Maambele na Mirero

Mirero nayone ndi inwe ndila ine Vhavenda vha i shumisa u amba mafhungo. Kanzhi muthu u vha a tshi ṱoḓa u bvisela khagala mulaedza nga u pfufhifhadza na hone nga ndila yo dzumbamaho. 

Sa tsumbo; ntsa hu tshenzhela phoswa: zwine zwa amba uri kanzhi ha itea tshithu kha vhutshilo ha muthu u a guda lune a kona uri zwisa tsha dovha zwa itea. 

**khuhu**
* Ndi manwe na a khuhu mukegulu a tshi ḽa gwitha
* Ndi mulambatai iṱo ḽa khuhu

**<big>Ntsa</big>**
* Ntsa i tamba nga ntsana

* Ntsa ya ḽa muṋawa a i humi

* Ntsa hu tshenzhela phoswa

* Ntsa ya mulomo a i na nguvho

**Ndau**
*Phanḓa ha ndau a hu yiwi u sina tshikuni
*U songo vhona ndau yo eḓela, wa ri ndi tshimange

**<big>Nguluvhe</big>**
*Nguluvhe ye ndi edza ndou maṋanga a bva nga hanwani/mulomoni

**<big>Ndou</big>**
*Muthu ndi nḓou ha ḽi muri munwe
*Munna ndi nḓou, a i ḽi muri muthihi
*Nḓou a i lemelwi nga musingo wayo

**<big>Gwitha/Funguvhu</big>**
*Ndi maṅwe na khuhu mukegulu a tshi ḽa gwitha
*Funguvhu lori thilaiwi ḽa fhira muḓi ḽo lilala/kovhela
*Naho wa i viela bakoni mahunguvhu a ḓo i vhona
*Maṋoni a kavha mutanda muthihi u fhufha a ya liana
*Ḽinoni fulu a ḽi vhulahwi, ḽi na maumbulela
*Khangala ruḓa maṱo vuluvulu ḽo fa nga vhuhwavho
*Khangala mbili a dzi dzuli muina muthihi
*Fhondo ḽi si ḽau u thuvha ḽi tshi zhamba
*O ḽaho funguvhu u vhonala nga valuvalu

**<big>Mmbwa</big>**
*Mmbwa munamba i ya u funa iro shaya mubikeli
*Mmbwa phaphadzi u fashwa nga mulavhu ndi hayo
*Mmbwa i re na muṋe i vhonala nga tshiangaladzi
*Mmbwa ya ḽa iṅwe a i noni
*Mmbwa ndi mmbwa i ḽa na maṱanza ayo
*Ni songo vunda mmbwa mano
*Mmbwa i huvhaho a i lumi
*Mmbwa i poswa kurambo nga a i ḓivhaho 
*U tshi fuwa muthu ranga nga mmbwa

**<big>Kholomo</big>**
*Kholomo ya nḓila a i fhedzi hatsi
*Ndi matenda dzo nwa ndi kholomo dza mvulani
*Ndi kholomo dza musanda wa dzi khada u a lifha wa dzi litsha wa lifha
*Ṱhavhanyedza i ḽa mbudzi tsalela i ḽa kholomo

**Nzie**
*Mubva hana nzie, nzie dzi khoroni

**Khovhe**
*Maudu a khovhe ndi vhana vhayo

**Mbidi/Didinngwe**
*Ri ḓe ndi mbiḓi ro vhona mavhala
*Ḽi naka ḽi tshi hoha ḽinwe didingwe ḽi tshi hohwa ḽi mavhala anga
*U songo vhona tsimba yo naiwa wa ri ndi lukhohe

nowa
*Nowa a i tevhelwi mulindini wayo
*Nowa yo vhonalaho a i lumi
*Thonga ya kule a i vhulai nowa
*Tshitaka tshe wa vhona nowa u ḓi i tshe ngomu

Pfene
*Ahuna pfene ḽi no fa ḽi songo gonya luwa
*Ahuna khali i no fa i songo bika
*Na vhuvhi haḽo pfeṋe vhusiku mavhele a ḽi ḽi
Mbevha
*Nwana wa mbevha ha hangwi mukwita
*Ndi khakhisa u rwa ndi mbevha ya ludongoni
*Mahondo manzhi ha bwi mulindi
*I rema nga lunwe mbevhana, mulindi u ḓo vhuya wa dala.


*Khumba ye yavha i na muno ludungela i tshe nalwo
*Tshe wa da iwe tshilavhi, na murundo wa phofu u do vhuya wa nwa
*Alu khwathi fhedzi lunundu, lu khwatha lu na thanda ngomu.

