open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bob Marley

Nga 1963, Bob o thoma mushumo wawe wa u fhaṱa tshigwada tsha vhasidzana ngei Teennes na Peter Toh Willinge. Nga 1965, vho bvisa tshationi dza u wina hune vha shuma hone, The Wailand Willes  wa katela "Lufuno Muthihi, na thikho ya Dzitshilika.  vha tshi shango ḽoṱhe nahone tsho thoma tshigwada tsha vhathu vho sinyuwaho vhe kha gwati.  Vhalavhi vho bvisa zwibammbiri zwa 11 zwi gedzeaho, nahone nga murahu ha u saina Tshiṱangadzimeni tsha Records vha tshi khou ya Bobley na Wail. Naho mathomoni vho vha vha tshi shuma nga maanḓa u itela u rema na u imba,o  thoma u ṱanganela kha nyimbo dza vhulalo dze dza itwa mafheloni a 1960 nahone mafheleloni a ṅwaha wa 1970, dzine dza tshimbidzana na vhuṱambo ha Maris Forlen Mesonstamian. Nga tshenetshi tshifhinga, Bob a humela London nahone tshenetsho tshigwada tsho ita uri muzika u vhe wo no valiwa nga tshikepe tsha Walders (1971).
Draft 9

Mutakalo:

Mutakalo ndi vhuimo ha u vha na mutakalo wavhudi namani,muhumbulo na matshilisanoni, hu si u sa vha na vhulwadze fhedzi u ya nga dzangano la mutakalo la lifhasi , mutakalo u amba uri muthu u khwinemuvhilini,muhumbuloni na ndila ine a tshimbazana ngayo na vhanwe. 

Zwi ite uri mutakalo uvhe wa vhudi ndi u tshila zwavhudi i ri tendela u shuma na u guda musi ri na mutakalo wavhudi ri nga ya tshikoloni, mutakalo u ita uri rivhe na maanda avhudi u khwinisa vhuimo ha vhutshilo u tikedza vhudifari ha muhumbulo.

zwivhi zwa mutakalo u si wavhudi u dzulela u lwala,maanda a fhasi na vhushayanungo,u sa shuma zwavhudi tshikoloni kana mushumo,u dura huhulwane ha mishonga ho shu,iswa tshelede nnzhi kha zwibadela,mishonga na dzilafho.

## Bugu Tshumiswa:

# https://web.archive.org/web/20250611220439/https://www.udeny.com/
# https://web.archive.org/web/20250611220439/https://www.udeny.com/
Perfume Europe

**Perfume Europe** est un distributeur français de parfums et de produits de beauté opérant principalement sur le marché européen selon un modèle *business-to-business* (B2B). L’entreprise exerce ses activités sous la société **Infinitus**, dont le siège social est situé à Paris, en France.

z

## Historique

Perfume Europe a été créé afin de fournir des parfums et produits associés aux professionnels du secteur de la beauté en Europe. L’entreprise est basée à Paris et dispose d’un entrepôt logistique situé à Stains, en région Île-de-France.

La société commercialise ses produits via une plateforme en ligne accessible aux clients professionnels enregistrés.

## Activités

Perfume Europe fonctionne exclusivement selon un modèle B2B et ne vend pas directement aux consommateurs particuliers. L’accès aux prix et aux commandes nécessite la création d’un compte professionnel.

Le montant minimum de commande est fixé à 200 euros hors taxes. Les expéditions sont effectuées depuis la France vers plusieurs pays de l’Union européenne.

## Produits

Le catalogue comprend notamment :

* Parfums de marque  
* Eaux de parfum et extraits de parfum  
* Coffrets parfumés  
* Parfums inspirés du Moyen-Orient  
* Produits de beauté sélectionnés, dont des références classées dans la catégorie « K-Beauty »

Selon les informations publiées par l’entreprise, les produits distribués sont conformes à la réglementation européenne applicable aux produits cosmétiques et enregistrés sur le portail européen CPNP (Cosmetic Products Notification Portal).

## Organisation

* **Raison sociale** : Infinitus  
* **Siège social** : 72 Rue Archereau, 75019 Paris, France  
* **Entrepôt logistique** : 38 Avenue du Colonel Rol-Tanguy, 93240 Stains, France  
* **Numéro de TVA** : FR78914031992  

## Liens externes

* Site officiel
Draft 8

Electricity (Mudagasi):

Mudagasi ndi mufuda wa maanda ane a bva kha u tshimbila ha zwipida zwituku zwi re na mudagasi zwine zwa vhidzwa dzielekithironi. I bveledzwa musi hedzi dzi tshi tshimbila kha tshithu tshi ngaho waya.Mudagasi ndi maanda ane a nea maanda zwithy zwinzhi zwine ri zwi shumisa duvha linwe na linwe , u fana na mavhone ,founu,thelevishini na khomphuyutha.

Ndeme ya mudagasi u ita uri vhutshilo vhu leluwe nga u nea tshedza,mufhiso,vhudavhidzani na maanda a mitshini arali ni tshi toda ndi nga dovha nda ni talutshedza uri mudagasi u bveledzwa hani,zwivhuya na zwivhi zwawo kana nda ni talutshedza kha levele ya tshikolo , tshaka dza mudagasi ,mudagasi u sa shanduki-mudagasi une wa dala kha tshithu tsumbo ,musi u tshi dodza baloni kha mavhudzi au.

Mudagasi ndi wa ndeme ngauri u nea tshedza u ita uri mahayani,zwikoloni,zwibadela na zwitaratani zwi vhe na tshedza,zwihuluhulu vhusiku zwine zwa ita uri vhutshilo vhu tsireledzee nahonevhuleluwe.

## Bugu tshumiswa:

# https://tswane.gov.za
# https://web.archive.org/web/20250611220439/https://www.udeny.com/
Mashudu Dube

## Boisography

### Vhutshilo Ha U Thoma
Lucky Dube e ngei Ermelo, Tranansval hune zwino ha vhidzwa Momalaga nga 3 August 1964. Vhabebi vhawe vho fhandekana musi a sa athu bebwa, nahone  miawe vha mu vhidza "Katophe ngauri o dzhia u beba hawe hu zwithu zwe zwa ita uri vhathu vhanzhi vha si tsha kona u ḓivha. Kha vhana vha hawe , Thanni na Madla, Duble vho fhedza vhunzhi ha makhu̗lu awe Sarah mme - avho a tshi khou shuma. Kha khaseledzo ya 1999, o ṱalusa makhulu wawe sa "lufuno lwawe luhulwane vhukuma," we ita zwithu zwinzhi u itela uri ndi vhe na vhuḓifhinduleli ha u vusa onoyo muthu ṋamusi.
Lufuno

**Lufuno** ndi vhudipfi vhune ha katela u kunga mbilu nga maanda, u funa, u nambatedzana ha mbilu kana u vha na ndavha na muthu, phukha, kana tshithu.  Lu sumbedzwa nga nḓila nnzhi, nahone lu katela maitele o fhambanaho a manyanyu avhudi na mihumbulo yavhudi, u bva kha zwivhuya zwa nthesa, mukhwa wavhudi, lufuno luhulwane vhukati ha vhathu, u swika kha dakalo li leluwaho.  Tsumbo ya hezwi ndi uri lufuno lwa mme lu fhambana na lufuno lwa mufarisi wa mbingano, nahone lufuno holwu lu fhambana na lufuno lwa zwiliwa. 

Lufuno lu dzhiiwa sa lwavhuḓi na lu si lwavhuḓi, na vhuḓi halwo vhune ha imela vhuthu, u pfela vhuṱungu, na lufuno —"u sa di humbulela u wothe, u fulufhedzea, na ha vhuthu ha vhuḓi ha muṅwe"—nahone vhuvhi haḽo vhu imela vhukhakhi ha vhuḓifari vhu fanaho na mahandana, tseḓa, na u dihudza. I nga dovha ya ṱalusa zwiito zwa u pfela vhuṱungu na lufuno kha vhaṅwe vhathu, muthu ene muṋe, kana zwipuka.  Nga nḓila dzo fhambanaho, lufuno lu shuma sa mufarisi muhulwane wa vhushaka ha vhathu, nahone nga ṅwambo wa ndeme yaḽo ya vhukati ya muhumbulo, ndi iṅwe ya thero dzo ḓoweleaho kha vhutsila ha u sika.   Lufuno lwo dzhiiwa sa mushumo une wa ita uri vhathu vha dzule vhe vhoṱhe kha u lwa na zwithu zwine zwa vha tshuwisa na u leludza u bvela phanḓa ha zwipuka. 

