open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ṋowa

**Ṋowa** ndi zwikokovhi zwi si na miraḓo,  zwilapfu zwa tshigwada tshiṱuku tsha **dzinowa** .  Nga nḓila ya zwikwama zwa kilasitiki, ṋowa ndi zwipuka zwire khombo nga maanda, zwi re na muṱoḓo zwo fukedzwaho nga zwikalo zwine zwa vha uri zwo ṱanganana u fana na miṅwe miraḓo ya tshigwada. Tshaka nnzhi dza ṋowa dzi na ṱhoho dzine dza vha na zwipiḓa zwo vhalaho u fhira vho makhulukuku wadzo vha tswina na mashaka adzo. Zwi ita uri dzi kone u mila zwipondwa zwihulwane vhukuma u fhira ṱhoho dzadzo ( kinesisi ya thoho), u itela u ṱanganedza mivhili yadzo miṱuku. Miraḓo ya ṋowa yo ṱanganaho (u fana na tswio) i vhonala i phanḓa ha iṅwe nṱhani ha u ri i vhe nga thungo, nahone vhunzhi hayo i na mafhafhu mathihi fhedzi ane a shuma . Dziṅwe tshaka dzi na bannda ḽa tshivhindi ḽine ḽa vha na zwikunwane zwivhili kha masia oṱhe a cloaca . Dzi ṱhodzi dzo ḓi bveledza nga dzoṱhe mivhili milapfu i si na miraḓo kana miraḓo yo fhungudzeaho vhukuma lwa fumbiliṱhanu nga nḓila ya  mvelelo yo tanganaho, zwine zwa sia  miṱa minzhi ya dzi ṱhodzi dzi si na milenzhe .  Hedzi dzi fana na ṋowa, fhedzi zwigwada zwo vhalaho zwo ḓoweleaho zwa zwikhokhonono zwi si na milenzhe zwi na maṱo na nḓevhe dza nnḓa, zwine ṋowa dza vha nazwo, naho mulayo uyu u sa ḓivhei fhethu hoṱhe ( Amphisbaenia, Dibamidae, na Pygopodidae ).

Ṋowa dzine dza khou  tshila dzi wanala kha dzhango linwe na linwe nga nndani ha Antarkhitika,  na kha vhunzhi ha mavu maṱuku; zwiṅwe zwiṱangadzime zwihulwane zwi katela zwiṅwe zwiṱangadzime zwihulwane, zwingaho Ireland, Iceland, Greenland, na zwiṱangadzime zwa New Zealand, khathihi na zwiṱangadzime zwinzhi zwiṱuku zwa lwanzhe lwa Atlantic na lwa vhukati lwa Pacific.  Zwiṅwe hafhu, ṋowa dza lwanzheni dzo phaḓalala lwanzheni lwoṱhe lwa India na lwa Pacific. Miṱa ine ya swika 30 zwa zwino i ya ḓivhiwa, ine ya vha na tshaka dzine dza swika 520 na tshaka dzine dza swika 4,170 .  Dzi  fhambana nga vhuhulwane u bva kha ṱhukhu, 10.4 cm-vhulapfu (4.1 in) Ṋowa ya Barbados  u ya kha ṋowa i re na ṱhodzi ya 6.95 meters (22.8 ft) nga vhulapfu.  Lushaka lwa zwithu zwo faho *zwa Titanoboa cerrejonensis* lwo vha lu na 12.8 meters (42 ft) vhulapfu.  Hu humbulelwa uri ṋowa dzo bvelela kha zwikhokhonono zwine zwa ṱoḓa u ṱoḓa kana zwine zwa dzula maḓini, khamusi nga tshifhinga tsha Jurassic, na zwithu zwa kale zwine zwa ḓivhea zwine zwa vha vhukati ha 143 na 167 .&nbsp;Ma kale.   U fhambana ha ṋowa dza musalauno zwo bvelela nga tshifhinga tsha Paleocene ( c.&nbsp;66 u swika kha 56&nbsp;Ma yo fhiraho, nga murahu ha tshiitea tsha u fheliswa ha zwithu zwa Cretaceous–Paleogene ). Ṱhalutshedzo dza kale dzo vhulungwaho dza ṋowa dzi nga wanala kha Brooklyn Papyrus .

Vhunzhi ha tshaka dza ṋowa a dzi na vhuṱungu fhedzi dzine dza vha na vhuṱungu dzi i shumisa nga maanḓa kha u vhulaya na u kunda zwipondwa vhudzuloni ha u ḓitsireledza. Dziṅwe nowa dzi na vhuṱungu vhune ha vha na maanḓa a u vhaisa kana u vhulaya vhathu nga nḓila i vhavhaho. Ṋowa dzi si na vhuṱungu dzi mila tshipondwa tshi tshi khou tshila kana dza vhulaha nga u dzi thivhela .

## Etimolodzhi.
Musidzana

**Musidzanani** ndi mufumakadzi mutuku , kanzhi ndi ṅwana kana muswa Naho iphfi *musidzana* ḽi na dziṅwe ṱhalutshedzo, dzi katelaho *musidzana*,  mubvana kana *musidzana* hu songo sedzwa miṅwaha, ṱhalutshedzo ya u thoma ndi yone yo ḓoweleaho.

U farwa na vhuimo ha vhasidzana kha tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe kanzhi zwi na vhushaka ha tsini na tshiimo tsha vhafumakadzi kha mvelele yeneyo. Kha mvelele dzine vhafumakadzi vha vha kana vho vha na vhuimo ha fhasi, vhasidzana vha nga kha ḓi sa ṱoḓwa nga vhabebi vhavho, na hone tshitshavha tshi nga kha ḓi bindudza zwituku kha vhasidzana. Phambano khau aluswa ha vhasidzana na vhatukana  i bva kha zwipida zwiṱuku u swika kha u fhambana tshoṱhe. U ṱanganyiswa ha mbeu zwi nga fhambana u ya nga miṅwaha, u bva kha u ṱanganyiswa kana u  fhambanyiswa tshothe.
Khomishini ya Madlanga

**Khomishini** ya Vhuhaṱuli ya Ṱhoḓisiso ha Vhugevhenga, U Dzhenelela ha Poḽotiki, na Tshanḓa nguvhoni kha Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhugevhenga, ine ya ḓivhiwa khwine sa Khomishini ya Madlanga, ndi ṱhoḓisiso ya tshitshavha yo ḓivhadzwaho nga Ṱhafamuhwe 2025 nga Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa nahone yo rangwa phanḓa nga muhaṱuli wa kale  Vho Mbuyiseli Madlanga  u itela u ṱoḓisisa milandu ya u pomoka kana i songo khwathisedzwaho . Milandu iyo i khou bviselwa khagala nga mudzhenerala Vho Nhlanhla Mkhwanazi zwi tshi kwamana na tshanḓa nguvhoni vhukati ha vhorapolotiki, mapholisa mahulwane, vhatshutshisi, vhashumi na vha vhuṱoli na zwipiḓa zwa vhuhaṱuli, Afrika Tshipembe .   

I khou rangwa phanḓa nga Muhaṱuli wa kale wa khothe ya Ndayotewa  Vho Mbuyiseli Madlanga . U thetsheleswa ha milandu ho thoma nga ḽa 17 Tshimedzi 2025 nga vhuṱanzi ha Lieutenant General Nhlanhla Mkhwanazi, he vha ṱalutshedza mavharivhari avho nga vhuḓalo na u ṋetshedza vhuṱanzi he vha vha vhe naho, nga tshivhumbeo tsha maṅwalo, vhudavhidzani, na mivhigo, vhukati ha vha pomokedzwa, u itela u khwaṱhisedza vhungoho ha mavharivhari avho.   

O tevhelaho hu tshibva  Vho Mkwanazi, ho vha Khomishinari wa Lushaka wa Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe, Dzhenerala Vho Fannie Masemola vhe vha ṋea vhuṱanzi kha Khomishini ya Madlanga nga ḽa 22 Khubvumedzi 2025 ngei Pretoria .  

Nga dzi 29 Khubvumedzi 2025, muhulwane wa Vhuṱoli ha Vhugevhenga Vho Dumisani Khumalo vho ṋetshedza  mafhungo nga vhudalo uri zwiito izwi zwitovha na tshigwada tsho dzudzanyeaho  tsha vhugevhenga. Tshigwada itsho tshi vhidzwa upfi "Big Five". Vho amba nga ha Cartel, ine ya vha Gauteng, ine ya khou humbulelwa uri i khou shela mulenzhe kha sekithara dzo fhambanaho dza vhugevhenga ho dzudzanywaho, hu tshi katelwa na u rengisa zwidzidzivhadzi, u dzhia vhathu nga nḓila i si yavhuḓi, vhufhura ha thandela, na u vhulaha vhathu nga thendelano.

