open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bivhili

Bivhili ndi bugu ino amba nga ha mudzimu Jehova na vhurereli ha hone. Dzi tevhelaho ndi dzibugu dzi no wanala bivhilini.

* Genesi
* Ekisodo
* Mirero
* Muhuweleli
* Yobo
* Psalme ya
* Yesaya
* Yeremia
* Hesekiele
* Daniele

----

* Mateo
* Luka
* Yohane
* Mishumo
* Vha-Roma
* Vha-Galata
* Vha-Efesa
* 1 Vha-Thesalonika
* 2 Vha-Thesalonika
* 1 Timotheo
* 2 Timotheo
* Yakobo
* 1 Petro
* 2 Petro
* 1 Yohane
* 2 Yohane
* 3 Yohane
* Vha-Heberu
* Ndzumbululo

----
* Yesu Kristo
* Muapostola Paulo
Mukhuwa

Vha ri mini na vhathu. Nne ndi hone, ndi na madzina. Dzina Langa nga luisimani ndi, nga Tshivenda ndi thitupulwi rathogwa. Ngoho, dzikonani dzanga, maduvha ha fani. Ndi amba ngauralo nga uri ndo pfulutshela mmba mulovha na zwino ndi hayani, Scotland. Pfarelo, ndo hangwa u talutshedza uri ndi mukhuwa - tshikotshi.

Izwi zwithu zwi a vhavha mbiluni. Hanengeyi Fondwe, ndo dzula zwavhudi vhudi Ha Rathogwa, na khotsi a Ramano, Mme a Ramano na vhana vhawe (Ndo fhata tshivhambo mara a tongo vhamba nga ngomu.). Ahuna muthu u amba nga luambo lwashu hafha hayani, khamusi ndi do hangwa zwothe? ndi khou u tambula, mara ri do kondelela nga zwi tuku nga zwi tuku - ri khou sendela. Ndi lidza katara na tshigwada.
Mushumo

Mushomo zwi amba u ita tshithu tshiṅwe na tshiṅwe na hone ro ḓiimisela. Zwenezwo zwi amba uri roṱhe ri tea u shuma nga maanḓa uri ri dzule ro takala.
TshiVenḓa

**Tshivenda** ndi luambo lu no ambiwa Afurika Tshipembe. Ludovha hafhu lwa ambiwa nga vhanwe vha vhathu vhare kha shango la tsini line lavha Zimbabwe. Ndi luṅwe lwa dzinyambo dza tshiofisiri kha la Afurika Tshipembe na khala Zimbabwe. Tshivenḓa tshi ambiwa nga Vhavenḓa. Tshi ya dovha hafhu tsha kwashekanyiwa tsha vha na luambo lwa Musanda.Itsho ndi Tshivenḓa tshi no ambiwa Thavhani/Pfamoni/Musanda nahone nga mavu, vhaṱanuni na vhakololo vha musanda.

Phalaphala FM Dutafilm Bicara Fakta ndi tshititshi tsha radio tshi no hasha nga luambo lwa tshiVenḓa.

Maṅwe a maipfi a Tshivenḓa ndi aya:
Ndaa: zwine zwa amba uri Hello , nga muthu wa tshinna

Aa! Na zwone ndi Hello fhedzi nga vhathu vha tshifumakadzini.

__TOC__

## Muvenḓa mubikwa na ive, ive ḽa vhibva muvenḓa a sala vha ralo Vhavenḓa vha tshi ḓi khoḓa! Ndi funa pizzaNdi funa pizzaNdi funa pizza Ndi funa pizza Ndi funa pizza

Kha vha ke nḓivho tshisikuni tsha luambo lwavho Ndi funa pizza

## Ri ḓo sedza kha zwinzhi zwitevhelaho Ndi funa pizza Ndi funa pizzaNdi funa pizza

## Ḓivhazwakale
* Dzinndwa 
* Mahosi 
* Muvhango 
* Vhahali  Ndi funa pizza
* Vhalemba  Ndi funa pizza
* Vhubvo  Ndi funa pizza
* Vhufa Ndi funa pizza
* Mashango na mivhundu ya Venḓa Ndi funa pizza
phusuphusu dza dzimauli

Mukololo

* Luambo lwa musanda
* Luambo lwa khombani
* Luambo lwa ngomani
* luambo lwa dombani
* Luambo tshiḓinda
* Luambo lwa Mugodini
* Luambo lusili

## Luambo
* Maambele na Mirero 
* Mvelele 
* Ṱhaluso
* Tshaka 
* Zwiko

## Maṅwalwa
* Nganoo na Thai

Ngano ndi musi muthu muhulwane a tshi anetshela vhana zwe ene a anetshelwa nga vhahulwane. Kha ngano hu vha hu na ndayo kana mulaedza une wa khou bviselwa kha vhana. Musi vhana vha tshi anetshelwa lungano huthomiwa nga uri "Salungano, salungano", aya maipfi a sumbedza uri hu khou tevhela lungano. Musi vhana vha tshi fhindula vhari "Salungano".Mixue

* Tsenguluso
* Vhaṅwali
* Zwidade
* Zwirendo

Vhurendi ndi nḓila ine vhaVenḓa vha i shumisa u bvisela vhupfiwa havho khagala, u bvisela mulaedza kha lushaka, u laya, u kaidza na u isa mulaeudza kha vhathu vho tiwaho. Kha lubuvhisia ulwu ni ḓo kona u wana zwiṅwe zwa zwirendo zwa tshiVenḓa zwo ṅwalaho nga vhaVenḓa. Ndi funa pizza

## [[Muta]]
* Mikhwa
* Nzulele 
* Maambele

## Mvumbo
* Dzingoma
* Mitshino
* Mitupo
* Mvelele
* Nyimbo
* Tshiga
* Vhurereli
* Vhutsila
* Zwiambaro
* Zwiḽiwa

## [[Mutsho]]
Afurika Tshipembe

**Afrika Tshipembe** (*Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe*) ndi shango ḽi no wanala kha tshipiḓa tsha tshipembe tsha dzhango ḽa Afurika. Mashango a re tsini naḽo ndi Zimbagwe, Namibia, Mozambikwi, Eswatini, Li-Sotho na Botswana.

Afrika Tshipembe i na mavunḓu a ṱahe (9). A ndi Limpopo, Mpumalanga, North West, Gauteng, Free State, KwaZulu-Natal, Eastern Cape, Western Cape, Northern Cape.

Afurika Tshipembe hu na nyambo dza fumi na nthihi dza tshiofisi. Dzenedzo ndi TshiVenḓa, English, XiTsonga, SePedi (Northern Sotho), SeTswana, SeSotho, IsiZulu, IsiNdebele, IsiSwati, IsiXhoza. Hu na dziṅwe nyambo nnzhi dzi si dza tshiofisi dzine dza ambiwa Afurika Tshipembe.

Afurika Tshipembe ḽi na ḓivhazwakale khulwane.

Vhathu vha Afurika Tshipembe ndi vhathu vha u funa pfunzo. Hu na dzi yunivesithi dza fumbili-iṋa. Dziṅwe dza hone ndi Yunivesithi ya Venḓa, Yunivesithi ya Limpopo, Yunivesithi ya Pretoria, Yunivesithi ya Witwatersrand (Wits) na Yunivesithi ya Johannesburg. Yunivesithi dza Afurika Tshipembe dzi khou thusa kha u alusa nḓivho ya vhathu vha Afurika Tshipembe.

Mbofholowo ndi yone tshipikwa kha muvhuso wa Afurika Tshipembe. Mbofholowo i katela Pfanelo dza vhuthu, U lingana, Ndayo ya mulayo, Mbofholowo ya muthu, Ndaka ya phuraivete na maraga wo vhofholowaho, Vhuvhusahoṱhe ho vhofholowaho.
Yunivesithi ya Johannesburg

**Yunivesithi ya Johannesburg** i wanala doroboni ya Johannesburg. Ndi inwe ya dzi yunivesithi khulwane kha la Afurika Tshipembe.

## Zwinzhi kha
* Yunivesithi ya Johannesburg
Hayani

Vho ṱanganedzwa kha Wikipediaṅwala bugu yo vhofholowaho ṅwaliwa dziathikila dza **** nga tshiVenḓa




type=create
width=45
break=no
bgcolor=none
buttonlabel=ṅwala thero 
searchbuttonlabel=Search





 __NOTOC____NOEDITSECTION__
Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka

**Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka** (National Language Services "NLS") i isa phanda na u tshimbidza vhudavhidzano kha nyambo dzoṱhe. NLS I tshi khou tevhedza ṱhodea dza Mulayotewa, i langula u fhambana ha nyambo kha tshitshavha tshashu nahone I na vhuḓifhinduleli ha u shumisa nyambo dzoṱhe dza vhathu vha hashu nga u tevhedza maga a mbekanyamaitele ine ndivho yayo ya vha u alusa u shumiswa ha idzi nyambo, na idzo nyambo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule.