Vhaḓivhi vha pfunzo dza maṱali vha kale vha Gerika vho ṱalula mifuda ya rathi ya lufuno : lufuno lwa muṱa, lufuno lwa vhukonani kana lufuno lwa plato, lufuno lwa lufuno, u ḓifuna, lufuno lwa vhaeni, na lufuno lwa Mudzimu kana lu sa fheli. Vhaṅwali vha musalauno vho fhambanya dziṅwe tshaka dza lufuno: lufuno lwa vhufhura, lufuno lu sa lifhedzwi, lufuno lu si na mushumo, lufuno lwa vhukonani, lufuno lwo fhelelaho, lufuno lwa u pfela vhuṱungu, lufuno lwo ḓalaho ( lufuno lwa lufuno ), lufuno lwa u ḓihudza. Mvelele dzo vhalaho dzo dovha dza fhambanya , , , , , , , , , , lufuno lwa lufuno, (na dziṅwe tshanduko kana i imela heyi mivhuso ), sa maipfi o khetheaho nga mvelele, ṱhalutshedzo, kana u sumbedza lufuno malugana na "zwifhinga" zwo ṱalutshedzwaho zwine zwa khou ṱahela zwa zwino kha luambo lwa Luisimane. 

Thiori ya thirangula ya lufuno i sumbedza uri vhushaka ha tsini,lufuno, na u ḓikumedzela ndi zwipiḓa zwa ndeme zwa lufuno.  Lufuno lu na ṱhalutshedzo yo engedzeaho ya vhurereli kana ya muya . U fhambana uhu ha tshumiso na ṱhalutshedzo, ho ṱangana na u ṱangana ha maḓipfele ane a katelwa, zwi ita uri lufuno lu konḓe nga nḓila i songo ḓoweleaho u ṱalutshedzwa nga nḓila i sa shanduki, musi lu tshi vhambedzwa na zwiṅwe zwiimo zwa maḓipfele.

## Zwiko
Yunivesithi ya Thekhinoḽodzhi ya Tshwane

Yunivesithi ya tut

'''Yunivesithi''' ya Thekhinoḽodzhi ya Tshwane (TUT) ndi tshiimiswa tshihulwane tsha pfunzo ya vhudzulo Afrika Tshipembe. Hu na khetho dza vhudzulo ha matshudeni ha phuraivethe, fhedzi matshudeni vha ṅwaha wa u thoma vha fanela u ita khumbelo na u ḓiṅwalisa kha vhudzulo vhune ha vha ha Yunivesithi, vhune ha langiwa nga ARLC.

Vhudzulo ha ARLC vhu na vhuḓi ha u vha khamphasini, kana zwiendedzi zwi fulufhedzeaho zwi ṋetshedzwaho nga Yunivesithi, arali zwi nnḓa ha khamphasi.2 Vhudzulo ha ARLC vhu bvela phanḓa na u langiwa zwavhuḓi nga vhaeletshedzi vha vhudzulo vha re na tshenzhemo, sisiṱeme ya vhuvhusi yo khwaṱhaho i re na zwikhala zwinzhi zwa vhutshilo ha vhudzulo zwo dzudzanywaho nga komiti dza vhudzulo.

Hu dovha ha vha na mbekanyamushumo ya u ṋea vhulivhisi, u ya nga hayo vhadzulapo vha vhewa u ya nga khoso ya ngudo. Vhaeletshedzi vha tholwa kha mudzulapo muṅwe na muṅwe u itela u ṋetshedza thikhedzo ya zwa pfunzo na ya muhumbulo.

Matshudeni vhane vha khou ḓa vhe vha ita khumbelo ya vhudzulo kha inthanethe, vha ḓo vhewa phanḓa kha vhudzulo vhune ha langiwa nga Yunivesithi (vhunzhi ha hone khamphasini). Vhagudiswa vhane vha khou ḓa vha nga sedza tshiimo tshavho kha linki ya inthanethe kana vha ita khumbelo arali vha sa athu ita nga u ralo, u swika nga ḽa 16 Phando 2026. Kha vha dzhiele nzhele uri hezwi ndi u vhulunga fhedzi, nahone vhudzulo vhu ḓo khwaṱhisedzwa fhedzi nga murahu ha musi vho no ḓiṅwalisa kha zwa pfunzo, khathihi na u itela vhudzulo. Matshudeni oṱhe kha vhudzulo vhu langwaho nga Yunivesithi vha vhewa nga nḓila yo khwaṱhaho u ya nga ṱhanziela yavho ya zwa pfunzo. Hezwi zwi ḓo ita uri vha kone u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo yavho ya vhueletshedzi ha zwa pfunzo.

Tshwane university of technology.(n.d) https://www.tut.ac.za

## Referensi
Khuhu

khuhu

**Khuhu** ndi tshivhumbeo tsho fuwiwaho tsha khuhu tswuku ya ḓakani ine ya bva Tshipembe-vhubvaḓuvha ha Asia . Yo thoma u fuwiwa minwaha ya 8,000 yo fhiraho nahone ndi inwe ya zwipuka zwine zwa vha uri zwo ḓoweleya na u phaḓalala kha ḽifhasi. chickens and roosters. (joshua(july27,2020)"chickens and Roosters....as

pets?"IAABC foundation journal.Retrieved December )

Ubva nga 2023 tshivhalo tsha khuhu kha shango lothe tshi fhira 26.5 billion na zwiṋoni zwine zwa fhira 50 billion zwine zwa bveledziwa nga nwaha uri zwi kone u ḽiwa. Tshaka dzo khetheaho dzine dza nga dzi broiler na dzi laying hens dzo bveledziwa uri hu kone u bveledziwa nama na makumba nga u tevhekana. Khuhu ine ya vha uri yo fuwiwa uri i kone u beba iya kona u bveledza makumba ane avha uri aya fhira 300 nga nwaha. Khuhu ndi zwipuka zwa matshilisano zwine zwa vha na maipfi na vhuḓifari zwo ṱanganaho, nahone zwi vhonala kha ngano, vhurereli, na maṅwalwa kha zwitshavha zwinzhi. Ndeme yazwo ya ikonomi i ita uri dzi vhe tshipiḓa tsha ndeme tsha vhufuwi ha zwifuwo ḽifhasini ḽoṱhe .[ ]

## Refurentsi
Nguluvhe

NGULUVHE

**Nguluvhe** ndi phukha dzine dza wanala dakani na dzine vhathu vha fuwa mahayani kana dza vhubindudzi ha nama ya u rengisa.Ndi phukha ine ya kona u tshila na vhathu , ha dovha havha na dzine dza tshila dakani dzine dza vhidziwa nguluvhe daka. Nguluvhedaka ndi nguluvhe ine ya dzi tshilela dakani , i dzi tshidza nga ula midzi ya zwimela ngei dakani na matari a zwimela na miri.

A dzongo dowela u tshila na vhathu , dzi tshi vhona muthu dzi a shavha ngauri dzi shavha u vhulaiwa.Nguluvhedaka yone a yongo luga na luthihi i khombo vhukuma ,i nga muvhulaya na muthu nga ndila ine yavha na tshituhu ngayo , a i todi  dzikusiwa na luthihi ndi khakhathi.

Hu dovha ha vha na nguluvhe dzine dza fuhwa hu itela vhubindudzi , dzone dzi fuwelwa u rengisiwa u itela vhubindudzi, dzone dzi fuweliwa u liwa nama ,ndi dzinwe ra wana nama yadzo ngei butsharani kana mavhengeleni o fhambanaho.Dzi tou fidiwa nga mifumbu na zwinwe vho zwiliwa .Tshipikwa ndi u fuwela u rengisa musi dzi tshi hula , uri khaphani i kone u bindudza na vhathu vha wane nama.

## Rifurentsi
Vhaswa vha maduvhano

ndi khou amba nga  vhaswa vha maḓuvhano.

kha vhupo vhutuku ha tsini na Prithoria hovha hu tshi dzula munwe muthannga.sa vhaswa vhanzhi vha ano maduvha,o vha a tshi  shumisa smartphone o vha a tshi dzula o fara nga tshanda.o vha a tshi divha challenge dza u tshina dza tshi zwino kha TikTok na debate kha Twitter.fhedzi muhumbuloni wawe o vha o hwala miloro mihulu. vhunzhi ha vhahulwane vho gungula vha ri, "vhaswa vha ano maduvha vha na vhuholefhali.vha na nda vha na dzifounu fhedzi." zwe vha vha vha sa vhoni ndi khoso dza online dze a dzi ita vhusiku,khumbelo dza mushumo dze a rumela,na bindu lituku la u ita zwifanyiso le a vha tshi khou lifhata nga Intagram.