Bugu Tshumiswa
Tshienda

**Zwienda**

**Zwienda** ndi zwithu  zwine zwo ḓoweleaho zwa wanala nga zwivhili zwivhili zwo itelwaho u tsireledza na u khuthadza mulenzhe wa muthu, kanzhi zwo itwa nga nḓila ine tshiṅwe tsha vha tsho itelwa u lingana na mulenzhe wa tsha monde ngeno tshiṅwe tshi tshi lingana na mulenzhe wa tsha u ḽa.

Naho milenzhe ya muthu u tshi kona u ḓowela fhambanaho na zwiimo zwa mutsho, u a tsireledzea, nahone zwienda zwi a tsireledza. Fomo yo vha i tshi vhofhekana na u shuma mathomoni, fhedzi nga murahu ha tshifhinga, zwienda zwo dovha zwa vha zwithu zwa fesheni. Zwiṅwe zwienda zwi ambariwa sa zwishumiswa zwa u tsireledza, zwi ngaho steel-mabutsu a zwikunwane zwa  tsimbi, zwine zwa vha zwienda zwine zwa ṱoḓea fhethu hune ha shumiwa hone mishumoni.

Zwiṅwe hafhu, kanzhi zwienda zwo shanduka zwa vha zwivhumbeo zwinzhi zwo fhambanaho  tsumbo, zwirethe zwihulwane, zwi ambara nga maanḓa nga vhafumakadzi nga tshifhinga tsha zwiitea zwa vhuimo ha nṱha. Zwienda zwa musalauno zwo fhambana vhukuma nga tshitaila, u ṱangana na mutengo. Zwienda dza mutheo dzi nga vha na sole ṱhukhu fhedzi na muḓali wo leluwaho nahone dzi rengiswa nga mutengo wa fhasi. Zwienda zwa fesheni ya nṱha zwo itwaho nga vha koni vha ḓivheaho zwi nga itwa nga zwithu zwine zwa ḓura, zwa shumisa u fhaṱiwa ho serekanaho nahone zwa rengiswa nga tshelede nnzhi. Dziṅwe zwienda zwo itelwa ndivho dzo khetheaho, u fana na mabutsu, mugidimi wa ski, ngeno zwiṅwe zwi na tshumiso yo ḓoweleaho u fana na mateki zwe zwa shanduka u bva kha tshienda tsha mitambo tsho khetheaho tsha vha tshienda tsha u shumiswa nga nḓila yo ḓoweleaho.

Nga mvelele, zwienda zwo vha zwi tshi itwa nga mukumba, thanda kana kanvas, fhedzi zwi khou engedzea u itwa nga raba, pulasitiki, na zwiṅwe zwithu zwi bvaho kha  khemikhali ya petirolo . Ḽifhasini ḽoṱhe, nḓowetshumo ya zwienda ndi nḓowetshumo ya R200 biḽioni nga ṅwaha.  90% ya zwienda zwi fhedza zwi tshi khou laṱiwa, ngauri zwishumiswa zwi ya konḓa u zwi fhandekanya, u zwi shumisa hafhu kana u zwi shumisa hafhu nga iṅwe nḓila.

## Buku tshumiswa
"Briefly News - South Africa News and Breaking Headlines 24/7
Vhudavhidzani ha matshilisano

**vhudavhidzano ha matshilisano** ndi thekhinoḽodzhi ntswa dza nyanḓadzamafhungo dzine dza leludza u shandukisa, u kovha na u vhekana zwi re ngomu (zwone zwa vha muhumbulo, zwine wa zwi takalela, na dziṅwe nḓila dza u ḓiṱahisa) vhukati ha zwitshavha na nethiweke dza vhukuma .   Zwithu zwo ḓoweleaho zwi katela: 

* Kha Inthanethe dza kha thingothendeleki, zwi ita uri vhathu vha kone u fhata na u kona u andadza zwishumiswa kha zwa mabindu kha inthanethe.

* maṅwalwa o ḓoweleaho a ngaho mitaladzi kana phindulo, zwifanyiso zwi nga ho zwinepe  na dzi video, zwine zwa tshimbidzwa nga kha inthanethe nga thingothendeleki  .

* zwishumiswa zwa tshumelo dzo itelwaho u thusa na dzine dza tikedzwa nga dzangano ḽa vhudavhidzano.
* vhudavhidzano ha matshilisano hu thusa kha u bveledza zwithu zwine ra ḓo ṱangana nazwo nga u tou ṱumetshedza na vhaṅwe vhathu kana zwigwada zwa vhathu.

3

## Referensi
Lufu

Ngo ḍowelau pfhesesa, **lufu** ndi vhufhelo ha vhutshilo ; ndi u fheliswa hu sa vhuyedzei ha mishumo ya zwithu zwi tshilaho ine ya tikedza tshivhumbiwa tshi tshilaho, naho zwo ralo, u ṱalula tshifhinga tsha lufu zwi ḓisa vhuṅwe vhuleme.   Hu humbulelwa uri lufu lu ḓo fheleledza lwo itea nahone lu sa iledzei kha zwivhumbwa zwoṱhe;  Lufu lu humbuliwa kha zwithu zwoṱhe zwo no tshila ngaho l̩iṭhavhi la lwanzhe i sa fi, zwi sa fi, naho zwo ralo zwi nga kha ḓi fa nga dziṅwe nḓila nga nnḓa ha mvelelo dza u aluwa .
Mutukana we a kumbiwa nga mvula ya midalo

Mapholisa vho vhiga u kumbiwa ha mutukana we a vha a tshi khou pfukha mulambo na khotsiawe.Mutukana we a do kumbiwa o vha e na minwaha ya fumbili nthihi o do kumbiwa kha mulambo wa Tswinga ngei venda.Mutukana oyo huco pfala upfi obva na khotsiawe vha tshi kho u ya u dzhia tshelede ye vha shuma hunwe mudini vha tshi vho vhuya vha wana mulambo wo dala . khotsiawe vho mbo di ri wa mutukana kha sale o nambatela muri vhone vha ye u toda thuso kha midi ya tsini vhunga vhone vha tshi kona u bambela. Khotsiawe vhori vha tshi vhuya vha wana ula mutukana o kumbiwa zwiambaro zwe a vha o ambara zwo sala ntha ha muri. Ho do founeliwa vhathu vha no shuma madini uri vhade vha musedze fhedzi a vha ngo wana tshithu ngauri mulambo wo vha wo dala vhukuma.

vhadzulapo vho do thoma u humbulela uri hafha khotsiawe hu nga vha hu vhone vho murengisaho vhunga zwiambaro zwawe zwo vha zwo sala nth ha muri nahone zwo petiwa zwavhudi.Duvha na duvha vhathu vha no shuma madini vho vha vha tshi vuwa vha sedza sedza ngomu madini fhedzi u mu wana zwe vhutoto. Vhathu vha thoma u delwa nga mihumbulo ya uri a nga vha o wela kha milambo ya mivhundu ire tsini na Tswinga, vhori vhan tshi sedza kha mivhundu ya tsini mashudu mavhi vha wana o ri sia.

## Refarentsisi
U guda kushumisele kwa luambo

U guda ha kushumisele kwa luambo kha Tshwane Yunivesithi ya Thekhinology. 

U guda ha kushumisele kwa luambo kha Tshwane Yunivesithi ya Thekhinology ndi zwikalo na u vhala zwithu zwa Tshivenda na dzinwe dzi nyambo dza Afurika Tshipembe. Tshikolo tshi kho u tutuwedza vhadzidzi uri vhavhe na vhutali kha u shumisa nyambo nnzhi kha pfunzo, u talutshedza na u tutuwedza u langa zwikalo zwau guda. Tshikolo tshi vela phanda na u gudisa mvelelo dza dzi nyambo dzo fhambananaho zwi tshi panga u guda zwiswa nga nyambo ya hayani.

Tshikolo tsha u guda ha kushumisele kwa luambo  kha TUT tshi katela manwe madzangano a u guda u talusa maipfhi, u nwala nga ndila yone, u shumisa nyambo nga ndila yo fhambananaho na u divha luambo lwo fhelelaho. Tshikolo tsha TUT tshidi tika nga SADiLaR zwothe zwitshi tutuwedza u bvelela ha nyambo na u fhata zwikalo zwa digital. 

Reference: Tshwane University of Technology. (2025). Department of Applied Languages. 

SADiLaR. (2024). Language and Digital Resources in South Africa. 