Mushumo muhulwane wa (NLS) ndi u swikelela ṱhodea dza Mulayotewa nga u tshimbidza, phuromotha na u ṋetshedza tshumelo ya vhufhinduleli na vhukhakhulili nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi nga u langula vhunzhi ha nyambo nga u shumisa dzithandela dza u pulana luambo na dza theminolodzhi.

NLS i shuma sa sisiteme ya Muvhuso ya phurofeshinala ya u tikedza luambo nga u fhindulela manwalo a tshiofisi a tshi ya kha nyambo dzoṱhe dza tshiofisi. Tshumelo yayo ya theminolodzhi i thusa nga u bveledza na u khwinisa ḓivhaipfi ya thekhinikhala kha nyambo dza tshiofisi. Mushumo wa u pulana nyambo u angaredza u eletshedza Muvhuso nga ha mvelaphanḓa ya mbekanyamaitele ya nyambo na nḓila dza kushumisele kwayo.
Mozambikwi

**Mozambikwi** ndi shango lino wanala vhubvaḓuvha ha Afurika Tshipembe. Musanda wa Mozambikwi ndi Maputo. Henefha hu na vhadzulapo vha 24.692.144 (2014).

## Ndaedzi
Zimbagwe

**Zimbagwe** ndi shango ḽi no wanala devhula ha Afurika Tshipembe. Musanda wa Zimbabwe ndi Harare.

Dzinwe dza dorobo dza Zimbagwe ndi Bulawayo, Gweru, Masvingo.

## Ndaedzi
Johannesburg

**Johannesburg** ndi yone dorobo khulwanesa kha la Afurika Tshipembe. Dorobo iyi ndi yone musanda wa vundu la Gauteng. Johannesburg ndi inwe ya dzidorobo khulwane nga maanda lifhasini. Vhathu vhanwe vha i dzhiya sa musanda wa Afurica Tshipembe nga u hula hayo, ngeno musanda hu Pretoria.

Vhukavha mabupho ha OR Thambo vhu wanala henefha Johannesburg. Vhukavha mabupho uvhu ndi hone hune ha shumesa kha dzhango la Afurika.

Johannesburg ndi hune ha wanala dzinwe dza dzi yunivesithi khulwanesa lifhasini. Yunivesithi dza hone ndi Yunivesithi ya Witwatersrand na Yunivesithi ya Johannesburg.

Henefha hu na vhadzulapo vha 5 926 668 (2021).

## Ndaedzi
Thohoyanḓou

**Ṱhohoyanḓou** ndi ḓorobo ya Venḓa. I wanala kha tshipiḓa tsha devhula tsha vunḓu ḽa Limpopo.
Ṱhohoyanḓou ndi iṅwe ya dziḓorobo dza Afurika Tshipembe dzi no kho aluwa nga u ṱavhanya. Yunivesithi ya Venḓa i wanala henefha.Hu na Ṱhohoyanḓou Town Hall, zwikolo zwingaho 
Ḽiivha, Maruḓe, Ṱhohoyanḓou secondary na Ṱhohoyaṋdou Technical  High school. Vhunzhi ha vhathu vha Shayandima, Makwarela na huṅwe tsini vha renga henefha. Hu dovha hafhu ha wanala Venḓa Plaza, Mvusuludzo Mall, Thavhani Mall, Phangame Mall, Khoroni Hotel and Casino khathihi na 2010 ngeyi hune wa nga awela hone kana u rwiwa nga muya.

Devhula ha Ṱhohoyanḓou hu wanala ḓorobo ya Sibasa. Dziṅwe dza dzi ḓorobo dzi no wanala tsini na Thohoyanḓou ndi Musina, Louis Trichardt, na Giyani.

Dziṅwe dza dzi ḓorobo dzi no wanala kha vunḓu la Limpopo vha nga dzi sedza kha “Ḓorobo dza Limpopo”.
Limpopo

**Limpopo** ndi dzina la mulambo wa Afurika.

Limpopo i dovha ya vha dzina la phurovinsi ya Afurika Tshipembe (Univesithi ya Limpopo).

## Ndaedzi
Polokwane (Pietersburg)

**Polokwane** (**Pietersburg**) ndi musanda wa phurovinsi ya Limpopo. Ndi yone ḓorobo khulwane hanefha Limpopo.
Yunivesithi ya Pretoria

**Yunivesithi ya Pretoria** i wabnala Pretoria. Pretoria ndi musanda wa Afurika Tshipembe. Yunivesithi ya Pretoria ndi inwe ya dzi yunivesithi dzo thomiwa kale vhukuma kha Afurika Tshipembe.

## Zwinzhi nga yunivesithi iyi
* Yunivesthi ya Pretoria
Yunivesithi ya Witwatersrand

**Yunivesithi ya Witwatersrand** ndi yunivesithi i divheaho nga maanda lifhasini. I wanala doroboni ya Johannesburg. Ndi yunivesithi ibvaho phanda nga pfunzu kha la Afurika Tshipembe.

## Divhazwakale
Tshikolo tsho thomiwa fhala Kimberly nga nwaha wa 1896 sa "Thsikolo tsha migodi tsha furika Tshipembe". Nga 1904 tsha pfulutshela Johannesburg. Nga nwaha wa 1922 tshikolo itshi tsha da tsha pfi nd Yunivesithi ya Witwatersrand.

## Fakhalithi
Yunivesithi iyi in dzifakhalithi thanu. 

- Fakhalithi ya Vhuthu (Humanities)

- Fakhalithi ya Saintsi (Science)

- Fakhalithi ya Mutakalo (Health Sciences)

- Fakhalithi ya Enzhinia na Vhupo(Engineering and the Built Environment)

- Fakhalithi ya Vhubindudzi, Mulayo na Vhulanguli (Commerce, Law, and Management)

## Zwinzhi nga yunivesithi iyi
* Yunivesithi ya Witwatersrand
Pretoria

**Pretoria** ndi musanda wa Afurika Tshipembe. Pretoria iwanala kha vundu la Gauteng.

## Pfunzo
Yunivesithi dza Pretoria dzi tevhelaho:
Yunivesithi ya Pretoria, Yunivesithi ya Afurika Tshipembe na Tshwane Yunivesithi ya Thekhenolodzhi.
Yunivesithi dza Afurika Tshipembe

Afurika Tshipembe hu na yunivesithi dza fumbili-ina (24). Yunivesith dza hone ndi tevhelaho:

## Yunivesithi dza tshikale

* Yunivesithi ya Cape Town, (Cape Town)
* Yunivesithi ya Fort Hare, (Alice)
* Yunivesithi ya Free State, (Bloemfontein)
* Yunivesithi ya KwaZulu-Natal, (Durban, Pietermaritzburg, Pinetown, Westville)
* Yunivesithi ya Limpopo, (Polokwane, Ga-Rankuwa)
* Yunivesithi ya Devhula Vhukovhela, (Mafikeng, Mankwe, Potchefstroom, Vanderbijlpark)
* Yunivesithi ya Pretoria, (Pretoria)
* Yunivesithi ya Rhodes, (Grahamstown)
* Yunivesithi ya Stellenbosch, (Stellenbosch)
* Yunivesithi ya Kapa Vhukovhela, (Cape Town)
* Yunivesithi ya Witwatersrand, (Johannesburg)

## Yunivesithi dza zwothe
* Yunivesithi ya Johannesburg, (Johannesburg)
* Yunivesithi ya Nelson Mandela, (Port Elizabeth)
* Yunivesithi ya Afurika Tshipembe, (Pretoria)
* Yunivesithi ya Venḓa, (Thohoyanḓou)
* Yunivesithi ya Walter Sisulu, (Buffalo City, Butterworth, Mthatha, Queenstown)
* Yunivesithi ya haZulu, (Empangeni)

## Yunivesithi dza thekhenoḽodzhi
* Cape Peninsula Yunivesithi ya Thekhenoḽodzhi, (Bellville, Cape Town)
* Central Yunivesithi ya Thekhenoḽodzhi, (Bloemfontein, Welkom) 
* Durban Yunivesithi ya Thekhenoḽodzhi, (Durban, Pietermaritzburg)
* Mangosuthu Technikon, (Durban)
* Tshwane Yunivesithi ya Thekhenoḽodzhi, (Pretoria)
* Vaal Yunivesithi ya Thekhenoḽodzhi, (Vanderbijlpark)
Yunivesithi ya Afurika Tshipembe

**Yunivesithi ya Afurika Tshipembe** ndi yunivesithi khulwane Afurika Tshipembe. I na vhagudiswa vha no fhira 250,000. Vhagudiswa a vha yi u funziwa duvha na duvha, vha tou di vhalela vhone vhane (yunivesithi dza Afurika Tshipembe).

