Mafhuri

**Mafhuri** ndi tshikwashi tshine tsha ṱavhiwa vhuria kha lushaka lwa *Cucurbita* .   Ipfhi iḽi ḽi shumiswa nga maanḓa kha tshakha dza tshikwashi dza muvhala wa tshitendeledzi, dza muvhala wa swiri , fhedzi a ḽi na ṱhalutshedzo ya saintsi. I nga shumiswa hu tshi khou ambiwa nga ha dzi tshikhwatshi nnzhi dzo fhambanaho dzine dza vha uri dzo fhambana na u wela kha tshakha nnzhi kha *Cucurbita* genus. 

"Mafhuri" tshinwe tshifhinga a shumiswa nga u tshintshana na " tshikwatshi " kana " tshikwatshi ya vhuria ", nahone a shumiswa nga vhunzhi kha dzinwe tshaka dza *Cucurbita argyrosperma*, *Cucurbita ficifolia*, *Cucurbita maxima*, *Cucurbita moschata*, na *Cucurbita pepo* . 

*C. pepo* mafhuri  ndi zwinwe zwa zwimela zwa kale zwine zwa divhea zwine zwa vha uri zwo tavhiwa, na vhutanzi ha uri zwo vha zwi tshi khou limiwa vhukati ha 7000 BCE na 5500 BCE kha ḽa Mesoamerica . Tshakha dza ḓaka dza *Cucurbita* na tshaka dza u thoma dzine dza vha uri dzo fuwiwa ndi dza Amerikha tshipembe (zwipiḓa zwa zwino zwa nna ), fhedzi dzi tshipembe-vhubvaḓuvha ha Mexico na tshipembe ha United States ), .  zwino dzi ya ṱavhiwa shango ḽoṱhe u itela u bika, u khavhisa, na zwinwe zwithu zwine zwa vha uri zwo khethea kha mvelele. 

Ganda ḽitete ḽa fhuri ḽi vala mbeu dzine dza nga ḽiwa na vhuluvha ha muvhili wa mutshelo. Phai ya mafhuri ndi tshipiḓa tsha mvelele tsha zwiḽiwa zwa ulivhuwa ngei khanada na United States nahone mafhuri a shumiswa lunzhi sa zwithu zwa u khavhisa zwa khalanwaha ya tshilimo na u vhaḓiwa sa jack-o'-lanterns dza u khavhisa nga Halloween . fhuri purée ine ya vha uri iya rengiswa kha dzi thini na udala ha pie kanzhi zwi ya itwa nga tshakha dzo fhambanaho dza mafhuri ubva kha dzine dza vha uri dzo itelwa u khavhisa. 

## Ethimolodzhi na theminolodzhi .
U ya nga Oxford English thalusa maipfhi, ipfhi ḽa Luisimane ḽine ḽa ri *mafhuri* ndi u tshinyadzwa ha ḓana ḽa vhu-17 ḽa miṅwaha ḽa *pompion*, ḽine ḽa amba tshaka naho i ifhio yo fhamba-fhambanaho ya ṱhodzi ine ya ḽiwa. Zwa u fhedza zwo fheleledza zwo bva, nga Lufura na Lulatini, kha Lugerika πέπων ( pepōn ). 

Ṱhiori iṅwe *i* bvaho kha ipfhi ḽa Massachusett , zwine zwa amba "u aluwa u mona".  Ḽeneḽi ipfhi ḽo vha ḽi tshi nga shumiswa nga vhathu vha Wampanoag (vhane vha amba  luambo lwa Massachusetts) musi vha tshi ḓivhadza maṱari kha Vhaendela  mashango vha Luisimane ngei Koloni ya Plymouth, ine ya wanala Massachusetts ya musalauno .  (Ipfhi ḽa Luisimane ḽine ḽa *ri tshikwashi* ḽo bva kha ipfhi ḽa Lumasachusetts, ,  kana, nga luambo lwa Narragansett lune lwa vha na vhushaka ha tsini,  .) 

