéngua rukai (1)
* łéngua puyuma (1)
* łéngua paiwan (1)
* łéngue małeo-połineziàghe (1256)

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
https://treccani.it/enciclopedia/lingue-austronesiane/
Łéngua paiwan

La **Lengua Paiwan** la xe na lengua austronesiana parlàa inte el ìzoła de Taiwan o Formosa, fazente parte de'l stado de Taiwan.

La lengua la xe na lengua aborizena, che n'a ga gnente en comun co'l sinese. I aborizeni Paiwan li xe inte Taiwan il 17% sirca de'l todal de'i aborizeni, che li xe el 2% de'a popolasion total.

La lengua la se costuma scrivarla co'l alfabeto latin, co qualche modifega.

## Dialeti
La lengua la se caratariza de pì dialeti:

* **Paridrayan (Ravar)**
** Paridrayan /pariɖajan/
** Tjailjaking
** Tineljepan
** Cavak
** Tjukuvulj
* **Timur**
** Timur
** Tavatavang
** Vuljulju
** Sagaran
* **Makazayazaya**
** 'ulaljuc
** Idra
** Masilidj
** Makazayazaya
** Paljulj
** Kazangiljan
** Masisi
** Kazazaljan
** 'apedang
** Kaviyangan
** Puljetji
** Tjuaqau
* **Grupo orientale**
** Paumeli
** Tjulitjulik
** Viljauljaulj
** Kaljataran
** Ka'aluan
** Tjua'au
** Sapulju
** Kingku
** Djumulj
** Tjukuvulj
* **Tjagaraus**
** Payuan
** Padain
** Piuma
* **Raxekerek branch de'l ovest**
** Raxekerek
** Kinaximan
** Tjevecekadan
* **Raxekerek branch de'l est**
** Tjahiljik
** Tjacuqu
** Tjatjigelj
** Tjaqup
** Rahepaq
** Kaljapitj
** Qeceljing
** Pacavalj
** Kuvaxeng
** Utjaqas
** Ljupetj
* **Tjala'avus**
** Tjalja'avus
** Calasiv
** Tjana'asia
** Pucunug
** Vungalid
** Pailjus
## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Łéngua rukai

miniatura|sinistra|Aborizeni Rukai
La **Lengua rukai** la xe na lengua aborizena parlàa inte el ìzoła de Taiwan, dai aborìzeni rukai, in tuto ghe xe 10 000 parlanti, co anca racuanti monoléngue.

## Dialeti
Ła łéngua ła ze formada da racuanti dialeti:

**Rukai**

* 'Oponoho: 250-300 parlanti
* (Rama prinsipal)
** Maga – Tona
*** *Maga*
*** *Tona*
** Budai – Tanan
*** *Budai*
*** *Tanan*
## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Łéngua puyuma

[miniatura|sinistra|Zente Puyuma inte el [1897.]]
La **Lengua puyuma** la xe na lengua parlada inte l'ìzoła de Taiwan, dal popoło aborìzeno dei puyuma. Ła łéngua puyuma, no la ga gnente en comun co el sinese. La lengua la xe en perìgolo de estinsion, parché i pì zoveni no i xe pì drio inpararla.

## Dialeti
La lengua la ga numarévołi dialeti:

**Proto-Puyuma**

* Nanwang
* (*Rama prinsipal*)
** Pinaski – Ulivelivek
** Rikavung
** Kasavakan – Katipul

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Lengue tsouiche

Le **lengue tsouiche** le xe na fameja de lengue de le lengue austroneziane, formada da tre léngue difarenti. Tute le lengue le xe lengue aborizene, e parlae solché inte l'ìzola de Taiwan.

## Lengue
La fameja la comprende le lengue de:

* Łéngua tsouica
* Léngue Kanakanabu-Saaroa
** Łéngua Kanakanabu
** Łéngua Saaroa
## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Łéngua bunun

[miniatura|left|Zente Bunun inte el [1900.]]
La **Lengua bunun** la xe na lengua aborìzena austroneziana parlada inte l'ìzola de Taiwan, che no la ga gnente en comun col cinexo.

## Dialeti
La łéngua la xe dividesta inte i diałeti seventi:

**Bunun:**

* *Isbukun*
* Sentro-nord
** Setentrionałe
*** *Takituduh*
*** *Takibakha*
** Sentrałe
*** *Takbanuaz*
*** *Takivatan*
## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Łéngua saaroa

La **Lengua Saaroa** la xe na lengua aborizena de Taiwan, parlàa da i aborizeni Saaroa (insembre sirca 400 parsone), la lengua la xe clasifegàa cofà en perigolo de estinsion da l'atlante Unesco; i parlanti i xe 10 par alcune fonti, o 25 par altre. Inte el 2013, el xe morto uno de i parlanti prinsipali de la lengua.

La lengua la apartien a la rama de le lengue saaroa-kanakanabu, che le fa parte de la fameja de le lengue austroneziane.

I parlanti i xe prinsipalmente inte i vilaji de Taoyuan e Kaochung, in Taiwan.

## Notasion


## Linganbi foresti
* http://www.language-archives.org/language/sxr 
* https://glottolog.org/resource/languoid/id/saar1237
Antonio Beni

## Biografia
[thumb|L'afresco del [Domo de Treviso.|sinistra]]
Alievo de inportanti pitori e architeti come Pompeo Marino Molmenti, Luigi Nono e Pietro Saccardo, architeto de ła Baxéłega de San Marco a Venesia, el se avia a l'arte sora-de-tuto sacra.

El progeta diverse Ceze in particołare in Diocesi de Treviso, grasie a ła stima del vescovo Beato Andrea Giacinto Longhin.

Dopo łe devastazion de ła Granda Guera, el ricostruise tante Ceze łongo la "linea del Piave". Tra łe so opere più inportanti, l'afresco ne l'abside del Domo de Treviso. Alcune opere profane (ritrati, paesagi) łe ze ospitade in gałerie anca a l'estero.

## Altri projeti
Łéngue atayàłeghe

Le **Lengue atayàleghe** le xe una fameja de lengue austroneziane, parlàe inte l'izola de Taiwan da i aborizani Atayal.

## Clasifegasion
**Lengue Atayàleghe**

* Atayàlego
* Seediq
Poezia

Na **poexia** ła xe on xenere spesiałe de łetaradura ndove el mesajo del poeta el vien dito co i versi. Na poexie de sołito ła gà figure retoreghe come ła metafora, confronto, gradasion e altro. Ła poexia ła xe considerà el tipo de łeteradura pì antigo. I primi exenpi i xe: Ł'epopea de Gilgameš (sumeri del 1770 a. C.), òpare de Omero.

