open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vhanwali

Ri na **vhanwali** vhanzhi vhukuma vha luambo lwa TshiVenda. 
Huna Vhanwali vha nganea, nganea pfufhi, vhurendi, miswaswo na 
luambo.Kha manwalwa ane avha o nwalwa hu vha huna milaedza ine
vhanwali vha khou lingedza u i swikisa kha vhavhali kana vhathetshelesi.

Milaedza iyo i katela u kaidza vhathu kha zwiito zwi songo daho, sa tsumbo,
vhuvhava, vhuvemu, u vhulaha, vhupombwe na zwinwe zwinzhi. Kha linwe sia
manwalwa enea a dovha hafhu a mvumvusa na u funza vhathu zwithu zwine zwa 
nga vha thusa vhutshiloni
Zwi khodo ndi manwalwa ane ha vha hu tshi khou tou khodiwa zwithu kana vhathu, tsumbo: Hu nga khodiwa mahosi,milambo, na dzi thavha.
Tsenguluso

Musi manwalwa a Luvenda a tshi senguluswa hu vha ho sedzwa ndunzhendunzhe ya mafhungo, mathomo, mathakheni na mafhedzo. Hezwi zwi wanala kha manwalwa a ganea, nganea pfufhi na miswaswo. Hu sedzwa mvumbo ya vhaanewa hune kanzhi ha sedzeswa muanewa dendele, mupikisi na mulutanyi.

Kha vhurendi hu sedzwa kushumiselwe kwa maipfi, tshifhinga tshe vhurendi honoho ha nwalwa ngatsho. Sa tsumbo, tshifhingani tsha muvhuso wa khethululo nga muvhala vhanwali vhanzhi vho nwala manwalwa avho vho sedza u wisa muvhuso wa tshenetshila tshifhinga. Henefho vho shumisa maipfi o dzumbamaho sa muthu, miri, zwiliwa na zwinwe zwi tshi livhanywa na muvhuso wa tshenetshila tshifhinga.
Ngano na Thai

Ngano ndi nganea dzine dza anelwa nga vhaaluwa, vhakegulu na Vhakalaha musi hu tshi khou dzedzwa nga madekwana. Kanzhi hu vha ho dzulwa muliloni hu tshi khou gotshwa zwikoli, ukadzingwa nḓuhu kana u kuvhula mavhele.

U wana mukegulu o dzula, vhaḓuhulu vho sendela tsini nae vha tshi khou thetshelesa. Ngano dzi nga amba nga ha vhubvo ha vhathu vhoṱhe, uthoma ha tshiṅwe tshithu sa tsumbo,thavha, tshisima, vhuswina kana lufuno kha zwipuka kana vhathu na zwiṅwe zwinzhi.

Lungano lure na bvumo kha Vhavenḓa ndi lwa Sankambe na muzhou. Musi lungano lu tshi anetshelwa vhathetshelisi vha tea u bvumela vhari salungano, nga murahu ha musi muanetsheli ofhedza u amba Fhungo. Vha bvumela ngauralo u swikela lungano lutshi fhela.

Ḓadzeledzo :

Musi zwezwo vhakegulu, vhakalaha vhatshi khou anetshela dzingano, ṅwana muṅwe na muṅwe ane a khou thetshelesa ngano, u ḓo vha na zwifanyiso zwa muhumbulo, sa tsumbo ri tshi amba nga sankambe: U ḓo tou pfa unga sankambe u khou mu vhona. Zwiḓi fana na musi ri khou amba nga hune ha khou tambelwa hone, u ḓo vha na zwifanyiso zwa muhumbulo KHA Zwezwo.

Dzi Thai dzi ita uri ṅwana a hule o ṱalifha na hone atshi humbula zwavhuḓi nga uri musi atshi talutshedziwa dzi thai u fhedza atshi khou humbulela phanda .

musi vhakegulu vhatshi zwi ita vha vhatshi amba ngadzi Ngano vhasa fhedze vha fheleledza madekwana a tevhelaho ... Zwezwo zwa u sa fhedza zwi ita uri muthu a rume duvha uri li kovhele na hone asongo di wana a khou hana u rumiwa . Arali a hana u rumiwa udo talutshedziwa nga nnyi dzingano ? ....

Dadzeledzo : nga Fhatuwani Steven Mudzunga

TSUMBO DZA DZI THAI

Nga Azwifarwi Nkhumeleni

1.Thai gambana litswuku thavhani ya luonde-Ndi duvha musi litshi bva.
2.Thai ndo tamba na nyanwali a oma nda sala-Ndi tshivhaso musi ho shulwa tshitanga.
3. Thai tsho koro-Ndi notshi dzi tshi dzhena phakoni.
4. Thai sinda u bve hu dzhe mutape-Ndi lufheto na lufho musi hu tshi khou bikwa.
5.Thai tha thai thai-Ndi thase.
(Nga Azwifarwi Nkhumeleni 0784039292)
6.Thai tshendala vhana vha ndau tshakalekale ndo vhuya nda i twani-Ndi musi muthu a tshi khou di renda uri ndi kale a tshi khou ita zwithu zwo khakheaho as fariwi.
7.Thai ngulungulu mufaroni-Ndi Mato
8.Thai Thavha ngai na Thavha nga ngeno dzi tshi tangana vhukati hulila muhululu.
9.Thai kholomo dzoya lwanzhe dza vhuya dzo swifhala milomo- ndi lufheto.
10.Thai tshe nda tuwa natsho nda vhuya natsho-Ndi Murunzi.
11.Thai iva nga hafha ri do tangana nga hafha-Ndi bannda sa izwi li tshi mona khundu
12.Thai valani nndu ri tshine marumbudane- ndi khali i tshi khou xaxara
13.Thai dzidzana la nnyo thethe-Ndi Muombva
14.Thai tshankunda ndilipo-damu la khaladzi (Immanuel mulaudzi)
15.Thai galaha la mbvi thumbuni-Ndi fhuri Thai makhulu vho dadza ludongo nga thalaunga
Yunivesithi ya Venḓa

**Yunivesithi ya Venḓa** ndi Yunivesithi ya Afrika Tshipembe ino wanala Ṱhohoyanḓou kha vundu ḽa Limpopo. Vhaṅwe vha i vhidza **Yuniven (Univen)**. Dzina ḽa yo ḽo fhelela ndi **Yunivesithi ya Venḓa ya Saintsi na Thekhonoḽodzhi**. Yo thomiwa nga 1981 sa Yunivesithi ya Venḓa. Yo thomiwa nga muvhuso wa Riphabḽiki ya Venḓa.

## Ḓivhazwakale

Yunivesithi ya Venḓa i na ngudo nnzhi nga maanḓa (Yunivesithi dza Afrika Tshipembe).
yunivesithi ya Venḓa yo vhumbwa nga zwikolo zwa sumbe zwine zwa vha tshikolo tsha zwa pfunzo, tshikolo tsha zwa mulayo, tshikolo tsha mbalo na saintsi, tshikolo tsha zwa mupo, tshikolo tsha saintsi ya vhulanguli, na tshikolo tsha zwa mutakalo, na tshikolo tsha yumanithi.

Yunivesithi ya Venda i na davhi ḽithihi ḽi no wanala tsini na ḓorobo ya Ṱhohoyanḓou.  

## Zwiko
Mateo

**Evangeli ya Mateo** (nga lwa thevhedzaipfi, "u ya nga Mateo"; Lugerika, Κατά Μαθθαίον kana Κατά Ματθαίον, *Kata Maththaion* kana *Kata Matthaion*) ndi inwe ya Evangeli nna dza mafhungo a Thestamennde Ntswa. I anetshela nga ha mafhungo a vhutshilo na vhudinda ha Yesu, u bva kha Vhubvo ha Lushaka lwawe u swika kha tshifhinga tsha musi a tshi bvelela nga murahu ha mvuwo yawe musi a tshi laedza Vhaapostola vhawe uri vha "ye u ita vhathu vha tshaka dzothe vhafunziwa."
Kereke ya True Jesus

"**Kereke ya True Jesus**" ndi kereke yo diimelaho nga yothe, yo thomiwaho ngei Beijing, China nga nwaha wa 1917. Namusi ina mirado i swikaho mililiyoni dza 1.5 kha mashango a fu-ina thanu, na mazhango a rathi. Kereke iyi ndi ya tavhi la Pentecostal ya VhuKhiresite vho tumbuwaho kha sentshuwari ya vhufu-mbili. U bva nwahani wa 1997 kereke yo thomiwa Afrika Tshipembe. Tshipikwa ndi funza ipfi la Mudzimu kha tshaka dzothe hu sa athu uvha na U da ha Vhuvhili ha Yesu. Pfunzo dza fumi dza kereke ndi:
# Muya Mukhethwa
# Ndovhedzo
# U tanzwa milenzhe
# Tshilalelo tshikhethwa
# Duvha la Savhatha
# Murena Yesu
# Bivhili Khetwa
# Thembuluwo
# Tshivhidzo
# Khathulo
Tshikolo tsha Mbilwi

Tshikolo tsha Mbilwi tshi wanala Sibasa kha phurovinsi ya Limpopo, Afurika Tshipembe. Tshikolo itshi ndi tshinwe tsha zwikolo zwidivheaho nga maanda. Vho-Cyril Ramaphosa, vho-Tshilidzi Marwala na vho Fulufhelo Nelwamondo ndi vhanwe vha vhathu bvelelaho vhe vha dzhena hanefha.
Tshikolo tsha Luphai

**Tshikolo tsha Luphai** tshi wanala kha kusi kwa Maranzhe. Tshi thungo ya devhala-vhukovhela ha muḓi wa Thohoyanḓou. Tshikolo itshi tshi vhidzwa Luphai nga murau ha khosi vho-Luphai Nemaranzhe vha  henefhala Maranzhe. 

Vhathu vhanzhi vha a takalela tshikolo itshi nga uri hua phasiwa zwavhuḓi kha thsikolo isthi musi hu tshi vhambedzwa na zwiṅwe zwikolo. Vhana vha no dzhena afha ndi vha Maranzhe, Murangoni, Mukumbani, Vondo, Phiphidi, Lunungwi, Gondeni na na kha zwishang zwa tsini.

Tshikolo itshi tsho thoma kha *grade* 8 uswika kha *grade* 12. Tshi na thero nzhi dzo fhambananaho.
Maranzhe

**Maranzhe** ndi kusi ku no wanala devhula-vhukovhela ha Thohoyanḓou. Ndi fhethu hune vhathu vha hone vha tshila nga vhulimi u tundela mita ya vho.
 
Vhamusanda vha hone ndi Vho-Nemaranzhe. 

Maranzhe ndi tsini na Mukumbani, Murangoni, Vondo na Tshikunda.

Zwikolo ndi zwivhili, zwenezwo ndi Tshikolo tsha Murangoni na Tshikolo tsha Luphai. Vhana vha izwi zwikolo vha bvisa mvelelo dza vhudi nga maanda.

Thimu ya bola ya milenzhe ipfi Maranzhe Hungry Lion. I ofhiwa govha lothe la ha Tshivhase nga mulandu wa u konesa. Yo dzhia zwiphuga zwo vhalaho nga maanda.
Pfanelo dza vhuthu

Tsha u thoma, hu na u di kumedzela kha ndayotheo ya pfanelo dza vhathu. Ndayotheo ya pfanelo dza vhathu, sa tsumbo, ndi u vha na pfanelo ya u thonifhiwa, ya vhutshilo, u vhofholowa kha vhupuli, u vhofholowa kha zwa vhurereli, u vhofholowa kha zwa lutendo, u vhofholowa kha zwa vhukonani na zwinwe. Inwe na inwe ya dzipfanelo dza vhathu idzi i a talutshedzwa u itela u kona u ita a tsheo yauri zwavhudi-vhudi i amba mini: pfanelo ya u vhofholowa kha vhupuli ndi pfanelo ine i nga si vhetshelwe mukano. 

Hone ni ri mini nga pfanelo ya u dibula? Tsumbo yo doweleaho kha u vhea mukano afha ndi yauri ri nga si tendele vhathu u huwelela ‘mulilo’ ngomu thiyetha yo dalaho ngeno hu si na mulilo. U ita ngauralo zwi do vhanga ndado nahone vhathu vha do vhaisala musi vha tshi lingedza u bva. Hone-ha, vha-dzia-mbofholowo (maliberali) vha kudana na u vhea mukano (kanula) kha mbofholowo ya u dibula, ngauri i anzela u shumiswa nga mivhuso u tsikeledza vhathu na dzikhumbulo dzi fhambanaho na zwine muvhuso wa toda vhathu vha tshi tenda khazwo kana u zwi amba.天皇陛下万歳！
Venḓa

Venḓa ḽo vha ḽi shango ḽa Vhavenḓa, vhathu vhane vha amba Tshivenḓa. Venḓa ḽo vha ḽi kha tshipiḓa tsha Devhula ha shango ḽa Afurika Tshipembe hune ṋamusi ha vundu ḽa Limpopo. Venḓa lo fhiwa vhuḓilangi nga 1 Luhuhi 1973, ḽa ḓa ḽa vha riphabuḽiki u bva kha Afurika Tshipembe nga 13 Khubvumedzi 1979. Fhedzi vhuḓilangi uvhu kha vhuriphabuḽiki ho vha vhu sa divhei kha mashango a dzitshaka.

Musanda wa u thoma wa Venḓa ho vha hu Sibasa. Nga murahu musanda wa ḓa wa vha Ṱhohoyanḓou. Muphuresidende wa u thoma wa Venḓa ndi vho Patrick Ramaano Mphephu.

Nga ṅwaha wa 1982, Yunivesithi ya Venḓa yo ḓo thomiwa sa fhethu ha pfunzo dza nṱha kha ḽa Venḓa.

Nga ṅwaha wa 1994, shango ḽa Venḓa lo mbo ḓi miliwa kana u vhuyelela murahu kha ḽa Afurika Tshipembe. 

## Vhathu vha ḓivheaho nga maanḓa vha Vhavenḓa
* Makonḓelele Mufamaḓi
* Rudzani Ramudzuli
* Maḓuvha Madima
* Phillip Nḓou
* Muphurofesa Tshilidzi Marwala
* Joel Ṋetshitenzhe
* Cyril Ramaphosa
* Sydney Mufamaḓi
* Khathu Mamaila
* Mathatha Tsedu
* Professor Mulalo Doyoyo
* Mulalo Mufamaḓi
* Azwifarwi Nkhumeleni
* Dr Lutamo Ramuedzisi
U lingana

Tsha ndeme kha ndayotheo ya dzipfanelo dza vhuthu ndi pfanelo kha u lingana. Sa kha dzinwe pfanelo-ndayotheo, hu na khanedzano nga ha uri zwavhudi-vhudi u lingana zwi amba mini. Vhothev ha-dzia-mbofholowo (maliberali) vha do tendelana uri  u lingana zwi amba uri a ho ngo tea u vha na khethululo. Kha khothe ya mulayo, sa tsumbo, a ho ngo tea u vha na khethululo nga muvhala/tsinde (mutswu kana mutshena) kana mbeu (tshinduna kana tshisadzi) kana vhurereli (Mukreste kana Mumuslim). 

Hu kha di vha na fhethu hune, sa tsumbo, zwine musadzi a amba khothe zwi vhalwa hafu zwi tshi vhambedzwa na zwine munna a amba. Izwi zwi sumbedza u farwa nga hu sa lingani. Hone u lingana zwi nga vha zwi tshi amba hafhu uri munwe u tea u wana muholo u fanaho kana u dzula nduni dzi fanaho? Vha-dzia-mbofholowo vha nga ri ‘hai’, fhedzi vha nga ita muvhilo wauri vhathu vhothe vha tea u vha na zwikhala zwi fanaho u  khwinifhadza matshilo avho - ngauralo hu ombedzelwa kha u khwinifhadza pfunzo ya vhothe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe.

Vha-dzia-mbofholowo, nga u pfufhifhadza, vha tenda kha u lingana phanda ha mulayo na u lingana ha zwikhala.
Mbofholowo ya muthu

Mutheo wa u tenda uhu ha vha-dzia-mbofholowo ndi ndeme ine vha-dzia-mbofholowo vha i vhea kha muthu na pfanelo na vhudifhinduleli hawe. Muthu munwe na munwe ndi wa vhuthogwa. Vhadzia-mbofholowo vha tenda uri vhathu vha u diitela tsheo na u sa vhudzwa zwine vha tea u ita tshifhinga tshothe. Vha tea u vhofholowa u tevhela vhutshilo vhune vha tama u vhu tevhela, tenda kha u ita ngauralo, vha sa do fhungudza/vhea mukano kha mbofholowo ya munwe muthu. Nga inwe ndila, pfanelo yanu ya u tandavhudza zwanda nga u vhofholowa i guma hune na thoma u kwama/thula munwe muthu.