Mirero ya vhathu
*Tsiwana i laiwa nḓilani
*Ṱhoho thema i laya ṱhoho tshena
*Mulomo ndi khaladzi a nḓila
*Mulomo a u ḓalelwi nga mulambo
*Munwe muthihi a u ṱusi mathuthu
*Tshidzembe tsha mulima tsimbe, tshi divhiwa khombo nga mune watsho.
*Muenda tshilimo, milandu u rera yothe.

Nwana
*Nwana mula malofha mavhisi thumbuni hu onya hawe
*Nwana hu la a lilaho
*Mulenzhe muthihi au tshini tshiimbo
*U songo sea vhuhole u tshe nwana vhuhole vhu da vhuhulwaneni
*Nwana wa tshidzula huvhuya, huvhi huya vhidza.

Dora
*Tshisima tsha kule tshi vhulahisa muthu dora
*Upfa dora ndi u tama tshisima

Fhungo
*Khali yo bikaho i fhira yau  shululelwa
*Fhungo muela fobvu na iwe mune wa tsimu li do u ela vho
*Mulilo wa mbava a u orwi
*Fhuri la u newa a lina khobvu
*Alukhwathi fhedzi lunzu lu khwatha luna thanda ngomu

Kule
*Tshakule tshi wanwa nga muhovhi
*Kule ndi hu sina wau
*Hu si halwo lukunda alu kokomedzwi lwa kokomedzwa lu a thara
*Nama kombetshedzwa i a fhula khali
*Vhuhadzi ndi nama ya thole ya fhufhuma ri a fhunzhela
*Vhida la musadzi ndi vhuhadzi hawe
*Ndi mutonga kanwe ndi thumbu ya bvani
*Nyavhumbwa wa dakaila wa kanda vho u vhumbaho
*Tshinakaho a tshiyi thambo tshi noya thambo ndi mutshinyalo
*Tahulela tshinanaunga tshi tshi hula tshi ula thoho
*Tshokotshoko a ili muthu muthu u liwa nga dzumbulukwane
*Maano a vhambwa nga luvhadzi
*U songo vhona mbulu we mbumbu muda murahu u mbulu yanga
*Tshinandala tshi dola tsho furaho tshi do litsha

Miri
*Fuyu li tswuku a li kundwi tshivhungu
*Muri u vhavhaho u bva tsindeni
*Munna u bebela munwe
*Philiphise a si tshi londa ndi tshilonda tshau di todela
*Wa sa lipfa u vhudzwani u do li pfela vhulaloni
*Ndia vhahwa lina mulwadze
*Mudivha tshikamba u divha nga tshawe
*Naho wa i khukhuna luombeni thunda nnda i do vhonala
*Wa li kukuna na thoni u do li lata nama
*U nembelela ha shamba a si uwa halo
*Khokhonya ila maaanda ayo
*Mulatshawe u a dzumbama a wanala hana mulandu
*Mudengu ha di denguli
*Hu ambuwa vhunanga vhukololo avhu ambuwi
*Hu ambiwa vhunanga vhutsila vha vhona nga mato
*Ndadzi a irwi luvhili

*Nwana u litshiswa mbado lufhanga u litsha nga ethe
*Nwana asa lili u fela ngozwini
*U lema hu fhira u lotshelwa
*U sa pfa hu tunya mavhudzi
*Ndi kudzembe kwa mulima thavha ku divhiwa khombo nga mune wakwo
*Phanda i tshi da i ranga nga thotha
*U tshi kokodza luranga u kokodza na vhana vhalwo
*Mutsinda ndi khwine shaka ndi bulayo
*Mukandangalwo lufu lu mulenzheni 
*Lutiitii lu beba thathanana
*Munwe muthihi a u ṱusi mathuthu
*Munwe a u di sumbi
*Khombe ya fura i raha ndilo

*Ṋawa rila ri vhanzhi u zwimbela dzi a talula
*Iṱo lithihi a ḽi vhonwi nga tshilavhi
*Wa iṱo u sea mpofu
*U thanya asi u ruda mato
*Tsilu ḽi ḽa kanwe mutali u ḽa kanzhi
*Mudi wa goswi a u na malila
*Vhaṱali vha khomboni
*Mapfura a ḽiwa mutumbani
*Naho wa ṱamba wa dola senenga a ḽi ṱuwi
*Huvhala, malofha a u dodza ha fari
*Hu livhala mubai, mubaiwa ha livhali
*Muvheulwa u nekedza thoho
*Tshina phepho a tshi sumbedzwi mulilo
*Ndi vho mutanda nga u we ri wane makwati

*Ndi tshidzimba tsha a sina maṋo tshi litsheni tshi sinele muṋe watsho
*Tsetsetse i vhidza u gidima
*Thevhe yo fhambana na mpato
*Kale a hu fheli
*u sa pfa hu ṱunya mavhudzi
*Maudu a khovhe ndi vhana vhayo.


Tombo liya lemela

**<big>NA Milubi Ngoma ya Vhatei second edition 1984</big>**