Khonani yawe Aisha vho vha vha tshi fana.nga o vha a tshi posta dzi selfie na dzi vidio dzi takadzaho. vhusiku o vha tshi ita zwa u vhalesa e na fulufhelo la uri linwe duvha u do vha ramilayo.vho vha vha tshi khou dowela shango line la khou shanduka nga u tavhanya.vhaswa vha musalauno vha livhana na mutsiko u bvaho thungo dzothe - u sa shuma,u sa u lavhelela zwithu zwihulwane, naho zwo ralo vha a sika zwikhala.vha shandukisa dzi bedroom dza vha studio,mihumbulo ya vha mabindu.linwe duvha siatari ḽa Thabo la u divhadza la thabo lo mbo di phadalala.

Linwe duvha khamphani ya henefho yo vhona mushumo wawe ya munea khothiraka.vhenevho vhathu vhe vha vhuya vha ri,"havha vhana vha dzula vhe kha founu dzavho,"vhothoma uri,"ri a di hudza nga vhaswa vhashu". fhedzi vhaswa vha na tshivhindi,vha na ndivho,nahone vha na vhutumani na shango nga ndila ine a huna murafho we wanga vhone mathomoni.vhaswa asi vhone thaidzo.ndi vhone vhumatshelo vha khou guda uri vha nga vhu fhatisa hani nga ndi yo fhambanaho.

## Referentsi
Tshimange

Tshimange

**Tshimange** ndi miraḓo ya muṱa wa Felidae, ndi zwipuka zwiṱuku zwine zwa ḽa ṋama zwine zwa ḓivhea nga u ṱavhanya, u tendelana na zwiitmo, na nḓowelo dzo khetheaho dza u ḓilugisa. Nga  dzi claws dzine dza kona u bviswa, Tshipuka tshine tsha pfa u  ḓivha fhethu, na u kona u vhona vhusiku ho bveledzwaho vhukuma. Tshimange ndi vhazwimi vha re na vhutsila nakhonani dzi

Tshimange tshitsu tsho ṱambaho tshi re na mato a matala ane a bvisa, ṱanganya hedzi pfaneleo dza feline, i kunga vhathu vhayo nga zwithu zwayo zwa u tamba na mvelo yayo ya lufuno.

Mauvha a Tshimange o ḓala nga u ṱola, u tamba, na u ḓigeḓa. I fhedza awara nnzhi tsho  ḓi dzulela ḓuvhani, tshi tshi khou pandamedza nnzie dzine dza ḓa nga zwiṅwezwifhinga na u ṱoḓa zwiḽiwa kha vhathu vhazwo. Tshithu tshine a tshi funesa ndi uṱalela zwithu musi tsho dzula kha fasiṱere, mutsila u tshi khou ḓi ṱomolo musi tshi tshi khou ṱalela nnḓa. Tshimange ndi tshiṅwe tsha zwipuka wine a zwi vhuyi zwa dina na khathihi, tshi na lufuno nga kha vhathu vhare na lufuno na tsho.

Musi ḓuvha ḽi tshi kovhela tshi a humela hune tsha dzula hone, tshi a humela murahu hangei hu ne dzi nguvho dza tsho dza dzula hone. Tshi ya ita tshi tshi ṱavha mukosi musi tsho fushea na hone tshi tshi kho u humela u edela. VHanwe vha vhathu vhaya mangadzwa nga vhukoni ha Tshimange ha u linganyisela u tamba na u dzika, zwine zwa ita uri tshi vhe muraḓo wa muṱa une wa dzhielwa nṱha. Vhu muthu ha Tshimange vhu sa pfali na zwithu zwine zwa takadza zwo khwaṱhisa vhuimo ha tsho sa khonani i funiwaho, zwa ḓisa dakalo na vhududo kha vha ne vha vha tsini na tsho.

## Zwidodombedzwa
Mvelele ya vhavenda

Mvelele ya Tshivenda
link=File:In_Venda_Moving_Spirit_09_F.jpg|thumb|mutshino wa domba
**Mvelele** ndi zwithu zwine vhathu vha zwi tevhelela zwi tshi ya nga dzi tshaka dzo fhambananaho. Huna zwithu zwinzhi zwine nda zwifuna nga mvelele ya vhavenda zwithu izwo zwi tshi nga katela thonifho .Rine sa Vhavenda huna zwiliwa zwine ra zwibika uya nga mvelele yashu zwithu izwo zwi tshi nga katela tshidzimba,Dovhi, bovhola,Thophi, Mashonzha na phuri ndi ngazwo vhanwe vha tshi amba vhari ndi venda li sa ladzi nwana na ndala sa vhu nga hu sina tshi lilwaho. Ri ita ritshi diphina ngau tamba dzi ndode, khadi na nzambo . Kha lushaka lwa Vhavenda vhana vha vhatukana hu ya swika tshifhinga tshine vha isiwa murunduni vha tshi khoya u laiwa izwo zwi dovha zwa itea na kha vhathu vha tshifumakadzi. Draft page 1

Ri tshi ya kha sia la kuambarele vhafumakadzi huna zwiambaro zwine vha tea u ambara zwone sa minwenda , mukhasi na gwana ngeno vhana na dzi khomba vha tshi ambara shedo .[2} Vhathu vha tshinani vhone vha ambara tsindi na tshitomolatsie . Mvelele ya vhavenda yo naka nga maanda hezwi vho ambara vha ya fanelwa . Mvelele ya vhavenda ayi tendi uri musi mueni oda hayani vhana vha si loshe hezwo zwi vha zwi khoto sumbedza thonifho na uri muthu apfe o tanganadzea arali a wa mutukana u ttea u toka gona fhasi ngeno wa musidzana atshi tea uto losha nga lurumbu ndi ngazwo ndi tshi ri vhavenda vha na thonifho. Nga mvelele ya hashu muthu wa mutukana ha tendelwi uri a mabe na vhathu vhahulwane o ima o ambara na munadzi. Hu dovha hafhu ha vha na vhutambo vhune ha itiwa musi hu tshi khou vheiwa khosi hune hu ya shango lothe nga ilo duvha vha do wana vhakololo vha tshi khou tshimbila nga madamu vho ambra na minwenda hu si yone mifhululu.[3]

* **The Venda people** – D. Hugh Stayt (1931)
** A foundational ethnographic study on Venda social structure, religion, and traditions.
* **The Realm of a Rain-Queen** – Eileen Jensen Krige & J.D. Krige
** Discusses leadership, kinship, and traditional authority among the Lovedu and related groups, including cultural parallels with the Venda.
* **South African History Online** (SAHO)
** Website: 
** Provides reliable articles on Venda history and cultural practice

## REFERENTSI

[edit]

: 

* Vhundeme ha mvelele ya vhavenda
* Zwiliwa zwa vhavenda
Pfunzo

Pfunzo
link=File:1887_Bettannier_Der_Schwarze_Fleck_anagoria.jpg|left|thumb|Pfunzo
**Pfunzo** ndi kuitele kwa u wana nḓivho, vhutsila, mikhwa, na ṱhalukanyo zwi tshi itelwa u bveledza vhutshilo ha muthu na lushaka. Kha matshilele a musalauno, pfunzo i thoma u bva vhuṱukuni hayani nahone ya bvelela phanḓa zwikoloni u bva kha pfunzo ya phuraimari, sekondari, u swika kha pfunzo dza nṱha dza yunivesithi.Ndaulo ya pfunzo i vha i tshi khou livhiswa kha u ṋea mugudi zwishumiswa zwine zwa ḓo mu thusa u dzhia phetho dzo teaho na u vha na vhuḓifhinduleli kha tshitshavha.

Ḓivhazwakale ya pfunzo kha vhathu vha vhaVenḓa i sumbedza uri pfunzo a si tshithu tshiswa tsho ḓiswaho nga vhatshena fhedzi. Kale, pfunzo ya sialala yo vha i tshi itwa tshitshavhani, hune vhathu vha guda nga ha vhufa, ndeme, na mishumo ya vhanna na vhafumakadzi tshitshavhani.Ngudo dza u fana na dza murundu na vhukomba dzo vha dzo ralo u ṋea vhana nḓivho ya vhutshilo na uri vha tshila hani na vhathu vhaṅwe nga u ṱhonifha.

Mushumo muhulwane wa pfunzo musalauno ndi u lwisana na vhushai na u khwinisa ikonomi ya shango. Nga u guda,vhathu vha wana vhutsila vhu no ita uri vha kone u tholwa kana u ḓithola, nahone izwi zwi fhungudza mivhigo ya vhugevhenga na u bvafha kha tshitshavha. Pfunzo i dovha ya vha luvhone lune lwa vula maṱo a vhathu uri vha kone u pfesesa zwa mvelelo dzo fhambanaho na u tshilisana nga mulalo kha la Afurika Tshipembe na shango ḽoṱhe nga vhuphara.

