open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Muthu

Muthu, muraḓo wa lushaka lwa Homo sapiens, ndi tshivhumbeo tsho sekenaho, tshine tsha vha na maanḓa tshine tsha ṱaluswa nga vhukoni ha tsho ha u ḓivha. U ḓiḓivha, na u ita zwithu nga ndivho. Nga u ṱangana ho khetheaho ha pfanelo dza uṱalukanya, maḓipfele, na dza muvhili, vhathu vha tshimbila shangoni, vha tshi vhumba vhuṱumani na u sika ṱhalutshedzo. Muthu u ṱanganya mvelo ya vhathu i re na masia manzhi, a tshi tshimbila kha dakalo na khaedu dz vhutshilo nga u konḓelela na u ṱoḓa u ḓivha.[1]

Person

Muthu muṅwe na muṅwe u bebwa e na vhukoni hawe, vhathu ria fana riṱhe fhedzi ro fhambana. Muthu ndi tshiṅwe tshithu tsha ndeme hafha vhutshiloni. Muthu muṅwe na muṅwe hu na zwine a zwi funesa na zwine a si zwi fune.[2] Muthu o ḓala nḓivho musi ri tshi linganyisela mushumo, vhushaka, na zwiṅwe zwine muthu a zwi funesa. Muthu munwe na muṅwe hu ḓivha na lushaka lune a wela khalo.Musi muthu a tshi ṱangana na zwi konḓaho zwivha zwi thsi khou alusa na u guda na uri muthu u fanela u shanduka.[3]

Vhathu ro rali ri fanela u funana, u funana hashu zwi fhaṱa vhushaka vhukati ha vhathu. Zwi dovha zwa ita uri hu sivhe na ano ṱhoga musi ri tshi khou tshila. Muṅwe na muwe una vhuṱali hawe na zwipirioni zwawe. Uvha na matshilisano a vhuḓi ndi u ḓi wana u tshi kona u tshila na vhaṅwe vhathu zwi sa khathali uri uya vha ḓdivha kana a wu vha ḓivhi naa.[4]

Zwidodombedzwa
 Munwali wa ṱhoḓisiso(1943). Theo ya ṱhuṱhuwedzo ya muthu. Uvusuluswa ha zwa muhumbulo, 50(4), 370-396
 Vho-Ramasswami, Vho-s. Vhutsila ha u vha muthu: Bugu ya u guda ya Anthropolodzhi ya mvelele. Vhugaḓisi ha Kendall Hunt.
 Vhaḓivhazwakale vha ṱhodisiso(2021). Flourish: pfeseso ntswa ya bono ya dakalo na vhuḓifari.
 Thomasela, M.(2019). U vha muthu : Theory ya ontogeny. vhugaḓisi ha yunivesithi ya Harvard.
Swina

Swina ḽi bva kha ipfi ḽa Lulatini ḽa ḓana ḽa vhu-9 ḽa miṅwaha *inimi*, ḽi bvaho kha Lulatini ḽine ḽa amba "khonani mmbi" (Latthini ) nga Lufura.  "Swina" ndi ipfi ḽo khwaṱhaho, nahone "vhudipfhi vhu  tshimbidzanaho na swina a nga katela u kwata, vengo, u dinalea,  vivho, nyofho, u sa fulufhedzea, na khonadzeo ya u ṱhonifho nga u ḓihudza ".  Sa muhumbulo wa zwa polotiki, swina ḽi nga ṱangana na vengo, khakhathi, nndwa  . U lwa na swina ndi vhushaka . Ngauri ipfhi "swina" ndi ḽine ḽa vha na vhuhali nyana na vhuswole u ḽi shumisa kha tshitshavha tsha vhulenda, zwithu zwine zwa vha uri azwi ngo dzudzanyea zwi ya shumiswa lunzhi. Kanzhi maipfhi o dzhielwaho vhudzulo a vha maipfhi a nyadzisaho kha vhuimo vhune a shumiswa ngaho. Nga nḓila ifhio na ifhio, u ṋewa ha "swina" hu hone fhedzi u itela u sumbedza vhuimo ha tshigwada tsho khetheaho tsha vhathu sa tshutshedzo, na u phaḓaladza u ṋewa uhu nga ngomu ha nyimele . Themo dzo dzhielwaho vhudzulo dza swina kanzhi dzi ya phanḓa na u ṱalula nga nḓila i pfhalaho tshigwada tshi ḓivheaho sa swina, na u ṱalusa nga nḓila i nyadzisaho u ṱalusa honoho. Muvhuso u nga ṱoḓa u imelela muthu kana tshigwada sa tshutshedzo kha zwikhethwa zwa tshitshavha nga u vhea muthu kana tshigwada itsho sa swina ḽa tshitshavha.

U ṱalutshedzwa ha muthu nga eṱhe na tshigwada sa swina zwi vhidzwa u pfhi u ḓiita thaidzo . U phaḓaladzwa ha vhudimoni ndi sia ḽihulwane ḽa vhurobane. "Swina" ḽi nga dovha ḽa vha ḽa muhumbulo; u shumiswa u ṱalusa zwithu zwi si zwa vhuṋe zwi ngaho vhulwadze, na zwiṅwe zwithu zwinzhi. Kha thiolodzhi, "Swina" ḽi anzela u vhetshelwa u imela mudzimu muvhi,  diabolo kana dimoni . Sa tsumbo, "kha ngano dza kale dza Iroquois, Ḓuvha na Ṅwedzi, sa mudzimu na mudzimukadzi wa Masiari na Vhusiku, vho vha vho no wana vhabvumbedzwa vha khonani khulwane na swina ḽa muthu, Mudzimu wavhuḓi na Muvhi".  Zwo fhambanaho na zwenezwo, vhuṅwe vhurereli vhu ṱalusa Mudzimu ane a tenda kha Mudzimu muthihi sa swina; sa tsumbo, kha 1 Samuele 28:16, muya wa Samuele u vhudza Saulo a sa thetshelesi uri: "Ndi ngani u tshi mmbudzisa, ngauri Muṋe washu o u ṱutshela, o no vha swina ḽau?"

"Swina," sa muthu wa wa u lwisa na u tatisa, kha ḓivhazwakale yoṱhe tsho shumiswa sa tshishumiswa tsha prototypical propaganda tsha u livhisa nyofho na mbilaelo nga ngomu ha tshitshavha kha tshipikwa tsho khetheaho, sa kha  murafho wa vhathu, kana i nga dovha ya vha tshipikwa tsha muhumbulo, sa kha muhumbulo une wa ṱalula tshigwada tsho khetheaho. Kha zwiṅwe zwiimo muhumbulo wa swina wo no shanduka; ngeno musi kale mafhungo *a mbeu na lushaka* a tshi tikedza khuwelelo ya nndwa nga murahu a tshi nga vha o shanduka a vha mafhungo o thewaho  na mihumbulo.maswina ha funani

* Mulwa-na-mufuni
* U ita madimoni
* Mulwi wa maswina
* Frenemy
* Vhapikisi

## Referentsi
Vhiḓa

**Vhiḓa** ndi fhethu hune tshitumbu,kanzhi tsha muthu, naho nga zwiṅwe zwifhinga tshi tsha tshipuka tsha vhulungwa kana tsha vhulungwa nga murahu ha mbulungo . Kanzhi mavhiḓa a vha fhethu ho khetheaho ho vhetshelwaho thungo u itela u vhulunga,

Kha vhuṅwe vhurereli, hu tendiwa uri tshitumbu tshi fanela u fhiswa  u itela uri muya u lale; kha dziṅwe, u si na tshoṱhe ha muvhili hu dzhiiwa hu ha ndeme kha muya woṱhe. 

; Vhiḓa ḽo remiwa

U gwiwa hune ha ita vhiḓa.  U gwiwa ho fhambana u bva kha u tsa hu songo dzikaho u swika kha u bvisa mavu a nṱha u swika kha vhudzivha ha 6 feet (1.8 m) kana u fhira hune ha ḓo fhaṱiwa tshiṱaha kana kamara ya u vhulunga . Naho zwo ralo, vhunzhi ha mavhiḓa a musalauno ngei United States ndi 4 feet (1.2 m) u dzika musi bogisi ḽi tshi vhewa kha bogisi ḽa khonthina (vhona burial vault ) u itela u thivhela u dzhena ha maḓi, u itela u vhona uri vhiḓa ḽo khwaṱha uri ḽi kone u reiliswa, na u thivhela u papamala musi hu tshi vha na muḓalo.
Venda art

**Venḓa** ( /ˈ v ɛ n d ə / VEN -də ), ndi luambo lwa tshiofisi  ya **Riphabuḽiki ya Venḓa** ( Venda   ; Afrikaans   ), ho vha hu Bantustan  Afrika Tshipembe . Yo vha i tsini na mukano wa Afrika Tshipembe na Zimbabwe devhula, ngeno, tshipembe na vhubvaḓuvha, yo vha i na mukano mulapfu na ḽiṅwe shango ḽa vharema, Gazankulu . Zwino ndi tshipiḓa tsha vunḓu ḽa Limpopo . Venda lo thomiwa nga muvhuso wa Afirika Tshipembe sa shangohaya la vhavenda, vhaambi vha luambo lwa vhavenda .  Mbumbano ya Dzitshaka na tshitshavha tsha dzitshaka vho hana u ṱanganedza Venda (kana ḽiṅwe shango ḽa Bantustan) sa shango ḽo ḓiimisaho nga ḽoṱhe.

