open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ndouvhada

**NDOUVHADA**

**Ahee** mbelengwa ya vhana vha Hadjie,mbelengwa ina vha vhuya vhana Vha Hadjie a vhana kupera kunopera nyika'Vha ha ntamazwose vhana zwose'Vho Nkalahonye la mbelengwa Phangami gomani ano ulivhana na ndau ya tswinda ' Hapfala ngomani itshi Lungundundu'ahee dumbu la Vhadzimuuu 'Vho Tshinyamaseto ano fhata mitsheto nga tseto dzino vangula khando dza Ndou ya gwadama 'Tshinyamaseto asa sendelwi nga mashuvhuru' Khulu ya danga Shumbani Ndouvhada havho Maifani' Vho Nyalivhoya' Vho Gwiji ya Vhembe ' Makhado ,Tshivhase,Dzhatshali,Milubu,Sikutshi,Ramatsea, Vho Radipodumo dipudumela Tloubatla le magoshi abona bana ba Tloubatla bo Hlodi ya mmakoma morelele baoosetsoge barobetse badimo batsoga le bona ,Mbelerengwa kuno dyiwa nyama kuno dyiwa nkaka Ha nti waxonzha aupiwi xipwele xinorira xinopiwa nyama.

Shallom

By Ndouvhada Meshack 

 

## Referesi
Midalo

**Miḓalo** ndi u ḓala ha maḓi(kana zwiṅwe zwiluḓi) zwine zwa ṋuṋedza mavu ane kanzhi a vha o oma. Nga maḓi o elelaho,ipfi ḽi nga na kha u dzhena ha maḓi a ḓumbu. Miḓalo ndi mbilaelo khulwane kha zwa vhulimi,vhuinzhiniere na mutakalo wa zwa tshi tshavha. Tsumbo dza tshanduko dza vhathu ndi tshanduko dza u shumiswa ha mavu u fana na u rema maḓaka na u bvisa maḓaka,tshanduko kha nḓila ya maḓi kana u langa midalo u fana na dzi levees . Mafhungo a mupo a ḽifhasi a dovha a ṱuṱuwedza zwiitisi zwa miḓalo, zwine zwa tshanduko ya kilima zwine zwa ita uri hu vhe na u khwaṱha ha mutevhe wa maḓi na u gonya ha lwanzhe. Sa tsumbo , tshanduko ya kilima i ita uri zwa mutsho wo kalulaho zwi itee lunzhi lunzhi nahone zwivhe na maanda.Hezwi zwi ita uri hu vhe na miḓalo yo khwaṱhaho na u engedza khombo
Mbembo ya vhana vhatuku

**Mbembo ya vhana vhaṱuku**

U vhifha muvhilini ha vhaswa ndi mini? U vhifha muvhilini ha vhaswa ndi musi mufumakadzi a re fhasi ha miṅwaha ya 20 a tshi gonya miri. Kanzhi ḽi ambela kha vhaswa vha re vhukati ha miṅwaha ya 15-19. Fhedzi zwi nga katela vhasidzana vhaṱuku vhane vha vha na miṅwaha ya fumi. Zwi dovha zwa vhidzwa u vhifha muvhilini ha vhaswa kana u vhifha muvhilini ha vhaswa.

## Ndaedzi
Khoro ya Khirikhete ya Dzitshaka

## khoro ya khirikhete ya Dzitshaka
**Khoro ya Khirikhete ya Dzitshaka** ( **ICC** ) ndi tshiimiswa tshi langaho   ya ḽifhasi . Yo thomiwa sa *Khonfarentse ya [[Khirikhete]] ya Imperial* nga nwaha wa 1909, nga fhasi ha vhaimeleli vha bvaho ka la  Australia, England, na Afrika Tshipembe. Yo shandukiswa dzina ḽa vha *[[Khonfarentse]] ya Khirikhete ya Dzitshaka* nga nwaha wa 1965 nahone ya ṱanganedza dzina ḽayo ḽa zwino nga nwaha wa  1987. ICC i na ofisi khulwane dzayo ngei Dubai, kha ḽa United Arab Emirates.

ICC zwa zwino i na miraḓo ya tshaka dza 108: Miraḓo yo fhelelaho ya 12 ine ya tamba mitambo ya milingo, na Miraḓo ya Vhuṱanganedzi ya 96 .  ICC i na vhuḓifhinduleli ha ndangulo na vhuvhusi ha thonamennde khulwane dza dzitshaka dza khirikhete, zwihuluhulu Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Khirikhete, Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha T20, na Vhuṱaṱisani ha Ḽifhasi ha Milingo ya ICC . I dovha ya thola vhahaṱuli na vharefiri vhane vha langa mitambo yoṱhe ya Tesite yo tendelwaho, ya Dzitshaka ya Ḓuvha ḽithihi na ya Dzitshaka dza  2020 . I ḓivhadza Khoudu ya Vhuḓifari ya ICC, ine ya vhea zwilinganyo zwa phurofeshinaḽa zwa u ḓilaya kha khirikhete ya dzitshaka,  na u dovha ya dzudzanya vhukando ha u lwa na tshanḓa nguvhoni na u dzudzanya mitambo nga kha Yunithi yayo ya u Lwa na Tsireledzo na Tsireledzo (ACSU).

**ICC** a i langi mitambo ya vhuvhili vhukati ha mashango a miraḓo (ine ya katela mitambo yoṱhe ya Tesite nnḓa ha Finala ya ḽifhasi, nahone a i langi khirikhete ya mahayani nga ngomu ha mashango a miraḓo. A i iti, kana u shandula milayo ya mutambo, ine ya kha ḓi vha fhasi ha vhuvhusi vha Marylebone Cricket Club u bva nga 1788.
Mango

**Manngo** ndi mitshelo ya matombo une ya ḽiwa ine ya bveledzwa nga muri wa thropika *Mangifera indica* . U bva kha dzingu vhukati ha devhula vhukovhela ha Myanmar, Bangladesh, na devhula vhubvaḓuvha ha India .   *M. indica* yo vha i tshi khou limiwa kha ḽa South na Southeast Asia ubva kale zwine zwa vha uri zwo bveledza tshaka mbili dza manngo dza musalauno: "lushaka lwa India" na "lushaka lwa Southeast Asia".   Dzinwe tshaka kha lushaka lwa *Mangifera* dzi dovha hafhu dza bveledza mitshelo ine ya vha uri iya liwa ine ya dovha ya vhidzwa upfi "manngo", vhunzhi hayo i wanala kha dzingu la vhupo ha Malesia .malesia 

Ḽifhasini ḽoṱhe, hu na tshaka dza maḓana a si gathi dza manngo . Uya nga ha lushaka, mutshelo wa manngo uya fhambana nga vhuhulwane, tshivhumbeo, u ḓifhelela, muvhala wa lukanda, na muvhala wa ṋama, zwine zwa nga vha zwi tshi khou bva kha muvhala wa tshitopana, musuku, mudala, kana muvhala wa orange.  Manngo ndi mitshelo ya lushaka lwa India, Pakistan na Philippines,   ngeno muri wa manngo u muri wa lushaka wa Bangladesh. 

## Vhubvo
Ipfi ḽa Luisimane *manngo* (vhunzhi "manngo" kana "mango") ḽo thoma nga ḓana ḽa vhu-16 ḽa miṅwaha u bva kha ipfi ḽa Luputugisi *manga*, u bva kha Malay *mangga*, nahone mafheleloni u bva kha *munna* wa Tamil ("muri wa mango") + *kay* ("mutshelo/muroho u songo vhibvaho ").    Dzina ḽa saintsi, *Mangifera indica*, ḽi amba tshimela tshine tsha vha na manngo kha ḽa India. 

## Ṱhalutshedzo
Miri ya mango i hula u swika kha 30–40 mithara (98–131 feet) nga vhulapfu, na khare ya radiasi ya 10–15 m (33-49 milenzhe) . Miri iya tshila tshifhinga tshilapfu, sa vhunga dzinwe dzi specimens dzi tshi kha di vha na mitshelo nga murahu ha minwaha ya 300.

## Țhalusamaipfi
Tshakhuma

## Tshakhuma Tsha Madzivhanḓila

**Tshakhuma** ndi shango ḽavhudi ḽi re na mivhundu mifhundu minzhi ḽi  wanalaho Limpopo venda. Tshakhuma i vhusiwa nga mahosi manzhi fhedzi huna nnḑu khulwane ya vhuhosi i vhusaho Tshakhuma ḽoṭhe ine havha ha Madzivhanḍila Musanda. Mifhundu iyo ina misanda yahone ine yavhusa hanefho na zwikolo zwi kha mufhundu munwe na munwe.