South African Translators’ Institute. (2025). Language Practice Qualifications in South Africa.
Thavha

**Thavha** ndi tshipiḓa tsho ṱanḓavhuwaho tsha vhuimo ha pulanete, nga u tou angaredza tshi na masia o khwaṱhaho ane a sumbedza matombo o bvelelaho . Naho ṱhalutshedzo dzo fhambana, kanzhi thavha i dzhiiwa sa ine ya vha nnṱha u fhira tshikwara, kanzhi i gonya mithara dzi ṱoḓaho u vha maḓana o vhalaho (zwigidi zwi si gathi zwa mithara) nṱha ha shango ḽo i tangaho. I nga vha na fhethu hune ha vha uri ho linganela kha samithi kana ya vha pulateu ṱhukhu ine ya vha na vhulapfu vhuhulwane na maṱari ane avha uri o khwaṱha. Thavha dzi si gathi ndi ṱhodzi dzi re thungo, fhedzi vhunzhi hadzo dzi wanala kha miṱangano ya thavha.

Thavha dzi vhumbiwa nga maanḓa a tectonic, u ṱahala ha mavu, kana u bva ha thavhandubi, dzine dza shuma kha zwikalo zwa tshifhinga zwine zwa swika miṅwaha ya mahumi a milioni. Musi u fhaṱiwa ha thavha ho no fhela, thavha dzi a linganela nga zwiṱuku nga zwiṱuku nga ṅwambo wa u shandukiswa ha mutsho, nga u ḓi ṱomola na dziṅwe nḓila dza u tshinyadzwa ha zwithu zwinzhi, khathihi na nga u ṱahala ha mavu nga milambo na dzi gileshia.

Vhunṱha ha dzi thavha zwi bveledza mutsho une wa rothola u fhira kha lwanzhe kha lathithudi ine ya fana. Zwine zwa vha uri zwi ya rothola zwi ya kwama vhukuma tshaka ya mupo ya dzi thavha, fhethu ho fhambanaho hune ha vha uri ho fhambana hu vha na zwimela na zwipuka zwo fhambanaho. Nga ṅwambo wa uri fhethu na uvha na vhuthu a zwi ṱanganedzi, thavha dzi anzela u shumiswa zwiṱuku kha zwa vhulimi nahone dzi shumiswa nga maanḓa kha u bvisa zwishumiswa, u fana na mimaini na u rema miri, khathihi na u dovholola, na u gonya thavha na u fhufha.

Thavha ndapfusa kha Ḽifhasi ndi Thavha ya Evaresithi kha dzi Himalaya ya Asia, ine ṱhodzi yayo ya vha 8,850 m nṱha ha vhukati ha lwanzhe. Thavha khulwanesa ine ya ḓivhea kha pulanete naho i ifhio kha Sisiṱeme ya Ḓuvha ndi Olipiasi Mons kha Mars ine ya vha 21,171 m. Thavha ndapfusa ine ya katela na fhethu hune ha vha fhasi ha maḓi ndi Mauna Kea wa kha ḽa Hawaii ubva kha tshiimo tshayo tsha fhasi ha maḓi kha 9,330 m; vhaṅwe vhorasaintsi vha dzhia uri ndi yone ndapfusa kha ḽifhasi.
Khombo

**Khombo** ndi tshiitei tshi songo lavhelelwaho na hone kanzhi a tshi takadzi, [1]tshine tsha sa vhangwe nga vhathu nga khole.   Naho kha nyambedzano dzo ḓoweleaho, u ita nga  khole ndi tshone tshithu tshithihi fhedzi tshine vhunzhi ha vhathu vha tshi dzhia, nga nḓila ya fomaḽa, khombo dzi ṱoḓa zwithu zwiraru: zwi fanela u vha zwi songo lavhelelwa, zwi sa thivhelei, na zwi songo lavhelelwaho. Ipfi *khombo* kanzhi ḽi amba u itea ha zwithu zwisa  ḓivhei kana zwisa lavhelelwi. Vhunzhi ha vhaṱoḓisisi na vhaḓivhi vha zwa u thivhela mafuvhalo  vha hanela  u shumiswa ha ipfi *khombo*, ngauri ipfi *khombo* ḽi sumbedza uri a hu na mulandu, a hu na mulandu, vhulangi, na uri vhuimo ho vha vhu sa ḓo lavhelelwa kana u thivhelwa.Vhudzuloni hazwo, vhaḓivhi vha ombedzela zwithu zwine zwa nga thivhelwa zwine zwa engedza khombo na u ṋaṋisa mvelelo. Sa tsumbo, musi muri utshiwa  nga nwambo wa ḓumbu ḽi nga kha ḓi sa katela ndivho ya muthu, zwithu zwi ngaho vhuimo hawo, u vhewa hawo, kana u ṱhogomelwa hawo zwi nga ita uri hu vhe na mvelelo. Nga hu fanaho, vhunzhi ha u thulana ha badani zwi bva kha vhuḓifari vhu re na khombo kana zwiimo zwine zwa nga thivhelwa nṱhani ha u vha khombo ya vhukuma; muhumbulo wa uri ndi khombo nṱhani ha zwiitea zwine zwa nga humbulelwa na u thivhelwa zwo khwaṱhiswa vhukati ha ḓana ḽa fumi mbili ḽa miṅwaha nga ṅwambo wa ṱhuṱhuwedzo ya indasitiri ya zwa u tshimbila ha goloi nga kha nyanḓadzamafhungo.  

https://en.wikipedia.org/wiki/Accident#cite_note-1

https://en.wikipedia.org/wiki/Accident#cite_note-2
U hangwela

**U hangwela**,nga u shumisa ndivho, ndi maitele a ndivho na a u ḓifunela ane ngao muthu we a pfa o khakhiswa,  kana o vhaisala a shandukisa vhudipfhi hawe na kuvhonele kwawe kha mukhakhi, na u kunda masiandoitwa a mulandu, hu tshi katelwa na vhudipfi  vhusi ha vhuḓi vhungaho u sinyuwa kana lutamo lwa u lifhedza.  Vhagudi vha theory vha a fhambana nga nḓila ine vha tenda uri u hangwela zwi dovha zwa amba u dzhiela vhudzulo maḓipfele a si avhuḓi nga mavhonele avhuḓi (tsumbo, vhukoni ho engedzeaho ha u konḓelela mutshinyi),    kana zwi ṱoḓa u pfumedzana na mutshinyi.
Dr colbert mukwevho

Dr Colbert Mukwevho.

Vho Dr Colbert Rudzani Mukwevho ndi ramuzika wa tshivenda ,wea a tou u bebelwa kha muṱa wa dzi ṋambi. Vho thoma u imba kha tshigwada tshe tsha vha tshi tsha khotsi avho khathihi na vharathu vha khotsi avho, tshe vha tshi vhidzwa upfi "The Thrilling Artists nga nwaha wa 1975.[1]Vho thoma fhasi khau tou vha mubvumeli, vhavha mulidzi wa kaṱara ,musi tshifhinga tshi tshi khou ḓiya vha fhedza vhatshi vho tou kona u sima nga vhoṱhe kana u ranga phanḓa luimbo nga vhoṱhe.Zwa zwino vho Colbert vhono tou vha dokotela ḽa muzika,ndi muimbi ,mubveledzi wa muzika wa Tshiveṋda,Xitsonga khathihi na luisimane kana English.[2]U bva tshe vha tou thoma buḓo ḽavho siani ḽa zwa muzika vhono rikhoda nyimbo dzi paḓaho 200 khathihi na aḽibamu dzino swika 20.Vho Dr Colbert vha imba nyimbo nga zwithu zwino itea matshiloni a vhathu ḓuvha na ḓuvha.Muzika wavho u takula luambo , mvelele khathihi na sialala ya vhaveṋda.Ri tshi khou u ṱalutshedza nga ṋdila ya vhedele ,ri ngari muzika wavho unga mupo kana ṋdila yau gwalaba.[3]

Muzika wa Vho Dr colbert u funiwa nga vhathu vha fhano hayani khathihi na vha mashango ḓavha sa izwi dzinwe dza nyimbo dzavho dzi rikhodiwa ngei khaḽa jamaica.Vhono bika kana u pfumbudza vhanwe vha vho ramuzika kha lwendo lwavho , izwi katela nwana wavho ane a pfi Percy Mukwevho (P-postman) kathithi na murathu wawe Junior Mukwevho.[4]Ngakha muzika wavho vho kona u fhodza mimuya, u takula lufuno ,na u tsivhudza kha masia o fhambanaho a vhutshilo.Muzika wavho wo katela polotiki, pfunzo khathihi na vhurereli.Ngangoho Vho Dr Colbert Rudzani Mukwevho vha tou vha ḽizhaka ṋdila nga ṋdowetshumo ya muzika.

Bugu tshumiswa.