Tra i raprexentanti de łe varie nasion se pol catare diversi tipi de poesie. Inte ła poxia grega i versi xe raro che i fasa ła rima, invese inte ła poexie itałiana e fransexe i fa rima.

## Etimołoxia
El termeno poexia el vien dal grego ποίησις, *poiesis*,  co el sinjficado de creasion.

## Tipi de poexia
Atre forme de conponimento poetego dopo i poemi xe:
* Poexia didascałega che ła xe cheła che mira a insenjar poetagamente verità utiłi a l'omo
::l'epistoła
::ła satira
::l'epigrama
::ła favoła
::epicedio
*Ła poexia amoroxa
*Bałata
*Cuartina
*Sestina
*Canson

## Notasion

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Tore del Ziron

Ła **Tore del Ziron** (nome in itałian *Torre del Girone*), conosesta anca par **Tore del Tormento** parchè co i pasar dei ani ła xe stà trasformà in prexon ła xe na tore poxisionà in piasa de łe Erbe a Vicensa de drio a ła Baxéłega Paładiana che ła tore ła xe cołegà da l'Arco dei Zavatteri.

## Storia
Ła xe sta fata edifegare da ła fameja Carnaroli intel XII secoło. El secoło drio ła xe stà conprà dal Comune de Vicensa che ła gà destinà a prexon e a conservatoria dei archivi sivisi e del Registro. Intel 1509 ła xe stà incendià da serti manigoldi che i voleva far sparire de łe prove a so carego. Inte che l'ocaxion i gà bruxà anca i archivi. Da ła metà del XVII secoło a ła segonda metà del XIX secoło ła tore ła xe stà cuałifegà a praxon che drio i ani ła se gà trasferia a San Biaxo.


Tormento-1.jpg|Tore del Tormento e Arco dei Zavatteri
Tormento-5.jpg|Tore del Tormento
Tormento-6.jpg|Tore del Tormento e Arco dei Zavatteri
Tormento-7.jpg|Tore del Tormento, particolare entrada e finestre antighe


## Notasion


## Bibliografia
* 

## Altri projeti
Arco de łe Scałete

Ł**'Arco de łe Scałete** el xe on arco sełebrativo poxisionà a Vicensa in piasałe Fraccon e edifegà intel 1595, del cuałe el projeto xe atribuio a Andrea Paładio.

## Storia e descrision
Cołocà al marxene sud orientałe del sentro storego de ła sità, l'arco el segna on dei prinsipi de percorsi de sałita al Santuario de ła Madona de Monte Berego (nato inte i primi ani del XV secoło), cueło costruio aposta da łe *Scałete*, 192 scałini sudivixi rati che raprexentava l'unego punto de entrada da ła sità al santuario prima de ła reałixasion, a meta del XVIII secoło, dei porteghi de Francesco Muttoni.

Poco ciara se vede ła genexi e l'autografia de l'arco. Serte someja ła data de costrusion, fisà intel 1595 (15 ani drio ła morte de Paładio), l'identità de comitente, el cao venesia Giacomo Bragadin. Ło steso documentà łe xe łe richieste dei frati del santuario, risałienti al 1574-1576, che domanda a ła comunità on sostenjo finansiario par ła ristuturasion de l'intiero percorso de łe Scałete, ma njente prova che l'arco el fose ciapà rento dal proceso de rinovamento xenerałe, che d'altra parte gà investio anca l'isteso santuario.

Stesa roba inserta xe l'orixenałe configurasion de ł'arco, co imajni del XVII secoło che mostra nìce frontałi, ani drio spostà inte l'intradoso par ospitare l*'[[Anunsiasion]]* de Orazio Marinali.

Se vede benon el stanpo paładian e na riełaborasion del schema costutivo de l'Arco de Trajan (Ancona). Se vede anca tante sinbołoxie co l'Arco dei Gavi de Verona e l'Arco dei Sergi a Pola.


Arco delle Scalette (Vicenza) 20081203-2.jpg|Detajo co łe statue del coronamento
Vicenza Monte Berico Scalette-8.JPG|Statua inte l'intradoso de l'arco
Vicenza Monte Berico Scalette-9.JPG|Statua inte l'intradoso de l'arco
Arco delle Scalette (Vicenza) (23546086).jpg|L'Arco de łe Scałete: pianta, prospeto e sesion (Ottavio Bertotti Scamozzi, 1776)
Incisione Monte Berico-4.jpg|Incixion de Cristoforo Rosio, 1653, co l'arco de łe Scałete, el Monte Berego, ła cexa e l'aparision de ła Madona.


## Notasion


## Voxe corełade
* Monte Berego
* Santuario de ła Madona de Monte Berego

## Altri projeti
Freja

[thumb|Pintura de [Nils Blommér (1845)]]
**Freja** (AFI:  in noren *Freyja*, in nòrdego antigo ᚠᚱᛖᛃᚨ *("ła Siora")*) ciamada anca *Gefn*, *Hǫrn*, *Mardǫll*, *Sýr*, *Valfreyja* e *Vanadís*. ła ze na divinità de ła mitołoxia norena e zermànega, de ła cuała se ga preservà numarozi contaminti che i ła revarda e i ła descrive. Gavesto che łe fonti mejo documentae de sta tradision rełijoza łe ze stae strasmeteste, e inte on mùcio de cazi, łe ze stae scriveste pì de on sècoło e mezo pì tardi, el so vero roło, łe pràteghe pagane e el so culto i ze inserti.

## Caratarìsteghe de Freja
Freja ła ze considarada ła dèa de l'amore sesuałe, de ła bełesa, de l'oro, de ła sedusion, de ła fertiłità, del *[[seiðr]]*, de ła guerra, de ła morte e de łe virtù profèteghe.

Ła ze fioła de Njǫrðr e fiołastra de Skaði, soreła de Freyr e mojere de Óðr, che par colpa de st'ùltemo ła ga pasà łe pene de l'amor, visto che ła dasa par farse longhi viaji, costrinzéndoła a infrutuozi inseguiminti, durante i cuałi ła se dasa ndar a crii de làgreme de oro. Col consorte, ła cronpa do bełisime putełe, dai nomi enblemàteghi: Gǫrsimi e Hnoss, sinònemi de "tezoro".

Loki ła definise na ninfòmana, senpre pronta là par dar fin a łe so voje co calsiasi tipo de *pàrtner*, dai Jǫtunn ai èlfi, e de fato el so infrenàbiłe dezidèrio el ze cantà inte łe Mansǫngr, letaralmente "canson par òmani, lìreghe amoroze, ufisialmente vietae, ma che łe se ga difondesto inte łe alcove.