U tenda uhu kha mbofholowo ya muthu zwi adzela minwe milayo yothe yo no dodombedzwaho. Hafhu, vhuliberali vhu toda u kondelelana ha mihumbulo yo fhambanaho, na, tshi kondaho u fhira zwothe, mihumbulo yo fhambanaho na yashu. Munwali a divheaho o vhuya ari, “A thi tendelani na zwine na amba, fhedzi ndi do tsireledza u swika lufuni pfanelo yanu ya u zwi amba.”
Ndayo ya mulayo

U di kumedzela uhu kha ndayotheo dza pfanelo dza vhuthu zwi tshimbilelana na zwi tsireledzaho kha vhutshinne (u sa tevhela mulayo) na u sa farwa zwavhudi nga vhavhusi. Khothe, sa tsumbo, muhatuli u tea u sa vha na sia nahone a nga si dovhe hafhu a vha mutshutshisi (nga manwe maipfi a nga si vhe mutambi na mulanguli nga tshifhinga tshithihi). Munwe na munwe, zwi tshi angaredza na muvhoso, u tea u lingana phanda ha mulayo - a hu khathalei uri ndi vho nnyi. Munwe na munwe a vhewaho mulandu wa u pfuka mulayo u tea u vhudzwa uri zwavhudi-vhudi u khou vhewa mulandu wa mini uri a do kona u ditsireledza. 

Muthu munwe na munwe ha na mulandu u swiekela hu tshi vha na vhutanzi ha u wanala a na mulandu. Vhahatuli vha tea u diimela nga vhothe, hu nga muvhuso kana munwe muthu a songo lingedza u vha vhudza zwine vha tea u ita, kana u vha shushedza. Tsheo i itwaho nga dzikhothe i tea u tendelana/tshimbilelana, zwi amba uri milandu i fanaho i tea u vha na mvelele dzi fanaho. Nga u pfufhifhadza, hu tea u vha na ndila kwayo ine vhathu vha farwa ngayo nga vhavhusi. 

Zwothe izwi zwi tshimbilelana na lutendo lwa vha-dzia-mbofholowo lwa uri muvhuso na shango vha tea u shuma nga u tevhela mulayo na uri dzinwe ndayotheo dza mulayo dzi nga si shandukiswe naho muvhuso u tshi nga toda u dzi shandukisa (sa tsumbo, pfanelo ya u thonifhiwa). Ndayotheo dza mulayo dzo raloho dzi anzela, hu si misi yothe u nwalwa kha mulayotewa wa shango.
Ndaka ya phuraivete na maraga wo vhofholowaho

Vha-dzia mbofholowo vha dzhia muhumbulo wa mbofholowo ya muthu na pfanelo dza muthu vha zwi livhisa na kha sia la ikonomi. Nahone, u ya nga divhazwakale, mutalukano wa pfanelo dza ndaka wo vha u mutheo wa mbofholowo ya muthu na pfanelo dza muthu. Tsha  u thoma hu na mulayo wauri vhathu vha nga ita uri ndaka i vhe yavho. Zwi tshi ya mudzini/mutheoni wazwo, zwi amba uri muthu munwe na munwe u a dilanga/ndi wawe ene mune zworalo a nga si vhe wa  munwe muthu, ndi uri, ha tei u vha phuli. Muthu onoyo o vhofholowaho a nga vha na ndaka ine ya vha yawe: zwiambaro, dzibugu, fanitshara, shango, nndu, dzigoloi hafhu na mihumbulo, ine ya tou vhidzwa ndaka ya vhuluvhi.

Tsha vhuvhili, vhane vha ndaka vha tea hafhu u tangana nga mulalo vha rengise ndaka dzavho na u renga ndaka dza vhanwe vhathu nga u vhofholowa. Vha-dzia-mbofholowo vha tenda uri muvhuso a wongo tea u dzhenelela nga maanda kha u rengiselana uhu ho vhofholowa. Izwi zwi tshimbilelana na lutendo lwa uri munwe na munwe u tewa nga maitele a ikonomi o vhofholowo-muvhuso a wo ngo tea u u gudela kana u vala bindu. Ndi tea u tendelwa u ita zwine nda humbula u nga ndi nga zwi ita vhukhwine. Vha-dzia-mbofholowo vha a vhudzisa nga ha mbofholowo ya muthu, arali a sa koni u ita dzitsheo idzi dza vhuthogwa nga ene mune. Izwi zwi tumana na mbuno dzo itwaho nga ha mbofholowo ya muthu, ngauri i toda u nekedzana ha milhumbulo na mahumbulwa o vhofholowaho.

Tsha vhuraru, vhadziambofholowo vhanzhi a vha tendi kha uri muvhuso u nga vha na mabindu: dzikhampani dza muvhuso, sa phufhela (ha u fhufhela mabufho), zwiporo/raliwei, vhadisi vha madi na mudagasi kanzhi zwi vha ndozwo nahone mithelo ya vhathu i shumiswa kha uri mabindu aya a bvele phanda. Hafhu, dzikhamphani dza muvhuso kanzhi dzi ta mutengo wa ntha kha vhashumisi u fhirisa dza phuraivete, dzine dza tea u tatisana zwi tshi da kha bindu na vharengi. 

Tshenzhemo kha lifhasi lothe i tikedza muhumbulo wa uri ndi nga u tatisana fhedzi hune ha fulufhedzisa tshumelo yavhudi na mitengo yavhudi (sa tsumbo, tshe ha thomiwa na u ita thundu dza muvhuso dzi vhe dza phuraivete na mupikisano, u lidzela lutingo kha vhupo vhuthihi Amerika, a zwi badelwi).

Tsha vhuna, vhadzimbofhowo vha a zwi tanganedza zwauri a huna tswikelelo kha mimaraga i linganaho. Kha u tenda kha nyengedzedzo kha u lingana ha zwikhala, vha dzia mbofholowo a vha funi u fhelisa maraga; ndivho yavho ndi u konisa vhathu u vha tshipida tsha maraga na u bindula kha wo. Vha toda u fhelisa mivhuso na mikano i songo teaho na zwitsireledzi zwine vhathu vha tangana nazwo, u nea tswikelelo khulwane kha pfunzo na vhugudisi ha khwine na u ita uri mafhungo o teaho nga ha u dzhenelela mimaraga a wanale.
Vhuvhusahoṱhe ho vhofholowaho

Zwavhudi-vhudi, vhuvhusavhothe a si inwe ya dzindeme-thikho kha vhuliberali, fhedzi u engedza kho dzo vhuvhusavhothe/demokirasi vhu vha sisiteme ya politiki ine ndeme idzi dzi nga wanala khaho. Nga vhuronwane: vhadzimbofholowo vha tenda uri ndi vhuvhusahothe ho vhofholowaho, hu si ‘vhuvhusahothe ha lihoro lithihi’ nahone hu si ‘vhuvhusavhothe ha vhathu’ zwine zwa todea. 

A zwi vhi zwo lingana kha vhuvhusavhothe ho vhofholowaho u vha na dzikhetho nga misi arali hu tshi tou vha na lihoro lithihi fhedzi line ha nangwa khalo, kana arali vhunzhi ha vhathu vha tshi khetha muvhuso une wa fulufhedzisa u vhulaha mirado ya tshigwada kana kilasi, kana arali hu si vhothe vhadzulapo vha minwaha ya nga ntha ha yo tewaho vha tshi tendelwa u khetha. 

Vhuvhusavhothe ho vhofholowaho vhu toda dzikhetho dzo vhofholowaho na dzi tanganedzeaho/khetho kwao, dzine dza farwa nga misi nahone dzine vhadzulapo vhothe (kanzhi vha minwaha ya 18 kana u fhira) vha tendelwa u khetha-fhedzi hafhu, i toda theo-ndeme dzothe dzo buletshedzwaho afha: u dikumedzela kha ndayotheo dza pfanelo dza vhuthu, u lingana, ndayo dza mulayo, mbofholowo ya muthu, ndaka ya phuraivete na maraga wo vhofholowaho.

Tshinwe tshipida tsha vhuthogwa kha vhuvhusavhothe ho vhofholowaho ndi tshine tsha vhidzwa u fhandekanywa ha maanda. Izwi zwi amba uri hu na khoro nthihi/tshigwada tshithihi tshine tsha vha na maanda a u ita/mea milayo (phalamende), inwe khoro i ne ya vha na maanda a u dzhenisa tshumisoni milayo iyo (muvhuso kana ‘vhulanguli’) na inwe khoro (dzi khothe) ine ya vha na maanda a u hatula dziphambano na u tatisana hune ha nga vha hone hu tshi bva milayoni iyi. Vha-dzia-mbofholowo vha tenda uri maanda aya ha tei u vha zwandani zwithihi, ngauri izwo zwi nga ita uri hu vhe na tshumiso mmbi ya maanda na vhufhura. Nga u fhandekanya maanda aya zwothe zwiimiswa izwi (phalamende, mulanguli, dzikhothe) zwi a tolana na u tikedzana.