## Zwinzhi nga yunivesithi iyi
* Yunivesithi ya Afurika Tshipembe
* Tshifanyiso tsha yunivesithi
Phalaphala FM

**Phalaphala FM** its a radio that broadcast in tshivenda language, which is predominatly spoken in venda and the radio has dj's like shandukani lukhwareni , also known as the DJ ssssshhhhh, and mpho,

Radio Venḓa yo vha i tshiwela kha muvhuso watshitalula

Vhavenda i khou bvuma nga masia takalani glen e tshiozwi Rebahin

## Zwinzhi nga ha Phalaphala FM zwi kha
* Phalaphala FM
Yunivesithi ya Limpopo

**Yunivesithi ya Limpopo** i wanala vhubvaḓuvha ha ḓorobo ya Polokwane. Yo vhumbiwa musi hu tshi tangana Yunivesithi ya Devhula na Yunivesithi ya Vhuongi (Medunsa).

## Zwinzhi nga yunivesithi iyi
* Yunivesithi ya Limpopo
Muvhango

**Muvhango** u vha hone hu tshi vhangiwa vhuhosi. U vhanga vhuhosi a si zwiswa. Vhavenda vha tshi tikedza izwi vhari "vhuhosi vhu naka u vhangwa" kana vhari "vhuhosi a si vhuswa vhu no newa muthu vhu tou vhangiwa". Hezwi zwi a mba uri; na ane a sivhe wa nndu ya vhuhosi a nga kona u vhanga arali ana thikhedzo ya makhotsimunene na  dzikhadzi vha vhuhosini. Zwenezwo ndi zwone zwi vusaho muvhango.

Vhuhosi vhu naka u vhangwa, ha sa vhangwa ndi mutshinyalo.
Mvelele

**Mvelele** (/ˈ k ʌ l tʃ ər / KUL -chər kana /k ʊ l tʃ ər / Kˈ UUL -chər) ndi muhumbulo une wa katela vhuḓifari ha matshilisano, zwiimiswa, na maitele a wanalaho kha lushaka lwa vhathu, khathihi na nḓivho, lutendo, mulayo, vhukoni, maitele, na nḓowelo dza vhathu vha re kha zwenezwi zwigwada.  Kanzhi mvelele i bva kana i ṱanganedzwa kha dzingu kana fhethu ho khetheaho.

Tshanduko ya,  kana u vhea hafhu vhuimo, ndi u fhaṱululwa ha muhumbulo wa mvelele ya tshitshavha. Mvelele dzi kwamea nga ngomu nga maanḓa mavhili ane a ṱuṱuwedza tshanduko na maanḓa ane a hanedza tshanduko. Mvelele dzi kwamea nga nnḓa nga kha vhukwamani vhukati ha zwitshavha. Madzangano a ngaho UNESCO a lingedza u vhulunga mvelele na vhufa ha mvelele.

## Bugu Tshumiswa.
Tshaka

Vhavenda.

Vhavenda vha amba luambo luno pfi TshiVenda lubvaho kana zwavhudi-vhudi ndi Tshikalanga,fhedzi-ha,lwo no dzhenelelwa nga manwe maipfi o pambwaho kha dzinwe dzinyambo. Vhunzhi ha vhathu vhane vha divhiwa kana u vhidzwa upfi ndi VhaVenda namusi ndi vhangona,vhasenzi na vharonga.Tshaka dzo delaho na u dzula kha la Venda dzo fhedza dzi tshi vho amba luambo lwa vhadzulapo vha u ranga vha la Venda.A vha vha katela Vhasedzi, Vhalemba na vhanwe.Vhangona vha fhambanyisea na vha di ngauri vhana na zwifho,nga maanda vha vhuhosini,ngeno vhunzhi ha vhanwe   vhathu vha vhuhosini vha na zwiendeulu.Vhangona vha dovha vha vhonalesa nga zwifani zwino thoma nga Ne kana Ra,zwine zwa amba mune wa shango. 

TshiVenda tshi na nyambo-tavhi kana matavhi matanu na mavhili,huna:
1.Tshiphani tshine tsha ambiwa vhubva duvha ha Venda hune ho katela ha Tshivhasa,ha Mphaphuli, ha Rambuda na ha Khakhu.Tshiphani tshi dovha tsha vha tshone TshiVenda tshi nwalwaho na u gudiwa zwikoloni.

Izwi a zwi ambi uri manwe matavhi a TshiVenda a si TshiVenda,ndi tsumbo ya uri TshiVenda tsho pfuma sa Luambo. 

2.Tshiilafuri ndi tavhi la TshiVenda tshi ambiwaho thungo ya Dzanani,hu katelaho,Nzhelele,na Muungadi kana Ha Kutama na Ha-Sinthumule na Ha-Manavhela u swika  Vuu kana Vuwani. Luambo ulu lwo tutuwedzwa nga u dzulelana na Vhabeli.

3.Tshilembetu tshine tsha ambiwa wa Niani,Ha–Manenzhe,Masisi,Ha-Gumbu, Folovhodwe,Sagole,Ha-Mukununde na kha tshipida tsha ha 
Tshikundamalema.

Tshone tsho tutuwedzwa nga luambo lwa [Zimbagwe] vhunga vhathu avha vho dzula mukanoni wa Vhembe.Vhone vhari u gala vha tshi amba zwine nga Tshiphani hapfi u dzula.

4.TshiMbedzi tshi ambiwa thungo dza Thengwe,Tshaulu,Ha-Lambani na Ha-Makuya.Sa tsumbo luvenda lwo tambaho luri sengenedza nga Tshimbedzi hapfi senengedza, tanganedza,nga Tshimbedzi hapfi tanangedza.

5.Tshironga,tshi ambiwa Vuwani, Tshimbupfe,Tshitungulwane,na Tshino.Tshone tsho tutuwedzwa nga Tshi tsonga kana Tshitshangana.
Zwiliwa

Vhavenda sa dzinwe tshakha ri wana uri **zwiḽiwa** zwavho zwo tutuwedzwa 
nga vhupo he vha vha vha tshidzula khaho. Tsumbo: Vhakale vhovha vha 
tshila mitada, Hori u da mavhele na vhone vha vho thoma ula-vho mavhele.
Zwinwe zwe vha vha vha tshi zwi shumisa kha u da kana u nwa halwa havho 
ndi hezwi: Mufhoho, Luvhele, Makhaha, Murambo, thungolifha, Mashonzha, 
na mitshelo yothe ye ya vha i tshi wanala vhuponi havho.

Vhavenda tshiliwa tsha vho tshihulusa ndi vhuswa Vhuswa honohu ho
fhambana: tsumbo: huna mutuku wa mavhele,havha na mutuku wa mugayo,ha 
vha na munamba bikwaho nga mafhi, ha vha na mufumbu. Vhuswa vha tshi vhula
vha sevha nga nama na muroho,Mukusule,dovhi, mashonzha, nemeneme, nthwa, thungolifha, mashonzha, Nzie na Madzhulu.

Zwilwiwa zwavho zwi itwa nga mufhoho, luvhele na makhaha. Zwinwe zwine
vhanwa ndi hezwi: mabundu na mukumbi na halwa. Hu dovha hafhu ha vha na
madzanga sa mabvani, mafhuri, dzinawa na nduhu.  

Mitshelo yavho ndi ya daka naya hayani,tsumbo:ya mitshelo ya daka:
mahuhuma,thawi,mavhungo, thanzwa, matamvu, mahuyu, nombelo, mazwilu,
maramba, makolokote,thungulu, maembe, khwakhwa, nii na zwinwe zwinzhi. Tsumbo ya mitshelo
ya hayani: a manngo, maafukhada kana magadaphele, maswiri,zwinerengisi, maberegisi na 
minwe minzhi

Tshilimo 

Tshifhefho

Vhuriha

Luṱabvula
Tshilimo

**Tshilimo** ndi khalanwaha ine ya divhelwa mvula na ndimo. Nga iyi khalanwaha vhathu vha a bva vhayo lima masimuni zwilinwa zwo fhambananaho. Kha Lushaka lwa Vhavenda vhaaluwa vha a divha uri musi mvula yona nga nwedzi wa Tshimedzi zwi vha zwi tshi khou amba uri vha fanela u vha vha khou lugisa mbeu dzavho. Nga itshi tshifhinga huvha ho vuwa shiashia na gadagada la u goba na u zwala mbeu. 

Zwilinwa zwo dowelwaho u linwa tshifhinga itshi ndi mavhele, nduhu, phonda, thanga (phuri), mphwe dza tshivenda, zwibampuni, nawa, maranga, bvani, gwadi, tshidzamanga na zwinwevho. 