Intrà i so particułari, Freja ła ga anca cheła de esperta de łe mazeghe *[[seiðr]]*, col cuało ła podea far divinasion e incantèzemi in distansa.

Ła ga on cołare Brísingamen, fata par eła dai nani che i ghe ła ga donada dazéndoghe ła paroła che ła jacese co łori.

El so dì sacro el ze el vènare e ghene resta de łe peche inte el tèrmano inglezo *Friday* e in cheło todesco *Freitag*.

## Bibliografia
*  Anthony Mercatante, *Dizionario universale dei miti e delle leggende*, Roma, Newton & Compton, 2002, ISBN 88-8289-491-6

## Voze corełae
* Divinità de l'amore

## Altri projeti

## Linganbi foresti
*
Nìcia

[thumb|right|250 px|Na nìcia co rento na statua inte l'[Arco de łe Scałete a Vicensa]]

Ła **nìcia** in architetura ła ze na rientransa semisircołare, cuadrata o retangołare inte na parete o muro che ła serve par metere rento vari ojeti come statue, on busto o vazo. 

## Etimołozia
El termeno el vien dal latin *nidus*, "njaro", dal franseze *niche*.

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Statua

__HIDDENCAT__

[thumb|upright=1.1|[Mozè (Michelangelo)|Mozè statua de Michelangelo Buonarroti]]
Na **statua** ła ze na scultura a tuto riłievo che ła rafigura on ojeto, na figura umana o animałe, na pianta o divinità rełijoze.

## Etimołozia
El termano vien dal latin *statŭa*, '(cosa) che sta ferma', 'drita', 'in piè', da *statuĕre*, 'postà' e 'inalsà'.

## Materiałe
I materiałi che ze reałizà łe statue i ze vari e ła scelta de l'artista ła ze serte volte del comitente de l'ópara. I pì antighi i doprava par scolpire i materia come màrmaro, ałabastro, granito, i ze reałizà anca co metałi o łeghe, come ramo, bronzo, fero, aciajo anca arzento e oro. Inte i tenpi moderni vien doparà anca cemento, plàstega o altro.

## Tecnighe
Łe statue łe pol esare scolpie o reałizà co altre tecnighe come par ezenpio na cołada de bronzo inte on stanpo.

## Voxe corełade
* Scultura
* Protomoteca

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Busto (scultura)

[miniatura| Busto de [Tintoretto, ópara de Antonio Bianchi del 1858]]
On **busto** el ze na raprezentasion soto forma de scultura de ła parte pì insima de na figua omana, che riproduze soło ła testa e coło, e in serti cazi, anca el peto, e łe spałe, e altri cazi pì rari, łe man e i brasi, ma senpre sensa el galon e łe ganbe. 

Cuando se ciapa rento anca ła parte pì insima del peto, ła statua ła ze anca dita "medobusto" o "medo busto" (plurałe "medibusti" o "medi busti"); ła łocusion "a medo busto" ła vien doperà anca par arti no de scultura come pitura e fotografia.

Ła scultura del busto de sołito ła ze sostenua da on pedestal; ła połe esere reałizà da materiałe de statua, come màrmaro, el bronzo, ła teracota, ła caraza sintetega.  

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Francesco Muttoni

[thumb|I porteghi de [Monte Berego ópara de Francesco Mottoni|sinistra]]
**Francesco Muttoni** (Porlezza Cima, 22 de majo 1669 – Vicensa, 21 de febraro 1747) xe stà un architeto e studiozo de architetura itałian, sitadin de ła Republega de Venesia.

El ga fato grandi studi so ópare de Paladio, che el ga dedicà do tratati. Come projetista el ga oparà ła major parte inte ła provincia de Vicensa.

## Ópare prinsipałi
* Pałaso Repeta, Vicensa
* Anpiamento del Pałaso del Monte de Pietà, Vicensa
* Pałaso Veło, Vicensa
* Pałaso Pojana in contrà San Tomazo, Vicensa
* Pieve de San Mauro abate, Custosa, frasion de Longare
* Pałaso Trento Valmarana, Vicensa
* Viła Laschi Zilieri dal Verme, Monteviałe 
* Porteghi de Monte Berego, Vicensa

## Altre ópare
* Scuderia del Casteło de Thiene, Thiene
* Viła Fracanzan Piovene, Orgian
* Viła da Porto, Montezeło de Fara frasion de Sarego (atriduio)
* Viła Monza, Doviłe
* Ceza de San Mauro, Custosa frasion de Longare
* Viła Trissino Marzotto, Trisino
* Viła Valmarana Morosini, Altaviła Visentina
* Scuderia de Viła Valmarana "Ai Nani", Vicensa
* Viła Capra, Sarcedo
* Viła Cordellina, Montecio Majore
* Ceza e Convento de San Francesco a ła Chiappetta, Bolzaneto (atribuio)
* Ceza de San Michele, Liffe
* Viła Angaran de łe Stełe, Mazon Visentin

Interventi so ópare paładiane:
* Viła Capra, Vicensa
* Viła Piovene, Lonedo de Lugo de Vicensa
* Viła Thiene, Cuinto Visentin

## Publicasion
* *Architettura di Andrea Palladio vicentino di nuovo ristampata*, Angiolo Pasinelli, Venesia, 1740-48, 9 voll.

## Altri projeti

## Linganbi foresti
Pomo

El **pomo** (dal gało-roman *poma*) el ze ła fruta del pomaro. El pomo el ga orìzane inte l'Azia sentrałe, cheło che uncó el ze el Kazakistan, andove oncora deso se ghe połe catar el so antenato selvàdego Malus sieversii. 

L'evolusion dei pomi botàneghi ła rivaria dal Neolìtego e łe ze stae portae in nordamèrega dai cołoni eoropei. I pomi i ga on signifegar sia rełijozo che mitołòzego inte on mùcio de culture del mondo, anca inte łe mitołozie nòrdeghe e grega e inte ła tradision cristiana de l'Eoropa.

## Descrision
El pomo el ze el "fruto" pì destajonà (ło se połe catar tuto el tenpo de l'ano) e sto cuà el dimanda ła prezensa de inpianti che i proveda de conservarle e ła distribusion de ła dispunibiłità in tuto el tenpo de l'ano. Ła maturasion naturałe ła vària da ła fin de agosto e ła metà de otobre

Ła dispunibiłità a ła conservasion naturałe dei fruti ła ze drastegamente difarente inte łe vàrie varietà, visti i grandi contegnui in àsidi orgàneghi, de norma ła conservasion ła va da uno a cuatro mezi.

Inte ła conservasion industriałe ze inportanti łe condision fìzeghe andove sta cuà ła vien fata. Dopo ver catà i pomi, i fruti i ze conservai a tenperature da 1,0 a 3,5&nbsp;°C co umidità rełativa del 59-68%. Par conservasion pì longhe se core a conservasion in celle co atmosfera controłada (pì rica de azoto).

## Produsion

La produsion mondiałe de pomi inte el 2018 ła ze stada de 86 milioni de tonełade; la Cina eła soła ła ga contribuio par el 46% del totale, seguia a granda distansa da Stati Unii e Połònia.
## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Poeta

__HIDDENCAT__

thumb|Busto roman de Omero del II secoło d.C., fato drio a forma del so orixinał greco del periodo ełenistego.
On **poeta** el ze un artista dotà che scrive łe poezie. I primi poeti i recitava łe so ópare, aconpagnà co muzega come Omero.

## Etimołozia
El termeno el vien dal verbo grego ποιέω (traslit. poieo), che vol dir łeteralmente fare.

## Altri projeti

## Voxe corełade
* Poezia
## Linganbi foresti
Tuborg

**Tuborg** ła xe na socetà danexa produtora de bira fondada inte el 1873 e finansiada da Carl Frederik Tietgen.

## Storia
Inte el 1873 un grupo de finansiari e banchieri se ga riunìa par ałestir un cantier ediłisio a nord de Copenaghen, propietà del sior Jonas Thue, ciamada Thuesborg (casteło de Thue).
Drìoman l'area ga canbià nome da Thuesborg a Tuborg.
El 13 de majo 1873 el xe stà considerà l'aniversario de ła nasita ofisiałe de ła Tuborg, parché ga vedesto ła nasita de Tuborg Factories Ltd.
Philip W. Heyman, diretor de ła Tuborg dal 1880, el xe stà un personaxo tanto inportante stante ch'el ga çedùo łe atività non remunerative de ła Tuborg Factories e'l ga conçentrà i sforsi so cueła pì reditisia: produsion e vendita de ła bira.

Ła se ga fondesto co ła United Breweries inte el 1894 che dopo ła xe entrà tramite un acordo co Carlsberg inte el 1903.
Inte el 1970 ła xe stà acuixìa definitivamente da Carlsberg.
Ancùo, i xe inpegnai in una esportasion globałe del prodoto.
Ła socetà ła xe entrà de recente inte el marcà irlandexe.

## Marche
Łe marche del grupo Tuborg xe vendùe in 31 paexi:
* Tuborg Green
* Tuborg Lemon 
* Tuborg Christmas beer 
* Tuborg Gold 
* Tuborg Red 
* Tuborg Twist 
* Tuborg Black

#### Voxe corełade
*Carlsberg

## Altri projeti

## Linganbi foresti
*
Armełin

L**'armełin** el ze ła fruta de l'armełinaro (*[[Prunus armeniaca]]*),  che el fa parte de ła fameja de łe Rosacee e al zènare prunus, al cuało ghe fa parte anca ła sareza, bronba, màndoła e pèrsego.

Co racuanti de sti cuà ghe ze sta produzesto vari ìbridi on mùcio estimai dai marcai inte i cuałi i ze stai introduzesti.

## Istòria
L'armełinaro ła ze na pianta orizenària de ła Cina nordorientałe confinante co ła Rùsia. Ła so prezensa ła data pì de 5000 ani de istòria. Da łà, ła se ga estendesto lenta verso ovest, traerso l'Azia sentrałe fin a rivar in Armenia, stato dal cuało ła ga ciapà el nome.

El armełinaro el cresaria selvàdego in natura in Cina za da ben 4&nbsp;000 ani.
Uncó el ze difondesto in pì de 60 stati e el njien coltivà in climi caldi o tenperai e relativamente suti.

## Produsion

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Sareza

Ła **sarieza** o **siareza** a xé el fruto de ła sarezera (*[[Prunus avium]]*).
Ła pianta domestegada a xé stata otegnua da ripetùe incroci de a specie botànega.

El nome vèneto sarieza el deriva diretamente dal latino volgare *ceresia*, ch'el deriva dal greco κέρασος (kérasos), derivante da a cità de Cerasunte inte el Ponto (uncó Tùrchia) che, secondo Plinio el Vècio, xé stai inportai a Roma inte el 72 a.C. da Luculo i primi àlbari de sarexèr.

A sarieza a pol nàsar da do diferenti spece botàneghe: da na parte ła sarezèra dolse (*[[Prunus avium]]*), che a produxe e sariexe che de soìto magnemo come fruta fresca; da che-altra a sarexèra garba (*[[Prunus cerasus]]*), che a produxe marene, vìsołe o marasche, che de sòito e vien ciamàe sariexe garbe o acide. In sto artìcoeo se descrive a sariexa normàe, el *fruto del Prunus avium*.

La sariexa, che de sòito a ga a forma de na sfera, de 0,7-2 sentìmetri de diàmetro, a pol ciapar anca ła forma de cuor o de sfera na s-ciantina slongada. El coeor, de soito roso, el pol variar, secondo e varietà, dal xàeo ciaro del Graffione bianco piemontese al rosso cuasi nero del Durone nero di Vignola. Anca a polpa a ciapa cołori e e consistense diferenti a seconda de a varietà, pasando dal bianco al roso nereto inte el primo caso e dal ténaro al crocante inte el secondo caso. El gusto el xé dolse, mai stomegoso, co ponte acide.

A sariexa a matura inte el periodo tra a primavera e l'istà; a ga na samensa dura, del coeor del legno.

## Conposission chimica
* Acua: 77-87%
* Sùcari: 11-22,5%
* Grasi: 0,1%
* Proteine: 0,7-1%
* Vitamina A
* Vitamina C
* Potàsio
* Fosforo

, łe antocianine (che ghe ne ze tante inte e sariexe) e inibisse a cicloosizenasi, i enzimi che i responde a procedimenti infiamatori segnaeando a sensassion de doeor; el esito el xé sìmi'e a cueo de l'aspirina e de l'ibuprofene ma no'l gà efeti coeaterai. E antocianine e ga in pì na assion antiosidante e e xé bone anca de inibir el cancro al còlon. Inte ła fin e sariexe e se ga fato védar ùtii inte el tratamento de a gota.

El osso interno el contien àsido cianìdrego.

## Produssion

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Cultivar

**Cultivar** (pronunsa coreta: ; pronunsa asetàbiłe: , scursà in **cv.** segondo el còdaze internasionałe de nomenclatura par łe piante coltivae) el ze el tèrmano col cuało in agronomia se intende na varietà de pianta cultivada, otegnesta col mejoramento zenètego, che el resume un union de spesìfeghi de caràtari morfołòzeghi, fiziołòzeghi, agronòmeghi e merseołòzeghi de partegołar intarese e trasmetìbiłi co ła propagasion, sia co samesa che co tochi de pianta.

In lato pràtego, el cultivar el saria l'anàłoga rasa de na spece animałe fata co ła domestegasion e ła sełesion.

El cultivar el se identìfega de consevensa inte un partegołar zenotipo, izołà artefesalmente co ła sełesion masałe o ła sełesion individuałe, che ła tien fisà e repetìbiłi, co ła propagasion gàmega par almanco 3-4 zenerasion, i so caràtari.

Inte ła sistemàtega, el cultivar el raprezenta na sudivizion menor de ła sotospece al pari de ła varietà, tèrmano che de sòłito el se rifarise a łe rase che łe se ga produzeste de so sponte in nadura.

## Etimołozia
El tèrmano «cultivar» (in vèneto, sostantivo mascułin variàbiłe) el divien da ła contrasion de ła locusion ingleza *cultivated variety* ("varietà coltivata"), a volta soa calco del latin *varietas culta*, e el ze sta ufisalmente adotà dal XIII Congreso de Orticultura che el se ga fazesto a Londra inte el 1952.

## Notasion


## Voze corełae
* Varietà (biolozia)
* Rasa

## Altri projeti

## Linganbi foresti
*
Màndoła

La **màndoła** ła ze ła samesa comestìbiłe del Prunus dulcis, comunemente ciamà *mandołaro*.
## Produsion

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Andrea Perroni

**Andrea Perroni** (Roma, 15 de łujo 1980) el ze un imitator, comico, cabaretista, condutor radiofonego e ator itałian.

## Biografia
Ła só prima aparision tełeviziva ła ze de'l 2003 a *[[Domenica in]]* come imitator.

Inte'l 2005 el entra a far parte de ła scuadra de comici de *[[Colorado Cafè Live]]*, in cui el se propone co ła só imitasion de Sandro Piccinini. El suceso inte ła trazmision el ghe vałe l'ingreso come condutor de ła parte comica inte ła scuadra de *[[Guida al campionato]]* fin a'l 2009.

Inte'l 2011, durando ła trazmision *[[Base Luna]]* in onda so Rai 2, Andrea Perroni interpreta vari rołi inte ła traspozision tełeviziva de ła finta soap opera *Fiore Calabro*, za proponesta in radio da'l staff de *[[610 (programa radiofonego)|610]]*, oltra a ła parodia de Flavio Insinna.

Inte'l 2013 el partesipa prima a *[[Zelig Off]]* e drioman a ła trazmision de cabaret *[[Zelig Circus]]* contando, conpanjà da ła só ghitara, come che vivesti i conserti a Roma (tra i altri cuełi de Pino Daniele, Biagio Antonacci, Gianluca Grignani, Eros Ramazzotti e Luciano Ligabue).

Da'l 2010 el scominsia ła só espariensa radiofònega a Rai Radio 2 inte'l programa *[[Radio 2 Social Club]]* afiancando Luca Barbarossa insieme a Virginia Raffaele.

Inte'l marso del 2015 el porta in sena a'l Teatro Sistina de Roma el spetacoło *Siete tutti invitati*.

Tra łe só parodie radiofòneghe spica cueła de Giuseppe Cruciani condutor a Radio 24 e dei coghi de *[[MasterChef]]*, Carlo Cracco, Joe Bastianich, Antonino Cannavacciuolo e Bruno Barbieri.

## Filmografia
### Sinema
**[[Il ritorno del Monnezza]]*, rezìa de Carlo Vanzina (2005)
**[[L'allenatore inte el pallone 2]]*, rezìa de Sergio Martino (2007)
**[[Tutte lo vogliono]]*, rezìa de Alessio Maria Federici (2015)

### Tełevizion
* *[[Un medico in famiglia]]*, rezìa de Isabella Leoni (2004)
**[[Colorado Cafè Live]]*, rezìa de Beppe Recchia (2005-2008)
* *[[Guida al campionato]]*, rezìa de Andrea Sanna (2005-2008)
*''Cesaroni'', Serie TV (2006)
* *[[Gli Sgommati]]*, Sky (2010)
* *[[Stracult]]*, rezìa de David Emmer (2010)
* *[[Base Luna]]*, rezìa de David Emmer (2011)
* *[[Zelig off]]*, de Gino e Michele (2012)
* *[[Zelig (programa tełevizivo)|Zelig Circus]]*, de Gino e Michele (2013)
* *[[Zelig (programa tełevizivo)|Zelig Circus]]*, de Gino e Michele (2014)
* *[[Fan Car-aoke]]*, rezìa de Alessandro Tresa (2018)
* *[[Ecco Sanremo Giovani]]* (2018)

### Radio
* Radio 2 Social Club (2010-), Radio 2

## Teatro
**Chi mi accontenta... gode* de Andrea Perroni e Mario Scaletta (2008)
**Chi mi accontenta... gode e 2* de Andrea Perroni e Mario Scaletta (2009)
**Provare non costa niente* de Andrea Perroni e Mario Scaletta (2010)
**Me piace!* di Andrea Perroni e Mario Scaletta (2012)
**Imperfetto equilibrio* de Andrea Perroni e Stefano Fabrizi (2012)
**Hai capito chi è?* de Andrea Perroni e Stefano Fabrizi (2014)
**Siete tutti invitati* de Andrea Perroni e Stefano Fabrizi (2015)
**Febbre da cavallo* de Claudio Insegno (2017)

## Altri projeti

## Linganbi foresti
*
Nozeła

La **nozeła** ła ze ła fruta del Corylus avellana, pianta coltivada da l'omo za inte ła antighità. Dopo łe màndołe łe ze ła fruta pì rica de vitamina E e łe ze na fonte de fitosterołi, on grupo de sostanse ritegneste inportanti par ła prevension de łe małatie cardiovascołari.

Le nozełe łe ga, par de pì, grasi monoinsàturi boni de sbasar el liveło de cołesteroło LDL e dei triglicèridi.

## Produsion

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Łéngua tsouica

[miniatura|sinistra|El popolo tsou inte 'l [1900]]
La **Lengua Tsouica** o **Tsou** la xe na lengua austroneziana, de la fameja de le lengue tsouiche, parlà inte l'izola de Taiwan, da 1 200 parsone aborizene, sirca.