Nga dzi  1 Ṱhafamuhwe nga nwaha wa 1973 venda lo divhadzwa uri li khodo vhusa,  dzi khetho dzavha hone nga murahu ha nwaha.  Nga nwedzi wa Ṱhangule nga nwaha wa 1978 ho dovha ha vha na dzinwe dzi khetho.  Vhupo ho ḓivhadzwa sa vhune ha vha na vhuḓilangi nga muvhuso wa Afrika Tshipembe nga ḽa 13 Tshimedzi 1979, vhadzulapo vha venda vha xelelwa nga vhudzulapo havho ha Afrika Tshipembe.   U fana na dziṅwe Bantustans, vhuḓilangi hayo ho vha vhu sa ṱanganedziwi nga tshitshavha tsha dzitshaka.

Venda mathomoni ḽo vha ḽi mutevhe wa mavundu a songo ṱanganaho Transvaal, ḽi na tshipiḓa tshithihi tshihulwane na tshipiḓa tshithihi tshihulwane . Muḓi waḽo muhulwane, we wa vha u Sibasa, wo fhiriselwa Thohoyandou (we wa vha u tshi katela tshiṱiriki tsha kale tsha vhuvhusi tsha Sibasa) musi Venda ḽi tshi ḓivhadzwa sa ḽo ḓiimisaho nga ḽoṱhe nga 1979. Musi ḽi sa athu wana vhuḓilangi, ḽo engedzwa ḽa vhumba vhupo vhuthihi ho ṱanganaho, ḽine ḽa vha na mavu oṱhe a 6,807 .&nbsp;km 2 (2628 zwikwea zwa khilomithara).  Kha khetho dza 1984, ḽihoro ḽi vhusaho ḽa Venda National Party ḽo vhulunga vhuimo haḽo sa ḽihoro ḽine ḽa khou vhusa, ḽa kunda ḽihoro ḽi hanedzi ḽa tshoṱhe ḽa Venda Independent People’s Party (VIPP). 

Nga nwaha wa 1979 musi hu tshivha na mbofholo 200,000. Muvhuso wo vha wo fhandekanywa na  shango la Zimbabwe ḽa tsini nga khorido ya Madimbo, wo vha u tshi khou pandeliwa nga maswole a Afirika Tshipembe, devhula, na u bva tsini na Mozambique nga Phaka ya Lushaka ya Kruger . 

Vho-Patrick Mphephu Muphurisidennde wa uthoma vho vha vha tshi dovha vha vha Khosi Khulwane ya lushaka lwa Vhavenḓa;vho  bebiwa a dzula Dzanani vunduni la Limpopo. Mutevheli wawe, Frank Ravele, o bviswa kha muvhuso nga mmbi ya Vhupileli ya Venda nga 1990. Nga murahu, vhupo ho vha vhu tshi vhuswa nga Khoro ya Vhuthihi ha Lushaka, tshigwada tsha mmbi tsho rangwaho phanḓa nga Mudzhenerala Gabriel Ramushwana . Venda ḽo dovha ḽa dzheniswa kha ḽa Afrika Tshipembe nga ḽa 27 Ṱhafamuhwe 1994.
Radio

Radio

Radio ya tshitshavha ya Afurika Tshipembe ndi tshumelo ya u hasha mafhungo a ne a savhe na mbuelo nahone a laulwa nga tshitshavha tshine a kho tshi shumela. zwititshi izwi zwi shuma nga ndila yo diimisaho nga yothe ubva kha Radio dza vhukwamani na dza muvhuso nahone dzi newa layisense ya u tutuwedza u dzhenelela ha tshitshavha, u bvisela khagala mvelele na u netshedza mafhungo. Radio ya tshitshavha yo thoma u aluwa mathomoni a minwaha ya 1990 nga tshifhinga tsha tshanduko ya dimokirasi ya afurika tshipembe nahone zwa zwino i tshipida tsha sesiteme ya u hasha mafhungo ya zwipida zwiraru, ine ya katela u hasha ha muvhuso na ha vhukwamani.(ICASA, 2022)

Zwititshi zwa radio ya tshitshavha zwi hasha nga nyambo nnzhi dza sialala, nahone kanzhi zwi livhiswa kha mafhungo a fhethu hune zwa shumela hone, pfunzo, mafhungo a mutakalo na mananeo a mvelele. Muhasho wa u langa zwa vhutumani Afurika Tshipembe ndi wone u ne wa neya layisense dza u hasha na u sedza uri zwititshi zwikho tevhela milayo. Radio ya tshitshavha i dzhielwa nntha sa pulatifomo ya ndeme ya u tutuwedza nyambo nnzhi na vhudavhidzani ha tshitshavha fhasi ha mulayo wa shango la Afurika Tshipembe.

## Referensi

[edit]

: 

* Zwidavhidzani
Ndeme ya madi

Ndeme ya maḓi

**Maḓi** ndi tshone tshishumiswa tshihulwane tshine tsha itisa uri hu vhe na vhutshilo kha ḽifhasi. Maḓi a ṱoḓea kha vhathu, zwipuka, na zwimela uri zwi kone u tshila na u aluwa zwavhuḓi.Nga nnḓa ha u nwa, maḓi a dovha a shumiswa kha mishumo ya matshilele a ḓuvha na ḓuvha, u fana na u bika, u ṱamba, na u lugisa zwinwe zwine zwa fhaṱa muvhili.Maḓi o vha a tshi dzhia fhethu huhulwane u bva kale, nahone tshitshavha tshi pfi tshi na vhutshilo fhedzi arali hu na vhuvha ha maḓi o kunaho.
link=File:2006-02-13_Drop-impact.jpg|left|thumb|Ndeme ya maḓi
Kha matshilele a tshitshavha na mvelele, maḓi a dzhia tshipiḓa tshihulwane tsha u thivhela malwadze na u khwiṋifhadza vhugala ha vhutshilo. U vha hone ha maḓi a u nwa o kunaho zwi fhungudza malwadze a u fana na khoḽera na u tshuluwa, zwine zwa vha zwithu zwi no vhilahedza kha vhupo vhunzhi.Nga u engedza, kha mvelele ya Vhavenḓa, maḓi a shumiswa kha pfunzo dza sialala na kha u ṋetshedza vhutsila ha vhutshilo, zwi sumbedza uri maḓi a si a u nwa fhedzi, fhedzi ndi tshiga tsha u kunakisa na u vusuludza muya.

Malugana na ikonomi na vhulimi, maḓi ndi mufhiri wa mvelaphanḓa. Vhulimi vhunzhi vhu ḓitika nga maḓi u fana na dzivha, milambo, na madamu u itela u sheledza zwimela zwine zwa ḓo vha zwiḽiwa zwa lushaka. Maḓi a dovha a shumiswa kha dzinndasitiri dzo fhambanaho u bveledza maanḓa na u sika mishumo.Ndi ngazwo zwo fanela uri tshitshavha tshi kuvhanganye na u vhulunga maḓi zwavhuḓi, uri mirafho i ḓaho i wane mvelaphanḓa i bvaho kha tshifhiwa itshi tsha mvelo.

## Referentsi

[edit]

: 

* Milambo
* Lwanzhe
Tshikolo tsha kokwane

Tshikolo tshituku tsha Kokwane.

Kokwane ndi tshikolo tshituku tshi no wanala kha dzhango la limpopo nzhelele makhado, tshikolo tsha kokwane tsho dzula fhasi ha bada ya ha matidza vhukovhela ha vhengele la Reco Deco. Kokwane ndi tshikolo tshine tsha tanganedza vhana vha minwaha ya ubva kha mitanu u swika kha fumi na mbili. Tshikolo tshi nea tshumela u thoma kha gireidi ya A u swika kha gireidi ya sumbe. Ndi tshikolo tshi thonofheaho tshine tsha dovha hafhu tsha vha na vhadededzi vha thonifheaho. 