## Referentsi

[edit]

: 

* Tshikolo
* Vhagudiswa
Mahalwa

Zwitshavha zwo fhambanaho  zwi na mvelele yo fhambanaho ya u nwa halwa, hune halwa ha ṱanganyiswa kha dziphathini . Vhunzhi ha mashango a na milayo ine ya u bveledzwa, u rengiswa, na u nwa halwa.  Miṅwe milayo i ṱoḓa u ṅwalwa ha phesenthe ya halwa (sa ABV kana vhuṱanzi ) na u shumiswa ha ḽebuḽu ya tsevho . Maṅwe mashango a thivhela u nwa halwa, fhedzi vhu mulayoni vhunzhi ha shango. Dzangano ḽa u ḓifara ḽi tikedza u nwa halwa.  Nḓowetshumo ya zwinwiwa zwa halwa ḽifhasini ḽoṱhe yo fhira $1.5 trillion nga 2017.  Halwa ndi tshiṅwe tsha zwidzidzivhadzi zwine zwa shumiswa vhukuma kha u ḓimvumvusa ḽifhasini, nahone vhathu vha ṱoḓaho u vha 33% vha vhoṱhe zwa zwino vha nwa halwa.  Nga 2015, kha vhathu vha America, 86% ya vhathu vhahulwane vho vha vho no nwa halwa nga tshiṅwe tshifhinga, na 70% vho vhu nwa kha ṅwaha wo fhiraho na 56% kha ṅwedzi wo fhiraho.  Dziṅwe phukha dzo vhalaho dzi a kwamea nga halwa u fana na vhathu nahone musi dzo no vhu nwa, dzi ḓo dovha dza vhu nwa arali dza ṋewa tshikhala; fhedzi vhathu ndi vhone fhedzi vhane vha ḓivhea uri vha bveledza zwinwiwa zwa halwa nga khole. 

Halwa ndi tshidzidzivhadzi tshine tsha vhanga uri muhumbulo u tsele fhasi, kiḽasi ya zwidzidzivhadzi zwine zwa fhungudza mushumo wa sisiṱeme  a vhe na euphoria, a fhungudza mbilaelo, na u engedza u ṱanganelana. Musi i tshi shumiswa nga nḓila khulwane, i ita uri muthu a kambiwe, a ṱungufhale, a sa tsha ḓivha tshithu, kana a ri sie fhano shangoni (kana u nwesa zwi sala zwi tshi vhanga u dala halwa muvhilini ). U shumiswa lwa tshifhinga tshilapfu zwi nga vhanga  uri muthu a tou namba avha tshidakwa khombo yo engedzeaho ya u vha na khentsara, vhulwadze ha mbilu, na u ḓitika nga muvhili . Halwa vhu khethekanywa sa tshigwada tsha 1 tsha khentsara . Nga 2023, mvetamveto ya mafhungo ya Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi yo amba uri "khombo kha mutakalo wa munwi i thoma kha thotho ya u thoma ya halwa vhuṅwe na vhuṅwe." 

## Referensi
Mbanzhe

**Mbanzhe** ndi tshimela tshine tsha dzhiiwa sa tshidzidzivhadzi kana mushonga une vhathu vha shumisa wone u daha kana u lafha malwadze.      Zwimela zwi re na khombo kha muvhili wa muthu  arali a zwi shumisa nga ndila isi ya vhudi. zwi a konda u zwi langa arali wa di dzhenisa nga thoho khazwo.Ndi zwiṅwe zwi sa ṱoḓei kha mavu a bulasini, masimu a mitshelo, ngade, ḓaka, dziphakha, fhethu ha u ḓimvumvusa, fhethu ha vhudzulo, fhethu ha vhudzulo hoṱhe hu nga dzhiiwa sa weeds.    Muhumbulo wa mafola ndi wa ndeme vhukuma kha zwa vhulimi, hune u vha hone ha mafola masimuni ane a shumiswa u ṱavha zwimela zwi nga ita uri hu vhe na u xelelwa huhulwane kha mbuyelo.  Invasive species, zwimela zwine zwa ḓivhadzwa kha vhupo hune u vha hone hazwo ha kwama nga nḓila i si yavhuḓi u shuma hoṱhe na zwithu zwo fhambanaho zwa zwithu zwi tshilaho zwa ecosystem, zwi nga dovha zwa dzhiiwa nga zwiṅwe zwifhinga sa mafola.  

Taxonomically, ipfi "mbanzhe" aḽi na ndeme ya botanical, ngauri tshimela tshine tsha vha uri ndi mbanzhe kha tshiimo tshithihi, a si mbanzhe musi tshi tshi khou hula kha nyimelo ine ya vha uri iya ṱoḓea. Zwinwe zwimela zwine zwa dzhiiwa nga vhathu vhanzhi sa mafola zwi ya tavhiwa nga ndivho ngadeni na kha zwinwe zwithu zwine zwa vha uri zwo limiwa. Nga ṅwambo wa zwenezwi, zwiṅwe zwimela nga zwiṅwe zwifhinga zwi vhidzwa mafola a vhuyedzaho . Nga ndila ine ya fana, zwimela zwa u ḓifunela zwi tshi bva kha tshimela tsho fhiraho zwi dzhiiwa sa mafola musi zwi tshi khou hula kha tshimela tshine tsha vha uri tsho no tevhela. Nga zwenezwo, maṅwe madzina a zwimela zwi fanaho a nga vha vhavulanḓila vho khwaṱhaho, tshaka dza cosmopolitan, vhaḓiṋekedzi, "zwimela zwa ḓoroboni zwine zwa ḓiitela," na zwiṅwe-vho
Mitshelo

Kha zwa zwimela **mitshelo** ndi yone  zwivhumbeo zwine maluvha zwa vha na mbeu kha zwimela zwine zwa vha na maluvha zwine zwa vhumbya u bva kha mbumbelo nga murahu ha musi zwo no bveledza maluvha  .

Mitshelo ndi yone i ne ya fura vhathu u fana na mbeu dzavho. Zwi a ṋwiwa zwi sa langei ndi kale vhathu na zwipuka zwine zwa vha tsini. kule na hone zwene zwo zwiḽiwa zwo no ḓi ṋaṋa u hulela. Nga zwene zwo mafhungo a mitshelo nga  zwipiḓa zwihulwane zwa shango zwine ḽa zwi shumisa u itela uri ḽi kone u ṱalulwa na hone zwiṅwe zwo vha zwi tshi katela na shango kana ngilasi  zwe vhathu vhanzhi vha ṱangana nazwo.

Nga luambo lwo ḓoweleaho na mvelele, kanzhi zwi amba u ita mitshini yo itwaho nga mbeu. i ne ya itwa musi hu tshi khou tendela mapfura o fhambanaho (khamusi mukungwa wa lukanda lune lwa vha maluvhiḓa - kombete, kana muṱanguwedzi. Zwi a ri konḓela u pfesesa uri wonoyo *mutshelo* wo vha u tshi katela na zwifhaṱo zwinzhi zwine zwa sa tou vhidzwa nga luambo lwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, zwi ngaho dzi slide dza mashika, thoro ya luswina, mavhele, na goroi .

Vhunzhi ha maipfi a luambo o ḓoweleaho a ne a shumiswa kha mitshelo na mbeu dzo fhambana na u khethekanywa ha zwimela. Sa tsumbo kha zwa zwimela *mutshelo* ndi mbumbelo yo vhibvaho kana khaphele ine ya vha na mbeu tsumbo muṱokola, phomegraneithi, matamatisi kana ṱhodzi. nduhu ndi lushaka lwa mutshelo, na hone *mbeu* ndi mbumbelo yo vhibvaho . 

Kha luambo lwa u bika, mitshelo ndi tshibveledzwa tshine tsha vha uri tshi ya ḓifha kana tshi sa ḓifhi(naho tshi tshi ḓifha-) tsha tshimela tsho khetheaho (tsumbo, perekisi, pear kana lemon); *nḓuhu* ndi zwimela zwine zwa vha uri zwo khwaṱha, zwine zwa vha na mapfura, zwine zwa vha uri azwi ḓifhi kha zwimela zwine zwa vha kha ganda (tsumbo nduhu, mavhele ).