Vhaṱoḓisisi vho zwi vhona uri ipfhi na maipfhi ane avha uri aya tshimbilelana na *ayate* na *calabaza* aya shuma kha zwithu zwine zwa vha uri zwo fhambana zwa vhuria  tshikwatshi zwine zwa vha uri zwo fhambana nga vhuhulwane na tshivhumbeo.  Ipfhi ḽine *ḽa ri ṱhodzi ya thiropika* tshiṅwe tshifhinga ḽi shumiswa kha tshakha dza ṱhodzi dza lushaka lwa *Cucurbita moschata* . 

Musi maṱari a *Cucurbita pepo* nga u angaredza a tshi lemela vhukati ha 3 and 8 khilogiremi (6 and 18 lb), maṱari mahulwane a nga fhira thani nga vhunzhi.   Vhunzhi hazwo ndi tshaka dza *C. maxima* dze dza bveledziwa nga vhuḓidini ha zwitshavha zwa zwimela na vhalimi vhane vha vha na dzangalelo.  zwlinwa zwi hulwanesa zwi ya kona u swika kha vhuleme vhune ha fhira 34 kg (75 lb) . Nga Fulwi 2023, rekhodo ya ṱhodzi i lemelaho vhukuma yo vhewa kha 1,246.9.&nbsp;kg (2 749&nbsp;lbs.). 

Vhuṱanzi ha kale ha *Cucurbita pepo* ndi zwipiḓa zwa maṱari zwo wanalaho Mexico zwine zwa vha vhukati ha 7 000 na 5 500 .&nbsp;BC.  Maṱari na dziṅwe tshaka dza zwikwatshi, khathihi na mavhele na ṋawa, zwi vhonala kha nḓila ya Three Sisters ya u ṱavha na khonani ine ya shumiswa nga zwitshavha zwinzhi zwa mvelele dza Amerika Tshipembe .  Naho zwo ralo, tshaka khulwane dza musalauno dza pumpkin dzi ya bviswa nga nḓila yo ḓoweleaho, ngauri vhuleme hadzo vhu nga tshinyadza zwiṅwe zwimela.  Hu sa athu fhela mahumi a minwaha nga murahu ha musi vha Europe vho no thoma u dzhia Amerikha devhula, zwifanyiso zwa maṱari ane a fana na maṱari a musalauno ane a apfhi mafhuri matuku a swigiri na thodzi ya tsimu connecticut zwo mbo ḓi gandiswa kha ḽa Europe. 

## vhulimi
Mafhuri ndi tshimela tshine tsha vha uri tshi ya fhisa tshine tsha vha uri tshi ya ṱavhiwa mathomoni a ṅwedzi wa Ṱhangule kha ḽa tshipembe tshipida tsha lifhasi. Mafhuri a ṱoḓa uri mufhiso wa mavu u vhe 8 senthimitha (3 in) utsa dzi vha dzi fhasi ha 15.5 °C (60 °F) na uri mavu aya fara madi zwavhudi. Zwimela zwa mafhuri zwi nga vhaisala arali hu tshi khou shaya maḓi, nga mulandu wa mufhiso une wa vha fhasi ha 18 °C kana 65 °F, kana arali yo ṱavhiwa kha mavu ane avha uri o ḓala maḓi. Nga ngomu ha hezwi zwithu, maṱari a dzhiiwa sa ane avha uri aya khwaṱha, naho huna uri maṱari manzhi na zwipiḓa zwa nḓirivhe zwo bviswa kana zwo tshinyala, tshimela tshi nga ṱavhanya u bveledza nḓirivhe dza vhuvhili uri dzi kone u dzhiela vhudzulo zwe zwa vha zwo bviswa. 