Tshikolo tsha Kokwane tshituku tshi wela kha disitirikithi ya vhembe ya muvhuso wa Afurika Tshipembe wazwa pfunzo. Tshikolo tshituku tsha Kokwane tshi nea vhana vhatsho zwikhala zwau ita zwa mitatisano kha mitambo iyaho nga u fhambana zwo katela bola ya milenzhe, bola ya zwanda na zwinwe habe. Tshikolo tshi tutuwedza thonifho, vhudifari na zwikili zwi yaho nga ufhambana.

## Referensi

[edit]

: 

* Magudedzi
* Ngudo yazwa Tshikolo
Tshikolodo

**Tshikolodo**  ndi vhuḓifhinduleli vhune ha ṱoḓa uri ḽiṅwe sia, mukolodi, a badele tshelede yo hadzimiwaho kana yo thivhelwaho nga iṅwe nḓila kha ḽiṅwe sia, mukolodisi. Zwikolodo zwi nga kolodwa nga muvhuso kana shango ḽi re na vhuḓilangi, muvhuso wapo, khamphani, kana muthu nga eṱhe.Tshikolodo tsha zwa vhubindudzi nga u angaredza tshi ḓitika nga milayo ya thendelano malugana na tshivhalo na tshifhinga tsha u badela tshelede khulwane na mvelelo. Zwikolodo, dzibondo, notsi, na zwikolodo zwa nnḓu ndi tshaka dzoṱhe dza zwikolodo. Kha akhaunthu ya masheleni, zwikolodo ndi lushaka lwa thengiselano ya masheleni, sa zwo fhambanaho na u lingana.

Ipfi ḽi nga dovha ḽa shumiswa nga nḓila ya pfanyisedzo u katela vhuḓifhinduleli ha vhuḓifari na vhuṅwe vhukwamani vhu songo thewaho kha ndeme ya tshelede. Sa tsumbo, kha mvelele dza Vhukovhela, muthu ano thuswa nga muthu wa vhuvhili tshiṅwe tshifhinga hu ambiwa uri u koloda "tshikolodo tsha u livhuwa" kha muthu wa vhuvhili.

## Etimolodzhi
Ipfi ḽa Luisimane "tshikolodo" ḽo thoma u shumisiwa mafheleloni a ḓana ḽa vhu 13 ḽa miṅwaha nahone ḽi bva nga nḓila ya Lufurentshe lwa kale u bva kha ḽiiti ḽa Lulatini *debere*, hune la amba "u koloda; u vha na kha muṅwe muthu." Ipfhi ḽi tshimbilelanaho na ḽeneḽo "mukolodi" ḽo thoma u shumiswa nga Luisimane na mathomoni a ḓana ḽa vhu-13 ḽa miṅwaha minzhi.

## Maipfi

### Ṱhohoyatshikolo
Principal ndi tshivhalo tsha tshelede ye ya thoma ya vhewa kana u hadzimiwa, ine khayo ha vhalelwa mvelelo na mbuelo. 

Hu na nḓila tharu khulwane dzine u badela ha nga vhumbiwa ngadzo: tshivhalo tshoṱhe tsha tshelede khulwane tshi nga fanela u badelwa musi tshikolodo tshi tshi fhela; tshivhalo tshoṱhe tsha tshelede khulwane tshi nga fhungudzwa nga tshifhinga tsha khadzimiso; kana khadzimiso i nga fhungudzwa nga tshipiḓa nga tshifhinga tshayo, na tshelede khulwane yo salaho ine ya tea u badelwa sa " mbadelo ya baḽoni " musi i tshi swika. Zwivhumbeo zwa u fhungudza tshelede zwo ḓowelea kha khadi dza nnḓu na garaṱa dza tshikolodo .
Muomva

**Muomva** ndi mutshelo wo lapfaho, une wa ḽiwa —nga lwa zwimela ndi mutshelo  —wo bveledzwaho nga tshaka dzo vhalaho dza zwimela zwihulwane zwine zwa nga miri zwi re na maluvha a mahatsi zwa lushaka lwa *Musa* . Kha maṅwe mashango, miomva ya u bika i vhidzwa plantains, zwine zwa i fhambanya na **miomva ya soga** . Mutshelo wo fhambana nga vhuhulwane, muvhala na u khwatha, fhedzi kanzhi uya lapfa na u gonya, na nama ine ya vha uri yo khwatha yo pfuma nga starch yo fukedziwa nga peel, ine ya nga vha na mivhala yo fhambanaho musi yo no vhibva. I hula ya ya nṱha nga zwigwada tsini na nṱha ha tshimela. Hu ṱoḓaho u vha miomva yoṱhe ya musalauno ine ya ḽiwa i si na mbeu ( parthenocarp ) i bva kha tshaka mbili dza ḓaka – *Musa acuminata* na *Musa balbisiana*, kana ṱhanganyelo dza hone .
Nḓirivhe

**Nḓirivhe** ndi mutshelo, nga lwa zwimela ndi berry, ya nḓirivhe dza thanda dzine dza vha na maṱari dza tshimela tshine tsha vha na maluvha tsha lushaka lwa *Vitis* . dzinḓirivhe ndi lushaka lwa mutshelo une wa vha uri a u na mutsho, na u angaredza zwi itea nga zwipiḓa.

U tavhiwa ha nḓirivhe zwo thoma miṅwaha ine ya swika 8,000 yo fhiraho, nahone mutshelo wo shumiswa sa zwiḽiwa zwa vhathu kha ḓivhazwakale yawo yoṱhe. I ḽiwa i tshi kha ḓi vha ntswa kana yo oma (sa raisins, currants na sultanas ), nḓirivhe dzi dovha dza vha na ndeme ya mvelele kha zwipiḓa zwinzhi zwa shango, nga maanḓa kha mushumo wadzo kha u ita veini . Zwinwe zwibveledzwa zwine zwa vha uri zwo bva kha nḓirivhe zwi katela tshaka dzo fhambanaho dza jam, juice, vinegar na mapfura.
Vho

Vhutshilo na mishumo ya Vho-Nelson Mandela

**Vho** Nelson Mandela vho bebelwa ngei Qunu, Transkei,Afurika Tshipembe nga 18 fulwi 1918, vha lovha nga dzi 5 Tshimedzi 2013. Vho vha vha muhaga wa Afrika Tshipembe wa ulwa na muvhuso wa tshiṱalula.Vho vha Muphuresidennde wa Afrika Tshipembe ubva nga ṅwaha wa 1994 u swika nga ṅwaha wa 1999.Vho vha Muphuresidennde wa uthoma wa murema.VhoNelson Mandela vho gudela mulayo ngei yunivesithi ya Fort hare nga murahu vha ya kha yunivesithi ya Witwatersrand. Vho mbo ḓi ḓidzhenisa kha dzangano ḽa u lwa na khethululo vha dzhoina African National congress(ANC) nga 1994.

Vho Nelson Mandela vho mbo ḓivha muthu wa ndeme kha u lwa na muvhuso wa tshiṱalula, vha tshi kho u lwela pfhanelo dzi linganaho na u fhelisa khethululo nga muvhala.Vho farwa nga ṅwaha wa 1962 nga ṅwambo wa vhuḓiimiseli havho.South African History Archive(SAHA). Vho Mandela vho fhedza miṅwaha 27 vha dzhele ,ho kateliwa na tshifhinga tsha Robben island. Vho vhofhololwa nga ṅwaha wa 1990. Vho newa pfhufho ya Nobel Peace Prize nga 1993 kha vhuḓiḓini havho ha u fhaladza muvhuso wa tshiṱalula. Vho mandela vho vha vha tshi ḓivhea nga usa fhela mbilu,vhuḓikumedzeli na u lwela pfhanelo dza vhathu vhothe.South African History Archive(SAHA)South African History Archive(SAHA)

## Refuretse
Zwiḽiwa zwa mvelele ya tshivenḓa

**Zwiḽiwa zwa mvelele ya tshivenḓa**

Vhathu vha vhavenda sa dzinwe tshakha dza vhathu vha vharema kha la Afurika Tshipembe vha na tshakha dzo fhambananaho dza zwiliwa. Zwiliwa zwi nonga mashonzha, mukusule ,  nḓuhu, dovhi na zwinwe zwinzhi 

Vhunzhi ha zwiliwa zwine vhathu vha vhavenḓa vha zwi ḽa, ndi zwiḽiwa zwe vha guda u diitela murahu hu saathu vha na u bveledza zwiḽiwa nga kushumisele kwa thekhinolodzhi sa maḓuvhaano. Zwiliwa zwi no nga nḓuhu na mugayo wa mavhele , ndi zwiḽiwa zwe zwa vha zwi tshi tou limiwa ha ṱavhiwa mbeu ya mela. Ha mela mavhele, nḓuhu , phonḓa dzedzi. Zwikoli zwo vha zwi tshi ri zwo oma zwa itiwa mavhele, musi o no oma ha gayiwa ha bveledziwa mugayoVenda Traditional Food. Ndi hezwo zwine ha pfi ndi mugayo wa mavhele kana mutshena. Nḓuhu nadzo dzo vha dzi tshi sinḓiwa ha bveledziwa nḓuku dza u koḓela muroho wa thanga na dovhi.