Hu na minwe mitheo ya vhadziambofholo ine ya tou vha ya ndeme vhukuma. Kha sialala la vhadziambofholowo, sa tsumbo, vhutivho/u kondelelana ndi mutheo wa mbofholowo. Vhadziambofholowo vhanzhi vha tenda uri izwi na mitheo i a didela zwi tshi tevhela u tenda kha ndayotheo dza vhuthu na mbofholowo ya muthu.

Kha u fhambana na dzinwe dzisisiteme dza lutendo lwa zwa polotiki, vhuvhofholowi a vhu edzi u vha ‘vha tevhela ngona ya saintsi’ (scientific) nahone muthu a nga kona u kala ‘u kuna’ ha vhudziambofholowo. Vhuvhofholowi (vhuliberali) ndi u tenda hu shandukaho, hu didowedzaho na hone ho dzikaho hune ha nekana nga thandululo kha thaidzo dza namusi/maduvha ano. Vhuvhusavhothe ho vhofholowaho ndi khwathisedzo yo sikwaho u lwa na tshumiso mmbi ya maanda na vhufhura ha u tshimbilelana nayo.
Gauteng

**Gauteng** ndi lone vundu lituka kha mavundu a Afurika Tshipembe. Fhedzi, ndi hune hawanala musanda wa Afurika Tshipembe une wavha Pretoria. Hudovha ha wanala Dorbo khalwanesa ya Afurika Tshipembe ine yavha Johannesburg.

Gauteng ndi lone vundu lo pfumesaho khala Afurika Tshipembe. Henefha gauteng ho dovha ha wanala mudi wa Soweto. Soweto hu divhea ngauri vho rapolotiki vhanzhi vha vhathu vhatsu vha bva henefha.

## Pfunzo
Yunivesithi dza Gauteng ndi dzivhelaho:

Yunivesithi ya Pretoria, Yunivesithi ya Johannesburg, Yunivesithi ya Witwatersrand, Yunivesithi ya Afurika Tshipembe, Tswane Yunivesithi ya Thekhenolodzhi na Vaal Yunivesithi ya Thekhenolodzhi.

## Dzinyambo
Dzinyambo dzi ambiwa Gauteng ndi dzivhelaho:

English, tshiVenda, sePedi na Afrikaans
Dorobo ya Musina

Ndi khou da u amba nga ha dorobo ya Musina

Dorobo iyi I wanala kha zhango la Afurika shangoni la Afurika Tshipembe. Dorobo iyi yo ita masakha na shango la Zibabwe devhula ha Afurika Tshipembe. Huna vhathu vho no Tshitaliana. Dzina ili lo da nge Makhuwa vha balelelwa nga u bula ipfi lo no ri "Musina" vha vho tou ri "Messina". Dzina la Musina li amba zwila zwine Vhatshena vha ri ndi "Copper"
Muṱuku na delele

hezwi ndi zwiliwa zwi thangeleliwaho nga **vhavenda** vhothe shango nga vhuphara. nga maanda tshilimo musi vhathu vho dzula mirunzini. zwinwe zwa zwiliwa zwine vha zwi funa ndi thanga
Enginiari (Engineering)

Enginiari ndi vhutsila vhune nga khaho ha shumisiwa ndivho ya saintsi (science) kha u khwinisa matshilo a vhathu. Zwinwe zwa zwibveledza zwa Enginiari ndi dzigoloi dzine ra tshimbila nda dzo. Manwe a matavhi a Enginiari ndi Elekithirikhala, Mekhenikhala, Sivili, Khemikhala na Maini. 

Arali muthu a tshi toda u vha Enginiara (muthu a shumaho zwa Enginiari), a nga ya a guda degirii ya Enginiari kha dzi yunivesithi dzine dzavha na pfunzo dza Enginiari.
Yunivesithi

**Yunivesithi** (, ) ndi fhethu hune ha gudiwa dzipfunzo dza antha. Dzinwe dza dzi yunivesithi ndi Yunivesithi ya Venḓa, Yunivesithi ya Johannesburg, Yunivesithi ya Pretoria, Yunivesithi ya Devhula-Vhukovhela, Yunivesithi ya Zimbabwe, na dzinwe dzi yunivesithi ya nnzhi lifasisni. 

Shango la vha na vhathu vhanzhi vha ne vha vha pfunzo dza ntha, ekononi yahone iya aluwa zwavhudi na vhathu vha hone vhakona utshila zwa vhudi. Tsumbo ya izwi ndi shango la Japan.
Sivili

Sivili Enginiari ndi vhitsila vhune ha angaredza u fhata zwifhato zwilapfu, dzibada, madamu a madi na zwinwe zwifhato zwinzi. 

Muthu asthi toda uvha Sivili Enginiara a nga ya a gudela Sivili yunivesithi. Degirii ya hone i dzhia miwaha mina musi muthu a yunivesithi.
Saintsi

Saintsi.

**Saintsi** ndi ndunzhendunzhe ya vhusedzi, vhugudi, kana ndivho ngaha mupo. Nga uri mupo u angaredza zwithu zwinzhi, na saintsi yo tandavhuwa nga maanda.

Ndivho ya saintsi u thusa vhathu vhanzi kha u khwinisa vhutshilo hashu. Dzi enginiara dzi shumisa ndivho ya saintsi khau fhata madamu a madi, na uita dzigoloi na zwifhufhani. Madoketela a shumisa ndivho ya saintsi khau u toda mishonga ya uri alafha.

## Etymology

Ipfi *saintsi* ḽo shumiswa nga Luisimane u bva kha ḓana ḽa vhu 14 ḽa miṅwaha (Luisimane lwa Vhukati) nga muhumbulo wa "tshiimo tsha u ḓivha". Ipfi ḽo hadzimiwa kha luambo lwa Anglo-Norman sa ṱhalusamaipfi , ḽe ḽa hadzimiwa kha ipfi ḽa Lulatini , zwine zwa amba ', dzina ḽi bvaho kha  zwine zwa amba ', zwone zwiṋe ndi ḽiiti ḽi shumaho ḽa zwino ḽa sciō '.

Hu na mihumbulo minzhi ya vhubvo ha ipfi ḽa u fhedzisela ' *saintsi*. U ya nga Michiel de Vaan, muḓivhi wa luambo wa Mudatshi na muḓivhi wa Luindo-Yuropa,  zwi nga vha zwo bva kha luambo lwa Proto-Italic sa  kana  zwine zwa amba ', zwine zwa nga bva kha luambo lwa Proto-Indo-Yuropa sa ,  zwine zwa amba '. *Ṱhalusamaipfi ya Ludzheremane lwa nga ngomu* yo dzinginya  ndi tshivhumbeo tsha murahu tsha , zwine zwa amba ', zwine zwa nga bva kha Luproto-Indo-Yuropa ** nga Lulatini , kana  u bva kha  zwine zwa amba '.

Kale, saintsi yo vha i tshi amba "nḓivho" kana "ngudo", zwi tshi tshimbilelana na vhubvo hayo ha Lulatini. Muthu we a vha a tshi ita ṱhoḓisiso dza saintsi o vha a tshi vhidzwa "muḓivhi wa fiḽosofi ya mvelo" kana "munna wa saintsi". 28 Nga 1834, William Whewell o ḓivhadza ipfi *rasaintsi* musi a tshi vusulusa bugu ya Mary Somerville *ine ya pfi On the Connexion of the Connexion of the Sciences*,  a tshi ḽi ṋea tshirunzi kha "muṅwe munna wa vhuṱali" (khamusi ndi ene muṋe).
CIDA

Ndi gudedzi la vhudi, li wanala kha inwe ya dzi dorodo khulwane dza afurika tshipembe johannesburg, ndi gudedzi lisa bedelwi. ndi gudedzi li neaho ngudo ya mahala zwine vha tou lilisana na vha shayaho. vha nea ngudo ya zwa mabindu lune muthu a do fehdza o wana BBA degree, zwi dzhia minwaha isa padi miraru u wana tshitifukethi tsha u sumbedza uri no phasa
Enginiara

Enginiara ndi muthu ane avha na ndivho ya Enginiari. Dzi Enginiara ndi vhathu vhane vha khou todea nga vhunzi lifhasini nga uri vhathu avha ndi vhanwe vha vhathu vhane vha ita uri vhutshilo vhuvhe ha vhudi. 