Tshakhuma yo fhaṱutshedzwa nga zwithu zwinzhi zwitamisaho, Muphresidende wa Afrika tshipembe vho ita nau shela mulenzhe khau fhaṱa tshikolo tsha phuraimari ya *Luvhalani junior primary school* nga ṅwaha wa 2006. Tshakhuma ho vusuludziwa na zwifhaṱo zwa maguḓedzi a nṱha hune ha vha Tshisimani FET College, khoḽedzhi iyo i wanala mufhunduni wa Luvhani A, hune zwa zwino vhana vha bvaho kule na tsini vha khou guda hanefho vha sina na vhuleme.

**Tshakhuma Corner Mall**

Vhadzulapo vha Tshakhuma a vha tsha vha na vhuleme musi vha tshi toda u renga zwiambaro kana zwiḽiwa  nge vha ḓiselwa ''Tshakhuma Corner'' ''mall'' hanefho Tshakhuma. Tshakhuma Mall wo thoma u fhaṱiwa mafheloni a ṅwaha nga ṅwedzi wa Ḽara 2022 wa vuḽiwa nga wedzi wa Khubvumedzi 2023. U bva kha u fhaṱa na u vula ha moḽo zwp ita tshikhala tsha mishumo kha vhadzulapo vha tshakhuma na vha kule na tsini. Vharengisi vha mimakete hanefhaḽa Tshakhuma vha vha nau engedzelwa ha vharengi musi hu tshivha na tshikhala tsho raloho.

**Damview**

Vhathu vha bvaho kule na tsini vha ya dalela shango ḽa Tshakhuma vha tshi takalela uyo vhona Damu ḽa maḓi ḽine ḽapfhi *[https://www.b2bcentral.co.za/tshakhuma-corner-design-revealed/ Damview]* ḽi wanala kha mufhundu u no pfhi Rembuluwani. u hanefho tsini unga ḓi vhona na  *waterfall,* vhaṅwe vha ya iṱa zwau dalela ṱhavha idzo dza Tshakhuma vha tshi khou onyolosa miledzhe ngau dzi gonya **Hiking**. Mabulasi ri si tsha amba, Mitshelo iṱeli i touvha bukuṱa Tshakhuma na zwimela ari tsha amba.

Tshakhuma ndi fhethu havhuḓi hune vha vhadzulapo vha khou ḓi tshilela vhutshilo ha musalauno, na vhathu vhane vha bva kha mavunḓu annda a vha koni u fhirela Thohoyanḓou vha songo ima Tshakhuma vha renga mitshelo nau foda zwinepe zwavho.

## Ndaedzo
Sekondari ya Ozias Davhana

**Tshiphuga tsha Ozias Davhana**

**Ozias Davhana** ndi tshikolo tshine tshi wanala Limpopo, Elim, Mpheni Block B  nga fhasi ha distiriki ya Vhembe, futhi ndi tshikolo tsha muvhuso. Tshikolo itshi tsho pembela lu hulanesa  nga murahu ha musi vhagudi vha zwikolo zwapo zwo  dzhenelela mbambe ya u fhaṱa Robotiki na zwiṅwevho  . Tshiitelwa itsho tsho dovha tsha pembelwa na nga vhagudi na vhadededzi vha hanengei sekondari ya Ozias Davhananga i musi vhagudi vho wina khaedu iyo ya Robotiki, khouduya tshikolo tsha nṱha tsha SITA CSR ṅwaha wo fhiraho(2023) vha wana pfhufho i mangazaho ya R1.1 miḽioni. 

Tshikala, muṅwe wa vhagudi o winaho itsho tshiphuga , o amba nga vhundeme ha u dzhiela nṱha na u tikedza vhukoni ha vhana. Vhagudi vho dovha hafhu vha shela mulennzhe zwihulwane kha vhupoha didzhithala.

**Ndaedzo**
Ri nga ita mini u hulisa luambo lwashu lwa hayani

**Tsha u thoma ringa thoma** **nga u** gudisa vhana vhashu zwithu zwofhambanaho nga luambo lwashu lwa Tshivenḑa, ra do vha hafhu ra ṱuṱuwedza vharangaphanda kha zwa pfunzo kana vhadededzi zwikoloni uri vha pfunze vhana vhashu nga luambo lwashu lwa hayani. Ri nga hulisa luambo lwashu kha zwishumiswa zwa muvhuso uri vhathu vha kone u ḓivha uri tshivenḓa tshi hona kha shango ḽa Afurika Tshipembe.

## zwithu zwine ra nga zwi ita uri tshivenḓa tshi ḓivhee kha tshitshavha.
Ri nga  dovha hafhu ra hulisa luamba lwashu musi ri tshi amba na vhathu, ri  nga vha ri tshi amba na vhathu kha zwithu zwa vhudavhidzani kana musi ri tshi khou amba nga thingothendeleki, ri nga fhedza hafhu ra ṱuṱuwedza vharangaphanda vha mangudedzini a pfunzo nṱha uri vha pfunze matshudeni nga luambo lwa Tshivenḓa uri luambo lu kone u ḓivhea kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe. 

## Refentsi
Gumani technical high school

## '''GUMANI TECHNICAL HIGH SCHOOL'''

**Gumani technical School** ndi gudedzi ḽa  vhana vha tshikolo ḽine la wanala ngei shangoni la ha -Tshivhasa Vondwe ,murahu ha mutshuduḓi circuit  ḽa vhuswa nga khosikadzi vho Gumani. zwi ne tshikolo etsho tsha di vheliwa zwone ndi u bvisa mvelele dza nṱha ṅwaha muṅwe na muṅwe.Gumani ndi tshikolo tshi ne tsha ḓivheliwa nga zwithu  nga zwa thekhinikhaḽa na saintsi. Vho Phirisipala vha tshikolo etsho vha ne vha vhadzwa nga dzina la Vho- Ṋetshiya .

**Uṱanganedzwa**
U ṱanganedzwa kha tshikolo etshi tsha Gumani technical high school zwi tevhela maitele o dzudznyiwaho o sumbedziswaho nga Mulayo wa Zwikolo zwa Afrika Tshipembe wa 1996. vhana vha ne vha fanela u dzhena kha tshikolo etshi vha fanela uvha vha na miṅwaha ya furaruṱhanu. u ṅwaliswa ha ṅwaha wa pfunzo une wa khou ḓa kanzhi hu itea vhukati ha Ṱhafamuhwe na Fulwi ṅwaha wo fhiraho. zwine zwa ṱuṱuwedziwa vhabebi ndi uri vha tea u ṱuṱuwedza vhabebi uri vhana vha ḓi funge kha zwa pfuno uitela uri tshikolo tshi dzule tshi phanḓa zwi tshi ḓa kha mvelele dza tshikolo uri dzi si vhuye fhasi zwi ne zwa ḓo sia vha tshi khou fhiriwa nga tshinwe tsha zwikolo.

Gumani technical high school tshine minwaha miraru tshi khou lambedziwa nga zwiphiga zwa uvha tshikolo tsha uthoma musi tshi khou kunda zwinwe zwa zwinwe tshikolo. vhadzulapo vha pfa vha tshi takala musi vhana vha tshi phasa vha dovha vha tanganedziwa kha magudedzi a ntha.

## '''Ndaedzi'''

[Category :Department of higher Education]
[Category :Vondwe village]
[Category :Tshikolo tsha Magudedzi Mahulwane]
[Category :Tshikolo]
Gabriel Temudzani

**Gabriel Temudzani** (o bebwa nga dzi 10 Ṱhafamuhwe 1980  ) ndi mutambi wa Afurika Tshipembe na muhashi wa TV.

Vha ḓivhelwa mushumo wavho sa khosi Vhafuwi Azwindini u bva nga 2000, kha soap opera ya TV Muvhango yo bviswaho kha SABC 2, ine khayo vho vha mutambi wa matambwa u bva nga 2000.    

## Vhutshilo ha u thoma .
Temudzani o bebwa nga nwaha wa 1980 nahone o hulela kha Ḭa Tshivhilidulu kha vhupo ha Nzhelele, ngei '''Venda''' . 

## Buḓo
Nga 1995,O thoma mushumo wawe wa u vha mutambi fhedzi a thoma u tamba kha tshikirini nga 2000. 

O tamba kha filimu ya *A [[Diamond na Destiny]]* nga 2003,  ine ya amba nga ha u tumbulwa ha musuku na daimane ngei Kimberly. Nga 2009, vho wana mushumo muhulwane kha filimu ya *Night Drive* . &#x5B; **' &#x5D;</sup>

Ngei theatre vho no bvelela kha mbekanyamushumo ''ya [[The Dog na The Night of Horror]]'',  ye vha wina pfufho ya Vita. </link><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D;

Vho vha vhe mutambi muhulwane kha *Muvhango* nahone vha ṋekedza mbekanyamushumo ya magazini La Famila, ine na yone ya bviswa kha SABC2 . Ndi ene muhashi kha *La Familia* yo bvaho kha Shandukani Nesengani, yo  thomaho kha Season 3 nga 2010. 

## Vhutshilo ha vho .
Gabriel o malana na Refilwe Temudzani nga nwaha wa 2013 na Bongiwe Matsebula nga nwaha wa 2020.
Phiphidi waterfalls

**Phiphiḓi waterfall** I wanala kha ḽa Venda tsini na Ṱhohoyanḓou vunḓuni ḽa Limpopo hanefha Afurika Tshipembe.

## phiphiḓi waterfalls ndi fhethu ḓe.
**[[Phiphidi|Phiphiḓi]] Waterfall** ndi fhethu hune a hongo sikiwa nga muthu. Huna waterfall ṱhanu dzoyaho ngau fhambana ngei muvhunduni wa Phiphiḓi,vhathu vha takalela uya kha ya u fhedzisela sa izwi iyone ine yavha na maḓi manzhi na fhethu hune vhathu vhanga dzula hone musi vhatshi gotsha dzinama nau bambela.Phiphiḓi waterfalls asi fhethu hune hatovha hau dalela fhedzi hudovha hafhu havha ha vhuthogwa kha vha dzulapo vha hanengei phiphiḓi sa izwi vhanwe vhatshi tenda kha uri vhadzimu vhane vhavha rerela vha wanalea hanengei.Hudovha hafhu ha thusa vha dzulapo vha phiphiḓi nga madi sa izwi madi ane vha a shumisa a tshibva hanengei.

## Phiphiḓi waterfalls huḓivheliwa mini?
Vhathu musi vhatshiya phiphiḓi vha takalela uhu vhona sa izwi ho naka husa fani na hunwe fhethu.Vhaya takalela na u ṋamela dzithavha vhatshi itela uri vha huvhone zwavhudi na u dzhia zwinepe.Vhathu vha dovha hafhu vha fenesa uya phiphiḓi waterfall nga uri ndi fhethu ho fhumulaho husina phosho vha toda upfa madi atshirwa matombo u itela u awedza mihumbulo yavho na uḓi geḓa.Zwinwe ngaha phiphiḓi ndi uri arali waya u dala henengei vhatea u dzula vho vula mato sa izwi vhathu vhanzhi vhatshi lovhela henengei ngau sa dilonda na vhana vhavho.Nahone Phiphiḓi waterfall asi dzothe dzine hu aya vhathu , musi vhasathuya vha tea u ita ṱhodisiso uitela uri vha vhulunge matshilo avho.

### Referentsi.
Duvha la thiratsilesheni la shango nga vhuphara

**Ḓuvha ḽa thiratsilesheni ḽa shango nga vhuphara ([[ITD]])** ḽi pembeliwa nga shango ḽoṱhe nga vhukati ha maḓuvha na dzi vhege a vho dzi 30 Khubvumedzi nga ṅwaha muṅwe na muṅwe. Bembela heḽi ḽi nekedza tshikhala tsha u sumbedzisa vhundeme ha vhaḓivhi vha luambo, nga maanḓesa dzi thiratsileitha, vha vhumbi vha maipfi na vha ḓologeli.

## Vhundeme ha ḓuvha ḽa thiratsilesheni shango nga vhupara.
Vhundeme ha luambo ho thoma u dzhieliwa nzhele nga ḓuvha ḽa  dzi 24 Shundunthule 2017, lwa vhu fusumbe nthihi (71) ho vha huna zwo ambiwaho nga vha United Nations (UN) khorotsumbe yo ḓivhadza u ḓa na thandululo, ho sedziwa kha mushumo wa thiratsilesheni kha u ṱumanisa mashango, u vha na mulalo, u pfesesa na u vha na nyaluwo. Heneyo thandululo yo tendiwa nga dzi 30 Khubvumedzi uri ivhe Un nga ḓuvha ḽa thiratsilesheni ḽa shango nga vhuphara, uri hu pembeliwe fhethu hoṱhe na hune ha vha tsini na UN. Zwavhuḓi-vhuḓi ḓuvha ḽa dzi 30 Khubvumedzi, ḽo khethiwa u tou pembela ngauri ndi ḓuvha ḽihulwane kha Vho St Jerome,mutshudeni wa vhu khiresite na mufunzi vhe vha  vha muthu wau thoma u thiratsileitha bivhili kha tshi latini (latin) u bva kha tshihevheru (Hebrew) tsha vhukuma.

## Riferentsi:
Siloti

**Siloti** ndi lunwe lwa dzi nyambo dza tshiofiri kha la Bangladesh. Ndi lwone luambo luno shumisiwa nga vhathu vhanzhi lifhasini.
Polokwane Local Municipality

**Masipala Wapo wa Polokwane** ndi Masipala Wapo u re kha Masipala wa Tshiṱiriki tsha Capricorn, Limpopo ka Afurika Tshipembe.

Ḓorobo khulwane ndi **Polokwane** ke Polokwane.
Ḽifhasi

**Ḽifhasi** ndi pulanete ya vhuraru u bva kha Ḓuvha nahone ndi tshone tshithu tshithihi fhedzi tsha ṋaledzi tshine tsha ḓivhea uri tshi na vhutshilo. Hezwi zwi koniswa nga Ḽifhasi ḽine ḽa vha ḽifhasi ḽa lwanzheni, ndi ḽone fhedzi kha Sisiṱeme ya Ḓuvha ḽine ḽa tikedza maḓi a nṱha ha maḓi a tshikafhadzaho. Hu ṱoḓaho u vha maḓi oṱhe a ḽifhasi a wanala kha lwanzhe lwaḽo lwa ḽifhasi, a vala 70.8% ya ṱhodzi ya ḽifhasi. Zwo salaho zwa 29.2% zwa ḽifhasi ndi mavu, vhunzhi hazwo zwi wanala nga tshivhumbeo tsha mavu a dzhango nga ngomu ha hemisphere ya mavu ya ḽifhasi. Vhunzhi ha shango ḽa Ḽifhasi ḽi na muṋu nahone ḽo fukedzwa nga zwimela, ngeno zwipiḓa zwihulwane zwa aisi kha soga ḽa polar ḽa Ḽifhasi ḽi tshi vhulunga maḓi manzhi u fhira maḓi a fhasi ha mavu a Ḽifhasi, maḓi, milambo na maḓi a mupo zwo ṱangana. Ḽifhasi ḽi na phulethi dza tectonic dzine dza khou tshimbila nga u ongolowa, dzine dza ṱangana u itela u bveledza mitevhe ya dzithavha, thavhandubi, na midzinginyo. Ḽifhasi ḽi na tshipiḓa tsha nnḓa tshine tsha vha tshiluḓi tshine tsha bveledza magnetosphere ine ya kona u fhambanya vhunzhi ha mimuya ya ḓuvha i tshinyadzaho na radiation ya cosmic.
Mexico

***Mexico***, nga lwa tshiofisi sa **United Mexico States**, ndi shango ḽine ḽa wanala kha Hemisphere ya Tshipembe ha Amerika. Nga vhuhulwane ha 1,972,550 km2 (761,610 sq mi), ndi shango ḽa vhufumi na vhuraru nga vhuhulwane kha ḽifhasi; na vhadzulapo vha ṱoḓaho u vha milioni dza 130, ndi shango ḽa vhufumi ḽi re na vhathu vhanzhi nahone ḽi na vhathu vhanzhi vhane vha amba Lupania shangoni ḽoṱhe. Mexico ndi riphabuḽiki ya ndayotewa yo vhumbwaho nga mashango a 32 na Ḓorobo ya Mexico, musanda wayo na ḓorobo khulwanesa, ine ya vha vhukati ha vhupo ha ḓorobo khulwane vhu re na vhathu vhanzhi ḽifhasini. Shango ḽi na mikano na United States devhula, khathihi na Guatemala na Belize devhula vhubvaḓuvha. Mikano yayo ya lwanzheni i katela Lwanzhe lwa Pacific vhukovhela, Lwanzhe lwa Caribbean devhula vhubvaḓuvha, na Gulf of Mexico vhubvaḓuvha.
Shudufhadzo Musida

**Shudufhadzo Musida** (o bebwa nga 18 Fulwana1996) ndi modele  wa Afrika Tshipembe na mufari wa tshiphuga tsha mbambe ya lunako we a ṋewa khare ya Miss Afrika Tshipembe nga 2020 . Ndi ene muthu wa vhuvhili we a wana tshiphuga tsha vhuvhili u bva vunduni ḽa Limpopo,muthu wau thoma ndi Bokang Montjane**.** Ndi ene mufari wa tshiphuga tsha u thoma ane luambo lwawe lwa u thoma lwa vha Tshivenḓa, nahone o khethiwa u imela Afrika Tshipembe kha Miss World 2022 . Musida ndi ene mufumakadzi wa u thoma wa balo u wina miss Africa Tshipembe. Ndi muimeleli o ḓi imisaho nga muambeli wa nḓivho ya mutakalo wa muhumbulo na u ṋea maanḓa vhafumakadzi na vhana.     

## Vhutshilo ha u thoma .
Shudufhadzo Musida o bebiwa nga dzi 18 dza Fulwana1996.  U bva shangoni la Ha-Masia, Masipala wa tshiṱiriki tsha Vhembe vunduni ḽa Limpopo.  Musida o gudela kha Yunivesithi ya Pretoria he a wana digirii ya Bachelor of Social Science kha fiḽosofi, poḽotiki na ikonomi.  Musi a sathu wana Miss Afrika Tshipembe, o vha a tshi khou fhedza digirii ya Honors kha Vhushaka ha dzitshaka ngei Yunivesithi ya Witwatersrand .  Ndi muṅwe wa nwana wa musidzana kha vhasidzana  vhavhili ; mme awe Thandi ndi murengisi wa dzi nnḓu.  U dzhiela nṱha vhufa hawe ha Venḓa nahone u ḓiphina nga zwiḽiwa zwa sialala zwa Venḓa. 

## Buḓo
Nga Tshimedzi 2020, kha mitambo ya u fhedzisela ya Miss South Africa ye ya farelwa Hodela ya Table Bay ngei Kapa, Musida o wina khare.  Musi hu sa athu vha na dzi finals, o vha o no wina vouthu ya tshitshavha.  Pfufho dza u wina kha mutambo wa u fhedzisela dzo katela rannda dza miḽioni nthihi, na u shumisa fulethe ya Sandton yo ḓalaho zwishumiswa na Mercedes-Benz C200 Cabriolet lwa ṅwaha muthihi.  Musida ndi muimeleli wa nḓivho ya mutakalo wa muhumbulo na u manḓafhadzwa ha vhana na vhafumakadzi kha pfunzo na ikonomi.  Mufumakadzi wa kale wa Afrika Tshipembe na Miss Universe 2019 Vho Zozibini Tunzi vho bulwa sa tsumbo nga Musida.  Vho ṱaṱisana na u imela Afrika Tshipembe nahone vha fhedza vhe kha vha 40 vha nṱha vha mbambe ya Miss World 2022 .
Mageu

**Mageu** ( mupeleṱo wa Tshitswana ), Mahewu ( mupeleṱo wa Tshishona / Tshitshewa / Nyanja ), Mahleu ( mupeleṱo wa Tshisotho ), Magau ( mupeleṱo wa Tshikhoikhoi ), Madleke ( mupeleṱo wa Tshitsonga ), Mabundu ( mupeleṱo wa Tshivenḓa ), amaRhewu ( mupeleṱo wa Tshixhosa ) kana amaRhewu (Tshizulu na Tshindebele tsha Devhula) ndi  zwinwiwa zwa Afurika zwi si na halwa vhukati ha vhathu vhanzhi vha Chewa/Nyanja, Vhashona, Vhandebele, Vhanama Khoikhoi na Vhadamara, Vhasotho, Vhatswana na Vhanguni zwo itwa nga mutuku . U tomba hayani zwi kha di itwa nga vhunzhi, fhedzi zwinwiwa zwi ya wanala na kha mavhengele manzhi, zwi tshi khou bveledziwa kha dzi feme. Muthetshelo wa hone u bva nga maanḓa kha latiki asidi ine ya bveledzwa musi hu tshi khou vhiliswa, fhedzi mageu a u rengisa kanzhi a ya ḓifha na u nambinela, nga nḓila ine yogathi ine ya rengiswa ya vha ngayo. Zwinwiwa zwine zwa fana na hezwi zwi ya itwa na kha zwinwe zwipida zwa Afrika.
Apula

**Apula** ndi mutshelo wa  gumba, une wa ḽiwa wa muri wa apula ( *[[Apula|Malus]]* spp.). Miri ya mitshelo kana **tsimu ya mitshelo** kana **apula ḽa hayani** ( ***Malus domestica*** ), ine ya ṱavhiwa vhukuma kha lushaka, i wanala shango ḽoṱhe. Muri wo thoma  vhukati ha asia , hune makhulukuku wawo wa ḓaka, *Malus sieversii*, wa kha ḓi wanala hone. Maapula o no ṱavhiwa lwa miṅwaha ya zwigidi kha ḽa Eurasia phanḓa ha musi a tshi ḓivhadzwa  Vhukovhela ha america nga vhakoloni vha Europe . Maapula a na ndeme ya mvelele kha zwine vha tenda khayo (u katela na Norse na Greek ) na vhurereli (u fana na Vhukriste ngei Yuropa ).
Mamalo

Mamalo ndi ***Lobolo*** kana ***lobola*** nga TshiZulu, TshiXhosa, TshiSwazi, TshiSilozi, na TshiNdebele tsha  devhula na tsha tshipembe (***mahadi*** nga TshiSesotho, ***mahadi*** nga Tshiswahili, ***magadi*** ngaTshiPedi, ***bogadi*** nga TshiTswana, ***lovola*** nga TshiTsonga, ***mamalo*** nga TshiVenḓa, na ***roora*** nga TshiShona  mamalo ndi thundu ine munna a i ṋea vhabebi vha muselwa wawe hu itela u ṱoḓa u mu maala, thundu  yeneyo  i nga vha i kha tshivhumbeo tsha zwifuwo kana munwe mufudavho. Nahone mamalo a vha a tshi khou itelwa u ṱoḓa u tendelwa u mala na u alusa  ṅwananyana wa vho makhulu.

*
Jabu Mahlangu

Jabu Jeremiah Mahlangu (o begwa nga nwaha wa 11 Fulwana 1980) ndi mutambi wa dzangano la zwa bola la afurika tshipembe
Natasha Thahane

**Nokuthula Natasha Tutu** (o bebwa nga ḽa 25 khubvumedzi 1995), ane a dovha a ḓivhiwa sa **Natasha Thahane**, ndi mutambi wa matambwa wa Afrika Tshipembe, modele na muthu wa nyanḓadzamafhungo.  Vha ḓivhelwa mishumo yavho kha mutevhe wa thelevishini wa *malofha na madi,* *Skeem Saam*, *Khosikadzi*, na z*wo luga Ri Muṱa.*   Zwa zwino o dzhena kha ḓirama ya BET Isono a tshi khou tamba tshipiḓa tsha Millicent .
U tambudzwa ha vhana

## U tambudzwa lwa vhudzekani
**U tambudzwa ha vhana** ndi tshiṅwe tsha zwiwo zwa Afurika Tshipembe. Vhana vha tambudzwa nga nḓila dzo fhambananaho sa u tambudzwa vhuḓipfi, u tambudzwa lwavhudzekani, na muvhili  . U tambudzwa ha vhana a zwi khethulusi nga mbeu. U tambudzwa ha vhana lwa vhudzekani ndi masiandoitwa a si a vhuḓi a tatisaho vhunga zwi tshi bvelela nga murahu ha musi vhudzimu ha ṅwana ho fara-fariwa nga muthu muhulwane  . Huṅwe u tambudzwa a zwi bveleli nga nṱhani ha u shumisa khani, maanḓa kana u shushedza, zwi a ḓithoma sa miswaswo. Vhathu vhahulwane vha tambudza vhana lwavhudzekani hu itela u ḓi fusha . U sumbedza ṅwana nyito dza zwavhudzekani naho zwi wela kha u tambudza naho ṅwana a sa khou ḓivha uri zwo tou ralo. U tambudzwa ha vhana lwavhudzekani zwi dovha hafhu zwa vhidza u pfukisela vhana malwadze a ḓaho nga vhudzekani (STI) kana dwadze tshifu (HIV).

## U tambudzwa muhumbulo
Zwiṅwe u tambudzwa ha vhana zwi katela u tambudzwa ha vhuḓipfi kana u tambudzwa ha muhumbulo zwo ḓa nga u sa londwa nga vhabebi, u semiwa, na u shushedzwa . Nyito edzi dzi ita uri ṅwana a khakhisee kha ku alutshele kwawe, vhunga a tshi ḓo ḓidzhiela fhasi. Nahone, u tambudzwa ha vhana nga vhabebi kana vhaunḓi zwi sia tshilonda kha ṅwana, a kundelwa na u tamba na thangana murole. Zwo ralo, u tambudzwa ha mihumbulo ya vhana zwi ita uri vhana vha ṱungufhale na u pfa vho nyadzisea zwezwi vhe na vhaṅwe. U tambudzwa ha muhumbulo zwi bva na kha uri hu tambudzwa lwavhudzekani zwo itea nga nḓila ḓe . U tambudzwa lwa muhumbulo zwi nga itea hayani, tshikoloni na kha zwileludzi zwa vhudavhidzani.

## U tambudzwa ha muvhili
U tambudzwa ha vhana zwi a fhira kha u tambudzwa lwavhudzekani na muhumbulo, zwa swika kha u tambudzwa ha muvhili nga u rwiwa nga zwanḓa kana nga tshihali. U shumiswa ha mavili kana zwihali zwi a ita uri ṅwana a swike hune a valelwa sibadela nga nṱhani ha mafuvhalo, zwa khakhisa na kushumele kwawe kha sia ḽa pfunzo, zwa dovha hafhu zwa kwama na mutakalo wa ṅwana . U tambudzwa kha muvhili zwi sia mavhadzi nahone zwi khombo sa izwi vhana vha tshi vha na mafuvhalo vha dovha hafhu vha dzula vho ṱungufhala vha tshi khou elelwa zwine vha tambudziswa zwone nga vhabebi kana vhaunḓi vhavho .  Tsumbo dza uri ṅwana u khou tambudzwa muvhilini dzi katela u sa amba ngoho nga mafuvhalo ane ṅwana a a sumbedzisa, u hanedza uri u khou tambudziwa, kana u sumbedza nyofho u tshi sendela tsini na ṅwana uyo . 

## Ndaedzi
# Mavhusha, T.I. (2010). Tsenguluso ya u tambudzwa ha vhana zwi tshi tikedzwa nga Mafenya L.L *<nowiki/>'Ndi Bune-Ḓe*' na Nefefe M.P. 'Milomo ya Nukala'. Masṱasi, Yunivesithi ya Limpopo.
# Siaga, F.G. (2022). Ṱhoḓisiso ya u sa londwa ha vhana nga vhokhotsi na masiandoitwa a hone zwine zwa vhonala kha nganea mbili: *Vhusha ho shandulela (Mahuwa, 1997) na Thonga Ipfi Ndo Vhaḓa (Demana, 2015)*. Masṱasi ya Tshivenḓa, Yunivesithi ya Venḓa.
# Musida, S. What Every Child Needs to Know about Bullying Venda. Available from https://jacana.co.za/wp-content/uploads/2021/08/What-Every-Child-Needs-to-Know-about-Bullying-VENDA-FINAL.pdf. Yo wanala 2025-04-23
Deon Hotto

**Deon Hotto Kavendji** (o bebwa nga ḽa 29 Tshimedzi 1990) ndi mutambi wa bola ya milenzhe wa phurofeshinala wa Namibia ane a tamba sa mutamba vhukati kha kilabu ya Afrika Tshipembe ya Tshigwada tsha nṱha ya Orlando Pirates na thimu ya lushaka ya Namibia.

Nga Shundunthule 2015, o kora zwikoro zwivhili kha mutambo wa u fhedzisela wa tshiphuga tsha COSAFA tsha 2015 u thusa Namibia u wina tshiphunga tshavho tsha u thoma ya dzitshakatshaka.

## Referentsi
Teko Modise

**Vho Teko Tsholofelo Modise** (vho bebwa nga ḽa 22 Nyendavhusiku 1982), o vhidzwa nga dzina ḽa u ḓihudza ḽa **The General** na **Techno M**, ndi mutambi wa bola ya milenzhe wa phurofeshinala wa Afrika Tshipembe o litshaho mushumo, mukapuṱeni wa kale wa Bafana Bafana we a vha a tshi tamba sa mutambi wa vhukati nahone ane zwa zwino ndi muraḓo wa vhashumi kha Kiḽaba ya Bola ya Milenzhe ya Cape Town City .
Laborethari ya dzinyambo

**Yunivesithi** ya Limpopo I ḑihudza nga u vha na ḽaborethari ya dzinyambo dzine dza gudiswa afho Yunivesithi. Ri wana zwauri Yunivesithi ya Limpopo I ḓihudza nga u gudisa nyambo dzine dzavha dza tshiofisi, nyambo dzenedzo ndi dzi tevhelaho: Tshivenḓa, Tshitsonga na Tshipedi. Ḽaborethari iyi ndi ine ya khou ḓo thusa kha u alusa idzo nyambo dzine dza gudiswa afho Yunivesithi ya Limpopo. Muhumbulo muhulwane ndi u itela uri dzi nyambo idzo dzi songo vhuya dza xela na uri vhathu vhaṱuku vha kone u ḓivha nga ndeme ya u ṱhogomela dzi nyambo.

Ḽaborethari iyi i ḓo thusa kha zwithu zwi fanaho na u sika maipfi maswa, u vha ḓologi, izwi zwi tovha zwiṅwe zwa zwithu zwine vhagudi vha ḓovha vha tshi khou kona u zwi ita afho ḽaboretheni. Yunivesithi i khou sumbedzisa uri ḽaborethari iyi i ḓo thusa zwihulu kha uri dzinyambo dzi sa xele dzi dzulele uvha hone na u ita uri vhathu vha dzi ḓivhe na vhundeme hadzo. kha vhane vha tama u dalela laborethari ya dzinyambo vha nga kona uya 

## Hune Ḽaborethari ya wanala hone
Ḽaborethari arali vha tshi tama u i dalela vha nga kona uya ngei kha Yunivesithi ya Limpopo ine ya wanala ngei Bulugwane kha vhupo ha Mankweng. Afho ndi hune vha fanela u dzhena ngomu Yunivesithi hune vha do kona u swika afho vha kona u vhona Ḽaborethari.
Vhurendi

**Vhurendi** ndi lushaka lwa maṅwalwa a ḽitheretsha lune lwa vha lwa ndeme kha vhutshilo ha muthu muṅwe na muṅwe. U kona u sengulusa vhurendi ndi u kona u saukanya vhutshilo hone vhuṋe na madandetande aho. Maḽisambilu ndi fhungo ḽa uri vhaṅwe vha vhagudi hu tshi katelwa na vhaṅwe na vhaṅwe vha vhadededzi a vha takaleli vhurendi, zwa mbo kwamavho na vhukoni havho kha u pfesesa vhurendi. ndi zwa ndeme u lavhelea mudzi wa fhungo iḽi u itela u kona u wana thandululo yaḽo.

## Zwivhangi zwa u sa kona vhurendi kha vhagudi

### [[Ngona dza u funza ḽitheretsha|Ngona]] dzine vhadededzi vha dzi shumisa u funza vhurendi
hu na vhadededzi vhane vha tshi funza vha shumisa ngona dzo ḓisendekaho nga mudededzi u fhirisa dziḽa dzo sendemalaho kha vhagudi. Vha vhala tshirendo vhone vhaṋe vha dovha vha ima vha tshi ṱalutshedza maipfi oṱhe ngeno vhagudi tshavho hu u thetshelesa. hezwi zwi ṱula dzangalelo ḽa vhagudi, vha fhedza vha sa koni u ḓifulufhela saizwi vha sa khou funzedzwa u bvisa mihumbulo yavho.
Mbingano ya Vhavenḓa

**[https://academicjournals.org/article/article1379494333_Raphalalani%20and%20Musehane.pdf Mbingano]** ndi maitele a mvelele a ndeme kha Vhavenḓa, nahone mbingano a i sokou itelwa u fusha ṱhoḓea dza muthu muthihi fhedzi, hone i itelwa u khwaṱhisa lutsinga lwa muṱa na u vhulunga mvelele ya lushaka nga u beba vhana. Yeneyo mbingano ndi ine i nga vha yo dzudzanywa nga vhabebi vha vhana kana nga vhana vhone vhane hu na u dzhenelela ha vhabebi kha mafhungo a dzi nyambedzano.  Mbingano ya Vhavenḓa i nga vhumbwa nga munna muthihi na mufumakadzi muthihi, fhedzi hu ḓi dovha ha vha na ine ya vha yo vhumbwa nga munna muthihi na vhafumakadzi vha no paḓa muthihi yeneyo i vhidzwa upfhi ndi 'vhumalavhanzhi'.    

## Maitele a mbingano
Tshiṅwe na tshiṅwe shangoni tshi na mathomele a tsho, na mbingano nayo hu na hune ya thoma hone. Kanzhi musi muṱhannga na musidzana vha tshi takalelana hu a swika hune vha fulufhedzisana u malana. Hezwi vhafunani vho no tendelana kha la u dzula vhothe vha swika hune vha ḓivhadza vhabebi vhavho, hu itela uri hu vhe vhone vhane vha ḓo vha tshimbidzela mafhungo a mbingano. Kha Vhavenḓa mbingano i vha i songo fhelela arali kholomo dzoṱhe dzi sa athu u dzhena nga khoro ya vhomakhulu dzi tshi bva ha mukwasha, mahumbulwa aya a tshimbilelana na zwine  vha ombedzela zwone musi vha tshi ri: *“...hence the common saying “no bride-wealth, [https://www.researchgate.net/publication/374896115_Marriage_Culture_Among_the_Abagusii_in_the_Pre-Colonial_Period no marriage]”*. Nga murahu ha musi vhafunani vho no malana vha anzela u dzula na muṱa wa vho munna nga maanḓa kha muṱa muhulwane une wa vha wo vhumbwa nga vharathu na vhakomana na maṅwe mashaka a lutsinga lwa khotsi.  Kanzhi izwo zwo vha zwi tshi bvelela musi muthu ane a khou mala hu phedzi, honeha maitele ayo ha tsha anzala u itea ndi a zwiḽa kale muṱamvu u tshee na ṱhodzi. Kha mbingano ya Vhavenḓa hu dovha hafhu ha sa tendelwe muthu a tshi ḓinangela mufarisi wawe,  hone ndi vhuḓifhinduleli ha ṱhoho ya muṱa vhenevho ndi khotsi khathihi na miṅwe miraḓo ya muṱa.  

## Zwivhangi zwa mbingano

## Bugutshumiswa
Tshikwara tsha Sovenga: Tshiga tsha Ifa na Vhutshilo Kha Yunivesithi ya Limpopo

**Tshikwara** tsha Sovenga ndi tshiga tshihulwane tsho lavhelesaho Yunivesithi ya Limpopo, a si tshithu tsha mvelo fhedzi—ndi tshiga tsha vhufa ha tshiimiswa, vhutshilo ha matshudeni, na ḓivhazwakale yo pfumaho ya dzingu ḽo ṱanganaho naḽo. I wanala tsini na khamphasi khulwane ngei Mankweng, Limpopo, tshikwara itshi tshi na ndeme ya mvelele, zwa pfunzo, na matshilisano kha mirafho ya matshudeni na vhadzulapo.

## Vhubvo na Ḓivhazwakale

Dzina “Sovenga” ḽi bva kha silabulu dza u thoma dza tshaka tharu: Sotho, Tshivenḓa, na XiTsonga, zwine zwa sumbedza mushumo wa yunivesithi wa u thoma wa u shumela zwitshavha izwi. Tshikwara, tshine tsha gonya nga vhulenda tsini na mavu a yunivesithi, tsho vhona tshanduko ya tshiimiswa u bva kha Yunivesithi ya kale ya Tshipembe nga tshifhinga tsha khethululo u ya kha Yunivesithi ya musalauno ya Limpopo nga murahu ha 1994. Miṅwahani yo fhiraho, yo no vha tshiga tsha u hanedza, nyaluwo, na vhukoni ha zwa pfunzo.

## Milayo ya Tshikwara tsha Sovenga kha Vhutshilo ha Matshudeni

Tshikwara tsha Sovenga tsho ḓitika nga mvelele ya khamphasi. Kha matshudeni manzhi, i shuma sa fhethu ho dzikaho u bva kha u ḓaḓa ha thero na vhutshilo ha khamphasini. Nga mafhelo a vhege na holodei dza tshitshavha, zwigwada zwa vhagudiswa zwi anzela u gonya tshikwara u itela u wana muya wo kunaho, u vhona zwithu zwi takadzaho, kana u ṱanganela kha nyambedzano dzi songo dzudzanyeaho na u kuvhangana ha vhutsila. U vhona u bva nṱha zwi ṋea mbonalo i mangadzaho ya khamphasi na fhethu ho ṱanganaho na Mankweng, zwine zwa ita uri hu vhe fhethu hune ha funeswa ha u elekanya na u dzhia zwinepe.

## Ndeme ya Mvelele na Zwiga.
Nga nnḓa ha u ḓimvumvusa hayo, Tshikwara tsha Sovenga tshi na vhuleme ha pfanyisedzo. Nga miṅwaha ya nndwa ya yunivesithi, yo vha ṱhanzi yo fhumulaho ya u gwalaba ha matshudeni, miṱangano ya zwa polotiki, na zwigwada zwa matshilisano zwe zwa vhumba vhuḓiṱalusi ha yunivesithi. Vhaṅwe vhagudiswa vha kale vha humbula zwifhinga zwe vha zwi fhedza vhe tshikwarani sa tshipiḓa tsha u vuwa havho ha zwa politiki na nyaluwo yavho ya muthu nga eṱhe. Na ṋamusi, nga zwiṅwe zwifhinga i shumiswa kha zwihumbudzo na zwiitea zwa mvelele zwine zwa rangwa phanḓa nga matshudeni.

## Referentsi
Vhengele la zwiliwa la Wimpy

**Vhengele** ḽa zwiḽiwa ḽa Wimpy ndi vhengele ḽine ḽa shuma ngau rengisa zwiḽiwa zwa mifuda yo fhambanaho. Ndi vhengele ḽe ḽa anda mashango o paḓaho nga vhunzhi u fana na Afurika Tshipembe, United Kingdom na United States. Ndi vhengele ḽi ḓivheaho ngau rengisa zwiḽiwa zwa matsheloni, nama dzau gotshiwa, na zwinwiwa zwo fhambanaho.

## Vhubvo na divhazwakale

Wimpy ndi vhengele ḽo thomaho ngei United States nga ṅwaha wa 1934 ḽo thomiwa nga Vho Edward Gold. Vhengele iḽi ndi ḽe ḽa thoma ḽi tshi vhidzwa upfi Wimpy Grills. Nga ṅwaha wa 1947 ho vha honovha na mavhengele a swikaho 26 u mona na shango ḽa United States he vha kona u rengisa bega dzi swikaho 8 000 000 kha vhupo ha Chicago. 

## U phaḓalala uya kha mashangoḓavha

Nga ṅwaha wa 1954 Vho Edward Gold vho rengisa bambiri dza bindu vha tshi rengisela Vho J.Lyons uri vha kone u shumisa dzina ḽa Wimpy ngei United Kingdom. Nga ndavha ya thendelano iyi ndi he ha vulwa vhengele ḽa u thoma ngei London he miṅwaha i tshi paḓa ha vha honovha na mavhengele a swikaho 1500 nga ṅwaha wa 1957. Nga ṅwaha wa 1967 ndi he ha vulwa ḽiṅwe vhengele ḽa u thoma ngei Afurika Tshipembe kha vhupo ha Durban, Murchies Passage. Mushumo wa u vula vhengele ḽa Wimpy ngeno Afurika Tshipembe wo tshimbila zwavhuḓi vhunga ho kona u vha na vharengi vha swikaho 1000 nga ḓuvha ḽa u thoma. Miṅwahani i ḓaho vhengela ḽa Wimpy ḽo ḓo thoma u vhonala na u dzhiiwa sa vhengele ḽihulwane vhunga ḽovha ḽi tshi kona e tendela vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe na nga musi wa khethekanyo nga lukanda. U swika zwazwino nga Luhuhi 2025, Wimpy yo no vha na mavhengele a swikaho 451 ngeno Afurika Tshipembe.

## Vhuleme na u sasaladzwa
Sa maṅwe mavhengele a zwiḽiwa, Wimpy yo ḓi ṱangana na vhuleme nga ndavha ya u ḓala ha mavhengele a u rengisa zwiḽiwa vhunga vhaṅwe vha vhathu vho mbo ḓi pfuluwa vha ya kha maṅwe mavhengele vha tshi tevhela mitengo ya fhasi. Nga ṅwaha wa 2001 Wimpy yo  ṱangana na tsatsaladzo malugana na u vhaisala ha mushumi wa haningei Vho Peter Mudogwa ngei Johhanesburg vhe vha swa nga mapfura. 

## Referentsi
Vhubveledzi ha vhaswa kha zwa vhulimi

## '''Vhundeme ha vhulimi kha vhaswa'''

### Sekhithari ya vhulimi

**Vhaswa** vha ḓisa mihumbulo miswa kha vhulimi ine ya ḓo kona u fara vhumatshelo ha shango kha sia ḽa vhulimi. Vhulimi ndi thikho ya shango. Sekhithara ya vhulimi yo kwamea nga sia ḽa maḓi. Vhulimi vhu bveledza zwiḽiwa na zwifuwo, zwine zwa thusa na mupo. Vhulimi ndi inwe ya dzi ikonomi dza Afurika Tshipembe dzine dza ḓisa mbuelo kha shango. U kona vhulimi vhune ha ḓdo vhuedza kha ḽa matshelo, zwi bva kha u kona u langa kushumisele kwa mishonga ya u langa zwikhokhonono . 

### Mbuedzo dza vhulimi kha vhaswa
Nga kha vhulimi, hu wanala zwiḽiwa zwine zwa fha vhathu mutakalo. Mavu kana vhulimi ndi thiko ya mupo nahone ndi ndaka i ḓisaho mveledziso na mbuelo . Vhulimi vhu nea vhaswa tshikhala tsha u engedza nḓivho kha sia ḽa vhulimi. U ḓidzhenisa ha vhaswa kha vhulimi zwi vhuedza kha u fhaṱa tshitshavha tsha matshilisano na u engedza mishumo ya vhaswa. U ṱuṱuwedza uri vha dzhenelele kha zwa vhulimi zwi na mbuedzo ya u khwaṱhisedza u aluwa ha ikonomi.

## Thekinoḽodzhi kha vhulimi

### Kushumiselwe kwa thekinoḽodzhi nga vhaswa kha vhulimi

U ṱanganedzwa ha u shumisa vhuthekiniki kha zwa vhulimi zwi ita uri hu vhe na ungedzea ha u shumea na zwine zwa khou bveledzwa, zwibveledzwa nga tshihaḓu. Thekinoḽodzhi kha vhulimi i fhungudza i leludza mishumo ya zwanḓa sa izwi vhashumi vha tshi langa mitshini ine ya vha i khou shumiswa . Nahone, vhaswa vha shumisa vhuthekiniki sa dzi sentsara, na zwileludzi zwa vhudavhidzani zwine zwa sedza ri mavu a hani nahone manyoro a ne a nga shumiswa ndi a fhio . Vhaswa vha shumisa edzi thekiniki u kona u vhona mitengo na u rengisa zwibveledzwa kha inthanete. 

### U khwaṱhisedza vhulimi
Vhaswa kha u engedza nḓivho kha zwa vhulimi zwi ita uri hu latwe maitele a kale ane a vhaisa mavu na mupo. Tshiṅwe hafhu ndi u shumisa manyoro na u vha na zwifuwo zwi si gathi u fhungudza mufhe muvhi. Kha vhaswa vhulimi vhu anganyela u ṱhogomela shango, zwiko, na u kovhelana zwibveledzwa.

## Ndaedzi
Vho William Labov

**Vho-William David Labov** (   ;   Nyendavhusiku4, 1927 Nyendavhusiku17, 2024) vho vha vha muḓivhi wa luambo wa Amerika ane a dzhiiwa nga vhathu vhanzhi sa muthomi wa pfunzo ya sosioḽinguistiki ya u fhambana .
United States

**United States ya Amerika**, ine ya dovha ya vhidzwa **United States**, kana **Amerika**, ndi shango ḽihulwane vhukuma. Vhunzhi ha hone vhu kha ḽa North America, naho zwo ralo, zwipiḓa zwa hone zwi kha ḽa Asia na Caribbean. America ndi lushaka lwo pfumaho kha shango. Ri dovha ra vha na vhathu vha fhiraho 300 miḽioni. America ina vhathu vho fhambanaho vhukuma vhane vha vha na tshaka nnzhi dzo fhambanaho na vhurereli.
Vhaswa kha fesheni na u runga

## Zwine fesheni ya amba kha vhaswa

**Fesheni** ndi inwe ya nḓila ine vhaswa vha ḓisumbedzisa ngayo, zwi tshi bva kha kurungele kwa tshiambaro na mivhala ine vha i shumisa. Fesheni ndi luambo lwavho lune lwa sumbedzisa hafhu zwine vha tenda khazwo na u kona u ṱalutshedza kutshilele kwavho. Vhaswa vha ḓisa mihumbulo miswa kha fesheni nahone ine ya sumbedza u takula mbeu dzoṱhe. Vhunzhi ha vhaswa kha sia ḽa fesheni vha dzhenelela hu itela u kwasha maitele a kale ane a khuthulula vhathu zwi tshi ḓa kha ku ambarele. Kale fesheni yo vha i siho sa izwi vhathu vho vha vha tshi ambara mikumba ine ya thivha vhudzimu fhedzi . Zwitshi khou ya nga zwifhinga vhatshena ndi vhe vha ḓa na maitele a u ambra zwiambaro. Vhaswa vha ṱanganya zwiambaro zwa sialala na zwa vhatshena u kona u anḓadza fesheni ine vha i pfesesa na u i funa.

## Zwine u runga zwa amba feshenini kha vhaswa

Zwa u runga kha vhaswa zwi vha zwo ṱuṱuwedzwa nga vhukonani vhukati havho na nga uri ndi ifhio mialo ine vhathu vha vha khayo. Zwileludzi zwa vhudavhidzani sa TikTok, Pinterest, na Instagram ndi zwinwe zwa zwine vha wana ṱhuṱhuwedzo hone. U runga kha vhaswa ndi maitele a sumbedzaho  u ḓikumedzela havho kha zwa fesheni . U runga kana u ola fesheni kha vhaswa zwiṱuṱuwedzwa hafhu nga vho ramabindu vhane vha vha badela kha miolo ine vha ita. Mabindu angaho Mr Price, Sportcene, Fabiani, na maṅwe mazhi a fara zwiambaro zwi elanaho a zwine vhaswa vha nga doba kha zwo. Vhaswa vha murafho uno vha runga zwiambaro nga nḓila ye vha gudiswa ngyo zwikoloni zwa fesheni, vhunga ano maḓuvha hu na u ganḓiswa ha zwiṱifikheithi zwa u runga.

## Vhundeme ha vhaswa kha fesheni na u runga
Fesheni ndi iṅwe ya dzi ikonomi dzine dza khou aluwa Afurika Tshepembe. Ezwi zwi khou itwa na ngau dzhenelela ha vhaswa kha zwa fesheni sa izwi vha tshi ḓisa mihumbulo miswa ine ya nyanyula tshitshavha . Sekhithara ya fesheni na u runga i vula zwikhala zwa mishumo kha vhaswa zwine zwa khwinifhadza vhumatshelo havho na u vhona uri vha kone u ḓiimisa nga vhoṱhe kha ḽa matshelo. Sa izwi vhaswa vha tshi kona u runga vha tshi shumisa malabi a kale, zwi khwinifhadza kushumisele kwa malabi, zwa thivhela u shumiseswa na zwishumiswa zwi re hone uri na vha ḓaho vha kone u wana zwishumiswa .

## Khaedu dzine vhaswa vha ṱangana nadzo
Iṅwe ya dzi khaedu dzine vhaswa vha ṱangana nadzo ndi u shothelwa nga masheleni a ne a ṱoḓea u renga malabi, zwikhavhisi, na mutshini wa u runga. Vhaswa vha thivhelwa na nga ṱhahalelo ya thikhedzo ibvaho kha muvhuso sa u lambedza mabindu avho nga masheleni kana mitshini ine vha nga i shumisa dzi ofisini dzavho. Sa izwi sekhithara ya fesheni i khulwane, hu na ulwa ha mihumbulo, zwine zwa thivhela vhaswa vhane vha ḓi tou thoma u balelwa u wana maṱo tshitshavhani. Iṅwe ya khaedu ndi u sa wana thikhedzo kha muṱa na dzikhonani sa izwi vhaṅwe vhavho vha tshi zwi dzhia sa madze.

## Ndaedzi
Mbuisa Makhubo

**Vho-Mbuyisa Makhubu** (vho bebwa nga 1957 kana 1958) ndi mulwela- mbofholowo wa Afurika Tshipembe we a ngalangala nga 1979.  Vho mbo ḓi bvelela nga murahu ha musi vho vhonala vho hwala Hector Pieterson kha tshinepe tsho dzhiiwaho nga Vho-Sam Nzima nga murahu ha musi Pieterson o thuntshiwa nga tshifhinga tsha Mvutshelo ya Soweto nga 1976.  Naho tshinepe tsho konḓelela, a hu ḓivhiwi zwinzhi nga ha Makhubu. 

Nga murahu ha musi tshinepe tsho no phadaladzwa, Makhubu o tambudzwa nga vha tshumelo dza tsireledzo, nahone a kombetshedzea u shavha Afurika Tshipembe . Mme awe Vho-Nombulelo Makhubu vho vhudza vha Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzanyi uri vho wana vhurifhi vhu bvaho khae u bva Nigeria nga 1978, fhedzi u bva tsheetsho a vha thu pfa tshithu nga havho.  O lovha nga 2004, zwi tshi vhonala uri o vha a sa ḓivhi zwe zwa itea kha murwa wawe.  Vho-Mbuyisa vho vha vhe muṅwe wa vhalwela-mbofholowo vhanzhi vha Afurika Tshipembe vhe vha ṋewa vhukhudo Nigeria nga u ṱavhanya nga murahu ha tshiwo tsha Soweto. Vho vha vhe muṅwe wa vhararu vhe vha dzula tshikoloni tsha nṱha tsha u dzula ngei Tshipembe-Vhukovhela ha Nigeria - Khoḽedzhi ya Muvhuso wa Federal, nga ṅwaha wa pfunzo wa 1976–1977. Fhedzi dzoṱhe dzo kundelwa u dzudzanyea, nahone dzo vha dzo no bvela phanḓa hu sa athu fhela ṅwaha. 

Nga 2013, ho mbo ḓi bvelela Vho-Victor Vinnetou, we a vha o valelwa dzhele Canada lwa miṅwaha ya malo yo fhiraho nga mulandu wa u dzhena shangoni ndi Makhubu.  Ho mbo ḓi itwa ndingo dza dzi genetic u itela u vhona uri nangoho ndi Mbuyisa Makhubo.  Nga murahu ho vhigwa uri ndingo dza DNA a dzo ngo khwaṱhisedza zwe munna a amba uri ndi Makhubu, zwa nyadzisa muṱa wa ha Makhubu,  naho ndingo dza DNA dzo vhigwa uri dzo itwa kha muraḓo wa muṱa a si na vhushaka ha malofha na vhabebi vhoṱhe. 

U bva nga 2020, hune a vha hone a hu divhei.   Nga ṅwaha wonoyo muthihi, dokhumenthari ya zwipiḓa zwiṋa ine ya pfi *Through The Cracks*, ye ya bviswa nga ḓuvha ḽa vhu 44 ḽa mvutshelo nga ḽa 16 Fulwi 2020, yo ṋetshedza zwiṅwe zwidodombedzwa zwe zwa vha zwi sa athu ambiwa kale nga ha vhutshilo ha Makhubu.  Ho dovha ha vhigwa uri hu ḓo vhewa tshiga tsha vhufa tshine tsha khou humbula Makhubu nga ḽa 16 June 2020. 

## U vhala ho engedzeaho

* Davi, Lusila. "Hector Pieterson O Wana Tshihumbudzo Tshawe." Webusaithi Ya Tshiofisi Ya Ḓorobo Ya Johannesburg
* Davi, Lusila. "Ḓuvha ḽe Hector Pieterson a lovha ngaḽo."  

## Ndaedzi
Patrimonio Ediciones

**Patrimonio Ediciones** es una editorial española con sede en Valencia especializada en la producción de ediciones facsímiles de manuscritos medievales y renacentistas, códices iluminados y libros históricos raros en tiradas limitadas.

## Historia
Fundada en Valencia, la editorial se ha dedicado durante más de tres décadas al estudio, reproducción y publicación de facsímiles de manuscritos históricos. La empresa colabora con bibliotecas, museos y colecciones privadas para producir ediciones limitadas de obras de relevancia histórica.

## Actividad
Patrimonio Ediciones produce facsímiles que buscan reproducir fielmente las características físicas y artísticas de los originales, incluyendo iluminación, caligrafía y encuadernación.

Según información corporativa, algunas ediciones emplean materiales como oro de ley, pergamino y encuadernaciones artesanales. Las tiradas son limitadas y numeradas, e incluyen certificados de autenticidad.

Cada obra suele ir acompañada de un volumen de estudios redactado por especialistas en historia del arte y estudios medievales, que aporta contexto histórico y análisis académico.

## Catálogo
El catálogo incluye reproducciones de manuscritos pertenecientes a distintas tradiciones culturales y religiosas, entre ellas cristiana, hebrea e islámica. Entre los tipos de obras reproducidas se encuentran libros de horas, biblias iluminadas y tratados científicos renacentistas.

Algunas obras reproducidas incluyen:

* *Las muy ricas horas del duque de Berry*
* *Libro de Horas de Turín-Milán*
* *Tarot Visconti-Sforza*
* *De divina proportione*
* Diversos manuscritos del Beato de Liébana

Los originales de estas obras se conservan en importantes bibliotecas y museos europeos.

## Reconocimientos
La editorial ha recibido reconocimientos del Ministerio de Cultura de España, entre ellos el Premio Nacional al Facsímil Mejor Editado, relacionado con la excelencia en la edición de facsímiles.

## Enlaces externos
* Sitio web oficial
User Wawabless/Draft 1

Dzina langa ndi Wawablesso6

Toni Mphephu Ramabulana

Toni Mphephu Ramabulana ndi khosi khulu ya Vhavenda. Vho vha khosi musi khotsi avho vha tshi ri sia shangoni , vho Toni Mphephu Ramabulana vho do rwelwa tari lwa tshiofisi uri vhavhe khosi khulu ya Vhavenda ngei Venda Royal House.

Tsiangane( background)

Vho Toni Mphephu Ramabulana vho bebwa kha musanda kha muta une u divhelwa u vha dzikhosi dza kale na kale kha lushaka lwa Vhavenda.Vhavenda vha tevhedza vhubvo na mvumbo yavho u bva vhuhosini kha zwipida zwa vhubva duvha ha Afurika Tshipembe. Sa khosi vha vha na vhudifhinduleli vhungaho u vhulunga mvelele na vhubvo ha Vhavenda , u tendela mitshino ya mvelele ya Tshivenda u fana na Domba na Tshikona. U tikedza tshitshavha tsha Vhavenda. Vhuhosi havho hu jiela ntha u imelela mvelele na vhurangaphanda ha Afurika Tshipembe.

Reference

Constitution of the Republic of South Africa.(1996),Pretoria: Government Printer

## Tsiangane
Ḓorobo ya Ho Chi Minh

**Ḓorobo ya Ho Chi Minh** (**HCMC**; Vietnamese Ḓorobo ) kale, nazwino i kha ḓi vhidzwa nga lo ḓoweleaho sa **Saigon** (Luvietnam:), ndi ḓorobo i ne yavha na vhathu vhanzhi vhukuma ngei Vietnam, ine ya vha na vhathu vha fhiraho milioni dza 14 nga nwaha wa 2025. 

Dzuvha ḽa ḓorobo ḽi ṱalutshedzwa nga milambo na migero, ine khulwanesa ndi Mulambo wa Saigon. Sa senthara khulwanesa ya zwa masheleni ngei Vietnam, Ḓorobo ya Ho Chi Minh i na tshibveledzwa tshihulwanesa tsha dzingu tsha shango kha mivundu yoṱhe na mimasipala ya Vietnam,  ine ya shela mulenzhe kha kotara ya GDP yoṱhe ya shango.  Ho Chi Minh City ya ḓorobo khulwane ndi ikonomi ya vhuṱanu khulwanesa ya ASEAN, nahone ndi khulwanesa nnḓa ha musanda wa shango ḽa ASEAN.Stanley D. Brunn; Jessica K. Graybill; Maureen Hays-Mitchell, eds. (2016). Cities of the world: regional patterns and urban environments (Sixth ed.). Lanham, Md.: Rowman & Littlefield. p. 447. ISBN 978-1-4422-4916-5. OCLC 922034582.

Fhethu afha ho vha hu tshipiḓa tsha mbekanyamaitele dza Cambodia u swika hu tshi vha tshipiḓa tsha vhavhusi vha Vietnam vha Nguyễn nga 1698, nga mulandu wa mbekanyamaitele ya Đại Việt ya u ṱanḓavhudza shango ya Nam tiến. Yo shuma sa musanda wa vhavhusi vha Nguyễn miṅwahani yavho ya u fhedzisela phanḓa ha musi hu tshi thomiwa muvhuso wa Nguyễn nga 1802. Nga murahu ha u wa ha Citadel ya Saigon nga tshifhinga tsha fulo ḽa Cochinchina nga 1859, yo dovha ya vha musanda wa Tshifura Cochinchina u bva nga I992. 1887 u swika nga 1902, na hafhu u bva nga 1945 u swika i tshi fhela nga 1954. Nga murahu ha musi shango la Fura ḽo no ṱanganedza vhuḓilangi na vhuthihi ha Vietnam, [nb 1 ḽo vha ḽi musanda wa Muvhuso wa Vietnam u bva nga 1949 u swika nga 1955. Shango ḽo ṱanganaho ḽa sosiaḽisi nga 1976. Nga murahu ha zwenezwo, ḓorobo yo vhidzwa nga dzina ḽiswa nga murangaphanḓa wa Vietnam Tshipembe Ho Chi Minh, naho Saigon i tshi kha ḓi shumiswa nga nḓila i si ya tshiofisi nahone yo vha dzina ḽa tshiofisi ḽa senthara ya vhuvhusi ha ḓorobo u bva nga 2025. U thoma nga vho-1990, ḓorobo yo shela mulenzhe kha u ṱavhanya u ṱanḓavhudzwa ha ikonomi ya Vietnam nga murahu ha nndwa. na u thusa u vusuludza vhuimo hayo ha habu ya mbambadzo ya dzitshakatshaka.

Bugu Tshumiswa