Nga khalanwaha iyi ya tshilimo ri wana hu tshi pfala dzembe u lila kha vhafumakadzi u wana nwana a tshi mamela lurumbu. Munwe na munwe u vha a tshi khou lavhelela u vuledza ndima yawe.

Tshifhinga itshi tshia vhavha vhukuma, u wana vhahulwane vha tshirotha mabiko vhana vho fhiwaho zwidimana vhone, wa sedza zwanda zwavho u wana zwina mapone.Vhana vha vhatukana vha vha vho fara zwipano khavho hu tshi pfala zwimebi fhedzi vha tshi khou tshaela kholomo.

Khalanwaha iyi i dovha ya divhelwa u fhisa na mvula. Ndi tshone tshifhinga tshine wa wana manowa o tou difha maanda. Ndi tshone tshifhinga tsha dali. Tshilimo a si khalanwaha ya ndimo fhedzi. Kha tshifhinga tshenetshi ri wana huna nemeneme, nthwa, thamakhura, nzie na mashonzha. Musi ndimo yo no fhela vhathu vha vha vho lindela khalanwaha ya tshifhefho ine vha vha vha tshi di lugisela u kana.

MIROHO YA TSHILIMO

1.Bovhola-bovhola ndi muroho u liwaho tshilimo,ndi musi vhakegulu vho tanganyisa Phuri,Vhuluvha hadzo,khavhelo(ndi musi mafhuri a sa athu u vhibva)vha kodele nga thanga(thanga ndi nduhu dzo kodiho)A si u di fha hazwo nandi!Nga Azwifarwi Nkhumeleni.

2.Tshitshatshantsha-hoyu ndi muroho wa phuri musi u tshi bikiwa a hu shelwi tshinwe tshithu kana tamatisi zwalo hu shelwa muno fhedzi(tshi difha na vhuswa ha munyongo).

3. Delele-Uyu ndi muroho une musi wo bikiwa wa lembuwa ndi nga zwo wo vhidzwa delele,wa u wana na vhuswa ha mutuku a tou vha madele-mapfani.
Vhubvo

Vhadivhi vha manwalo a TshiVenda vha talusa divhazwakale na vhubvo ha 
Vhavenda ngau fhambana. Vha tikedza mbuno dzavho uya nga mawanwa ka thoduluso dze vha ita. Vhanwe vha vha todulusi vhari Vhavenda vho tumbuka Afrika vhukati vha tshimbila vha tshiya Tshipembe ha Afrika, Rhodesia hune ha vho vhidzwa Zimbagwe namusi.

Huno ha vhanwe vha tenda uri VhaVenda vha bva Igipita.Thikhedzo ya thoduluso
 iyi yo di sendeka nga vhutala ha vhutsila he ha wanala tshisikuni tsha zwa sialala(museum). Mawanwa ayo o vhonala e tsumbo ya vhutsila ha mvelele ya Vhavenda.
Fhedzi ha izwi a zwi khwathisedzi vhutanzi ha uri Vhavenda vha bva Igipita sa izwi ayo mawanwa a nga o tou kuvhanganywa nga tshifhinga tsha thengiselano vhukati ha tshakha idzo mbili.

Inwe ya thalutshedzo dza mawanwa a vhubvo ha Vhavenda i sumbedza uri  vha bva Tanzania na Malawi. Vhutanzi uho ho di sendeka kha u fana ha manwe a maipfi ane a ambiwa Tanzania na Malawi, sa tsumbo "tshi" ino wanala Tanzania na Malawi i amba zwithu zwono fana na 'tshi"ine Vhavenda vha i shumisa. Vhunzhi ha vhadivhi vha manwalo vha tendelana uri vha tanganedza vhubvo ha Vhavenda ndi Afrika vhukati ngei Congo.Izwi zwi khwathisedzwa nga manwalo o gandiswaho nga vhanwali vha vhatshena.

Thoduluso i hanedzanaho na mawanwa o nwalwaho a fho ntha i sumbedza Vhavenda vho tumbuka Mapungubwe. Khanedzano iyo yo di sendeka nga mawanwa a zwa vhutsila ha mvelele ya Vhavenda. Dzina ili la Mapungubwe, u t

thomani lo vha li tshi divhea nga upfi Maphunguhwe zwine zwa amba fhethu
 "hodalesaho dziphunguhwe". Mapungubwe hone hu pfala uri ndi marubini
a Vhavenda. Vhavenda vho ri vha tshi bva afha Mapungubwe vha da vha dzula afha hu no vhidzwa u pfi ndi Venda namusi.
 
U ya nga kupfesesele uku, Vhavenda vhori vha tshi swika afha hune namusi ha vhidzwa Venda vha wana hu na Vhangona vhane vha di vhidza uri ndi vhone vho Ngwaniwapo. Vhavenda vha khethekanywa na u fhambanywa nga mitupo,thavha, vhubvo, zwikhodo, muano, tshiilwa na mavhulungele.
Tshifhefho

Tshifhefho ndi khalanwaha ine ya da nga murahu ha tshilimo. Tshifhinga itshi vhathu vhavha vha tshi khou lavhelesa uri khano yavho i dovha yo tou itisahani. N**野獣先輩**（やじゅうせんぱい）とは、真夏の夜の淫夢で迫真の演技を見せた安月給男優である。「うんこの擬人化」「1145141919810年に一度の汚物」「うんこをしただけで面白い男」「人間の屑」「美女と野獣を1人で体現する者」などの異名を持ち、2010〜2025年代の一部の日本民族から絶大な支持を受けている。また日本国内外の企業や、メディア、など多くの人々に認知され、御尊影の使用や発見報告は数知れないことから「どこにでもいてどこにもいない男」「概念と化した男」などとも呼ばれる。本名は鈴村耕平。ga madekwana musi ho dzulwa mililoni u wana vhathu vha tshi khou gotsha tshikoli na nduhu ho dzulwa hu tshi khou dzedziwa. Tshikoli tshi a dovha tsha liwa nga u tou bikiwa, mathuthu kana tsho tou thathiwa. Nduhu na dzone dzi nga tou bikwa, u gotshiwa na makanda kana dza tou hadzingiwa. 

Tshifhefho tshi do vha tsha vha tsho**野獣先輩**（やじゅうせんぱい）とは、真夏の夜の淫夢で迫真の演技を見せた安月給男優である。「うんこの擬人化」「1145141919810年に一度の汚物」「うんこをしただけで面白い男」「人間の屑」「美女と野獣を1人で体現する者」などの異名を持ち、2010〜2025年代の一部の日本民族から絶大な支持を受けている。また日本国内外の企業や、メディア、など多くの人々に認知され、御尊影の使用や発見報告は数知れないことから「どこにでもいてどこにもいない男」「概念と化した男」などとも呼ばれる。本名は鈴村耕平。ne tshifhinga tshine ha vha hu khou bikwa zwiliwa zwino nga zwidzimba. Tshidzimba kanzhi tshi vha tsho bikwa nga nduhu, mavhele, phonda na nawa. Vhane vha la thophi na vhone u wana vha tshi fhala mafhuri vha tshi a lugisela u bika. Mafhuri a dovha a liwa nga u tou itwa dzimbavhi.

Khalanwaha iyi i tshi fhela vhathu vha vha vho kuvhanganya zwiliwa zwine vha nga zwi shumisa musi vha tshi do dzhena kha khalanwaha ya vhuriha.**野獣先輩**（やじゅうせんぱい）とは、真夏の夜の淫夢で迫真の演技を見せた安月給男優である。「うんこの擬人化」「1145141919810年に一度の汚物」「うんこをしただけで面白い男」「人間の屑」「美女と野獣を1人で体現する者」などの異名を持ち、2010〜2025年代の一部の日本民族から絶大な支持を受けている。また日本国内外の企業や、メディア、など多くの人々に認知され、御尊影の使用や発見報告は数知れないことから「どこにでもいてどこにもいない男」「概念と化した男」などとも呼ばれる。本名は鈴村耕平。
Vhuriha

**Vhuriha** ndi khalanwaha ino da nga murahu ha tshifhefho. Khalanwaha iyi i vha i tshi rothola lune na zwilinwa zwine zwa limiwa zwo fhambana na zwa tshilimo. Kha vhaswa huvha ho vuwa gadagada la u ita dzingade na zwiraba. Vhunzhi ha miroho ino tavhiwa vhuriha i vha i tshi kona u tshila na ho hu sina mvula. Miroho ino nga mitshaeni, khavhitshi, nyala, matamatisi na minwe vho ndi yone ine ya kona u tshila kha khalanwaha iyi. 

Vhuriha hu vha hu tshi khou rothola lune vhathu vhavha vho ambara zwiambaro zwa u dudela. Hezwi hu Vhuriha, ndi tshone tshifhinga tshine Vhakalaha na Vhathannga vha vuwa nga matsheloni-tsheloni vha dzula muliloni ngau shavha phepho.

