Mutakalo

**Mutakalo** u na ṱhalutshedzo nnzhi, dzo shumisiwa u itela zwipikwa zwo fhambanaho nga tshifhinga tsho fhambanaho. Nga u angaredza, zwi amba u vha na mutakalo wavhudi wa muvhili na wa muhumbulo, zwihulu-hulu musi muvhili wa muthu u tshi khou shuma zwavhudi, hu si na malwadze, vhutungu( u katela na vhutungu ha muhumbulo), kana u huvhala.

Mutakalo u nga khwiniswa nga u ṱuṱuwedza maitele a re na mutakalo, sa u ita nyonyoloso tshifhinga tshoṱhe na u eḓela tshifhinga tsho eḓanaho,  na nga u fhungudza kana u tutshela kule na maitele kana zwiimo zwi si na mutakalo, sa u daha kana u vha na mutsiko wo kalulaho . Zwiṅwe zwithu zwine zwa kwama mutakalo zwi itiswa nga tsheo dzine muthu a to u dinangela ene mune, sa u ḓidzhenisa kha vhuḓifari vhu re khomboni khulwane, ngeno zwiṅwe zwi tshi itiswa nga zwiitisi zwa tshivhumbeo, u fana na uri tshitshavha tsho dzudzanywa nga nḓila ine ya ita uri zwi leluwe kana zwi konḓele vhathu u wana tshumelo dza ṱhogomelo ya mutakalo dzi ṱoḓeaho. Naho zwo ralo, zwiṅwe zwithu zwi fhira tsheo dza muthu nga eṱhe na dza tshigwada, dzi ngaho vhulwadze ha dzigene .

Zwine mutakalo wa amba zwo shanduka zwi tshi   ya nga tshifhinga. U tshimbilelana na mavhonele a biomedikala, ṱhalutshedzo dza u thoma dza mutakalo dzo vha dzo sedza kha thero ya vhukoni ha muvhili ha u shuma; mutakalo wo vha u tshi vhoniwa sa nyimele ya mushumo wo ḓoweleaho une wa nga thithiswa tshifhinga na tshifhinga nga malwadze . Tsumbo ya ṱhalutshedzo yo raloho ya mutakalo ndi: "vhuimo vhune ha ṱaluswa nga vhuḓifulufheli ha muvhili, ha muvhili, na ha muhumbulo; vhukoni ha u ita mishumo ya ndeme ya muṱa, mushumo, na tshitshavha; vhukoni ha u sedzana na mutsiko wa muvhili, wa biology, wa muhumbulo, na wa matshilisano ".  Zwenezwo, nga 1948, nga u fhambana vhukuma na ṱhalutshedzo dzo fhiraho, Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi (WHO) ḽo ṋea ṱhalutshedzo ye ya vha yo livhiswa kha zwa nṱha, i ṱumanyaho mutakalo na vhuḓifari, zwi tshi ya nga "vhuḓifari ha muvhili, muhumbulo, na matshilisano, hu si u sa vha hone ha malwadze na vhushayanungo fhedzi".  Naho ṱhalutshedzo iyi yo ṱanganedzwa nga vhaṅwe sa ine ya vha na vhubveledzi, yo dovha ya sasaladzwa nga u sa pfala na u ṱanḓavhuwa ho kalulaho nahone a i dzhiiwi sa ine ya nga elwa. Lwa tshifhinga tshilapfu, zwo vhewa thungo sa muhumbulo u sa shumi, na nyambedzano nnzhi dza mutakalo dzi tshi vhuyelela kha u shuma ha modele wa biomedikala. 

Sa musi ho vha na u shandukiswa u bva kha u dzhia vhulwadze sa tshiimo u ya kha u vhu humbula sa maitele, u shandukiswa hu fanaho ho itea kha ṱhalutshedzo dza mutakalo. Naho zwo ralo, WHO yo vha na mushumo wa u ranga phanḓa musi i tshi ṱuṱuwedza mveledziso ya tshigwada tsha u ṱuṱuwedza mutakalo nga vho 1980. Hezwi zwo ḓisa muhumbulo muswa wa mutakalo, hu si sa muvhuso, fhedzi nga nḓila i shandukaho ya u konḓelela, nga maṅwe maipfi, sa "tshishumiswa tsha u tshila". Nga 1984, WHO yo vusuludza ṱhalutshedzo ya mutakalo ya i ṱalusa sa "vhuimo vhune muthu kana tshigwada tsha kona u bveledza zwipikwa na u fusha ṱhoḓea na u shandukisa kana u sedzana na mupo. Mutakalo ndi tshishumiswa tsha vhutshilo ha ḓuvha na ḓuvha, hu si tshipikwa tsha u tshila; ndi muhumbulo wavhuḓi, u ombedzela vhukoni ha muvhili, ha matshilisano na ha muthu nga eṱhe."  Nga zwenezwo, mutakalo wo vha u tshi amba vhukoni ha u vhulunga homeostasis na u fhola kha zwiitea zwi si zwavhuḓi. Mutakalo wa muhumbulo, wa vhuṱali, wa maḓipfele na wa matshilisano zwo vha zwi tshi amba vhukoni ha muthu ha u langa mutsiko, u wana zwikili, u vhulunga vhushaka, zwoṱhe zwi vhumba zwishumiswa zwa u konḓelela na u ḓiimisa nga woṱhe .  Hezwi zwi vula khonadzeo nnzhi dza uri mutakalo u funzwe, u khwaṱhiswa na u gudiwa.

## Referensi