  1.  "Univen honours the legend Dr Rudzani Colbert Mukwevho". University of Venda (in en-US). Retrieved 2026-02-25.
  2.  "Colbert Mukwevho". Grokipedia (in English). Retrieved 2026-02-25.
  3.  missLee (2018-09-22). "Reggae Legend Colbert Mukhwevo receives Honorary Degree". MzansiReggae (in en-US). Retrieved 2026-02-25.
  4.  Ltd, BandLab Singapore Pte. "Lion & Son O'Lion (feat. Colbert Mukwevho) | P.Postman". ReverbNation (in English). Retrieved 2026-02-25.
Thuri

Thuri

**Thuri** ndi phukha ino no dzula  dakani, i divhelwa u fafadzea madi ano nukha u  u di tsireledza.Thuri i na vhushaka na tshimange na tsho tshi lingana na methara nga u lapfha.
Phukha i no pfi *Thuri* ndi phukha ya u dzika ine ya vha na mulomo wo lapfuwa, mavhala matswuku kana matswina kha muvhili, na milenzhe ya u imela.
I dovha ya vha na zwivhumbiwa zwa u ita uri i dzule i tshi dzivha kha vhupo ha thavha na maswivhane.
## Bugu Tshumiswa.
Vhuleme hau shaya mishumo kha vhaswa

**Vhuleme ha u shaya  mushumo kha vhaswa**

U shaya mushumo fhano afurika tshipembe zwi ita uri vhaswa vha wele kha vhugevhenga,u shumiswa lwo kalulahoha zwidzidzivhadzi, na malwadze o fhambanaho.u shaya mushumo zwi thivhela mveledziso ya vhaswA na ya ikonomi ya shango.

U thivhela zwithu zwingaho vhushai na vhugevhenga muvhuso u tea u ita vhungoho ha u sika zwikhala zwa mushumo.vhaswa navho vha tea uvhana vhuḓifhinduleli hau fhedza tshikolo.

## Bugu Tshumiswa
Dzivha fundudzi

## Dzivha  fundudzi.
Dzivha fundudzi ndi dzivha ḽa mvelo ḽa maisha ḽire kha tshipiḓa tsha devhula tsha tsha afurika tshipembe vuṋduni ḽa limpopo.Ḽi milenzheni ya thavha dza soutpansberg tsini na muvhundu wa Tshiavha kha ḽa venḓa.Ndi dzivha ḽine ḽo vha hone nga muarahu hau ḓala hu sina vhukono ha mulambo wa mutale.Musi wo da u linganyisea na 5km nga 3km na vhudzivha vhuno linhana mithara dza 27.Kha sia ḽa mvelele , dzivha fundudzi ndi fhethu ha zwifho ha vhavenḓa nga maṋdesa kha lushaka lwa vhaṱavhatsindi.Dzivha iḽi ḽo tingiwa nga ḓaka ḽa thathe ,lune vhaveṋda vha tenda khauri izwo zwoṱhe zwi vha ṱumanya na vhamatongoni khathihi na midzimu.

Dzivha iḽi hu tendiwa kha uri ḽo tsireledzwa nga ḽiṋowa lihulu,ḽine ḽa ṱuṱuwedza udala ha maḓi na muvhala wa maḓi.Huna mishumo ya mvelele ine vhathu vha i ita henengei ngauri vha tenda kha uri midzimu kana mi muya ya vhafhasi yo dzika fhasi a maḓi a dzivha fundudzi.Vhanwe vha vhaveṋda vha tenda kha uri musi khosi yo dzama iya ya kudzwa henengei kha dzivha, havha na ngweṋa ino ṱanza tombo ḽine khosi ntswa ya ḓo miliswa zwitshi sumbedza uṋewa ndango lwa tshimuya.Dzivha fundudzi ḽo ḓivhadzwa lwa tshiofisi sa fhethu ha vhufa ha lushaka nga vhufa ha afurika tshipembe nga 2014.

## Bugu tshumiswa.

# Wentholt, Henko (2020-10-30). "The sacred lake of the white python award winning sustainable tourism in Africa". *Tales from Africa Travel* (in en-US). Retrieved 2026-02-24.
# Wentholt, Henko (2020-10-30). "The sacred lake of the white python award winning sustainable tourism in Africa". *Tales from Africa Travel* (in en-US). Retrieved 2026-02-24.
Migwalabo ya zwanda fhasi.

**Migwalabo ya Hands Off** yo vha mutevhe wa migwalabo yo thomiwaho u mona na United States nga ḽa 5 Ṱhafamuhwe, 2025, kha musumbedzo muhulwanesa wa ḓuvha ḽithihi, washango ḽoṱhe wa u  hanedza ha tshitshavha kha ndaulo ya vhulili ya Muphuresidennde Vho Donald Trump u swika kha migwalabo ya No king  nga murahu ha miṅwedzi mivhili.  Musumbedzo wa Hands Off wo ṱaluswa sa "ḓuvha ḽihulwane ḽa u gwalaba."  Yo dzudzanywa fhasi ha "Zwanḓa Zwo Fhelaho!" banner, misumbedzo ine ya khou amba u hanedza mbekanyamaitele dza vhuvhusi yo itea fhethu hu fhiraho 1 400 kha mashango oṱhe a 50 a United States, [17] yo ita uri hu vhe na vhathu vha anganyelwaho kha milioni tharu u ya kha ṱhanu shangoni ḽoṱhe u ya nga vhadzudzanyi vha misumbedzo.   U ya nga vhadzudzanyi vha misumbedzo, migwalabo yo vha i tshi katela ṱhanganelano ya zwigwada zwi fhiraho 150 zwa mvelaphanda, dzangano ḽa vhashumi, zwi tikedzaho dimokirasi, pfanelo dza vhadzulapo, LGBTQ+, na zwigwada zwa pfanelo dza vhafumakadzi.[22]

Migwalabo ya Hands Off yo vha yo rangwa phanḓa nga ṱhanganelano ya madzangano a shango ḽoṱhe, hu tshi katelwa madzangano a pfanelo dza vhadzulapo, vhahali, zwigwada zwa pfanelo dza vhafumakadzi, madzangano a vhashumi, na vhaimeleli vha LGBTQ+, tsumbo, kutshimbilele ku sa vhonali .  Migwalabo yo vha i tshi khou fhindula zwe vhadzudzanyi vha zwi vhona sa u fhira ha vhuvhusi kha mafhungo manzhi: NATO; zwikolo; dziḽaiburari; khothe; tshumelo dza vhahali; khetho dzo teaho; pfanelo dza vhathu vha mbeu dzo fhambanaho; Tsireledzo ya Matshilisano; Vhulanguli; Medicaid; vhashumi vha muvhu

*
Mundende

Mundende.

**Mundende** ndi tshelede ine ri ne sa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe ra newa wone nga muvhuso.I yo tshelede i thusa nga maanda Vhana, Vhaaluwa,na Vhaswa vhane vha sa koni u di shumela. Muvhuso u lwisa nga nndila dzothe u di wana u tshi khou nea vhadzulapo vha shango la Afurika Tshipembe ayo masheleni a mundende.  

Mundende u dovha wa vha na ndima khulwane kha vhutshilo ha vhathu vha vha venda. U shumiswa sa tshimela tsha u fhaṱa midzi, u ita mishumo ya u fhungudza, na u shumiswa kha mishumo ya u thivhela mavu. U dovha wa vha na ndima ya u sumbedza vhudzekani ha vhathu na vhupo, u tshi vha tshimela tsha u dzivha kha vhupo ha thavha na maswivhane. Nga ndila iyi, mundende u vha tshimela tsha ndeme kha vhupo na kha vhutshilo ha vhathu vha Tshivenda.

SASSA i nga ṋanga uri mundende wavho u sedzuluswe. Masheleni ane vha a wana sa zwe zwa sumbedziswa musi vha tshi ita khumbelo ya mundende a ḓo ita mutheo wa tsheo iyi. Vha ḓo ḓivhadziwa ngamurahu ha miṅwedzi miraru musi u sedzulusa zwi sa athu u itwa  kana  ḓuvha ḽine ṱhanziela ya vhutshilo ya fhela nga ḽo. Arali vha tshi wana masheleni a vho nga kha bannga, tshiimiswa kana muimeli, vha ḓo tea u ḓadza ṱhanziela ya vhutshilo ofisini dza SASSA ṅwaha muṅwe na muṅwe.

Bugu tshumiswa.
Madoto matsu

Madoto Matswu 

**Madoto matsu** (B*lack Dots)* ndi albamu ya u sumbedza mudzika nga bennde ya rock ya Amerika ine ya pfi Bad Brains,  yo bviswaho nga 1996 nga Caroline Records. I na iṅwe ya sesheni dza u thoma dza u rekhoda dza bennde, dze dza vha hone nga 1979 ngei Situdio tshi no vhidza nga ngomu ha ndevhe na muinzhiniyara wa u rekhoda Don Zientara. *Black Dots* i na nyimbo dza u thoma dza nyimbo dzo vhalaho dze nga murahu dza murahu rekhodiwa kha albamu mbili dza u thoma dza studio dza bennde, khathihi na nyimbo dzine dza kha ḓi bva u bviswa kha nyimbo dziṅwe na dziṅwe. Alinamu iyi i sumbedza vhubvo ha punk ya bennde, khathihi na u thoma havho kha reggae nga luimbo lwa "The Man Won't Annoy Ya." 