## Dialeti
La lengua la detien numarozi dialeti, che i xe:

**Tapangu** (Tapaŋʉ)

* Tapangu (Dabang)
* Nia'ucna / Nibiei (Lijia)
* Saviki (Shanmei)
* Sinvi (Xinmei)

**Tfuea** (Tfuya)

* Cayamavana (Chashan)
* Dadauya (Leye)
* Ranguu / Punguu / Dadangia (Laiji)

**Duhtu** (Luhtu)

* Mamahavana (Jiumei)

**Iimucu** : morto

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Noza (fruta)

La **noza** ła ze ła fruta de łe àlbare del zènare *[[Juglans]]*, frecuentemente rifario al *[[Juglans regia]]*.

## Caratarìsteghe

Ła parte zeneralmente ritegnesta comestìbiłe ła ze ła samesa contegnesta inte ła drupa, coerta da on endocarpo legnozo.
## Tipi
Le do spece de noza da fruta pì comuni łe ze ła *[[Juglans regia]]* e la *[[Juglans nigra]]*. La prima ła ga prinsìpio da ła persia, ła segonda invese ła riva dal Nord de ła Mèrica.

Racuante *[[cultivar]]* de noza łe ze stae comersałizae, cuazi tute łe ze ibridasion de ła *Juglans regia*.

Altre spece łe ciapa drento ła *[[Juglans californica|J. californica]]* (variante californiana de ła *J. nigra*), ła *[[Juglans cinerea|J. cinerea]]* e ła *[[Juglans major|J. major]]* (difondesta prinsipalmente in Arizona).
## Produsion
Inte el 2014, la produsion mondiale de noze ła ze stada de 3,354 milioni de tonełae, co ła Cina primo produtor (46%). Altri majori produtori i ze, inte el órdene: Stati Unii de ła Amèrica (15%), Iran (12%), Turchia (5%), Mèsego (3,8%) e Ucràina (3%).

La mèdia mondiałe de rendimento de łe culture da noza inte el 2014 ła ze stada de sirca 3,17 tonełae par ètaro. El mejo rendimento el se ga inte i stati de ła Eoropa orientałe, co Slovenia e Romania che łe produze so łe 19 tonełae par ètaro.

I Stati Unii i ze el mejo stato esportator de noze, seguio da ła Turchia. El 99% de łe noze che łe riva dai Stati Unii el njien produzesto inte ła Central Valley californiana.

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Bajijo (samesa)

Łe **samese de [[Arachis hypogaea|bajijo]]** (da l'arabo *ḥabbʿazīz (حَبّ عَزِيز)* ), ciamai anca **barbagìgio**, **bagìgio** i vien doparai par ricavar l'Ojo de bajijo, o i se magna in pasta (butiro de bajijo) o intieri, dopo èsar stai tostai.

## Contegnui e vałori nutrisionałi

I prinsipałi costituenti de na samesa de bajijo i ze i carboidrati sénpleghi (sùcari) e conplesi (àmido), protidi (par on totałe del 30%) e ojo (40-50%).

## Ałimentasion
### I prodoti
Łe samese de bajijo i vien de sòłito magnai dopo tostatura. I vien frecuentemente doparai in aperitivi, andove i njien consumai sałai o tostai, inte ła bira, tostai e sùcarai o sanò caramełai. I vien par de pì fati in pasta par ricavar el butiro de bajijo, creme da spalmar dolsi o sałae, zełati, crocanti al carameło e zontai, in pasta o farina, inte racuanti altri prodoti da forno, cofà i biscoti, torte o marende.
Da łe samese de bajijo, in pì, se ghe połe ricavar el ojo de bajijo, che el cata fora na granda doparasion in cuzina gràsie al so ponto de fumo alto. Da łe samese se ghe ìzoła fora l'arachina.

### Ałimentasion animałe
Ła farina otegnesta ła njien doparada inte ła ałimentasion animałe, soradetuto par:
* bovini e rumenanti in zènare (sensa ndar oltre el 30% del consentrà)
* suini (połe èsar ła ugnoła zonta protèega par animałi in cresimento o porsełe)
* vołàtiłi

## Voze corełae
* Butiro de bajijo
* Ojo de samese de bajij
* Arachis hypogaea

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Fruta seca

La **fruta seca** ła ze na categoria doparada par dirghe a na union de samese che i vien doparai cofà magnar par el grando contegnuo de nutrienti in partegołare grasi połinsaturi.

Ła fruta seca ła połe èsar magnada cusita come che ła ze o ła połe èsar doparada cofà zonta inte ła preparasion de receta de cuzina o de pastisaria. 

## Clasefegasion
La fruta seca ła połe èsar dividesta dal ponto de vista botànego, in cuatro categorie:

* Noze vere o botàneghe:  samese contegneste inte on pericarpo duro e legnozo, no magnàbiłe e indeisente, o sia che no ła se verze na volta madura (ez. Nozeła);
* Drupe: samese contegneste inte on endocarpo legnozo (ez. oso de ła fruta), sircondai da on fruto carnozo (es. Noza, Màndoła);
* Samese de gimnosperme: samese "desnudi" (ez. Pignoło);
* Samese de altre angiosperme che no łe sìpia drupe: samese contegneste inte na inbaładura, cofà on legumo (ez. Bajijo) o na càpsula (ez. noza braziłenja).

## Lista de frute seche

* Anacàrdio (*Anacardium* sp.), sensa sgusa, tostà
* Bajijo *(Arachis hypogaea)*, co e sensa sgusa, tostata
*
* Castagna Seca (Castanea sativa)
* Màndoła (*Prunus dulcis*), co e sensa sgusa
* Nozeła (*Corylus avellana*), co e sensa sgusa
* Noza (*Juglans regia*), co e sensa sgusa
* Noza del Braziłe (*Bertholletia excelsa*) co e sensa sgusa
* Noza macadamia (*Macadamia integrifolia*), co e sensa sgusa
* Noza pecan (*Carya illinoinensis*), co e sensa sgusa
* Pignoło (*Pinaceae* spp.)
* Pistàcio (*Pistacia vera*), tostà e sałà co sgusa
* Mirasołe (Helianthus anuus)
* Semese de Suca (Cucurbita sp.)
## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Pistacia vera

El **pistàcio** (***Pistacia vera*** - L.) el ze on àlbaro da fruto che el fa parte de ła fameja de łe Anacardiaceae e del zènaro dei Pistacia