Zwiṅwe zwa zwiḽiwa zwine ra vha nazwo sa vhavenda ndi mashonzha, madzhulu/magege na mukoki kana nama yo omisiwaho. Mashonzha ndi zwiṅwe zwa zwikhokhonono zwi no wanala mirini zwi a to kiwa kana u dobeliwa zwa hamuliwa zwa vheiwa ḓuvhani zwa kona upfi mashonzha musi zwo no omaMopane Worm Life Cycle and Metamorphosis. Madzhulu kana magege ndi zwinwe zwa zwikhokhonono zwi no tou fhembiwa tshiuluni hu tshi khou shumisiw hatsi ,nga u tou panga mulindini wa magege wa vhuya wo fara. Mukoki ngauri vhathu vha kale vho vha tshi zwima nahone vha na zwifuwo zwo no nga kholomo , nama yo vha i tshi tsheiwa ya itiwa zwipiḓa zwitsekene ya aneliwa duvhani yo no oma ya pfi mukoki ndi zwine namusi vhanwe nga tshikhuwa vha zwivhidza *biltong.*

Ri dovha hafhu ra vha na zwinwe zwiliwa zwi no nga mukusule, phonḓa , thophi. Mukusule ndi musi ho dzhiiwa muroho wo bikiwaho ha bvisiwa zwipiḓa zwiṱuku wa aneliwa duvhani musi wo no oma ha pfi ndi mukusile. Dovhi ndi musi ho ṱanganyisiwa kukoki na nduhu dzo koḓeliwaho, musi ri tshiri nduhu dzo koḓeliwa ndi musi dzo sinḓiwa dza ita luphuse dzia sheliwa na kha muroho. Vhunzhi ha izwi zwiḽiwa zwashu sa vhavenḓa ndi zwiḽiwa zwo omiswaho , itshi ndi vhona hu tshikili tsha vhuḓi tshe vho makhulu washu vha ḓa natsho u thivhela uri zwiḽiwa zwi songo sina zwi vhe hone tshifhinga tshilapfu. zwiṅwe zwiḽiwa zwo vha zwi tshi vheiwa ḓuluni🥜 How to Dehydrate Nuts. Soak and Dry for Better Nutrition!.

## Zwiko zwo shumiswaho
Ha-Mashamba

**Ha-Mashamba** , Ha-Mashamba ndi shango ļino wanala vunduni la Limpopo kha masipala i wa Makhado ngei kha tshitiriki tsha vhembe. I tsini na vhudzulo ha Elim ,inwe ya sentara khulwane dza zwa vhubindudzi.
 
Ha Mashamba ndi shango line li Khadi tevhelela zwa mbvelelo nga maanda. Zwi ngaho murundu, nga nwaha wa 2023 lovha na vhathannga vha 1500 uya ntha vha bvaho murundi  wa Thovhele Vho-Ndweleni Mashamba.  Shango la ha Mashamba lo fara vhadivhalea vha ngaho ene Makhadzi muimbi ano divhalea kha lifhasi lothe sa muimbi wa bvumo, na mupirimia Dr Phophi Ramuthuba vhevha thoma vha MEC wa zwa mutakalo vunduni la Limpopo .Ha-Mashamba hu dzulwa nga vhadzulapo vhanzhi vhane vha amba Tshivenḓa, zwine zwa sumbedza vhubvo ha luambo na mvelele ya lushaka lwa Vhavenḓa vunḓuni ḽa Limpopo. 

U fana na vhupo vhunzhi ha mahayani kha Tshiṱiriki tsha Vhembe, ndaulo yapo ya Ha-Mashamba i shuma nga kha ṱhanganyelo ya vhaimeleli vha masipala vho khethiwaho na vhavhusi vha mvelele vha ḓivheaho. Vhupo uhu vhu shela mulenzhe kha vhupo ho ṱanḓavhuwaho ha matshilisano na ikonomi na mvelele ya tshipembe ha Limpopo.

## Zwiko
Kuvha

**kuvha** ndi musi muthu atshi khou kunakisa zwiambaro zwawe.

Kuvha ndi musi muthu akhou kunakisa ziambaro zwawe ana zwa munwe muthu.muthu a tshu kuvha hu todea madi na ndishi na tshisibe ,zwi tshibva khauri zwiambaro zwawe zwina mashika vhungafhani.muthu u faneka u kuvha nga ndla ine munwe muthu atshi lavhelesa zwiambaro zwawe udo vhona zwo kuna . u kuvha fhedzi asi zwithu zwino kombetshedziwa muthu munwe na munwe uzwi ita nga lufuno lwawe ngauri ndi zwithu zwi bvaho kha udi funa.

Utshi kuvha u tea u dovha wavha nh madi ane ado tukisa ngao ,ngauri zwiambaro zwa kuvhiwa zwasi tukisiwe azwi kuni zwavhudi. vhatu vha kale vhovha vha tshi teanda kha zwa uri hu kuvha muthu wa mufumakadzi fhedzi ,hafhu a dovha atea uri a kuvhele mulamboni na vhanwe vhafumakadzi.u kuvha zwi wela kha uvha na vhudele nga uri muthu asongo kuna uvha atshi tonga ha vuwi zwavhudi.fhedzi ndi vhona unga muthu munwe na munwe u fanela udi funa a dzula o kuna ,a dvha hafhu a ambara zwiambaro zwo kunaho.

zwivhuya zwz u kuvha ,hu a wela nh mutakalo wavhudi kha muthu , zwa dovha zwa ita uri muthu a tshimbile o vhofholowa nahone  kuna lwa vhudele lune ,vhanwe vhathu vha to mutama na musi a kule.muthu atshi kuvhwa vhana u fanela u vha kuvhela na nga bulatsho ngauri vhana vhavha vho tsuka na u fhirisa.zwivha zwo naka musi muthu atshi vhonaa a muthu wa vhudi ,vhukati ha vhanwe vhathu uri na vhanwe vhathu vhapfe vha tshimu takalela.

.

TSHIKO
Bola ya vhafumakadzi

**Bola ya vhafumakadzi** ndi mutambo une wa tambiwa nga vhafumakadzi kanzhi u tambeswa nga vhaswa vha vhasidzana ngauri i toda muthu are na maanda . Hei bola i tambiwa nga zwanda fhedzi lune u tea u fara bola nga zwanda fhedzi , bola a ingo tendelwa u fara milenzhe.

Hei bola ya vhafumakadzi yo thoma u tambiwa ngei England in 1895 tsha tshikolo tsha Madame Ostenburg's collage. Hoyu mutambo u tambiwa nga zwigwada zwivhili zwa vhathu kha tshigwada tshithihi hu tea uvha na vhathu vha sumbe. Tshipikwa tsha hoyu mutambo ndi u posa bola mapalani nau thivhela hetshi tshinwe tshidwada uri tshi songo wina , hoyu mutambo u tambeswa nga maanda zwikoloni nga vhananyana.

Uya nga vhadivhi vha zwa mitambo huna vhathu vhau swika 20 million vhane vha khou tamba hoyu mutambo wa vhafumakadzi futhi havho vhathu vha vha mbeu ya tshifumakadzi. Hoyu mutambo awu todi muthu ano bvafha sa izwi u tshi toda u lingedzwa duvha na duvha uri u sa hangwe zwine wa tea u ita. Hoyu mutambo u wela kha mitatisano ine ya itea fhano shangoni.

## Zwiko zwo shumisiwaho
GOMELELO

GOMELELO

Ndi u sa na ha mvula lwa tshifhinga tshilapfu lune zwa kwama vhathu, zwipuka khathihi  na zwifuwo nga ndila isi yavhudi.