Mashong a songo bvelaho phanda ndi one are na thahelelo khulwane ya dzi Enginiara. Usa vha na dzi Enginiara  nnzhi ndi zwine zwa zwithu zwino ita uri ekonomi ya mashango aya isi aluwe zwa vhudi.
Patrick Ramaano Mphephu

Vhamusanda vho **Patrick Ramaano Mphephu** vho bebiwa nga 17 Lambamai 1924 kha la Dzanani. Vho vha vhone muphuresidende wau thoma wa Venḓa nga .
Ndau

**Ndau** ndi phukha ya milenzhi mina ya lushaka lwa zwimange. Ndau ndi yone ya vhuvhili ngau hula kha lushaka lwa zwimange nga murahu ha nngwe.

## Divhani
* Vhandau (vhathu vha Tshishona)

## Ndaedzi
Nngwe

**Nngwe** ndi phukha ya milenzhe mina ya lushaka lwa zwimange. Nngwe nga tshikhuwa ndi Leopard zwimange.

## Ndaedzi
Nḓou

**Nḓou** (*elephant*) ndi iṅwe ya phukha khulwane shangoni. Nḓou ina milenzhe mina. I la maṱari a miri na mahatsi

## Human relations

Dzi nḓou dzo vha phukha dzino shuma u tou bva kha tshifhinga tsha Indus Valley Civilization miṅwahani ya 4,000 yo fhiraho ,nahone dzikha ḓi shuma na kha musalauno. Ho vha hu na dzi nḓou dza 13,000-16,500 dze dzavha dzho hiriwa ngei Asia nga 2000. Phukha idzi dzovha dzi tshi tou  dzhiwa madakani musi dzina miṅwaha ya ubva kha 10 uswika 20, na miṅwaha miṅwevho ine dzovha dzikhadi tenda u gudisea mishumo hune dzanga kona u shuma tshikhala tshilapfu.. dzovha dzi tshi farwa nga zwikwekwe  zwa sialala, fhedzi u bva nga 1950 ho vha hu khou shumiswa mishonga ya u dzidzivhadza . Vhathu vha tshaka dza Asia vho gudiswa U shuma sa zwipuka. Dzi ndou dza Asia dzi shuma u hwala vhathu na zwishumiswa zwo yaho ngau fhambana khathihi nau ranga phanda kana u tshimbidza mishumo ya sialala. Dzi dzhielwa nṱha ngauri dzi a kona u shuma mishumo ino koṋda kana i lemelaho nga, nungo, muhumbulo na vhukoni.Nḓou dzia kona u fara ṋdula dza kushumele kana milayo ino paḓa 30.Vhunzhi ha dza tshinnani dzi khombo , ngauralo dzi shuma dzo vhofhiwa u swika dzi dzika.

Kha ḽa India, hu pfi nḓou nnzhi dzine dza khou shuma dzo vha dzi tshi tambudzwa. Vhone na dziṅwe nḓou dzo thubwaho vho tsireledzwa nga fhasi ha Mulayo wa Thivhelo ya Tshiṱuhu kha Zwipuka wa 1960 .  Kha ḽa Myanmar na Thailand, u remiwa ha maḓaka na zwiṅwe zwithu zwa ikonomi zwo ita uri hu vhe na tshivhalo tshihulwane tsha nḓou dzi sa shumi zwine zwa ita uri hu vhe na thaidzo dza mutakalo kha nḓou dzone dziṋe khathihi na thaidzo dza ikonomi na tsireledzo kha vhathu vhane dza dzula vhukati havho.  

Maitele a u shuma na dzi nḓou o no lingedziwa na kha ḽa Afrika. U fuwa ha nḓou dza Afrika ngei Belgian Congo zwo thoma nga ndaela ya Leopold II wa Belgium nga ḓana ḽa vhu 19 ḽa miṅwaha nahone zwi kha ḓi bvela phanḓa u swika na zwino nga Senthara ya u Fuwa ha Nḓou ya Api .

Bugu tshumiswa.
Sibasa

**Sibasa** ho vha hu Musanda wa zwa vhubindudzi ha Venda musi vhuḓilangi vhu saathu u wanalea nga nwaha wa 1979. Dzina iḽi ḽa uri Sibasa ḽo ḓa nga nwambo wa vhatshena vhe vha vha vha sa koni u bula uri "Tshivhasa". 

"Tshivhasa" ndi dzina ḽa Khosi ya ha Tshivhasa ye ya vha itshi khou vhusa nga tshifhinga tshine vhatshena vho swika ngatsho Venda. Fhethu afha hu dovha ha ḓivhea nga u pfi Gambani kana Mbilwi. Henefha ndi hune ha wanala tshikolo tsha Mbilwi. Fhedzi musanda wo do pfulutshela Ṱhohoyanḓou.

Sibasa ndi tsini na Makwarela. Hafhala hune ha pfi thohoyandou ho rinwa nge havha hu tshi dzula khosi Thohoyanḓou.. ndi musanda wa vhavenda, ridi tongisa nga sialala!
Ḓorobo dza Limpopo

## Dziṅwe dza Ḓorobo dza vunḓu ḽa Limpopo ndi dzi tevhelaho

* Alldays
* Bandelierkop
* Bela Bela (Warmbaths)
* Bushbuckridge
* Elim
* Giyani
* Gravelotte
* Haenertsburg
* Hoedspruit
* Klaserie
* Lephalale (Ellisras)
* Letsitele
* Leydsdorp
* Louis Trichardt
* Makwarela
* Modimolle (Nylstroom)
* Modjadjiskloof
* Mokopane (Potgietersrus)
* Musina (Messina)
* Naboomspruit
* Ofcolaco
* Phalaborwa
* Polokwane (Pietersburg)
* Shayandima
* Sibasa
* Thabazimbi.                  * Tshilamba.                    * Thohoyanḓou
* Tzaneen
* Vaalwater
* Vivo
Musina

**Musina** (**Messina**) ndi ḓorobo ino wanala devhula kha vunḓu ḽa Limpopo kha ḽa Afurika Tshipembe. I tsini na mukano wa Zimbabwe. Mulambo wa Ḽimpopo u kha devhula ha ḓorobo iyi.

Ḓorobo iyi ina vhathu vha fhiraho +40,000. Ḓorobo iyi yo alusiwa ng nthani ha mimaini ya koporo.

{{Vhembe District Municipality

Zwikolo
 
Musina high secondary school
Renaissance secondary school
St Martin de porres primary school
Makushu primary school
Rixile primary school
Mulambo wa Limpopo

**Mulambo wa Limpopo** 

Ubva nga ngomu ha dzhango la Afurika wa elela utshiya vhubvaḓuvha. Mulambo uyu nga vhulapfu u nga eḓana na khiḽomithara dza 1,600. Ndi wone mulambo wa vhuvhili nga u hula kha milambo ino elela itshiya vhubvaḓuvha. Mulambo muhulwane wa hone ndi Zambezi.

Mulambo wa Limpopo u shuma sa mukano vhukati ha Afurika Tshipembe na Botswana kha thungo ya vhukovhela ha Afurika Tshipembe. Mulambo wa Limpopo u dovha wa shuma sa mukano vhukati ha Afurika Tshipembe na Zimbabwe kha thungo ya devhula ha Afurika Tshipembe.

## Ndaedzi
Louis Trichardt

**Louis Trichardt** ndi ḓorobo ino wanala kha vundu la Limpopo Khaḽa Afurika Tshipembe. I wanala kha nḓila ya N1 vhukati ha Polokwane na Musina. Ḓorobo iyi yo aluswa nga vhulimi. Mavu a henefha ndi vhudi kha zwilinwa zwi ngaho sa miomva, manngo, nambelo na nḓuhu.

Vhunzhi ha vhathu vha no dzula afha vha amba tshiVenḓa sa luambo lwa vho. Ḓorobo dzi ne dza vha tsini na Louis Trichardt ndi Polokwane, Thohoyanḓou, Musina na Biyaba.

Dorobo dza tsini ndi Polokwane, henefha hu na vhadzulapo vha 25.360 (2011).

## Ndaedzi
Makwarela

**Makwarela** ndi muḓi uno wanala vhubvaduvha ha Sibasa. Makwarela a si kule na Sibasa lune muthu anga tshimbila nga milenzhe u bva Makwarela uya Sibasa. Dorobo khulwane ya tsini ndi Thohoyanḓou.