Tsumbo dza mitshelo yo khethekanywaho nga zwimela ine nga nḓila yo ḓoweleaho ya vhidzwa miroho i katela khukhamba, fhuri, na skasha kana dziṅwe kwasha dza vhuria; nawa, nduhu, nawa na mavhele, brinzhala, phere, na matamatisi . Zwipaisi zwinzhi ndi mitshelo, nga u amba nga ha zwimela, hu tshi katelwa na phepha ntswu, phepha ya chili, khumini  na zwipaisi . U fhambana na zwenezwo, rababa kanzhi i vhidzwa mutshelo musi i tshi shumiswa kha u ita dzi pie, fhedzi zwibveledzwa zwine zwa ḽiwa zwa rhubarb vhukuma ndi tshiṱaka tsha maṱari kana thodzi ya tshimela. Mbeu dza u didowedza ine ya ḽiwa kanzhi i ṋewa madzina a mitshelo, tsumbo, nḓuhu dza gingko na nduhu dza pine .

Nga zwa zwimela, thoro ya mukapu i ngaho mavhele, raisi, kana mufhoho ndi mifuda wa mitshelo . Fhedzi luvhondo lwa mitshelo ndi lutete nahone lwo ṱangana na mbeu,Nga uralo hu ṱoḓaho u vha mutshelo wa thoro yoṱhe i ne ya ḽiwa vhukuma ndi mbeu. 

## Referensi
Luvha

**Maluvha**, ndi zwivhumbeo zwa maluvha zwo yaho nga u fhambana. Kanzhi maluvha a vhumbiwa nga zwipiḓa zwine zwa vha uri ndi zwa tshitendeledzi, u mona na magumo a tshiṱaka kana liluvha. Hezwi zwi katela , dzi ne dza vha maṱari o shandukiswaho ane a tikedza maluvha. Matari  kanzhi o itelwa u kunga zwipuka. 

Mveledzo ya maluvha ndi tshipiḓa tsho ṱanganaho na tsha ndeme kha mutevhe wa vhutshilo ha zwimela zwine zwa vha na maluvha. Kha zwimela zwinzhi.dza mbeu dzoṱhe. U tshimbila ha mutavha zwi nga vhangwa nga zwipuka u fana na zwiṋoni na zwikhokhonono, kana zwithu zwine zwa sa tshile u fana na muya na maḓi. Muvhala na tshivhumbeo tsha maluvha zwi ya thusa kha u tavha.

Nga murahu ha u ṱangana ha mbeu, sele dza mbeu dzi a ṱangana fhethu huthihi kha maitele a u ṱangana, zwine zwa vha vhukando ha ndeme kha uri hu vhe na zwinwe zwimela.  Nga u fhandekana ha sele na nyukilia, sele ine ya vha hone i aluwa ya vha mbeu ine ya vha na zwivhumbeo zwine zwa ḓo thusa tshimela tsha tshifhingani tshi ḓaho uri tshi kone u tshila na u aluwa. Nga tshifhinga tshi fanaho, tshipiḓa tsha tshisadzi tsha maluvha tshi vhumba mutshelo, nahone zwiṅwe zwivhumbeo zwa maluvha zwi a fa. Mushumo wa mutshelo ndi u tsireledza mbeu na u thusa kha u phaḓalala hayo kule na tshimela tshine tsha vha uri ndi mme. Zwithu zwine zwa vha uri azwi tshili u fana na muya na maḓi na zwone zwi nga thusa kha u phaḓaladza mbeu.
Vhudimvumvusi

**Vhuḓimvumvusi** ndi mufuda wa mushumo une wa fara ṱhogomelo na dzangalelo ḽa vhathetshelesi kana u ṋea dakalo. I nga vha muhumbulo kana mushumo, fhedzi zwo ḓoweleaho ndi zwinwe zwa mishumo kana zwiitea zwo bveledzwaho lwa miṅwaha ya zwigidi nga ho khetheaho u itela u dzhenisa vhathetshelesi.

Naho ṱhogomelo ya vhathu i tshi dzhiiwa nga zwithu zwo fhambanaho nga nthani ha zwine muthu a zwi takalela, vhunzhi ha mifuda ya u ḓimvumvusa i a ḓivhea nahone i a ḓowelea. U anetshela zwiṱori, muzika, ḓirama, u tshina, na mifuda yo fhamba-fhambanaho ya u tamba zwi hone kha mvelele dzoṱhe, zwo vha zwi tshi tikedzwa khothe dza vhuhosi, nahone zwa bveledzwa zwa vha zwivhumbeo zwo ṱanḓavhuwaho nga u ya ha tshifhinga, zwa fheleledza zwo no wanala kha vhathu vhoṱhe. Zwifhinga zwa musalauno zwo ṱavhanyedza enea maitele nga nḓowe tshumo ya u ḓimvumvusa ine ya rekhoda na u rengisa zwibveledzwa zwa u ḓimvumvusa. Vhuḓimvumvusi vhu nga shandukiswa uri vhu tendelane na tshikalo tshiṅwe na tshiṅwe, u bva kha muthu ane a khetha u ḓimvumvusa muthe e ethe kana u bva kha zwibveledzwa zwinzhi zwo rekhodiwaho phanḓa, u ya kha tshimima tsha vhathu vhavhili, u ya kha maḓikiṱa a vhuhulwane vhuṅwe na vhuṅwe vhu re na muzika na u tshina, u ya kha mitambo ya zwigidi, na vhathetshelesi vha shango ḽoṱhe.

U ḓimvumvusa zwi tshimbidzana vhukuma na u ḓitakadza, nga zwenezwo, mbuno nthihi yo ḓoweleaho ndi u ḓimvumvusa na u sea, naho kha u ḓimvumvusa hunzhi hu tshi shuma ndivho dza ndeme. Hezwi zwi nga itea nga nḓila dzo fhamba-fhambanaho dza vhuṱambo,u pembelela, vhuṱambo ha vhurereli, kana u sasaladza. Nga zwenezwo, zwine zwa vhonala zwi u ḓimvumvusa zwi nga dovha zwa vha nḓila ya u swikelela ṱhalukanyo kana nyaluwo ya vhuṱali.
Nawa

Nawa ndi mbeu ya zwimela kha tshaka nnzhi dza muṱa wa legume ( Fabaceae ) ine ya shumiswa sa miroho ine ya ḽiwa nga vhathu kana zwiḽiwa zwa zwifuwo. Mbeu iya rengiswa i tshi kha di vha ntswa kana ya vhulungea nga u omisa (tsinga ). Nawa dzo limiwa u bva kha millennium BCE ya vhusumbe kha ḽa Thailand, na u bva kha millennium BCE ya vhuvhilI kha ḽa Europe na kha ḽa Peru. Nawa nnzhi, nga nnḓa ha maeregisi, ndi zwimela zwa tshilimo. Sa dziṋawa, zwimela zwi lugisa naitrodzheni zwa vhumba dzimbeu dzine dza vha na phurotheini nnzhi. Dzi bveledziwa nga tshikalo tsha dzi miḽiyoni dza dzi thani nga nwaha kha mashango manzhi; India ndi ḽone ḽine ḽa bveledza nga maanḓa.
Donngi

**DONNGI** ndi tshifuwo tsha hayani. I bva kha donngi ya ḓaka ya Afrika nahone i nga khethekanywa sa lushaka luṱuku lwayo kana sa lushaka lwo fhambanaho, &#x200A;Yo vha i tshi fuwiwa Afrika minwaha ya 5000–7000 yo fhiraho nahone yo shumiswa nga maanḓa sa tshipuka tshine tsha shuma u thusa lushaka kha mishumo minzhi yo fhambanaho.

Hu na donngi dzi fhiraho milioni dza 40 shangoni, vhunzhi hadzo dzi mashangoni a songo bvelelaho, hune dza shumiswa nga maanḓa sa zwifuwo zwa u hwala u paka kana u lima. Naho donngi dzine dza shuma dzi tshi anzela u ṱanganedzwa na dzine dza vha uri dzi ya tshila kana fhasi ha zwiḽiwa, mbalo ṱhukhu dza donngi kana donngi dzi ya vhewa uri dzi kone u fuwa, sa zwifuwo zwa hayani, na u tsireledza zwifuwo kha mashango o bvelelaho.

## Referensi
Tshifuwo

**Tshifuwo tsha hayani**, kana **tshipuka tshine tsha tshimbila natsho**, ndi tshipuka tshine tsha fuwiwa  u itela khamphani ya muthu kana u ḓimvumvusa . Zwifuwo zwine zwa dzhiiwa zwi vha zwi tshi khou vha na mbonelo i kungaho.yavhuḓi, fhedzi zwiṅwe zwifuwo zwi nga dzhiiwa nga nḓila ya u ḓiṱoḓela zwawe nahone zwa ṱanganedzwa nga muṋe wazwo hu sa londwi pfaneleo idzi.

