Polotiki ya Afrika Tshipembe

Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe ndi phalamennde ya vhuthihi ha riphabuliki ya demokirasi . Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe vha shuma sa muhulwane wa shango na  muhulwane wa muvhuso . Muphuresidennde u khethiwa nga vhathu vha  Lushaka ( ngei nduni ya Phalamennde ya Afrika Tshipembe ) nahone vha  tea u vhulunga fulufhelo kha vhathu u itela uri a dzule ofisini . Ma Afrika  vha dovha vha nanga vhusimamilayo wa   vunḓu vhune ha vhusa ḽiṅwe na ḽiṅwe kha mavundu a tahe a shango. .

U bva nga 1994 nga nwaha we ha fhela muvhuso wa tshitalula, ḽihoro ḽa African National Congress (ANC) lo langa polotiki ya Afrika Tshipembe. ANC ndi ḽihoro line la kho u vhusa vhunzhi ha mavunḓu. Nga nwaha wa 2024 ANC yo wana vouthu dza 40,18% . Ngeno DA lo wana vouthu dza 21.81. Maṅwe mahoro mahulwane a poḽotiki o imelelwaho Phalamenndeni a katela uMkhonto we Sizwe (Dzangano ḽa MK), Vhalwela Mbofholowo ya Ikonomi (EFF) na Dzangano ḽa Mbofholowo ḽa Inkatha (IFP). Dzangano Ḽiswa ḽa Lushaka (NNP) ḽe ḽa vha ḽi tshi khou vhusa kale, ḽe ḽa ḓisa na u fhelisa khethululo nga kha ḽe ḽa vha ḽi tshi khou ranga phanḓa ḽaḽo ḽa Lushaka (NP), ḽo fhaladzwa nga 2005 u itela u ṱangana na ANC .

Vho-Nelson Mandela vho vha sa muphuresidennde u bva nga nwaha wa  1994 u swika nga nwaha 1999 nahone vhatevheli vhavho vho vha Vho-Thabo Mbeki (1999−2008), Vho-Kgalema Motlanthe (2008−2009) na Vho-Jacob Zuma (2009−2018). Vho-Zuma vho bva tshiduloni ha dzhena Vho-Cyril Ramaphosa nga murahu ha musi vho ḓirula mushumo nga Luhuhi 2018. Khetho khulwane dza 2024 dzo farwa nga ḽa 29 Lambamai 2024, he ANC ya xelelwa nga vhunzhi hayo phalamenndeni ya lushaka lwa u tou thoma kha ḓivhazwakale ya dimokirasi ya Afrika Tshipembe, naho i tshi kha ḓi vha ḽihoro ḽihulwanesa ḽa poḽotiki.  Naho vho xelelwa nga vhunzhi nga 2024, ANC yo kona u vhulunga maanḓa na muvhuso wa vhuthihi. 

 

Nga dzi 31 dza Lambamai 1910, Kholoni ya Kapa, Kholoni ya Natal, Transvaal na Kholoni ya Mulambo wa Orange zwo ṱangana zwa vha muvhuso muthihi une wa vhidzwa Vhuthihi ha Afurika Tshipembe . Mbumbano ya Afrika Tshipembe yo ṱanganedza sisiṱeme ya vhuvhusi yo ḓisendekaho kha sisiṱeme ya poḽotiki ya United Kingdom . Khosi ya Britain yo vha i ṱhoho ya shango ḽa Afrika Tshipembe nahone yo vha yo imelwa nga Mulangavundu . Maanḓa a vhukuma a poḽotiki o vha e zwanḓani zwa Minisiṱara Muhulwane na Khabinethe. Mihumbulo ya mutheo ya maitele aya sa muvhuso wa matavhi mararu na Phalamennde yo khwaṱhaho i kha ḓi shuma na ṋamusi.

Nga dzi 15 Lambamai 1926, Nḓivhadzo ya Balfour yo ṱanganedzwa kha Khonfarentse ya Muvhuso ya 1926 . Heḽi ḽiṅwalo ḽo ita uri vhuvhusi ha British Empire ho katelwa na Afrika Tshipembe vhu lingane na United Kingdom. Kha u shuma, hezwi zwo ita uri Union of Africa Tshipembe i vhe vhuvhusi vhune ha ḓi vhusa ha Britain Empire. Vhuthihi ha Afrika Tshipembe ho mbo ḓi wana vhuḓilangi lwa tshiofisi nga 1931 musi hu tshi phasiswa Mulayo wa Westminster . Yo ṋea Phalamennde ya Afrika Tshipembe maanḓa a u ita milayo ya Afrika Tshipembe hu si na thendelo ya Phalamennde ya United Kingdom .