Mafhuri aya bveledza maluvha a munna na a musadzi, na u ṱangana ha manyoro kanzhi zwi itwa nga ṋotshi.  Kha ḽa America, maṱari a ḓivhazwakale o vha a tshi ṱanganywa na ṋotshi dza thanga dza mvelo, *Peponapis pruinosa*, fhedzi yeneyo ṋotshi yo fhungudzea, khamusi zwiṅwe zwi tshi khou itiswa nga u pfa zwidzidzivhadzi .  Ṋotshi dzine dza vha fhasi, u fana na ṋotshi dza zwikwashi na notshi dza vhubvaduvha, dzi ya kona u langa zwipiḓa zwihulwane zwa mutavha zwine zwa vha uri zwo sikiwa nga maṱari.   Muṱaha muthihi kha egere , kana miṱaha miṱanu kha hekhithara mbili) wo themendelwa nga Muhasho wa Vhulimi wa US. Arali huna ṋotshi dzine dza vha uri adzi ngo eḓana u itela u phofula, vhalimi vha nga tea u phofula nga zwanḓa . Mafhuri ane avha uri ha ngo linganela kanzhi aya thoma u hula fhedzi a kundelwa u bveledza.

Nga 2022, u bveledziwa ha mafhuri kha shango lothe (hu tshi katelwa na squash na gourds) ho vha hu 23 million tonnes, hune China la vha na 32% ya zwothe. Ukraine, Russia, na United States ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo bveledza thani dzi ṱoḓaho u vha milioni nthihi. 

Sa tshinwe tsha zwimela zwine zwa vha uri zwo ḓivhea vhukuma kha ḽa United States, nga 2017 zwine zwa fhira 680 khiḽogiramu dza milioni (1,5 bilioni dza dzi pound) dza mafhuri dzo bveledzwa.  Mavundu ane a bveledza mafhuri a katela Illinois, Indiana, Ohio, Pennsylvania, na California .  Mafhuri ndi tshikwashi tsha muvhuso wa Texas . 

U ya nga Muhasho wa Vhulimi wa Illinois, phesenthe dza 95 dza zwimela zwa US zwo itelwaho u bveledzwa zwi ṱavhiwa Illinois.  Vhukuma, phesenthe dza 41 dza zwimela zwoṱhe zwa maṱari a u shumiswa hoṱhe zwi bva kha muvhuso, zwine zwa fhira kaṱanu zwa muṱaṱisani wa tsini, California, ane nḓowetshumo yayo ya maṱari ya vha vhukati ha San Joaquin Valley ; nahone vhunzhi ha zwenezwo zwi bva kha masipala maṱanu kha tshipiḓa tsha vhukati tsha muvhuso.  Nestlé, ine ya shuma nga fhasi ha dzina ḽa Libby’s, i bveledza phesenthe dza 85 dza maṱari o ṱanganyiswaho ngei United States kha ḽimagani ḽavho ngei Morton, Illinois .

Nga ṅwaha wa 2009, mvula ya Illinois yo tshinyadza zwimela zwa Libby’s pumpkin, zwe zwa ṱangana na zwimela zwa 2008 zwine zwa vha uri azwi na maanḓa zwo fhelisa zwithu zwo vhulungwaho zwa ṅwaha wonoyo, zwa ita uri hu vhe na u ṱahela hune ha kwama shango ḽoṱhe nga tshifhinga tsha holodei dza Thanksgiving.  Iṅwe ṱhahelelo, ine ya vha uri a i tou vha khulwane, yo kwama zwimela zwa 2015.  

Tshimela tsha fhuri kha ḽa western United States, tshine tsha vha uri tshi ya swika kha phesenthe tharu uya kha nṋa dza tshimela tsha lushaka, tshi ya ṱavhiwa nga maanḓa kha makete wa zwithu zwine zwa vha uri zwo bveledziwa .  Terry County, Texas, hu na nḓowetshumo khulwane ya maṱari, yo sedzaho nga maanḓa kha maṱari maṱuku.  Mulimi wa Illinois Sarah Frey u vhidziwa upfi "Khosi ya Mafhuri ya America" nahone u rengisa mafhuri ane a swika miḽioni ṱhanu nga ṅwaha, vhunzhi hazwo zwi shumiswa sa Jack-o-lanterns.  

* Mutevhe wa mitshelo ya u bika
* Mutevhe wa zwiḽiwa zwa tshikwashi na mafhuri

## Referentsi