Zwifuwo zwivhili zwine zwa ḓivhea vhukuma ndi mmbwa na zwimange . Dziṅwe phukha dzine dza vha uri dzo ḓoweleya dzi katela mmbwa,zwikhokhonono zwi ngaho dzi gerbil, dzi hamster, dzi chinchilla, dzi mbevha,  na dzi nguluvhe..

Zwifuwo zwa hayani zwi ṋea vhaṋe vhazwo, kana vhaṱhogomeli vhazwo,  mbuyelo dza ṋama na dza maḓipfele. U tshimbila na mmbwa zwinga thusa roṱhe mmbya na muthu kha un ita nyonyoloso. zwifuwo zwi a thusa vhathu vhano dzula vhe vhoṱhe .

## Referensi
Maḓi

**Maḓi** ndi khophandu i si ya vhutshilo ine ya vha na fomula ya khemikhaḽa . Ndi tshithu tshine tsha vha khagala, tshi si na munukhelelo, tshi si na munukhelelo nahone tshi ṱoḓaho u vha tshi si na muvhala wa khemikhala . Ndi tshipiḓa tshihulwane tsha milambo ya Ḽifhasi, maḓi,  lwanzhe na zwiluḓi zwa zwivhumbwa zwoṱhe zwi tshilaho zwi ḓivheaho, hune zwa shuma sa tshiṱanganyisi . Maḓi  sa molekhuli ya pholara aya ṱangana na vhushaka ho khwaṱhaho ha haidorojeni vhukati ha dzi molekhuli zwine zwa vha zwithu zwihulwane zwine zwa vha uri zwo shela muḽenzhe kha zwithu zwa hone zwa muvhili na zwa khemikhaḽa.  Ndi a ndeme kha zwivhumbwa zwa vhutshilo zwoṱhe zwi ḓivheaho naho i sa ṋei maanḓa a zwiḽiwa kana i tshi vha pfushi ṱhukhu ya zwivhumbwa . Nga mulandu wa u vha hone hayo kha zwivhumbwa zwoṱhe , u dzika hayo kha dzi khemikhala, u ḓala hayo kha shango ḽothe na pholarithi yayo yo khwaṱhaho musi i tshi vhambedzwa na vhuhulwane hayo vhuṱuku ha molekhuli, maḓi kanzhi a vhidzwa sa "solovhente ya u angaredza". 

Nga ṅwambo wa uri mufhiso wa nṱha ha ḽifhasi u tsini na water’s triple point, maḓi a vha hone kha ḽifhasi sa tshithu tsho khwaṱhaho, tshiluḓi, na gese.  I vhumba mvula nga tshivhumbeo tsha mvula na aerosols nga tshivhumbeo tsha khuli . Makole a na marotha a maḓi o fhaṱiwaho na aisi, vhuimo hayo ho khwaṱhaho. Musi yo fhandekana zwavhuḓi, aisi ya crystalline i nga ṱangana nga tshivhumbeo tsha mahaḓa. Tshiimo tsha gese tsha maḓi ndi vhutsi kana mufhiso wa maḓi .
Tshidammba

**Tshidammba** ndi zwiḽiwa zwine zwa vha uri zwo itwa nga dzi mbeu dza mavhele dzo omiswaho dzine dza vha uri dzo ṱanganiswa na u tshetshelelwa u swika dzi tshi pwashea, fhedzi hu songo ṱanganywa zwavhuḓi sa tshikoli kana  thuvhule. Zwine zwa vha uri zwo vala zwine zwa vha uri zwo mona na mbeu zwi ya vulea zwa bviswa musi hu tshi khou ṱhavhiwa na u ṱhavhiwa. I ḽiwa u mona na Tshipembe  Afrika na nga vhathu vha Lozi , Tonga vha Zambia na swigiri na mafhi ane avha uri aya dunga.  I nga dovha ya ḽiwa na gwengwelele na zwithu zwo fhambanaho. I bikiwa na ṋawa kha mufuda wa Xhosa wa umngqusho nahone tshiṅwe tshifhinga i ḽiwa na tshakalaka . I nga dovha ya ḽiwa na nama ya kholomo, nngu, khuhu na kha zwithu zwine zwa vha uri zwo ḓala.

Tshidammba ndi zwiliwa zwine zwa bva kha vhathu vha kale vha Amerikha, zwi tshi bvakha ipfhi laNarraganseet . vhathu vha England u bva tshifhingani tsha vhukoloni vho vha vha tshi vhudza phuthu ya mavhele kana ttshirialia nga dzina la tshidammba

Sa homini, tshidammba tshi lugiselelwa ubva kha zwiliwa (nawa dzo bvisiwaho makwati) ya mavhele, fhedzi hezwi zwivhili zwi bveledziwa nga ndila dzo fhambanaho.

Thuvhule dza mavhele (tshikoli) dzine dza vha uri adzi ngo fhandekana na dzine dza vha uri adzi ngo fhaṱiwa dzi nga dovha dza bikiwa (u vhiliswa) u swika dzi tshi vha ṱhukhu. Hezwi zwiḽiwa zwi vhidziwa upfi " zwidammba " nga tshi Afrikaans. Tshidammba  kanzhi iya fhiwa na dzi nawa, sa kha "tshidammba na dzi nawa".

## Sedzani na

* Mutevhe wa zwiliwa zwa mavhele
* maganda
* phothala ya zwiliwa 

## Referentsi
Muri

Kha zwimela, **muri** ndi tshimela tshi sa fheli, tshi re na tsinde ḽilapfu kana tsinde line kanzhi ḽo tikiwa nga matavhi na maṱari. Kha dziṅwe tshumiso, ṱhalutshedzo ya muri i nga vha țhukhu tsumbo, hu tshi katelwa fhedzi zwimela zwa thanda zwine zwa vha na nyaluwo ya vhuvhili, zwimela fhedzi zwine zwa nga shumiswa sa lumber kana zwimela fhedzi zwine zwa vha nṱha ha vhulapfu ho tiwaho. Thalutshedzo dzo ṱanḓavhuwaho dzi katela mitshevho milapfu, miri ya ferni, banana na bammbiri.

Miri a si tshigwada tsha monophyletic taxonomic fhedzi ina tshaka dzo fhambanaho dza zwimela zwine zwa vha uri zwo ḓiimisa nga zwone zwine zwa bveledza tsinde na matavhI sa nḓila ya u tower nṱha ha zwinwe zwimela uri zwi kone u ṱaṱisana kha tshedza tsha ḓuvha. Vhunzhi ha tshaka dza miri ndi dzi angiosperms kana dzi thanda dzine dza vha uri dzo khwațha kha dzinwe dzo salaho, vhunzhi hadzo ndi dzi gymnosperms kana dzi thanda dzine dza vha uri dzo khwațha. Miri i ya kona u tshila tshifhinga tshilapfu, minwe miri iya kona u swika kha minwaha ya zwigidi zwo vhalaho. Miri ya u thoma yo bvelela minwaha ya 400 million yo fhiraho, nahone hu ya anganyelwa uri huna miri ine ya vha uri yo no hula ine ya swika trillion tharu kha shango zwa zwino.
Dirafuthi 1

Tshelede

Tshelede ndi ya ndeme kha vhutshilo hashu ha duvha na duvha.Ano maduvha tshinwe na tshinwe ndi tshelede, u renga zwiliwa hu todea tshelede, uri u vhe na zwiambaro hu todea tshelede uri muthu akone u vha na ha u dzula hu todea tshelede ndi ngazwo vhathu ano maduvha vha tshi vho di dzhenisa kha zwithu zwi si zwavhudi nga yone tshelede, zwi ngaho vhugevhenga na u rengisa mivhili.

Tshinwe na tshinwe tshi vho toda tshelede ndi ngazwo ri nga si kone u tshila ri si nayo. Tshelede i do vha hafhu ya leludza vhutshilo ngauri ua kona u swika na kha manwe mashango nga yone tshelede.

## Refarentsisi
Bambela

**U bambela** ndi u ḓi ṱuṱuwedza ha muthu maḓini, kanzhi u itela u ḓitakadza, mitambo, u ita nyonyoloso, kana u tshila. Vha bambeli vha madini vha swikelela u tshimbila ubva afha uya fhala nga u ṱanganya miraḓo na muvhili u itela u swikelela tshiimo tsha u fhufha na tshimbila madini  zwine zwa ita uri hu vhe na u tshimbila ha nḓila. Sa tsumbo, vha ya papamala nga ndila khulwane kana ṱhukhu, na u tshimbila nga nḓila yo ṋewaho nga u ṱanganya nyito dzadzo dza u sukumedza phanḓa, nga maanḓa dza ṱhoho na muvhili, na zwinwe zwithu zwine zwa nga u ṱomola nga zwanḓa na u rwa nga milenzhe. U ṱamba ndi u ita nyonyoloso ya muvhili woṱhe zwine zwa ṱoḓa u konḓelela, vhukoni na thekhinikhi dzine dza shuma zwavhuḓi u itela u engedza luvhilo na u fhungudza u shumiswa ha maanḓa. 