Tshifhinga itshi tshi vha tshone tshifhinga tshine vhatukana vha wela mulani vhasidzana vha tshi ya zwivhamboni.

Manowa na dzimbenzhelele zwi vha zwo dzumbama nga uri na zwone a zwi tshili zwavhudi phephoni. Musi vhuriha vhu tshi fhela hu vha hu tshi khou sendela khalanwaha ya lutavula.
Luṱavula

**Lutavula** ndi khalanwaha ine ya da nga murahu ha vhuriha. Iyi khalanwaha i da musi ho no fhira nwedzi wa Thangule, une wa divhelwa muya. Nga itshi tshifhinga miri i vha i khou thoma u tuma lurere. Kha iyi khalanwaha hu vha hu tshi khou fhisa fhedzi a zwi fani na tshilimo.

## Ndaedzi
Zwiambaro

**Zwa mahosi** Kuambarele kwa Mahosi na vhathu zwa vho a kwo ngo tou fhambana u ya fhi. Fhedzi duvha line muthu a dzhena kana u vhumbwa Khosi, ri wana o ambara mikumba ya Nngwe, vhanwe vha a ambara na ya ndau. Musala uno zwine Mahosi a ambara zwone zwi a fana na zwa vhalanda vhavho

**Zwa vhaaluwa** Vhaaluwa vhone tshifhingani tsha kale vho vha vha tshi ambara zwo fhambanaho na zwa thangana ya murole.Vhafumakadzi vhovha vha tshi ya nga mithavhela ngeno vhanna vho rwa nga vhugoni. 

Ngauri ano maduvha Vhavenda vho no tangana na dzinwe dzi tshakha ri wana maambarele avho a la e avha a tshi sasaladziwa kale namusi a tshi vho tamiwa nga dzinwe dzi tshakha. Tsumbo: Mahayani na dzidoroboni, ri wana Vhafumakadzi vha tshakha dzo fhambananaho vho ambara minwenda.

Zwa tshikhuwa zwone zwi kha di ambariwa. Vhafumakadzi vhanzhi ano maduvha vha vho ambara na marukhu zwithu zwe zwa vha zwi tshiila kale. U ambara ho raliho ri hu wanalesea kha Vhafumakadzi vhare dziboroboni kana vho ya ho zwikoloni.

**Zwa vhaswa**  Musalauno, Vhana vha Vhavenda vha Vhatukana kana Vhasidzana vha ambara zwino fana na zwa tshikhuwa. Fhethu hunzhisa a hu tshena nwana na muthihi a ambaraho tsindi kana shedo. 

**Zwiambaro**  Vhavenda ndi vhathu vhane vha vha na kuambarele kwavho kwo fhambananaho na vhanwe. Uya nga mvelele vhana vhatuku vha vhasidzana vhovha vha tshi ambara mashedo, vha vhatukana vha tshi ambara tsindi. Vhathu vhahulwane na vhone vho vha vha na kuambarele kwavho. Vha vhafumakadzi vho vha vha tshi ambara misisi vha vhanna vha tshi ambara vhugoni. 

Vhavenda ndi vhathu vhane vha vha na kuambarele kwavho kwo fhambananaho na vhanwe. Uya nga mvelele vhana vhatuku vha vhasidzana vhovha vha tshi ambara mashedo, vha vhatukana vha tshi ambara tsindi. Vhathu vhahulwane na vhone vho vha vha na kuambarele kwavho. Vha vhafumakadzi vho vha vha tshi ambara misisi vha vhanna vha tshi ambara vhugoni.

Ri tshi sedza sialala hovha hu sina tshi nisaho thoni uya nga kuambarele ukwu. Zwiambaro hezwi zwera amba nga hazwo afho ntha, hu tshi dzhena pfunzo ya tshikriste ye ya sasaladza matshilele ashu, na maambarele ashu zwo vho thoma u vhonelwa fhasi. Maduvha ano Vhavenda vha vho di tongisa ngazwo.Nga nndani ha tsindi,vhugoni na shedo. Shedo lone li kha di ambariwa Dombani.
Vhutsila

Vhavenda ndi vhathu vhane vha di tongisa nga vhutsila hune vha vha naho.Vhutsila hono ho vhukatela vhuvhadi, u vhumba , u ola, u runga zwiambaro na u imba. Vhunzhi ha zwilidzo zwine vhalidza vhavha vhotou di vhadela. U fana na zwilidzo zwingaho sa, dende, mbila na phalaphala na zwinwe zwinzhi.

Kha zwau vhumba Vhavenda vha vhumba dzikhali,mvuvhelo,zwidongo na zwinwe-vho. Vhutsila honohu hu sumbedza ho tutuwedzwa nga nzulele sa ndila ya u lingedza u ita uri vhutshilo vhu difhe.Kha zwivhumbiwa khali thukhu dzo vha dzi tshi shumiswa u bika ngeno mvuvhelo i ya u hwala madi na halwa. Nkho dzone dzo vha dzi tshi shumiswa u shela halwa. Vhanwe vho vha vha tshi dzi shumisa na u vhea mavhele.
Malombo

Malombo ndi tshithu tshiswa Venda . Malombo ndi zwithu zwo bvaho thungo dza ha Mutele na Ha-Makahane.Ndi zwine na pfa vha tshi ri 'ka Mutele a ku endi nwana a kalu kalula lulembethu' Izwi zwi amba uri wa dalela ha -Mutele kana ha-Makahane u vhuya u na mudzimu wa malombo. Nga u pfufhifhadza malombo o dzhena Venda a tshi bva kha Vhalembethu vha Vhukalanga a taha kha Vhalembethu vha ha-Mutele na vha ha-Makahane fhano Venda.

Vho hwelwaho nga malombo a vha ambi Tshivenda vha ambaT tshikalanga.

Vhatshini vha malombo vha ambara malabi a no pfi Matongo. Vha tshi tshina hu vha hu na ngoma dze vha dzi wana musanda. Dzi tshi fhalala, vhatshini(malombe) na mune wa ngoma vhaya musanda u livhuwa vhamusanda duvha lenelo ndi hone ngoma dzi tshi lidzwa musanda fhedzi.

Malombo a tshinelwa hezwi: Musi muthu a tshi kho u lwala, ṅanga i ari vhakale vha khou nyaga tshauri na tshauri. Tshenetsho tsha phethiwa mulwadze hupfi u a fhola.
Muphaso

Vhavenda ndi vhathu vhane vhavha na zwine vha tenda khazwo.U phasa ndi inwe ya ndila dzine Vhavenda vha i shumisa musi vha tshi rerela midzimu yavho.I vha ndila ya u suma zwine vha khou tangana nazwo kana yau isa dzindivhuwo. 

Musi hu tshi phasiwa hu shumiswa madi na fola,vharalo vha tshi khou nwa madi vha khuba nga mulomo vha fhedza ngau a pfela fhasi vha tshi ambelela uri nainwi vho makhulukuku,na vhane ri sa ni divhe.Vhaita izwo vha tota fola vha shela fhasi vhari dahisanani ni sielane.Vharalo vha tshi khou di ambelela zwenezwo zwine vhangavha vha tshi khou tama zwi tshi bvelela.

Kanzhi kha lushaka hu phasa makhadzi fhedzi na malume u a phasa na makhulu.
Thevhula

Thevhula ndi ipfi line la khou bva kha u 'tevhula' ndi uri hu kho u shelwa madi fhasi. Thevhula dzo fhambana. Misanda a i fani, zwenezwo ha vho do wanwa kha minwe misanda hu tshi pfi o ya ho dakani(mulani) ha fari thungu. Nga u pfufhifhadza muthu o yaho mulani; zwitunguloni zwa musanda o vha a sa tendelwi uvha tsini nazwo. Kha thevhula dzinwe dza mahosi ri wana uri a vha tsha tou tevhela zwa kale zwothe, i zwi zwiitea hune vhakololo vhothe vhe vhathu vho yaho mulani.