## Nga ha Makwarela
Hoyu mudi u wanala zwithu zwothe, sa tsumbo: khireshe dzo vhalaho, phuraimari dza fhasi na dza nntha, sekondary u swika kha magudedzi. U dovha wa vha na mavhengele khathihi na vhushumela vhapo risa hangwi na kiliniki. Ndi munwe wa midi yo fhatutshedziwaho vhukuma. Kha hoyu mudi hu dovha havha na Giratshi yau shela petirolo khathihi na dzi kilaba.

Kereke dzothe dzo yaho ngau fhambana dzi hone hanefha kha honoyu mudi wa Makwarela.

## Pfunzo
Gudedzi la Finyazwanda ḽi wanala henefha Makwarela. Gudedzi ili ndi la ugudisa vhathu mishumo ya zwanḓa, ndi nga zwo hu tshi pfi ndi Finyazwanda.

## Vhadzulapo
Vhunzhi ha vhathu vha no dzula afha vha amba TshiVenḓa.
Liivha

Liivha kana Tshiivha ndi tshinoni tshi wanalaho dakani kana fhethu hu dzulaho vhathu. Tshinoni itshi tsho naka nga maanda,
Vhathu vhanwe vha a la tshinoni ithsi. Vhathu vhanwe vha dzhia tshinoni itshi sa tsumbo ya mulalo. Heyi ndi yone yone ngoho.
Phukha

**Phukha** ndi zwithu zwi no tshila zwa milenzhe mina. Hu na phukha dza ḓaka na phukha dzo fuwiwaho. 

Phukha dza ḓaka ndi dzi no tshila dakani. Dziṅwe dza phukha dza ḓaka ndi ndou, nngwe, ntsa, na ndau.

Phukha dzo fuwiwaho ndi phukha dzi no dzula na vhathu. Dziṅwe dza phukha dzi no dzula na vhathu ndi kholomo, mbudzi, mmbwa, na zwimange.

Phukha nga tshi Venda na nga luisimane

Ndau-Lion
Tshimange-Cat
Mbudzi-Goat
Nowa-Snake
Nguluvhe-Pig
Sunzi-Ant
Bete-cockroche
Nzie-Grasshopper

## Ndaedzi
Giyani

**Giyani** ndi ḓorobo ino wanala Greater Giyani Local Municipality, Limpopo kha la Afurika Tshipembe. Hovha hu musanda wa Gazankulu, shango la vha-Tsonga (kana Matshangana). Zwa zwino Giyani ndi musanda wa masipala Mopani.

## Vhathu
Vhunzhi ha vhathu vha no dzula Giyani vha amba thsi-Tsonga kana tshithsangana.

Dorobo dza tsini ndi Thohoyandou na Tzaneen.
Tshwane Yunivesithi ya Thekhenoḽodzhi

**Tshwane Yunivesithi ya Thekhenoḽodzhi** ndi iṅwe ya dzi yunivesithi khulwane dza Afurika Tshipembe. I wanala ḓoroboni ya Pretoria kha vundu la Gauteng.

Sa izwi dzina ḽayo ḽi tshi diamba, yunivesithi iyi hu gudiwa ngudo dza thekhenoḽodzhi.
Li-Sotho

**Li-Sotho** (Sotho: 'Muso oa Lesotho) ndi shango. Musanda wa Li-Sotho ndi Maseru. Henefha hu na vhadzulapo vha 2.203.821 (2016).

## Ndaedzi
Yunivesithi ya Cape Town

**Yunivesithi ya Cape Town** ndi univesithi ya Afurika Tshipembe ino wanala Cape Town kha vundu la Kapa Vhukovhela.

## Zwinzh zwi kha
* Yunivesithi ya Cape Town

* Sudáfrica| ]
*áfrica| ]
Vondwe

Vondwe ḽiṅwe ḽa mashango o shudufhadzwaho nga vhathu vhanzhi vhukuma.vondwe li wanala kha la ha tshivhase. Vondwe ndi fhethu hu sina thavha. li wela kha mashango ane avha tsini na thohoyandou. shango la vondwe li vhuswa nga vhamusanda vho-Rammbuda Gumani. lina zwikolo zwa dzi phuraimari zwivhili, zwine zwavha mutshalingana primary school tshine princepal watsho ndi vho-Gavhig ladys tshitwa. Tshinwe ndi vondwe primary school. princepal watsho ndi vho-Daswa. Tsha kona uvha na Gumani technical high school .
Breinigerberg

**Breinigerberg** ndi dorobo wa phurovinsi ya Nordrhein-Westfalen, Germany. Dorobo iyi ina vhathu vha fhiraho 971 (2005).

* Breinigerberg
* Breinig + Breinigerberg
Uetersen

**Uetersen** ndi dorobo wa phurovinsi ya Schleswig-Holstein, Germany. Dorobo iyi ina vhathu vha fhiraho 17.865. 

* Uetersen
Curitiba

]

**Curitiba** ndi mudi (kana dorobo) wa tshipembe Brazil, henefha hu na vhadzulapo vha 1.879.355 (2015).

## Zwinzhi zwi kha
* https://www.curitiba.pr.gov.br
* https://www.curitiba-brazil.com
* Commons:Curitiba
Maambele

Azwifarwi Nkhumeleni

*'Maambele* ndi maipfi ane musi a tshi ambiwa hatu u buletshedza. A amba u fana na mavhuvhisi.

## Sa tsumbo

#Munna uyu ndi ndou-Zwi tshivha zwi tshi khou to u amba fhedzi uri munna una maanda.
#A si mbipo ndi tseisa vhaeni-Ha huvha hu tshi khou ambi uri muthu o vhifha(fhedzi nga tshivenda uri muthu o vhifha ndi u semana)
#Musadzi uyu u a vuwa-Zwi tshi tou amba fhedzi uri u a silinga(u lowa)
Vhakwevho vha luonde lwa hamatidza nyangovhe nyangala

Mukwevho wa Ha-Matidze-ngovhe-nyandala

Mutavhatsindi wa Luonde

Vhe nguluvhe khulu dzi Luonde Zwugwa mutada zwi Luvhola

Vhe thavha khulu dziya rendana,

Luvhola yo renda Luonde.

Gambana dzwugu thavhani ya Luonde, mutanzhela u khoroni.

Vhe u lima ndi a lima, ndi kundwa nga mbeu ya u gobela.

Kotamani yo sia mutshinyalo.

Ndi Vho-Siebela nguluvhe, Vho-Nungu vhanda nga u edela.

Wa ntswu milomo tshivhala vha tshiamba mano.

Nyamula-zwivhisi, mula mavhele vhusiku, hone a tshingala masiari vha muitani.

Ya kundwa muvii kha

i dzule zwayo.

Dzulani zwanu Mukwevho!

Ramatsitsi
Cyril Ramaphosa

**Cyril Ramaphosa** o bebiwa nga nwaha wa 1952 Lara 15. Ndi mulwela mbofholowo wa shango la Afurika Tshipembe zwino ndi murangaphanda wa shango la Afurika Tshipembe o vha murangaphanda wa shango nga murahu ha Muphuresidennde Vho Jacob Zuma. O lwela mbofholowo ya fhano shangoni lashu. Cyril Ramaphosa ndi Muvenda wa vhukuma nahone o dzhena tshikolo ngei kha tsha Mbilwi nangei Turfloop gudedzini ya Bulugwane o wana pfunzo ya ntha vhukuma. U na lupfumo lu fhiraho 55 milioni, u na vhana vhatanu, o mala u na mufumakadzi. Cyril Ramaphosa ndi rambindu muhuluwane vhukuma a divheaho shangoni lothe nga vhuphara, tshe a thoma u shuma sa phuresidennde o no disa tshanduko shangoni lashu. O saina thendelano  na mashango a nnda kha tshipitshi tshawe o amba nga ha u lwa na vhushayi shangoni lashu, o amba na nga u lwa na vhugevhenge, na u disela vhaswa mishumo. Minwedzini yo fhiraho o amba na nga mafhungo mahulu a kwamaho u tambudzwa ha vhana na vhafumakadzi. Cyril Ramaphosa u vhidziwa sa muthu o no amba na vhulavhukanyi a dovha a vha na tshikili tsha u kona u ambedzana na mashango manwe na u wana vhubindudzi. Cyril Ramaphosa o wana tshiphuga tsha u vhusa mabindu manwe hafha Afurika Tshipembe sa McDonald, mudzulatshidulo wa MTN na munwe wa khaphani ya Lonmin. Nga nnda ha izwi zwavhudi zwe a ita o sasaladziwa nga tshiwo tsha Marikana ngei mainini na nga kulangele kwa mabindu awe.
Vhutalu

Vhutalu ndi kushango kune kwavha kha la ha tshivhasa ha khosi vho Moses Gandamipfe, ndi shango la vhudi line lavha ntha ha dzi thavha mudagasi u do thama u shuma husi kale kha la Vhatalu.