U bambela zwi dzula zwi vhukati ha mishumo ya nṱhesa ya u ḓimvumvusa ya tshitshavha, nahone kha maṅwe mashango, ngudo dza u ṱambela ndi tshipiḓa tshine tsha kombetshedzwa kha kharikhuḽamu ya pfunzo. I ṋea mbuyelo nnzhi dza mutakalo, dzi ngaho u khwaṱhisa mutakalo wa mbilu, u khwaṱhisa misipha, na u engedzea ha u tendelana na zwiimo. Yo tea vhathu vha miṅwaha yoṱhe na vhuimo ha u khwaṱha. Sa mutambo wo ḓoweleaho, u ṱambela hu sumbedzwa kha miṱaṱisano yo fhamba-fhambanaho yapo, ya lushaka, na ya dzitshaka, u katela na Oḽimpiki iṅwe na iṅwe ya Tshilimo ya musalauno .

U bambela zwi katela u dovholola zwithu zwine zwa ḓivhiwa sa u sendela u itela u isa muvhili phanḓa. Naho u sendela phanda, ine ya dovha ya ḓivhiwa sa udi sumbedzisa, i tshi dzhiiwa nga vhathu vhanzhi sa ine ya ṱavhanya u fhira dzoṱhe kha zwiṱiroukho zwiṋa zwihulwane, zwiṅwe zwiṱirokho zwi itwa u itela ndivho dzo khetheaho, dzi ngaho u gudisa.
Nḓowenḓowe

**U ita nyonyoloso** kana **udi onyolosa** ndi mushumo wa muvhili une wa khwinisa kana u vhulunga mutakalo, kana mutakalo nga u angaredza .I itwa nga zwiitisi zwo fhamba-fhambanaho, u katela na u fhungudza muvhili, kana u ṱhogomela, u itela u thusa kha u aluwa na u khwinisa maanḓa, u bveledza misipha na sisiṱeme ya mbilu, u khwinisa vhutsila ha mitambo, u khwinisa mutakalo,kana u itela u ḓiphina fhedzi. Vhathu vhanzhi vha nanga u ita nyonyoloso nnḓa hune vha nga kuvhangana nga zwigwada, u ṱangana na vhaṅwe, na u khwinisa vhuḓifari khathihi na mutakalo wa muhumbulo .

U ya nga mbuyelo dza mutakalo, kanzhi, hu themendelwa u ita nyonyoloso ya vhukati ha miniti ya 150 (awara mbili na miniti ya 30) nga vhege u itela u fhungudza khombo ya thaidzo dza mutakalo. Nga tshifhinga tshithihi, na u ita nyonyoloso ṱhukhu zwi na mutakalo u fhira u sa ita na luthihi. Kha vhathu vhane zwa zwino vha wana mushumo wa nyonyoloso thukhu, u engedza miminethi mivhili kana miraru fhedzi nga ḓuvha ya u ḓiḓowedza ho linganelaho zwi nga fhungudza khombo ya u fa hu sa athu swika tshifhinga nga phesenthe dza fumi.

## Khethekanyo
Nyonyoloso dza muvhili dzi khethekanywa dza vha tshaka tharu, zwi tshi bva kha mvelelo dzoṱhe dzine zwa vha nadzo kha muvhili wa muthu:

* U ita nyonyoloso ya aerobic ndi mushumo muṅwe na muṅwe wa muvhili une wa shumisa zwigwada zwihulwane zwa misipha. Nahone wa ita uri muvhili u shumise okisidzheni nnzhi u fhira zwine wa ḓo zwi shumisa musi wo awela. Tshipikwa tsha u ita nyonyoloso ya aerobic ndi u engedza u konḓelela ha mbilu. Tsumbo dza u ita nyonyoloso ya aerobic dzi katela u gidima, u reila baisigira, u bambela, u tshimbila nga u ṱavhanya, u ṱomola thambo, u ḓi-reila, u gonya thavha, u tshina, u tamba thenisi, u bvela phanḓa u tshi ḓiḓowedza, na u gidima tshikhala tshilapfu.
* Nyonyoloso ya anaerobic, ine ya katela u gudisa u khwaṱhisa na u ḓitika, i nga khwaṱhisa, ya khwaṱhisa, na u engedza misipha, khathihi na u khwinisa u khwaṱha ha marambo, u linganyisela, na u ṱanganelana.Tsumbo dza u ḓiḓowedza u khwaṱhisa ndi u sukumedza, u kokodza, u ṱomola mafhafhu, u ita dzi squat, dzi bench press. Nyonyoloso ya anaerobic i dovha ya katela u gudisa u lemela, u gudisa u shuma, Eccentric Training, u gudisa nga vhukati, u gidima, na u gudisa nga vhukati ha tshifhinga tshilapfu zwine zwa engedza maanḓa a misipha lwa tshifhinga tshiṱuku.
* Vhuḓidini ha u tendelana na zwiimo vhu ṱanḓavhudza na u lapfa misipha . Mishumo i ngaho u ṱomola i thusa u khwinisa u tendelana ha zwipiḓa na u ita uri misipha i dzule i tshi khwaṱha.Tshipikwa ndi u khwinisa vhuphara ha u tshimbila zwine zwa nga fhungudza tshikhala tsha u huvhala.
Mupo

Vhupo

**Mupo** zwi amba tshiṅwe na tshiṅwe tsho ri tangaho na u kwama zwithu zwi tshilaho, hu tshi katelwa vhathu, zwipuka, na zwimela. U katela zwithu zwa mvelo na zwo itwaho nga vhathu.Ndi zwa ndeme ngauri zwi ṋetshedza zwishumiswa zwi ngaho zwiḽiwa, maḓi, vhudzulo, na maanḓa zwine zwivhumbwa zwoṱhe zwi tshilaho zwa zwi ṱoḓa u itela u tshila. Uya nga vha National Geographic Khavhelo yashu ya mupo i sedzulusa mafhungo a mupo wa ḽifhasi nga kha mafhungo a ṱhoḓisiso dza u thoma na u ṱuṱuwedza vhathu vhane vha khou ita phambano kha pulanete yashu.

Kha mvelele ya Vhavenḓa, vhupo vhu vhonala vhu tshi ṱumana vhukuma na matshilo a vhathu, vhumuya, na mvelele[4]. Vhavenḓa vha tenda uri mvelo a si tshikhala tsha muvhili fhedzi, fhedzi ndi maitele makhethwa ane a fanela u ṱhonifhiwa na u tsireledzwa. Kanzhi maḓaka, milambo, dzithavha, na zwipuka zwi tshimbidzana na mimuya ya vhomakhulukuku, nahone huṅwe fhethu ha mvelo hu dzhiiwa hu hukhethwa.

U tshikafhadzwa ha muya wa nnḓa na wa nga ngomu zwi vhanga malwadze a u fema na maṅwe nahone ndi zwisima zwa ndeme zwa u fa na u fa. Datha ya WHO i sumbedza uri hu ṱoḓaho u vha vhathu vhoṱhe vha ḽifhasi (99%) vha fema muya une wa fhira mikano ya vhulivhisi ha WHO nahone u na zwithu zwi tshikafhadzaho zwinzhi, hune mashango a mbuelo ya fhasi na ya vhukati a khou tambula nga u ṱangana na zwithu zwinzhi.

Mupo ndi mutheo wa vhutshilo hoṱhe kha Ḽifhasi.Naho zwo ralo, mishumo ya vhathu i ngaho tshikafhadzo, u rema maḓaka, na nḓowetshumo zwo vhanga tshinyalelo khulwane kha shango ḽa mupo. Nga zwenezwo, u tsireledza mupo ndi zwa ndeme, hu si kha u tshila ha zwimela na zwipuka fhedzi, fhedzi na kha vhuḓifari ha mirafho i ḓaho[3].