Nga murahu ha u sa na ha mvula lwa minwaha ya sumbe ngei kha la Maniini vhadzulapo na zwifuwo vha khou thoma u shengela zwa vhukuma ngoho ndala yo jena .

Musanda wo toda ma thannga a madi ane vhadzulapo vha do kona u ka hone Madi lwa tshifhinga nyana fhedzi ayo Madi ha lingani vhathu sa Izwo asi manzhi lune anga edela tshitshavha. vhathu vha vhanzhi zwifuwo zwi vho thoma u lovha .

vhadzulapo vha vho thoma u jenwa nga malwadze sa izwi vha sa khou kona u wana zwiliwa zwafushi .zwifuwo zwi kha khombo yau fa nga gomelelo .Masimuni vha vho tou gotsha dula   Vhana vha wela tshivhasoni ,naho vhahashi vha mutsho vho sumbuedzisa uri mvula i do na 90% lwa vhege mbili vhadzulapo vha tou pfa vha sa cha kholwa na luthihi sa izwi zwo fhedza minwaha ya sumbe husina mvula . Zwisima zwone zwo Oma .
Vhaswa Vha Namusi

**Youth of Today** ndi bennde ya punk ya Amerika, yo thoma u shuma u bva nga 1985 u swika nga 1990 phanḓa ha musi i tshi shanduka nga 2010. Bennde yo vha na mushumo muhulwane kha u thoma mvelele ṱhukhu ya " Youth Crew " ya hardcore, zwoṱhe zwi tshi tikedza na u bveledza fiḽosofi dza straight edge na vesty . 

Nga murahu ha musi bennde yo no fhela, muimbi ane a divhiwa sa Ray Cappo o mbo ḓi dzhenelela kha tshigwada tsha Hare Krishna nahone a vhumba bennde ya Shelter na  ya Better Than a Thousand . Vhaswa vha namusi zwa zwino vho vhumbwa nga Cappo na mutambi wa kaṱara ane a divhiwa sa John Porcelly, vhoṱhe miraḓo ya u thoma khathihi na mutambi wa basi ane a divhiwa sa Walter Schreifels na mutambi wa mirumba ane a vha Sammy Siegler.
Ndishi

**Ndishi** ndi tshithu rine ra tshi shumisa u tambela khatsho, u kuvhela na u tanzwela thundu. 

Ndishi ndi tshithu tshine ra tanzwela khatsho thundu, u kuvhela na u tambela.

ndishi ndi tshithu tshine tsho vhubya nga ndila dzo fhambananaho dzine ndi gumba na cylinder ndi tshithu tshine tsho itwa nga pulasitiki kana tshimbi. ndishi i shumiswa kha u tamba, u tanzwa thundu na u kuvhela khayo. ndishi ndi tshithu tshine tshi shumiswa nga tshaka dzo fhembanaho nahone ndi tshithu tsho vhaho hone lwa minwaha na minwaha. Ndishi ndi tshithu tsho kwathaho a si tshithu tshine tsha sokou kwashea.

Ndishi ya u tanzwela thundu ndi thukhu nga tshivhumbeo na u tukufhala ri tshi i vhambedza na ya u tambela na ya u kuvhela, ngeno ya u tambela i thukhu kha ya u kuvhela. Ndishi dzi na mufudafuda. Ndishi ndi tshithu tshine tsha toda u thogomeliwa zwi si na ndavha uri ndi ya u lela kana ya u tambela nah. Ndishi ya tsimbi iya tshinyala arali ya vheiwa mvulani kana u siiwa na madi nga murahu ha tshifhinga tshilapfu i ya rosa ngeno ya pulasitiki i tshi swa nga duvha arali yo siiwa nnda.

Ndishi ndi tshithu tsha vhuthogwa kha vhathu vha sina dzi zinki na dzi shawara ngauri i vha thusa u kha u tambela na u tanzwela thundu. I dovha ya thusa vho mme vhane vha vha na dzi tshetshe uri vha kone u vha tanzwa na vhaaluwa vha si tsha konaho u di itela tshithu. Ndishi i dovha ya vhulunga madi ngauri i fara madi manzhi nga tshifhinga tshithihi husina uri madi a dovha akho u tevhuwa i dovha hafhu ya thusa kha uri zwo leluwa u a tevhula a elela na muedzi kana dindi.

## Tshiko
Ntsa

**Ntsa** ndi tshipuka tsha ḓakani tshipfhufhi tshine tsha wanala tshipembe ha Afrika ,Vhathu vha tshiḓivhela uvha na luvhilo khathihi na u fhufha fhufha musi tshi khou gidima.Musi tshi tshi fhufha muyani muvhili watsho uvha wo oma nahone u tshinga wo kongonyala.Izwi zwa u kongonyala hupfi zwi thusa u tsivhudza dzinwe ntsa uri  dzingavha dzi khomboni kana u ḓaḓisa zwipuka zwine zwa vha zwi tshi khou zwima hanefho tsini.Ntsa ndi  tshipuka tsha lushaka tsha Afrika Tshipembe na hone tshi imela vhufa ha zwipuka zwa ḓaka.  

Ntsa dzi na mivhala yo fhambanaho ,dzinwe ndi ntsu ngeno dzinwe dzi na muvhala u yelaho kha mutshena  dza dovha hafhu dzavha na mavhala matsu nga matungo. Ntsa dzoṱhe ro katela ya mboho na ya tsadzi dzi na mananga. Mananga a ya mboho avha a madenya a dovha hafhu a kombama. Ntsa dzi a kona u dzula fhethu hune mavu ahone oma lune zwimelwa zwi a konda. Dzi a kona u tshila tshifhinga tshilapfu dzi khou uḽa mahatsi o omaho. Dzia kona u tshila kha mutsho usi wavhuḓi sa izwi mivhili yadzo yo khwaṱha.

Ntsa dzi dzula fhethu hu re na mahatsi malapfu uri dzikone u dzumbama zwavhudi sa izwi mvhala wadzo u tshi fana na mahatsi. Ndi zwipuka zwi ḽaho mahatsi,maṱari na midzi .Ntsa dzi tshimbila nga zwigwada zwine zwa thusa u tsireledza kha zwipuka zwau zwima ufana na dzi ndau khathihi na dzi nngwe. Ntsa dzi tamba tshikhala tshihulu kha vhupo hashu nga u uḽa zwimelwa uri hu kone uvha na kutshilele kwavhuḓi kha zwithu zwone zwino tshila.

## Zwiko zwo shumisiwaho
Dirafuthi 3

Vhudavhidzni

Vhudavhidzani ndi tshithu tshine ra tshi shumisa u davhidzana na vhanwe vhathu.Ri na masiandoitwa a  vhudavhidzani na zwithu zwa vhudi nga vhudavhidzani.Zwithu zwa vhudi nga vhudavhidzani ndi zwa uri ndi a kona u amba na vhathu vha manwe mashango na mashaka ashu are kule na rine.Ri a kona u divha zwithu zwine zwa khou itea kha manwe mashango. Ri a kona u kungedzela zwibveledzwa zwine ra khou rengisa kha zwileludzi zwa vhudavhidzani.

Masiandoitwa a vhudavhidzani ndi a uri ua soko dzulela ui shumisa zwa fhedza zwi co u khakhisa kha mushumo wa zwa tshikolo. U a vhona zwinepe kana dzi video dzine dza vha dzo itelwa u vhoniwa nga vhathu vhahulwane. I a kona uita uri u vhe na mutsiko.

## Refarentsisi
AYRASTAR

**AYRASTAR** ndi muimbi ano wanala Nigeria. Dzina lawe la vhukuma ndi Onyikansola Sarah Aderibigbe. O bebwa nga nwaha wa 2002 June 14 ngei shangoni la Cotonou Bénin, a dovha a hulela ngei Bénin na Lagos Nigeria. Vhabebi vhawe vhothe ndi vha lushaka lwa Yoruba luno wanala Nigeria. Ayrastar ndi nwana wa vhuvhili kha vhana vhatanu.

Ayrastar o thoma u divhea ma shangoni othe na ngei seli musi atshi bvisa luimbo lwawe lwa. Khaladzi yawe muhulwane khae anopfi Dami o thusa kha uri avhe muimbi ane avha ene zwino ngauri vhovha vhatshi thetshelesa musika vhothe musi vha vhatuku. Musi atshi fara minwaha ya Fumi o thoma u dzhenelea mitatisano yau imba ngei tshikoloni khathihi na khaladzi awe Dami. Ayrastar o thoma u nwala nyimbo musi ana minwaha ya Fumi atshi khou thusiwa nga mmeawe vhane navho vhavha vha tshi imba kale, a dovha a wana na thikhedzo kha vharathu vhawe. Ayrastar ovha a tshi funa tshikolo lune o vhalesa bugu a tavhanya a phasa uri a kone u ita zwa musika.

