Vho-Nelson Mandela

**[[Nelson Rolihlahla Mandela]]** (   ; vho bebwa nga 18 Ṱhafamuhwe 1918) ndi Muphuresidende wa kale wa Afurika Tshipembe wa demokirasi ya u thoma u khethiwa u imelaho vhathu vhoṱhe. Vha sa athu khethiwa, Vho-Mandela vholwa na muvhusa wa tshiṱalula sa murangaphanḓa wa African National Congress (ANC) na Umkhonto we Sizwe. Vho fhedza miṅwaha ya fumbili-sumbe vhe khothoni, vhunzhi hayo ngei khothoni ya Robben Island, nga nwambo wa u vhonwa mulandu wa u khakhisa kuvhusele kwa muvhuso wa tshiṱalula. 

Kha dzangano la u lwa na muvhuso wa tshitalula Afurika Tshipembe, vho mbo di vha tshiga tsha mbofholowo na u lingana ha dzitshakha, ngeno vha muvhuso wa tshitalula vho vha tshi vha vhona na ANC sa mukhomonisi na therorisi .

Musi vha tshi vhofhololwa dzhele nga ḽa 11 Lambamai 1990, zwo thusa kha u pfumedzana na nyambedzano zwe zwa ḓisa tshanduko Afurika Tshipembe. U bva tshe muvhuso wa khethululo nga muvhala wa fhela, vho khodwa nga vhathu vhanzhi, zwi tshi katela na maswina a kale.

Vho-Mandela vho wana pfufho dzi phaḓaho ḓana kha miṅwaha ya mahumi mana yo fhiraho, ine ya ḓivhea ndi Pfufho ya Mulalo ya Nobel ya 1993. Namusi vha pembelelwa sa murangi ane a kha ḓivha na nḓivho nnzhi. Kha ḽla Afurika Tshipembe vha ḓivhiwa nga dzina ḽa Madiba, dzina ḽa mahosi a lushaka lwa Vho-Mandela. Dzina ḽo ḓo duma nga vhunzhi hu tshi ambiwa vhone Vho-Mandela.

Vho-Mandela vho ṱangana na vho Mahatma Gandhi sa muthu ane a vha na ṱhuṱhuwedzo kha vhutshilo havho nga mulandu wa fiḽosofi yavho ya u shumisa mulalo.

## Miṅwaha ya vhutshilo hawe ha vhuswa

### Mabebo na mashaka

Vho-Mandela vho bebwa kha lushaka lwa Thembu vhane vha langa dzingu ḽa Transkayi fhasi ha Vunḓu ḽa Kapa kha vhuthihi ha Afrika Tshipembe . Vho bebelwa muḓini wa devhula wa Mvezo kha tshiṱiriki tsha Umtata, kusini kwa Transkayi. Makhulu wawe vho vha vhe Ngubengcuka (We a lovha nga 1832), Khosi ine ya khou vhusa ya Vha-Thembu, vhe vha fhedza vho kundwa nga vhuvhusi ha vhukoloni ha Britain. Muṅwe wa vhana vha khosi, we a vha a tshi ḓivhiwa sa *Mandela*, o mbo ḓi vha makhulu wa Nelson, we a vha tshisima tsha Lushaka. Samusi o vha o no vha murwa wa khosi nga mufumakadzi wa tsha monde wa lushaka lwa Ixhiba, Vhana vha davhi ḽawe vho vha vha songo tea u dzhia khuluṋoni ya Thembu. Khotsi awe, Gadla Henry Mphakanyiswa (1880–1928), naho zwo ralo vho mbo ḓi vhewa sa muhulwane wa muḓi wa Mvezo. Nga murahu ha musi vho no shavha muvhuso wa vhukoloni, vho mbo ḓi dzhiiwa vha pfulutshela Qunu na haya havho. Naho zwo ralo, Gadla o vha a tshi kha ḓi vha muraḓo wa tshigwada *tsha vhuhosi*, nahone o shela mulenzhe kha u vhewa ha Jongintaba Dalindyebo kha khuluṋoni ya Thembu, we a mu lambedza nga u dzhia Vho-Mandela fhasi ha phapha dzawe, nga murahu ha lufu lwa Gadla. Khotsi a Vho-Mandela vho vha vha na vhafumakadzi vhaṋa, vhe vha vha bebela vhana vha fumi-raru(vhatukana vhaṋa na vhasidzana vha ṱahe). Vho-Mandela vho bebiwa nga mufumakadzi wa vhuraru wa Gadla (‘Wa vhuraru’ nga lushaka lwa vhuhosi), Nosekeni Fanny, ṅwananyana wa Nkedama we a vha e wa Mpemvu wa lushaka lwa ma Xhosa, Nnḓu ya Tshauḽa, he Vho-Mandela vha alutshela hone kha muḓi.  Dzina ḽawe ḽa *Rolihlahla* ḽi amba "u kokodza davhi ḽa muri", kana nga nḓila yo ḓoweleaho, "munwi wa thaidzo" 

## Ndaedzi