## Prinsipali produtori
*Produsion de pestaci (tonelae inte el 2005)*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra1 value:rgb(0.1,0.1,0.5)
  id:barra2 value:rgb(0.2,0.2,0.5)
  id:barra3 value:rgb(0.3,0.3,0.5)
  id:barra4 value:rgb(0.4,0.4,0.5)
  id:barra5 value:rgb(0.5,0.5,0.5)
  id:barra6 value:rgb(0.6,0.6,0.5)
  id:barra7 value:rgb(0.7,0.7,0.5)
  id:barra8 value:rgb(0.8,0.8,0.5)
  id:barra9 value:rgb(0.9,0.9,0.5)

ImageSize = width:600 height:180
PlotArea = left:120 bottom:50 top:10 right:100
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:230000
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:25000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

PlotData=
  color:barra1 width:10 align:left
  bar:IRA from:0 till: 190000
  color:barra2
  bar:USA from:0 till: 140000
  color:barra3
  bar:TUR from:0 till: 60000
  color:barra4
  bar:SIR from:0 till: 60000
  color:barra5
  bar:CHI from:0 till: 34000
  color:barra6
  bar:GRE from:0 till: 9500
  color:barra7
  bar:ITA from:0 till: 2400
  color:barra8
  bar:UZB from:0 till: 1000
  color:barra9
  bar:TUN from:0 till: 800

PlotData=

  bar:USA at: 140000 fontsize:S text: 140.000 shift:(4,-4)
  bar:TUR at: 60000 fontsize:S text: 60.000 shift:(4,-4)
  bar:SIR at: 60000 fontsize:S text: 60.000 shift:(4,-4)
  bar:CHI at: 34000 fontsize:S text: 34.000 shift:(4,-4)
  bar:GRE at: 9500 fontsize:S text: 9.500 shift:(4,-4)
  bar:ITA at: 2400 fontsize:S text: 2.400 shift:(4,-4)
  bar:ITA at: 2000 fontsize:S text: 2.000 shift:(4,-4)
  bar:UZB at: 1000 fontsize:S text: 1.000 shift:(4,-4)
TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Fonte FAOSTAT (2005) - Elaborasion gràfega de Wikipedia



## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Anacardium

***Anacardium*** L. el ze on zènaro de àlbari tropegałi de ła fameja de łe Anacardiacee.

Inte el stato nadurałe, el zènaro el ze escluzivo de łe rejon tropegałi e ecuatoriałi de ła Amèrica sentrałe e meridionałe.

El nome *Anacardium* el riva dal grego *kardia* = "core", par ła forma del fruto.

## Sistemàtega
El zènaro *Anacardium* el ga dato el nome a ła fameja de łe Anacardiacee - la istesa fameja del pistàcio e del mango - metesta a volta soa inte l'órdene de łe Sapindali.

El ciapa drento łe seventi spece:

* *[[Anacardium amapaense]]* J.D.Mitch.
* *[[Anacardium amilcarianum]]* Machado
* *[[Anacardium brasiliense]]* Barb.Rodr.
* *[[Anacardium caracolii]]* Mutis ex Alba
* *[[Anacardium corymbosum]]* Barb.Rodr.
* *[[Anacardium curatellifolium]]* A.St.-Hil.
* *[[Anacardium excelsum]]* (Bertero ex Kunth) Skeels
* *[[Anacardium fruticosum]]* J.Mitch. & S.A.Mori
* *[[Anacardium giganteum]]* Hancock ex Engl.
* *[[Anacardium humile]]* A.St.-Hil.
* *[[Anacardium kuhlmannianum]]* Machado
* *[[Anacardium microsepalum]]* Loes.
* *[[Anacardium nanum]]* A.St.-Hil.
* *[[Anacardium negrense]]* Pires & Froes
* *[[Anacardium occidentale]]* L.
* *[[Anacardium othonianum]]* Rizzini
* *[[Anacardium parvifolium]]* Ducke
* *[[Anacardium rondonianum]]* Machado
* *[[Anacardium spruceanum]]* Benth. ex Engl.
* *[[Anacardium tenuifolium]]* Ducke

## Sinònemi
**Acajou* Mill. Gard. Dict. Abr. ed. 4: s.p. (1754)
**Cassuvium* Lam. Encycl. 1: 22 (1783)
**Acajuba* Gaertn. Fruct. Sem. Pl. 1: 192 (1788)
**Rhinocarpus* Bertero & Balb. ex Kunth Nov. Gen. Sp. [H.B.K.] 7: 5. t. 601 (1824)
**Monodynamus* Pohl Pl. Bras. Icon. Descr. 2: 67 (1830)
## Produsion

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Cucurbita maxima

***Cucurbita maxima*** Duchesne, 1786 ła ze na pianta erbàsea anuałe de ła fameja de łe Cucurbitaceae, del zènaro Cucurbita, che insieme a łe altre piante a eła inparentae (Cucurbita pepo e Cucurbita moschata) łe forma el grupo de ła sucara, che in baze a co łe njien tolte su (madure o njoncora madure) łe verze a grandi spesałità cułinàrie, cofà suche, sucati, sucatełi e altri. Sta pianta ła fa el fruto dito comunemente **suca**, **suca zała** o **suca dolse**.

## Istòria
La suca ła ze orizenària de l'America latina, andove za inte el 1200 v.C. ła zera tanto conosesta e grandamente coltivada. Ła jera stada introduzesta in Amèrica setentrionałe dai eoropei, e in ste zone ła se ga difarensià sia par forma che par dòparasion. In Eoropa ła ze stada portada solché inte i ùltemi sècołi, durante el XVI secolo.

## Descrision
Ła ga łe seventi caratarìsteghe botàneghe: fusto ranpegante; foje coriforme e lobae; fiori sesuai grandi de cołor zało co 5 pètałi; fruti tondi de grande dimension, a superfise lisa o rugada de cołore verdo grizo, zało o naranson, polpa de cołore zało o naranson.

## Varietà
Le varietà pì difondeste in vèneto:
**Mammouth*, de polpa zała
**Marina, de Cioza*, co la polpa naranson;
**Grigia, de Bołogna*, doparada par ła preparasion de marmełae;
**[[Zucca Turbante turco]]*
**Quintale*, la suca italiana de majori dimension.
## Tasonomia
*Cucurbita maxima* *Duchesne* ex *Lam*, Ess. Hist. Nat. Courges 7 1786.
### In altre łéngue

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Lista de suche e sucati

Sta **lista de [[suche]], [[sucati]], [[sùcołi]], [[sucatełi]] e nomi afini** ła dà in órdene alfabètego łe varietà e i cultivar (par de pì comestìbiłi) de ła piante del zènare *[[Cucurbita]]*.