Ayrastar o thoma u bvisa nyimbo dza vhanwe fhedzi hutshi imba ene nga 2019 nga honoyu nwaha o dovha a ita na zwirendo a fhedza a khou nanga dzina la AYRASTAR ngauri li amba zwauri u vuwa na u thanya. Nga nwaha honoyu wa 2019 nga Nyendavhusiku o bvisa luimno lunopfi "DAMAGE" une hu sathu fhela na iri tharu avha a khou kwamiwa nga khamphani MAVIN RECORDS khulwane ya nigeria zwi tshida kha muzika, vhomu sendela massage vhatshi mudivhadza zwauri vha tama u shuma nae. U bva tshetsho Ayrastar o thoma u divhea mashangoni othe na ngei seli ngei a thoma a bvisa alibamu ya "19 AND DANGEROUS" a dovha a bvisa na luimno lu nopfi "RUSH" lune lwo nanisa uri a divheye mashangoni othe.Zwazwino u khadi isa phanda nau bvisa nyimbo dzine dza divhea mashangoni othe.

## Zwiko zwo shumisiwaho
Toni Mphephu Ramabulana

**Toni Mphephu Ramabulana**

Vho-Toni Mphephu Ramabulana (1927–1994) vho vha vhe murangaphanḓa wa sialala wa lushaka lwa Vhavenḓa nahone vho shuma sa Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Venḓa u bva nga 1979 u swika nga 1990. Venḓa ḽo vha ḽi bantustan ḽe ḽa thomiwa nga fhasi ha muvhuso wa tshiṱalula Afrika Tshipembe. Vho tevhela khotsi avho, Vho-Patrick Mphephu, vhe vha vha vhe Muphuresidennde wa u thoma wa Venda. 

Nga tshifhinga tsha vhuphuresidennde hawe, Venda ḽo vha ḽi tshi shuma sa shangohaya ḽo ḓiimisaho nga ḽoṱhe nga dzina, naho vhuḓilangi haḽo ho vha vhu sa ṱanganedziwi kha dzitshaka nnḓa ha Afrika Tshipembe. Vhurangaphanḓa hawe ho itea nga ngomu ha muhanga wo ṱanḓavhuwaho wa polotiki wa vhuvhusi ha shango ḽa tshifhinga tsha khethululo.

Nga murahu ha u fhela ha muvhuso wa tshiṱalula na u vhuedzedzwa ha Venda kha ḽa Afrika Tshipembe nga 1994, zwivhumbeo zwa polotiki zwa sisiṱeme ya shangohaya zwo mbo ḓi fhaladzwa. Vho Toni Mphephu Ramabulana vha kha ḓi vha muthu wa ndeme wa ḓivhazwakale kha ḓivhazwakale ya polotiki ya dzingu ḽa Venḓa.

## Zwiko
Muvhuyu

**Muvhuyu** ndi muri muhulu une wa wanala dzhangoni ḽa Afrika. Muri uyu u divheliwa uvha na tsinde ḽidenya khathihi na u tshila tshifhinga tshilapfhu. Vhanwe vha u vhidza "Muri wa vhutshilo" nga uri uya kona u nea vhathu maḓi, zwiḽiwa na vhukhudo.Minwe miri ya mivhuyu iya tshila u fhira minwaha ya tshigidi.Miri iyi  ndi ya ndeme kha vhathu na zwipuka . Miri iyi ndi yone i ḓivheaho nga maanḓa dzhangoni ḽa Afrika.

Muvhuyu u na tsinde ḽidenya ḽine ḽi nga ṱora maḓi a ḓadzaho damu ḽituku. Izwi zwi ita uri muri uyu ukone u tshila fhethu hu fhisaho nahone hu re na gomelelo sa sogani.Nga tshilimo muri uyu u zuza maṱari u itela uri usa xelelwe nga maḓi. Mdavhi zwo anga midzi nahone izwi zwi ta uri muri uyu usa fane na minwe miri.Muvhuyu u ita mutshelo une wavha na pfushi nahone mutshelo uyo uya liwa nga vhathu na zwipuka zwi ngaho  ṱhoho.

Muri wa muvhuyu u aluwa mashangoni a no nga Afrika Tshipembe,Botswana,Zimbabwe na Namibia. Vhathu vha shumisa zwipiḓa zwo fhambanaho zwa muri uyu.Vhanwe vha ita mushonga nga makwatiawo, vhanwe vha ita mushonga ngeno vhanwe vha tshila maṱari awo sa muroho.Muvhuyu ndi muri wandeme kha u londa mupo na kutshilele kwa vhathu na zwipuka. Muvhuyu u  dzhielwa nṱha kha sia ḽa mvelele wa dovha wa tsireḽedzwa sa vhufa hashu. 

## Zwikho zwo shumisiwaho
Luṱingothendeleki

**Luthingotendeleki** ndi tshishumiswa tsha themamveledziso tshine tsha ṱanganya mushumo wa founu ya themamveledziso ya mvelele na vhukoni ha nṱhesa ha khomphyutha . Kanzhi i na tshikirini tshine tsha kwama tshine tsha tendela vhashumisi u swikelela zwishumiswa zwo fhamba-fhambanaho na tshumelo u fana na u sedza kha webusaithi imeiḽi na nyanḓadzamafhungo ya matshilisanokhathihi na u tamba na u ṱanganya nyanḓadzamafhungo nnzhi .Luthingotendeleki dzi na khamera dzo fhaṱiwaho u tshimbila, na thikhedzo ya nḓila dzo fhambanaho dza vhudavhidzani u katela na u founa nga ipfi, u rumela milaedza na dzi-app dza u rumela milaedza dzi re kha inthanethe. Smartphones dzi fhambanywa na dzifounu dza kale nga vhukoni hadzo ha hardware ha nṱhesa na sisiṱeme dza u shuma dza themamveledziso, u swikelela inthanethe, tshumiso dza mabindu mbadelo dza themamveledziso, na u shuma ha zwishumiswa zwinzhi, u katela na muzika, vidio,mitambo, radio, na thelevhisini .

Nga ho ḓoweleaho, hu na vhaḓivhi vhanzhi vhane vha rengisa mivhili (SIC) kha ḽiisela ḽo bulwaho afho nṱha ḽine ḽa pfi prophnesy of the Amncient MOMertus.Medisi i re na maipfi o ḓoweleaho a wanalaho kha VHUTSHILO vhu tevhelaho:

*

## Referensi
Muḓagasi

**Muḓagasi** ndi lushaka lwa mannḓa lune lwa bva kha u tshimbila ha zwipfi zwiṱuku zwi vhidzwaho (elektroni).U shumiswa u fha mannḓa kha zwishumiswa zwinzhi zwine ra zwi shumisa ḓuvha liṅwe na liṅwe, u fana na mavhone, furigi na zwinwe zwinzhi. Muḓagasi u leludza vhutshilo.

Huna mishumo mivhili ya mudagadi mihulwane, Hu na mudagasi wa u ima afha ndi musi tshivhalo tsha mudagasi tshi tshi kuvhangana kha tshithu, Sa tsumbo musi wa phumula baluni kha mavhudzi li a kona u nambatela kha luvhondo. Ha dovha hafhu havha na mudagasi ulelaho. U yu ndi mugasi u dzulelaho u elela dzi thamboni, Tsumbo , Ndi mudagasi u shumiswaho midini na hunwe fhethu hu ngaho kha mabindu midagasi u shumiswa vhukuma ngei khala china.

Mudagasi ndiwa ndeme vhukuma, U leludza vhutshilo ha vhathu, Mudagasi vhathu vha u shumisa u funga mavhone uri hu sivhe na swiswi. Mudagasi u dovha hafhu wa shumiswa u bika musi vhathu vhatshi kho u shumisa tshitofu, zwine zwa leludza vhutshilo. Mudagasi u dovha hafhu wa shumiswa u tshatsha lutingothendeleki.

## Zwiko zwo shumiswaho
VhaVenḓa

**Tshikona** ndi mutshino u wanalaho kha lushaka lwa vha Venda, vhane vha wanala ngei kha la Limpopo. U yu mutshino wo sikwa utshi itelwa u vhea na u vhulungwa ha mahosi, u tshiniwa nga vhathu vha tshi nnani.