Ri livhuwa vhadzulapo vha Vhutalu nga upfana havho uri mudagasi u swike khavho.

Dzi ndivhuwo u bva kha Azwifarwi Nkhumeleni nwana wa vho Npfunzeni Wilson Nkhumeleni, murathu wavha koma vho Azwidivhalei William Nkhumeleni ndi sa hangwi na makhadzi vho-Nnditsheni Nemutamba na mukomana Azwikonei Colbert Nkhumeleni.

Musanda vho-Moses Gandamipfe na vhadzulapo vhothe vha vhutalu.
Kimberley

**Kimberley** ndi musanda wa phurovinsi ya Kapa Devhula kha la Afurika Tshipembe. Henefha hu na vhadzulapo vha 225.160  (2011).
Alldays

**Alldays** ndi ḓorobo ino wanala Limpopo kha la Afurika Tshipembe, henefha hu na vhadzulapo vha 2.987 (2011).

## References
Tzaneen

**Tzaneen** ndi ḓorobo ino wanala Greater Tzaneen Local Municipality, Limpopo kha la Afurika Tshipembe.
Wikipedia

**Wikipedia** ndi encyclopedia ya mahala, ya nyambo nnzhi, nahone yo dzudzanywaho nga tshumisano. I langiwa nga Mutheo wa Wikimedia, dzangano ḽi sa shumeli malamba ḽine ḽa badelwa nga miṋeelo. Thero dzayo dzi fhiraho milioni dza 63 nga nyambo dza 334 dzo ṅwalwa nga vhashumi vha u ḓifunela vha bvaho shangoni ḽoṱhe nahone dzo dzudzanywa lu fhiraho 3,5 bilioni. Muṅwe na muṅwe a nga shela mulenzhe kha u vusuludza zwi re ngomu, arali siaṱari ḽi songo tsireledzwa kha u shumiswa luvhi u itela u iledza thaidzo kana khanedzano.

Yo sikwa nga ḽa 15 Shundunthule, 2001, nga Jimmy Wales na Larry Sanger, nahone ndi ṱhalusamaipfi khulwanesa na i ḓivheaho vhukuma kha inthanethe. U bva tshe ya sikwa, Wikipedia yo no ḓivhea, yo vha vhukati ha webusaithi dza fumi dzine dza dalelwa vhukuma ḽifhasini. Projeke ya Wikipedia i ṱaluswa nga masia mararu a ndeme ane, oṱhe, a ṱalusa mushumo wayo kha web. Muhumbulo une wa ri "Encyclopedia ya mahala ine muthu munwe na munwe a nga i dzudzanya" u talutshedza milayo mivhili iyi:

Ndi encyclopedia, ine ya pfeseswa sa tshishumiswa tshine tsha tendela u kuvhanganya, u vhulunga, na u fhirisela mafhungo nga nḓila yo dzudzanyeaho.

Ndi wiki, ngauralo, vhukati ha zwiṅwe zwithu, muṅwe na muṅwe a nga i dzudzanya.

Kha nyambo dza 334 dze ya gandiswa ngadzo, tharu dzi na thero dzi fhiraho milioni: Luisimane, Lucebuano, Lusweden, Ludzheremane, Lufura, Ludatshi, Lurussia, Luitalia, Lupania, Lupolish, Lusamaria, Luvietnam, Ludzhapani, Luarabu, Luputugisi, na Luegipita.
Elim

Sibadela tsha Elim tshodzula vhukati ha dorobo ya Louis Trichardt na waterfal kha ndila ya uya Giyani.
Ulumelisa ha Tshivenda

**Aa** for the Ladies- havha vhathu vha vhasadzi 
**Ndaa** for the Gentle Man- ha vhathu vha vhanna

Ndi matsheloni avhudi - Good Morning 
Ndi masiari avhudi- Good Afternoon
Ermelo

**Ermelo** ndi ḓorobo ino wanala Mpumalanga kha la Afurika Tshipembe. Henefha hu na vhadzulapo vha 83 865 (2011).
Knysna

**Knysna** ndi ḓorobo ino wanala Kapa Vhukovhela kha la Afurika Tshipembe. Henefha hu na vhadzulapo vha 51 078 (2011).

## Ndaedzi
Tshikona

**Tshikona** ndi mitshino wa tshiVenḓa une wa tshinwa nga vhathu vha tshinnani.

Uyu ndi mutshino une wa tshiniwa musi ho takaliwa nahone musanda,musi hutshi khou liliwa ndi musi hu tshi khou vhulungwa vhahali sa tsumbo vhothovhela, vhamusanda,magota, vhakoma na vhakololo havha ndi vhana vhamusanda ndi vhalushaka lwatsini musanda.

Musi ho takaliwa a tshi khou nanela mananga,murumba u tshi khou u tambela tshnda gole lia rivhuwa lukole lwa reremela vhathu vhadodzwa mafhura ri amba mvula.

Ulu ndi luimbo lwa nanga zwi fhala uri Vhavenda vho bva nadzo mashangani a maisha mahulu,kati Africa kana Africa kati.

Dzina mutevhe wa dzo ubva kha ya u thoma u shwika kha ya u fhedza,ndi uri ubva kha lu tilo(thuku-thuku)u swika kha ya u fhedza (zika).

Nanga he dzi a dzi so ko u wanala hunwe na hunwe rine ritshi hula rodivha uri musununu u wanala Tshaulu tshaha Bohwana thsa khosi ya mufumakadzi.

Na rine nanga dza tshikona tshashu tsha Vhutalu la Vhamusanda Vho-Moses Gandamipfe ro dzi wana henendei,dza vhuya dza eliwa nga mukalaha Vho-Johannes Nemurura na Emanuel Nengome we a vha e malugwane wa tshikona. Vhunambi vhu tshi tou bebelwa nga uri hoyu o divha mananga a tshe mutuku. Yo vha i tshi tou vha mpho hezwi.

Musi tshi tshi simiwa tshashu ho vha hu tshinga thoma malugwane nga thakhula ya we ya u tou vhadiwa nga muri kana madukana ano fana na vho Manyodo na ene hoyu ndi wa ngome ya mathula.

Vhapfe a tshi huwelela a tshri"Ahee!!!vhutalu ahee!!!ndi tshikwashila tsha ha Manedzhe tshisa dali nga mvula una tshino dala nga mavhi-vhili!!!rido dzhena rothe nga mananga ra bvumela.Nne Azwifarwi Nkhumeleni ndovha ndi tshilidza Nzhingi.Khoroni musanda li tshi kha divha lolala la Vho Gandamipfe mukoma muhulwane ndi vho khotsi muhulu Vho Azwidivhalei William Nkhumeleni khotsi a Azwikonei.
Pigazzano

**Pigazzano** ndi dorobo wa phurovinsi ya Emilia-Romagna, Italy. Henefha hu na vhadzulapo vha 20 (2009).

## Ndaedzi
Afurika

**Afurika** ndi dzhango ḽa vhuraru nga vhuhulwane, nga murahu ha Asia na Amerika. I wanala vhukati ha lwanzhe lwa Atlantic vhukovhela na lwanzhe lwa India vhubvaḓuvha. Lwanzhe lwa Mediterranean lu fhandekanya na dzhango ḽa Yuropa devhula; Strait ya Gibraltar, ine ya vha na vhuphara ha 14.4 km, i ṱanganya dzhango ḽivhili. Lwanzhe Lutswuku lwo fhandekanya na Luṱanga lwa Arabia vhubvaḓuvha, nahone lwo ṱangana na Asia nga Isthmus ya Suez, tsini na vhugabelelo ha Egipita. Ina vhupo hoṱhe ha 30,272,922 km2, zwine zwa imela 20.4% ya vhupo ha ḽifhasi. Vhathu vha hone vha fhira 1.4 billion, 15% ya vhathu vha shango. Dzingu ḽo khethekanywa ḽa vha mashango a 54 ane a ḓilanga, ḽiṅwe ḽao, Egypt, ndi ḽa transcontinental, nga nnḓa ha mashango mavhili ane a ḓivhiwa nga tshipiḓa na mavundu mavhili o ḓitikaho ngao.

## Ndaedzi
Lituania

**Lituania** (lithuanian: *Lietuva*) ndi shango. Musanda wa Lituania ndi Vilnius. Henefha hu na vhadzulapo vha  2.869.690 (2016).
Mukumbani

Mukumbani ndi musanda wa ha Tshivhase. Musanda uyu wo dzula nga fhasi ha thavha wo sedza thungo dza Sibasa na Thohoyandou.
Soweto

**Soweto** ndi tshipida tsh dorobo ya Johannesburg hune ho vha hu tshi dzula vhathu vhatsu fhedzi nga tshihinga tsha khethululo nga muvhala.