Tshifhinga tsha thevhula u wana hu na mahalwa o ingiwaho e manzhi. Halwa vhu vha tshipida tshine vha Vhavenda vha tshi fhirisa kha thevhula
Tshele

Musi mudini hu tshi pfi hu na tshele ndi musi hu tshi khou wisisiwa mudzimu fhedzi hu so ngo tikiwa ngoma. Tshele dzi vha hone arali huna muthu ano khou vhaisala fhedzi ene a songo tea u tshina nga tshifhinga tshetsho. Arali mudini huna mulwadze vha hawe vhaya ha vho maine vha yo suma muthu wavho ano khou lwala.Arali vho maine vha tshi sedza mulwadze vha vhona o tea u lidzelwa tshele vha vhudza vhane vha mulwadze uri mulwadze u khou fanelwa u lidzelwa tshele.Hu a kuvhanganywa vhathu vha da vha imbelela musi hu tshi khou wisisiwa mudzimu. Tshele a dzo ngo tou fhambanesa na ngom ngauri hu tshi tikwa ngoma tshele dzi a lidzwa namusi hu tshi khou wisiswa mudzimu nga maine tshele dzi a lidzwa. Tshinwe tshifhinga ri wana uri tshele dza vhuya dza fhela, hu mbo di thoma ngoma. Tshifhinga itshi maine o no dzula o ramba malombe awe.
Vhuloi

Muloi nga Tshivenda ndi muthu ane a enda a tshi lowa vhanwe vhathu vhusiku vho lala vha sa zwi pfi. Huna vhuloi ha u tou bebelwa ha vha na vhuloi ha u rengwa. Hau bebelwa ndi vhula hune hapfi o vhu wana kha vhabebi vhawe kanzhisa hu tou pfi o vhu wana kha mme awe. Vhaloi vhanzhi hupfi ndi vhasadzi. Munna a ne a lowa hupfi ndi tshivhimbili. 

Muvhuso wa zwino a u tsha tenda zwa vhuloi. Ane a pomoka munwe uri ndi muloi u a fariwa a sengisiwa. Kale vhaloi vho vha vha tshi pandelwa shangoni kana vha tshi vhulaiwa. Huno nga Mbilwi ha-Mphaphuli tshinwe tshifhinga vho vha vha tshi vhulaha muloi nga u mu vhofha milenzhe na zwanda vha mu posa tivhani la Mavhuvhi.Tivha ili li kha mulambo wa Mutshindudi.

Arali nwana a tshi do vha muloi hupfi u vhonalisa hani? Musi mutani wa u loiwa hu tshi vha na nwana, nwana uyu u a lingwa arali a tshido vha muloi. Nwana u lingwa nga u poswa kha luvhondo lwa tshitanga kana a poswa ntha ha thanga. Arali nwana uyo a nambatela zwi amba uri u do lowa, huno a wa zwi vha zwi tshi amba uri nwana onoyo zwa Vhuloi a nga si zwi kone. Vhuloi uhu ndi ha mbebo.
Tshiga

**Tshiga** tsho shumiswaho kha luno Lubuvhisia (website) ndi tshi imelaho Vhavenda. Tshiga itshi ndi ngoma na malungu. Tshiga itshi tsho zwishumiswa ho sedzwa uri Vhavenda ndi vhathu vhane vha lidza ngoma na utshina ngoma sa ndila ya u rathela kha tshinwe tshipida tsha nyaluwo ya muthu nga ndila ya Tshivenda. Ngoma i dovha hafhu ya shumisa na kha maitele a musi ho takalwa. Ri tshi sedza kha mahosi ashu u rangani, ri wana ngoma yo shumiswa musi vha wetshela kha lino. Mahosi aya vho tshimbila vho fara Ngomalungundu. Iyi ngoma vho vha vho i fulufhela khau di tsireledza kha maswina.

Malungu one ndi tshinwe tsha tshiga tshi talusaho vhavenda kha dzinwe tshakha. Malungu, Vhavenda vha a di tama na u di tongisa ngao. Malungu aya oya nga u fhambanana zwi tshi bva khauri muthu o ambara zwiambaro zwo tou itisaho hani. Huna malungu ane a ambariwa kha khana ane avhidzwa Tshithivhavivho. Vhavenda vha dovha vha vha na malungu ane vha a tumanya na midzimu, vhulungu honoho vhari ndi ha Madi. Huna malungu ane one ambarwa nga khomba na vhabvana eneo vha a vhidza uri ndi Tshiphinisa. Hu dovha hafhu havha na ntha dza vhulungu dzi no ima ntha ha mutsinga dzine vhe ndi Mapala. Kanzhi vhafumakadzi vha tshi tshina tshigombela vhavha vho ambara vhulungu kha thoho huno pfi Tshitomolatsie. Vhulungu ha kha khundu, zwandani na milenzheni vhu pfi ndi Thuthu. Vhunwe vhulungu vhune hone hu ambarwa kha khundu fhedzi vhu pfi ndi Mukhethengwa.

Izwi zwiga zwivhili zwi kona u fhambanya lushaka lwa Vhavenda na dzinwe tshakha. Zi dovha hafhu zwa ita uri Vhavenda vha di wane vha vhathu vhane vha tumanywa na vhudele na vhuhali.
Vhurereli

Uya nga vhurereli ha TshiVenḓa Vhadzimu kana midzimu i dzula madini, muyani kana thavhani. Afho fhethu hu vhidzwa upfi ndi zwifhoni. Sa tsumbo, Dzivha Fundudzi, hu dzhiwa hu zwifhoni zwa vha ha Netshiavha. Zwifhoni izwi zwa Fundudzi hu wanala nowa tshena ine ha tendwa upfi yo fara mbebo. 

Uya nga vhutanzi ha dzinwe thodisiso vhu sumbedza uri nowa iyo yo vha i tshi dzekana na vhafumakadzi vha mudi wa Tshiavha. Madaka ane a wanala tsini na Dzivha Fundudzi naone a vhidzwa upfi ndi zwifho. Zwifho zwi wanala fhethu ho fhambananaho. Sa tsumbo, hu na zwifho zwa Thathe, Lwamondo na Phiphidi.

Lushaka lwa Vhavenda lu amba na vhadzimu vhalwo nga u phasa na nga malombo. U phasa uho hu a fhambana zwi tshi ya nga u fhambana ha mitupo. 

Mitupo iyi nga u fhambana hayo i shumisa mbudzi, khuhu, madi na fola zwi tshi ya nga lutendo lwa lwonolwo lushaka. Kanzhi Vhavenda vha amba na vhadzimu musi hu na zwavhudi na zwi si zwavhudi zwo bvelelaho mutani. Sa musi muthu o wana mushumo, ho bebiwa nwana, hu na luvhi na musi vha tshi humbela u tsheniselwa ndila musi vha tshi tanga lwendo.

**Kha sedze zwitevhelaho:**
Malombo,
Muphaso,
Thevhula,
Tshele,
Vhuloi
Dzingoma

Nga tshiVenḓa **ngoma** dzi no nga murundu na musevhetho ndi ngoma dzi sili. Izwi zwi amba uri dzingoma dze vhaVenḓa vha dzi wana kha dzinwe tshakha. Ndi zwine ra wana ngazwo uri vhakololo kale vho vha vha sa dzheni ngomani idzi.

Nga nnda ha ngoma dzo bulwaho afho ntha huna dzi tevhelaho dzine dza tendwa upfi ndi dzone dza vhaVenḓa sa vhusha,  tshikanda, domba na u tamba vhuṱuka. Vhusha ndi ngoma ine ya tshinwa nga musidzana o welaho fhasi (ono thomaho u vhona maduvha). Musi musidzana o hula o ralo; vhabebi vhawe vha mu suma mukomani, mukoma a tshimbidza mafhungo a isa ha nematei uri musidzana onoyo a kone uya vhanweni. 

Musidzana wa musiwana a tshi dzhena vhanweni hupfi u khou imbelwa ngeno wa mukololo a tshi tou tamba.

Tshikanda ndi ngoma ya vhuvhili ine ya tevhela vhusha. Musidzana a tshi fhedza u tshina tshikanda u dzhena dombani, fhedzi-ha arali domba la ima tshikanda tshi songo ima musanda wonoyo musidzana u a kona u dzhena dombani a songo tshina tshikanda ha pfi u khou tou dubunya.

Domba lone li tshinwa nga vhasidzana vho fhiraho vhushani na tshikandani. Misanda minzhi ano maduvha yo di dzhenisa tshothe kha zwa u imisa domba. Kha idzi ngoma vhana vha guda thonipho na ndila ine vha tea u di fara ngayo musi vha tshi hula. Vha vhasidzana vha gudiswa uri musi vha tshi vha vhafumakadzi vha tea u di farisa hani ngeno vhathannga vhone vha tshi gudiswa uri munna u di farisa hani na pfanelo dzine a fanela u dzi ita mutani.

Dzingoma dza tshiVenḓa ndi dzitevhelaho:
* domba,
* murundu,
* musevhetho,
* tshikanda,
* u tamba vhuṱuka,
* vhusha.
Domba

**Domba** ndi yone ngoma yau fhedzisela ya Vhasidzana. Ngoma iyi i khou dzhiwa iya u fhedzisela nga uri khomba dzino dzhena dombani dzivha dzo no vhina lune u bva dombani hu nga vha uya vhuhadzi.