Tshikona tshi lidziwa nga vhathannga kana vhatukana musi vhatshi khou lidzela mahosi, u yu mutshino u wanala kha vhathu vha Vhavenda fhedzi. u lidzwa nga nanga dzi wanalaho kha miri ya dakani, tsha dovha hafhu tsha lidzwa  nga ngoma ine ya itwa nga mukumba wa kholomo uri i kone u khwatha idovhe hafhu i dzule lwa tshifhinga tshilapfu, nanga dza tshikona dzi ya nga u fhambani huna phala, phalana, nzhingi., tshiaravhe na veve.

Vhundeme ha tshikona kha sialala la Vhavenda ndi u sumbedza vhathu vha dzinwe tshaka uri Vhavenda vha thonifha lushaka na mvelele yavho. vha dovha hafhu vha thonifha na mahosi na ndila ine vha vhekanya ngayo zwithu.Tshikona tshi sumbedza tshonifho kha mahosi.

## Zwiko zwo shumiswaho
Vho David Ntakadzeni Sejobe

Vho David Ntakadzeni Sejobe

**Vho David Ntakadzeni Sejobe** ndi munna obebiwaho nga nwaha wa 1974 kha shango la ha Mashamba Mukondeni, vho vha vha tshi shuma kha khamphani ya Multichoice ngei Orange FarmMuch-loved MultiChoice security guard dies.

Vho David Ntakadzeni Sejobe vho vha tshi divhea sa muthu a no reila baisigira, vhunzhi ha vhathu vho vha vha tshi vha divha sa "Bra D".Bram Fischer Drive will never be the same. Tributes pour in for David Sejobe Bra D o vha e muthu wa vhuthu nahone vha tshi ḓivhelwa u ṱuṱuwedza  vhathu vha no ḓa Muiltichoice na vhanwe vha no fhora nga bada hanefhala tsini. Vho vha vha tshi ḓivhelwa u ṱuṱuwedza vhathu nga ipfi ḽa mudzimu , hu na  video dzavho nnzhi kha vhuleludzi ha vhudavhidzani dzi no sumbedza  Vho David vhe muthu a no takalelwa nga vhathu vhukuma.

Vho David vho vha tshi ḓivhea hafhu sa mureili wa baisigira, nga nwaha wa 1985 musi mukomana wavho a tshi ḓa kha vhupo ha Johannesburg o mbodi vga wanela baisigira. Lufuno lwavho lwa u reila baisigira lwo bva hanefho. Vho David vho vha tshi reila u bva muḓini wavho Orange farm uswika mushumoni wavho Multichoice RandbagHe was a light’: South Africa salutes security officer and cyclist David Sejobe as he is laid to rest

Vho david vho sia mufumakdzi wavho na vhana vhana, mufumkadzi wavho o sumbdza upfa vhutungu musi vha tshi wana mafhungo o bvelelaho kha mufarisi wavho. Ufhira havho shagoni zwo kwama vhathu vhanzhi na vha muta wa ha Multihoice na vhoṱhe vhe vha vha vha tshi ḓivhana na vho DavidTributes Pour In for Beloved ‘Billboard Security Guard’ David Sejobe | Central News South Africa

zwiko zwo shumisiwaho
Vhundeme ha luambo

Vhundeme ha Luambo

Luambo ndi ndila ine vhathu vhai shumisa uamba na vhanwe vhathu hu nga vha zwithu zwo to nwaliwaho kana zwo to sainiwaho . Luambo ndi lwa ndeme ngauri hothe hothe hune ra ya hone huvha hu kho shuma lwone ahuna na fhethu na huthihi hune unga ya wa wana lu siho . Zwine zwa maba uri muthu u tea u divha nyambo dzo fhambanaho uri na musi atshi ya hunwe fhethu hune avha divhi luambo lwawe uri ene a kone u amba navho nga luambo lwavho . Luambo lu ita uri vhudavhidzani vhukati ha vhathu vhavhili hu vhe ho leluwaho ngauri hu si na luambo ahuna zwine zwa do itea . U amba luambo lwau lwa damuni zwiu ita uri uvhe na fulufhelo na u swela u guda .Luambo lu dovha hafhu lwa ri thusa na kha pfunzo.

Luambo ndi vhutshilo .Lu vhulunga mvelele , lu fha vhathu vhune havho ,nahone lu ita uri vhathu vha kone u pfesesana na u shumisana zwavhudi.https://www.researchgate.net/publication/390723048_Role_of_Language_in_Human_LIfe Nga vhe hu si na luambo zwo vha zwi tshi dori kondela uri ri ambe kana u talutshedza mihumbulo , u kovhekana ndivho. Zwi dovha hafhu zwa ri tumana na mvelele na vhufa  . Nga luambo ria kona u fhata vhukonani, u tandulula dzi khudano .[3] Ri tea u vhudza na vhana vhashu musi vha kho hula mahayani uri vha dzule vha kho zwidivha uri luambo ndimlwa ndeme ende vha tea u gudisiwa uri huna manwe maipfhi ane ha tei u shumusiwa kha vhathu vhahulwane hu u thonifha luambo na vhathu vhahulwane.

https://www.britannica.com/topic/language

https://www.researchgate.net/publication/390723048_Role_of_Language_in_Human_LIfe

Linguistic Politeness by Brown & Levinson (1978) - a classic in pragmatics

## REFERENTSE
Mbevha

**mbevha** ndi tshipuka tshire na mutshila[1]

mbevha tshi tshipuka tshi tuku tshine natsho tshavha na mano fhedzi tshi tshimbila ngau dodoma ,tsha dovha hafhu tshavha na mutshila mulapfu.mbevha kadzhi ri i divhela ula zwiambaro ,fhedzi i dovha hafhu yala nh zwinwe zwi khokhonono zwi tuku khayo mbevha  i yaa na zwiliwa zwino liwa nga vhanwe vhathu u fana na tamatisi.mbevha yone asi tshithu tsho doweleaho vhunga muthu munwe na munwe atshi tshi vhona uvha a khou toda utshi vhulaya, khezwi tshi tshipuka tshisa fani na zwinwe zwipika[2]

mbevha yone vhathu a vhai pfesesi ngauri  ya wana fhethu ha u dzula i ya kono u gwa luvhondo hu u itela uri yone i kono u sera i tshiya u lazwi ambaro zwashu musi ro zwi paka hune zwa dzula hone.mbevha iya ita uri muthu a fhelelwe nga zwo ambara ngauri yone i dovha i khou zwila,yone i tshila i vha i khou vhona zwiliwa ngeno rine vhanwe ri khouri ro vhulunga zwiambaro zwashu.uya nga nne ndi vhona zwi songo fanela zwi tshida kha zwithu zwine mbevha yala zwone ro sedza na uri zwilwa ezwo azwi ngo lugela zwi tshida khamutakalo[3]

mbevha iya vha na vhana vhdzhi vhadzhi vha fhedza vha tshi dadza nndu , arali wa sato i vhulaya udo wana ho tanganana ngauri zwithu zwau zwi dovha zwi tshi khou fhedziwa ngayo ngeno iwe u tshi khou divha uri utshe nazwp matsina au tshena nh tshithu na tshithihi tshavhudi.mbevha yone na nne athi i funi ngauri nanne ndi  a wana zwiambaro zwofhela ngeno ndi khou divha uri nditshe na  zwiambaro zwidzhi zwidzhi.[4]

.

TSHIKO


3.https://distinctionpass.com/mirero-ya-tshiven%E1%B8%93a-na-maambele

4,Mbevha - Tshivenda 9781770245761
Tshikukwana

**Tshikukwana** ndi nwana wa khuhu ane avha a sa athu aluwa, ri tshi vhona nga u tukufhala lune tshi nga fhelela kha tshanda, tshi na mathenga matuku ane a suvhelela.

Tshikukwana tshi bebya tshi tshi bva kha khuhu nahone yoto thoma ya kudzela kumba nga murahu ha maduvha a fumi mbili nthihi kumba la mdodi thoma u thothonya ha kona u bva tshikukwana, musi tshi tshi to ubva kha kumba tshi vha tsho thaba tshi sina na maanda fhedzi nga murahu ha awara tshi a oma. Tshikukwana ndi tshithu tshine tshavha tshi tshituku nga tshikalo na nga vhuleme ku hulele kwatsho u nga vhu vhambedza na ha tshinoni.