## Ndaedzi
Yunivesithi ya Zimbabwe

Heyi inwe ya dziyunivesithi dza Zimbabwe. Ndi yone yunivesithi khulwanesa kha la Zimbabwe. I wanala ḓoroboni ya Harare.
Tshaulu

Tshaulu tsha Ha-Bohwana tsha Khosi ya Mufumakadzi,ndi amba Mavu Vho-Bohwana.

Tshaulu hayani ha musununu. 

Tshaulu shango lo dalaho vhurereli ha tshikhiresite
Naledzi nga TshiVenḓa

Ṋaledzi dzi vhonala Vhusiku dzo alama kha Lukole

Madzina a dzo ane nda a divha ndi

Masase
Tshilimela
Mulalavhungu

Nga Azwifarwi Nkhumeleni

Nga Tshikhuwa ndi zwine vha zwi vhidza "stars"
Masase

Masase ndi Ṋaledzi ine ya ḓivhea nga maanḓa. Masase ndi dzina ḽa Tshivenḓa ḽo rinwaho ṋaledzi
English

**English** ndi lunwe lwa dzi nyambo dza tshiofiri kha la Afurika Tshipembe. Ndi lwone luambo luno shumisiwa nga vhathu vhanzhi lifhasini.
Harare

**Harare** ndi musanda wa Zimbabwe. Harare hu dovha ha vha dorobo khulwanesa kha la Zimbabwe. Hanefha hu wanala Yunivesithi ya Zimbabwe. Henefha hu na vhadzulapo vha 1 606 000 (2009).

## Ndaedzi
Osasko

]

**Osasko** (*Osasco*) ndi mudi (kana dorobo) wa tshipembe Brazil, henefha hu na vhadzulapo vha 718.646 (2009).

## Zwinzhi zwi kha
* https://osasco.sp.gov.br 
* https://web.archive.org/web/20080530101138/http://www.osascobrazil.com/ 
* Androidwaves 
* Commons:Osasco
Ndzumbululo

Mudzimu o sika litadulu na lifhasi ui tela uri vhathu vhadiphine ngalo zwino litadulu linga si fhele hu do fhela vha ita zwivhi.
Phurovinsi ya Afurika Tshipembe

**Phurovinsi ya Afurika Tshipembe:**
*Free State
*Gauteng
*Kapa Devhula
*Kapa Vhukovhela
*KwaZulu-Natal
*Kapa Vhubvaḓuvha
*Limpopo
*Mpumalanga
*Devhula-Vhukovhela
Rashia

**Rashia** (ru: *Россия*) ndi shango. Musanda wa Rashia ndi Moscow. Henefha hu na vhadzulapo vha 144.463.451 (2017).
Viëtnam

**Viëtnam** ndi shango ḽi no wanala devhula ha Asia Tshipembe. Musanda wa Viëtnam ndi Hanoi.  Henefha hu na vhadzulapo vha 101 620 305 (2025).

Dzinwe dza dorobo dza Viëtnam ndi Ho Chi Minh-stad, Haiphong, Da Nang.
Rome

**Rome** (it: *Roma*) ndi dorobo wa phurovinsi ya Lazio, Italy. Henefha hu na vhadzulapo vha 2.874.529 (2017).

## Yunivesithi ya Rome
*Yunivesithi Niccolò Cusano

## Ndaedzi

## Rome
*Rome
Italy

**Italy** (it: *Italia*). Musanda wa Italy ndi Rome.

Henefha hu na vhadzulapo vha 60 599 936 (2016).

## Ndaedzi
Livhuwani manavhela

dopeni ndi tsini na tshikombani ndi hune nda wana la hone tshikolo tsha primary tshi pfi mutuwafhethu hu dovha hafhu havha na secondary ya tshilogoni musanda wa hone ndi vho:khakhathi ralinala ndi khosi ya la dopeni ndi vho ne vhe vhatshena vho ri vha tshiswika nga nwaha wa 1923 vha wana vhone ndi zwone zwoitaho uri huvhe vhone vha vhusaho la dopeni ndi shango lirena vhudi fari vhukuma
Caselle Landi

**Caselle Landi** ndi dorobo wa phurovinsi ya Lombardia, Italy. Henefha hu na vhadzulapo vha 1 578 (2016).
Siligo

**Siligo** ndi dorobo wa phurovinsi ya Sardegna, Italy. Henefha hu na vhadzulapo vha 891 (2014).

## Ndaedzi
Yunivesithi Niccolò Cusano

**Yunivesithi Niccolò Cusano** (Università degli Studi Niccolò Cusano - UniCusano) i wanala doroboni ya Rome, Italy.Yo thomiwa nga 2006 sa yunivesithi Niccolò Cusano.

## Zwinzhi kha
*  Yunivesithi Niccolò Cusano
*  Kip Kuliah
Manavhela

Vha Ha-Manavhela, holu ndi lushaka ludzula kha mashango ofhambanaho sa izwi e mahosi; hu na Manavhela ha Kutama, Manavhela ha Mufeba, Manavhela ha Pietboi na Manavhela ha Tshiwisa Mukonde known as Manavhela Benlavin; ha dovha havha na Manavhela tsini na Vuwani.

Manavhela vhuhosi hawe vhu tshimbila na ha Mphepmhu sa izwi khosi Mphemphu vho ne  manavhela shango kha la tsini na Vuwani; ḓivhazwakale isumbedza uri phanḓa ha 1900, Manavhela ovha onovha Khosi musi atshi pandelwa ubva Tshiwisa Mukonde ha Manavhela; vha ha Ramphinwa (Ramabulana) uvhu vhuhosi vhayavhudivha sa izwi dzofha lisiho kule. 

Manavhela, Sinthumule, Rambau na Malisha ndi dzofha lithihi, fhedzi tshifani tshihulwane ndi Manamela saizwi luambo lwa uthoma lwovha lusi tshivenda, ngazwo shango lawe lovha ḽi ḽihulwane. Zwazwino Mahosi othe aha manavhela a a divhana na utanganyiswa nga u waniwa ha shango linwe murahu (Tshiwisa Mukonde, Tshitandani). 

Musanda Manavhela GENERAL vho tanganedza vhalaudzi Ha-Manavhela vha vha nea kusi ku nopfi Tshilaphala-Ha Manavhela. NA Tshitungulwane onewa shango seli ha Nzwelule sa izwi i shango La Manavhela.

(Manavhela - Na marangaranga mashati, takuwa uime ri vhone uri muhulwane ndinnyi, navha ri vhone mulapfu ndinnyi iwe Rambau, Ramovha, Luruli; Mailausumbwa Ndaa).
Vhubvo ha lushaka lwa vhalaudzi

The Vhalaudzi people are said to be originally from Ethiopia, oral history has said it the Vhalaudzi were a senior royal family that were deployed to mine the South by Queen Makeda. The Vhalaudzi has led the group including the Lemba people.
Ngovhi

Nengovhela Lesley, ane a divhea sa Ngovhi, ndi duka-duka la Vho-Elisa na Vho-Rambani u bva kha la Tshakhuma. Dzina la ngovhi li tovha u khau tshedza tshifani. 

Uyu muthannga u funesa u dzula a phanda ha Computer a tshi cou tamba dzi Games ,u programer kana u silinga zwithu zwa minwe mifuda kha computer.

Nga nnda hau funesa zwa dzi computer, zwau thoma muthannga hoyu u funesa na u takalela u fhedza tshifhinga ana Mashaka na dzi Khonani dzawe. 
Uya nga phungo, muthannga uyu o talifha lwau talifha na hone u takalela zwithu zwa Thekiniki nga maanda.
Tshilidzini

Ndi Mukhethwa Merry Rakhivhani. Ndi mutshudeni wa grade 12, ndi kha lutamo lwo diwana ndi mutshudeni wa nursing nwaha udaho(2015). 

Vhanga kwama kha lutingo. kana nga mail
Bhisho

**Bhisho** ndi musanda wa phurovinsi ya Kapa Vhubvaḓuvha kha la Afurika Tshipembe, henefha hu na vhadzulapo vha 11.192 (2011).
Ireland

**Ireland** (ga: *Éire*) ndi shango ḽi no wanala devhula ha Brittanyia. Musanda wa Ireland ndi Dublin. Henefha hu na vhadzulapo vha 6 378 000 (2011).