Bugu Tshumiswa.
Vhudavhidzani

**Midia ya matshilisano** ndi thekhinoḽodzhi ntswa dza nyanḓadzamafhungo dzine dza leludza kha u sika, u kovhelana na u kuvhanganya zwi re ngomu (u fana na mihumbulo, dzangalelo, na dziṅwe nḓila dza u ḓiṱahisa) vhukati ha zwitshavha na nethiweke dza vhukuma .   Zwithu zwo ḓoweleaho zwo katela: 

* Puḽatifomo dza inthanethe dzi konisa vhashumisi u sika, u kovhelana zwi re ngomu na u shela mulenzhe kha vhukwamani ha matshilisano .   
* Zwithu zwo bveledzwaho nga vhashumisi ndi zwithu zwi ngaho zwithu zwo ṅwalwaho , ṱhalutshedzo, zwinepe kana vidio dza digiṱali, na datha yo bveledzwaho nga u shumisana kha Inthanethe .  
* Phurofaili dzo khetheaho dza tshumelo dzo dizainiwaho na u ṱhogomelwa nga dzangano ḽa nyanḓadzamafhungo ya matshilisano .  
* Vhudavhidzani ha matshilisano vhu thusa kha u bveledza nethiweke dza matshilisano dza inthanethe nga u ṱumanya phurofaili ya mushumisi na ya vhaṅwe vhathu kana zwigwada.  

Ipfi ḽa *matshilisano* malugana na nyanḓadzamafhungo ḽi sumbedza uri dzipulatifomo dzi konisahani  mushumo wa tshitshavha. Social media i thusa vhathu u ṱangana khathihi na u fhaṱa vhushaka.  Vhashumisi vha swikelela nyanḓadzamafhungo ya matshilisano nga kha dzi-application dza web kana dza themamveledziso., hedzi pulatifomo dza u ṱanganelana dzi tendela vhathu, zwitshavha, mabindu, na madzangano u kovhelana, u sika nga vhuthihi, u haseledza, u shela mulenzhe  na u shandula zwi re ngomu zwo bveledzwaho nga vhashumisi kana zwo ḓiṱamaho.    vhudavhidzani  vhu shumiswa u kovhelana zwihumbudzo, u vhumba vhukonani, u fhaṱa zwitshavha na u guda.  Vhu dovha hafhu ha shumiswa  u ṱuṱuwedza vhathu, khamphani, zwibveledzwa, na mihumbulo.  Vhudavhidzani  ri nga vhu shumisa  u ḽa, u gandisa, kana u kovhelana mafhungo.
Midalo ya nwaha wa 2026

Dzina langa ndi Barbiey

**miḓalo ya nwaha wa 2026**

ndi u ḓala ha maḓi(kana zwiṅwe zwiluḓi) zwine zwa ṋuṋedza mavu ane kanzhi a vha o oma.zwi ḓi thoma sa mvula inwe na inwe fhedzi kha mvula ya miḓalo zwi fhedza ri tshi vho vhona mvula iyo i tshi vho tshinyadza fhethu hu ngaho dzi bada,milambo i tshi dala, yone miedzi ari tsha amba.
kha tshitiriki tsha vhembe mathomoni a ṅwaha ho ḓo swika he ha vha na mvula ine yo fhedza maḓuvha i sa pfhuli zwa vho ḓo swika kha uri milambo i ḓale vhathu vha balelwe u fhira.vhana vha zwikolo vho ḓo dzula hayani nga tshifhinga tsha edzo mvula hu nḓila ya u shavha u ṱangana na khaedu dza u kumbiwa ha vhana .

Nga tshenetsho tshifhinga tsha miḓalo kha kuṅwe kusi kune kwa wanala tsini na giyani (mbaula village) ho ḓo vha na muta we wa fhedza maḓuvha vho  ima fhethu huthihi ngauri mulambo wo vha wonoḓala vha vho balelwa u fhira, a vho vhathu he vha vha vhe hone vho vha vha kho dzhenwa nga phepho na zwiḽiwa vho vha vha si na lwa maḓuvha a neo e vha a fhedza vha dakani u swika ḓuvha ḽe ha da vhathu vha thusa.
Draft 4

Aa! Nga dzina ndi pfhi Fentse18

United African Apostolic Church (UAAC)

Kereke khulwanesa ya vhuvhili Afrika Tshipembe ine ya wanala Ha- Mavhunga ngei kha la Limpopo. Kereke ya Vhaapostola ya Afrika yo tanganaho (UAAC) yo thomiwa nga Bishop Vho Matsea Paul Mureri. Musi vha sa athu thoma UAAC, Bishop Mureri, vho vha vhe murado wa Kereke ya Lutheran, vho no dzhena nga 1899. Vhathu vhanzhi vhayi divha sa kereke ya Tambo na Madi.

Ri khou amba nga ha u tutuwedza vhuthihi vhukati ha mirado ya UAAC na dzinwe kereke. U dovha wa disa mveledziso, u fhatiwa na u vhibva kha vhutendu. Ufana na u dzudzanya dinomineisheni yo raloho u itela u phadaladza ipfhi la Mudzimu na mafhungo madifha a Murena washu Yesu Kristo kha zwenezwo zwipida zwa Afrika na kha lothe la Afrika. Naho vhadinda vha re afho ntha na vhathu vha si vhahulwane vho vhona, nahone vha kha di zwi vhona nga mbilaelo dzo dzikahodza Vhukritse, vhuimo vhu tungufhadzaho ha muya na ha muhumbulo ha vhathy vhashu vhane vha dzula zwitirikini zwo ralaho zwo bulwaho afho ntha zwi katelaho Afrika nga u angaredza, zwine ipfhi la Mudzimu la divhadza uri li do vhonetshelwa nga masana a vhugala a "duvha la u duga". Murena a gonyaho.

Bugu Tshumiswa
Lutingo

Luṱingothendeleli.

**Luṱingothendeleki** ndi tshishumiswa tsha u shandula nḓila ine vhathu vha ambedzna ngayo. Ndi tshishumiswa tsha u ita uri vhathu vha kone u amba na u rumela mulaedza nga tshifhinga tshenetsho, hu sa londwi uri vha dzula ngafhi. Nga u shumisa Luṱingothendeleki, vhathu vha nga kona u wana mafhungo a tshifhinga tsho fhiraho kana tsha zwino, u ita khunguwedzo ya mabindu avho, na u tshimbidza mishumo ya tshikolo. Zwi ita uri vhutshilo vhu leluwe nga maanda, ngauri zwi thusa vhathu uri vha kone u tshimbidzana na vhathu vha kule na vha tsini.

Nga ḽa nḓila ya u tamba, Luṱingothendeleki i thusa vhathu uri vha kone u thetshelesa mudzika, u vhona na u dziadzi vedio, na u shedzulu mishumo ya tshikolo. Zwi ita uri vhathu vha kone u awela nga u dzula vha tshi tou namela uya u vhona mashaka a kule. Fhedzi, Luṱingothendeleki lu na khombo kana u shonisa, ngauri vhathu vha nga dzula vha tshi shumisa tshifhinga tshoṱhe vha si tsha kona u ita mishumo ine vha tea u ita mahayani kana mishumoni yavho. Ndi zwa ndeme uri vhathu vha shumise cellphone nga nḓila yo teaho, vha tshi zwi vhona sa tshishumiswa tsha u thusa, hu si tshishumiswa tsha u thithisa vhutshilo.
----

### Bugu Tshumiswa.
Draft 5

Aa nga dzina ndi pfhi Fentse18

Tshatshingo Potholes

Tshihumbulelwa

Lushaka lwa Vha-Venda vha Afrika Tshipembe vha na fhethu hukhethwa u fana na dziṅwe mvelele nnzhi dza sialala. Fhethu hukhethwa ndi fhethu hune ha davhidzana na mimuya, u sedza mvelo na u ita mikhuvha ine ya vha na ṱhalutshedzo dzo dzikaho dza mvelele kha tshitshavha. Mbekanyamushumo iyi i amba nga ha Tshatshingo Pothole ine ya vha hone kha govha ḽo dzikaho nga nḓila ya geological tsini na mulambo wa Tshirovha. Ndi whirlpool khulwane ine ya vha na vhulapfu vhune ha swika 15m. Huna dzinwe dzi sinkhole khulwane tharu fhethu huthihi. Pothole ndi vhufa ha ndeme kha lushaka lwa Vha-Venda nga u angaredza na nga maanḓa kha lushaka lwa Makani. Nga pfanelo dzine dza vha uri dzo fhiwa lushaka lwa Makani nga mvelele, vho no vha vhone fhedzi vhane vha vha vhalindi vha Tshatshingo Pothole. Muhulwane wa Makani, sa ‘muṋe’ wa fhethu, ndi ene ane a dzhia tsheo ya u fhedzisela malugana na masia maṅwe na maṅwe ane a tshimbidzana na u shumiswa kana mveledziso dzo dzinginywaho u mona na Pothole. Maitele a athikili o katela ṱhoḓisiso ya desike, inthavhiyu dza vhaḓivhazwakale vha ndeme, u fhiriselana mihumbulo hu si ha fomala nga vhakwamei na u dzhiwa ha mbonalo ya Tshatshingo Pothole nga kha zwifanyiso zwa didzhithala khathihi na u dalela fhethu ho vhalaho. Athikili yo khwaṱhisedza uri Tshatshingo Pothole ndi fhethu hukhethwa hune ha vha na khonadzeo yo khwaṱhaho sa fhethu ha vhuendelamashango. Fhedziha, mveledziso ya vhuendelamashango yo fhelelaho a i nga ḓo itea nga ṅwambo wa vhuḓifari ho dzikaho ha mvelele ha vhathu vha Vha-Venda vhune ha vha hone. Naho zwo ralo, zwo bviselwa khagala uri nḓila ya mveledziso ine ya nga vha hone ngei Tshatshingo Pothole i nga vha hone nga thendelo na thendelo i ṱoḓeaho ya khosi ya Makani. Fhedzi mveledziso dzo raloho dzi fanela u ṱanganedzwa nga mvelele na u vhewa fhethu ho teaho u bva kha Pothole.

Maipfi a ndeme: Fhethu hukhethwa, Mugodi wa Tshatshingo, Vhufa, Zwithivheli zwa Mvelele, Mveledziso ya Vhuendelamashango

Marangaphanḓa

Fhethu hukhethwa ndi fhethu hune ha vha nga ngomu ha mbonalo ya shango hune ha vha na ṱhalutshedzo yo khetheaho kana ndeme. Zwikwara, matombo, zwisima zwa maḓi, miri, dzi plains, maḓi, billabongs na zwinwe zwithu zwa mvelo zwi nga vha fhethu hukhethwa. Kha vhupo ha lwanzheni na lwanzheni, fhethu hukhethwa hu nga katela zwithu zwine zwa vha uri zwo lala zwoṱhe na nnṱha ha maḓi. Kha ḽa Australia, fhethu hukhethwa hu wana vhuimo ha hone nga u ṱangana na masia o khetheaho a mvelele ya matshilisano na mvelele ya Vhaaborigine. Fhethu hukhethwa ha Vharema hu dzhielwa nṱha na u tsireledzwa sa tshipiḓa tsha ndeme tsha vhufa ha mvelele ya Vhupo ha Northem na Australia, fhasi ha Pfanelo dza Mavu a Vharema (Vhupo ha Tshipembe, Mulayo wa 1976), (Mulayo wa Pfanelo dza Mavu) na Mulayo wa Fhethu Hukhethwa ha Vharema ha Vhupo ha Tshipembe (Sacred Sites1 A9).

Bugu Tshumiswa
Draft 6

Aa nga dzina ndi pfhi Fentse18

Chatunga Bellarmaine Mugabe

Chatunga Bellarmaine Mugabe (O bebwa nga la 21 Lambamai 1995) hangeyi kha shango la Zimbabwe. Ndi ene mutukana mutuku kha Muphuresidennde wa kale wa Zimbabwe Vho Robert Mugabe na Mufumakadzi wa Muphurisennde wa kale Vho Grace Mugabe.

Chatunga Bellarmaine Mugabe, nwana wa Muphuresidennde wa kale wa Zimbabwe Vho Robert Mugabe, vha khou hweswa milandu ya u lingedza u vhulaha, u thithisa vhulamukanyi na u vha na tshigidi zwi tshi tevhela u thuntshiwa ha mushumi hune vha dzula hone Hyde Park. Izwi zwo itea ngadzi 19 Luhuhi 2026 nga masiari.

## Bugu Tshumiswa
Founu

**phone (Founu)**

**Founu** ndi tshishumiswa tsha elekithironiki tshine tsha shumiswa u davhidzana. I ita uri vhathu vha kone u amba nga tshavho zwikhala zwilapfu nahone kha thalutshedzelo dza musaluno, vha kone u ita zwinwe zwithu zwinzhi. Vhathu vha funa founu ngauri dzi ita uri vhutshilo vhu leluwe, vhu tavhanye na u tanganelana. Mihulwane mihulwane  ndiya vhudavhidzani ho leluwaho,u swikelela mafhungo,vhudimvumvumusi na zwivhuya zwo fhambanaho.

Naho founu dzi tshi thusa vhukuma, dzi dovha dza vha na zwithu zwine zwa nga khakhisa , vhathu vha nga fhedza tshifhinga tshinzhi kha founu dzavho zwa ita uri vha vhe na dzhema na u sa livhisa thogomelo kha mishumo ya vhukuma thaidzo dza mutakalo,u tsireledzea ha mato nga nwambo wa tshifhinga tshilapfu tsha tshikirini, u rema thoho na u sa edela zwavhudi nga nwambo wa u shumisa founu vhusiku, u fhungudzea ha thogomelo founu dzi nga ita uri hu vhe na zwithithisi zwa ita uri zwi konde u livhisa thogomelo kha u guda, u shuma kana u thetshelesa vhanwe.Vhathu rikho teya u thogomela mitakalo yashu zwavhudi ra fhungudza utwa rikha phone tshifhinga tshothe.

## Buku Tshumiswa:

# https://cellucity.co.za
# https://vodacom.co.za
# https://getcellphonedeals.co.za
Goloi

Modoro kana **goloi**, ndi goloi i re na mavili. Vhunzhi ha ṱhalutshedzo dza goloi dzi amba uri dzi gidima nga maanḓa kha dzibada, dzi kona u dzula vhathu vha 1-8, dzi na mavili maṋa, nahone dzi hwala vhathu nṱhani ha mihwalo. Hu na goloi dzi fhiraho 1.6 biḽioni dzine dza khou shumiswa shangoni ḽoṱhe u bva nga 2025.

Mubveledzi wa Mufura Nicolas-Joseph Cugnot o fhaṱa goloi ya u thoma ya badani ine ya shumiswa nga mufhiso nga 1769, ngeno mutumbuli wa Switzerland François Isaac de Rivaz o pulana na u fhaṱa goloi ya u thoma ine ya shumiswa nga mulilo wa nga ngomu nga 1808. Goloi ya musalauno goloi i shumaho, ine ya nga rengiswa nga nwaha wa 1886 musi mubveledzi wa Dzheremane Vho Carl Benz vho ṋea thendelo ya Benz yawe ya Moṱorowagen. Goloi dza zwa vhubindudzi dzo thoma u wanala nga vhunzhi nga ḓana ḽa vhu 20 ḽa miṅwaha. Oldsmobile Curved Dash ya 1901 na Fodo Modele T ya 1908, dzoṱhe dzi goloi dza Amerika, dzi dzhiiwa nga vhathu vhanzhi sa goloi dza u thoma dzo bveledzwaho nga vhunzhi na dzine dza nga rengwa nga vhunzhi, nga u tevhekana. Goloi dzo mbo ḓi shumiswa nga u ṱavhanya ngei United States, he dza dzhiela vhudzulo goloi dzi kokodzwaho nga bere. Kha ḽa Yuropa na kha zwiṅwe zwipiḓa zwa shango, ṱhoḓea ya goloi a yo ngo engedzea u swika nga murahu ha Nndwa ya Shango ya Vhuvhili. Kha ḓana ḽa vhu 21 ḽa miṅwaha, u shumiswa ha goloi hu kha ḓi engedzea nga u ṱavhanya, zwihuluhulu ngei China, India, na maṅwe mashango ane a kha ḓi tou bva u bvelela.

Goloi dzi na zwi shumiswa zwa u langa u reila, u paka, u ḓi fara zwavhuḓi ha vhaṋameli, na mavhone o fhamba fhamba naho. Kha mahumi a mi ṅwaha o fhiraho, ho e ngedzwa zwiṅwe zwithu na zwi languli kha goloi, zwa ita uri dzi vhe dzo serekanaho nga zwi ṱuku nga zwiṱuku. Izwi zwi katela khamera dza u vhuyelela murahu, zwifholisi zwa muya, sisiṱeme dza u livhisa, na vhuḓimvumvusi ha nga ngomu goloini. Vhunzhi ha goloi dzine dza khou shumiswa mathomoni a vho 2020 dzi tshimbidzwa nga nzhini ya u fhisa nga ngomu, i ne ya shumiswa nga u fhisa zwivhaswa. Goloi dza muḓagasi, dze dza thomiwa mathomoni a ḓivhazwakale ya goloi, dzo thoma u rengiswa nga vho 2000 nahone dza phaḓalala nga vho 2020. U shanduka u bva kha goloi dzi shumisaho zwivhaswa u ya kha goloi dza muḓagasi ndi tshithu tshihulwane kha vhunzhi ha nyimele dza u fhungudza tshanduko ya kilima.
Mudededzi

**Mudededzi**, ane a dovha a vhidzwa **mudededzi**, ndi muthu ane a thusa matshudeni u wana nḓivho, vhukoni, kana vhuḓifari havhuḓi, nga kha nḓowelo ya u funza .

*Nga nḓila i si ya fomala* mushumo wa mudededzi u nga dzhiiwa nga muthu muṅwe na muṅwe tsumbo: musi a tshi sumbedza mushumisani nae nḓila ya u ita mushumo wo khetheaho. Kha maṅwe mashango u funza vhaswa vha re na miṅwaha ya u ya tshikoloni zwi nga itwa fhethu hu songo ḓoweleaho, u fana na  tshikolo tsha hayani nṱhani ha fhethu ho ḓoweleaho u fana na tshikoloni kana khoḽedzhini. Dziṅwe phurofeshini dzi nga katela u funza vhathu vho fhambanaho tsumbo hu ngavha mutuku kana muhulwane vhathu vha Afrika Tshipembe vha kho teya u dzhena tshikolo.

## Buku tshumiswa:

# https://www.education.gov.za
# https://sagovjobs.cp.za
# https://www.myjobmag.co.za
Didinngwe

**Didinngwe** ( ***Panthera pardus*** ) ndi nthihi ya tshaka ṱhanu dza zwimange zwine zwa kha ḓi vha hone kha lushaka lwa *Panthera* . Ina mamvele a muvhala wa tshitopana uya kha musuku wo swifhalaho na mavhala o swifhalaho o ṱanganaho nga zwithomathoma . Muvhili wa hone ndi mutete na misipha, uya swika kha vhulapfu ha 92–183 cm (36-72 kha) na 66–102 cm (26-40 in) mutshila mulapfu na vhulapfu ha mahaḓa ha 60–70 cm (24-28 ngomu) . Dza tshinnani dzi ya lemela 30.9–72 kg (68-159 lb), na dza tshisadzini 20.5–43 kg (45-95 lb) .

Didinngwe ḽo thoma u ṱalutshedzwa nga 1758 nahone tshaka ṱhukhu  bvelela kha ḽa Afrika nga tshifhinga tsha Pleistocene ya u thoma, phanḓa ha musi i tshi pfulutshela Eurasia u mona na tshifhinga tsha u thoma– tsha vhukati tsha Pleistocene . Nngwe dzo vha dzi hone kale u mona na Yuropa, fhedzi dzo fhela kha dzingu mafheloni a Late Pleistocene - mathomoni a Holocene .

Didinngwe li ya kona u dzula fhethu ho fhambanaho u bva kha maḓaka a mvula u ya kha tshitepe, u katela na fhethu ho omaho na hune ha vha na dzithavha. Ndi tshipondwa tshine tsha ṱoḓa zwikhala, tshi zwima vhukuma zwipuka zwine zwa vha na ṋala na zwipuka zwine zwa vha uri zwo ṱangana . I ḓitika nga tshivhumbeo tshayo tsha mavhala uri i kone u ḓidzumba musi i tshi khou ṱoḓa na u dzumba tshipondwa tshayo, tshine nga zwiṅwe zwifhinga ya tshi kokodza nnṱha ha muri. Ndi phukha ine ya dzula i yoṱhe nga nnḓa ha khalanwaha ya u ṱangana na musi i tshi khou alusa vhana. Dza tsadzi dzi ya kona u beba vhana vhavhili u swika kha vhana (2–4) luthihi kha minwedzi ya futhanu u swika fumbili ina (15–24). Madidinngwe a tshinnani naa dzisadzi a ya kona u swika kha u ita zwavhudzekani dzi na minwaha ya mivhili uya kha miraru (2–2.5.)

Zwo ṅwaliwa sa Vulnerable kha IUCN Red List, zwigwada zwa madidinngwe zwazwino zwi khou tshuwisiwa nga u xelelwa nga fhethu hune zwa dzula hone na u fhandekana, nahone zwi khou fhungudzea kha zwipiḓa zwihulwane zwa ḽifhasi. Nngwe dzo vha dzi na mishumo ya mvelele kha Ancient Greece, West Africa na mvelele ya musalauno ya Western. Makumba a didinngwe aya ḓivhea kha fesheni.
Tshelede

**Tshelede** ndi zwithu zwinwe na zwinwe zwine zwi ita uri rekhodo ine ya nga khwaṱhisedzwa ine ya ṱanganedzwa nga u angaredza sa mbadelo ya thundu na tshumelo na u badela zwikolodo, u fana na mithelo, kha shango ḽo khetheaho kana kha nyimele ya matshilisano na ikonomi.  Mishumo mihulwane ine ya fhambana tshelede ndi: tshishumiswa tsha u tshintshana, yuniti ya akhaunthu, vhupo ha ndeme na tshiṅwe tshifhinga, tshikalo tsha mbadelo yo fhiriselwaho phanḓa. .

Tshelede yo vha i ḓivhazwakale ya zwithu zwine zwa khou bvelela kha makete zwine  zwa vha na ndeme ya nga ngomu sa zwibveledzwa ; hu ṱoḓaho u vha sisiṱeme dzoṱhe dza tshelede dza musalauno dzo thewa kha tshelede ya fhasi i si na ndeme i si na ndeme ya u shumisa .  Ndeme yayo nga zwenezwo i wanala nga thendelano ya matshilisano, yo no ḓivhadzwa nga muvhuso kana tshiimiswa tshi langaho uri ndi tshelede i re mulayoni ndi uri ri tea u ṱanganedzwa sa nḓila ya mbadelo nga ngomu ha mikano ya shango kha zwikolodo zwoṱhe zwa tshitshavha na zwa phuraivethe kha nyimele ya doḽara ya United States.

ḓisedzo ya tshelede ya shango i katela tshelede yoṱhe ine ya khou shumiswa  tshelede ya maṱari na tshelede dza tsimbi dzine dza khou bviswa zwa zwino nahone zwi tshi bva kha ṱhalutshedzo yo khetheaho yo shumiswaho lushaka luthihi kana nnzhi dza tshelede ya bannga balatsi yazwo farwaho kha akhaunthu dza u ṱola, akhaunthu dza u vhulunga na dziṅwe tshaka dza akhaunthu dza bannga . Tshelede ya bannga ine ndeme yayo ya vha hone kha bugu dza zwiimiswa zwa masheleni nahone i nga shandukiswa ya vha notsi dza ṋama kana ya shumiswa u badela hu si na tshelede i vhumba zwipiḓa tshihulwanesa tsha tshelede yo ṱanḓavhuwaho mashangoni o bvelelaho vhathu vha Afrika Tshipembe vhaya funa tshelede.

## Bugu Tshumiswa:

# https://www.moneyweb.co.za
# https://www.justmoney.co.za
Thelevishini

**Thelevishini**  ndi tshishumiswa tsha vhudavhidzani tsha u fhirisela mafungo a tshiva huṅwe a tshiya huṅweṅ. Zwiṅwe hafhu, ipfi ḽeneḽo ḽi nga ambela kha thelevishini i vhonalaho nṱhani ha tshishumiswa tsha u fhirisela . Thelevishini ndi tshishumiswa tsha vhathu vhanzhi tsha u ḓivhadza, u ḓimvumvusa, mafhungo, na mitambo. Tshishumiswa tshi na vhukoni ha u fhira " khasho ya radio ", zwine zwa amba tshiga tsha oḓio tsho rumelwaho kha vhaṱanganedzi vha radio .

Theḽevishini yo thoma u wanala nga maitele a u lingedza nga miṅwana ya vho 1920, fhedzi yo Di thoma u rengiswa kha vhathu nga murahu ha miṅwaha minzhi ya mveledziso. Nga murahu ha Nndwa ya Shango ya Vhuvhiliṅ, theḽevishini ya mivhala mivhili yo vha yo no khwinifhadzwa nahone ya vha yo aṋda nga maaṋda kha United Kingdom na United States. Nga miṅwaha ya vho 1950, theḽevishini yo vha yo nḓila khulwane ya u ṱuṱuwedza mihumbulo ya vhathu. Nga vhukati ha miṅwaha ya vho 1960, u hasha nga mivhala ho thoma kha U.S. na kha mashango manzhi o bvelelaho
Maḓi a phopho

**Maḓi a mutevhe** ndi fhethu  hune ha vha mulamboni kana mulamboni hune maḓi a elela kha marotha o khwaṱhaho kana mutevhe wa marotha o khwaṱhaho. Maḓi a phopho a dovha a vha one ane a vha  maḓi o ṋokaho a wela kha mupendelo wa thavha ya osisi kana shelufu ya osisi . Maḑi a mutevhe anga dzi nga vhumbiwa nga ndila dzo vhalaho fhedzi ndila ine ya vha uri yo ḓoweleya ya u vhumba ndi uri mulambo u tshimbila kha leyara ya nṱha ya resistant bedrock usa athu wela kha matombo ane avha uri o khwaṱha, ane a ṱavhanya u ṱangana, zwine zwa ita uri hu vhe na u kumbuluwa hune ha vha uri ho no engedzea. Maḓi a mutevhe  ono gudiwa nga ha u kwamea ha zwithu zwine zwa vha uri zwi ye u dzula khazwo na u mona nazwo.

Vhathu vho vha na vhushaka ho fhambanaho na maḓi a mutevhe ubva kale, vha tshimbila vha tshi ya u a vhona u a ṱola na u a ṋea madzina. Zwi  nga vha zwithivheli zwi ofhisaho kha u tshimbila ha zwikepe milamboni nṱha ha  maḓi a elelaho ndi fhethu ha vhurereli kha mvelele nnzhi. U bva nga ḓana ḽa vhu-18 ḽa miṅwaha, ho ṱhogomelwa nga maanḓa sa fhethu hune ha vha na vhaendelamashango, zwisima zwa muḓagasi wa maḓi na zwihuluhulu u bva vhukati ha ḓana ḽa vhu-20 ḽa miṅwaha — sa zwithu zwine zwa ṱoḓisiswa.
Goni

**Goni** ndi dzina ḽo ḓoweleaho kha zwiṅwe zwa zwiṋoni zwihulwane zwine zwa ḽa dzinwe phukha  kha muṱa wa Accipitridae. Naho zwo ralo kha ḽeveḽe ya dzi genetic, ndi muṱa muṱuku wa Aquilinae fhedzi une wa vha na goni ḽa vhukuma dziṅwe tshaka nnzhi dzi vhidzwa nga nḓila yo ḓoweleaho sa goni, sa goni ḽa bald, nahone ipfi nga u angaredza a ḽi na vhuleme ha thekhinoḽodzhi . Vhunzhi ha tshaka dza 68 dza goni dzi bva Eurasia na Afrika .  Nga nnḓa ha ḽeneḽi sia, hu nga wanala tshaka dza 14 fhedzi mbili ngei Amerika Tshipembe  dza ṱahe ngei Amerika Vhukati na Tshipembe na tharu ngei Australia.

Goni a si tshigwada tsha mvelo fhedzi zwi amba uri nga lushaka luṅwe na luṅwe lwa tshiṋoni tshihulwane tshine tsha kona u zwima  zwi a kona u kalea nga muvhili wa zwo sizeable (ine ya nga swika 50&nbsp;cm vhulapfu kana u fhira nga u angaredza) zwipuka zwi re na muṱoḓo .
Colbert Mukwevho

**Dokotela Colbert Rudzani Mukwevho**(nga October 1965) ndi muimbi wa Afurika Tshipembe na khotsi are makone kha zwa u ita uri hu vhe na poro ya Perma. Mukwevho ṋewa dokotela a ṱhonifheaho wa Filisitoy ngei Arster na Science nga YUnivesithi ya Vanda. Heyi ndi nḓila ye a vhidzwa ngayo Dokotela Mokwev.
Tshikolo

**Tshikolo** ndi tshiimiswa tsha pfunzo (na kha nyimele ya u guda nga muthu nga eṱhe, tshifhaṱo )tsho itelwaho u ṋetshedza zwiimo zwa u guda zwa u funza matshudeni kanzhi nga fhasi ha vhulivhisi ha vhadededzi. Mashango manzhi a na sisiṱeme dza pfunzo ya fomala, ine tshiṅwe tshifhinga ya kombetshedzwa.  Kha sisiṱeme idzi matshudeni vha bvela phanḓa nga mutevhe wa zwikolo zwine zwa nga fhaṱiwa na u shumiswa nga madzangano a muvhuso na a phuraivethe. Madzina a zwikolo izwi o fhambana u ya nga shango o haseledzwaho kha tshipiḓa tsha *themo dza dzingu* afho fhasi fhedzi nga u angaredza a katela tshikolo tsha phuraimari tsha vhana vhaṱuku na tshikolo tsha sekondari tsha vhaswa vhe vha fhedza pfunzo ya phuraimari .Tshiimiswa tshine pfunzo ya nṱha ya funzwa khatsho tshi adzela u vhidzwa khoḽedzhi ya yunivesithi kana yunivesithi.

Nga nnḓa ha zwikolo izwi zwa ndeme  matshudeni kha shango ḽo ṋewaho vha nga dovha vha dzhena zwikolo phanḓa na nga murahu ha pfunzo ya phuraimari (ya fhasi kha ḽa US na ya sekondari tshikolo tsha vhukati kha ḽa US.  Kindergarten kana tshikolo tsha u thoma tshi ṋea vhuṅwe vhugudisi ha tshikolo kha vhana vhaṱuku vhukuma (kanzhi vha miṅwaha ya 3–5). Yunivesithi tshikolo tsha mishumo ya zwanḓa, khoḽedzhi kana seminari zwi nga vha hone nga murahu ha tshikolo tsha sekondari.Tshikolo tshi nga vha tsho ṋekedzwa kha sia ḽithihi ḽo khetheaho u fana na tshikolo tsha ikonomi kana tsha u tshina. Zwikolo zwiṅwe zwi nga ṋetshedza kharikhuḽamu na nḓila dzi si dza mvelele.

## Bugu Tshumiswa:

# https://www.schools4sa.co.za
# https://www.education.gov.za
Vhupo ha mvelo

**Vhupo ha mvelo h**une ha dovha ha ḓivhiwa sa **vhukhudo ha zwipuka zwa ḓaka,** **vhupo ha biosphere** kana **bioreserve.** V**hupo** **ha mvelo** kana **fhethu ha u vhulunga mvelo** ) ndi fhethu ho tsireledzwaho ha ndeme kha zwimela, zwipuka, fungus kana zwivhumbeo zwa geolodzhi kana zwiṅwe zwithu zwo tsireledzwaho zwine zwa nga ṋetshedza dzangalelo ḽo khetheaho ḽa u vhulunga zwikhala zwo khetheaho zwa ngudo zwi  nga vhewa nga zwiimiswa zwa muvhuso kha maṅwe mashango kana nga vhaṋe vha mavu vha phuraivethe u fana na zwiimiswa zwa u thusa vhashai na zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso . Zwiko zwa mvelo zwi wela kha zwigwada zwo fhambanaho zwa IUCN zwi tshi bva kha tshiimo tsha tsireledzo ine ya ṋewa nga milayo. Nga nḓila yo ḓoweleaho i  nga nḓila yo khwaṱhaho u fhira phakha ya mvelo . Mavundu o fhambanaho a nga shumisa dziṅwe theminolodzhi u fana na **fhethu ha tsireledzo ya ekholodzhi** kana fhethu ho tsireledzwaho ha phuraivethe kha mulayo na kha madzina a tshiofisi a dziridzeve.

maitele kwao a mvelele ane a ṱoḓa u lingana na u thomiwa na u ṱhogomelwa ha fhethu ho vhetshelwaho zwipuka o thoma kale na Khosi Devanampiya Tissa wa Sri Lanka.  Vho thoma vhupo ha zwipuka zwa ḓaka ha Mihintale vhuṅwe ha vhupo ha zwipuka zwa ḓaka ha u thoma ha ḽifhasi.  Kanzhi madzuloni a kale o vha ana zwithu zwine zwa vha uri zwo tikedziwa nga vhurereli sa fhethu hune ha vha na ḓaka ḽivhi ḽa Afurika Tshipembe hune ha vha uri ho vha ho iledziwa kha vhathu vhe vha vha vha tshi khou tshuwiswa nga u ṱhaselwa nga muya arali vha ya henefho. Fhethu hukhethwa hune ha vha uri ho iledzwa u bva kha u dzhena ha vhathu ,u swika kha u rea khovhe na u zwima zwi ya divhea nga mvelele nnzhi dza kale shango lothe.