Łe varietà includeste de sèvito łe apartien a łe seventi spece:

* *[[Cucurbita argyrosperma|C. argyrosperma]]*
* *[[Cucurbita ficifolia|C. ficifolia]]*
* *[[Cucurbita maxima|C. maxima]]*
* *[[Cucurbita moschata|C. moschata]]*
* *[[Cucurbita pepo|C. pepo]]*

Ła sevente lista ła se baza par de pì al database SysTax. No tute łe ze asetae inte el database ITIS.

## ''C. argyrosperma''

* Cucurbita argyrosperma

## ''C. ficifolia''

* Cucurbita ficifolia

## ''C. maxima''

* Amphora
* Aurantiaca-Alba
* Suca zigante
* Australian Butter
* Big Moon
* 
* Blue Banana
* Buttercup squash
* Crown Prince
* Flat White Boer A
* 
* 
* Suca turbante turca
* Golden Delicious
* Golias
* Green Hubbard
* 
* 
* Hubbard squash
* Kiszombori
* Kabocha
* Mammut
* 
* 
* 
* 
* 
* Prizewinner
* Queensland Blue
* Red kuri squash (Hokkaido)
* 
* Sweet meat
* 
* 
* Trombone
* Turban squash
* Valenciano
* Veltruska
* Viridi-Alba
* 
* Yellow Hubbard

## ''C. moschata''

* Butternut 
* Calabaza
* Dickinson pumpkin
* Futsu black-rinded
* Long Island cheese pumpkin
* 
* 
* 
* Shishigatani
* 
* 

## ''C. pepo''

* Acorn
* Ampullaris
* Aurantia
* Baby Boo
* Big Max pumpkin
* Black Zuccini
* 
* Bunter Patisson
* Caserta
* Casertaosa
* Casertara
* Casertarmis
* Citrullina
* Cocozelle
* 
* Connecticut field pumpkin
* 
* Custard White
* Delicata 
* Early prolific Straightneck
* Ex 
*  Oblonga
*  Pyriformis
* Gem
* Gemini F1
* 
* Giromontina
* Gold Rush F1
* Indian Summer Mix
* Jack be Little
* 
* 
* 
* 
* Lebanese
* Maliformis
* Mandarin
*  Comet
*  Reform
* Patidou
* Patisson
* Pattypan 
* 
* Pyriformis
* Pyxidaris
* 
* Reticulata
* Romanesco
* 
* 
* Spagheti 
* Styrian oil pumpkin
* Tatuma (Tatume) (White Mexican squash)
* Tschermak
* Verrucosa
* Verrucosissima
* Verte d´Italia
* Wendehals
* White Custard
* Winterhorn
* Yellow summer 
* Sucatełi

## Notasion
Cucurbita moschata

***Cucurbita moschata*** Duchesne ex Poir. ła ze na spece de pianta apartegnente a ła fameja de łe Cucurbitaceae. del zènaro Cucurbita, che insieme a łe altre piante a eła inparentae (Cucurbita maxima e Cucurbita pepo) łe forma el grupo de ła sucara, che in baze a co łe njien tolte su (madure o njoncora madure) łe verze a grandi spesałità cułinàrie, cofà suche, sucati, sucatełi e altri.

Sta pianta ła prezenta racuante tipołozie, intrà ste cuà ła **suca de [[Nàpułi]]** (*zucca di Napoli)* e el **sucatèlo tronbeta** de Albenga (*zucchina trombetta di Albenga*).
## Vałori nutrisionałi

## Tasonomia
*Cucurbita moschata* Duchesne, 1786.

### Sinònemi
**Cucumis moschatus* S. F. Gray 
**Cucurbita colombiana* (Zhiteneva) Bukasov 
**Cucurbita hippopera* Ser. 
**Cucurbita macrocarpa* Gasparr.
**Cucurbita moschata var. colombiana* Zhiteneva 
**Cucurbita moschata var. meloniiformis* Makino
**Cucurbita moschata var. toonas* Makino 
**Cucurbita pepo var. moschata* Duchesne ex Lam. 
**Cucurbita spathularis* Schrad. 
**Gymnopetalum calyculatum* Miq. 
**Pepo eximius* Sageret 
**Pepo macrocarpus* Rich. ex Spach 
**Pepo moschata* (Duchesne) Britt. 
**Pepo moschatus* Sageret

### In altre łéngue

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti
Torefasion

Ła **torefasion** ła ze on prosedimento zenèrego de rostimento, che ła mete na sostansa a alta tenperadura, cusita da dizidratarla, osidarla e in racuanti cazi anca carbonizarla in parte (dipendendo dal grado de torefasion).

Anca ciamada **rostatura**, **rostidura** o **tostatura**, el ze on prosedimento tanto doparà par ła laorasion del tabaco (par sbasarghe el contegnuo de nicotina), de łe samese de caffè, de orzo de tè (inte el spesìfego el tè zało) o de altre piante.

## Rostidure

Racuanti torefatori i dòpara nomi par vari gradi de sostatura, cofà "city roast" e "French roast", in baze a łe tenperadure interne de ła samesa de cafè riłevae durante ła rostatura.

Łe risete, anca ciamae "profili de rosto" o "profiłi de torefasion", łe ìndega come otegner łe caraterìsteghe de saori. Tanti fatori ghe połe jutar na persona a determenar el profiło mejo da doparar, cofà ła orìzane del cafè, ła varietà, el modo de laorasion, el contegnuo de umidità, ła densità de łe samese o łe caraterìsteghe aromàteghe vołeste. 

On profiło de torefasion el połe èsar prezentà inte on gràfego andove njien mostrà el tenpo inte on ase e ła tenperadura inte on altro.

El son el ze on bon indegator de tenperadura co ze drio na rostatura. Ghe ze do franzenti de tenperadura ciamai "crepi" che tuti i torefatori i scolta. A sirca 196 ° C (385 ° F), el caffè el farà on promo crack. Sto ponto el ze ciamà "primo crepo", che ne dize che ga tacà na "tostatura lejera". Al primo crepo, na granda cuantità de umidità del caffè ła se ga evaporaà e łe samese łe aumentarà de dimension. Co el cafè el riva a sirca 224 ° C (435 ° F), el fa on "secondo crack", e sto sono el ne dize che ła strutura del cafè ła scumìsia a cołasar. Se ła tostadura ła njien dasada ndar oncora vanti, ła scumisiarà a ciapar łe caratarìsteghe de tostadura e el tacarà pèrdar łe caraterìsteghe orizenałi del cafè.

Ste foto łe mostra canpioni tołesti dal isteso loto de on tìpego cafè verdo braziłegno a vàrie tenperadure de łe samese de cafè co i so nomi traduzesti in vèneto da l'inglezo:

## Notasion


## Altri projeti

## Linganbi foresti