THAIDZO YA USA FARA VHUPO ZWAVHUḒI

Tshikafhadzo ya mufhe ndi u tshikafhadzwa ha vhupo ha nga ngomu kana ha nnḓa nga tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tsha khemikhala, tshithu tshine tsha vhonala kana tshithu tshine tsha shandula pfaneleo dza mvelo dza mupo[4]. Zwishumiswa zwa u fhisa nḓuni, goloi, zwiimiswa zwa nḓowetshumo na mulilo wa maḓakani ndi zwisima zwo ḓoweleaho zwa tshikafhadzo ya mufhe. Zwithu zwi tshikafhadzaho zwine zwa vha na mbilaelo khulwane kha mutakalo wa tshitshavha zwi katela zwithu zwiṱuku, khaboni monokosidi, ozoni, naitrodzheni daioksaidi na sulfur daioksaidi. U tshikafhadzwa ha muya wa nnḓa na wa nga ngomu zwi vhanga malwadze a u fema na maṅwe.

#https://medium.com/@luqmanzae/the-effect-of-not-taking-care-environment-
#https://mvelele.co.za/2025/04/17/zwinwe-nga-mvelele-ya-vhavenda/

## Referensi
Thekhinoḽodzhi

Thekinoḽodzhi. 

**Thekinoḽodzhi** ndi u shumiswa ha nḓivho ya muhumbulo u itela u swikelela zwipikwa zwi shumaho, nga maanḓa nga nḓila ine ya nga bveledzwa hafhu.  Ipfi *thekinoḽodzhi* ḽi nga dovha ḽa amba zwibveledzwa zwi bveledzwaho nga zwithu zwa u shumisa zwine zwa dovha hafhu zwavhuedza,   zwi tshi katela zwishumiswa zwi vhonalaho zwi ngaho zwishumiswa kana mitshini, na zwi sa vhonali zwi ngaho sofuthiwee. Thekinoḽodzhi i na mushumo wa ndeme kha saintsi, vhuinzhiniyara, na vhutshilo ha ḓuvha na ḓuvha. 

Mvelaphanḓa ya thekinoḽodzhi yo ita uri hu vhe na tshanduko khulwane kha tshitshavha. Thekinoḽodzhi ya u thoma i ḓivheaho ndi tshishumiswa tsha matombo, tsho shumiswaho nga tshifhinga tsha kale, tsha tevhelwa nga u langa mulilo —zwe zwa ita uri vhuluvhi ha muthu vhu aluwe na u bveledza luambo nga tshifhinga tsha Ice Age, u ya nga muhumbulo wa u bika mafhungo.  U tumbulwa ha vhili nga tshifhinga tsha Bronze zwo ita uri hu kone u tshimbila zwithu zwinzhi na u sika mitshini yo serekanaho. Zwithu zwa thekinolodzhi zwa zwenezwino, u katela na mutshini wa u gandisa mafhungo nga tshifhinga tshetsho, luṱingo, na Inthanethe, zwo fhungudza zwithivheli zwa vhudavhidzani nahone zwa ḓisa ikonomi ya nḓivho.

Naho thekhinoḽodzhi i tshi shela mulenzhe kha mveledziso ya ikonomi na u khwinisa mvelaphanḓa ya vhathu, i nga dovha ya vha na masiandoitwa mavhi u fana na tshikafhadzo na u fhelelwa nga zwishumiswa, nahone i nga vhanga khombo dza matshilisano dzi ngaho u shaea ha mishumo ha thekhinoḽodzhi zwi bvaho kha u ḓiitela zwithu. Nga ṅwambo wa zwenezwo, khanedzano dza pfunzo dza maṱali na dza politiki nga ha mushumo na u shumiswa ha thekinolodzhi, maitele a thekinolodzhi, na nḓila dza u fhungudza zwithu zwi si zwavhuḓi zwine zwa vha hone dzi khou bvela phanḓa.

Bugu Tshumiswa.
Magavhelo a muvhuso

Dzangano la magavhelo la SASSA.

**Sassa** ndi muholo u bvaho kha muvhuso wa Afurika Tshipembe wo i teliwaho vha dzulapo vha Afurika Tshipembe, tshiimiswa itshi tsho thomiwa nga nwaha wa 2005 zwi tshi khou wela kha mvelaphanda ya u itela netshedza vhasina, vhano shaya, vhana, vhaholefhali na vhaaluwa u itela u kunda vhushayi. Vha konaho u wana o yu muholo ndi vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vhane vha vha na ma bambiri a tsumbo.

Uri muthu a kone u di wana akho u wana magavhelo u tea u swikelela ṱhodea dzo teaho nahone a na hone SASSA yo shuma nga maanda uri i kone u kwathisedza vhutanzi nga ndila dzo fhambananaho . SASSA i dovha hafhu ya nekedza magavhelo aya nga ndila dzo fhambananaho kha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe u itela u fhungudza vhufhura naho pfhanelo dza vhathu dzo dala. maitele ayo ndi u hola nga garata ya SASSA kana nga bannga nanga ndila ya thekhiniki.

Phurogireme ya magavhelo a vhana, vha aluwa na vhaholefhali ndiya tshothe fhedzi ya vhala vhasa shumi yo lavhelelwa u fhela nga dzi 27 dza Thafamuwe 2027 sa izwi yovha yo newa vhathu nge vhunzhi ha vhathu vha fhelelwa nga mishumo nga tshifhinga tsha 2020 huna dwadze la khombo lino vhidziwa upfi Covid-19.

## Referensi

[edit]

: 

* Tshiimiswa tsha muvhuso
Vhuendedzi

**Vhuendedzi** (nga Luisimane lwa Britain) kana **vhuendedzi** (nga Luisimane lwa Amerikha) ndi u hwala vhathu, zwipuka, na thundu nga ndivho u bva fhethu huthihi u ya kha huṅwe. Nḓila dza vhuendi dzi katela muya, mavu (tshiporo na bada), maḓi, thambo, phaiphi, na tshikhala . Tsimu i nga khethekanywa ya vha zwishumiswa, zwiendedzi, na mishumo. Vhuendedzi vhu konisa mbambadzo ya vhathu, zwine zwa vha zwa ndeme kha mveledziso ya mvelele.

Themamveledziso ya vhuendi i na zwishumiswa zwo dzudzanyeaho, hu tshi katelwa na dzibada, zwiporo, nḓila dza muya, nḓila dza maḓi, na dziphaiphi, khathihi na zwiṱitshi zwi ngaho vhuimazwikepe, zwiṱitshi zwa zwiporo, zwiṱitshi zwa bisi, zwiṱitshi zwa u vhulungela zwithu, zwiṱitshi zwa u hwala zwithu nga dziṱiraka na zwiṱitshi zwa u shela mapfura (zwokatela tshititshi tsha mapfura). Theminala dzi nga shumiswa kha u tshintshana ha vhanameli na mihwalo na kha u ṱhogomela.

Nḓila dza vhuendi ndi dziṅwe na dziṅwe dza tshaka dzo fhambanaho dza zwishumiswa zwa vhuendi zwine zwa shumiswa u hwala vhathu kana mihwalo. Dzi nga katela zwiendedzi, zwipuka zwa u namela, na zwipuka mga vhunzhi. Zwiendedzi zwi nga katela goloi, baisigira, bisi, zwiporo, malori, heḽikhophutha, zwikepe zwa maḓini, zwikepe zwa tshikhalani, na zwiendedzi zwa mabufho.
Tshienge

**Muṱokola**

Ndi tshimela ndi ne tsha funesiwa vhukuma nga vhathu vha mabindudzi. 

Tshienge ndi tsha mvelo ya Afurika Tshipembe hune tsha vha uri tsho no ṱavhiwa lwa maḓana manzhi a miṅwaha. Ubva nga vho 1820. Tshienge tsho vha tshi khou tavhiwa kha zwa vhubindudzi kha dzi greenhouse na kha maḓaka manzhi tropical.Mutshelo uyo u shumiseswa kha zwiliwa kana dzi dzhusi na nyamunaithi.

Tshienge tshi hula sa tshiṱaka tshiṱuku maluvha nga oṱhe a tshimela a songo ṱanganyiswaho a ṱangana u itela u vhumba mitshelo minzhi. Tshimela tshi ya phaḓalala nga nḓila yo ḓoweleaho ubva he ya thoma hone ine ya vha uri yo bveledziwa nṱha ha mutshelo, kana ubva kha ṱhodzi ya thungo, nahone nga nḓila yo ḓoweleaho i ya vhibva hu sa a thu fhela ṅwaha. 

Maipfi ane ra ri, *Tshienge*, wo thoma u chi pfi cone (mutshelo) wa muri wa pine nga ḓana ḽa vhu-14 ḽa miṅwaha . Heḽi dzina ḽo vha hone ngauri vhaḓivhi vha zwimela vha tshifhingani tsha vhukati vho vha vha tshi vhidza mutshelo muṅwe na muṅwe wa muri une vha sa ḓivhe uri *ndi apula* arali u na tshivhumbeo tsho khwaṱhaho, tsha tshitendeledzi.