Zwi la kale domba lo vha ḽi tshi dzhia tshifhinga tshilapfu. Musalauno u itela vhana vha tshikolo ri wana uri ḽi vho vha vhuriha fhedzi la swa tshikolo tshi tshi vula. Musalauno hafhu ri wana vhasidzana na vhatukana nga uri hu na tshikolo vha tshina domba heḽi nga ḽavhuṱanu na mugivhela nga musmbulo vha vha vha tshikoloni hafhu.

Na kale na kale vhatshini vha domba vho vha vha vhasidzana. A si vhanzhi vha vhaṱhannga vhe vha vha vho tshina domba. 

Tshiṅwe tshine ra tshi vhona uno musalauno ndi hetshi: vhasidzana vha sa funi u tshina domba vha tshi dzivhiswa, nga vho khotsi a vho vha tshi ri ndi vhakriste vha tou badeliswa tshelede ya uri vha siye dombani (exemption fee) Hezwi zwo thoma nga muvhuso wa mahosi-tshila tshifhinga tsha musi vhaVenḓa vha tshi khou vhuswa nga Republic ye ya vha i tshi pfi Republic of Venda. Naho uyu muvhuso wo fhela mahosi a kha di vha na maanda mahulu a u kombetshedza vhasidzana u ya dombani vha sa funi vha badela yeneyo i no pfi "exemption fee". Ndi zwine ra vhona na vhasidzana vha re kha dzi pfunzo dza nṱha (high schools) vha tshi vho ya dombani.
Musevhetho

**Musevhetho** ndi ngoma ino tshinwa nga vhasidzana na vhatukana. 

Kanzhi vhasidzana vha tshiya musevhethoni vha tuwa vho hwala thasana. Musi musevhetho wono swa vha sala vhana basa (vhadzi) sa tshiga tsha uri vho tshina musevhetho. Mutukana u a ya musevhethoni arali o ya mulani. Musevhetho ndi ngoma ye vhaVenḓa vha i wana kha vhaSotho (vhaDogwa) na vhanwe vhaSuthu vha devhula.
Tshikanda

**Tshikanda** ndi ngoma ya vhuvhili ya vhasidzana vho fhiraho kha vhusha. Ngoma iyi i rangela domba. Naho musidzana a songo tshina Tshikanda u a ḓubunya , a dzhena dombani na vhanwe. 

Ngoma iyi i sumbedza i songo fhambana na Vhusha, milayo ndi mithihi hu to u vha u ombedzela uri Vhasidzana vha aluwe vhana mikhwa ya vhudi.
Mitshino

VhaVenḓa vhana **mitshino** yo yaho ngau fhambana. Mitshino yeneyo i katelaya u sumbedza thompho, dakalo na vhurereli. Tshikona tshi shumiswa u luvha Vho-Thovhele, Khosi, Vhamusanda hu u sumbedza thompho.

Mitshino ingaho sa malende yone itshinwa hu u sumbedza dakalo. Hu dovha ha vha na mitshino i katelaho tshifase, tshigombela na tshikanganga.

Mitshino ya tshiVenḓa:
* Malende
* Tshifase
* Tshigombela
* Tshikona
Malende

**Malende** one ndi mitshino une u a fhambana na tshigombela kha kutshinele, nyimbo khathihi na mirumba. Sa tshigombela, malende a tshinwa ho takaliwa, one a a tshiniwa hunwe na hunwe kanzhi masosani. Fhedzi-ha a a tshiniwa naho hu musanda arali hu na vhutambo kana tshimima. Malende a tshiniwa nga Vhanna na Vhafumakadzi, Vhathannga na Vhasidzana. 

Kha nyimbo dza malende hu avha na nyimbo dza madakalo na dza zwigodo. Sa tsumbo, nga tshanu khe ni sa pfani, na nanela mutsinda li  si shaka. Matakadza mbiluni ndi nwana, ihi ndi nwana. Asilwone holu lwanga, luatsa lufuno lwo tuwa na bada we luatsa, Ho vhila howa. Hu welelele tamu, tamu mungana.

Tshigombela tshone a tshi tshiniwi hunwe na hunwe, sa tsumbo masosani. Ndi mutshino une wa tshiniwa hu na vhutambo kana tshimima.

Kha hoyu mutshino wa malende ndi hune tshigwada tsha vha tshinaho vha dzhena luvhandeni khathihi vho rangwa phanda nga malugwane. Vha vha vha tshi tou nga vha a tshimbila zwi tshi elana na luimbo vho kotama. Nga hetshi tshifhinga na murumba u vha u tshi khou lila wo dzika. Malugwane u do lidza tshipiriri ha dzuliwa fhasi tshidele. Kanzhi malugwane ndi ene ane a thoma u tshina e ethe o difunga na murumba u tshi khou tambela zwanda. Zwi tshi elana na madzudzanyele a hone malugwane u do lidza hafhu tshitiriri a sendelela munwe ane a khou do u gaela. Malende one ri tshi a fanyisa na muzika was dzinwe tshakha ri ngari ndi (solo).
Tshifase

**Tshifase** ndi mitshino une na wone wa sa athu u fhambanela kule na tshigombela na malende sa izwi na wone uwa u mvumvusa. Sa malende tshifase tshi tshinwa nga vhanna na Vhafumakadzi Vhasidzana na Vhathannga. 

Mutshino uyu u tshinwa hotanganela Munna na Mufumakadzi, Musidzana na Muthannga hune vha tshina vho sedzana vha fhedza ngau hakana.
Tshigombela

**Tshigombela** ndi mitshino wa u mvumvusa na u sumbedza thonifho kha vhane vha mashango. Fhedzi-ha tshihulwane kha mutshino uyu ndi u sumbedza dakalo. Tshigombela tshone tshi tshinwa nga Vhafumakadzi fhedzi kana Vhasidzana. 

Vhatshini vha tshigombela kanzhi vha ambara zwino fana, hune wa wana vho ya nga mithavhela, zwithuza na thuthu milenzheni.

Musisi hu tshi tshiniwa tshigombela hu lidzwa ngoma na u imbelelwa. Kanzhi nyimbo dza hone ndi dzine dza vha dzi tshi khou khoda mahosi na u sumbedza zwine zwa vha zwi tshi khou bvelela nga tshenetsho tshifhinga.sa tsumbo, luimbo lu fanaho na , rovhofholowa venda lo wana mbofholowo.Luimbo ulu lwo imbiwa tshifhinga tsha mbofholowo. Mahosi a Venda ndi Ramabulana, ho dzula Mphephu Tshivhase na ene Ramabulana.
U tamba vhuṱuka

**U tamba vhuṱuka** ndi iṅwe ngoma ya vhaVenḓa ine i khayo ha dzhena vhatukana vho no tshiṅwe tsha zwiito zwine vhaVenḓa vha zwi tevhela sa nḓila ya kualusele kwa vhana muṱani. Tshipida itshi tshi ṱhogomela vha mbeu ya tshinnanani.

Hu sedzwa nga maanda maitele a zwa vhudzekani. Maitele aya a tshimbidzwa nga khotsimunene wa mutukana ano khou dzhenela u tamba vhuṱuka. Mutukana uyu u ṱambiswa vhuṱuka musi a tshi vho lora miloro ya u dzhena nḓuni tshihulwane. Vhokhotsimunene vha londola maitele a u tambavhuṱuka kha mutukana o swikaho tshiimo itsho.

Mutukana ano ya vhuṱukani u fanela u vha o luma luṱanga. Khotsimunene kana munwe muṱhannga muhulwane wa henfho muḓini o no yaho vhuṱukani u do ṱuwa na ho uḽa mutukana aya hangei hu er na vhaṅwe vhuṱukani. Arali houḽa mutukana a sa ṱoḓi u ya vhuṱukani vha a mu hwala vha mu isa nga u tou kombetshedza.

Haningei vhuṱukani vha funzwa mikhwa ya tshiVenḓa na matshilele o the a tshiVenḓa. Pfunzo khulu khulu vhukuma hafha vhuṱukani ndi yo livhanaho na vhudzekani sa hezwi, vho vha vha tshi funzwa na uri zwa u fha ṅwana wa munwe muthu thumbu zwo khakhea vhukuma na zwauri a u iti zwa vhudzekani na musadzi wa munwe muthu.

Ri tshi da kha sia la thompho wo vhau tshi funzwa uri munwe na munwe a linganaho na khotsi au ndi khotsi au. U mu ṱhonifha sa musi u tshi ṱhonifha khotsi au. U losha vhahulwane na hone ho vha hu tshi dzhielwa nṱha nga maanda. We a vha a sa loshi o vha a tshi pfi dambaulosha.
Vhusha

**Vhusha** ndi ngoma ya vhuvhili kha vhutshilo ha vhasidzana vha vhaVenḓa. Fhedzi ha i dzhiwa sa yone ngoma ya u thoma vhunga iya musanda. Vhakololo a vha tshini musevhetho vhunga musevhetho i ngoma ya vhasiwana nahone ngoma iyi a i imi musanda i imiswa nga muthu zwawe o wana thendelo kha Vhamusanda, khosi kana Thovhele vhane vha mavu. 

Afha kha iyi ngoma hu tshina vhasidzana vha dzi khomba husi musidzana munwe na munwe. Vhakololo vha tou tamba ngeno vhasiwana vha tshi tou tshina. Iyi ndi ngoma ine ya vha tshiga tshau tanganedza uri musidzana o aluwa hune a nga kha divha ono vha na muthannga wawe. 

Yeneyi ngoma i tshinwa vhuriha na Tshilimo musi zwikolo zwo valwa. Tshifhingani tsha kale musi vhasidzana vha sa tendelwi uya zwikoloni yovha itshi tshinwa tshifhinga tshilapfu fhedzi vhuriha na tshilimo.

Vhasidzana vha vhaVenḓa vha lavhelelwa u tshina ngoma iyi vhunga zwi tshi dzhiiwa uri nga nnda ha mitani hune vhanga kha di gudiswa milayo afha ngomani ndi hone tshikoloni tsha milayo uri musidzana avhe musidzana na mikhwa ya vhudi.
Nyimbo

Vhavenda ndi vhathu vhane vha kona u bvisela vhudipfi havho khagala nga u tou imbelela. Nyimbo dzavho dzo ya nga u fhambana. Huna nyimbo dzine dza imbiwa musi ho takalwa, hu tshi khou shumiwa, dza ngomani, vhurereli, ho tungufhalwa na musi hu na vhutambo. hu dovha hafhu ha vha na nyimbo dza musi muimbi e muthihi. Muimbi u yo u vhidzwa tshilombe na hone u mvumvusa vhathu a tshi khou lidza zwilidzo a tshi di bvumela. Hu do vha ha vha na nyimbo dzi imbiwaho nga madekwana musi vhathu vho dzula afha mutani sa dzingano, thai na zwidade. Kanzhi nyimbo idzi dzi vha dzo livhiswa kha ndayo na u talutshedza zwithu zwo vhuyaho zwa itea kale.

Nyimbo na u tshina zwi tshimbila zwothe. Zwina tshiga tshihulwane vhukuma kha lushaka lwa Vha

**Dza madakalo** 
Nyimbo kha Vhavenda dzine dza imbiwa musi ho takaliwa, ndi dzine dza katela Malende na Tshigombela khathihi na dza Tshikona. Nyimbo idzi dzifheletshedzwa nga Mitshino na mirumba.Afha u wana murumba u tshitambela tshanda.

**Dza u gungula** 
Nyimbo idzi dzau gungula dzi a wanala-vho na kha Malende na Tshigombela.Afha u wana ho tanganedzana zwigodo .Na henefha murumba u divha wo tambela tshanda.  

**Dza u shuma** 

Nyimbo dza mishumo dzi imbwa zwifhinga zwa tshilimo, tshifhefho na mavhuya haya .Afha ndi hune yavha yo tanganedzana ya mafhuwe.Kanzhi hu vha hu sina mirumba ine ya khou lidzwa, ho dala u nununela .Vhafumakadzi ndi musi vho ri vhusiku sala nduni, nwana a tshi mamela lurumbu, hu tshi pfala musi u mutulini kana dzembe museni
Miṱupo

Vhadau Vhavenḓa vha khethekanywa na u fhambanywa nga Mitupo, Thavha, Vhubvo, Zwikhodo, Muano, Tshiilwa na Mavhulungele. Mitupo yeneyo i katela VhaDzanani, VhaDau, Masingo, Dzindou, Vhambedzi, Makwinda, Vhaluvhu, Vhakwevho na vhaṅwe vhanzhi uya ngau fhambana havho.

Sa tsumbo huna Vhakwevho vho fhambananaho
. vhakwevho  vha luvhola
• Vhakwevho vha Luonde (Matidze) 
• Vhakwevho vha Tshiendeulu
• Vhakwevho vha Ngwenani ya ha 
Lambani vhane vha vha Vhangona.

Vhanyai-vhakalanga vha ha nya mutsa nga davhi(ndi vha lembetu)nga- Azwifarwi Nkhumeleni(ndi gandamipfe la ha manenzhe ndi tshikwashila tsha ha manenzhe tshi sa dali nga mvula una tshi no dala nga mavhilivhili.
Nzulele

Muta wa vhavenda ndi une nzulele yawo ya katela khotsi, mme, vhana, vho makhulu, vho makhadzi na vho malume. Nga tshivenda nwana asi wa muthu muthihi ndi wa vhothe, vha muta, vha dzula tsini na vhothe henefho tshitshavhani. 

Murado munwe na munwe wa mutani u na mushumo wa wo. Sa tsumbo vho Makhadzi mushumo wa vho ndi u tandulula thaidzo i fhio na i fhio ngomu mutani zwi tshi katela na u phasa ngeno makhotsimunene vha tshi lavhelesa kualutshele kwa vhana vha vha tukana na u nga ha fha mutani . Vhomakhulu vhone vha shuma u lela vhana na u vha gudisa milayo ya vhudifari na thompho. Izwi vha zwi ita nga u anetshela dzingano, dzithai na manwe maitele a sialala a no ita uri nwana a divhe vhubvo hawe. 

Vhana vha gudiswa thonifho. Izwi zwi tutuwedzwa nga zwikolo zwa sialala kana ngoma dzine vhana vhothe vha tea u dzi tshina.
Nwana wa musidza a tshi thoma u thanya uya musevhethoni, hafha ndi musi a tshi khadivha kha zwila zwine nga tshivenda ha pfi ndi thunga mamu. Musi atshi vha khomba ndi hune a iswa vhushani, ubva afho udo dzena kha tshikanda u swika kha ngoma ya ufhedzisela ya vhasidzana ya Domba.

Vhathannga vhone vhana ngoma dzavho naho vha tshinga diya musevhethoni na dombani. Muthannga uri ono aluwa a iswa kha ngoma ya musanda ine ya vhidzwa vhutamba vhutuka, fhedzi heyi ngoma a i tsheho. Ndi inwe ya ngoma dzine dza khou tea u vusuludzwa kha sialala la vhavenda.

Muthannga wa musiwana kha vhavenda ndi ene anoya hogoni kana murundi. Vhakolo vhone avha fumbi sa izwi i tshipfi a si ya vhavenda huno ndi ngoma i sili. Ipfi ndi ya sili sa izwi hu tshipfi yo wanala ubva kha dzinwe tshaka dzine dzi sivhe Vhavenda.

Vho-makhadzi, vhane vhavha khaladzi dza khotsi, kana khaladzi dza muthannga mutani wa vhavenda vhana mushumo muhulwane vhukuma. Vha dzhiiwa vhe vhone amba dzi fhele kana vhone mutandululi wa dzi thaidzo mutani. Nwana arali o khakha avhuya aya kha Vho-makhadzi zwofhela, zwo ralo-vho na kha muhulwane.

Vho makahadzi vha dovha hafhu vha dzhena kha tshipida tsha u mala mufumakadzi wa henefho mutani. Mufumakadzi ovhuyaho mutani nga kholomo dza vho makhadzi upfi ndi muvhuye.
Mikwa

Nga mvelele ya Tshivenda vhana vha tea u pfumbudzwa kha maitele a thompho vha tshi kha divha vhatuku,u thonifha vhathu vha hulwane na vhathu vhothe nga u angaredza.Izwi zwi ita uri vhana vha divhe milayo yo teaho musi vha tshi khou aluwa. Ndayo ithoma mutani. Izwi zwi tutuwedzwa nga ndila ine vhathu vhahulwane vha gudisa ngayo vhana vhavho. Nwana ane a aluwa mutani wa mulayo u dovha a sumbedza thompho na kha vhanwe vhathu nnda.   
 
Vhana vha guda u losha na manwe maitele a sumbedzaho thompho musi vha tshe vhatuku. Musi nwana a tshi amba na muthu muhulwane uya nga mvelele ya tshivenda u fanela u khotha arali e musidzana ngeno mutukana a tshi fhanela u ya fhasi lu sumbedzaho thonipho. 

Hu dovha ha vha na ndila ine vhana vha sumbedza ngayo thonipho musi vha tshi vhidzwa nga vhathu vhahulwane.

Nwana wa musidzana musi a tshi vhidzwa nga muthu muhulwane a tshi aravha uri aa! ngeno nwana wa mutukana ari ndaa!. Na ngei ngomani dza Tshivenda vhana vha a gudiswa u thonifha vhahulwane vhavho. Hu a vha na milayo ine ya vha yo livhiswa kha uri mutuku a di dzula a tshi thonifha muhulwane na vhanwe vhathu ngau angaredza.