Nga nwaha wa 1948, Dzangano ḽa Lushaka ḽa Afirika Tshipembe ḽo ṱanganedza mbekanyamaitele ya khethululo ya mbeu ine ya vhidzwa khethululo . Vhathu vha muvhala, nga maanḓa vhunzhi ha vhathu vhatsu, vho vha vha tshi bviswa kha pfanelo dzi si gathi dze vha vha vhe nadzo. U khethekanya nga mbeu na u ṱalula zwo vha zwi tshi shumiswa u kovhekanya zwishumiswa zwa ikonomi na u langa maanḓa a zwa politiki. Vhathu vha vhatshena, nga maanḓa vha Afrikaners, vho vha vha tshi langa maitele a zwa polotiki. Vhathu vhatsu vho vha vha tshi dzhielwa pfanelo kha mavundu oṱhe a Afrika Tshipembe.

Nga 1961, Afrika Tshipembe ḽo mbo ḓi vha Riphabuḽiki. Khosi ya Britain yo dzhielwa vhudzulo sa ṱhoho ya shango nga Muphuresidennde we a khethiwa nga vhathu vhaṱuku nga kha vhaimeleli vho khethiwaho. Nga 1970, ho mbo ḓi phasiswa Mulayo wa Vhadzulapo vha Mahayani. Yo fhaṱa kha sisiṱeme ya u vhetshela vhathu vhatsu vha mvelo vha Afrika u itela u sika sisiṱeme ya mashango a vharema o ḓiimisaho nga eṱhe nga nḓila ya nnṱha. Vhunzhi ha vhathu vhatsu vho dzhielwa vhudzulapo havho ha Afrika Tshipembe nṱhani hazwo vha vha vhadzulapo vha Bantustan ya lushaka lwavho. Vho vha vha sa ṱanganedziwi nga vhunzhi ha mashango a ḽifhasi nahone vhuhulwane ha u langa havho ho ḓiimisaho nga hoṱhe kha mafhungo a nga ngomu ho vha ho fhungudzea vhukuma.

Vha African National Congress (ANC) vho ranga phanḓa nndwa ya u lwa na maitele aya a muvhuso wa tshiṱalula. Nga murahu ha mutsiko muhulwane wa dzitshaka na nndwa ya hayani, muvhuso wa De Klerk wo fhelisa kana wa leludza milayo minzhi ya tshiṱalula. Nga murahu ha nyambedzano vhukati ha ANC, Inkatha Freedom Party, NP na maṅwe madzangano, khethululo yo fheliswa lwa mulayo nahone ha phasiswa Ndayotewa ya Tshifhinganyana . Vha Bantustan vho fheliswa vha dovha vha dzheniswa Afrika Tshipembe vhadzulapo vhavho vha dovha vha wana vhudzulapo ha Afrika Tshipembe.

.

 Nnḓu dza Phalamennde  ḓorobo khulwane ya u thoma mulayo ya Ḓorobo ya Kapa ndi hone hune ndi hone hune phalamennde ya dzula hone.Zwifhaṱo zwa Yunioni ngei ḓoroboni khulwane ya ndaulo ya Pretoria .Tshidulo tsha Khothe Khulwane ya Dziṱhingo tshi wanala ḓoroboni khulwane ya vhuhaṱuli ya Bloemfontein .Afirika Tshipembe ndi riphabuḽiki ya dimokirasi yo imelelwaho nga phalamennde, hune Muphuresidennde wa Afrika Tshipembe, vho khethiwaho nga phalamennde, ndi ṱhoho ya muvhuso, na sisiṱeme ya madzangano manzhi . yo vhumbiwa nga matavhi mararu.

Davhi ḽa vhusimamilayo ḽi na Phalamennde. Phalamennde i na kamara mbili: nnḓu ya nṱha ndi Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu (NCOP) ngeno nnḓu ya fhasi ndi Buthano ḽa Lushaka. Kha u shuma, Buthano ḽa Lushaka ndi ḽone nnḓu i re na maanḓa vhukuma. I langa vhuvhumbi ha muvhuso nahone thendelo yayo i a ṱoḓea uri vhunzhi ha themendelo dza mulayo dzi vhe mulayo. NCOP i ṋetshedza vhuimeleli vhu linganaho kha mavundu a ṱahe a Afrika Tshipembe nahone thendelo yayo i a ṱoḓea kha milayo ine ya kwama mavundu a Afrika Tshipembe na zwitshavha zwa mvelele. Musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi khethiwa nga vhuimeleli ha mahoro ho linganelaho, NCOP i khethiwa nga vhusimamilayo ha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe.