open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vhuswa

Nga phanḓa ha uri hu vhe na  zwo itwaho nga u fhisesa kana u badela, zwimela zwiṱuku zwa muroho vhukuma. Kanzhi yo vha i tshi bwa kana u shumiswa nga nḓila ine ya fana na mukumba, ṋotshi, mitshelo, kana miroho zwi a konḓa uri muthu a vhe o nonaho, kana hu itwa nzwalelo. Kanzhi i shumiswa sa shaka, nahone zwi ḓitika ngaḽo. Mufuda wo ḓoweleaho wa u bvisa thumbu. Geruel ndi mutikedzi wa vhuimo ha nṱha na o gerelwaho u bva Asia.

Dzinwe thoro dzine dza shumiswa u ita vhuswa dzi katela makanda, goroi (zwithu zwine zwa nga mavhele). Mifuda minzhi ya vhuswa i na madzina ayo o yahoi nga u fhambana sa congee, polenta na poi ( u bva Taro)

Vhuswa vhu nga ḽiwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe. Vhuswa vhu liwa nga vhathu vha  mvelele nnzhi u mona na lifhasi sa tshiliwa zwatsho kana vhuragane, na vhagidimi vha a vhu la.
Fuvhalo

Fuvhalo ndi u vhaisala kha muvhili kha  thishu dza tshithu tshinwe na tshinwe tshi tshilaho, hu nga vha vhathu, phukha kana zwimela.

Fuvhali li nga bveledzwa nga zwithu zwinzhi, zwi ngaho u dzhenwa nga tshihali sa mano kana tshithu tsho gomalaho, mufhiso kana murotholo, kana vhutungi na mulimo. U engedzea ha vhathu vhanzhi zwi ita uri vha pfe vhuṱungu vhukuma nahone zwenezwo zwo mu thusa u fhodza. Kha zwenezwo zwimela na zwipuka, kanzhi hu bviswa zwishumiswa u itela uri muthu a kone u bvisa tshilonda tsho ṋukalaho kha mukumba. Vhunzhi ha miraḓo ya vhuṅwaleli i a tenda uri zwithu zwo sokou bvelela; zwiṅwe zwipuka zwi na nḓila ine zwa aravha ngayo nga ṅwambo wa ndivho yeneyo. Zwimela zwoṱhe na zwipuka zwi a dovha zwa ita uri hu vhe na u fhodzwa ho fhelelaho kha honoho vhuvhi. Na khoḽomo dzi nga lugisa tshinyalelo dza digirii. 

## Ndaedzi
Luambo lwa Tshironga

**Tshironga**  (XiRonga; tshinwe tshifhinga lwa pfi ShiRonga kana Gironga) ndi luambo lwa Bantu lwa davhi la Tswa-Ronga lune lwa ambiwa Tshipembe ha Maputo ngei Mozambique. Lu dovha lwa hone Afurika Tshipembe. Lu ambiwa nga vhathu vha 650,000 ngei Mozambique na inwe 90,000 ya vhathu Afurika Tshipembe, na nyambotavhi dzine dzavha Konde, Putru na Kalanga.

Muḓivhi wa pfunzo dza maṱali ane a pfi Henri Alexandre Junod o vha e mutikedzi wa u thoma we a guda nga ha u lu luambo, mathomoni a dana la vhu-19 la minwaha.

## Mavhekanyele
Tshironga tshi tsini na Tshitsonga nga nḓila nnzhi zwe zwa ita uri vhaofisiri vhanzhi vha tshi dzhia sa nyambotavhi, kana tshithu tshithihi; nahone maitele a kilasi a dzina a fana nga maanda na kuvhumbele kwa maiti ku a toda u fana. Phambano ine ya tavhanya u vhonala ndi thuthuwedzo khulwane ine ya bva kha Lubodogisi, zwo itwa ngauri yo yela vhukati ha dorobo khulwane ya Maputo ( ine kale yo vha itshi pfi Lourenco Marques).

## Khandiso
Bugu ya u thoma u gandiswa nga Tshironga yo vha i Evangeli ya Yohane yo pindulelwa nga Henri Berthoud o nobva ngei Swiss Romande Mission. Yo gandiswa nga Ludzheremane lwa British na Foreign Bible Society nga 1896. Ho dovha ha itwa dziṅwe ṱhalutshedzelo nga Pierre Loze wa Murumiwa (Swiss Romande Mission) na Mubishopo H.L ( Wesleyan Methodist Missionary Society), vho thusedzwa nga Jeremia Caetano na Efraim Hely. Thesitamennde ntswa yo gandiswa nga 1903, bivhili yothe ya gandiswa nga British na Foreign Bible Society nga 1923. 

## Zwiko
Luambo

## THALUTSHEDZO

## '''Luambo''' ndi ndila ya vhudavhidzani kana ndi ndila ine vhathu vha amba ngayo. Vhathu vha nga amba vha tshi pfhana kana vha sa pfhani.Kha luambo, hu nga shumiswa mibvumo kana zwiga. Mibvumo i nga vha ya themba kana ya pfhalandothe.

## Khetheyanyo ya luambo

### Luambo lwa u amba
Ho thoma luambo lwa u amba vhunga musi muthua tshi bebwa a tshi da na luambo lwawe. humbulani musi nwana a tshi bebwa, u tanganedza shango nga u lila. u lila honohula ndi u amba, ndi luamabo.

### Luambo lwa u nwala
luambo lwa u nwala lwo da murahu ha lwa u amba vhunga u nwala zwo tou gudwa. kha lushaka lwa Vhavenda, u nwala zwo da na mamishinari vhe vha da kha la Venda vho disa fhungo la Mudzimu( ewangeli)

## Thalutshedzo.

*Luambo* lwa ipfi ḽa Luisimane lwo bva mafheleloni kha Luproto-Indo-Yuropa  "lulimi, nyambo, luambo" nga kha Latin  lwa Lulatini, "luambo; lulimi", na,  luambo lwa kale lwa Lufura. [] Ipfi iḽi ḽiṅwe tshifhinga ḽi shumiswa u amba khoudu, dzi- cipher, na dziṅwe tshaka dza sisiṱeme dza vhudavhidzani dzo fhaṱiwaho nga nḓila ya vhutsila u fana na nyambo dza khomphuyutha dzo ṱalutshedzwaho nga nḓila ya fomala dzine dza shumiswa kha u phurogirema khomphuyutha. U fhambana na nyambo dzo ḓoweleaho dza vhathu, luambo lwa fomala nga nḓila iyi ndi sisiṱeme ya zwiga zwa u khouda na u bvisa mafhungo. Athikili iyi i kwama nga maanḓa pfaneleo dza luambo lwa mvelo lwa muthu sa zwine lwa gudiwa kha sia ḽa ḓivhaipfi.

Sa tshithu tsha ngudo ya luambo, "luambo" lu na ṱhalutshedzo mbili dza ndeme: muhumbulo u sa vhonali, na sisiṱeme yo khetheaho ya luambo, tsumbo " lufura ". Muḓivhi wa luambo wa Switzerland Ferdinand de Saussure, we a ṱalusa pfunzo ya musalauno ya luambo, o thoma nga u vhumba nga ho livhaho phambano a tshi shumisa ipfi ḽa Lufura kha luambo sa muhumbulo,  sa tsumbo yo khetheaho ya sisiṱeme ya luambo, na  u itela u shumiswa ho khwaṱhaho ha nyambo kha luambo lwo khetheaho. []

Bugu Tshumiswa.
Tshirundu

**Tshirundu** tsha Makundumuke tsha Ha-Randau ya vuwa gandwani, gandwa ḽi a xa.Tshirundu tsha mudzilili, vhaṅwe vha tshi fha lukuna tshone tshi vha fha mutshinyalo. Makwinḓa a Ha-Tshirundu vho rangwa phanḓa nga Nyaḓembe Tshisevhe na vhana vhawe hu tshi dzheniswa na **Tshisevhe** Mpalakhasha.https://www.google.com/search?q=tshirundu&rlz=1C1OPNX_enZA1067ZA1069&oq=Tshirundu&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqBwgAEAAYgAQyBwgAEAAYgAQyBggBEEUYPDIGCAIQRRhBMgYIAxBFGDyoAgiwAgE&sourceid=chrome&ie=UTF-8
Loadshedding

## '''Khovhekano ya mudagasi ndi mini'''

## Khovhekano ya mudagasi ndi ndila ine ya shumiswa u fhungudza muhwalo kha ndisedzo ya mudagasi u itela u fhungudza muhwalo kha mveledza mudagasi.
Mashilihe

**Mvulatswinga**

**Mashilihe** ndi fhethu  hu re  na tombo kha mulambo wa Vhembe ngei Niani. Afha hu dzula vhathu vha Mauda, Avha ndi mashaka na vhathu vha ha Tshirundu tsha mapinfumuke tsha ha Randau, ndau ya vuwa gandwa li a xa.

**Divhazwakale**

Vhathu vha Mashilihe nd Makwinda a ha Tshirundu.https://www.google.com/search?q=tshirundu&rlz=1C1OPNX_enZA1067ZA1069&oq=Tshirundu&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqBwgAEAAYgAQyBwgAEAAYgAQyBggBEEUYPDIGCAIQRRhBMgYIAxBFGDyoAgiwAgE&sourceid=chrome&ie=UTF-8

**References**
African Gospel Church

African Gospel Church ndi tshiwanalaho Afrika Tshipembe kha mavundu oṱhe.

Tshi re kha masipala wa Thulamela tshi pfi Sibasa African Gospel Church. Tshi khou rangiwa phanḓa nga Vhafunzi Vho Mulaudzi RG.
SL Tshikota

**Dokotela Vho Shumani** Leonard Tshikota ndi vhone muvenḓa wa u tou thoma u tholwa kha Bodonyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe (PanSALB) vha dovha vha vha muṅwe vhathu vha u thoma u tholwa Yunivesithi ya Venḓa.
Lufu lwa Samora Machel

**Samora Moises Machel** o begwa nga 29 Khubvumedzi 1933, ngei Chilembene, Mozambique. Ovha e muphuresidennde wa u thoma ngei Mozambique. O lovha nga 19 Tshimedzi 1986 nga murahu ha musi bufho le a vha o li namela, line la pfi Soviet Tupolev 134 la thulana thavha ngei Mbuzini, South Africa. Itsho tshiwo tsho itea musi a tshi khou humela hayani ngei Maputo, a tshi khou bva kha mutangano we wa vha wo faralwa ngei Mbala, Zambia. Mbudziso i songo fhindulwaho malugana na u thulana ha bufho le Samora avha o namela, ndi ya uri ndi ngani vhalanguli vha mabufho vha songo amba hu tshena tshifhinga uri huna thaidzo ine vha nga tangana nayo ngei phanda. Mbulungo yawe yo farelwa ngei Maputo nga 28 Tshimedzi 1986. O vhulungelwa nga ngomu ha tombo line ha vheiwa hone vhathu vho lewlaho mbofholowo.https://www.bing.com/ck/a?!&&p=0eea3bee58f01c61JmltdHM9MTcxMjc5MzYwMCZpZ3VpZD0xNWUxZWI4MC01MzQ2LTY0MzYtMTJiNi1mODA1NTI5OTY1NWQmaW5zaWQ9NTMxNg&ptn=3&ver=2&hsh=3&fclid=15e1eb80-5346-6436-12b6-f8055299655d&psq=samora+machel+burial&u=a1aHR0cHM6Ly93d3cuc2FoaXN0b3J5Lm9yZy56YS9hcnRpY2xlL2RlYXRoLXNhbW9yYS1tYWNoZWw&ntb=1

**Zwiko**
Damu ḽa Nandoni

Damu la Nandoni (Nandoni zwine zwa amba "Tombo ḽi fhisaho kha luambo lwa Tshivenda), lo vha li tshi vhidzwa u pfi damu la Hamutoti. Mulambo wa Luvuvhu tsini na mivhundu ya Motottie na Biby -B. Maḓi a yeneyo damu o vha e mahulwane vhukuma nahone ho no fhira mvuvhelo yaḽo.
Mukula

= Shango la Mukula lo pembelela minwaha ya 100 =
Vhadzulapo vha Mukula nga 2011 nga tshifhinga tsha Khosi Vho LVN Mphathele Takalani Tshivhase, vho pembelela minwaha ya 100 u bva kha vhuhosi ha mutahabvu Khosi Vho Joel Takalani Tshivhase. 

Shango la Mukula li wanala kha 25km vhubvaduvha ha Thohoyandou, li na vhathu vha henefha kha 25 000. Shango ili li divhelwa kha u kona u tsireledza mvelele nga maanda kha misthini ya tshikona.

Minisita wa Madi na zwa Mupo Vho Rejoice Mabudafhasi, vho vha tshiiambi tsha duvha ilo he vha netshedza khaedu dza madi dzine shango la Mukula la tangana nayo.
Zahara

**Bulelwa Mkutukana** ane a divhea sa **Zahara** o vha e muimbi mudivhalea vhukuma kha la afurika tshipembe. lizhakandila ili ro do li dzhielwa nga ndavha ya thaidzo ya tshivhindi.

https://www.theeastafrican.co.ke/tea/magazine/south-african-loliwe-hitmaker-zahara-dies-at-36-4461536
Mitsheṱo ya Dzaṱa

**Mitsheṱo ya Dzaṱa**  i wanala Dzanani kha ḽa  Nzhelele , tshiṱirikini tsha Vhembe kha masipalawapo wa Makhado,vunduni ḽa  Limpopo  hune ha dovha hafhu ha bva Khosikhulu ya Vhavenḓa. ndi hone he ha wanala na ngomalungundu.

https://www.sahistory.org.za/place/dzata-venda-ruins-and-museum-drum-louis-trichardt

https://www.loom.com/share/945ac7423de34b43947c443bef6c336a
Sinthumule

**Sinthumule** ndi shango li re vhukovhela ha Venda. Ndi shango la khosi Sinthumule ane a vha  nwana wa Makhado Tshilwavhusiku tsha Ha-Ramabulana. Mukomana wawe ndi Mphephu.

**Vhafumakadzi**

Vhanwe vha vhafumakadzi vha khosi Sinthumule ndi Denga Muvhulawa Tshirundu. Uyu ndi  ene Nwa-Tshirundu a bvaho ha Tshirundu.

**References**
Thambo

**Thambo**

**Thambo ndi dzina** ḽine ḽa nga amba zwithu zwivhili zwo fhambanaho. Honeha zwi tshi bva kha he ipfi iḽo ḽa shumiswa hone, ḽi nga amba thambo ya u vhofha khuni kana thambo ya u mela mavuni. Tsumbo: O vhofha khuni nga thambo; thambo i a mela musi mvula i tshi na.
Collen Mashawana

**Collen Mashawana** (o bebwa nga ḽa 2 Khubvumedzi, 1981) ndi munei wa mafunda wa Afrika Tshipembe na ramabindu.

## Vhuhana hawe
Collen Mashawana o bebwa ngei Venda, Limpopo. O dzhena Tshikoloni phuraimari ya Tshishonga a thaphudza pfunzo dzawe dza sekondari Liivha Private School. A isa phanda a guda Information Technolohy and Business Management ngei Henley Business School.

## Zwa Mushumo
Mashawana o thoma u shuma kha Microsoft South Africa musi o thaphudza ngudo dzawe dza Information Technology. U bva afho a shuma kha Dimension Data nga 2005 he a tanganedza pfufho ya Esprit du Corp nga 2008. Kha nwaha onoyo muthihi, a tholwa sa Mulanguli Muhulwane wa National Public Sector Afrika Tshipembe.

Mashawana o vhumba Afriziz Invest nga 2005  khamphani iyo ya vhubindudzi ina manwe mabindu a re fhasi hayo a henefha kha 25 o vhumbanaho nga kha nyandano ya mabindu. Nga 2010 a thoma khamphani ya IT i no pfi Khwinisa Technologies ine zwino ya pfi Telconik. Nga 2018 o do huliswa nga Muvhuso wa Afrika Tshipembe kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano nga pfufho ya u vha Ramabindu wa Nwaha ine ya pfi South Africa Men of the Year.  Collen Mashawana o dovha a topolwa sa munwe wa vhathu vha 100 vhane vha vha vhatutuwedzi makone vha Afrika kha 2020 nga Reputation Poll International.

## Munei wa Mafunda
Mashawana o thoma Collen Mashawana Foundation nga 2012 ine mushumo wayo muhulwane ndi u thusedza vhathu vha wanalaho kha vhupo vhu shayesaho nga u vha netshedza thikhedzo kana ndambedzo nga mbekanyamushumo wa u maandafhadza lwa ikonomi na u fhatela dzinndu na u vha thomela zwithu zwa u vha thusa khathihi na manwe madzangano a vhadzulapo. Foundation iyi yo no fhata nndu dzi swikaho henefha kha 300, zwinwe zwa zwithu zwe Foundation ya zwi thoma yo zwi ita i na vhushumisani na muvhuso wa Afrika Tshipembe.
Jerry Sikhosana

**[https://Kaizer&#x20;Chiefs Jerry Sikhosan]a** (o bebya nga ḽa 8 Fulwana 1969) ndi mutambi wa bola wa kale wa Afrika Tshipembe. O tamba tshifhinga tshilapfhu kha **Orlando Pirate**s, a tshi dzhiiwa e mutevheli muhulwane wa thimu ya vhakhaedu ya **Kaizer Chiefs**, a ita na u tamba kha mitambo yapo ya thimu dza Soweto (Soweto derbies). O do newa dzina la miswaswo la "Legs of Thunder", le a rinwa zwi tshi tevhela dzina la bere ya ngwena ya mbambe ya dzibere ye ya vha muanewa kha litambwa thevhekano la TV la Afrika Tshipembe, o diitela dzina la u vha mukorimakone kha thimu ya orlando Pirates nga vho 1990. O vha munwe wa tshigwada tsha vhatambi vhe vha wina Vhugwena ha Liga ya Dzinwena ha Afrika nga 1995.
U Amoni

Mahafhe ndi halwa ha sialala Afurika Tshipembe ho itwaho nga manzhanzha, mavhele, na maḓi. Halwa uvhu vhu na pfushi nnzhi dza Vithamini B. Vhu divhea sa halwa vhu sa kambesi (Tshifhinga tshinzhi vhu vha vhu fhasi ha 3%) futhi vhu divhelwa u dunga. Mbonalelo yaho ndi vhutshena.   vhu nga vhu na mafhi u bva kha mavhele. 

Halwa u vhu ndi ha thengo ya fhasi u fhira mahalwa manwe manzhi a bvaho kha mavhele.
Kota (Bunny chow)

**Kota** (bunny chow), ine ya anzela u vhidzwa kota,  ndi tshiḽiwa tsha MaIndia tsha Afrika Tshipembe tshine ha koriwa buli kha vhurotho vhutshena ha shelwa kheri nga ngomu ha vhewa na salad nga thungo. Yo thoma u itiwa nga MaIndia vha Adrika Tshipembe vhe vha vha vha tshi dzula Durban. Kha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe, muthu a nga wana uri u hu na zwivhumbep zwo fhambanaho zwa kota, hune ha shumiswa kota ya vhurotho ine ya vhidzwa tshiraho tsha vhurotho kana tshigugu, ḽiṅwe dzina ndi sphatlho, tshine tsho shanduka lunzhi ngeno tsho thoma hu bunny chow.

Bunny o vha a tshi khou sikiwa ngei Waban kha ḽa Afurika Tshipembe, hune ha dzula vhathu vhanzhi vhane vha bva India. Hu na phambano khulwane vhukati ha zwiḽiwa, naho tsiko yazwo yo ṅwalwa nga vho - 1940. Ho dovha ha rengiswa na ngei Gloonia, Rhodesia (hune zwino ya vha Zimbabwe) tshifhingani tsha Nndwa Ya Shango ya Vhuvhili nahone u kha ḓi rengiselwa ḓoroboni i re tsini ya Kadamo, ye kale ya ḓivhiwa sa Gotanoma.

Maṅwalwa a ḓuvha ḽa u ṱambela o vha e kule na vhashumi vhane vha bva Indianunia ngei Afurika Tshipembe. Maṅwe mafhungo a sumbedza uri vhenevho vhashumi vha u shuma nga tshifhinga tshiṱuku - ṱuku vhane vha ḓa kha wonoyo mushumo ndi zwimela zwa Kuwatu - Nzual (Portal) vho vha tshi fanela u fhedza awara nnzhi vhe na dzipfufho. Nga tshenetshi tshifhinga vho vha tshi ḓo vhea zwiḽiwa zwavho kha maṱari mahulwane e a vha o no fhedza, nahone zwenezwo zwo itea u swika musi vha tshi sika munukhelelo. Vho wana nḓila ya u ṱavhanya vha tou ḽa zwiḽiwa vhoṱhe hu si na phepho kana vhunzhi ha zwe zwa ṱahala. Tshinkwa tshe vha tshi ita tsho vha tshi tshi kudzelwa vhurani vhune ha fhodza mafhondo na miroho. Hezwi zwo vha zwi tshi dovha zwa shuma samusi vho vha vha tshi ḓo kona u a mela musi hu tshi khou ṱavhiwa. Nga murahu ha zwenezwo, ho mbo ḓi ḓa vhathu vha Mesopotaba. U shumiswa ha tshinkwa tsha mutshena zwi nga dovha zwa ṱaluswa sa u shayea ha vhurotho vhuṱuku khathihi na tshifhaṱo tsho khwaṱhaho; zwenezwo zwo vha zwi tshi ḓo itwa khunguwedzo yo ḓoweleaho fhethu huthihi, nahone ho vha hu tshi ḓo laṱwa mavhengeleni a henefho.
Ḓuvha ḽa Vhashumi la dzi tshaka

Ḓ**uvha la Vhashumi la dzi tshaka**, ndi duvha la u pembela vhashumi vhothe hu si na u khethekanya line li tikedzwa nga tshigwada tsha vhashumi futhi li vha hone nwaha munwe na munwe nga duvha la u thoma 1 la Shundunthule kana musumbulowo wa u thoma kha uyo nwedzi.

U ya nga **sialala** ḽa 1 Ma y, ḓuvha ḽe ha vha hu tshi pembelelwa Yuropa ḽo no kovhela. Nga 1889, Dzangano ḽa Marx International Socity ḽo ṱangana ngei Paris nahone ḽa thoma d zangano ḽa Vhuvhili ḽe ḽa tevhela kha mushumo wa u ṱalutshedzela Lushaka lwa Zwanḓa. Vho mbo ḓi ṱanganedza bammbiri ḽa "vhuṱambo vhuhulwane ha tshaka dzoṱhe, ḽine ḽa amba" u tiked za mishumo ya vhuvhambadzi ine vhathu vha i ṱoḓa ḓuvha ḽoṱhe. Ḓuvha ḽa 1 May ḽo khethiwa nga Muḓalo wa Amerika we a vha e na Yunivesithi ya Labor u itela uri hu vhulahwe vhathu vhoṱhe nge i United States, he ha thoma nga 1886 nahone ho dovha ha thomiwa mutambi wa Hayketfu maḓuvha maṋa nga murahu. Nga murahu ha zwenezwo, ho vha na tshiitea tsha u sumbedza uri o vuswa ṅwaha muṅ we na muṅwe. Muṱangano wa Dza 1904 ngei Sux Contation of the Astrolonal, wo vhidzwaho "Zwigwada zwoṱhe zwa Matshilisano na madzangano a u ren gisa mashangoni oṱhe uri zwi sumbedze nga mafulufulu nzudzanyo ya mulayo ine ya ḓo thomiwa nga vha malo kha tshigwada tsha vhathu vhane vha ṱoḓa mulalo ḓuvha ḽoṱhe.
Nicolas Cage

O bebiwa muṱani wa ha Coppola, Cament o **thoma** mushumo wawe kha dzifilimu nga ho kalulaho sa Fastan Times in Rudes (1982) na Vally Girth Guil (3) nahone a tshi khou pfhuka mulayoniwa vhukuma fomo dza khoro yawe ya Mcluteurnation of Prance Scob. O wana mushumo u konḓaho ngei Montrock (1987) na Rais Arizon, nga Luisimane) musi a sa athu wana pfhufho ya u n vha makone kha zwa matambya a dirama na filimu (1995). O vha o nangiwa uri a tamba sa lilwelavanda kha filimu ya zwa miswaswo (2002).
Ṱhalutshedzelo

**[[U pindulela]]** ndi u pfukisa mulaedza u bva kha luambo lukene u tshi ya kha luambo lunwe. Luambo lwa luisimane lu fhambana nga maipfi na dzinwe nyambo nga maipfi vhukati ha ane a ambiwa na ane a nwalwa na u ambiwa kana a u shumiswa nga '''luambo lwa zwanda'''; phambano iyi, i ita u ri u pindulela hu thome nga murahu ha mbonalelo ya kunwalele ngomu kha kuambele kwa luambo. 

Mupinduleli u anzela u vhea maipfi a luambo lune lwa khou pindulela, kunwalele, na kuvhekanyele kwa maipfi u ya kha luambo lune ha khou pindulelwa khalwo.  Kha ḽiṅwe sia, kwonokwo ku pindulele ku ita uri hu shumiswe maipfi a u pamba ane a ita uri luambo lu pfume nga maipfi a luambo lune ha khou pindulelwa khalwo. Vhapinduleli, hu tshi katelwa na vhapinduleli vha mathomothomo vha manwalwa makhethwa, vho thusa kha mbumbo ya luambo lwe vha pindulela khalwo. 

Nga ṅwambo mushumo munzhi u netisaho ha honohu u pindulela, ho itwa vhuḓidini vhuhulwane u bva nga 1940, nahone hu tshi shumiswa nḓila dzo fhamba - fhambanaho dza u khwinisa kupindulele kwo leluwaho hu tshi shumisa khomphiyuta na u thusa vhapinduleli vha tshilkaho vhane vha vha vhathu. Zwenezwino, u vha hone ha **[[Inthanethe]]** zwo ita uri hu vhe na makete wa shango ḽoṱhe kha tshumelo ya u pindulela nahone zwa engedza  u divhalea ha nyambo .

## '''[[Vhubvo]]'''

Ipfi ḽa Luisimane ḽi bva kha luambo lwa Lulatini, zwine zwa amba u pfukisa mulaedza. Nga zwenezwo, u pindulela ndi u pfukisa mulaedza u bva kha luambo zwi tshi ya kha lunwe luambo.

Dziṅwe **[[nyambo dza]]** Slavic na luambo lwa Ludzheremane (nga nndani ha zwigwada zwa Dutch na Afrikaans) zwo ita uri maipfi avho a vhe mulayoni nga ' phulu, ' u itela uri vha kone u pfesesa zwine "vhashumi vha amba zwone.[ Mutevhe wa nyambo dza 1 - 17]  dzine dza dzula dzi tshi khou ambiwa nga nḓila i songo teaho, wo vha u sa ambi maipfi a ngaho "u shandukisa ipfi ḽa Lulatini na luḓi. "
Pan Language ya Afurika Tshipembe

**Bodo Nyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe** ine nga u pfufhifhadza ya pfi PanSALB yo vhumbya u bveledzisa na u khwinisa nyambo dzothe dza 11 dza ofishiala, u tsireledaza pfanelo dza nyambo Africa Tshipembe. Bodo iyi yo vhumbwa nga Act 59 ya 1995 nga phalamennde ya Afurika Tshipembe

Nga nnḓa ha **nyambo dza 11 dza tshiofisi** dza Afurika Tshipembe, PanSALB i dovha yaa lwela u vhumbiwa na u bveledza nyambo dza '''khoe, San na''' **[[Luambo lwa Zwanḓa lwa Africa Tshipembe]]**.
U dzudzanya Luambo lwa Zwanḓa

**Kha soshiolinguisitiki, U dzudzanya luambo** (zwine zwa ḓivhiwa sa u khanikha luambo) ndi vhuḓidini ha nga khole ha u ṱuṱuwedza kushumisele, mbumbo, u guda ha dzinyambo kana nyambwana dzo fhambanaho. Vho **[[Robert Cooper]]** (**[[1989]]**) vha talusa u dzudzanya ha luambo sa "nyito ya u dzudzanya **[[milayo ya kupeletele na kunwalele kwa Tshivenda]]**, phendaluambo, na thalusamaipfi hu tshi itelwa vhulivhisi ha vhanwali na vhaambi vha luambo lwa tshayavangwa  Hu tshi katelwa  kuhumbulele kwa luambo na kushumisele kwa luambo, u dzudzanywa ha luambo ndi tshipida tsha pholisi ya luambo - Khethekanyo i bvaho kha Thiori ya Vho '''Bernad Spolsky''' ya u dzudzanya ha luambo. U ya nga **Spolky**, themo lonelone ndi **[[ndangulo ya luambo]]** u fhirisa '''u dzudzanya luambo'''. '''Ndangulo ya luambo''' i talutshedzwa sa mafulufulu a itwaho na hone a vhonalaho nga muvhu kana tshigwada ane tshi ne tsha vha na, kana tshine tsha  vhila muvhuso kha vhaitanavho hu u itela u shandula ndowedzo, kana vhutendatenda.**[[U dzudzanywa ha luambo]]** hu dzulelwa u tanganyiswa na vhudzudzanyi nga muvhuso, fhrdzi hu a shumiswa nga **[[zwiimiswa zwo fhambanaho zwi si zwa muvhuso]]** zwi ne zwa fana na **[[tshiimiswa tsha Grass-roots]]** na vhanwevho zwavho. Zwipikwa zwa yeneyo nzudzanyo zwi a fhambana. Vhu divhadzano ha khwine lunzwu khas nyelelano ya luambo luthihi lwa thakhula zwinga ḓisa mbuyelo dza zwa ekonomi kha vha nyadzeaho kana vhatuku, fhedzi na di dzhiiwa sa zwine zwa nga tshimbidza . Zwi katela u thomiwa ha maitele a luambo, ane a nga ho musi hu tshi vhumbwa kana maṅwe maṅa thakhula ya zwa polotiki. Zwi katela u vhumbya ha vha ndaulo ya luambo, zwi fanaho na madzhendedzi a nzudzanywa kana a si a nzudzanywa,  dzi komiti, sosaithi, kana **vhaakademi** u ri vha kole kana u bveledzisa zwivhumbeo zwiswa uri ri kone u swikelela ṱhoḓea dzi todeaho.

## Luambo lwa

; U shumiswa ha nyambo dzi si dza tshirema afurika tshipembe sa nyambo dzi katelaho vhathu vhanzhi sa luisimani ngei india, singapore, philippines na hunwe hunzhi.
U lalama ha Vhumatshelo ha Vhaswa

Arali ri tshi toḓa **[[vhumatshelo ha vhaswa]]** vhu tshi vha ha khwine na uri vhu lalame, ndi zwa ndeme u futelela na u vhamba maano kha u bveledza mbekanyamushumo dza mveledziso  ya luambo dzine dza vha thusa u guda na u khwinisa vhukoni havho ha luambo. Izwi zwi nga swikelelwa nga u ṱuṱuwedza u shumiswa ha nyambo dzo fhambanaho kha zwa pfunzo, u ṱuṱuwedza vhaswa uri vha range phanda kha u dzudzanya mafulo ane a ḓo vha thusa u guda nyambo dziṅwe na u gudisa vhaṅwe nyambo dzine vha amba dzone. Tshiṅwe ndi u bveledza **milayo na mbekanyamaitele dza luambo ([[language policy]])** dzi sa khethululiho dziṅwe, futhi dzine dza dzhiela nṱha ndeme ya u fhambana ha nyambo Afrika Tshipembe. U dzhiela nzhele  mafunda na vhutami ha vhaswa ha u khwinisa vhukoni havho ha nyambo, zwi nga vha maanḓafhadza kha u shela mulenzhe kha nyaluwo ya ikonomi, na u vhumba vhumatshelo havho havhuḓi na ha vhadzulapo vha vhupo hune vha dzula khaho.
U xela ha luambo

**U xela ha luambo**. Luambo lu xela musi vhambi vhalwo vha sa tsha lu shumisa. Zwi vhavhaho ndi zwauri ri ḓo sala ri tshi tou vha ḓivhazwakale u fana na dinasoso dze dza ngalangala ha sala zwifanyiso. Muvhuso wa Afrika Tshipembe wo zwi kona u tendela nyambo dza Vharema dzi tshi shuma lwa tshiofisi fhedzi vhaambi vhalwo vha ita uri zwi konḓe u bveledza muloro uyu. U zwi dzhia uri u kona Tshiisimane ndi zwa nṱha u fhira u kona luambo lwa ḓamuni na zwone zwo tou ṋaṋisa mafhungo. 

Hu na nyambo nnzhi dzo xelaho u fana na Latin na dziṅwe nnzhi. Vhana vha musalauno vha amba Tshiisimane nahone a vha vhuyi vha zwi shonela u sa kona havho luambo lwa ḓamuni. Vhaṅwe vha ita na u inga nga u guda Tshifura, zwa sia u guda luambo lwa vhabebi vhavho zwi tshi tou vha zwithu zwi re kule kule navho.

Kha nyambo dza Afrika Tshipembe dza Tshiofisi, hu nga ḓi sala hu dzi si gathi dzi re na vhaambi. Hu na zwiko zwinzhi zwa luambo zwi fanaho na mitshino na nyimbo na ngoma (malende, mirundu, madomba na zwiṅwe) zwine arali hu si na nyambo zwi nga si kone u bvela phanḓa.
Bilington

Mukoki ndi lushaka lwa ṋama yo omiswaho, yo thomiwaho ngei mashangoni a Tshipembe ha Afrika (Afrika Tshipembe, Zimbabwe, Malawi, Namibia, Botswana, Lesotho, Swazini, na Zambia). U nga bveledzwa nga tshaka dzo fhambanaho dza ṋama, u bva kha ṋama ya kholomo u ya kha ya phukha sa mphwe na tholo. U nga vhengiwa nga u tou itwa thindi na tsekene zwi tshi bva lushaka lwa mukala, kana zwipiḓa zwa thindi zwo tshewaho sa lubaba u mona na lushaka ulwo. Zwi fana na ṋama ya kholomo yo shelwaho zwikhanakhana, ya omiswa; fhedzi zwi fhambana nga zwidowadowane, muthetshelo na nḓila ya kubveledzele.
Gonsombrasia o vha e matanda

Gonmisraislia ndi lushaka lwa mashonzha lune lwa  wanala kha zwipiḓa zwi dudelaho zwa tshipembe ha Afurika. Ndi shonzha ḽihulwane ḽi no ḽiwa nahone ḽi ḓivhiwa sa shonzha ḽi mapani ane a ḽa maṱari hu si a mupani fhedzi. Mashonzha ndi tshisima tsha ndeme tsha pfushi dza vhathu vhanzhi vha re dzinguni ḽeneḽo. Tshaka dza mashonzha dzo ṱaluswa lwa u thoma nga John Ostwed Wescherd nga 1849.
Muzika wa Afurika Tshipembe

## Ḓivhazwakale
**Vhathu vha Sani** vho vha vhe vhadzia - u zwima, vhane kanzhi zwa ḓitika nga zwiḽiwa zwi ngaho zwibode, miroho, na khokhonathi. Zwa vhulimi zwo thomiwa Afrika Tshipembe nga vhathu vha ngei Buntu, vhane vha bvela phanḓa kha maitele a u lima thoro, mitshelo na midzi nga nḓila ine zwa ita uri hu vhe na mavhele, na mirambo, zwi tshi tevhela u ḓivhadzwa kha mbambadzo ya Columbia, vha tshi ṱana mveledziso ya zwiḽiwa zwa thoro u bva mashangoni manzhi a kale. Naho mavhele (ane a vhidzwa Sorgum) na madumbe (Cocoyam, taro, or arrowroot), a tshi bvela phanḓa takalelwa u u liṅwa.https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S221191241300014X

.
Tshimbupfhe Mavhulani

Tshimbupfhe ndi shango ḽi wanalaho Venḓa vunduni ḽa Limpopo. Afha ndi khou ṅwala ndo sedza muvhundu wa Mavhulani une nawo u wanala kha ḽa Tshimbupfhe fhasi ha vhurangaphanḓa ha vho Nemavhulani sa Vhamusanda fhedzi Tshimbupfhe nga u angaredza ḽi fhasi ha vhurangaphanḓa ha Thovhele Vho Tshedza Nesthimbupfhe. Mavhulani ndi muvhundu une vhadzulapo vha kha ḓi ḓihudza nga mvelele na maitele a Tshivenḓa nga u angaredza. Zwkolo zwa sialala zwi kha ḓi wanala, u tou fana na murundu/muḽa na vhukomba. Naho zwo ralo, Mavhulani ndi hune malende, tshigommbela na tshifasi zwi kha ḓi tshinwa saizwi hu iṅwe ya misthino ya sialala. Mashudumavhi ndi a uri mitshino i fanaho na tshikona, domba na musevhetho a zwi tsha wanala lune murafho u ḓaho hu na khonadzeo ya uri vha si zwi ḓivhe naho zwi tshipiḓa tsha mvelele na sialala zwa vhavenḓa. Honeha, zwi kha vhuraphanḓa ha shango, vhaaulwa na zwiimiswa zwi tshimbilelanaho na zwa mvelele uri vha vhone uri zwithu izwo zwi a vhuiswa. Zwi nga na kha kuambele kana malumelise one one a tshivenḓa a khou fela mbevha a tshi ya nga maanḓa kha vhaswa naho vho rapfhuzo vha tshi ṅwala na u ita ṱhoḓisiso dzo yaho nga u fhambana nga ha mvelele na sialala dzo yaho nga u fhambana u ya nga mirafho/tshaka. Naho zwo ralo, zwi nga a zwi khou swika nḓevheni dza vhane vha tea u zwi shandukisa, ngauralo hu tea u vha na iṅwe nḓila ya u ita zwithu uri mafhungo a swike hune a tea u swike hone uri hu kone u vha na tshanduko dzo teaho.
Tito Mboweni

Vho Tito Mbowenio vha tshi khou amba kha World EWconomic Forum nga ha Afrika, nga 2011 

**Titus Mboweni** (vho bebya nga ḽa 16 Thafamuhwe 1959 nahone o lovha nga ḽa 12 Fulwi, 2024) ndi rapolotiki we a shuma sa Minisṱa ya wa zwa Gwama Afurika Tshipembe kha Muvhuso wa Phresidennde Vho Cyril Ramaphosa u bva nga 2018 u swika nga 2021.

Vho Mboweni vho vha vha Muluvhisi wa vhumalo wa Bannga ya Mbetshelo ya Afrika Tshipembe, vha vha Murema wa u thoma u shuma kha vhuimo honoho.  Vho do aniswa sa Minista wa zwa Gwama nga 9 Tshimedzi 2029, musi vho NhlaNhla Nene vha tshi dirula mushumo.

Vho Mboweni ndi muraḓo muthomi wa Mboweni Brothers Investment Holdings na mueletshedzi wa kale Vhamebeni vha Tshitediamu tsha Mabulasi na we a tshila tshifhingani tsho fhiraho ngei Gaster Schal Insight ony . Vho tholiwa sa Mulangi a si wa Zwa vhutshimbidzi kha Bannnga Ntswa ya Mveledziso (New Development Bank)  (BRICS Development Bank).

Sa phedzi kha vhana vhararu, Vho Tito Mboweni vho bebya nga ḽa 16 Thafamuhwe 1959. Vho alutshela ngei Tzanzeen kha Vundu la Limpopo. Vho dzhena Yunivesithi ya Devhula vhukati ha 1979 na 1980, he vha ṅwalisa u gudela Digirii ya zwa Makwevho. A vho ngo fhedza pfhunzo dzavho nge vha shavha Afrika Tshipembe nga zwa nga 1980.
Ḓivhazwakale ya Vhavenḓa

**Vhavenḓa** ndi lushaka lwa vhathu vhatswu. Vho tumbukaho u bva kha ḽa Congo vha fhira nga Zimbabwe. Vhathu avho vha swika vha dzula kha ḽa Venḓa, vha ṱoka midzi henengei. Sa vhathu vhatswu vhoṱhe (Bantu people)https://books.google.co.za/books?hl=en&lr=&id=CdT1AAAAQBAJ&oi=fnd&pg=PA1&dq=bantu+people&ots=9ZQQl3wRTw&sig=X3Z2 Vhavenḓa ndi vhathu vhe vha vha tshi tshila nga u zwima. Vho ḓi pfuluwa pfuluwa nge vha vha vha tshi tevhela hune phukha dza wanalesa hone. Khosi khulu ho ḓi vha vha ha Makhado. Ndi hone hune ha tumbuka Tshilwavhusiku tsha ha Ramabulana.

### Vhana
Vhavenḓa ndi vhathu vha mikhwa vhukuma. Vhana vha hone vha na kuaravhele kwavho kwo fhambanaho. Wa musidzana a tshi vhidziwa uri Aa ngeno wa mutukana a tshi ri Ndaa.
Michael Schumacher

**Michael Schumacher** (3 Nyenyankulu 1969) uyo vhaṱhweḓi wa dzina la Dzermani a u do itela Formula 1. U na zwifaniso zwine zwirawula, zwi khou humbela nga muvhuso wa ha vha tshifhinga, kha 1994, 1995, 2000, 2001, 2002, 2003, na 2004.

## Ndaedzi
Michael Jackson

**Michael Joseph Jackson** (29 Ṱhangule 1958 – 25 Fulwi 2009) ndi muimbi wa Muamerika, muṅwali wa nyimbo, mutambi, na muthu wa vhathu. U vhidzwa sa "Khosi ya Pop", u dzhiiwa sa muṅwe wa vhathu vha ndeme vha mvelele ya ḓana ḽa vhu 20 ḽa miṅwaha.  U vhidzwa sa "Khosi ya Pop", u dzhiiwa sa muṅwe wa vhathu vha ndeme vha mvelele ya ḓana ḽa vhu 20 ḽa miṅwaha. Kha mushumo wawe wa miṅwaha i fhiraho mahumi maṋa, zwe a zwi ita kha muzika, u tshina, na fesheni, khathihi na vhutshilo hawe ha muthu nga eṱhe ho phaḓaladzwaho, zwo ita uri a vhe muthu wa shango ḽoṱhe kha mvelele yo ḓoweleaho.
## Ndaedzi
Irvin Khoza

**Irvin Khoza** OS (nga ḽa 27 Phando, 1948) ndi mulanguli wa bola ya milenzhe ya Afurika Tshipembe na ramabindu wa tshinnani. Dzina lawe la miswaswo ndi "Inker Durek Dachs / Mandalf, ndi mudzulatshidulo wa  wa thimu ya Orlando Pirates Football club.  Mudzulatshidulo wa ligi ya Afrika Tshipembe ya Premier Soccer League na muthusa phuresidenthe wa South African Football Association. Vhushaka hawe na thimu ya Orlando Pirates nga nwaha wa 1980, Musi a tshi vha munwaleli na mune wayo nga 1980. Sa mudzulatshidulo wa ligi ya Premier Soccer League, o vha  mUtsireledzi wa vhalambedzi vha yeneyi league, Dstv. Ovha a mudzulatshidulo wa mutambo wa dzitshakatshaka dza 2010  kha komiti ya u vhulanguli Afrika Tshipembe, nga murahu ha Pfufho ya mitambo ya dzitshakatshaka dza 2010 ya Afrika Tshipembe.

Khoza o vha e tshipiḓa tsha tshigwada tshe tsha tsireledza ndugelo ya u ṱanganedza FIVHELA Chile ngei Afurika Tshipembe nahone nga murahu tsho mbo ḓi vha mudzulatshidulo wa komiti dza Porgis . Kha nḓivhadzo ya u bvelela ha Afurika Tshipembe, Khoza o ri: "Hezwi ndi vhathu vha shango vhane vha khou ṱoḓa thuso kha mashango a re na bvumo ḽa Alex.
U Tovhola Mbonalo

**Tshepo Motsepe** vho bebwa nga dzi 17 dza ňwedzi wa  Fulwi 1953, ndi dokotela wa Afrika Tshipembe vha dovha hafhu vha vha ramabindu wa mufumakadzi . Ndi vhone mufumakadzi wa u thoma wa Afrika Tshipembe, sa  mufumadzi wa Vho Cyril Ramaphosa, muphresidende wa Afrika Tshipembe. Ndi vhone mukomana muhulwane  wa Brigedte Radebe na khaladzi yavho Vho Patrice Motsepe.

## Boigrafi
Vho tshepo Motsepe vho gudela vhudokotela ha zwa mutakalo univesithi ya  Kwazulu Natal  u khunyeledza masṱasi wavho kha zwa mutakalo wa lushaka ngei Harvard School of Public Health. Nga 2012, vho khunyeledza Bambiri yavho kha mbekanyamushumo ya vhubindudzi ha u shumisana ngei Gordon Institute of Business Science. Ndi vhone mudzulatshidulo wa zwino wa African Self Help Trust (ASHA Trust),yosedzanaho na nyaluwo ya mveledziso na pfunzo ya u ṱavhanya ya vhana.

Vho Motsepe vho shuma kha mushumo wa tshitshavha na wa phuraivethe kha Mmakau, Mahikeng, Johannesburg, Pretoria, na Zimbabwe. Ndi mufara mulanguli wa kale wa tshiimiswa tsha ṱhoḓisiso ya mutakalo wa mbebo.
Zwiḽiwa

**U tshinyala ha zwiliwa** ndi maitele ane  tshibveledzwa tsha zwiliwa tsha vha tshi sa tea u liwa nga  vha rengi. Tshiitisi tsha maitele o ralaho ndi nga zwithu zwinzhi zwa nnda sa masiandoitwa asi a vhudi kha lushaka  na ndila ine  tshibveledzwa tshine tsha vha tshone na ndila ine tshibveledzwa  tsha pakiwa na u vhewa ngayo. U itela u wana zwiḽiwa, ri fanela u ḽa zwiṅwe zwa zwenezwi zwithu zwi bveledzwaho nga shango ḽe ra ḽi vhulunga ṅwaha muṅwe na muṅwe. Berea na u koloṅwa nga nḓila dzo fhamba - fhambanaho ndi zwone zwine zwa ita uri hu vhe na khombo khulwane kha vhane vha khou ḽi kunda, fhedzi zwi a konadzea u iledza mielo yo raloho.   &#x5B;**&#x5D;
Safilimu Thabala

**Lawrence Siphiwe Dambuza Tshabalala (** o bebwa nga ḽa 25 Khubvumedzi1984). Ndi mutambi makone wa bola ya milenzhe kha ḽa Afurika Tshipembe we a tambaela thimu ya Amazulu sa mutamba vhukati.

U dzhiiwa sa muṅwe wa vhatambi vhane vha ḓivhiwa vhukuma na u nakisedza vhatambi vha bola ya milenzhe Afurika Tshipembe kha murafho wawe. O vha e mutambi wa u thoma we aya mashango ḓavha atshi kha ḓi tambela National First Division. Nga pulatifomo ya fuṱahe(90), ndi ene mutambi wa vhuvhili we a vha e na bvumo kha tshikwadi tsha Afurika Tshipembe nahone o tamba kha African Cup of Nations edition lu no lingana lurau na 2010 FIFA World Cup, he a kora tshikoro tshawe tsha mathomonga dzi 11 Fulwi 2010ye ya nangiwa kha FIFA Puskás Award.Tshabala, we a vhofhololwa zwenezwino nga Amazugu o vha e mukungwa fhedzi o tamba sa mutamba vhukati kha vhunwe vhuimo.
Thabone

Kha vhuṱanzi ha musi hu sa athu u vha na phalamende nga Lambamai 2023, muhaṱuli wa zwa tshumelo ya zwaḓurongoni vho Edwin Cameron vhoa mba zwauri ndi vhone vhe vha bvisela khagala vhuṱandzi hoṱhe he ha swikela kha tshigwada tsha GroundUp..

.
Bongon Mabathe

Bonang  Dorothy Matheba o mbembiwa  nga ḽa 25 Fulwi 1987,  ndi muambi wa thelevishini kha la Afrika Tshipembe u ita na zwa radio,Dirama na zwa kha vhudavhidzi kha luthingo. U ḓivhelwa vhutsila hawe ha u ola na ipfi ḽawe ḽa pfanyisedzo. O vha a tshi khou sumbedza muziamu wa SABC 1 zwine  zwa vhidzwa LIVE Amp zwe zwa ita uri a vhe na tshedza tsho khwaṱhaho nga maanḓa kha zwa Telivishini, .

Nga nwaha wa 2011, o vha ene mudivhalea wa u thoma u ita vhutambo ha vhutshilo hawe hopfi B*Dazzled kha thelevishini  Afrika Tshipembe.Nga nwaha wa 2013 o vha ene wa u thoma u vha mudivhadzi wa zwa zwi shumiswa zwa u dola zwa Revlon nnda ha shango la  US.
Yuval Elkeslasi

**Yuval Elkeslasi** i mutshila eka bindzu ra tindlu na misava, loyi a tivekaka hi ntirho wa yena na Jade Ventures, feme ya vuvekisi bya tindlu na misava ya phurayivhete leyi simekiweke eFlorida. U velekiwile hi January 5th, 1996. Elkeslasi u kumile digri ya swa Timali eYunivhesiti ya Mfumo ya Florida.

## Ntirho wa ntirho
Elkeslasi sweswi u nghenelela eka ku hlayisa tindhawu ta mindyangu yo tala eka Jade Ventures. Feme leyi yi tiveka ngopfu hi ku kuma, ku hirhisa ni ku xavisa tindhawu to tshama eka tona ni ta mabindzu eka timakete to hambana-hambana eFlorida hinkwaro. Ntirho wa Elkeslasi wu kongomisa eka ku antswisa nkoka wa nhundzu ya nkarhi wo leha na ku antswisa swiyimo swa vutomi eka vaaki ku hunguta ku cinca na ku engetela mimpimo ya ku tshama.

### Mimpimo ya Nkoka
Jade Ventures yi tirha hi sete ya mimpimanyeto ya nkoka, ku katsa na:

* **Vutshembeki**: Ku seketela ku tshembeka na swiyimo swa mahanyelo eka mabindzu hinkwawo.
* **Ku tinyiketela**: Ku tinyiketela ku nyika vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla na ku fikelela mbuyelo.
* **Ku pakanisa**: Ku tiyisisa ku kongoma na ku tshembheka eka mintirho hinkwayo.
* **Vunene**: Ku lwela swiyimo swa le henhla swa matirhelo na mphakelo wa vukorhokeri.

### Misinya ya milawu yo kongomisa
Khamphani yi tlhela yi namarhela misinya ya milawu leyi kongomisaka yo tanihi:

* **Vuxaka**: Ku lemuka nkoka wa vuhlanganisi lebyi pfulekeke eka ku humelela ka bindzu. Jade Ventures yi kandziyisa ku yingisela swiphiqo na ku tumbuluxa swintshuxo.
* **Ntwela-vusiwana**: Ku tekela enhlokweni mavonelo ya vakhomaxiave hinkwavo, ku katsa na vatirhi na vaendzi. Ntwela-vusiwana wu kurisa ku titwa ka ku katsa na ku tlangela endzeni ka khamphani.
* **Ku tlangela Vatirhi**: Ku hlakulela ku tshembeka, vuhlayiseki, na nsusumeto exikarhi ka vatirhi ku hlohlotela ku hoxa xandla ka nkarhi wo leha eka ku kula na ku humelela ka khamphani.

## Swikombo
Tshinwelo tsha Shango

Khaphu ya ḽifhasi ndi muṱaṱisano we tshigwada tshine tsha ṱanganelana kha vhuvhambadzi ha tshaka dzoṱhe kana vhathu vhane vha imela mashango ane a khou tevhekana, nahone tshi fanyisela dzina  ḽo ṅwalwaho nga maḽeḓere o ḓoweleaho. Zwiimiswa zwinzhi zwine zwa tshimbidzana na wonoyo muhumbulo ndi FIFA World Cup na ICC dzoṱhe dzi divhiwa sa khaphu ya ḽifhasi.Nahone huna tshivhalo tsha mitatisano ya mitambo i ḓivhaleaho ine nayo ya vhidzwa khaphu ṱhukhu  dza lifhasi sa Rugby World Cup, Rugby League World Cup na Hockey World Cup.
Megikulu

Mastie Angelina "[./Https://en.wikipedia.org/wiki/Angie_Motshekga Angie Motshekga] Vho bebwa nga  19 Fulwi 1955, ndi rapoloțiki na mugudisi wa Afrika Tshipembe ane zwazwino vha khou shuma sa Minisța wa Vhupileli na zwa Mmbi ubva nga dzi 3 dza fulwi 2024. Zwino vha khou shuma sa muphresidende o tou farelaho wa Afrika Tshipembe ubva nga dzi 17 dza Țhangule 2024, sa ezwi Muphresidende Vho Cyril Ramaphosa vha tshi fanela u dzhenelela Samithi yo Ḍoweleaho ya Ịa 44 ya Ṭhoho dza Mashango na Muvhuso wa Mveledziso ya Afrika Tshipembe.Vho Angie  Motshekga  vho dovha vha shuma sa Minisṭa wa pfhunzo ya Matheo u bva nga nwedzi wa Shundunthule 2009 u swika 2024. vho vha vhe muraḓo wa Khorotshitumbe kha muvhuso wa Vunḍu Ịa Gauteng. Vho Angie Motshekge vha ḓovha vha vha muraḓo wa Dzangano ḽa African National Congress. Ndi Muphresidende wa kale wa Įigi ya Vhafumakadzi ya Mahoro.
Ro Ṱanganedzwa Zwavhuḓi

Nomia Rosemary Ndlovu o bebwa ngei Busbuckdge kha miṅwe ya mivhundu ya Mpumalanga nga nwaha wa 1978. O dzhena magudedzi awe a fhasi na magudedzi awe a nṱha haningei kha ḽa Mpumalanga u swika he a ḓo ya kha ḽa Johannesburg nga u shambila, he nga murahu a ya ḓi baḓekanya na zwa vhupholisa . Nga murahu a ya nḓowenḓoweni dzahone.
Vhathu vha a takalela u vhala Bivhili

.Venda

(VhaVenda kana Vhangona) ndi vhathu vha no wanala Afurika Tshipembe tsinisa na bodara ya Zimbabwe. Luambo lwa Tshivenda lwo takuwa u bva kha u tshilisana na Masotho, Vhatswana na Makalanga nga tshifhinga tsha madana a 15 a minwaha ngei Zimbabwe

Divhazwakale ya Venda yo bva kha muvhuso wa Mapungubwe nga minwaha ya dana yo fhiraho hune khosi Vho Shiriyadenga vha vha khosi ya u thoma ya Venda na Mapungubwe
U Fhaṱa Madagascar Nga 2024

Nga dzi 5 dza Luhuhi 2024, vhaanḓadzi vha zwa vhuhashi vha tshiimiswa tsha " Miss Supranational" vho ita nḓivhadzo ya khandiso ya vhu fumiṱhanu ine yo farelwa ngei Malopolska , Poland, nga Fulwana. U bela phanḓa, nga dzi 1 dza ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe 2024, muphuresidennde wa tsiimiswa tsha Miss Supranational Vho Gerhard Partzutka Von Lipinski, vho phaḓaladza zwauri vhuṱambo hau fhedzisela ho dzudzanywa uri hu bvelele nga mugivhela wa 6 dza Fulwana 2024.
Ndi Yane

## Ḓivhazwakale
U tumbulwa ha ṱhingothendeleki ya Apuḽa nga 2004,vhashumi vha 1000 vho rangiwa phanḓa nga muininzhiara wa hardware Tony Fadell, muinzhiniara wa software Scott Forstall na muofisiri wa dizaini Jony Ive, uri vha shume lwa tshiphiri kha .
Orania

/

Orania ndi ḓorobo ine ya dzula vhathu  vha tshena fhedzi kha shango ḽa Afrika Tshipembe, ḽo fhatwa nga https://web.archive.org/web/20240826124115/https://www.languagemagazine.com/2024/02/17/what-is-orania/

. Ḽi wanala tsihttpsni na Orange River ngei vunḓuni ḽa Northern Cape. Ḓorobo iyo yo fhandekanywa nga vhukati nga badi ya R369.

Yeneyo ḓorobo yo waniwa i na tshipikwa tsha u sika tshigwada tshiṱuku tsha Vhaafrika, luambo lwa Affrikerana na mvelele ya Afikkana nga ṅwambo wa tsiko yoṱhe ine ha pfi Muṅwali Wahn - Merkutulter .[10] Yeneyo ḓorobo yo ṱaluswa nga vhathu vha si gathi nahone vhagudi vho amba uri "Yhinduno ndi ḽone ḽine ḽa ḓo dovha ḽa ita uri hu vhe na phambano khulwane, naho vhadzulapo vha henefho vha  vhane vha dzula kha ḽeneḽo shango. U dzula ḓoroboni zwi ṱoḓa uri muthu a vhe na dzangalelo, nahone u ṱanganedzwa hu ḓitika nga u vha Afrikansar, u sumbedza vhuaḓa ngei Affikona, rekhodo ya vhuvemu yo kunaho, na zwipikwa zwa lushaka. Afrikan Calvinis ndi sia ḽa ndeme kha mvelele dza henefho. Naho Muvhuso wa Afurika Tshipembe wo amba uri u lwisana na muhumbulo wa lushaka lwa Vhahist - Yuno, kanzhi a si wone we nda vha ndi tshi khou ita wonoyo muḓi.
Maḓi Mahulu

**Miḓalo** ndi  u ḓala ha maḓi(kana zwiṅwe zwiluḓi) zwine zwa ṋuṋedza mavu ane kanzhi a vha o oma. Nga maḓi o elelaho,ipfi ḽi nga na kha u dzhena ha maḓi a ḓumbu. Miḓalo ndi mbilaelo khulwane kha zwa vhulimi,vhuinzhiniere  na  mutakalo wa zwa tshi tshavha. Tsumbo dza tshanduko dza vhathu ndi tshanduko dza u shumiswa ha mavu u fana na u rema maḓaka na u bvisa maḓaka,tshanduko kha nḓila ya maḓi kana u langa midalo u fana na dzi levees . Mafhungo a mupo a ḽifhasi a dovha a ṱuṱuwedza zwiitisi zwa miḓalo, zwine zwa tshanduko ya kilima zwine zwa ita uri hu vhe na u khwaṱha ha mutevhe wa maḓi na u gonya ha lwanzhe . Sa tsumbo , tshanduko ya kilima  i ita uri  zwa mutsho wo kalulaho  zwi itee lunzhi lunzhi  nahone zwivhe na maanda.Hezwi  zwi ita uri hu vhe na miḓalo yo khwaṱhaho na u engedza khombo ya miḓalo
Gayton McKenzie

**Gayton McKenzie** ( Vho bebwa nga dzi 10 Țhafamuhwe 1974) Ndi RapoỊoțiki wa Afrika Tshipembe ane zwa zwino vha khou shuma sa Minisța wa Miṭambo,Vhutsila na Mvelele, ubva nga ňwedzi wa Fulwana 2024.

Nga murahu ha u fhedza miṅwaha ya malo vhe khothoni  vhe na miňwaha ya 21 nga mulandu wa u tswa na u fara tshigidi. Vho *Gayton McKenzie* vho vha Ramabindu, Muambi wa țhuthuwedzo, Muňwali na Ňeḍorobo wa kale wa ngei Central Karoo District Municipality. Vha ḍovha hafhu vha vha Muphresidende wa Ịihoro Ịa *Patriotic Alliance*. Vho mbo ḓi vha na bvumo mathomoni a ṅwaha wa 2000 nga ṅwambo wa mushumo wavho dzhele zwe zwa fhelela zwo ita uri vha bviswe hu tshe nga phaḓa vhukati ha ṭhoḓisiso ya vhuaḓa ha dzhele nga khomishini ya dzhele. Vho Gayton McKenzie vho aluwela ngei vhuponi ha Heidedal ha Bloemfortein, Afrika
U Vuḓa ha Ṱhoḓea ya u Thoma

Vho PatriceTlhopane Motsepe vho bebwa nga dzi 28 dza ṅwedzi wa Phando nga 1962. Ndi ramabindu wa biḽioniere wa Afrika Tshipembe vha dovha hafhu vha vha mulanguli wa bola ya milenzhe. U bva nga Ṱhafamuhwe 2021,vh o vha  muphuresidennde wa Confederesheni ya bola ya milenzhe ḽa Afrika. Ndi muthomi na mudzulatshidulo muhulwane wa **African** **Rainbow** **Minerals,** ine ya  vha dzangalelo kha musuku, tsimbi tseṱha dzi sa ḓuri, u bvumba nga matombo nahone ndi tshifhefho tsha fhasi. Vho dzula kha khamphani dzo vhalaho, u katela na u vha mudzulatshidulo a si wa mulanguli wa Harmony Gold, Khamphani ya u thoma ya vhu 12ya migodi ya musuku kha ḽifhasi, na mudzulatshidulo wa Sanlam.Vha shuma kha bodo ya vhalanguli vha Trustees ya World Economic Forum.
Maduvha a vhege

Swondaho

Musumbuluwo

Lavhuvhili                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       

Lavhuraru

Lavhuna

Lavhutanu

Mugivhela

## Ndaedzi
Benjamini Vhukati Ha Tsimu

**Benjamin Dube** (vho bebwa nga nwaha wa gidi da tahe fu rathi mbili (1962K)) ndi mutambi wa gosipele wa Afrika Tshipembe we vha thoma u vha na bvumo mathomoni a vho 80s. Kha minwaha yo fhiraho vho bvisa dzi album nnzhi dzine dza vha uri dzo swika kha vhuimo ha musuku na platinum kha vhuimo ha muzika wa Afrika Tshipembe. Dube ndi mufunzi o rangaho phanḓa wa Senthara ya Thendo ya Nṱha ngei Vosloorus, vhubvaḓuvha ha Johannesburg.  

## Miṅwaha ya u thoma .
Sa vhunga vha tshi bva muṱani wa vhurereli, dzangalelo ḽa  Vho Benjamin Dube ḽa muzika ḽo thomiwa a tshe muṱuku. Vho thoma u imba muzika wa gosipele khathihi na muṱa wavho musi vhe na miṅwaha ya sumbe.    Musi vhe na minwaha ya fumi na mivhili, Vho Benjamin vho mbo di thoma u imba na vhana vhavho vhahulwane kerekeni, vha mbo di divhalea sa vhaimbi vha Dube Family. Fhedzi mashudu mavhi, zwithu zwo vha zwi tshi ḓo shanduka lwa tshoṱhe kha muṱa wa ha Dube musi muhulwane wavho na khotsi avho vha tshi vhulahwa nga nḓila i vhavhaho nga nwaha wa Gidi da tahe fu sumbe rathi (1976). Muṱa wo mbo di dzhia tsheo ya u imba na u kovhelana zwiṱori zwa lufu lwa khotsi avho. Dr Tumi ndi munwe wa vhaimbi vhe vha shumisana navho.

## Disikogirafi

* Vhuṱambo (1994)
* Ndi pfa ndi tshi ṱoḓa u bvela phanḓa (2000)
* U Thuthuba ha Thendo ya Nṱha (2002)
* kha thavha inwe na inwe... Ndi khou livhuwa (2004)
* U Nshudufhadza Na Zwino (2005)
* Kha Vhupo Hawe (2007) 
* U Gwadamela Vhuhone Hawe (2010)
* U Fhodza Vhuhone Hawe (2012)
* U vusuludzwa musi e hone (2014)
* U khethwa vhuponi hawe (2015)
* U kunda musi e hone (2017)
* Vhugala kha Vhuhone Hawe (2019)
* Legendary kha Vhuhone Hawe (2023)
* Ngano kha Vhuhone Hawe 2 (2024)
* Musi ri tshi sedza murahu
Dzinomboro

**Dzinomboro**

Nthihi (One)

Mbili(Two)

Raru(Three)

Ina(Four)

Ṱhanu(Five)

Rathi(Six)

Sumbe(Seven)

Malo(Eight)

Ṱahe(Nine)

Fumi(Ten)

## Ndaedzi
Vhugevhenga

## U wa ha ikonomi

**Dzikhakhath**i, vhugevhenga vhunonga tshandanguvhoni, mabulayo, u tswiwa ha mimodoro nda u tambudzwa ha vhana na vhafumakadzi zwo no kalila kha Lino la Afurika Tshipembe. Izwi ri zwi vhona nga phanda ha musi ikonomi ya dzhango yo gonya vhukuma, zwine zwa sia vhugevhenga vhu tshi khou kalula lune munwe na munwe u vha atshi kho u lwela uri a tshile.

### Vhupo vhu re na vhugevhenga
Kha vundu la Gauteng ndi hone hune hu tshi sedziwa ha wanwa upfhi ndi lone vundu line zwiito zwa vhugevhenga zwo dalesa, vhuponi vhunonga ha Soshanguve, Mamelodi, Atteridgeville ndi hone hune zwi tshi sedzulusiwa zwa wanwa upfhi ndi hone vhupo vhune zwiito zwa vhugevhenga zwo dalesa.

### Zwikambi na zwidzidzivhadzi
Maitele a u shumisa zwikambi na zwidzidzivhadzi na o tsedzuluso dzi ri a nanisa vhugevhenga kha vundu la Guteng. vhunzhi ha vhathu zwi kho wanwa u pfhi dzigoloi dzine vha dzhielwa nga mavemu vha vha vho nwa zwikambi, lune mavemu zwi a vha lelutshela uri vha kone u ita mushumo wavho.

## Referentsi
Musangwe

Musangwe ndi mutambo wa mavili wa Vhavenḓa. Mutambo u dzudzanyeliwa guvhangano fhethu hune ha do vha hu tshi khou lwiwa hone. Kha uyu mutambo, a si khombekhombe u lwa, fhedzi musi u na mafulufulu a u lwa, u tou imisa tshanda wa dzhena vhukati, wa khomba muthu ane wa khou toda u lwa nae fhedzi muthu onoyo u na pfanelo dza u lamba u dzhena luvhandeni arali a tshi khou ofha kana a tshi tou vha a sa todi ulwa nga lenelo duvha. Arali u vhukati u tshi khou lwa, arali u tshi khou tenda uri u khou kundiwa, u ya imisa tshanda ha vha hu hone u kundiwa. Arali u na swili u sa tendi uri u khou kundiwa, arali vha u rwa u swikela u tshi wa, vhalindi ndi hone hune vha dzhena vha tshi lamula uri nndwa i ime.

Refarentsi
Dzilafho liswa la hiv

**[[TLD]][[(Tenofovir, Lamivudine and dolutegravir)|(Tenofovir disoproxil , Lamivudine and dolutegravir)]]** yo themendelwa nga dzangano ḽa shango ḽa zwa mutakalo. Ndi kuitele kwa u thoma kwo nagwaho u alafha HIV. I nga dovha ya shumiswa musi dzilafho ḽo shumiswaho u thomani ḽi songo shuma. Vhathu vhane vha tea u shumisa TLD ndi vhathu vhoṱhe vhane vha tshila na HIV. Vhathu vhare na vhulwadze ha TB fhedzi vhono fhedza dzilafho ḽa TB ḽavho. Mbuelo dza TLD ndi u kwiṋisa matshilo a vhathu vhane vha tshila na vhulwadze avho. i thusa u thivhela u phaḓalala ha vairasi nga u ṱavhanya.I na masiandaitwa maṱuku, ndi philisi ṱhukhu ine yo leluwa u i shumisa.

### U shumiswa nga vho ḓi hwalaho
Vhafumakadzi vho ḓihwalaho na avho vhane vha khou pulana u ḓihwala vha fanela u ḓivhadzwa nga ha mbuelo na khohakhombo dza ndeme dza TLD na vhashumeli vha zwa mutakalo vha vho dzhia tsheo ya zwo ḓivhadzwaho.Vhafumakadzi vho ḓi hwalaho vha khou ṱuṱuwedziwa uri arali vhasa athu thoma u ṅwa phililisi vha thome u ṅwa u thivhela u i fhirisela kha ṅwana.

## Ndaedzi