Tshikukwana tshi la vhuvhele vhukutu na mbeu ine yo to itelwa tshone. Tshinwa madi asongo tshikafhalaho. Tshikukwana tshi tshimbila na na mme atsho u itela u tshi tsireledza kha zwifuwo daka. Mme atsho vha dovha vha tshi nea vhududo nga u tshi kuvhatedza nga maphapha ayo. Musi tshikukwana tshi tshi khou aluwa tshi mbodi thoma u mela mathenga madenya na u hula ubva afho tshi mbodi thoma u di imisa nga tshothe na u mona mona tshi tshothe tshi tshi kho u dowela fhethu. Nga murahu ha minwedzi isi gathi tshi mbo di vha phambo kana gukulume

Tshikukwana ndi tsha vhuthongwa zwi tshida kha zwa vhufuwi ngauri tshi tshi hula tshi vha khuhu ine ya rifha makumba na nama. vhafuwi vha kona u wana tshelede i sina vhukono ubva kha kha tshikikwana na vhane vho fuwa mahayani zwi vha thusa kha u vhulunga masheleni.

## Tshiko
Khamera

**Khamera** ndi tshishumiswa tshine tsha shumiswa u fara na u vhulunga zwifanyiso na dzividio, zwi nga vha  nḓila ya didzhithala kana sensara ya zwifanyiso ya eḽekiṱhironiki, kana nga nḓila ya khemikhala nga kha tshishumiswa tshine tsha pfa tshedza u fana na filimu ya zwinepe . Sa izwi thekinoḽodzhi ya ndeme kha masia a zwinepe na dzividio,  khamera dzo ita mushumo wa ndeme kha mvelaphanḓa ya vhutsila ha u vhona, nyanḓadzamafhungo, u ḓimvumvusa, u ṱola, na ṱhoḓisiso ya saintsi. U bveledziswa ha khamera zwo thoma nga ḓana ḽa vhu 19 ḽa miṅwaha nahone u bva zwezw0 zwo bveledzidza na mvelaphanḓa ya thekinoḽodzhi, zwa ita uri hu vhe na tshaka nnzhi na modele nga ḓana ḽa vhu 21 miṅwaha.

Khamera dzi shuma nga u ṱanganya zwipiḓa zwo vhalaho zwa mitshini na milayo. Hezwi zwi katela u langa u bvisiwa ha tshedza, zwine zwa sedza tshivhalo tsha tshedza tshine tsha swika kha senisari kana filimu; lesi, ine ya ita uri tshedza tshi sedze; tshishumiswa tsha u vhona, tshine tsha tendela mushumisi u vhona tshiṱori; na filimu kana seniseri, ine ya fara tshifanyiso.

Hu na tshaka dzo vhalaho dza khamera, iṅwe na iṅwe yo tea u shumiswa nga nḓila yo khetheaho nahone i ṋea vhukoni ho vha mbanaho. Khamera dza lesi nthihi (SLR) dzi ṋea zwifanyiso zwa tshifhinga tsha vhukuma, zwo teaho nga kha lesi .khamera dza fomati khuluna dza vhukati dzi ṋea tsheo  ya nṱha ya zwifanyiso nahone kanzhi dzi shumiswa kha u dzhia zwinepe zwa phurofeshinaḽa na zwa vhutsila. Khamera dzi  ṱuku, dzine dza ḓivhelwa u hwalea na u leludza, dzi a takalelwa kha zwinepe zwa vharengi. Khamera dza tshițodisi tsha kule, dzi re na sisiṱeme dzo fhambanaho dza u vhona na u dzhia zwifanyiso, dzo vha dzi tshi shumiswa nga vhunzhi kha vhuṅwali ha zwifanyiso . Khamera dza zwifanyiso zwi tshimbilaho dzo khethea kha u foda zwithu zwi re kha sinema, ngeno khamera dza digiṱali, dze dza thoma u shumiswa mafheloni a ḓana ḽa vhu 20 ḽa miṅwaha na mathomoni a ḓana ḽa  vhu 21 ḽa miṅwaha, dzi tshi shumisa senisera dza eḽekiṱhironiki u itela u foda na u vhulunga zwifanyiso.

Mveledziso ye ya itea nga u ṱavhanyedza ya thekhinoḽodzhi ya khamera dza lutingothendeleki nga   ḓana ḽa vhu 21 ḽa miṅwaha yo ita uri hu si vhe na phambano vhukati ha khamera dzo ḓikumedzelaho na zwishumiswa zwi shumaho zwinzhi, sa izwi khamera ya lutingothendeleki yo leluwa u shumisa, zwi tshi ṱuṱuwedza vhukuma nḓila ine tshitshavha tsha sika, u kovhelana, na u shumisa zwi re ngomu zwi vhonalaho.

## zwiko
Gwavha

**Guava** ( /ˈ ɡ w ɑː v ə / GWAH -və ),  line la  dovha la ḓivhiwa sa ‘guava-pear’ kha manzhango o fhambanaho, ndi mutshelo wo ḓoweleaho wa thropika une wa ṱavhiwa kha manzhangu a thirophika na manzhangu a fhasi ha thirophika .  Muri wo ḓoweleaho *Psidium guajava* (muṱani wa tshikara gwavha, muṱani wa apula gwavha) ndi muri muṱuku kha muṱa wa myrtle ( Myrtaceae ), une wa bva Mexico, Amerika Vhukati, Caribbean na tshipembe ha Amerika Tshipembe . 

Dzina ḽa guavha ḽo dovha ḽa ṋewa dzinwe tshaka kha lushaka lwa *Psidium* u fana na gwavha la tshiṱirowuberi ( *Psidium cattleyanum* ) na kha gwavha la tshienge, *Feijoa sellowiana* . Nga 2019, 55 million tonnes ya magwavha yo bveledziwa kha mashango vhuphara, yo rangwa phanda nga India ine ya vha na 75% ya zwothe zwo fhelela. Nga zwimela, magwavha ndi mitshelo .

## Etimolodzhi
Ipfi *gwavha* ḽi vhonala ḽi tshi khou shumiswa ubva vhukati ha centuary ya vhu 16 .  Dzina ḽi bva kha Lutaíno,  luambo lwa Vhaarawak, sa  zwi tshi amba *muri wa mugwavha* nga Lupania kha  .  Ḽo ṱanganedzwa nga nyambo nnzhi dza Yuropa na Asia, ḽi na tshivhumbeo tshi fanaho. 

## U Dzhenela na u phaḓaladzwa

## Referensi
Vhurangaphanḓa

**Vhurangaphanḓa**, vhu ṱalutshedzwa sa tshikili kana vhukoni ha muthu nga eṱhe, tshigwada, kana dzangano line la ṱuṱuwedza, kana u livhisa vhaṅwe vhathu, zwigwada, kana madzangano phanda .  

"Vhurangaphanḓa" ndi ipfi ḽine ḽa hanedzana na manwe maṅwalwa a vhaḓivhi na kuvhonele kwavho kwo fhambanaho musi zwi tshi da kha vhurangaphanda, kuvhonele ukwo ku a fhambanya nḓila dza Vhubvaḓuvha na Vhukovhela dza vhurangaphanḓa,  hafhu (nga ngomu ha Vhukovhela) nḓila dza Amerika na Yuropa . 

Vhuṅwe vhupo ha zwa pfunzo kha ḽa US vhu ṱalutshedza vhurangaphanḓa sa "maitele a ṱhuṱhuwedzo a kutshilele kwa muthu ane a langa vhathu kana tshitshavha a tshi khou wana thuso na thikhedzo ya kha u khunyeledza kana u bveledza muḽoro wawe kana mbidzo ine avha nayo".  Nga maṅwe maipfi, vhurangaphanḓa ndi vhushaka ha maanḓa vhu re na ṱhuṱhuwedzo na maanḓa a ḽihoro ḽithihi ḽine ḽa ṱuṱuwedza u tshimbila/tshanduko kha vhaṅwe ("vhatevheli").  Inwe ṱhalutshedzo i sumbedza murangaphanḓa sa muthu ane a sumbedza u vha na tshikili tsha u kona u landa a dovha a kona u thetshelesa vhatevheli vhawe, fhedzi a dovha a kona u sumbedza maanḓa na thikedzo sa mvelo yo serekanaho na vhurangaphanḓa ine ya wanala kha zwipiḓa zwoṱhe zwa zwiimiswa, zwoṱhe nga ngomu ha vhushaka ha tshiofisi  na ha tshiḓivhano.  &#x5B; *nbsp;zwi a ṱoḓea* &#x5D; 

Zwiko zwa vhurangaphanḓa zwo bveledzaho thyiori dzi katelaho (sa tsumbo) pfaneleo,  u ṱangana,  vhuṱali ho ṱanganelaho,  u ṱanganelana ha zwiimo,  mushumo, vhuḓifari,  maanḓa, bono,  zwiṅwe zwithu zwa ndeme,  a,  charisma . 

## Zwiko zwo shumisiwaho